de nieuwe kroniek - Vereniging Oudheidkamer Tiel en Omstreken
de nieuwe kroniek - Vereniging Oudheidkamer Tiel en Omstreken
de nieuwe kroniek - Vereniging Oudheidkamer Tiel en Omstreken
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Reacties op <strong>de</strong> eerste Nieuwe Kroniek<br />
Van begin tot eind<br />
Blij verrast was ik to<strong>en</strong> ik De Nieuwe Kroniek ontving. Mijn complim<strong>en</strong>t<strong>en</strong> voor het bestuur <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> sam<strong>en</strong>stellers. Ik heb mete<strong>en</strong> het blad van begin tot ein<strong>de</strong> gelez<strong>en</strong>. Hele aardige <strong>en</strong> interessante<br />
artikel<strong>en</strong>. Zelfs Ton Heuff uit Erichem komt er in voor.<br />
Gijs Heuff, Wass<strong>en</strong>aar.<br />
Robbie<br />
De foto van Robbie <strong>de</strong> Winter (artikel van Tjeerd Vrij over het boek over <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis<br />
van <strong>de</strong> Jo<strong>de</strong>n in <strong>Tiel</strong> -red.) was emotioner<strong>en</strong>d. Ik heb bij hem in <strong>de</strong> klas gezet<strong>en</strong> <strong>en</strong> nog altijd<br />
als ik langs het Jo<strong>de</strong>nstraatje loop, <strong>de</strong>nk ik ‘daar was <strong>de</strong> leerwinkel <strong>en</strong> daar woon<strong>de</strong> Robbie’. De<br />
<strong>en</strong>ige echte herinnering die ik heb aan het lot van <strong>de</strong> Jo<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> oorlog is het mom<strong>en</strong>t dat e<strong>en</strong><br />
troep marcher<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong> zing<strong>en</strong><strong>de</strong> Duitse soldat<strong>en</strong> over het Hoogein<strong>de</strong> liep <strong>en</strong> het broertje van Robbie<br />
zich omdraai<strong>de</strong> met <strong>de</strong> uitleg ‘dan zi<strong>en</strong> ze mijn ster niet’.<br />
Lies van Donselaar-t<strong>en</strong> Bokkel Huinink, Bilthov<strong>en</strong>.<br />
Jeugdk<strong>en</strong>niss<strong>en</strong><br />
Er past slechts één reactie: hul<strong>de</strong>. Voor mij persoonlijk extra interessant omdat er twee bek<strong>en</strong><strong>de</strong>n<br />
uit mijn kin<strong>de</strong>r/jeugdjar<strong>en</strong> in voorkom<strong>en</strong>: Lies t<strong>en</strong> Bokkel Huinink, e<strong>en</strong> schoolvri<strong>en</strong>din van mijn<br />
zus. Het gezin T<strong>en</strong> Bokkel Huinink <strong>en</strong> ons gezin war<strong>en</strong> goed bevri<strong>en</strong>d. Dan spreekt zo’n verhaal<br />
natuurlijk extra aan.<br />
Ver<strong>de</strong>r kom ik ook bij <strong>de</strong> rec<strong>en</strong>sie van het boek ‘Koninklijk familiealbum’ <strong>de</strong> naam teg<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />
auteur R<strong>en</strong>ney van Heuv<strong>en</strong>-van Nes. Ook zij is e<strong>en</strong> oud-<strong>Tiel</strong>se die in mijn kin<strong>de</strong>rjar<strong>en</strong> vlak bij<br />
mij om <strong>de</strong> hoek woon<strong>de</strong> <strong>en</strong> die ik mij nog herinner. Dus twee ou<strong>de</strong> jeugdk<strong>en</strong>niss<strong>en</strong> in één tijdschrift.<br />
Joop <strong>de</strong> Leeuw, <strong>Tiel</strong>.<br />
Van <strong>de</strong> redactie<br />
<strong>de</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>kroniek</strong><br />
Uitgave<br />
<strong>Oudheidkamer</strong><br />
<strong>Tiel</strong><br />
<strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong><br />
Eerste jaargang, nummer 2, <strong>de</strong>cember 2009<br />
1
‘De <strong>nieuwe</strong>’<br />
Wat e<strong>en</strong> verrassing. Mijn complim<strong>en</strong>t<strong>en</strong>! Blad ziet er goed uit. Ik hoop in <strong>de</strong> nabije toekomst ook<br />
af <strong>en</strong> toe iets voor ‘<strong>de</strong> <strong>nieuwe</strong>’ te kunn<strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong>.<br />
Johan Gooss<strong>en</strong>, <strong>Tiel</strong>.<br />
Verstevigd<br />
Bijzon<strong>de</strong>r plezierig werd ik alhier verrast door <strong>de</strong> komst van De Nieuwe Kroniek waardoor <strong>de</strong><br />
bijkans gans verwater<strong>de</strong> ban<strong>de</strong>n met mijn geboorteplaats <strong>Tiel</strong> e<strong>en</strong> weinig verstevigd wer<strong>de</strong>n.<br />
Al twaalf jaar woon ik op het eiland Wight (...) waarvan elf met mijn Engelse echtg<strong>en</strong>ote. (...)<br />
De in uw artikel g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> Antoon van Os is aan mij welbek<strong>en</strong>d omdat ik <strong>en</strong>kele jar<strong>en</strong> schuin<br />
teg<strong>en</strong>over zijn woning in <strong>de</strong> Dreumelse Veerstraat bivakkeer<strong>de</strong>. (...) Het artikel van Tjeerd Vrij<br />
boei<strong>de</strong> mij in hoge mate omdat <strong>de</strong> familie Manass<strong>en</strong> aan mij welbek<strong>en</strong>d was <strong>en</strong> ik <strong>de</strong>stijds bevri<strong>en</strong>d<br />
was met Ido van Blij<strong>de</strong>steijn. (...)<br />
Kees <strong>de</strong> Weerd, Isle of Wight, Engeland.<br />
Verrukt<br />
Wat e<strong>en</strong> schitter<strong>en</strong>d tijdschrift. Ik b<strong>en</strong> werkelijk verrukt van inhoud, vorm <strong>en</strong> typografie.<br />
Carla Daal<strong>de</strong>rop, <strong>Tiel</strong>.<br />
Met plezier<br />
E<strong>en</strong> mooi magazine waar je trots op mag zijn. Na het lez<strong>en</strong> heb ik me maar mete<strong>en</strong> aangemeld<br />
als lid van <strong>de</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> zodat ik voortaan op <strong>de</strong> hoogte blijf. Zo zie je maar waar het e<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
an<strong>de</strong>r toe kan lei<strong>de</strong>n.<br />
Ton <strong>de</strong> Kok, <strong>Tiel</strong>.<br />
De ou<strong>de</strong> tijd<br />
Wat e<strong>en</strong> prachtige aanwinst. Vooral voor onze ou<strong>de</strong>re le<strong>de</strong>n is het leuk <strong>en</strong> ontroer<strong>en</strong>d om naar <strong>de</strong><br />
ou<strong>de</strong> tijd terug te kijk<strong>en</strong>.<br />
Rita van Ste<strong>en</strong>wijk-<strong>de</strong> Vos, <strong>Tiel</strong>.<br />
2<br />
<strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> voor <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong> - <strong>de</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>kroniek</strong>
Inhoudsopgave<br />
Duiz<strong>en</strong>d jaar Dominicuskwartier on<strong>de</strong>rzocht 5<br />
Tuss<strong>en</strong> juni <strong>en</strong> september von<strong>de</strong>n op het Dominicuskwartier in <strong>Tiel</strong> archeologische<br />
opgraving<strong>en</strong> plaats. Meer dan duiz<strong>en</strong>d jaar werd on<strong>de</strong>rzocht. Op <strong>de</strong> meeste vrag<strong>en</strong><br />
kwam e<strong>en</strong> antwoord. In dit artikel ook <strong>en</strong>ige persoonlijke aandacht voor <strong>en</strong>kele van<br />
die – achter e<strong>en</strong> hoog hek – grav<strong>en</strong><strong>de</strong> ‘poppetjes’ in <strong>de</strong> verte <strong>en</strong> <strong>de</strong> diepte.<br />
Anti-Joodse propaganda in <strong>de</strong> <strong>Tiel</strong>se pers 18<br />
Hoe <strong>de</strong> <strong>Tiel</strong>se krant<strong>en</strong> in <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog omging<strong>en</strong> met <strong>de</strong> antisemitische<br />
nazipropaganda is e<strong>en</strong> van <strong>de</strong> hoofdstukk<strong>en</strong> in het boek ‘Bittere tran<strong>en</strong> – Jo<strong>de</strong>nvervolging<br />
in <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> omgeving’ van Tjeerd Vrij. E<strong>en</strong> voorpublicatie.<br />
Elk graf e<strong>en</strong> rijksmonum<strong>en</strong>t 29<br />
“Alles is te restaurer<strong>en</strong> – als er maar geld voor is.” Marcel Wa<strong>en</strong>ink van het Bouwbedrijf<br />
Hoffman in Beltrum restaureert grav<strong>en</strong> op <strong>de</strong> historische begraafplaats<br />
Ter Navolging. Het hele, sterk in verval geraakte complex is e<strong>en</strong> rijksmonum<strong>en</strong>t <strong>en</strong><br />
daarmee ook elk graf afzon<strong>de</strong>rlijk.<br />
In zes jaar 168 bijzon<strong>de</strong>re <strong>Tiel</strong><strong>en</strong>ar<strong>en</strong> ‘geboekstaafd’ 31<br />
De Historische Werkgroep <strong>Tiel</strong> (HWT) heeft met <strong>de</strong> uitgave van e<strong>en</strong> vijf<strong>de</strong> boek nu<br />
in totaal 168 lev<strong>en</strong>sbeschrijving<strong>en</strong> gemaakt van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die zich in het verle<strong>de</strong>n voor<br />
<strong>de</strong> stad verdi<strong>en</strong>stelijk maakt<strong>en</strong>.<br />
Li<strong>en</strong><strong>de</strong>n zoekt roots in Lyn<strong>de</strong>n, VS 33<br />
Het monster 34<br />
Joop van Wijk groei<strong>de</strong> op naast e<strong>en</strong> monster van e<strong>en</strong> bom.<br />
D<strong>en</strong>k<strong>en</strong>d aan <strong>Tiel</strong> 38<br />
Kees <strong>de</strong> Weerd woont in Engeland maar kan <strong>Tiel</strong> niet verget<strong>en</strong>, vooral niet die ‘tapperij<strong>en</strong>’<br />
in <strong>de</strong> Korte Nieuwsteeg <strong>en</strong> al <strong>de</strong> dansorkestjes van die tijd.<br />
Boekbespreking ‘Devotie <strong>en</strong> macht’, monnik<strong>en</strong>werk 41<br />
Boekbespreking Historie is niet alle<strong>en</strong> ‘as’ maar ook ‘vlam’ 41<br />
Inhoudsopgave<br />
3
Erratum: in het ver<strong>en</strong>igingsoverzicht voorin De Nieuwe Kroniek wor<strong>de</strong>n <strong>en</strong>kele person<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd<br />
die wel aan <strong>de</strong> eerste uitgave meewerkt<strong>en</strong> maar niet aan <strong>de</strong>ze twee<strong>de</strong>. Ditmaal wer<strong>de</strong>n<br />
bijdrag<strong>en</strong> geleverd door H<strong>en</strong>k van <strong>de</strong>n Hoofdakker, Aad Nekeman, Tjeerd Vrij, Kees <strong>de</strong> Weerd<br />
<strong>en</strong> Joop van Wijk.<br />
Beroep op geme<strong>en</strong>te <strong>Tiel</strong><br />
<strong>Oudheidkamer</strong>: ge<strong>en</strong> woor<strong>de</strong>n maar da<strong>de</strong>n voor historische waar<strong>de</strong>n<br />
<strong>Tiel</strong> is één van <strong>de</strong> vijf oudste ste<strong>de</strong>n van Ne<strong>de</strong>rland. Daarvan is als gevolg van <strong>de</strong> laatste oorlog<br />
weinig meer te zi<strong>en</strong>, maar het strat<strong>en</strong>plan <strong>en</strong> <strong>de</strong> opzet van ou<strong>de</strong> strat<strong>en</strong>, tuin<strong>en</strong> <strong>en</strong> op<strong>en</strong> gro<strong>en</strong>e<br />
ruimt<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> daarvan nog wel e<strong>en</strong> goed beeld. Daarnaast is er veel archeologisch erfgoed,<br />
zoals onlangs op het Kalverbos symbolisch zichtbaar is gemaakt.<br />
De <strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> voor <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong> komt voor die waar<strong>de</strong>n op. Daarom<br />
volgt zij kritisch <strong>de</strong> ontwikkeling van het bestemmingsplan door <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te. “Dat behelst”, zo<br />
verklaart het bestuur van <strong>de</strong> <strong>Oudheidkamer</strong>, “voor <strong>de</strong> eerstkom<strong>en</strong><strong>de</strong> ti<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> <strong>de</strong> bestemming<br />
van alle grond <strong>en</strong> <strong>de</strong> voorwaar<strong>de</strong>n waarbinn<strong>en</strong> <strong>de</strong> grond verstoord mag wor<strong>de</strong>n, bijvoorbeeld<br />
door slop<strong>en</strong> <strong>en</strong> bouw<strong>en</strong>. In <strong>de</strong> inleiding tot dit bestemmingsplan bevestigt <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te expliciet<br />
<strong>de</strong> grote erfgoedwaar<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> stad. Echter, vervolg<strong>en</strong>s laat <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te na die waar<strong>de</strong>n te<br />
bescherm<strong>en</strong>. Zo laat het plan toe dat in die ou<strong>de</strong> binn<strong>en</strong>stad gebouwd wordt tot e<strong>en</strong> hoogte van<br />
25 <strong>en</strong> zelfs tot 30 meter. Daardoor wordt het stadsbeeld aanzi<strong>en</strong>lijk aangetast.”<br />
De <strong>Oudheidkamer</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> Waar<strong>de</strong>vol <strong>Tiel</strong> (vroeger Milieuwerkgroep <strong>Tiel</strong>) hebb<strong>en</strong><br />
bezwar<strong>en</strong> ingedi<strong>en</strong>d teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong> van het plan, waaron<strong>de</strong>r ook e<strong>en</strong> te geringe<br />
bescherming van <strong>de</strong> archeologische waar<strong>de</strong>n. Het bestuur van <strong>de</strong> <strong>Oudheidkamer</strong>: ,“De Raad<br />
van State heeft op grond van <strong>de</strong>ze bezwar<strong>en</strong> het bestemmingsplan geschorst. Dit betek<strong>en</strong>t dat er<br />
ge<strong>en</strong> besluit<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> op basis van dit <strong>nieuwe</strong> bestemmingsplan totdat in <strong>de</strong><br />
hoofdzaak uitspraak is gedaan.<br />
De <strong>Oudheidkamer</strong> is met <strong>de</strong>ze voorlopige ‘redding’ tevre<strong>de</strong>n, maar niet verheugd over het feit<br />
dat het zo ver heeft moet<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>. Van het geme<strong>en</strong>tebestuur van <strong>Tiel</strong> mag wor<strong>de</strong>n verwacht dat<br />
het rek<strong>en</strong>ing houdt met <strong>de</strong> onbetwist grote waar<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> stad.<br />
De <strong>Oudheidkamer</strong> is niet teg<strong>en</strong> <strong>nieuwe</strong> ontwikkeling<strong>en</strong>, maar er moet wel zorgvuldig wor<strong>de</strong>n<br />
omgegaan met het weinige dat nog refereert aan onze ou<strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis.”<br />
4<br />
<strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> voor <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong> - <strong>de</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>kroniek</strong>
Tuss<strong>en</strong> juni <strong>en</strong> september von<strong>de</strong>n op het Dominicuskwartier in <strong>Tiel</strong> archeologische opgraving<strong>en</strong> plaats<br />
door het bedrijf van <strong>de</strong> Vrije Universiteit van Amsterdam, ACVU-HBS. E<strong>en</strong> van <strong>de</strong> vrag<strong>en</strong> was:<br />
woon<strong>de</strong>n hier al m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in <strong>de</strong> 9<strong>de</strong> eeuw, zoals in ‘<strong>de</strong> boek<strong>en</strong>’ al wel geschrev<strong>en</strong> was? Duiz<strong>en</strong><strong>de</strong>n vondst<strong>en</strong><br />
wer<strong>de</strong>n gedaan. Op <strong>de</strong> meeste vrag<strong>en</strong> kwam e<strong>en</strong> antwoord. In dit artikel ook <strong>en</strong>ige persoonlijke<br />
aandacht voor <strong>en</strong>kele van die – achter e<strong>en</strong> hoog hek – grav<strong>en</strong><strong>de</strong> ‘poppetjes’ in <strong>de</strong> verte <strong>en</strong> <strong>de</strong> diepte.<br />
‘M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> veron<strong>de</strong>rstell<strong>en</strong> vaak dat to<strong>en</strong> alles tegelijk gebeur<strong>de</strong>’<br />
Duiz<strong>en</strong>d jaar Dominicuskwartier on<strong>de</strong>rzocht<br />
Door Aad Nekeman*<br />
“Vaak zijn m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in <strong>de</strong> veron<strong>de</strong>rstelling dat to<strong>en</strong> alles tegelijk gebeur<strong>de</strong>. Maar wij hebb<strong>en</strong> duiz<strong>en</strong>d<br />
jaar on<strong>de</strong>rzocht...”<br />
Jan van R<strong>en</strong>swou<strong>de</strong> (41) was leidinggev<strong>en</strong><strong>de</strong> bij het veldwerk op <strong>de</strong> archeologische opgraving Dominicuskwartier.<br />
Hij kijkt met voldo<strong>en</strong>ing terug. “Vrag<strong>en</strong> die we had<strong>de</strong>n zijn beantwoord.” Zoals<br />
die vraag of hier al bewoning was in <strong>de</strong> 9<strong>de</strong> eeuw. Vondst<strong>en</strong> uit die tijd hebb<strong>en</strong> dat nu bewez<strong>en</strong>.<br />
Van wat hier later dan <strong>de</strong> 9<strong>de</strong> eeuw was – e<strong>en</strong><br />
burcht, Duits Huis <strong>en</strong> mol<strong>en</strong> – wer<strong>de</strong>n dui<strong>de</strong>lijke<br />
spor<strong>en</strong> gevon<strong>de</strong>n. En ook van iets waarvan<br />
tot nu toe niemand ook maar het geringste<br />
vermoe<strong>de</strong>n had: <strong>de</strong> rest<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> kanaal,<br />
<strong>en</strong> niet zo’n kleintje ook: <strong>de</strong>rtig meter breed.<br />
Waar je dat aan ziet? Van R<strong>en</strong>swou<strong>de</strong>: “Dat<br />
het gegrav<strong>en</strong> is <strong>en</strong> nog wel door <strong>de</strong> wal van <strong>de</strong><br />
burcht he<strong>en</strong>.”<br />
Het kanaal liep volg<strong>en</strong>s hem dwars door het<br />
‘grafelijke <strong>de</strong>el’, zoals het on<strong>de</strong>rzoeksgebied<br />
g<strong>en</strong>oemd wordt: aan <strong>de</strong> binn<strong>en</strong>kant van <strong>de</strong><br />
bocht van <strong>de</strong> stadsgracht bij Sint Walburgbinn<strong>en</strong>singel<br />
<strong>en</strong> Veemarkt. De archeolog<strong>en</strong> <strong>de</strong>n-<br />
Duiz<strong>en</strong>d jaar Dominicuskwartier on<strong>de</strong>rzocht<br />
* Aad Nekeman (62) is oud-dagbladjournalist<br />
<strong>en</strong> schreef on<strong>de</strong>r meer <strong>de</strong> boek<strong>en</strong><br />
’De stille miljo<strong>en</strong><strong>en</strong> van het Rivier<strong>en</strong>land’<br />
<strong>en</strong> ’De overlevers’.<br />
k<strong>en</strong> dat dat kanaal in <strong>de</strong> 13<strong>de</strong> eeuw gegrav<strong>en</strong><br />
is. Van waar naar waar? “Dat zoek<strong>en</strong> we nu<br />
uit.” Van R<strong>en</strong>swou<strong>de</strong> heeft al wel e<strong>en</strong> i<strong>de</strong>e: dat<br />
het kanaal van <strong>de</strong> Waal (to<strong>en</strong> e<strong>en</strong> onbelangrijke<br />
stroom) naar het noor<strong>de</strong>n getrokk<strong>en</strong> is,<br />
wellicht naar <strong>de</strong> Linge, die to<strong>en</strong> nog belangrijk<br />
<strong>en</strong> breed was. “We <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> dat het te mak<strong>en</strong><br />
had met twist<strong>en</strong> in die tijd.” Twist<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
‘Gel<strong>de</strong>rs<strong>en</strong>’ <strong>en</strong> <strong>de</strong> ‘Braban<strong>de</strong>rs’ die zoveel eeuw<strong>en</strong><br />
elkaar het lev<strong>en</strong> zuur maakt<strong>en</strong>. <strong>Tiel</strong> lag<br />
ongeveer op <strong>de</strong> gr<strong>en</strong>s van die rijkjes.<br />
Bij dit specifieke on<strong>de</strong>rzoek – naar het kanaal<br />
– zal het jaar 1304 belangrijk mee weg<strong>en</strong><br />
want to<strong>en</strong> werd <strong>de</strong> Linge afgedamd. Deze<br />
5
Het muurtje van e<strong>en</strong> huis uit <strong>de</strong> 19<strong>de</strong> eeuw. Foto: Jan Bouwhuis.<br />
naar het noor<strong>de</strong>n voer<strong>en</strong><strong>de</strong> stroom zou in <strong>de</strong><br />
eeuw<strong>en</strong> die volg<strong>de</strong>n steeds meer verlan<strong>de</strong>n <strong>en</strong><br />
verzan<strong>de</strong>n; in <strong>Tiel</strong> is het he<strong>de</strong>n t<strong>en</strong> dage e<strong>en</strong><br />
onooglijk stroompje, <strong>de</strong> Do<strong>de</strong> Linge. De naar<br />
het west<strong>en</strong> strom<strong>en</strong><strong>de</strong> Waal (Vahalis) werd <strong>de</strong><br />
hoofdstroom.<br />
Was (is) Jan van R<strong>en</strong>swou<strong>de</strong> <strong>de</strong> leidinggev<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
van het veldwerk, Cees Koot was (is) <strong>de</strong><br />
projectlei<strong>de</strong>r. “Ik kon me hon<strong>de</strong>rd proc<strong>en</strong>t inzett<strong>en</strong><br />
op <strong>de</strong> archeologie”, zegt Van R<strong>en</strong>swou<strong>de</strong>.<br />
Koot: “Logistiek heeft zo’n opgraving heel<br />
wat voet<strong>en</strong> in <strong>de</strong> aar<strong>de</strong>. Er moet veel geregeld<br />
wor<strong>de</strong>n. Neem alle<strong>en</strong> al <strong>de</strong> graafmachines. Je<br />
moet erg goed lett<strong>en</strong> op kabels.”<br />
Er hoef<strong>de</strong> trouw<strong>en</strong>s ge<strong>en</strong> te on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong><br />
grond afgevoerd te wor<strong>de</strong>n. Dat gold niet<br />
voor het grove sloop- <strong>en</strong> bouwpuin, zoals beton<br />
<strong>en</strong> klinkers. Dat werd door <strong>de</strong> opdrachtge-<br />
6<br />
ver van <strong>de</strong> opgraving afgevoerd.<br />
Van R<strong>en</strong>swou<strong>de</strong> is al sinds 1998 werkzaam in<br />
het Rivier<strong>en</strong>land. Eerst Passewaaij in <strong>Tiel</strong>,<br />
to<strong>en</strong> Hondsgemet in Gel<strong>de</strong>rmals<strong>en</strong>, Mugg<strong>en</strong>borch<br />
in Kapel-Avezaath <strong>en</strong> ook nog Me<strong>de</strong>l<br />
voordat het industrieterrein werd. En nu dan<br />
het Dominicuskwartier.<br />
Vooron<strong>de</strong>rzoek<br />
Misschi<strong>en</strong> elke dag begint er erg<strong>en</strong>s in Ne<strong>de</strong>rland<br />
wel e<strong>en</strong> archeologisch on<strong>de</strong>rzoek. Hoe<br />
omvang <strong>en</strong> belang van <strong>de</strong> <strong>Tiel</strong>se opgraving in<br />
dat grote geheel gezi<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n, is niet<br />
precies te zegg<strong>en</strong>. Projectlei<strong>de</strong>r Koot houdt<br />
het op ‘mid<strong>de</strong>ngroot’.<br />
Voor aan het veldwerk begonn<strong>en</strong> werd, was er<br />
e<strong>en</strong> uitgebreid vooron<strong>de</strong>rzoek dat uit meer<strong>de</strong>re<br />
on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong> bestond. Historicus R. Wi<strong>en</strong>tjes<br />
ging <strong>de</strong> historische bronn<strong>en</strong> na. Er war<strong>en</strong> al<br />
<strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> voor <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong> - <strong>de</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>kroniek</strong>
vaak lijvige rapport<strong>en</strong> <strong>en</strong> boek<strong>en</strong> geschrev<strong>en</strong>,<br />
ook over eer<strong>de</strong>r archeologisch on<strong>de</strong>rzoek.<br />
Wi<strong>en</strong>tjes kwam met e<strong>en</strong> hypothese hoe het<br />
er daar uitgezi<strong>en</strong> kon hebb<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> archeologisch<br />
vooron<strong>de</strong>rzoek werd uitgevoerd door<br />
het bedrijf BAAC. Dat stel<strong>de</strong> vervolg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />
programma van eis<strong>en</strong> op. Er wer<strong>de</strong>n vondst<strong>en</strong><br />
verwacht uit e<strong>en</strong> zeer lange perio<strong>de</strong>, van 450<br />
tot 1750. Voor het totale on<strong>de</strong>rzoek werd e<strong>en</strong><br />
‘projectboek’ opgesteld. Ook van BATO (Beoef<strong>en</strong>ar<strong>en</strong><br />
Archeologie <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong>)<br />
wer<strong>de</strong>n waar<strong>de</strong>volle aanwijzing<strong>en</strong> ontvang<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns het daadwerkelijke on<strong>de</strong>rzoek blev<strong>en</strong><br />
ze die gev<strong>en</strong>.<br />
De archeolog<strong>en</strong> ‘van <strong>de</strong> universiteit van Amsterdam’<br />
stapt<strong>en</strong> drie jaar gele<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> trein<br />
die als het ware al aan het rij<strong>de</strong>n was; dat was<br />
to<strong>en</strong> het gebouw van het voormalige ziek<strong>en</strong>huis<br />
Andreas gesloopt werd. Daar war<strong>en</strong> ze<br />
bij.<br />
Het archeologisch on<strong>de</strong>rzoek was verplicht<br />
door Europese afsprak<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s het Verdrag<br />
van Malta (1992) dat inhoudt dat cultureel erfgoed<br />
in <strong>de</strong> bo<strong>de</strong>m veilig gesteld moet wor<strong>de</strong>n.<br />
Er was voor het Dominicuskwartier e<strong>en</strong> op<strong>en</strong>bare<br />
inschrijving. Het werd aan ACVU-HBS<br />
gegund. Heijmans Vastgoed <strong>en</strong> woningcorporatie<br />
SCW zou<strong>de</strong>n 2,5 ton betal<strong>en</strong>. Ze will<strong>en</strong><br />
er 75 appartem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> vijfti<strong>en</strong> e<strong>en</strong>gezinswoning<strong>en</strong><br />
bouw<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> project dat <strong>de</strong> Hof van<br />
Arkel heet. De geme<strong>en</strong>te betaalt e<strong>en</strong> halve ton.<br />
Verwachting<strong>en</strong><br />
Wat m<strong>en</strong> hoopte – <strong>en</strong> verwachtte – aan te treff<strong>en</strong><br />
war<strong>en</strong> rest<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> (ringwal)burcht, van<br />
het Sint Walburgklooster <strong>en</strong> –kerk, van het<br />
Duitse Huis <strong>en</strong> van e<strong>en</strong> mol<strong>en</strong>. Als m<strong>en</strong> die al<br />
aantrof, zou<strong>de</strong>n ze zich dan ook bevin<strong>de</strong>n op<br />
<strong>de</strong> plaats<strong>en</strong> zoals die in ‘<strong>de</strong> boek<strong>en</strong>’ beschrev<strong>en</strong><br />
staan?<br />
Duiz<strong>en</strong>d jaar Dominicuskwartier on<strong>de</strong>rzocht<br />
Ge<strong>en</strong> simpele opdracht, alle<strong>en</strong> al niet omdat<br />
er op die locatie gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> meer dan duiz<strong>en</strong>d<br />
jaar bewoning <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re vestiging war<strong>en</strong> geweest.<br />
Allemaal lag<strong>en</strong> op elkaar dus, <strong>en</strong> waarschijnlijk<br />
ook vaak ‘verm<strong>en</strong>gd’.<br />
Na <strong>de</strong> bloei <strong>en</strong> neergang van Dorestad (700-<br />
850), nu Wijk bij Duurste<strong>de</strong>, war<strong>en</strong> <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong><br />
Dev<strong>en</strong>ter dan wel belangrijke ste<strong>de</strong>n gewor<strong>de</strong>n,<br />
maar dat was pas veel later, vooral in <strong>de</strong><br />
jar<strong>en</strong> 925-1050. <strong>Tiel</strong> maakte to<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el<br />
uit van het Ottoonse Rijk – <strong>de</strong> keizers van dat<br />
Duitse rijk heett<strong>en</strong> allemaal Otto. Als over<br />
burcht<strong>en</strong> in die tijd gesprok<strong>en</strong> wordt, moet<br />
m<strong>en</strong> niet <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> aan grote st<strong>en</strong><strong>en</strong> koloss<strong>en</strong>.<br />
Die kwam<strong>en</strong> pas veel later. Het war<strong>en</strong> eerst<br />
nog ringwalburcht<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> wal met e<strong>en</strong> gracht<br />
er omhe<strong>en</strong> <strong>en</strong> binn<strong>en</strong> die wal gebouw<strong>en</strong> maar<br />
niet zoals wij dus aan <strong>de</strong> latere kastel<strong>en</strong> <strong>de</strong>nk<strong>en</strong>.<br />
Van R<strong>en</strong>swou<strong>de</strong>: “Eig<strong>en</strong>lijk wet<strong>en</strong> we<br />
niet zo veel over wat er binn<strong>en</strong> die wall<strong>en</strong> gestaan<br />
heeft.” Dat zou kunn<strong>en</strong> omdat <strong>de</strong> bouwsels<br />
vaak van hout war<strong>en</strong> <strong>en</strong> dus goed<strong>de</strong>els<br />
vergaan zijn.<br />
Dus: wàt stond er precies voor e<strong>en</strong> burcht in<br />
<strong>Tiel</strong>? Zekerheid was er tot nu toe nooit, het<br />
war<strong>en</strong> vooral speculaties. Historicus Wi<strong>en</strong>tjes<br />
hield het in zijn vooron<strong>de</strong>rzoek in ie<strong>de</strong>r geval<br />
op e<strong>en</strong> ringwalburcht. “Noem het vluchtburcht<strong>en</strong>”,<br />
zegt Van R<strong>en</strong>swou<strong>de</strong>. “Aan het<br />
eind van <strong>de</strong> neg<strong>en</strong><strong>de</strong> eeuw wer<strong>de</strong>n die opgeworp<strong>en</strong><br />
teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> aanvall<strong>en</strong> van <strong>de</strong> Viking<strong>en</strong>.”<br />
Waar die burcht in <strong>Tiel</strong> stond, wordt het<br />
‘grafelijke <strong>de</strong>el’ g<strong>en</strong>oemd, e<strong>en</strong> gebied met<br />
e<strong>en</strong> doorsne<strong>de</strong> van ongeveer tweehon<strong>de</strong>rd<br />
meter met Sint Walburgkerk <strong>en</strong> –klooster <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> burcht. “We hebb<strong>en</strong> het dan over het jaar<br />
1000. In dat grafelijke <strong>de</strong>el hebb<strong>en</strong> wij nu ongeveer<br />
25 proc<strong>en</strong>t on<strong>de</strong>rzocht.”<br />
<strong>Tiel</strong> bleef belangrijk tot ongeveer 1300. To<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> stad min<strong>de</strong>r belangrijk werd, kocht <strong>de</strong><br />
7
Duitse Rid<strong>de</strong>ror<strong>de</strong> (tot dan gevestigd in Ophemert)<br />
grond van <strong>de</strong> Sint Walburgkerk <strong>en</strong><br />
verhuis<strong>de</strong> naar <strong>Tiel</strong>. De Rid<strong>de</strong>ror<strong>de</strong> was min<br />
of meer voortgekom<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> kruistocht<strong>en</strong><br />
(1095-1271). Massale maar vooral dramatische<br />
militaire expedities war<strong>en</strong> het geweest, voortgekom<strong>en</strong><br />
uit het roomskatholieke christ<strong>en</strong>dom<br />
<strong>en</strong> bedoeld om <strong>de</strong> moslims uit het Heilige<br />
Land (Palestina) te gooi<strong>en</strong>. Maar ze liep<strong>en</strong> uitein<strong>de</strong>lijk<br />
stuk. Daarop richtte westelijk Europa<br />
on<strong>de</strong>r aanvoering van <strong>de</strong> toonaangev<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
rid<strong>de</strong>rs haar zuiverings- <strong>en</strong> z<strong>en</strong>dingsdrang op<br />
<strong>de</strong> in haar og<strong>en</strong> woeste <strong>en</strong> hei<strong>de</strong>nse oostelijke<br />
gebie<strong>de</strong>n van Europa zoals het huidige Pol<strong>en</strong>.<br />
“Vermoed wordt dat in 1340 <strong>de</strong> Rid<strong>de</strong>ror<strong>de</strong><br />
naar <strong>Tiel</strong> kwam. Op <strong>de</strong> gekochte grond werd<br />
het Duitse Huis gebouwd. Van <strong>de</strong> Rid<strong>de</strong>ror<strong>de</strong><br />
maakt<strong>en</strong> monnik<strong>en</strong> <strong>de</strong>el uit, zodat teg<strong>en</strong> het<br />
Duitse Huis ook nog wele<strong>en</strong>s ‘klooster’ gezegd<br />
wordt. Waarschijnlijk heeft <strong>de</strong> Rid<strong>de</strong>ror<strong>de</strong><br />
tot <strong>de</strong> zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong> eeuw in <strong>Tiel</strong> bestaan.”<br />
T<strong>en</strong>slotte, wat <strong>de</strong> mol<strong>en</strong> betreft, <strong>de</strong> verwachting<br />
was dat die gebouwd was op <strong>de</strong> overblijfsel<strong>en</strong><br />
van <strong>de</strong> burcht.<br />
Bevinding<strong>en</strong><br />
De diepe overblijfsel<strong>en</strong> van <strong>de</strong> Sint Walburgkerk<br />
wer<strong>de</strong>n al in het voorjaar van 2009<br />
‘gespot’ bij e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r on<strong>de</strong>rzoek. Het werd<br />
uitgevoerd omdat in het plantso<strong>en</strong>tje bij het<br />
Kalverbos bij het aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rgrondse<br />
afvalcontainer e<strong>en</strong> sarcofaag aangetroff<strong>en</strong><br />
was. Er werd bij het on<strong>de</strong>rzoek niet<br />
gegrav<strong>en</strong>. Er wer<strong>de</strong>n signal<strong>en</strong> <strong>de</strong> grond in gestuurd<br />
<strong>en</strong> hoe ze ‘terugkwam<strong>en</strong>’ gaf aan wat<br />
er zich bevond. De diepe rest<strong>en</strong> van <strong>de</strong> Sint<br />
Walburgkerk zijn in beeld gebracht <strong>en</strong> er staat<br />
op <strong>de</strong> hoek van Kalverbos <strong>en</strong> Sint Walburg nu<br />
e<strong>en</strong> informatiebord. Ook al bevindt <strong>de</strong> locatie<br />
zich binn<strong>en</strong> het ‘grafelijke <strong>de</strong>el’, het stond los<br />
8<br />
van het grote on<strong>de</strong>rzoek op het Dominicuskwartier.<br />
De rest<strong>en</strong> van <strong>de</strong> kerk bevin<strong>de</strong>n zich<br />
aan <strong>de</strong> buit<strong>en</strong>rand van het grafelijke <strong>de</strong>el.<br />
Wat war<strong>en</strong> <strong>de</strong> bevinding<strong>en</strong> van ruim drie<br />
maan<strong>de</strong>n grav<strong>en</strong> op het Dominicuskwartier?<br />
T<strong>en</strong> eerste dat <strong>de</strong> (eerste) ringwalburcht aangelegd<br />
moet zijn aan het eind van <strong>de</strong> neg<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
eeuw, tuss<strong>en</strong> pakweg 875 <strong>en</strong> 900. E<strong>en</strong> bijzon<strong>de</strong>r<br />
verhaal is dat in 972 keizer Otto II (961-<br />
983) on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re <strong>de</strong> palts <strong>Tiel</strong> als huwelijksgift<br />
aan zijn jongere bruid gaf, <strong>de</strong> Byzantijnse<br />
prinses Theophanu. E<strong>en</strong> palts was meestal e<strong>en</strong><br />
burcht waar <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> Duitse keizers zich bij<br />
afwisseling ophiel<strong>de</strong>n voor on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re <strong>de</strong><br />
rechtspleging. Nijmeg<strong>en</strong> was ook zo’n palts.<br />
Rond 1050 werd in <strong>Tiel</strong> e<strong>en</strong> <strong>nieuwe</strong> burcht gebouwd.<br />
E<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> bevinding: van het veel later gebouw<strong>de</strong><br />
Duitse Huis wer<strong>de</strong>n alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> stuk<br />
van <strong>de</strong> kel<strong>de</strong>r teruggevon<strong>de</strong>n <strong>en</strong> e<strong>en</strong> gracht<br />
van wel ti<strong>en</strong> meter breed die er omhe<strong>en</strong> liep.<br />
Met <strong>de</strong> bouw in <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> zestig <strong>en</strong> <strong>de</strong> sloop van<br />
het ziek<strong>en</strong>huis drie jaar gele<strong>de</strong>n moet<strong>en</strong> veel<br />
rest<strong>en</strong> van dat Duitse Huis verdw<strong>en</strong><strong>en</strong> zijn. In<br />
<strong>de</strong> gracht werd veel gevon<strong>de</strong>n dat archeologisch<br />
<strong>de</strong> moeite waard is. Het dateert van <strong>de</strong><br />
perio<strong>de</strong> 1350-1500.<br />
De mol<strong>en</strong> bleek niet gebouwd op <strong>de</strong> ruïne van<br />
<strong>de</strong> burcht maar op <strong>de</strong> aar<strong>de</strong>n wal die om die<br />
burcht he<strong>en</strong> liep.<br />
Specialist<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> ti<strong>en</strong>tal specialist<strong>en</strong> gaat <strong>de</strong> vondst<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong>.<br />
Er zijn ongeveer 1000 metaalrest<strong>en</strong><br />
gevon<strong>de</strong>n <strong>en</strong> 10.000 aar<strong>de</strong>werkscherv<strong>en</strong>, uit<br />
e<strong>en</strong> zeer lange perio<strong>de</strong>, van <strong>de</strong> 9<strong>de</strong> eeuw tot<br />
aan het begin van <strong>de</strong> 20ste eeuw.<br />
Jan van R<strong>en</strong>swou<strong>de</strong> is zelf metaalspecialist.<br />
Dan zijn er nog specialist<strong>en</strong> voor het aar<strong>de</strong>werk,<br />
natuurste<strong>en</strong>, Romeinse dakpann<strong>en</strong>,<br />
<strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> voor <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong> - <strong>de</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>kroniek</strong>
dier<strong>en</strong>bott<strong>en</strong>, m<strong>en</strong>selijke bott<strong>en</strong>, er is e<strong>en</strong> botanisch<br />
expert, e<strong>en</strong> poll<strong>en</strong>on<strong>de</strong>rzoeker, e<strong>en</strong><br />
fysisch geograaf <strong>en</strong> nog e<strong>en</strong> expert voor <strong>de</strong><br />
aangetroff<strong>en</strong> schelp<strong>en</strong>. Er gaan zelfs spull<strong>en</strong><br />
naar het buit<strong>en</strong>land; voor het toepass<strong>en</strong> van<br />
<strong>de</strong> C 14-metho<strong>de</strong> (koolstofmetho<strong>de</strong>) naar het<br />
Duitse Kiel.<br />
1 juli 2009<br />
Er is veel belangstelling van publiek <strong>en</strong> media.<br />
De op<strong>en</strong> dag op 1 juli wordt druk bezocht.<br />
Cees Koot vertelt voor <strong>de</strong> camera: “Het zou<br />
mooi zijn als we bewoning uit <strong>de</strong> 9<strong>de</strong> eeuw<br />
zou<strong>de</strong>n ont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong>.”<br />
Jan van R<strong>en</strong>swou<strong>de</strong> kan later, op 28 september<br />
in <strong>de</strong> <strong>de</strong>p<strong>en</strong>dance van <strong>de</strong> Universiteit van Amsterdam<br />
in Beesd, zegg<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> oudste vondst<strong>en</strong><br />
in<strong>de</strong>rdaad van <strong>de</strong> 9<strong>de</strong> eeuw dater<strong>en</strong>, zoals<br />
aar<strong>de</strong>werk <strong>en</strong> zilver<strong>en</strong> munt<strong>en</strong>.<br />
Op 1 juli kan Koot al wel mee<strong>de</strong>l<strong>en</strong> dat er e<strong>en</strong><br />
restant van het Duitse Huis gevon<strong>de</strong>n is, uit<br />
het mid<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> 14<strong>de</strong> eeuw. En ‘e<strong>en</strong> stukje<br />
gracht van het burchtterrein’. Dui<strong>de</strong>lijk is dan<br />
al dat er veel rest<strong>en</strong> van gracht<strong>en</strong> op het terrein<br />
zijn. “Die hebb<strong>en</strong> ze altijd ook als vuilnisbelt<br />
gebruikt, dus we kom<strong>en</strong> veel afval teg<strong>en</strong>.”<br />
Duiz<strong>en</strong>d jaar Dominicuskwartier on<strong>de</strong>rzocht<br />
Vraag op 28 september aan Van R<strong>en</strong>swou<strong>de</strong>:<br />
was het niet één grote belt van afval <strong>en</strong> sloopmateriaal<br />
(huiz<strong>en</strong>, ziek<strong>en</strong>huis) waarop jullie<br />
aan het werk war<strong>en</strong>? “Nee, dat viel ontzett<strong>en</strong>d<br />
mee.”<br />
Koot nog e<strong>en</strong>s op <strong>de</strong> eerste juli: “We will<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> goed inzicht krijg<strong>en</strong> in wat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
gebruikt<strong>en</strong>. Wat was hun materiële cultuur?<br />
Welke potjes <strong>en</strong> pannetjes had<strong>de</strong>n ze in huis <strong>en</strong><br />
wat hebb<strong>en</strong> ze geget<strong>en</strong>?”<br />
In ‘<strong>Tiel</strong> Actueel’, <strong>de</strong> voorlichtingspagina’s<br />
van <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te, zegt Van R<strong>en</strong>swou<strong>de</strong> e<strong>en</strong><br />
paar wek<strong>en</strong> later: “Uit grachtvulling<strong>en</strong> zijn<br />
meer<strong>de</strong>re zilver<strong>en</strong> munt<strong>en</strong> gehaald, twee ijzer<strong>en</strong><br />
schepp<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> ijzer<strong>en</strong> dolkmes, e<strong>en</strong> ijzer<strong>en</strong><br />
bijl, compleet aar<strong>de</strong>werk<strong>en</strong> drinkbekers <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
vrijwel complete pelgrimshoorn.”<br />
15 augustus<br />
De weersomstandighe<strong>de</strong>n zitt<strong>en</strong> al geruime<br />
tijd mee. Ook op <strong>de</strong> 15<strong>de</strong> augustus zal het<br />
weer goed weer zijn, waarschijnlijk wordt<br />
het heet. ’s Morg<strong>en</strong>s om ti<strong>en</strong> uur is het wat je<br />
noemt behaaglijk. Er is ook e<strong>en</strong> groepje (tamelijk)<br />
jonge archeolog<strong>en</strong> aan het werk, of ze<br />
stu<strong>de</strong>r<strong>en</strong> voor dat beroep. Projectlei<strong>de</strong>r Koot<br />
zegt dat het voor het publiek interessant kan<br />
zijn e<strong>en</strong>s te hor<strong>en</strong> wie nou voor zo’n beroep<br />
kiez<strong>en</strong>.<br />
Hanneke van <strong>de</strong>n Dobbelste<strong>en</strong> (23) stu<strong>de</strong>ert<br />
kunstgeschie<strong>de</strong>nis aan <strong>de</strong> Radboud Universiteit<br />
in Nijmeg<strong>en</strong>. Dit archeologische werk is<br />
e<strong>en</strong> stage. De studie kunstgeschie<strong>de</strong>nis houdt<br />
in dat je ook archeologievakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> veldwerk<br />
kunt do<strong>en</strong>. “Er zijn er van <strong>de</strong> opleiding kunstgeschie<strong>de</strong>nis<br />
niet veel die dit do<strong>en</strong>”, zegt ze.<br />
Hanneke van <strong>de</strong>n Dobbelste<strong>en</strong>, Val<strong>en</strong>tijn van <strong>de</strong>n Brink <strong>en</strong><br />
Johan van Kamp<strong>en</strong>. Foto: Jan Bouwhuis.<br />
9
“De meest<strong>en</strong> gaan naar e<strong>en</strong> museum, maar ik<br />
vind dit spann<strong>en</strong><strong>de</strong>r dan e<strong>en</strong> museum. Je b<strong>en</strong>t<br />
hier ook heel fysiek bezig.”<br />
Dit is haar eerste veldwerk in wat dan officieel<br />
e<strong>en</strong> ‘masterstage’ van vijf wek<strong>en</strong> heet. Veel<br />
voorberei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> studie hoef<strong>de</strong> ze er niet voor<br />
te do<strong>en</strong>: <strong>en</strong>kele colleges over archeologie. Hoe<br />
je tek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> moet lez<strong>en</strong> bijvoorbeeld.<br />
Met dit weer lijkt veldwerk e<strong>en</strong> geweldig vak.<br />
“We hebb<strong>en</strong> ook al wel slecht weer gehad”,<br />
zegt ze. “We gaan altijd net zo lang door tot<br />
het echt niet meer gaat.” Het is haar wel opgevall<strong>en</strong><br />
dat stagebegelei<strong>de</strong>rs haar steeds vroeg<strong>en</strong>:<br />
gaat het nog? “Of ze dat aan mannelijke<br />
stu<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> ook vrag<strong>en</strong>, weet ik niet...”<br />
Of ze in <strong>de</strong> archeologie terecht komt, weet ze<br />
nog niet. Daar zal ze nog goed over moet<strong>en</strong><br />
na<strong>de</strong>nk<strong>en</strong>. “Heel vaak wordt me <strong>de</strong> vraag gesteld:<br />
is dit wat je je ervan voorgesteld had?<br />
Maar ik had me niet echt iets voorgesteld. Ik<br />
wil<strong>de</strong> gewoon wele<strong>en</strong>s wet<strong>en</strong> hoe zoiets gaat.”<br />
Is het moeilijk? “Je moet goed na<strong>de</strong>nk<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
veel overlegg<strong>en</strong>. Dan kom je er wel uit.”<br />
Val<strong>en</strong>tijn van <strong>de</strong>n Brink (34) is veldtechnicus.<br />
Hij stu<strong>de</strong>ert archeologie aan <strong>de</strong> Universiteit<br />
Lei<strong>de</strong>n. Hij is <strong>de</strong>ze dag bezig met e<strong>en</strong> skelet<br />
dat e<strong>en</strong> dag eer<strong>de</strong>r aangetroff<strong>en</strong> werd, op<br />
tweeënhalve meter diepte. “We dacht<strong>en</strong>: het<br />
zal wel weer e<strong>en</strong> paard zijn.” Die war<strong>en</strong> er<br />
al meer gevon<strong>de</strong>n. (Aan het eind van <strong>de</strong> opgraving<strong>en</strong><br />
zijn er in totaal zev<strong>en</strong> skelett<strong>en</strong> van<br />
paar<strong>de</strong>n uit <strong>de</strong> grond gehaald. Maar waar Van<br />
<strong>de</strong>n Brink die dag aan bezig was, bleek al gauw<br />
niet van e<strong>en</strong> paard afkomstig te zijn, maar van<br />
e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s.) Het woord ‘graf ’ bleek ook niet<br />
van toepassing te zijn op wat ze aangetroff<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong>. “Het is niet echt netjes neergelegd.”<br />
Hij heeft nu bij elkaar gelocaliseerd: e<strong>en</strong> bekk<strong>en</strong>,<br />
bov<strong>en</strong>be<strong>en</strong>, on<strong>de</strong>rbe<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> voet. Er<br />
10<br />
achter heeft hij al e<strong>en</strong> ruggegraat <strong>en</strong> ribb<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong>.<br />
“Hebb<strong>en</strong> ze e<strong>en</strong> gat gegrav<strong>en</strong> <strong>en</strong> het lijk<br />
er in gedumpt?” Het woord gedumpt durft hij<br />
wel te gebruik<strong>en</strong>, ‘want begrav<strong>en</strong> doe je met<br />
respect, met e<strong>en</strong> ritueel, dan gebeurt het netjes’.<br />
En dat is hier niet gebeurd. “Je gaat nu<br />
al na<strong>de</strong>nk<strong>en</strong> wat het zou kunn<strong>en</strong> betek<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
Na <strong>de</strong> vondstverwerking in Beesd – zeg maar<br />
het schoonmak<strong>en</strong> – gaat <strong>de</strong> specialist aan het<br />
werk. Hij kan uit <strong>de</strong> vondst<strong>en</strong> veel opmak<strong>en</strong>;<br />
leeftijd, geslacht, pathologie (ziekt<strong>en</strong>).” Van<br />
<strong>de</strong>n Brink probeert op 15 augustus trouw<strong>en</strong>s<br />
ook al te achterhal<strong>en</strong> hoe oud het skelet is.<br />
Daarvoor on<strong>de</strong>rzoekt hij vooral het profiel<br />
rondom – <strong>de</strong> wand van grondlag<strong>en</strong>. “Je kunt<br />
uit e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> grondlaag e<strong>en</strong> tijd opmak<strong>en</strong>.<br />
Als e<strong>en</strong> skelet daarin voorkomt, kan dat skelet<br />
ook uit die tijd zijn. Maar het wordt weer<br />
an<strong>de</strong>rs als er e<strong>en</strong> gat gegrav<strong>en</strong> is <strong>en</strong> het lijk<br />
daarin gegooid. Zoiets zie je dan.”<br />
In zijn hoofd is e<strong>en</strong> gedachte aan – e<strong>en</strong> lijk uit<br />
– <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog opgekom<strong>en</strong>. “Dat<br />
zou best e<strong>en</strong>s kunn<strong>en</strong>.”<br />
Vindt hij zijn werk spann<strong>en</strong>d? Hij beaamt dat.<br />
Maar dat het mysterie hem leidt, vindt hij te<br />
zwaar uitgedrukt. “Ik b<strong>en</strong> ook niet zo’n fan<br />
van mysterieboek<strong>en</strong>, als je dat bedoelt...”<br />
De fase die na het grav<strong>en</strong> volgt, vindt hij bijzon<strong>de</strong>r<br />
interessant. “Het duurt meestal twee<br />
jaar dat specialist<strong>en</strong> aan het werk zijn. Daaruit<br />
kunn<strong>en</strong> conclusies voortkom<strong>en</strong> waar ik nu nog<br />
ge<strong>en</strong> weet van heb.”<br />
De skelett<strong>en</strong> hou<strong>de</strong>n <strong>de</strong> archeolog<strong>en</strong> behoorlijk<br />
bezig. Van R<strong>en</strong>swou<strong>de</strong> kan e<strong>en</strong> paar wek<strong>en</strong><br />
later in ‘<strong>Tiel</strong> Actueel’, <strong>de</strong> voorlichtingspagina’s<br />
van <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te, mee<strong>de</strong>l<strong>en</strong>: “Ze dater<strong>en</strong><br />
uit <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> 1400-1550. Het war<strong>en</strong> skelett<strong>en</strong><br />
van drie jonge m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, mogelijk twee mann<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vrouw. E<strong>en</strong> specialist probeert uit<br />
te vin<strong>de</strong>n wanneer precies ze gestorv<strong>en</strong> zijn.”<br />
<strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> voor <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong> - <strong>de</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>kroniek</strong>
De preciese datering van <strong>de</strong>ze skelett<strong>en</strong> is nog ondui<strong>de</strong>lijk, maar ze zijn wel uit <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> 1450-1700. Het zijn drie jonge mann<strong>en</strong><br />
van begin twintig. De archeoloog op <strong>de</strong> foto is Steff<strong>en</strong> Baets<strong>en</strong>. Foto: Jan Bouwhuis.<br />
Cees Koot, ook in e<strong>en</strong> krant: “Ze zijn snel in<br />
e<strong>en</strong> kuil gedumpt, vlakbij <strong>de</strong> stadsmur<strong>en</strong>. Het<br />
war<strong>en</strong> to<strong>en</strong> woelige tij<strong>de</strong>n in <strong>Tiel</strong>. Het zou dus<br />
kunn<strong>en</strong> zijn dat ze hier gevocht<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>.”<br />
Dat ze, nog voor <strong>de</strong> specialist<strong>en</strong> aan het werk<br />
gaan, wet<strong>en</strong> in welke – overig<strong>en</strong>s ruime – perio<strong>de</strong><br />
ze doodgegaan zijn, komt doordat <strong>de</strong><br />
grondlag<strong>en</strong> er omhe<strong>en</strong> te dater<strong>en</strong> war<strong>en</strong>. Daar<br />
was namelijk veel ste<strong>en</strong> bij. Koot: “En gebouw<strong>en</strong><br />
van ste<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> in <strong>de</strong> vijfti<strong>en</strong><strong>de</strong> eeuw<br />
in zwang.”<br />
Johan van Kamp<strong>en</strong> (28) is junior-archeoloog.<br />
Hij werkt acht jaar in <strong>de</strong> archeologie <strong>en</strong> is vorig<br />
jaar afgestu<strong>de</strong>erd. In <strong>Tiel</strong> is hij van begin<br />
tot eind aanwezig. Op 15 augustus zegt hij<br />
dat het net is of het opgravingsterrein groter<br />
is gewor<strong>de</strong>n in vergelijking met <strong>de</strong> start twee<br />
Duiz<strong>en</strong>d jaar Dominicuskwartier on<strong>de</strong>rzocht<br />
maan<strong>de</strong>n eer<strong>de</strong>r. “Maar dat is schijn, het komt<br />
omdat we steeds ver<strong>de</strong>r naar b<strong>en</strong>e<strong>de</strong>n gegaan<br />
zijn.” Maar uitein<strong>de</strong>lijk betek<strong>en</strong>t dat toch ook<br />
wel dat het oppervlak – het aantal vierkante<br />
meters – groter gewor<strong>de</strong>n is. In totaal is 3000<br />
vierkante meter on<strong>de</strong>rzocht.<br />
Hij krijgt e<strong>en</strong> telefoontje dat gaat over <strong>de</strong> eer<strong>de</strong>r<br />
gevon<strong>de</strong>n <strong>de</strong>l<strong>en</strong> van skelett<strong>en</strong>. Hij zegt<br />
teg<strong>en</strong> zijn onzichtbare gesprekspartner: “We<br />
hebb<strong>en</strong> twee m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> gevon<strong>de</strong>n. Ze lijk<strong>en</strong> zo<br />
<strong>de</strong> grond in gestampt te zijn. Misschi<strong>en</strong> zijn<br />
het Duitsers...” Dat lijkt nou niet direct jargon<br />
voor e<strong>en</strong> archeoloog? “Het is maar e<strong>en</strong><br />
theorie”, zegt hij. “Ze hebb<strong>en</strong> hier nogal gevocht<strong>en</strong>.<br />
In <strong>de</strong> gracht<strong>en</strong> zijn ook helm<strong>en</strong> van<br />
Duitsers gevon<strong>de</strong>n. De skelett<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> diep <strong>en</strong><br />
ook heel raar in <strong>de</strong> grond. De preciese datering<br />
moet nog kom<strong>en</strong>.”<br />
11
Van Kamp<strong>en</strong> zegt dat het Dominicuskwartier<br />
nu dan wel hoog mag ligg<strong>en</strong>, het is er ooit laag<br />
geweest, dan moet m<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s hem <strong>de</strong>nk<strong>en</strong><br />
aan <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> 700-800. Daarna zijn er ophoging<strong>en</strong><br />
geweest. Rond 900 – dat is <strong>de</strong> theorie<br />
– is er e<strong>en</strong> ringwalburcht gebouwd. “Maar<br />
daar hebb<strong>en</strong> we op dit mom<strong>en</strong>t eig<strong>en</strong>lijk nog<br />
maar weinig aanwijzing<strong>en</strong> voor gevon<strong>de</strong>n.”<br />
Ze dacht<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> burcht gestaan had aan <strong>de</strong><br />
‘zuidkant’ van het terrein, richting Sint Walburgbinn<strong>en</strong>singel.<br />
Maar gaan<strong>de</strong>weg <strong>de</strong> opgraving<strong>en</strong><br />
beginn<strong>en</strong> ze die burcht noor<strong>de</strong>lijker<br />
te vermoe<strong>de</strong>n, op <strong>de</strong> locatie naast het huidige<br />
klooster. Er zijn daar nogal veel tufste<strong>en</strong> (natuurste<strong>en</strong><br />
uit <strong>de</strong> Eifel) <strong>en</strong> zand aangetroff<strong>en</strong>.<br />
“Tufste<strong>en</strong> is meestal afkomstig van eer<strong>de</strong>re<br />
gebouw<strong>en</strong>. En het zand kan van <strong>de</strong> Lingebedding<br />
zijn. Ik weet dat <strong>de</strong> Linge hier niet<br />
stroom<strong>de</strong>, maar het kan makkelijk e<strong>en</strong> zijtak<br />
geweest zijn.” Dus, re<strong>de</strong>neert hij, die locatie<br />
naast het klooster is <strong>de</strong> hoogste plek, er zijn<br />
veel zand <strong>en</strong> tufste<strong>en</strong> gevon<strong>de</strong>n <strong>en</strong> er zijn<br />
vondst<strong>en</strong> gedaan, zoals <strong>de</strong> skelett<strong>en</strong>. “Het zijn<br />
belangrijke aanwijzing<strong>en</strong> dat hier <strong>de</strong> (ringwal)<br />
burcht heeft gestaan <strong>en</strong> niet daar waar hij altijd<br />
vermoed werd, zuidoostelijker dus.”<br />
Van het Duitse Huis (van <strong>de</strong> Duitse rid<strong>de</strong>ror<strong>de</strong>)<br />
is tot dan toe weinig teruggevon<strong>de</strong>n, zegt<br />
Van Kamp<strong>en</strong>. “Alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> hoekje kel<strong>de</strong>r <strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> stukje (tuin?)muur. En toch moet het e<strong>en</strong><br />
groot huis met e<strong>en</strong> grote tuin geweest zijn.”<br />
Er is die dag, 15 augustus, nog veel dat niet<br />
echt dui<strong>de</strong>lijk is. Johan van Kamp<strong>en</strong> zegt dat<br />
er ding<strong>en</strong> zijn die voor e<strong>en</strong> archeoloog ook<br />
nooit dui<strong>de</strong>lijk zull<strong>en</strong> wór<strong>de</strong>n. Hij zal zich er<br />
bij moet<strong>en</strong> neerlegg<strong>en</strong> dat sommige aspect<strong>en</strong><br />
vermoe<strong>de</strong>ns blijv<strong>en</strong>. “Want het zoek<strong>en</strong> houdt<br />
op e<strong>en</strong> bepaald mom<strong>en</strong>t op.”<br />
12<br />
28 september<br />
De <strong>de</strong>p<strong>en</strong>dance van ACVU-HBS bevindt<br />
zich aan <strong>de</strong> Busterweg in Beesd, mid<strong>de</strong>n in<br />
het Culemborgse veld. Ooit was er e<strong>en</strong> visserijproefstation<br />
van het to<strong>en</strong>malige ministerie<br />
van landbouw <strong>en</strong> visserij gevestigd. Hier<br />
vindt <strong>de</strong> vondstverwerking plaats, maar veel<br />
meer is het e<strong>en</strong> thuisbasis van <strong>de</strong> archeolog<strong>en</strong>.<br />
Wat gevon<strong>de</strong>n is <strong>en</strong> in <strong>Tiel</strong> al geregistreerd,<br />
wordt hier ver<strong>de</strong>r behan<strong>de</strong>ld. Binn<strong>en</strong> <strong>en</strong> buit<strong>en</strong><br />
maar vooral binn<strong>en</strong>, in <strong>de</strong> vele vertrekk<strong>en</strong><br />
van het gebouw, bevindt zich e<strong>en</strong> onvoorstelbaar<br />
grote <strong>en</strong> vooral ook diverse hoeveelheid<br />
vondst<strong>en</strong>. Van metaal (ijzerbeslag van<br />
riem<strong>en</strong>, gebruiksvoorwerp<strong>en</strong> als mess<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
lepels), natuurste<strong>en</strong> materiaal als tufste<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
hergebruikte (?) Romeinse st<strong>en</strong><strong>en</strong>, heel veel<br />
scherv<strong>en</strong> aar<strong>de</strong>werk, bott<strong>en</strong> van m<strong>en</strong>s <strong>en</strong> dier,<br />
poll<strong>en</strong>. Het hoofd van e<strong>en</strong> paard maar dat is<br />
nauwelijks te zi<strong>en</strong> want in <strong>de</strong> sche<strong>de</strong>l <strong>en</strong> er<br />
omhe<strong>en</strong> zit aangekoekte mod<strong>de</strong>r <strong>en</strong> alles heeft<br />
precies <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> kleur.<br />
Het is zo’n overstelp<strong>en</strong><strong>de</strong> verschei<strong>de</strong>nheid dat<br />
je snapt dat het twee jaar duurt om dit allemaal<br />
te on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> te beschrijv<strong>en</strong>.<br />
Jan van R<strong>en</strong>swou<strong>de</strong>: “Veel specialist<strong>en</strong> mak<strong>en</strong><br />
on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el uit van ons bedrijf. Ze lop<strong>en</strong> hier in<br />
Beesd vaak binn<strong>en</strong>. In pauzes wordt gepraat<br />
over <strong>de</strong> opgraving, er wordt veel uitgewisseld.<br />
Vaak krijg je in het veld al <strong>de</strong> grote lijn<strong>en</strong> te<br />
pakk<strong>en</strong>, in je hoofd vormt zich het verhaal; je<br />
moet daar alle<strong>en</strong> nog het bewijs voor geleverd<br />
krijg<strong>en</strong>. Dat komt dan van <strong>de</strong> specialist<strong>en</strong>.<br />
Maar vóór <strong>de</strong> <strong>de</strong>finitieve rapportage na twee<br />
jaar is er al heel veel k<strong>en</strong>nis tuss<strong>en</strong> archeolog<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> specialist<strong>en</strong> uitgewisseld.”<br />
Hij hoeft niet lang na te <strong>de</strong>nk<strong>en</strong> over <strong>de</strong> vraag<br />
of <strong>de</strong> opgraving op het Dominicuskwartier<br />
voldo<strong>en</strong>ing gaf. “Dat gaf het.” Nooit het i<strong>de</strong>e<br />
gehad dat ze aan het werk war<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> grote<br />
<strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> voor <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong> - <strong>de</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>kroniek</strong>
afval- <strong>en</strong> sloopbelt? “Nee, dat was niet het geval.”<br />
De specialist<strong>en</strong><br />
Twee specialist<strong>en</strong> gaan op <strong>en</strong>kele vrag<strong>en</strong> in.<br />
Het zijn H<strong>en</strong>k van Haaster, archeobotanicus/<br />
palynoloog, <strong>en</strong> Jørn Zeiler, archeozoöloog,<br />
die <strong>de</strong> zoogdier- <strong>en</strong> vogelbott<strong>en</strong> voor zijn rek<strong>en</strong>ing<br />
neemt.<br />
Hoe typeert u <strong>de</strong> opgraving in <strong>Tiel</strong>? Als e<strong>en</strong> ‘van<br />
<strong>de</strong>rti<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> dozijn’ of toch wel bijzon<strong>de</strong>r? En<br />
als dat laatste het geval is, waarom?<br />
Van Haaster: “<strong>Tiel</strong> is e<strong>en</strong> heel ou<strong>de</strong> stad, <strong>en</strong> er<br />
is nog niet zoveel bek<strong>en</strong>d over <strong>de</strong> voedingsgewoont<strong>en</strong><br />
van <strong>de</strong> vroegere bewoners. E<strong>en</strong> van<br />
<strong>de</strong> belangrijkste bezighe<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> vroegere<br />
bewoners van <strong>Tiel</strong> was <strong>de</strong> zorg om <strong>de</strong> dagelijkse<br />
voeding. Ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong> moest elke dag weer<br />
et<strong>en</strong>, er kwam<strong>en</strong> elke dag ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> karr<strong>en</strong>vracht<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> scheepslading<strong>en</strong> voedsel <strong>de</strong> stad<br />
binn<strong>en</strong>. Wat was dat allemaal voor voedsel,<br />
waar kwam het vandaan <strong>en</strong> waar ging het naar<br />
toe? Het is me<strong>de</strong> mijn taak om dat allemaal uit<br />
te zoek<strong>en</strong>.”<br />
Zeiler: “De opgraving in <strong>Tiel</strong> is er zeker niet<br />
e<strong>en</strong> van <strong>de</strong>rti<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> dozijn! Het bijzon<strong>de</strong>re<br />
zit ‘m t<strong>en</strong> eerste in <strong>de</strong> locatie – e<strong>en</strong> plek met<br />
e<strong>en</strong> rijke historie – <strong>en</strong> <strong>de</strong> opgegrav<strong>en</strong> bewoningsrest<strong>en</strong>,<br />
zoals het Duitse Huis <strong>en</strong> <strong>de</strong> ringwal.<br />
Maar niet alle<strong>en</strong> die mid<strong>de</strong>leeuwse rest<strong>en</strong><br />
van elitebewoning zijn interessant, ook <strong>de</strong><br />
19<strong>de</strong> eeuwse beerputt<strong>en</strong> zijn dat, omdat juist<br />
die perio<strong>de</strong> e<strong>en</strong> archeologisch stiefkindje is <strong>en</strong><br />
we nog veel kunn<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> over <strong>de</strong> veran<strong>de</strong>ring<strong>en</strong><br />
in voedingsgewoont<strong>en</strong> in die tijd.<br />
Bij dat alles komt nog dat het organische materiaal<br />
(in mijn geval <strong>de</strong> rest<strong>en</strong> van zoogdier<strong>en</strong>,<br />
vogels, viss<strong>en</strong>, e.d.) in het algeme<strong>en</strong> heel goed<br />
geconserveerd zijn <strong>en</strong> er dus veel aan te zi<strong>en</strong><br />
Duiz<strong>en</strong>d jaar Dominicuskwartier on<strong>de</strong>rzocht<br />
is: <strong>de</strong> soort, <strong>de</strong> leeftijd waarop het dier is geslacht<br />
of dood gegaan, <strong>de</strong> manier waarop het<br />
is geslacht, etc.”<br />
Kunt u aanschouwelijk mak<strong>en</strong> hoe u te werk gaat<br />
bij uw on<strong>de</strong>rzoek?<br />
Van Haaster: “Ik moet <strong>de</strong> (plantaardige) voedingsgewoont<strong>en</strong><br />
van <strong>de</strong> vroegere bewoners<br />
van het terrein reconstruer<strong>en</strong>. De beste manier<br />
om dit te do<strong>en</strong> is het keuk<strong>en</strong>afval <strong>en</strong> poep<br />
van die m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> te bestu<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. We nem<strong>en</strong> dus<br />
grondmonsters uit beerputt<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke,<br />
zev<strong>en</strong> dit, <strong>en</strong> hal<strong>en</strong> dan on<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> microscoop<br />
alle et<strong>en</strong>srest<strong>en</strong> er uit. De meeste et<strong>en</strong>srest<strong>en</strong><br />
zijn door mal<strong>en</strong>, kauw<strong>en</strong> <strong>en</strong> kok<strong>en</strong> sterk beschadigd<br />
<strong>en</strong> vaak ook nog verrot. Toch wet<strong>en</strong><br />
we door onze ervaring vaak vele ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong><br />
soort<strong>en</strong> graan, fruit, gro<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, krui<strong>de</strong>n, specerij<strong>en</strong>,<br />
sierplant<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re gebruiksplant<strong>en</strong> te<br />
herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>.”<br />
Zeiler: “Bij mijn on<strong>de</strong>rzoek probeer ik allereerst<br />
<strong>de</strong> skeletrest<strong>en</strong> op diersoort te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Daarbij is e<strong>en</strong> vergelijkingscollectie – bott<strong>en</strong><br />
van rec<strong>en</strong>te dier<strong>en</strong> – onmisbaar. Verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
universiteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> musea, maar bijvoorbeeld<br />
ook <strong>de</strong> Rijksdi<strong>en</strong>st voor het Cultureel Erfgoed<br />
(<strong>de</strong> vroegere ROB, Rijksdi<strong>en</strong>st voor Oudheidkundig<br />
Bo<strong>de</strong>mon<strong>de</strong>rzoek) hebb<strong>en</strong> zo’n collectie.<br />
Daarnaast probeer ik er achter te kom<strong>en</strong><br />
om welk skelet<strong>de</strong>el het gaat (wat soms lastig<br />
is als je met kleine fragm<strong>en</strong>t<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> hebt).<br />
Daarna tel <strong>en</strong> weeg ik <strong>de</strong> rest<strong>en</strong>, om zo <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rlinge<br />
verhouding<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> bepal<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
iets te kunn<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong> over welke soort(<strong>en</strong>) belangrijk<br />
was/war<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> voedselvoorzi<strong>en</strong>ing.<br />
In principe is ook te achterhal<strong>en</strong> hoe e<strong>en</strong><br />
dier is geslacht: bijl <strong>en</strong> mes lat<strong>en</strong> hun spor<strong>en</strong><br />
achter op <strong>de</strong> bott<strong>en</strong>, maar als <strong>de</strong> conservering<br />
slecht is <strong>en</strong> het botoppervlak erg is aangetast,<br />
zijn zulke spor<strong>en</strong> vaak niet meer te zi<strong>en</strong>. Wat<br />
13
Van links naar rechts projectlei<strong>de</strong>r Cees Koot <strong>en</strong> <strong>de</strong> specialist<strong>en</strong> Jørn Zeiler, archeozoöloog, <strong>en</strong> H<strong>en</strong>k van Haaster, archeo botanicus/<br />
palynoloog. Foto: Jan Bouwhuis.<br />
ook e<strong>en</strong> vast on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el van mijn werk is, is<br />
het bepal<strong>en</strong> van <strong>de</strong> leeftijd waarop e<strong>en</strong> dier is<br />
geslacht of gestorv<strong>en</strong>. Dat kun je, net als bij<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, zi<strong>en</strong> aan het gebit <strong>en</strong> aan <strong>de</strong> verb<strong>en</strong>ing<br />
van het skelet. Soms hebb<strong>en</strong> ook ziektes<br />
of an<strong>de</strong>re ingrijp<strong>en</strong><strong>de</strong> gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> in het<br />
lev<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> dier (bijvoorbeeld e<strong>en</strong> botbreuk<br />
of langdurige overbelasting) spor<strong>en</strong> nagelat<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> kun je aan <strong>de</strong> hand daarvan iets zegg<strong>en</strong> over<br />
<strong>de</strong> leefomstandighe<strong>de</strong>n van zo’n dier. Ver<strong>de</strong>r<br />
kun je ook meting<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> bott<strong>en</strong> do<strong>en</strong>. Op<br />
die manier kun je bijvoorbeeld <strong>de</strong> schofthoogte<br />
van e<strong>en</strong> rund of <strong>de</strong> l<strong>en</strong>gte van e<strong>en</strong> snoek<br />
berek<strong>en</strong><strong>en</strong>, <strong>en</strong> dat geeft weer informatie over<br />
<strong>de</strong> veeteeltmetho<strong>de</strong>n (had m<strong>en</strong> kleine schriele<br />
koetjes of koei<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> flinke melk- of<br />
vleesopbr<strong>en</strong>gst) of over <strong>de</strong> voorkeur die m<strong>en</strong><br />
had voor kleine of grote viss<strong>en</strong>.<br />
14<br />
An<strong>de</strong>re informatie die je uit <strong>de</strong> gevon<strong>de</strong>n rest<strong>en</strong><br />
kunt hal<strong>en</strong> is bijvoorbeeld welke wil<strong>de</strong> vogels<br />
<strong>en</strong> zoogdier<strong>en</strong> er in <strong>de</strong> omgeving van e<strong>en</strong><br />
woonplaats leef<strong>de</strong>n <strong>en</strong> of m<strong>en</strong> bijvoorbeeld<br />
bepaal<strong>de</strong> soort<strong>en</strong> vis of schelpdier<strong>en</strong> van el<strong>de</strong>rs<br />
heeft aangevoerd. Met name in stadscontext<strong>en</strong><br />
(zoals in <strong>Tiel</strong>) kan het materiaal informatie<br />
gev<strong>en</strong> over sociale <strong>en</strong>/of religieuze<br />
verschill<strong>en</strong>: <strong>de</strong> vondst van ‘luxe’ consumptiesoort<strong>en</strong><br />
als patrijs, pauw, e<strong>de</strong>lhert in rijke huishou<strong>de</strong>ns<br />
of <strong>de</strong> afwezigheid van vark<strong>en</strong>sbott<strong>en</strong><br />
in Joodse huishou<strong>de</strong>ns.”<br />
Wat zijn altíjd <strong>de</strong> grote verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> nu <strong>en</strong><br />
1000 jaar gele<strong>de</strong>n? Of varieert dat sterk bij opgraving<strong>en</strong>?<br />
Van Haaster: “Er zijn altijd grote verschill<strong>en</strong><br />
tuss<strong>en</strong> nu <strong>en</strong> 1000 jaar gele<strong>de</strong>n. De m<strong>en</strong>-<br />
<strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> voor <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong> - <strong>de</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>kroniek</strong>
s<strong>en</strong> had<strong>de</strong>n heel an<strong>de</strong>re i<strong>de</strong>eën over gezondheid.<br />
Ze dacht<strong>en</strong> bijvoorbeeld dat vers fruit <strong>en</strong><br />
gro<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ongezond war<strong>en</strong>. Als je verkou<strong>de</strong>n<br />
was moest je ge<strong>en</strong> vers fruit et<strong>en</strong> want dat was<br />
veel te koud. Bij verkoudheid moest je warme<br />
voedingsmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> nem<strong>en</strong>, bijvoorbeeld muskaatnot<strong>en</strong><br />
of peper. De m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> at<strong>en</strong> vroeger<br />
ding<strong>en</strong> die wij teg<strong>en</strong>woordig niet meer zo veel<br />
et<strong>en</strong> zoals paradijskorrels, mispels, vijg<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
moerbei<strong>en</strong>. Veel ding<strong>en</strong> die wij teg<strong>en</strong>woordig<br />
vaak et<strong>en</strong> beston<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> Mid<strong>de</strong>leeuw<strong>en</strong> nog<br />
niet in ons land, zoals sperziebon<strong>en</strong>, bloemkool,<br />
paprika’s, tomat<strong>en</strong>, aardappels <strong>en</strong> ro<strong>de</strong><br />
biet<strong>en</strong>. Ook <strong>de</strong> gerecht<strong>en</strong> die m<strong>en</strong> vroeger bereid<strong>de</strong>,<br />
war<strong>en</strong> an<strong>de</strong>rs. Erwt<strong>en</strong>soep met snoek<strong>en</strong>lever<br />
of gebra<strong>de</strong>n kreeft met karperbloed<br />
sprek<strong>en</strong> ons teg<strong>en</strong>woordig niet meer zo aan!<br />
Kortom: vroeger war<strong>en</strong> veel ding<strong>en</strong> an<strong>de</strong>rs!”<br />
Zeiler: “In<strong>de</strong>rdaad varieert dat sterk per opgraving.<br />
E<strong>en</strong> Ste<strong>en</strong>tijdwoonplaats heeft e<strong>en</strong><br />
heel an<strong>de</strong>r spectrum dan e<strong>en</strong> boer<strong>de</strong>rij uit <strong>de</strong><br />
Bronstijd, <strong>en</strong> die verschilt weer van e<strong>en</strong> Romeinse<br />
villa. Sommige diersoort<strong>en</strong> die je regelmatig<br />
in prehistorische vindplaats<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>komt,<br />
zie je later niet meer terug, zoals <strong>de</strong><br />
oeros. Daarnaast verschijn<strong>en</strong> er <strong>nieuwe</strong> soort<strong>en</strong>,<br />
zoals kip <strong>en</strong> huiskat in <strong>de</strong> Romeinse tijd<br />
<strong>en</strong> konijn in <strong>de</strong> Mid<strong>de</strong>leeuw<strong>en</strong>. Maar wat wel<br />
e<strong>en</strong> groot verschil is tuss<strong>en</strong> nu <strong>en</strong> 1000 jaar (<strong>en</strong><br />
zelfs nog veel korter), is dat we onze et<strong>en</strong>srest<strong>en</strong><br />
niet of nauwelijks meer op ons eig<strong>en</strong><br />
Duiz<strong>en</strong>d jaar Dominicuskwartier on<strong>de</strong>rzocht<br />
erf weggooi<strong>en</strong>, maar het op c<strong>en</strong>trale plaats<strong>en</strong><br />
dump<strong>en</strong> of verwerk<strong>en</strong> tot an<strong>de</strong>re product<strong>en</strong><br />
als compost e.d. Als in <strong>de</strong> toekomst archeolog<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> huis van nu opgrav<strong>en</strong>, zull<strong>en</strong> ze misschi<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> conclusie trekk<strong>en</strong> dat we allemaal<br />
vegetariërs war<strong>en</strong>...”<br />
Hoe word je specialist?<br />
Van Haaster: “Je kan specialist wor<strong>de</strong>n door<br />
veel ervaring op te do<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong><br />
vondstcategorie. Je kan dat op universiteit<strong>en</strong><br />
of hogeschol<strong>en</strong> ler<strong>en</strong>, maar veel specialist<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> het zichzelf aangeleerd. Meestal zijn<br />
het echter wel archeolog<strong>en</strong> of biolog<strong>en</strong> die<br />
zich erg<strong>en</strong>s in hebb<strong>en</strong> gespecialiseerd.”<br />
Zeiler: “Specialist word je allereerst vanuit<br />
e<strong>en</strong> belangstelling (in mijn geval biologie <strong>en</strong><br />
archeologie), maar vooral ook door heel veel<br />
praktijkervaring: veel opgegrav<strong>en</strong> <strong>en</strong> rec<strong>en</strong>t<br />
materiaal door je han<strong>de</strong>n lat<strong>en</strong> gaan, veel<br />
discussies voer<strong>en</strong> met collega’s in binn<strong>en</strong>- <strong>en</strong><br />
buit<strong>en</strong>land, veel literatuur lez<strong>en</strong> – <strong>en</strong> zeker in<br />
het begin niet bang zijn om af <strong>en</strong> toe fout<strong>en</strong> te<br />
mak<strong>en</strong>, <strong>en</strong> daar weer van te ler<strong>en</strong>.”<br />
Websites <strong>en</strong> e-mailadress<strong>en</strong> van ACVU-HBS<br />
<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele woordvoer<strong>de</strong>rs in dit artikel: www.<br />
acvu-hbs.nl; j.van.r<strong>en</strong>swou<strong>de</strong>@acvu-hbs.nl<br />
(Jan van R<strong>en</strong>swou<strong>de</strong>); cw.koot@let.vu.nl (Cees<br />
Koot); Haaster@biax.nl (H<strong>en</strong>k van Haaster);<br />
abone@planet.nl (Jørn Zeiler).<br />
15
16<br />
En Omstrek<strong>en</strong><br />
Column<br />
Onze <strong>Oudheidkamer</strong> bestrijkt het C<strong>en</strong>traal Rivier<strong>en</strong>gebied.<br />
Niemand weet waar dat begint <strong>en</strong> nog min<strong>de</strong>r waar dat ophoudt. Als het gaat over <strong>Tiel</strong><br />
<strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong>, dan is <strong>Tiel</strong> wel dui<strong>de</strong>lijk. Maar hoe zit dat met <strong>de</strong> omstreek? Leeft u, Li<strong>en</strong><strong>de</strong>naar<br />
of Rav<strong>en</strong>swaaijer, Z<strong>en</strong>newijner of Echteldse in e<strong>en</strong> omstreek?<br />
Ik weet het niet, maar voor iemand uit Ing<strong>en</strong> is <strong>Tiel</strong> e<strong>en</strong> heel eind fiets<strong>en</strong>!<br />
Neem nou bijvoorbeeld Chris van Esterik. Zijn va<strong>de</strong>r <strong>en</strong> moe<strong>de</strong>r leer<strong>de</strong>n hem dat Ing<strong>en</strong><br />
het c<strong>en</strong>trum van <strong>de</strong> wereld is, allerminst e<strong>en</strong> omstreek <strong>en</strong> dat heeft hij altijd onthou<strong>de</strong>n.<br />
E<strong>en</strong> paar jaar gele<strong>de</strong>n vertel<strong>de</strong> hij als inlei<strong>de</strong>r op e<strong>en</strong> van die onvolprez<strong>en</strong> boei<strong>en</strong><strong>de</strong> avon<strong>de</strong>n<br />
van Frits Kat <strong>en</strong> <strong>de</strong> zijn<strong>en</strong>, zull<strong>en</strong> we maar zegg<strong>en</strong>, over het café van zijn va<strong>de</strong>r in<br />
Ing<strong>en</strong> <strong>en</strong> over <strong>de</strong> lange dagelijkse fietstocht naar het gymnasium te <strong>Tiel</strong>.<br />
De jong<strong>en</strong>s <strong>en</strong> meisjes uit <strong>Tiel</strong> zelf kon<strong>de</strong>n minst<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> uur later opstaan om <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong><br />
less<strong>en</strong> te volg<strong>en</strong> <strong>en</strong> fietst<strong>en</strong>, al of niet met hun ou<strong>de</strong>rs, op e<strong>en</strong> mooie zomerse zondag wel<br />
e<strong>en</strong>s hélemaal naar Ing<strong>en</strong> <strong>en</strong> dronk<strong>en</strong> dan wat in die omstreek.<br />
Bij Goos ja, Chris’ va<strong>de</strong>r, in café Ons Hoekje in <strong>de</strong> Dorpsstraat.<br />
’s Avonds kek<strong>en</strong> ze dan terug op e<strong>en</strong> mooie, maar vermoei<strong>en</strong><strong>de</strong> dag.<br />
Rinie, mijn vrouw, <strong>en</strong> ik, later ook met <strong>de</strong> kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, ging<strong>en</strong> vaak in Ing<strong>en</strong> e<strong>en</strong> hapje et<strong>en</strong>.<br />
Dat was niet ver van ons huis in Li<strong>en</strong><strong>de</strong>n <strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> erg gezellig. Het et<strong>en</strong> was <strong>de</strong>gelijk<br />
<strong>en</strong> goed <strong>en</strong> <strong>de</strong> bedi<strong>en</strong>ing volmaakt.<br />
Goos van Esterik, e<strong>en</strong> gebor<strong>en</strong> kastelein <strong>en</strong> zijn vrouw, plus <strong>de</strong> zuster van zijn vrouw, zij<br />
maakt<strong>en</strong> <strong>de</strong> di<strong>en</strong>st uit.<br />
Goos <strong>de</strong>ed <strong>de</strong> bar <strong>en</strong> <strong>de</strong> bedi<strong>en</strong>ing in <strong>de</strong> zijkamer waar je et<strong>en</strong> kon.<br />
Vrouw <strong>en</strong> schoonzuster in <strong>de</strong> keuk<strong>en</strong>. Overzichtelijk, hel<strong>de</strong>r <strong>en</strong> vanzelfsprek<strong>en</strong>d.<br />
Goos kwam vrag<strong>en</strong> wat <strong>de</strong> familie et<strong>en</strong> wou. Daar was gro<strong>en</strong>te, daar war<strong>en</strong> aardappel<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> stukje vlees. In die volgor<strong>de</strong>. En niet, zoals in <strong>Tiel</strong>, eerst vlees <strong>en</strong> dan daarbij e<strong>en</strong><br />
soort versiering van wat gro<strong>en</strong>tes <strong>en</strong> aardappel<strong>en</strong>.<br />
Soep vooraf. Daarover ging het voorberei<strong>de</strong>nd gesprek niet e<strong>en</strong>s. Soep, wat voor soep<br />
moest<strong>en</strong> we maar herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>.<br />
Ik zie nog Goos vanuit <strong>de</strong> keuk<strong>en</strong> binn<strong>en</strong>kom<strong>en</strong> in die erkerachtige zijkamer die eetkamer<br />
heette. Met twee bor<strong>de</strong>n soep. In elke hand één, met <strong>de</strong> duim over <strong>de</strong> rand. Als we<br />
aan het et<strong>en</strong> war<strong>en</strong> kwam hij binn<strong>en</strong> <strong>en</strong> vroeg standaard: ‘Smáákt het, familie?’ Je voel<strong>de</strong><br />
dat ons antwoord hem écht interesseer<strong>de</strong>.<br />
To<strong>en</strong> onze jong<strong>en</strong>s groter wer<strong>de</strong>n ging<strong>en</strong> ze naar <strong>de</strong> Chinees in <strong>Tiel</strong> of naar e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r<br />
restaurant.<br />
<strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> voor <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong> - <strong>de</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>kroniek</strong>
Goos van Esterik in het c<strong>en</strong>trum van <strong>de</strong> wereld. Foto: Jan Bouwhuis.<br />
En dat ging an<strong>de</strong>rs: géén duim<strong>en</strong> in <strong>de</strong> soep, géén ‘smáákt het, familie’, géén gro<strong>en</strong>te met<br />
aardappels <strong>en</strong> vlees. Géén pap toe.<br />
Onlangs had<strong>de</strong>n wij over iets héél an<strong>de</strong>rs gezinsberaad. We hebb<strong>en</strong> to<strong>en</strong> vastgesteld dat<br />
voor <strong>de</strong> jong<strong>en</strong>s <strong>en</strong> voor ons het uit ét<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>lijk altijd het et<strong>en</strong> bij Goos is geblev<strong>en</strong>.<br />
En, voor ik het vergeet, <strong>de</strong> rek<strong>en</strong>ing viel altijd mee. Dat heb je in <strong>Tiel</strong> niet zo gauw.<br />
Ik weet niet, ik heb altijd het gevoel gehou<strong>de</strong>n dat omstrek<strong>en</strong> om je he<strong>en</strong> zijn. Zelf zit je<br />
in, ja bén je e<strong>en</strong> beetje, het c<strong>en</strong>trum.<br />
Zou<strong>de</strong>n ze in <strong>Tiel</strong> nou ook zo <strong>de</strong>nk<strong>en</strong>?<br />
H<strong>en</strong>k van <strong>de</strong>n Hoofdakker*<br />
* H<strong>en</strong>k van <strong>de</strong>n Hoofdakker (72) is gep<strong>en</strong>sioneerd algeme<strong>en</strong> directeur <strong>en</strong> lid van het College van Bestuur van<br />
Wag<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> Universiteit. Hij heeft uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong><strong>de</strong> publicaties op zijn naam staan zoals <strong>de</strong> streekmusical Irisz.<br />
Van 2006 tot 2009 was hij voorzitter van <strong>de</strong> <strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> voor <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong>.<br />
Column - En Omstrek<strong>en</strong><br />
17
In <strong>de</strong> vorige Nieuwe Kroniek schreef Tjeerd Vrij over zijn verbazing dat <strong>de</strong> Joodse geschie<strong>de</strong>nis van<br />
<strong>Tiel</strong> nooit vastgelegd werd. Daarop begon <strong>de</strong>ze 50-jarige organisatie-adviseur, die twaalf jaar gele<strong>de</strong>n<br />
in <strong>Tiel</strong> kwam won<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoek. Gesprekk<strong>en</strong> met (Joodse) overlev<strong>en</strong><strong>de</strong>n <strong>en</strong> diepgaan<strong>de</strong><br />
research in archiev<strong>en</strong> lever<strong>de</strong>n hem zoveel materiaal op dat hij nu e<strong>en</strong> boek geschrev<strong>en</strong> heeft, ‘Bittere<br />
tran<strong>en</strong>’. Hoe <strong>de</strong> <strong>Tiel</strong>se krant<strong>en</strong> in <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog omging<strong>en</strong> met <strong>de</strong> antisemitische nazipropaganda<br />
is e<strong>en</strong> van <strong>de</strong> hoofdstukk<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> voorpublicatie.<br />
Anti-Joodse propaganda in <strong>de</strong> <strong>Tiel</strong>se pers<br />
Door Tjeerd Vrij*<br />
De vier <strong>Tiel</strong>se krant<strong>en</strong><br />
De eerste verzetsactie teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> Duitse bezetter in Ne<strong>de</strong>rland was in februari 1941. De aanleiding<br />
was <strong>de</strong> verne<strong>de</strong>ring door NSB-ers van Joodse bewoners van <strong>de</strong> Amsterdamse Jo<strong>de</strong>nbuurt.<br />
Tij<strong>de</strong>ns één van <strong>de</strong> vechtpartij<strong>en</strong> die in <strong>de</strong> dag<strong>en</strong> hierna uitbrak, raakte e<strong>en</strong> NSB-er zo zwaar<br />
gewond dat hij bezweek. De reactie van <strong>de</strong> Duitsers was meedog<strong>en</strong>loos. Ze pakt<strong>en</strong> 425 Joodse<br />
mann<strong>en</strong> op <strong>en</strong> voer<strong>de</strong>n h<strong>en</strong> af naar het conc<strong>en</strong>tratiekamp Mauthaus<strong>en</strong>. De onrust on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> bevolking<br />
was zo groot dat <strong>de</strong> Februaristaking uitbrak. De Duitsers gav<strong>en</strong> via <strong>de</strong> pers hun versie<br />
van het verhaal over <strong>de</strong> dood van <strong>de</strong> NSB-er. Het weekblad van <strong>de</strong> NSB, ‘Volk <strong>en</strong> Va<strong>de</strong>rland’<br />
schreef: ‘Juda heeft het masker afgeworp<strong>en</strong>! Vermoord? Ne<strong>en</strong>, vertrapt met sadistisch<strong>en</strong> wellust! Vermorzeld<br />
on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> lompe pot<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> noma<strong>de</strong>nvolk dat niet van ons bloed is’. Door mid<strong>de</strong>l van<br />
dit soort bericht<strong>en</strong> probeer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> Duitsers instemming te verkrijg<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> wijze waarop ze<br />
optra<strong>de</strong>n. Lan<strong>de</strong>lijke dagbla<strong>de</strong>n liet<strong>en</strong> zich hier volop voor gebruik<strong>en</strong>.<br />
In <strong>Tiel</strong> wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong>ze lan<strong>de</strong>lijke krant<strong>en</strong> ook<br />
gelez<strong>en</strong>, keurig volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> in<strong>de</strong>ling van <strong>de</strong> zuil<strong>en</strong>.<br />
Zo zull<strong>en</strong> katholieke gezinn<strong>en</strong> in <strong>Tiel</strong> e<strong>en</strong><br />
abonnem<strong>en</strong>t op <strong>de</strong> Maasbo<strong>de</strong> hebb<strong>en</strong> gehad,<br />
<strong>de</strong> protestantse gezinn<strong>en</strong> op <strong>de</strong> Standaard <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> Joodse gezinn<strong>en</strong> op het Nieuw Israëlietisch<br />
Weekblad. Maar voor het lokale nieuws war<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> afhankelijk van <strong>de</strong> lokale krant<strong>en</strong>.<br />
Die gav<strong>en</strong> echter ook lan<strong>de</strong>lijk nieuws. Hoe<br />
18<br />
kek<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>Tiel</strong>se krant<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> het ‘Jo<strong>de</strong>nprobleem’<br />
aan? 1<br />
Krant<strong>en</strong> war<strong>en</strong> in die tijd, naast <strong>de</strong> radio, <strong>de</strong><br />
<strong>en</strong>ige informatiebronn<strong>en</strong> voor nieuws. Hun<br />
functie in <strong>de</strong> maatschappij is dan ook niet meer<br />
te vergelijk<strong>en</strong> met wat het nu is. In 1940 wer<strong>de</strong>n<br />
in <strong>Tiel</strong> zelfs drie lokale krant<strong>en</strong> verspreid:<br />
<strong>de</strong> <strong>Tiel</strong>sche Courant (TC) van <strong>de</strong> firma Campagne,<br />
<strong>de</strong> Nieuwe <strong>Tiel</strong>sche Courant (NTC)<br />
<strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> voor <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong> - <strong>de</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>kroniek</strong>
Van <strong>de</strong>ze vier krant<strong>en</strong> die in <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Rivier<strong>en</strong>land in <strong>de</strong> oorlog<br />
versch<strong>en</strong><strong>en</strong>, is nagegaan hoe antisemitisch hun berichtgeving<br />
was.<br />
van <strong>de</strong> firma A. van Loon 2 <strong>en</strong> <strong>de</strong> Waalbo<strong>de</strong><br />
van drukkerij <strong>en</strong> boekhan<strong>de</strong>l Sint Maart<strong>en</strong>. De<br />
Waalbo<strong>de</strong> versche<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> op zaterdag. De<br />
TC versche<strong>en</strong> drie <strong>en</strong> <strong>de</strong> NTC twee keer per<br />
week. De TC <strong>en</strong> <strong>de</strong> NTC had<strong>de</strong>n in 1940 allebei<br />
ongeveer 5000 abonnees. De abonnees van<br />
<strong>de</strong> TC zat<strong>en</strong> vooral in <strong>de</strong> stad <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> die van<br />
<strong>de</strong> NTC meer in <strong>de</strong> regio. De meeste huishou<strong>de</strong>ns<br />
zull<strong>en</strong> e<strong>en</strong> abonnem<strong>en</strong>t op één van <strong>de</strong>ze<br />
krant<strong>en</strong> gehad hebb<strong>en</strong>, soms in combinatie<br />
met e<strong>en</strong> lan<strong>de</strong>lijke krant. Weg<strong>en</strong>s papiergebrek<br />
<strong>en</strong> omdat <strong>de</strong>ze krant<strong>en</strong> niet pro-Duits g<strong>en</strong>oeg<br />
war<strong>en</strong>, kreg<strong>en</strong> <strong>de</strong> Waalbo<strong>de</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> NTC<br />
al vrij snel e<strong>en</strong> verschijningsverbod <strong>en</strong> versch<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
op respectievelijk 27 <strong>en</strong> 30 september<br />
1941 voor <strong>de</strong> laatste keer. De TC mocht nog<br />
e<strong>en</strong> jaar doorgaan <strong>en</strong> versche<strong>en</strong> tot 14 oktober<br />
1942 (het aantal abonnees is dan gedaald tot<br />
3000).<br />
Ondanks <strong>de</strong> str<strong>en</strong>ge Duitse c<strong>en</strong>suur was er<br />
<strong>en</strong>ige redactionele vrijheid. Dat is goed te zi<strong>en</strong><br />
aan <strong>de</strong>ze drie <strong>Tiel</strong>se krant<strong>en</strong>. Ze vertoon<strong>de</strong>n<br />
grote verschill<strong>en</strong> in <strong>de</strong> mate waarin zij als<br />
spreekbuis voor <strong>de</strong> Duitsers optra<strong>de</strong>n.<br />
De Waalbo<strong>de</strong> blijft neutraal<br />
De Waalbo<strong>de</strong> was e<strong>en</strong> parochiekrant <strong>en</strong><br />
Anti-Joodse propaganda in <strong>de</strong> <strong>Tiel</strong>se pers<br />
spreekbuis van <strong>de</strong> roomskatholieke kerk. Veel<br />
ruimte werd ing<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door evangelieverkondiging<strong>en</strong>,<br />
uitgebrei<strong>de</strong> toelichting<strong>en</strong> op <strong>de</strong><br />
liturgie <strong>en</strong> pleidooi<strong>en</strong> om volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> regels<br />
van Rome te lev<strong>en</strong>. Het wereldlijke nieuws<br />
was hieraan on<strong>de</strong>rgeschikt. Al bla<strong>de</strong>r<strong>en</strong>d door<br />
<strong>de</strong> krant van to<strong>en</strong>, valt anno 2009 <strong>de</strong> toon op<br />
waarmee <strong>de</strong> kerk in het persoonlijk lev<strong>en</strong> van<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> probeer<strong>de</strong> binn<strong>en</strong> te dring<strong>en</strong>. Met tekst<strong>en</strong><br />
die bijvoorbeeld ‘goe<strong>de</strong> katholiek<strong>en</strong>’ op<br />
hun plicht wez<strong>en</strong> voor het sticht<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />
groot gezin. Of het on<strong>de</strong>rstrep<strong>en</strong> van <strong>de</strong> ‘ernstige<br />
verplichting’ van ou<strong>de</strong>rs om ervoor te<br />
wak<strong>en</strong> dat hun kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> gem<strong>en</strong>g<strong>de</strong> verkering<br />
of e<strong>en</strong> gem<strong>en</strong>gd huwelijk aan zou<strong>de</strong>n<br />
gaan omdat die e<strong>en</strong> ‘groot gevaar oplever<strong>en</strong><br />
voor het verlies van het geloof ’. 3<br />
In het jaar voorafgaand aan <strong>de</strong> bezetting was<br />
het comm<strong>en</strong>taar in <strong>de</strong> Waalbo<strong>de</strong> anti-Duits èn<br />
zeer anticommunistisch. De katholieke kerk<br />
zag het communisme namelijk als e<strong>en</strong> nog<br />
groter gevaar dan het nationaal-socialisme.<br />
Op 27 januari 1940, <strong>de</strong> Duitsers war<strong>en</strong> vijf<br />
maan<strong>de</strong>n daarvoor Pol<strong>en</strong> binn<strong>en</strong>gevall<strong>en</strong>,<br />
werd aandacht besteed aan het ‘lij<strong>de</strong>n <strong>de</strong>r Pol<strong>en</strong>’.<br />
De Jo<strong>de</strong>n wer<strong>de</strong>n apart g<strong>en</strong>oemd: ‘De<br />
Poolsche Jo<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n in afzon<strong>de</strong>rlijke ghetto’s<br />
sam<strong>en</strong>gebracht die volkom<strong>en</strong> ontoereik<strong>en</strong>d zijn<br />
voor <strong>de</strong> miljo<strong>en</strong><strong>en</strong> die daar moet<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>’. Twee<br />
wek<strong>en</strong> later citeer<strong>de</strong> m<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> L’Osservatore<br />
Romano (<strong>de</strong> krant van het Vaticaan) met e<strong>en</strong><br />
veroor<strong>de</strong>ling van <strong>de</strong> landverhuizing<strong>en</strong> die in<br />
Pol<strong>en</strong> plaatsvin<strong>de</strong>n: ‘De bericht<strong>en</strong> uit Pol<strong>en</strong> zijn<br />
zeer droevig, niet alle<strong>en</strong> vanwege <strong>de</strong> materieel<strong>en</strong><br />
nood, maar ook weg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> geestelijke nood’. Of<br />
<strong>de</strong> ti<strong>en</strong>duiz<strong>en</strong><strong>de</strong>n Jo<strong>de</strong>n die op dat mom<strong>en</strong>t al<br />
in Pol<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n vermoord, <strong>de</strong>ze katholieke<br />
zorg om hun geestelijke nood op prijs hebb<strong>en</strong><br />
gesteld mag je je afvrag<strong>en</strong>, maar m<strong>en</strong> b<strong>en</strong>oem<strong>de</strong><br />
<strong>de</strong> ell<strong>en</strong><strong>de</strong> die in Oost-Europa aan <strong>de</strong> gang<br />
19
was wel. Na mei 1940 is <strong>de</strong> anti-Duitse toon<br />
in <strong>de</strong> Waalbo<strong>de</strong> verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>. Hier <strong>en</strong> daar wer<strong>de</strong>n<br />
toesprak<strong>en</strong> van NSB- <strong>en</strong> nazi-kopstukk<strong>en</strong><br />
opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Enkele anti-Joodse maatregel<strong>en</strong><br />
wer<strong>de</strong>n afgedrukt, maar m<strong>en</strong> hield <strong>de</strong>ze<br />
bericht<strong>en</strong> klein. In <strong>de</strong> keuze van <strong>de</strong> artikel<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>ed m<strong>en</strong> er ge<strong>en</strong> schep antisemitisme bov<strong>en</strong>op.<br />
Nerg<strong>en</strong>s zie je e<strong>en</strong> redactionele ver<strong>de</strong>diging<br />
van <strong>de</strong> Duitse terreur. Uiting<strong>en</strong> van<br />
verzet van aartsbisschop De Jong, die op<strong>en</strong>lijk<br />
teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> anti-Joodse maatregel<strong>en</strong> protesteer<strong>de</strong>,<br />
zie je in <strong>de</strong> krant niet terug. Dat is wel te<br />
begrijp<strong>en</strong>, want publicatie hiervan zou mete<strong>en</strong><br />
tot e<strong>en</strong> verspreidingsverbod hebb<strong>en</strong> geleid.<br />
De katholieke signatuur in <strong>de</strong> berichtgeving<br />
probeer<strong>de</strong> m<strong>en</strong> echter dui<strong>de</strong>lijk te bewar<strong>en</strong>. 4<br />
Antisemitisme in <strong>de</strong> <strong>Tiel</strong>sche Courant<br />
De TC <strong>en</strong> <strong>de</strong> NTC gav<strong>en</strong> veel meer ruimte<br />
aan <strong>de</strong> publicatie van <strong>de</strong> anti-Joodse maatregel<strong>en</strong><br />
die door <strong>de</strong> Duitsers wer<strong>de</strong>n ingevoerd.<br />
De TC <strong>de</strong>ed dat vanaf mei 1940 22 keer. De<br />
NTC ‘maar’ acht keer. Tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze twee krant<strong>en</strong><br />
is nog e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r, belangrijker verschil. E<strong>en</strong><br />
verschil dat niet door e<strong>en</strong> hogere frequ<strong>en</strong>tie<br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> later opheffingsverbod verklaard kan<br />
wor<strong>de</strong>n. De <strong>Tiel</strong>sche Courant had dui<strong>de</strong>lijk<br />
ook e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re toon in haar berichtgeving.<br />
Zij nam, naast het publicer<strong>en</strong> van al die anti-<br />
Joodse veror<strong>de</strong>ning<strong>en</strong>, 27 keer artikel<strong>en</strong> op<br />
waarin tekst<strong>en</strong> voorkwam<strong>en</strong> die Jo<strong>de</strong>n in e<strong>en</strong><br />
negatief daglicht zett<strong>en</strong>. Bijvoorbeeld door<br />
<strong>de</strong> anti-Joodse maatregel<strong>en</strong> te ver<strong>de</strong>dig<strong>en</strong>.<br />
Sommige van <strong>de</strong>ze artikel<strong>en</strong> war<strong>en</strong> zeer antisemitisch.<br />
Zo ver<strong>de</strong>dig<strong>de</strong> <strong>de</strong> krant <strong>de</strong> invoering<br />
van <strong>de</strong> Jo<strong>de</strong>nster door e<strong>en</strong> artikel uit <strong>de</strong><br />
Uit <strong>de</strong> <strong>Tiel</strong>sche Courant van 8 mei 1942. De krant ver<strong>de</strong>dig<strong>de</strong><br />
<strong>de</strong> invoering van <strong>de</strong> Jo<strong>de</strong>nster door e<strong>en</strong> artikel uit <strong>de</strong> NSB-krant<br />
’Volk <strong>en</strong> Va<strong>de</strong>rland’ over te nem<strong>en</strong> met als titel ’Het jo<strong>de</strong>nmerk<br />
– Veiligheidsteek<strong>en</strong>. Oud-va<strong>de</strong>rlandse traditie hersteld’.<br />
20<br />
NSB-krant Volk <strong>en</strong> Va<strong>de</strong>rland over te nem<strong>en</strong><br />
met als titel ‘Het jo<strong>de</strong>nmerk – Veiligheidsteek<strong>en</strong>.<br />
Oud-va<strong>de</strong>rlandse traditie hersteld’ (8 mei 1942).<br />
Hierin werd <strong>de</strong> Jo<strong>de</strong>nster als e<strong>en</strong> ‘buit<strong>en</strong>gewoon<br />
zachte maatregel’ gekwalificeerd. ‘Nodig om ons<br />
te bescherm<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> ongew<strong>en</strong>ste invloe<strong>de</strong>n van jo<strong>de</strong>n’.<br />
Om <strong>de</strong> Jo<strong>de</strong>n vervolg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> reeks van<br />
negatieve karaktereig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> in <strong>de</strong> scho<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
te schuiv<strong>en</strong>. Tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> berichtgeving over<br />
<strong>de</strong> prijz<strong>en</strong> van kers<strong>en</strong> <strong>en</strong> vark<strong>en</strong>s, staat dan e<strong>en</strong><br />
zin waarin <strong>de</strong> auteur maar liefst zes diskwalificaties<br />
over <strong>de</strong> Joodse ‘aard’ heeft wet<strong>en</strong> te<br />
plaats<strong>en</strong>: ‘Steeds opnieuw werd <strong>de</strong> Germaansche<br />
gastvrijheid door <strong>de</strong> jo<strong>de</strong>n misbruikt door uitlevering<br />
hunner gr<strong>en</strong>zelooze hebzucht, heerschzucht <strong>en</strong><br />
bemoeizucht <strong>en</strong> hun g<strong>en</strong>eigdheid <strong>en</strong> geslep<strong>en</strong>heid<br />
om <strong>de</strong> bestaan<strong>de</strong> rechtsor<strong>de</strong> te saboter<strong>en</strong>’.<br />
De hoofdredacteur van <strong>de</strong> <strong>Tiel</strong>sche Courant,<br />
<strong>de</strong> NSB-er Anthonie W. van Kriek<strong>en</strong>, wist e<strong>en</strong><br />
stempel op <strong>de</strong> inhoud van <strong>de</strong> krant te drukk<strong>en</strong>.<br />
Zo <strong>de</strong>ed <strong>de</strong> <strong>Tiel</strong>sche Courant uitgebreid verslag<br />
van toesprak<strong>en</strong> van NSB-ers <strong>en</strong> bek<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
nazi’s. Toesprak<strong>en</strong> die doorspekt war<strong>en</strong> van<br />
Jo<strong>de</strong>nhaat. E<strong>en</strong> voorbeeld is e<strong>en</strong> verslag van<br />
<strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> voor <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong> - <strong>de</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>kroniek</strong>
ijna e<strong>en</strong> halve pagina van e<strong>en</strong> toespraak die<br />
<strong>de</strong> Duitse nazi Dr. Ley tij<strong>de</strong>ns e<strong>en</strong> bezoek aan<br />
Ne<strong>de</strong>rland gaf. On<strong>de</strong>r het kopje ‘De Jood zal<br />
in Europa het veld moet<strong>en</strong> ruim<strong>en</strong>’ citeer<strong>de</strong> <strong>de</strong><br />
krant <strong>de</strong> lei<strong>de</strong>r van het Duitse Arbeidsfront<br />
met zinn<strong>en</strong> als ‘Daarom moet ook <strong>de</strong> wereld<br />
wet<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> Jood in Europa het veld zal moet<strong>en</strong><br />
ruim<strong>en</strong> opdat Europa voor het eerst werkelijk vrij<br />
wor<strong>de</strong>.’ (13-5-1942).<br />
De Nieuwe <strong>Tiel</strong>sche Courant publiceer<strong>de</strong><br />
vanaf mei 1940 tot haar opheffing ‘maar’ acht<br />
keer over anti-Joodse maatregel<strong>en</strong> <strong>en</strong> kwam<br />
‘maar’ zev<strong>en</strong> keer met bericht<strong>en</strong> waaruit je<br />
kon opmak<strong>en</strong> dat er iets mis zou moet<strong>en</strong> zijn<br />
met Jo<strong>de</strong>n. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> zijn die bericht<strong>en</strong> nogal<br />
neutraal. Zoals <strong>de</strong> me<strong>de</strong><strong>de</strong>ling ‘Te Boekarest<br />
wor<strong>de</strong>n 784 joodse advocat<strong>en</strong> uitgeslot<strong>en</strong>’ <strong>en</strong> ‘De<br />
Rijkslei<strong>de</strong>r dr. Frank geeft waarschuwing teg<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> Jo<strong>de</strong>n. – De Duitsche stad Krakau wordt<br />
bevrijd van haar Joodse karakter. Wie als Jood<br />
zon<strong>de</strong>r vergunning nog te Krakau vertoeft, zal tot<br />
dwangarbeid wor<strong>de</strong>n verplicht’. 5<br />
De Teisterban<strong>de</strong>r als spreekbuis van <strong>de</strong><br />
NSB<br />
In het ka<strong>de</strong>r van <strong>de</strong> persreorganisatie maakte<br />
het door <strong>de</strong> Duitsers opgerichte Departem<strong>en</strong>t<br />
van Volksvoorlichting <strong>en</strong> Kunst<strong>en</strong> (DVK) in<br />
<strong>de</strong> loop van 1942 plann<strong>en</strong> om alle Betuwse bla<strong>de</strong>n<br />
op te heff<strong>en</strong> <strong>en</strong> één groot streekblad uit<br />
te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Eén voor één kreg<strong>en</strong> <strong>de</strong> regionale<br />
bla<strong>de</strong>n dan ook e<strong>en</strong> verschijningsverbod opgelegd,<br />
waarbij <strong>de</strong> minst pro-Duitse natuurlijk<br />
als eerste aan <strong>de</strong> beurt war<strong>en</strong>.<br />
Hoofdredacteur Van Kriek<strong>en</strong> (van <strong>de</strong> <strong>Tiel</strong>sche<br />
Courant) wist via zijn contact<strong>en</strong> op het<br />
DVK dat er e<strong>en</strong> persreorganisatie ging plaatsvin<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> probeer<strong>de</strong> eerst e<strong>en</strong> fusie tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
TC <strong>en</strong> <strong>de</strong> NTC te bewerkstellig<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> dit<br />
niet lukte omdat <strong>de</strong> eig<strong>en</strong>aar van <strong>de</strong> NTC zijn<br />
Anti-Joodse propaganda in <strong>de</strong> <strong>Tiel</strong>se pers<br />
krant niet wil<strong>de</strong> verkop<strong>en</strong>, zocht Van Kriek<strong>en</strong><br />
contact met Ter Haar & Schuyt in Leerdam,<br />
uitgever van diverse regionale bla<strong>de</strong>n zoals<br />
<strong>de</strong> Zaltbommelsche Courant. De eig<strong>en</strong>aars<br />
van <strong>de</strong>ze uitgeverij, <strong>de</strong> vier broers Ter Haar,<br />
war<strong>en</strong> wel happig om uitgever te wor<strong>de</strong>n van<br />
e<strong>en</strong> groot streekblad. Er werd met allerlei partij<strong>en</strong><br />
gesprok<strong>en</strong> met als resultaat dat het DVK<br />
goedkeuring gaf De Teisterban<strong>de</strong>r op te richt<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> goedkeuring on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> voorwaar<strong>de</strong><br />
dat pagina één gereserveerd werd voor NSBnieuws<br />
<strong>en</strong> Duitse propaganda, iets waar Van<br />
Kriek<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> gebroe<strong>de</strong>rs Ter Haar mee akkoord<br />
ging<strong>en</strong>. De <strong>nieuwe</strong> krant versche<strong>en</strong><br />
vanaf januari 1943 in <strong>de</strong> rayons van on<strong>de</strong>r<br />
an<strong>de</strong>re <strong>de</strong> <strong>Tiel</strong>sche, <strong>de</strong> Nieuwe <strong>Tiel</strong>sche, <strong>de</strong><br />
Zaltbommelsche <strong>en</strong> <strong>de</strong> Culemborgsche Courant.<br />
De Teisterban<strong>de</strong>r werd gedrukt bij Ter<br />
Haar & Schuijt te Leerdam, Van Kriek<strong>en</strong> werd<br />
<strong>de</strong> hoofdredacteur, het hoofdag<strong>en</strong>tschap werd<br />
op het kantoor van <strong>de</strong> NTC van <strong>de</strong> firma A.<br />
van Loon in <strong>Tiel</strong> gevestigd: <strong>de</strong> Duitsers had<strong>de</strong>n<br />
één kanaal gecreëerd om <strong>de</strong> hele regio met<br />
hun propaganda te bestok<strong>en</strong>. Zo lijkt ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> stukje van <strong>de</strong> te ver<strong>de</strong>l<strong>en</strong> koek te hebb<strong>en</strong><br />
gekreg<strong>en</strong>. 6<br />
Van Kriek<strong>en</strong> schreef zelf ge<strong>en</strong> hoofdartikel<strong>en</strong><br />
meer, maar nam hiervoor <strong>de</strong> NSB-er W.<br />
Str<strong>en</strong>g aan. Ook huur<strong>de</strong> hij <strong>de</strong> NSB-er <strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<br />
op <strong>de</strong> <strong>Tiel</strong>se H.B.S. E.R.J Brünner in, die<br />
natuurhistorische artikel<strong>en</strong> mocht schrijv<strong>en</strong>.<br />
Inhou<strong>de</strong>lijk zette De Teisterban<strong>de</strong>r <strong>de</strong> ingeslag<strong>en</strong><br />
weg van <strong>de</strong> TC voort <strong>en</strong> lijkt het wel<br />
het lijfblad van <strong>de</strong> NSB te zijn gewor<strong>de</strong>n. Vele<br />
mal<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n toesprak<strong>en</strong> van <strong>de</strong> NSB-lei<strong>de</strong>r<br />
Mussert op <strong>de</strong> voorpagina afgedrukt. Op <strong>de</strong><br />
verjaardag van Mussert werd uitgebreid aandacht<br />
besteed aan <strong>de</strong> ‘grote lei<strong>de</strong>r van het<br />
Ne<strong>de</strong>rlandse volk’. Ook werd veel ruimte ge-<br />
21
eserveerd voor <strong>de</strong> ‘success<strong>en</strong>’ van <strong>de</strong> Duitse<br />
legers aan het Oostfront. In februari 1943<br />
drukte <strong>de</strong> krant e<strong>en</strong> proclamatie van Hitler af<br />
met on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> regels:<br />
[...] dat het eeuwige <strong>en</strong> onveran<strong>de</strong>rlijke<br />
doel van alle jo<strong>de</strong>n is, <strong>de</strong> volk<strong>en</strong> uit te plun<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> tot slav<strong>en</strong> van hun internationale<br />
misdadigersgil<strong>de</strong> te mak<strong>en</strong> [...] Zooals echter<br />
het Duitsche volk door dit inzicht <strong>de</strong>n<br />
binn<strong>en</strong>lands<strong>en</strong> joodsch<strong>en</strong> vijand met succes<br />
heeft bestre<strong>de</strong>n <strong>en</strong> op het punt staat h<strong>en</strong><br />
voorgoed te liqui<strong>de</strong>er<strong>en</strong>, zo zull<strong>en</strong> ook <strong>de</strong><br />
an<strong>de</strong>re volk<strong>en</strong> [...] front mak<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> het<br />
ras dat h<strong>en</strong> all<strong>en</strong> tracht te vernietig<strong>en</strong>.’ 7<br />
Enkele wek<strong>en</strong> later wer<strong>de</strong>n uit e<strong>en</strong> artikel van<br />
<strong>de</strong> Duitse minister Goebbels (’De oorlog <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> jo<strong>de</strong>n’) met instemming grote stukk<strong>en</strong> tekst<br />
geciteerd. De schuld voor <strong>de</strong> oorlog werd <strong>de</strong><br />
Jo<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> scho<strong>en</strong><strong>en</strong> geschov<strong>en</strong> <strong>en</strong> Goebbels<br />
maakte dui<strong>de</strong>lijk wat hier <strong>de</strong> consequ<strong>en</strong>ties<br />
van zou<strong>de</strong>n zijn:<br />
‘Het jo<strong>de</strong>ndom heeft <strong>de</strong>z<strong>en</strong> oorlog gewild<br />
[...] Het is <strong>de</strong>rhalve e<strong>en</strong> eisch van staatsveiligheid,<br />
dat wij in ons eig<strong>en</strong> land <strong>de</strong> maatregel<strong>en</strong><br />
nem<strong>en</strong> die gepast schijn<strong>en</strong> om <strong>de</strong><br />
strij<strong>de</strong>n<strong>de</strong> Duitsche volksgeme<strong>en</strong>schap teg<strong>en</strong><br />
dit gevaar te bescherm<strong>en</strong> [...] De jo<strong>de</strong>n<br />
zull<strong>en</strong> zich hebb<strong>en</strong> te verantwoor<strong>de</strong>n voor<br />
hun tallooze misda<strong>de</strong>n aan het geluk <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>n vre<strong>de</strong> <strong>de</strong>r m<strong>en</strong>schheid.[...] Het is e<strong>en</strong><br />
wereldprobleem van <strong>de</strong> eerste or<strong>de</strong>, dat<br />
door <strong>de</strong> thans lev<strong>en</strong><strong>de</strong> g<strong>en</strong>eratie opgelost<br />
kan wor<strong>de</strong>n <strong>en</strong> ook opgelost moet wor<strong>de</strong>n<br />
[...]. Of wij vernietig<strong>en</strong> dit gevaar, of <strong>de</strong><br />
volk<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n door dit gevaar vernietigd.’<br />
Op 13 maart 1943 riep De Teisterban<strong>de</strong>r haar<br />
lezers op voortvluchtige Jo<strong>de</strong>n ‘overe<strong>en</strong>komstig<br />
<strong>de</strong> voorschrift<strong>en</strong> <strong>en</strong> onverwijld aan te gev<strong>en</strong> bij <strong>de</strong><br />
22<br />
meest nabije politie-autoriteit’. Qua timing was<br />
<strong>de</strong>ze oproep om je Joodse bur<strong>en</strong> te verra<strong>de</strong>n<br />
het juiste mom<strong>en</strong>t, want drie wek<strong>en</strong> later werd<br />
<strong>Tiel</strong> ‘Ju<strong>de</strong>nfrei’ gemaakt.<br />
Echt gezellig was het intuss<strong>en</strong> niet op <strong>de</strong> burel<strong>en</strong><br />
van <strong>de</strong> krant. Van Kriek<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> gebroe<strong>de</strong>rs<br />
Ter Haar had<strong>de</strong>n doorlop<strong>en</strong>d ruzie. Twee<br />
keer <strong>de</strong><strong>de</strong>n <strong>de</strong> broers e<strong>en</strong> poging Van Kriek<strong>en</strong><br />
te ontslaan <strong>en</strong> twee keer wist Van Kriek<strong>en</strong> dat<br />
ongedaan te mak<strong>en</strong> via zijn NSB-contact<strong>en</strong>.<br />
Uitein<strong>de</strong>lijk lukte h<strong>en</strong> dat wel. Voor <strong>de</strong> inhoud<br />
van <strong>de</strong> krant maakte dat weinig uit, want ze<br />
b<strong>en</strong>oem<strong>de</strong>n opnieuw e<strong>en</strong> NSB-er tot hoofdredacteur,<br />
B. Uiterwijk Winkel, <strong>en</strong> <strong>de</strong> krant ging<br />
gewoon door met zijn pro-Duitse <strong>en</strong> antisemitische<br />
berichtgeving.<br />
Wat precies het effect is geweest van <strong>de</strong> verspreiding<br />
van al die antisemitische tekst<strong>en</strong> op<br />
<strong>de</strong> <strong>Tiel</strong>se bevolking, is moeilijk in te schatt<strong>en</strong>.<br />
Het vor<strong>en</strong>staan<strong>de</strong> maakt wel dui<strong>de</strong>lijk dat<br />
er grote verschill<strong>en</strong> zijn geweest in <strong>de</strong> mate<br />
waarin <strong>de</strong> <strong>Tiel</strong>se krant<strong>en</strong> aan <strong>de</strong>ze propaganda<br />
meewerkt<strong>en</strong>. De <strong>Tiel</strong>sche Courant <strong>en</strong> De<br />
Teisterban<strong>de</strong>r hebb<strong>en</strong> zich in ie<strong>de</strong>r geval, zon<strong>de</strong>r<br />
<strong>en</strong>ige weerstand van haar eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>, volop<br />
voor <strong>de</strong> verspreiding van Jo<strong>de</strong>nhaat lat<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong>.<br />
De perszuivering na <strong>de</strong> bevrijding<br />
Na <strong>de</strong> bevrijding werd het hele perswez<strong>en</strong> gezuiverd.<br />
Ie<strong>de</strong>re krant mocht pas verschijn<strong>en</strong><br />
nadat ze daar e<strong>en</strong> vergunning voor had gekreg<strong>en</strong>.<br />
Krant<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> twijfelachtige reputatie<br />
kreg<strong>en</strong> die vergunning niet <strong>en</strong> moest<strong>en</strong> wacht<strong>en</strong><br />
tot <strong>de</strong> Raad voor <strong>de</strong> Perszuivering e<strong>en</strong> oor<strong>de</strong>el<br />
over h<strong>en</strong> had uitgesprok<strong>en</strong>.<br />
In <strong>Tiel</strong> vlog<strong>en</strong> als eerst<strong>en</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />
TC <strong>en</strong> <strong>de</strong> NTC elkaar in <strong>de</strong> har<strong>en</strong>. Ze beschul-<br />
<strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> voor <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong> - <strong>de</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>kroniek</strong>
dig<strong>de</strong>n elkaar van pro-Duitse propaganda<br />
tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> bezetting. Inzet was het verkrijg<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> vergunning om drie keer per week<br />
te mog<strong>en</strong> verschijn<strong>en</strong>. De TC was k<strong>en</strong>nelijk<br />
slim geweest, had <strong>de</strong>ze vergunning bij het Militaire<br />
Gezag wet<strong>en</strong> te verkrijg<strong>en</strong> <strong>en</strong> ging op<br />
abonneejacht, terwijl <strong>de</strong> NTC het met twee<br />
keer per week moest do<strong>en</strong>. Dit laatste omdat<br />
het Militair Gezag ingefluisterd was dat<br />
<strong>de</strong> NTC had sam<strong>en</strong>gewerkt met De Teisterban<strong>de</strong>r<br />
(wat waar was). De eig<strong>en</strong>aar van <strong>de</strong><br />
NTC, L. H. Van Loon Sr., was hier woe<strong>de</strong>nd<br />
over <strong>en</strong> schreef in e<strong>en</strong> brief aan <strong>de</strong> Persraad:<br />
‘E<strong>en</strong> bezwaar is ook dat mijn concurr<strong>en</strong>t, <strong>de</strong> nog<br />
niet-gezuiver<strong>de</strong> TC, wel drie keer per week gaat<br />
verschijn<strong>en</strong> <strong>en</strong> dit voor haar e<strong>en</strong> grote voorsprong<br />
beteek<strong>en</strong>t.’ Bei<strong>de</strong> krant<strong>en</strong> bracht<strong>en</strong> pleitbezorgers<br />
in stelling. Mr. Ir. B.W. Haveman betoog<strong>de</strong><br />
dat van Loon Sr. na <strong>de</strong> bevrijding <strong>de</strong><br />
kwalificatie ‘zeer betrouwbaar’ had gekreg<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> wees er op dat <strong>de</strong> hoofdredacteur van <strong>de</strong><br />
TC, Van Kriek<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> NSB-er was. Ook was<br />
volg<strong>en</strong>s Haveman <strong>de</strong> TC in 1942 gestopt met<br />
verschijn<strong>en</strong>, niet vanwege papiergebrek, maar<br />
weg<strong>en</strong>s gebrek aan belangstelling (door haar<br />
pro-Duitse houding). Op zijn beurt betoog<strong>de</strong><br />
A. Verschoor uit Culemborg, die <strong>de</strong> eig<strong>en</strong>aar<br />
was van het bedrijf dat <strong>de</strong> TC drukte (<strong>en</strong> dus<br />
e<strong>en</strong> zakelijk belang had), dat <strong>de</strong> firma Van<br />
Loon ‘doelbewust <strong>en</strong> vrijwillig <strong>de</strong> propaganda<br />
van <strong>de</strong> Duitschers <strong>en</strong> <strong>de</strong> NSB gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> bezettingstijd<br />
gevoerd <strong>en</strong> gesteund heeft’. De eig<strong>en</strong>aars<br />
van <strong>de</strong> TC erk<strong>en</strong><strong>de</strong>n dat ook <strong>de</strong> TC tot<br />
‘spreekbuis van het <strong>de</strong>partem<strong>en</strong>t van volksvoorlichting<br />
is gemaakt’, maar <strong>de</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid<br />
hiervoor werd volledig in <strong>de</strong> scho<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
geschov<strong>en</strong> van <strong>de</strong> voormalige hoofdredacteur<br />
Van Kriek<strong>en</strong>, die op 8 mei 1945 was opgepakt<br />
op ver<strong>de</strong>nking lid te zijn geweest van <strong>de</strong> NSB<br />
Anti-Joodse propaganda in <strong>de</strong> <strong>Tiel</strong>se pers<br />
<strong>en</strong> geïnterneerd was in kamp Vur<strong>en</strong>. Dat ze<br />
zelf wel aan <strong>de</strong> krant verdi<strong>en</strong>d had<strong>de</strong>n, werd<br />
wijselijk verzweg<strong>en</strong>. 8<br />
De protest<strong>en</strong> van <strong>de</strong> NTC hebb<strong>en</strong> niet tot<br />
het gew<strong>en</strong>ste resultaat geleid. Eerst moest <strong>de</strong><br />
Commissie voor <strong>de</strong> Perszuivering haar werk<br />
do<strong>en</strong>. Die ging ook aan <strong>de</strong> slag <strong>en</strong> <strong>de</strong>ed uitgebreid<br />
on<strong>de</strong>rzoek naar <strong>de</strong> inhoud van <strong>de</strong> TC,<br />
NTC <strong>en</strong> De Teisterban<strong>de</strong>r én naar <strong>de</strong> betrokk<strong>en</strong>heid<br />
van Van Kriek<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> van<br />
<strong>de</strong>ze krant<strong>en</strong>. 9 Verdacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> getuig<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n<br />
gehoord, lijst<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>gesteld van krant<strong>en</strong>artikel<strong>en</strong><br />
die als pro-Duits wer<strong>de</strong>n gezi<strong>en</strong>, process<strong>en</strong>-verbaal<br />
opgesteld, dagvaardiging<strong>en</strong><br />
verstuurd.<br />
De verdacht<strong>en</strong> mocht<strong>en</strong> zich op e<strong>en</strong> zitting in<br />
Utrecht in juli 1946 ver<strong>de</strong>dig<strong>en</strong>. De gebroe<strong>de</strong>rs<br />
Ter Haar huur<strong>de</strong>n hiervoor e<strong>en</strong> advocaat<br />
in. Hier <strong>de</strong><strong>de</strong>n ze goed aan, want met name<br />
h<strong>en</strong> werd het vuur na aan <strong>de</strong> sch<strong>en</strong><strong>en</strong> gelegd.<br />
Volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> Commissie war<strong>en</strong> hun belang<strong>en</strong><br />
het grootst. Met het uitbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van De Teisterban<strong>de</strong>r<br />
verkreg<strong>en</strong> zij in januari 1943 weer<br />
e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> krant. E<strong>en</strong> krant die bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> werd<br />
verspreid in <strong>de</strong> rayons van hun concurr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />
Wanneer <strong>de</strong> oorlog voorbij zou zijn, zou<strong>de</strong>n ze<br />
daar mete<strong>en</strong> vaste voet aan <strong>de</strong> grond hebb<strong>en</strong>.<br />
Voor het drukk<strong>en</strong> van <strong>de</strong> gew<strong>en</strong>ste oplage was<br />
e<strong>en</strong> rotatiepers nodig waar ze to<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong><br />
vergunning voor kreg<strong>en</strong>.<br />
Op 27 juli 1946 kwam <strong>de</strong> Commissie voor <strong>de</strong><br />
Perszuivering met uitsprak<strong>en</strong> die voor e<strong>en</strong><br />
aantal betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> e<strong>en</strong> ontzegging inhield<br />
van het recht werkzaam te zijn als journalist<br />
of als leidinggev<strong>en</strong><strong>de</strong> bij e<strong>en</strong> krant. De vier<br />
broers Ter Haar kreg<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> ontzegging<br />
van vijf jaar <strong>de</strong> zwaarste straf. Zij wer<strong>de</strong>n ver-<br />
23
antwoor<strong>de</strong>lijk gesteld voor <strong>de</strong> inhoud van De<br />
Teisterban<strong>de</strong>r <strong>en</strong> voor het handhav<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />
twee NSB-ers die <strong>de</strong> meeste artikel<strong>en</strong> had<strong>de</strong>n<br />
geschrev<strong>en</strong> (Str<strong>en</strong>g <strong>en</strong> Uiterwijk Winkel). Va<strong>de</strong>r<br />
<strong>en</strong> zoon Van Loon kreg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ontzegging<br />
van drie maan<strong>de</strong>n. De Commissie erk<strong>en</strong><strong>de</strong> dat<br />
ze weinig invloed had<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> inhoud van<br />
De Teisterban<strong>de</strong>r, maar h<strong>en</strong> werd verwet<strong>en</strong><br />
wel leiding te hebb<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> aan het versprei<strong>de</strong>n<br />
van <strong>de</strong>ze krant naar hun abonnees.<br />
Daardoor had<strong>de</strong>n zij ‘De Teisterban<strong>de</strong>r tot<br />
hun eig<strong>en</strong> blad gemaakt’. Van Kriek<strong>en</strong> was tot<br />
26 juni 1943 hoofdredacteur geweest <strong>en</strong> daarom<br />
vond <strong>de</strong> Commissie dat hij tot die datum<br />
aansprakelijk was voor alles wat in <strong>de</strong> betrokk<strong>en</strong><br />
bla<strong>de</strong>n (lees: De Teisterban<strong>de</strong>r <strong>en</strong> <strong>de</strong> TC)<br />
was versch<strong>en</strong><strong>en</strong>. Hij mocht zijn vak twee jaar<br />
lang niet meer uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
De eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> van <strong>de</strong> TC kwam<strong>en</strong> er nog het<br />
beste vanaf. E<strong>en</strong> schoonzoon van Campagne<br />
(Van Dal<strong>en</strong>) had <strong>de</strong> krant voor <strong>de</strong> oorlog gekocht,<br />
zich ver<strong>de</strong>r alle<strong>en</strong> op afstand met <strong>de</strong><br />
krant bemoeid <strong>en</strong> voor <strong>de</strong> dagelijkse leiding J.<br />
Dekkers <strong>en</strong> J. v.d. Vel<strong>de</strong>n b<strong>en</strong>oemd. Van <strong>de</strong>ze<br />
drie komt alle<strong>en</strong> <strong>de</strong> naam van Dekkers terug in<br />
<strong>de</strong> processtukk<strong>en</strong> <strong>en</strong> omdat zijn werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
‘in hoofdzaak <strong>de</strong> han<strong>de</strong>lsdrukkerij betroff<strong>en</strong>’<br />
werd hem ge<strong>en</strong> ontzegging opgelegd. Dat <strong>de</strong><br />
eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> Van Kriek<strong>en</strong> met zijn pro-Duitse <strong>en</strong><br />
antisemitische artikel<strong>en</strong> zijn gang liet<strong>en</strong> gaan,<br />
werd nerg<strong>en</strong>s als bezwaarpunt aangevoerd.<br />
Het gaat er nu niet om <strong>de</strong> juistheid van <strong>de</strong>ze<br />
vonniss<strong>en</strong> te beoor<strong>de</strong>l<strong>en</strong>. Wel is het in het ka<strong>de</strong>r<br />
van <strong>de</strong> analyse van <strong>de</strong> verspreiding van<br />
Jo<strong>de</strong>nhaat in <strong>de</strong> <strong>Tiel</strong>se krant<strong>en</strong> van die tijd, interessant<br />
om te zi<strong>en</strong> in hoeverre het antisemitisme<br />
van <strong>de</strong> TC <strong>en</strong> De Teisterban<strong>de</strong>r <strong>de</strong> betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
bij <strong>de</strong>ze krant<strong>en</strong> werd aangerek<strong>en</strong>d.<br />
Antisemitisme werd door <strong>de</strong> Commissie voor<br />
24<br />
In <strong>de</strong> <strong>Tiel</strong>sche Courant versche<strong>en</strong> e<strong>en</strong> serie van drie artikel<strong>en</strong><br />
waarin waar<strong>de</strong>r<strong>en</strong>d gesprok<strong>en</strong> werd over het extreem antisemitische<br />
boek van <strong>de</strong> Amerikaanse autopionier H<strong>en</strong>ri Ford.<br />
<strong>de</strong> Perszuivering nerg<strong>en</strong>s als apart bezwaar g<strong>en</strong>oemd.<br />
De lijst<strong>en</strong> van artikel<strong>en</strong> die van <strong>de</strong> betrokk<strong>en</strong><br />
krant<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n aangelegd ‘waardoor<br />
nationaal-socialistische i<strong>de</strong>eën dan wel i<strong>de</strong>ologieën<br />
van <strong>de</strong>n vijand ingang zou<strong>de</strong>n hebb<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
vin<strong>de</strong>n’ bevatt<strong>en</strong> toesprak<strong>en</strong> van Mussert,<br />
propaganda van <strong>de</strong> NSB, oproep<strong>en</strong> om aan het<br />
Oostfront te gaan vecht<strong>en</strong> <strong>en</strong> artikel<strong>en</strong> die bepleitt<strong>en</strong><br />
dat goe<strong>de</strong> va<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>rs offers voor <strong>de</strong><br />
Nieuwe Or<strong>de</strong> di<strong>en</strong><strong>de</strong>n te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Slechts één<br />
expliciet anti-Joods artikel werd g<strong>en</strong>oemd. 10<br />
Advert<strong>en</strong>ties om ‘schou<strong>de</strong>r aan schou<strong>de</strong>r’ met<br />
<strong>de</strong> Duitsers mee te vecht<strong>en</strong> <strong>en</strong> laatdunk<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
uitsprak<strong>en</strong> over le<strong>de</strong>n van het Koninklijk Huis<br />
wer<strong>de</strong>n alle betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> zeer zwaar aangerek<strong>en</strong>d.<br />
E<strong>en</strong> serie van drie artikel<strong>en</strong> in <strong>de</strong> TC 11<br />
waarin reclame gemaakt werd voor e<strong>en</strong> in het<br />
Ne<strong>de</strong>rlands vertaald extreem antisemitisch<br />
boek van H<strong>en</strong>ri Ford, werd daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> in het<br />
geheel niet g<strong>en</strong>oemd. 12<br />
Nu terugkijk<strong>en</strong>d kunn<strong>en</strong> we stell<strong>en</strong> dat <strong>de</strong>ze<br />
blin<strong>de</strong> vlek van <strong>de</strong> Commissie e<strong>en</strong> uiting was<br />
van e<strong>en</strong> algehele onverschilligheid in <strong>de</strong> jar<strong>en</strong><br />
na <strong>de</strong> oorlog inzake <strong>de</strong> Jo<strong>de</strong>nvervolging. M<strong>en</strong><br />
liep met e<strong>en</strong> grote boog om dit on<strong>de</strong>rwerp<br />
he<strong>en</strong>.<br />
<strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> voor <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong> - <strong>de</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>kroniek</strong>
In hoger beroep<br />
De gebroe<strong>de</strong>rs Ter Haar <strong>en</strong> va<strong>de</strong>r <strong>en</strong> zoon Van<br />
Loon ging<strong>en</strong> in beroep teg<strong>en</strong> het vonnis van<br />
<strong>de</strong> Commissie <strong>en</strong> op 27 juli 1949 <strong>de</strong>ed <strong>de</strong> Raad<br />
van Beroep voor <strong>de</strong> Perszuivering uitspraak. 13<br />
We zijn dan al drie jaar ver<strong>de</strong>r <strong>en</strong> Ne<strong>de</strong>rland is<br />
druk met <strong>de</strong> we<strong>de</strong>ropbouw. M<strong>en</strong> wil vooruit<br />
<strong>en</strong> die ell<strong>en</strong>dige oorlog achter zich lat<strong>en</strong>. Die<br />
gewijzig<strong>de</strong> houding wordt ook zichtbaar in <strong>de</strong><br />
uitsprak<strong>en</strong> van <strong>de</strong> Raad van Beroep.<br />
De Raad oor<strong>de</strong>el<strong>de</strong> dat <strong>de</strong> her<strong>en</strong> Van Loon weliswaar<br />
als ag<strong>en</strong>t<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ‘zeker perc<strong>en</strong>tage van <strong>de</strong><br />
abonnem<strong>en</strong>tsgel<strong>de</strong>n ontving<strong>en</strong>’, maar dat ze t<strong>en</strong><br />
aanzi<strong>en</strong> van <strong>de</strong> directie <strong>en</strong> <strong>de</strong> redactie van De<br />
Teisterban<strong>de</strong>r ge<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>schap gehad hebb<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> vernietig<strong>de</strong> <strong>de</strong> uitspraak van <strong>de</strong> Commissie.<br />
Over <strong>de</strong> vier broers Ter Haar oor<strong>de</strong>el<strong>de</strong> <strong>de</strong><br />
Raad dat ‘aan <strong>de</strong> goe<strong>de</strong> va<strong>de</strong>rlandse gezindheid<br />
niet behoeft te wor<strong>de</strong>n getwijfeld <strong>en</strong> dat met name<br />
<strong>de</strong> heer H.P. Ter Haar herhaal<strong>de</strong>lijk verkeer<strong>de</strong><br />
copie heeft verwij<strong>de</strong>rd’. Ook vond <strong>de</strong> Raad het<br />
positief dat <strong>de</strong> betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> af <strong>en</strong> toe illegaal<br />
drukwerk hebb<strong>en</strong> gedrukt <strong>en</strong> daarmee ‘e<strong>en</strong><br />
ste<strong>en</strong>tje aan het verzet hebb<strong>en</strong> bijgedrag<strong>en</strong>’. Desalniettemin<br />
vond <strong>de</strong> Raad dat <strong>de</strong> broers in hun<br />
strev<strong>en</strong> om De Teisterban<strong>de</strong>r min<strong>de</strong>r pro-Duits<br />
te lat<strong>en</strong> zijn ‘ge<strong>en</strong>szins zijn geslaagd’ <strong>en</strong> dat <strong>de</strong><br />
betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> hiervoor niet vrijuit kunn<strong>en</strong> gaan<br />
‘doch dat met e<strong>en</strong> aanmerkelijk kortere ontzetting<br />
kan wor<strong>de</strong>n volstaan’. Ver<strong>de</strong>r me<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong><br />
Raad dat er on<strong>de</strong>rscheid tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
di<strong>en</strong><strong>de</strong> te wor<strong>de</strong>n gemaakt. Afhankelijk van <strong>de</strong><br />
specifieke rol verlaag<strong>de</strong> <strong>de</strong> Raad <strong>de</strong> ontzegging<br />
van vijf jaar voor alle vier <strong>de</strong> broers naar 2 jaar<br />
(twee keer), 1,5 jaar <strong>en</strong> 1 jaar. Omdat <strong>de</strong>ze termijn<strong>en</strong><br />
inmid<strong>de</strong>ls war<strong>en</strong> verlop<strong>en</strong> (er werd gerek<strong>en</strong>d<br />
vanaf 5 mei 1945) kreg<strong>en</strong> <strong>de</strong> broers e<strong>en</strong><br />
verklaring van ge<strong>en</strong> bezwaar om weer e<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n<strong>de</strong><br />
niet-journalistieke rol in het perswez<strong>en</strong><br />
op zich te nem<strong>en</strong>.<br />
Anti-Joodse propaganda in <strong>de</strong> <strong>Tiel</strong>se pers<br />
Met Uiterwijk Winkel, die ook in beroep was<br />
gegaan, had <strong>de</strong> Raad min<strong>de</strong>r g<strong>en</strong>a<strong>de</strong>. Hij was<br />
vanaf juni 1943 <strong>de</strong> hoofdredacteur van De<br />
Teisterban<strong>de</strong>r <strong>en</strong> had daarvóór bij <strong>en</strong>kele lan<strong>de</strong>lijke<br />
krant<strong>en</strong> ook volop <strong>de</strong> lezers met nazipropaganda<br />
bestookt. De Commissie voor <strong>de</strong><br />
Perszuivering had hem voor <strong>de</strong>ze rol weg<strong>en</strong>s<br />
‘het di<strong>en</strong><strong>en</strong> van <strong>de</strong> vijand, hetge<strong>en</strong> geestelijke <strong>en</strong><br />
feitelijke collaboratie is’ e<strong>en</strong> zware straf van 20<br />
jaar ontzegging gegev<strong>en</strong>. In het hoger beroep<br />
zag <strong>de</strong> Raad ge<strong>en</strong> verzacht<strong>en</strong><strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n,<br />
maar bracht <strong>de</strong> straf meer in lijn met <strong>de</strong><br />
strafoplegging<strong>en</strong> van an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> verlaag<strong>de</strong> <strong>de</strong><br />
ontzegging naar 12 jaar. Dat Uiterwijk Winkel<br />
in eerste instantie 20 jaar ontzegging kreeg <strong>en</strong><br />
Van Kriek<strong>en</strong> slechts twee jaar, zou bij Van Kriek<strong>en</strong><br />
wel e<strong>en</strong>s tot <strong>de</strong> gedachte kunn<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> geleid<br />
dat hij er niet zo slecht vanaf gekom<strong>en</strong> was.<br />
Van Kriek<strong>en</strong> had in ie<strong>de</strong>r geval zijn straf geaccepteerd<br />
<strong>en</strong> was <strong>de</strong> <strong>en</strong>ige van alle betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
die niet in hoger beroep ging. Als zoon van e<strong>en</strong><br />
kapper was hij waarschijnlijk goed doordrong<strong>en</strong><br />
van het gezeg<strong>de</strong> ‘Wie geschor<strong>en</strong> wordt kan<br />
beter stilzitt<strong>en</strong>’.<br />
Not<strong>en</strong><br />
1 De g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> krant<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> in het Regionaal Archief<br />
Rivier<strong>en</strong>land op microfiches nagelez<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n.<br />
2 Er war<strong>en</strong> in 1940 drie g<strong>en</strong>eraties Van Loon: A. van<br />
Loon, maar die overlijdt in 1941, L.H. van Loon uit 1878<br />
<strong>en</strong> L.H. van Loon uit 1916. De laatste twee, die we in<br />
dit hoofdstuk ‘va<strong>de</strong>r <strong>en</strong> zoon’ noem<strong>en</strong>, gav<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong><br />
oorlog leiding aan <strong>de</strong> firma.<br />
3 Zie bijvoorbeeld <strong>de</strong> Waalbo<strong>de</strong> 27 september 1941.<br />
4 De bisschopp<strong>en</strong> waarschuw<strong>de</strong>n in e<strong>en</strong> her<strong>de</strong>rlijk schrijv<strong>en</strong><br />
in 1934 al teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> NSB, gevolgd door e<strong>en</strong> uitdrukkelijke<br />
veroor<strong>de</strong>ling in 1936. De lei<strong>de</strong>rs van <strong>de</strong> NSB<br />
wor<strong>de</strong>n vanaf dat mom<strong>en</strong>t niet meer tot <strong>de</strong> Heilige<br />
Sacram<strong>en</strong>t<strong>en</strong> toegelat<strong>en</strong>. Vanaf januari 1941 gold <strong>de</strong>ze<br />
maatregel ook voor gewone NSB-le<strong>de</strong>n. Zie J. Snoek,<br />
pagina. 25.<br />
5 Zie <strong>de</strong> Nieuwe <strong>Tiel</strong>sche Courant van 3 september 1940<br />
<strong>en</strong> die van 23 augustus 1940.<br />
6 Deze reconstructie is gemaakt op basis van docum<strong>en</strong>-<br />
25
t<strong>en</strong> <strong>en</strong> correspon<strong>de</strong>ntie gevon<strong>de</strong>n in het archief van <strong>de</strong><br />
Commissie voor <strong>de</strong> Perszuivering: NIOD, toegang 194,<br />
inv<strong>en</strong>taris nummers. 69, 70, 71, 72.<br />
7 De Teisterban<strong>de</strong>r van 26-2-1943.<br />
8 De correspon<strong>de</strong>ntie waarop <strong>de</strong>ze tekst is gebaseerd, bevindt<br />
zich bij het NIOD in het archief van <strong>de</strong> Commissie<br />
voor <strong>de</strong> Perszuivering (toegang 194, inv. nrs. 11 <strong>en</strong><br />
20).<br />
9 Zie voor <strong>de</strong> diverse process<strong>en</strong>-verbaal <strong>en</strong> <strong>de</strong> uitspraak<br />
van <strong>de</strong> Commissie het archief van <strong>de</strong> Commissie voor<br />
<strong>de</strong> Perszuivering: NIOD, toegang 194, inv. nrs. 145.<br />
10 ‘Maatregel<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> Jo<strong>de</strong>n in D<strong>en</strong>emark<strong>en</strong>’ uit De<br />
Teisterban<strong>de</strong>r van 13-10-1943.<br />
11 Zie <strong>de</strong> <strong>Tiel</strong>sche Courant van 12 <strong>en</strong> 19 augustus <strong>en</strong> 2 september<br />
1942.<br />
12 Deze Amerikaanse oprichter van het automerk Ford<br />
<strong>en</strong> uitvin<strong>de</strong>r van <strong>de</strong> ‘lop<strong>en</strong><strong>de</strong> band’ was e<strong>en</strong> bewon<strong>de</strong>raar<br />
van Hitler <strong>en</strong> haatte <strong>de</strong> Jo<strong>de</strong>n. In het bewuste boek<br />
‘De Internationale Jood’ uit 1925 wor<strong>de</strong>n Jo<strong>de</strong>n bladzij<strong>de</strong><br />
na bladzij<strong>de</strong> gebrandmerkt als ’s werelds grootste<br />
probleem. De <strong>Tiel</strong>sche Courant spoor<strong>de</strong> <strong>de</strong> lezer aan:<br />
‘Vraagt ernaar bij uw boekhan<strong>de</strong>l. Dit boek geeft u e<strong>en</strong> goed<br />
inzicht in <strong>de</strong> joodsche praktijk<strong>en</strong> [..]’. De titel van <strong>de</strong> beruchte<br />
Duitse film ‘Der Ewige Ju<strong>de</strong>’ is afkomstig van dit<br />
boek.<br />
13 Zie het Nationaal Archief waar het archief van <strong>de</strong> Raad<br />
van Beroep voor <strong>de</strong> Perszuivering wordt bewaard. Toegang<br />
2.14.13, inv. nr. 36 <strong>en</strong> 42.<br />
26<br />
Overweegt u het boek (250 blz. <strong>en</strong> 60 afbeelding<strong>en</strong>,<br />
waaron<strong>de</strong>r unieke foto’s van <strong>de</strong> voormalige Joodse<br />
geme<strong>en</strong>schap) aan te schaff<strong>en</strong>, dan kunt u (vrijblijv<strong>en</strong>d)<br />
e<strong>en</strong> reservering mak<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> berichtje te<br />
stur<strong>en</strong> naar tjeerd.vrij@gmail.com (met vermelding<br />
van naam, adres <strong>en</strong> telefoonnummer; bell<strong>en</strong> mag<br />
ook: 06 – 53 59 17 22). U b<strong>en</strong>t dan, in verband met<br />
<strong>de</strong> beperkte oplage, verzekerd van e<strong>en</strong> exemplaar.<br />
(De prijs is nog niet bepaald, maar zal rond <strong>de</strong> 17,50<br />
euro zijn). De pres<strong>en</strong>tatie van het boek is gepland in<br />
januari.<br />
Op zaterdag 10 oktober show<strong>en</strong> ‘Viking<strong>en</strong>’ gevecht<strong>en</strong> in <strong>Tiel</strong>. Foto: Jan Bouwhuis.<br />
<strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> voor <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong> - <strong>de</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>kroniek</strong>
Viking<strong>en</strong> richting Waalka<strong>de</strong><br />
Column<br />
Op don<strong>de</strong>rdag 8 oktober, ev<strong>en</strong> voor het Viking<strong>en</strong>week<strong>en</strong>d in <strong>Tiel</strong>, hangt <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te, kort na <strong>de</strong><br />
A 15, e<strong>en</strong> verwijsbord op richting c<strong>en</strong>trum: Viking<strong>en</strong> richting Waalka<strong>de</strong>. Zo wordt het ze wel erg<br />
makkelijk gemaakt, <strong>de</strong>nk je.<br />
Vrijdagmiddag bouw<strong>en</strong> ze er t<strong>en</strong>t<strong>en</strong> op, sommige in <strong>de</strong> vorm die in ons brein in<strong>de</strong>rdaad Vikingt<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> het<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> biertapwag<strong>en</strong> van Grolsch staat trouw<strong>en</strong>s als eerste op <strong>de</strong> Waalka<strong>de</strong>.<br />
Alexandra van Ste<strong>en</strong>, directeur van het Flipje- <strong>en</strong> Streekmuseum <strong>en</strong> <strong>de</strong> belangrijkste iniatiefneemster<br />
voor dit week<strong>en</strong>d, staat overal te prat<strong>en</strong> met wat waarschijnlijk Viking<strong>en</strong> in burger zijn, <strong>en</strong><br />
vaak is ze ook met <strong>de</strong> mobiel in <strong>de</strong> weer. Ze lijkt trouw<strong>en</strong>s wel e<strong>en</strong> beetje op e<strong>en</strong> Viking(vrouw),<br />
met die vlechtjes. Daar komt Marian Matser aanfiets<strong>en</strong>, <strong>de</strong> c<strong>en</strong>trummanager van <strong>Tiel</strong>. “Leuk hè”,<br />
roep ik, “ja hè” roept ze terug.<br />
De organisatie is van H.E.T, Historische Ev<strong>en</strong>em<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>Tiel</strong>, waarin het museum, het Regionaal<br />
Archief Rivier<strong>en</strong>land <strong>en</strong> Stadspromotie <strong>Tiel</strong> participer<strong>en</strong>. Dit is het eerste ev<strong>en</strong>em<strong>en</strong>t van H.E.T.<br />
Het is duiz<strong>en</strong>d jaar gele<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> Viking<strong>en</strong> – in 1009 – <strong>Tiel</strong> geteisterd zou<strong>de</strong>n hebb<strong>en</strong>. In 1996<br />
wer<strong>de</strong>n er diep on<strong>de</strong>rin <strong>Tiel</strong> ka<strong>de</strong>s aangetroff<strong>en</strong> die met <strong>de</strong>l<strong>en</strong> van Vikingschep<strong>en</strong> gemaakt war<strong>en</strong>.<br />
Zaterdag 10 oktober begint om half drie e<strong>en</strong> veldslag op e<strong>en</strong> terrein bij <strong>de</strong> walmuur, het Paar<strong>de</strong>water.<br />
Er is veel publiek. Zog<strong>en</strong>aamd soldat<strong>en</strong> van het keizerlijke leger (<strong>de</strong> Duitse keizer was<br />
to<strong>en</strong> <strong>de</strong> baas in e<strong>en</strong> groot <strong>de</strong>el van West-Europa) ver<strong>de</strong>dig<strong>en</strong> zich teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> Viking<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> Vikingvrouw<br />
becomm<strong>en</strong>tarieert <strong>de</strong> slag. Waar staat ze eig<strong>en</strong>lijk? O ja, dáár, tuss<strong>en</strong> het publiek. De<br />
Viking<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> uitstek<strong>en</strong><strong>de</strong> geluidsinstallatie meegebracht. Hun auto’s, campers <strong>en</strong> t<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
zi<strong>en</strong> er trouw<strong>en</strong>s ook goed uit. Armoedzaaiers zijn het zeker niet.<br />
In <strong>de</strong> slag do<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong> paar vrouw<strong>en</strong> mee, je moet wel goed kijk<strong>en</strong> want ze lop<strong>en</strong> <strong>en</strong> gedrag<strong>en</strong><br />
zich als mann<strong>en</strong>. Maar ze wor<strong>de</strong>n meestal toch verra<strong>de</strong>n door hun heup<strong>en</strong> <strong>en</strong>, eerlijk is eerlijk, ze<br />
vecht<strong>en</strong> ietsje eleganter dan <strong>de</strong> mann<strong>en</strong> van wie er nogal wat e<strong>en</strong> beste buik on<strong>de</strong>r hun maliënkol<strong>de</strong>r<br />
moet<strong>en</strong> meevoer<strong>en</strong>. Na afloop klinkt er applaus op. Na elke slag volgt er e<strong>en</strong> <strong>nieuwe</strong> nadat <strong>de</strong><br />
pres<strong>en</strong>tatrice gezegd heeft Dead aríse. En daar gaan ze dan weer, Dead m<strong>en</strong> walking.<br />
Moet je klapp<strong>en</strong> voor zoiets?<br />
Twijfel!<br />
Dan valt me, op <strong>de</strong> achtergrond, teg<strong>en</strong> het ravelijn, het oorlogsmonum<strong>en</strong>t op: ter herinnering<br />
aan veerti<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit Maas <strong>en</strong> Waal die in 1944 als represaille door <strong>de</strong> Duitsers doodgeschot<strong>en</strong><br />
wer<strong>de</strong>n.<br />
Weer die vraag: moet je klapp<strong>en</strong> voor dit soldaatje spel<strong>en</strong>?<br />
Je maakt afweging<strong>en</strong>: als je hier ethische problem<strong>en</strong> mee hebt, moet je ook niet naar e<strong>en</strong> oorlogsfilm<br />
gaan want die zijn in 99 van <strong>de</strong> 100 gevall<strong>en</strong> om commerciële re<strong>de</strong>n<strong>en</strong> gemaakt – geweld als<br />
amusem<strong>en</strong>t <strong>en</strong> zeker niet om geschiedkundige of waarschuw<strong>en</strong><strong>de</strong> motiev<strong>en</strong>.<br />
Eig<strong>en</strong>lijk is het absurd zoals het historisch bewustzijn werkt, of beter gezegd niet werkt. Hoe<br />
bloedig iets ook is geweest (want die Viking<strong>en</strong> sloeg<strong>en</strong> je met die grote bijl<strong>en</strong> toch echt dwars<br />
door mid<strong>de</strong>n), hoe langer het gele<strong>de</strong>n is <strong>de</strong>s te joliger mag je er over do<strong>en</strong>.<br />
Over hon<strong>de</strong>rd jaar wordt op dat veldje voor het <strong>Tiel</strong>se monum<strong>en</strong>t misschi<strong>en</strong> wel <strong>de</strong> executie in<br />
1944 van die veerti<strong>en</strong> gijzelaars nagespeeld – door als Duitse soldat<strong>en</strong> verkle<strong>de</strong> hobbyist<strong>en</strong>.<br />
Column - Kijker<br />
Kijker<br />
27
Expositie duurt tot 30 januari<br />
De Viking<strong>en</strong> zijn al lang weer weg maar <strong>de</strong> expositie<br />
‘Oorlog <strong>en</strong> Vre<strong>de</strong> in het Rivier<strong>en</strong>land’<br />
duurt nog tot 30 januari in het Regionaal Archief<br />
Rivier<strong>en</strong>land (RAR). Net zoals an<strong>de</strong>re<br />
uiting<strong>en</strong> in <strong>de</strong> stad, maakt <strong>de</strong> expositie <strong>de</strong>el uit<br />
van <strong>de</strong> grootscheepse ‘Viking<strong>en</strong>manifestatie’.<br />
Tuss<strong>en</strong> 1006 <strong>en</strong> 1009 moet<strong>en</strong> ze <strong>Tiel</strong> geteisterd<br />
hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat werd (wordt) herdacht omdat<br />
dat nu duiz<strong>en</strong>d jaar gele<strong>de</strong>n is.<br />
Het is in het RAR e<strong>en</strong> beschei<strong>de</strong>n expositie<br />
maar dat kon ook niet an<strong>de</strong>rs want er is in het<br />
archief slechts weinig aanschouwelijk materiaal<br />
aanwezig om oorlog uit te beel<strong>de</strong>n, <strong>en</strong><br />
vre<strong>de</strong> al helemaal niet. Alle<strong>en</strong> van 1940-1945<br />
is er vrij veel.<br />
De tijd ervóór kan door e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzoeker met<br />
grote stapp<strong>en</strong> doorgelop<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n. Niet dat<br />
<strong>Tiel</strong> niet vaak te mak<strong>en</strong> had met strijd <strong>en</strong> oorlog,<br />
maar behalve in geschrev<strong>en</strong> taal zijn er<br />
maar weinig tastbare rest<strong>en</strong> van overgeblev<strong>en</strong>.<br />
28<br />
Toch hebb<strong>en</strong> <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>stellers van <strong>de</strong> t<strong>en</strong>toonstelling<br />
– met wat er dan wel is – e<strong>en</strong> boei<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
expositie in elkaar gezet, met e<strong>en</strong> leerzame<br />
catalogus als begeleiding. Aandacht is er ook<br />
voor Ne<strong>de</strong>rlands-Indië <strong>en</strong> <strong>de</strong> (vre<strong>de</strong>s)missies<br />
naar lan<strong>de</strong>n als Korea, Libanon, Irak <strong>en</strong><br />
Afghanistan; <strong>en</strong> zo ver dat mogelijk is, is dat<br />
regionaal ‘vertaald’, zoals met het ton<strong>en</strong> van<br />
het boekje dat familie <strong>en</strong> vri<strong>en</strong><strong>de</strong>n van Zoelmon<strong>de</strong>r<br />
Jero<strong>en</strong> Oosthoek maakt<strong>en</strong>. Hij was<br />
het eerste slachtoffer van <strong>de</strong> missie in Irak.<br />
Origineel was <strong>de</strong> op<strong>en</strong>ingshan<strong>de</strong>ling van <strong>de</strong><br />
expositie: het publiek kreeg witbrood met<br />
roomboter. Het herinner<strong>de</strong> aan het Zweedse<br />
brood dat in <strong>de</strong> laatste oorlogswek<strong>en</strong> van 1945<br />
in Ne<strong>de</strong>rland ‘gedropt’ werd.<br />
‘Oorlog <strong>en</strong> Vre<strong>de</strong> in het Rivier<strong>en</strong>land’, expositie in<br />
Regionaal Archief Rivier<strong>en</strong>land, Sint Agniet<strong>en</strong>straat<br />
28, <strong>Tiel</strong>, van 6 oktober tot 31 januari 2010, op<strong>en</strong>ingstij<strong>de</strong>n<br />
dinsdag tot <strong>en</strong> met vrijdag van 9 tot 16.30 uur.<br />
Het ver<strong>de</strong>re programma van lezing<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re activiteit<strong>en</strong> van <strong>de</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> ziet er<br />
als volgt uit:<br />
Dinsdag 8 <strong>de</strong>cember Sinterklaas <strong>en</strong> Sint Martinus, gebruik<strong>en</strong> <strong>en</strong> herkomst, door drs. Peter Schipper;<br />
Zondag 10 januari nieuwjaarsreceptie in Turkse sfeer;<br />
Dinsdag 19 januari <strong>de</strong> we<strong>de</strong>ropbouw van <strong>Tiel</strong> na 1945, door dr. Emile Smit;<br />
Maandag 1 februari Baron van Brakell <strong>en</strong> het Fonds hulpbetoon aan <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> klasse in het<br />
buurtschap Meert<strong>en</strong>, door drs. Klaas Tammes;<br />
Dinsdag 16 februari Turkse literatuur, door Stine J<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, in sam<strong>en</strong>werking met <strong>de</strong> op<strong>en</strong>bare bibliotheek;<br />
Maandag 1 maart culturele erf<strong>en</strong>is van het Ottomaanse Rijk, door drs. Dick Koopman;<br />
Dinsdag 16 maart betek<strong>en</strong>is van <strong>de</strong> opgraving<strong>en</strong> in Zoel<strong>en</strong>, door drs. Anouk Veldman;<br />
Maandag 29 maart <strong>de</strong> komst van <strong>de</strong> Turk<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> naar Ne<strong>de</strong>rland <strong>en</strong> <strong>Tiel</strong>, geschie<strong>de</strong>nis van<br />
<strong>de</strong> Islam in Ne<strong>de</strong>rland vanaf 1947, door drs. Johan Gooss<strong>en</strong>;<br />
Dinsdag 6 april islamitische kunst <strong>en</strong> architectuur, door dr. Gerrit Steunebrink;<br />
Don<strong>de</strong>rdag 22 april algem<strong>en</strong>e le<strong>de</strong>nverga<strong>de</strong>ring;<br />
Zaterdag 24 april grote excursie naar Kamp<strong>en</strong>.<br />
De bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n, t<strong>en</strong>zij an<strong>de</strong>rs vermeld, gehou<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> Drumptse Hof, De Balije 1 in<br />
<strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> beginn<strong>en</strong> om 20.00 uur. De <strong>en</strong>tree voor <strong>de</strong> lezing<strong>en</strong> is voor le<strong>de</strong>n gratis op vertoon van <strong>de</strong><br />
le<strong>de</strong>npas, <strong>de</strong> toegang voor niet-le<strong>de</strong>n bedraagt 5 euro.<br />
<strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> voor <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong> - <strong>de</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>kroniek</strong>
Begin r<strong>en</strong>ovatie <strong>en</strong> restauratie van Ter Navolging<br />
Elk graf e<strong>en</strong> rijksmonum<strong>en</strong>t<br />
Door Aad Nekeman<br />
“Alles is te restaurer<strong>en</strong> – als er maar geld voor is.”<br />
Dat zegt Marcel Wa<strong>en</strong>ink die voor het Bouwbedrijf Hoffman uit Beltrum vier grav<strong>en</strong> aan het<br />
r<strong>en</strong>over<strong>en</strong>/restaurer<strong>en</strong> is op <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> begraafplaats Ter Navolging aan <strong>de</strong> Lingedijk in <strong>Tiel</strong>. Het<br />
hele complex is e<strong>en</strong> rijksmonum<strong>en</strong>t <strong>en</strong> daarmee ook elk graf afzon<strong>de</strong>rlijk.<br />
Wat Wa<strong>en</strong>ink zegt is het antwoord op <strong>de</strong> vraag of het misschi<strong>en</strong> niet te laat is. Want <strong>de</strong>ze historische<br />
begraafplaats, dater<strong>en</strong>d van 1786 <strong>en</strong> nu hoogstzel<strong>de</strong>n nog gebruikt, ziet er verwaarloosd<br />
<strong>en</strong> vervall<strong>en</strong> uit.<br />
De geme<strong>en</strong>te trok begin dit jaar voor het opknapp<strong>en</strong><br />
van <strong>de</strong> vier grav<strong>en</strong> 95.000 euro uit.<br />
Ze war<strong>en</strong> er het slechtst aan toe. De grav<strong>en</strong><br />
zijn weliswaar in verval, maar toch nog steeds<br />
zo beeldbepal<strong>en</strong>d dat er wat aan gedaan moest<br />
wor<strong>de</strong>n. Ook voor <strong>de</strong> veiligheid was dat nodig.<br />
Wie <strong>de</strong> begraafplaats op loopt ziet rechts verweer<strong>de</strong>,<br />
gebrok<strong>en</strong> <strong>en</strong> scheefgezakte zerk<strong>en</strong>, af<strong>de</strong>kplat<strong>en</strong>,<br />
tombes <strong>en</strong> hekwerkjes. Het geheel<br />
is bedroev<strong>en</strong>d afgetakeld. De nam<strong>en</strong> die hier<br />
nog te ontcijfer<strong>en</strong> zijn, behoor<strong>de</strong>n toe aan rijke<br />
families die in <strong>Tiel</strong> nu allang uitgestorv<strong>en</strong> zijn:<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> blev<strong>en</strong> in vroeger eeuw<strong>en</strong> vaak kin<strong>de</strong>rloos.<br />
Nu is het daar allemaal vergane voornaamheid.<br />
Bij binn<strong>en</strong>komst naar links kijk<strong>en</strong>d ziet m<strong>en</strong><br />
slechts e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele zerk, op e<strong>en</strong> groot bemost<br />
gazon. “Maar daar zijn er ook g<strong>en</strong>oeg begrav<strong>en</strong>”,<br />
zegt Wa<strong>en</strong>ink. Dat war<strong>en</strong> <strong>de</strong> arm<strong>en</strong> of,<br />
mil<strong>de</strong>r uitgedrukt, <strong>de</strong> min<strong>de</strong>r draagkrachtig<strong>en</strong>.<br />
Die grav<strong>en</strong> zijn bijna allemaal weg. Wa<strong>en</strong>ink<br />
toont het aan op <strong>de</strong> tek<strong>en</strong>ing in het rapport<br />
‘Restauratie grav<strong>en</strong> begraafplaats Ter Navol-<br />
Elk graf e<strong>en</strong> rijksmonum<strong>en</strong>t<br />
ging’, in opdracht van <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te opgesteld<br />
door het Adviesbureau SEM Oost-Ne<strong>de</strong>rland<br />
BV. Van elk graf is e<strong>en</strong> tek<strong>en</strong>ing.<br />
Er is e<strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e oproep gedaan aan nazat<strong>en</strong><br />
om, als ze daar voor voel<strong>de</strong>n, zich te mel<strong>de</strong>n,<br />
want het is wel zo fatso<strong>en</strong>lijk ze op <strong>de</strong> hoogte<br />
te stell<strong>en</strong> van <strong>de</strong> restauratie aan e<strong>en</strong> familiegraf.<br />
Slechts één ‘betrokk<strong>en</strong>e’ meld<strong>de</strong> zich. “Het is allemaal<br />
maar moeilijk na te gaan”, zegt Wa<strong>en</strong>ink.<br />
Ze do<strong>en</strong> <strong>de</strong> klus met z’n tweeën, Wa<strong>en</strong>ink wordt<br />
bijgestaan door ‘e<strong>en</strong> leerjong<strong>en</strong>’. Twee grafkel<strong>de</strong>rs<br />
<strong>en</strong> twee grav<strong>en</strong> met natuurst<strong>en</strong><strong>en</strong>, ligg<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
zerk<strong>en</strong>. Alle vier familiegrav<strong>en</strong>. Wat <strong>de</strong> mann<strong>en</strong><br />
do<strong>en</strong> is <strong>de</strong> buit<strong>en</strong>kant reparer<strong>en</strong> of restaurer<strong>en</strong><br />
met <strong>de</strong> (metsel)st<strong>en</strong><strong>en</strong> die nog te gebruik<strong>en</strong> zijn,<br />
of met van el<strong>de</strong>rs aangevoer<strong>de</strong> – ou<strong>de</strong> – st<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
De echte grav<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> grond. “Daar<br />
do<strong>en</strong> we niets aan”, zegt Wa<strong>en</strong>ink, “daar zit ook<br />
in alle gevall<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>ur voor die op slot is.”<br />
Tweeënhalve maand zijn ze met <strong>de</strong> vier grav<strong>en</strong><br />
bezig. Eind november of begin <strong>de</strong>cember is het<br />
klaar. En dan?<br />
Dat weet Wa<strong>en</strong>ink niet, dat hangt van geme<strong>en</strong>-<br />
29
Marcel Wa<strong>en</strong>ink r<strong>en</strong>oveert met e<strong>en</strong> collega vier vervall<strong>en</strong> maar beeldbepal<strong>en</strong><strong>de</strong> grav<strong>en</strong> op Ter Navolging aan <strong>de</strong> Lingedijk in<br />
<strong>Tiel</strong>. Foto: Jan Bouwhuis.<br />
te <strong>en</strong> rijksoverheid af. Bouwbedrijf Hoffman<br />
merkt, zo zegt Wa<strong>en</strong>ink nog, weinig of niets<br />
van <strong>de</strong> recessie. Hoffman met ruim zestig m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
doet hoofdzakelijk restauratiewerk aan kerk<strong>en</strong>,<br />
kloosters, kastel<strong>en</strong> <strong>en</strong> begraafplaats<strong>en</strong>.<br />
De ontstaansgeschie<strong>de</strong>nis van Ter Navolging is<br />
bijzon<strong>de</strong>r. Het was <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> of <strong>de</strong>r<strong>de</strong> begraafplaats<br />
in Ne<strong>de</strong>rland die buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> stad aangelegd<br />
werd. Om hygiënische re<strong>de</strong>n<strong>en</strong> want het<br />
begrav<strong>en</strong> in <strong>en</strong> om <strong>de</strong> kerk, zoals dat voor die<br />
tijd gebeur<strong>de</strong>, werd, te beginn<strong>en</strong> rond 1800,<br />
steeds vaker afgezwor<strong>en</strong>.<br />
Na <strong>de</strong> vier hoogst urg<strong>en</strong>te grav<strong>en</strong>, zijn er nóg<br />
323 ‘grafmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>’ op Ter Navolging. Daar<br />
wordt nu door <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te e<strong>en</strong> plan van aanpak<br />
voor opgesteld. Voor 100 tot 150 van die<br />
grav<strong>en</strong> is het urg<strong>en</strong>t. Volg<strong>en</strong>d jaar is het plan<br />
misschi<strong>en</strong> klaar. Betaal<strong>de</strong> <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te zelf die<br />
eerste vier grav<strong>en</strong>, voor wat nog rest zal e<strong>en</strong> beroep<br />
gedaan wor<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> rijksoverheid. Want<br />
30<br />
min<strong>de</strong>r dan an<strong>de</strong>rhalf miljo<strong>en</strong> euro zal het hele<br />
project niet kost<strong>en</strong>, te veel voor <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te <strong>en</strong><br />
bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> is het e<strong>en</strong> rijksmonum<strong>en</strong>t. “We zijn<br />
b<strong>en</strong>ieuwd hoe <strong>de</strong> Rijksdi<strong>en</strong>st voor het cultureel<br />
erfgoed (RCE) zal reager<strong>en</strong>”, zegt e<strong>en</strong> me<strong>de</strong>werker<br />
van <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>telijke af<strong>de</strong>ling monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />
“In ie<strong>de</strong>r geval hebb<strong>en</strong> we nu iets om<br />
te lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> hoe het kan wor<strong>de</strong>n.”<br />
In het plan van aanpak zal niet alle<strong>en</strong> Ter Navolging<br />
opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> zijn, maar ook <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re<br />
begraafplaats<strong>en</strong> die in bezit of on<strong>de</strong>rhoud van<br />
<strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te zijn: in <strong>Tiel</strong> die aan <strong>de</strong> Voor <strong>de</strong><br />
Kijkuit (Joods), <strong>de</strong> Papesteeg, <strong>de</strong> Elz<strong>en</strong>laan<br />
(Drumpt) <strong>en</strong> <strong>de</strong> begraafplaats<strong>en</strong> van Kapel-<br />
Avezaath <strong>en</strong> Wa<strong>de</strong>noij<strong>en</strong>.<br />
Uit <strong>de</strong> nalat<strong>en</strong>schap van het fonds thuiszorg<br />
van <strong>de</strong> ver<strong>en</strong>iging Gustaaf Adolf wordt 25.000<br />
euro beschikbaar gesteld voor ver<strong>de</strong>r herstel op<br />
Ter Navolging. (Bron: De Gel<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>r van 16<br />
november).<br />
<strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> voor <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong> - <strong>de</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>kroniek</strong>
Pres<strong>en</strong>tatie vijf<strong>de</strong> <strong>de</strong>el van ‘Biografisch Woor<strong>de</strong>nboek van <strong>Tiel</strong>’<br />
In zes jaar 168 bijzon<strong>de</strong>re <strong>Tiel</strong><strong>en</strong>ar<strong>en</strong> ‘geboekstaafd’<br />
Door Aad Nekeman<br />
Je verdi<strong>en</strong>stelijk voor <strong>Tiel</strong> gemaakt hebb<strong>en</strong>. Dat was <strong>en</strong> is het uitgangspunt van <strong>de</strong> Historische<br />
Werkgroep <strong>Tiel</strong> (HWT) om mann<strong>en</strong> <strong>en</strong> vrouw<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> biografie te ‘boekstav<strong>en</strong>’. Er zijn nu<br />
vijf boek<strong>en</strong> uitgegev<strong>en</strong> met daarin in totaal 168 lev<strong>en</strong>sbeschrijving<strong>en</strong>. Deel vijf van dit ‘Biografisch<br />
Woor<strong>de</strong>nboek van <strong>Tiel</strong>’ – met 34 lev<strong>en</strong>sbeschrijving<strong>en</strong> – werd 23 november gepres<strong>en</strong>teerd.<br />
En net zoals in <strong>de</strong> vorige <strong>de</strong>l<strong>en</strong> zijn <strong>de</strong> beschrev<strong>en</strong><br />
person<strong>en</strong> opnieuw zeer uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>d.<br />
M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van heel lang gele<strong>de</strong>n zoals Vrouwe<br />
Mechtelt van Smithuys<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> twaalf<strong>de</strong><br />
eeuw, stichteres van klooster Mariënschoot<br />
in Z<strong>en</strong>newijn<strong>en</strong>, of Janus Erasmius, rector<br />
van <strong>de</strong> Latijnse School die leef<strong>de</strong> van 1604 tot<br />
1658. Maar ook vindt <strong>de</strong> lezer portrett<strong>en</strong> van<br />
actrice Mary Dresselhuys (1907-2004), Nol<br />
Vel<strong>de</strong>rs, gro<strong>en</strong>teboer <strong>en</strong> consul van <strong>de</strong> KNVB<br />
(1911-1987) <strong>en</strong> Gerrit Krouwel, voorzitter van<br />
<strong>de</strong> muziekver<strong>en</strong>iging KTVM (1923-2007).<br />
Na <strong>en</strong>kele eer<strong>de</strong>re belangrijke boekwerk<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> Historische Werkgroep sinds<br />
2003 boek<strong>en</strong> met lev<strong>en</strong>sbeschrijving<strong>en</strong> uitgegev<strong>en</strong>,<br />
ongeveer elke an<strong>de</strong>rhalf jaar één. De<br />
werkgroep – financieel on<strong>de</strong>rsteund door<br />
<strong>de</strong> <strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> voor <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong><br />
Omstrek<strong>en</strong> – bestaat nu uit twee vrouw<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
achtti<strong>en</strong> mann<strong>en</strong>. Daarnaast zijn er twee ‘gastauteurs’.<br />
De grote meer<strong>de</strong>rheid van <strong>de</strong> 168 beschrev<strong>en</strong><br />
person<strong>en</strong> bestaat trouw<strong>en</strong>s ook uit mann<strong>en</strong>.<br />
De werkgroep heeft altijd haar uiterste best<br />
gedaan meer vrouw<strong>en</strong> te portretter<strong>en</strong>, maar<br />
an<strong>de</strong>rs dan nu speel<strong>de</strong>n ze vroeger <strong>en</strong> zeker<br />
Biografisch Woor<strong>de</strong>nboek van <strong>Tiel</strong>, <strong>de</strong>el 5<br />
heel vroeger nauwelijks e<strong>en</strong> rol in het op<strong>en</strong>bare<br />
lev<strong>en</strong>. Dus zijn ze ook slechts in zeer beperkte<br />
mate in archiev<strong>en</strong> terug te vin<strong>de</strong>n. En<br />
die archiev<strong>en</strong> zijn toch grot<strong>en</strong><strong>de</strong>els <strong>de</strong> bronn<strong>en</strong><br />
waarop <strong>de</strong> schrijvers zich moet<strong>en</strong> baser<strong>en</strong>.<br />
Het ‘creatieve proces’ om vijf boek<strong>en</strong> met 168<br />
lev<strong>en</strong>sbeschrijving<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> was ev<strong>en</strong> <strong>en</strong>erver<strong>en</strong>d<br />
als int<strong>en</strong>sief, zeker voor <strong>de</strong> voorzitter<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> secretaris vanaf het begin, Emile Smit <strong>en</strong><br />
Roel <strong>de</strong> Jongh. Alle<strong>en</strong> al het uitgangspunt dat<br />
iemand zich ‘verdi<strong>en</strong>stelijk’ gemaakt moest<br />
hebb<strong>en</strong>, kon tot lange verga<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />
werkgroep lei<strong>de</strong>n. Want wat was precies ‘verdi<strong>en</strong>stelijk’?<br />
Dat alle<strong>en</strong> al was vaak e<strong>en</strong> heel<br />
afwegingsproces. Secretaris-p<strong>en</strong>ningmeester<br />
De Jongh was ook nog e<strong>en</strong>s eindredacteur,<br />
vanaf 2006 bijgestaan door Annemarie Slager-<br />
Dijkstra. Bei<strong>de</strong>n beëindig<strong>en</strong> na dit vijf<strong>de</strong> <strong>de</strong>el<br />
hun werkzaamhe<strong>de</strong>n. Voor werkgroep, dagelijks<br />
bestuur <strong>en</strong> eindredactie wordt nu aanvulling<br />
gezocht. Inmid<strong>de</strong>ls is bek<strong>en</strong>d dat Annemarie<br />
Slager per 1 januari secretaris wordt <strong>en</strong><br />
Klaas Beut<strong>en</strong>er p<strong>en</strong>ningmeester; Emile Smit<br />
blijft voorzitter.<br />
31
Mary Dresselhuys.<br />
Foto uit boek ‘De gran<strong>de</strong> dame<br />
van het Ne<strong>de</strong>rlandse toneel’, <strong>de</strong><br />
biografie die e<strong>en</strong> jaar na haar<br />
dood versche<strong>en</strong>.<br />
32<br />
De beschrev<strong>en</strong><br />
<strong>Tiel</strong><strong>en</strong>ar<strong>en</strong> zijn:<br />
Dirk Botterweg,<br />
1916-1945, verzetsstrij<strong>de</strong>r;<br />
Gerrit<br />
Bouwhuis, 1917-<br />
1977, geluidschroniqueur<br />
<strong>en</strong><br />
fotograaf; Dick<br />
Buisman, 1916-<br />
2004, tandarts;<br />
Mary Dresselhuys,<br />
1907-2004, actrice;<br />
Job van Eijk, 1896-<br />
1967, geme<strong>en</strong>tear-<br />
chitect <strong>en</strong> directeur geme<strong>en</strong>tewerk<strong>en</strong>; Janus<br />
Erasmius, 1604-1658, rector Latijnse School;<br />
Fik Geine<strong>de</strong>r-Prior, 1916-2008, zak<strong>en</strong>vrouw<br />
<strong>en</strong> EHBO-er; Frank Govers, 1932-1997, couturier;<br />
Eef Grisel, 1916-1976, verzetsstrij<strong>de</strong>r;<br />
L. van Haaf, 1840-1864, zouaaf; A. Harte,<br />
1787-1867, meester-metselaar; D. A. Hes,<br />
1798-1878, voorzanger <strong>en</strong> leraar van <strong>de</strong> joodse<br />
geme<strong>en</strong>te; E. Hijmans, 1843-1907, tabaksfabrikant,<br />
raadslid; M. B. Hijmans, 1890-1981,<br />
militair in het Ne<strong>de</strong>rlandsch-Indische leger;<br />
H. van ’t Hof, 1908-1993, hervormd predikant<br />
<strong>en</strong> bestuur<strong>de</strong>r; F. Horstink, 1934-1990, ontwerper<br />
<strong>en</strong> tingieter;<br />
T. C. M. van<br />
<strong>de</strong>r Kall<strong>en</strong>, (Zuster<br />
Miriam O.P.),<br />
1913-1994, grondlegster<br />
<strong>en</strong> directrice<br />
LEAO; Hans<br />
Kol<strong>de</strong>wijn, 1887-<br />
1908, dichter; H.<br />
Kollart van Lyn-<br />
Nol Vel<strong>de</strong>rs Foto: collectie familie<br />
Vel<strong>de</strong>rs.<br />
<strong>de</strong>n, ca. 1485-1530,<br />
ambtman van Tie-<br />
ler- <strong>en</strong> Bommelerwaar<strong>de</strong>n; H. J. Krom, 1738-<br />
1804, predikant <strong>en</strong> hoogleraar; Gerrit Krouwel,<br />
1923 -2007, voorzitter muziekver<strong>en</strong>iging<br />
KTVM; G. J. Laagwater, 1893-1943, verzetsstrij<strong>de</strong>r;<br />
Karel Lebbink, 1899-1990, werktuigkundig<br />
ing<strong>en</strong>ieur <strong>en</strong> erflater <strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> <strong>Oudheidkamer</strong><br />
voor <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong>; J. van<br />
Nes, 1895-1983, jurist; B. Nijholt, 1911-1992,<br />
hervormd predikant; G. J. Peters, 1885-1957,<br />
on<strong>de</strong>rwijzer <strong>en</strong> auteur;<br />
W. van <strong>de</strong> Poll, 1816-1904, rechter <strong>en</strong> archivaris;<br />
Dick Prins, 1911-1996, on<strong>de</strong>rwijzer<br />
<strong>en</strong> vre<strong>de</strong>sactivist; A. Schiltmans, 1901-1965,<br />
transporton<strong>de</strong>rnemer; Vrouwe Mechtelt van<br />
Smithuys<strong>en</strong>, ca. 1170-1235, stichteres van<br />
klooster Mariënschoot; M. L. H. van Toorn,<br />
1901-1972, woningopzichter <strong>Tiel</strong>; Nol Vel<strong>de</strong>rs,<br />
1911-1987, gro<strong>en</strong>teboer, consul KNVB<br />
<strong>en</strong> EHBO-er; Jaan van Vers<strong>en</strong>daal-Hol, 1907-<br />
2007, me<strong>de</strong>oprichtster <strong>en</strong> voorzitter UVV,<br />
raadslid; Frans<br />
Zondag, 1932-<br />
2007, verkooplei<strong>de</strong>r<br />
bij Daal<strong>de</strong>rop,<br />
maatschappelijk<br />
<strong>en</strong> kerkelijk voortrekker;<br />
<strong>de</strong> <strong>Tiel</strong>se<br />
raadsle<strong>de</strong>n 1946-<br />
2002.<br />
Dick Prins.<br />
Voor le<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> is het boek tot 1 februari<br />
voor 12,50 euro verkrijgbaar in het Regionaal<br />
Archief Rivier<strong>en</strong>land. Niet-le<strong>de</strong>n kunn<strong>en</strong> het boek<br />
voor 23,20 euro kop<strong>en</strong>, bij het archief <strong>en</strong> in het Flipje-<br />
<strong>en</strong> Streekmuseum.<br />
<strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> voor <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong> - <strong>de</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>kroniek</strong>
Li<strong>en</strong><strong>de</strong>n zoekt roots in Lyn<strong>de</strong>n, VS<br />
Lyn<strong>de</strong>n, in <strong>de</strong> staat Washington in het uiterste<br />
noordwest<strong>en</strong> van <strong>de</strong> Ver<strong>en</strong>ig<strong>de</strong> Stat<strong>en</strong> van<br />
Amerika. Zou<strong>de</strong>n er ban<strong>de</strong>n te vin<strong>de</strong>n zijn met<br />
het Betuwse Li<strong>en</strong><strong>de</strong>n? Die vraag kwam op in<br />
het geme<strong>en</strong>tehuis van Li<strong>en</strong><strong>de</strong>n to<strong>en</strong> daar <strong>de</strong><br />
eerste internetverbinding, zo’n kleine vijfti<strong>en</strong><br />
jaar gele<strong>de</strong>n, tot stand gebracht was. Ze war<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> beetje worldwi<strong>de</strong> aan het zoek<strong>en</strong> geslag<strong>en</strong>.<br />
Maar pas op 2 september (tot <strong>de</strong> 13<strong>de</strong>) van dit<br />
jaar kwam het er van. E<strong>en</strong> Li<strong>en</strong><strong>de</strong>nse <strong>de</strong>legatie<br />
van vijf man vloog er naartoe: (burgemeester)<br />
Klaas Tammes, Teunis Ber<strong>en</strong>ds, Christiaan <strong>de</strong><br />
Lange, Mas Staal <strong>en</strong> Klasinus Timmer. All<strong>en</strong><br />
bestuursle<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>, charitatieve ‘Stichting<br />
Fonds Hulpbetoon aan <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> klasse<br />
in <strong>de</strong> buurtschap Meert<strong>en</strong>’.<br />
En, hoe was Lyn<strong>de</strong>n? Secretaris-p<strong>en</strong>ningmeester<br />
Teunis Ber<strong>en</strong>ds (70): “E<strong>en</strong> stil, <strong>de</strong>gelijk,<br />
christelijk, welvar<strong>en</strong>d, overweg<strong>en</strong>d agrarisch<br />
én saai stadje van 12.500 inwoners.” Wat dat<br />
christelijke betreft: <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te Li<strong>en</strong><strong>de</strong>n<br />
met 7000 inwoners heeft vier kerk<strong>en</strong>, in Lyn<strong>de</strong>n<br />
tel<strong>de</strong> Ber<strong>en</strong>ds er vier<strong>en</strong>twintig.<br />
Vijftig proc<strong>en</strong>t van <strong>de</strong> inwoners<br />
van Lyn<strong>de</strong>n heeft e<strong>en</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
achtergrond maar wez<strong>en</strong>lijke<br />
ban<strong>de</strong>n met Li<strong>en</strong><strong>de</strong>n zijn<br />
niet ont<strong>de</strong>kt. “Maar to<strong>en</strong> ik het<br />
telefoonboek op<strong>en</strong>sloeg kwam<br />
ik wel nam<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> als Ber<strong>en</strong>ds,<br />
Ber<strong>en</strong>ds<strong>en</strong>, Ber<strong>en</strong>s, Van <strong>de</strong> Berg,<br />
Li<strong>en</strong><strong>de</strong>nse <strong>de</strong>legatie in Lyn<strong>de</strong>n, v. l. n. r.<br />
Christiaan <strong>de</strong> Lange, Klaas Tammes, Mas<br />
Staal, Teunis Ber<strong>en</strong>ds <strong>en</strong> Klasinus Timmer.<br />
Foto: Jack Louws.<br />
Li<strong>en</strong><strong>de</strong>n zoekt roots in Lyn<strong>de</strong>n, VS<br />
Timmer, De Visser, De Waard.” Christiaan<br />
<strong>de</strong> Lange ont<strong>de</strong>kte zijn achternaam in het telefoonboek,<br />
bel<strong>de</strong> <strong>en</strong>...kon op bezoek bij zijn achterneef<br />
Martin <strong>de</strong> Lange. Ber<strong>en</strong>ds: “Christiaan<br />
wist wel dat er ooit familie naar Amerika <strong>en</strong> met<br />
name Californië was gegaan.”<br />
Lyn<strong>de</strong>ns burgemeester Jack Louws <strong>en</strong> echtg<strong>en</strong>ote<br />
leid<strong>de</strong>n het Li<strong>en</strong><strong>de</strong>nse gezelschap rond.<br />
E<strong>en</strong> van <strong>de</strong> karakteristiek<strong>en</strong> die Ber<strong>en</strong>ds optek<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
was het verregaan<strong>de</strong> materialisme van <strong>de</strong><br />
Amerikan<strong>en</strong>. “Als iets bijzon<strong>de</strong>rs meege<strong>de</strong>eld<br />
werd, <strong>de</strong><strong>de</strong>n ze dat graag in dollars, liefst in<br />
miljo<strong>en</strong><strong>en</strong> dollars.”<br />
Zou hij er will<strong>en</strong> won<strong>en</strong>? “Daar hebb<strong>en</strong> we het<br />
over gehad. Ik <strong>de</strong>nk dat het teg<strong>en</strong> zou vall<strong>en</strong>. Ze<br />
zijn van ’s morg<strong>en</strong>s vroeg tot ’s avonds laat aan<br />
het werk. Wij vin<strong>de</strong>n dat er meer is tuss<strong>en</strong> hemel<br />
<strong>en</strong> aar<strong>de</strong>. We dacht<strong>en</strong> dat het te mak<strong>en</strong> had<br />
met hun emigratie-achtergrond: altijd bezig<br />
zijn om er iets van te mak<strong>en</strong>. Die drive van hun<br />
voorzat<strong>en</strong> is k<strong>en</strong>nelijk nog steeds niet weg...”<br />
A.N.<br />
33
Joop van Wijk groei<strong>de</strong> op naast e<strong>en</strong> monster van e<strong>en</strong> bom<br />
Het monster<br />
Door Joop van Wijk*<br />
To<strong>en</strong> <strong>de</strong> oorlog over ons kwam, was ik ruim neg<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
half jaar. Oud g<strong>en</strong>oeg dus om e<strong>en</strong> aantal ding<strong>en</strong> in mij op te<br />
nem<strong>en</strong>. Ik herinner me <strong>de</strong> luchtgevecht<strong>en</strong> in <strong>de</strong> strakblauwe<br />
hemel, <strong>de</strong> evacuatie, <strong>de</strong> intocht van <strong>de</strong> eerste Duitsers <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
waarschuwing<strong>en</strong> van mijn ou<strong>de</strong>rs om daar ver vandaan te<br />
blijv<strong>en</strong>.<br />
Wij woon<strong>de</strong>n in <strong>Tiel</strong> net voorbij <strong>de</strong> haakse<br />
bocht in <strong>de</strong> Me<strong>de</strong>lschestraat (nu Ou<strong>de</strong> Me<strong>de</strong>lsestraat).<br />
Voor ons huis langs liep vanuit <strong>de</strong> bocht<br />
e<strong>en</strong> landwegje in <strong>de</strong> richting van boer<strong>de</strong>rij Lat<strong>en</strong>stein,<br />
dit was het Galgeveld. Thans loopt<br />
hier <strong>de</strong> Lat<strong>en</strong>steinseweg. Het was e<strong>en</strong> agrarisch<br />
gebied met akkers <strong>en</strong> weilan<strong>de</strong>n. Behalve ons<br />
huis stond er nog e<strong>en</strong> aantal e<strong>en</strong>voudige woning<strong>en</strong><br />
langs <strong>de</strong> Me<strong>de</strong>lschestraat. Wij zat<strong>en</strong> in<br />
e<strong>en</strong> boer<strong>en</strong>woning, voorin het woonge<strong>de</strong>elte,<br />
achterin <strong>de</strong> <strong>de</strong>el. Het geheel omgev<strong>en</strong> door wat<br />
grond met daarop nog e<strong>en</strong> boer<strong>en</strong>schuur <strong>en</strong> <strong>en</strong>kele<br />
fruitbom<strong>en</strong>. Mijn ou<strong>de</strong>re broer <strong>en</strong> zuster <strong>en</strong><br />
ook ik sliep<strong>en</strong> op <strong>de</strong> voorzol<strong>de</strong>r, e<strong>en</strong> grote op<strong>en</strong><br />
ruimte zon<strong>de</strong>r <strong>en</strong>ig comfort. Vanaf het bed<br />
keek je zo teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> dakpann<strong>en</strong>, die vaak niet<br />
goed afslot<strong>en</strong> zodat in <strong>de</strong> winter <strong>de</strong> sneeuw op<br />
<strong>de</strong> bed<strong>de</strong>n dwarrel<strong>de</strong>. In die tijd was dat niets<br />
bijzon<strong>de</strong>rs.<br />
Wat ons in to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> mate hin<strong>de</strong>r<strong>de</strong> was<br />
34<br />
* Joop van Wijk (<strong>Tiel</strong>, 1930) werkte van<br />
1957 tot 1990 bij <strong>de</strong> PGEM. Hij schreef<br />
alle<strong>en</strong> technische rapport<strong>en</strong>. Nu, op<br />
78-jarige leeftijd, is hij begonn<strong>en</strong> verhal<strong>en</strong><br />
te schrijv<strong>en</strong> over bijzon<strong>de</strong>re episo<strong>de</strong>s<br />
uit zijn jeugd. Bijgaand verhaal gaat over<br />
<strong>de</strong> verwoesting van zijn geboortehuis<br />
door e<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> vlucht<strong>en</strong><strong>de</strong> Engelse<br />
bomm<strong>en</strong>werper afgegooi<strong>de</strong> bom, in <strong>de</strong><br />
nacht van 25 juli 1942. E<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re bom<br />
ontplofte niet <strong>en</strong> werd pas op 8 februari<br />
1956 diep uit <strong>de</strong> grond gehaald. Het<br />
bleek e<strong>en</strong> monster van e<strong>en</strong> bom.<br />
het geluid van <strong>de</strong> zwaarbela<strong>de</strong>n Engelse bomm<strong>en</strong>werpers<br />
die ’s nachts in grote groep<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
route bov<strong>en</strong> <strong>de</strong> Waal koz<strong>en</strong> naar Duitsland. We<br />
wist<strong>en</strong> van <strong>de</strong> bombar<strong>de</strong>m<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> zag<strong>en</strong> soms<br />
ook e<strong>en</strong> vurige gloed aan <strong>de</strong> oostelijke hemel.<br />
Op <strong>de</strong> terugweg volg<strong>de</strong>n <strong>de</strong> vliegtuig<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
route noor<strong>de</strong>lijk van ons, bov<strong>en</strong> <strong>de</strong> Rijn. De<br />
logge bomm<strong>en</strong>werpers wer<strong>de</strong>n begeleid door<br />
jachtvliegtuig<strong>en</strong> die ze teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> Duitse jagers<br />
moest<strong>en</strong> bescherm<strong>en</strong>, wat vaak tot luchtgevecht<strong>en</strong><br />
leid<strong>de</strong>. In <strong>de</strong> mooie zomernacht van 25<br />
juli 1942 nam het lawaai verontrust<strong>en</strong><strong>de</strong> vorm<strong>en</strong><br />
aan. We war<strong>en</strong> allemaal wakker. En to<strong>en</strong><br />
gebeur<strong>de</strong> het vreselijke: e<strong>en</strong> flits, e<strong>en</strong> oorverdov<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
dreun gepaard gaan<strong>de</strong> met e<strong>en</strong> geweldige<br />
drukgolf veran<strong>de</strong>r<strong>de</strong> in één klap ons lev<strong>en</strong>.<br />
Ons huis was bijna geraakt door e<strong>en</strong> bom die<br />
waarschijnlijk door e<strong>en</strong> vlucht<strong>en</strong>d vliegtuig<br />
was afgeworp<strong>en</strong>. We kek<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> blote hemel<br />
<strong>en</strong> r<strong>en</strong><strong>de</strong>n door <strong>de</strong> ravage naar <strong>de</strong> <strong>de</strong>el waar<br />
<strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> voor <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong> - <strong>de</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>kroniek</strong>
Pas op 8 februari 1956 werd <strong>de</strong> bom ge<strong>de</strong>monteerd <strong>en</strong> verwij<strong>de</strong>rd. Op <strong>de</strong> foto van links naar rechts drie explosiev<strong>en</strong>opruimers,<br />
geme<strong>en</strong>teopzichter Mijer (met hoed), melkboer Jan Corneliss<strong>en</strong> <strong>en</strong> Joop van Wijk (met camera). Foto: collectie Joop van Wijk.<br />
moe<strong>de</strong>r ons do<strong>de</strong>lijk verschrikt opwachtte. We<br />
leef<strong>de</strong>n allemaal nog. We zocht<strong>en</strong> in ons nachtgoed<br />
<strong>de</strong>kking in <strong>de</strong> droge sloot teg<strong>en</strong>over ons<br />
huis tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> spanningsloos gewor<strong>de</strong>n dra<strong>de</strong>n<br />
van het omvergeblaz<strong>en</strong> lichtnet. Sam<strong>en</strong> met <strong>de</strong><br />
bur<strong>en</strong> wachtt<strong>en</strong> we het ein<strong>de</strong> van het geweld af.<br />
Bij het aanbrek<strong>en</strong> van <strong>de</strong> dag, het was inmid<strong>de</strong>ls<br />
zondagmorg<strong>en</strong>, nam<strong>en</strong> we <strong>de</strong> eerste scha<strong>de</strong><br />
op. Mijn va<strong>de</strong>r, moe<strong>de</strong>r <strong>en</strong> ik had<strong>de</strong>n <strong>en</strong>kel<br />
wat schramm<strong>en</strong>. Mijn zuster was in haar be<strong>en</strong><br />
geraakt door gloei<strong>en</strong><strong>de</strong> metaalsplinters. Mijn<br />
broer voel<strong>de</strong> iets in zijn oog wat later ernstiger<br />
bleek te zijn dan het zich aanvankelijk liet<br />
aanzi<strong>en</strong>: er zat e<strong>en</strong> metaalsplintertje in dat zelfs<br />
in het Ooglij<strong>de</strong>rs Gasthuis in Utrecht niet kon<br />
wor<strong>de</strong>n verwij<strong>de</strong>rd. Dit ontnam hem voor <strong>de</strong><br />
rest van zijn lev<strong>en</strong> ge<strong>de</strong>eltelijk het gezichtsvermog<strong>en</strong>.<br />
Het monster<br />
Het huis was zo zwaar beschadigd dat het afgebrok<strong>en</strong><br />
moest wor<strong>de</strong>n. De inboe<strong>de</strong>l had veel<br />
gele<strong>de</strong>n.<br />
De huiz<strong>en</strong> in <strong>de</strong> buurt waarvan er e<strong>en</strong> paar<br />
slechts <strong>en</strong>kele ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> meters van ons af ston<strong>de</strong>n,<br />
had<strong>de</strong>n min<strong>de</strong>r scha<strong>de</strong>, <strong>de</strong> ruit<strong>en</strong> eruit <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> dak<strong>en</strong> verstoord. Niemand daar had letsel.<br />
De bom was geëxplo<strong>de</strong>erd op het Galgeveld<br />
op min<strong>de</strong>r dan 80 meter van ons huis. Er kwam<br />
nog e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re verrassing aan het licht, er war<strong>en</strong><br />
ook nog drie blindgangers gevall<strong>en</strong>, vlak bij<br />
ons. Twee daarvan wer<strong>de</strong>n al gauw verwij<strong>de</strong>rd.<br />
De <strong>de</strong>r<strong>de</strong> was zo diep in het zachte bouwland<br />
geslag<strong>en</strong> dat m<strong>en</strong> to<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> kans zag die te bereik<strong>en</strong>.<br />
Die moest dan maar wacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat op<br />
min<strong>de</strong>r dan 20 meter vanaf ons huis!<br />
35
Nuchter<br />
Nog onkundig van <strong>de</strong> feit<strong>en</strong> die pas vele jar<strong>en</strong><br />
later aan het licht zou<strong>de</strong>n kom<strong>en</strong>, werd er<br />
nogal nuchter mee omgesprong<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> bordje<br />
met <strong>de</strong> waarschuwing dat daar e<strong>en</strong> onontplofte<br />
bom lag – meer niet. Wij speel<strong>de</strong>n rondom het<br />
gat, er wer<strong>de</strong>n aardappel<strong>en</strong> omhe<strong>en</strong> gepoot.<br />
Er war<strong>en</strong> ook bomm<strong>en</strong> neergekom<strong>en</strong> bij<br />
mijn oom op Westroij<strong>en</strong> <strong>en</strong> bij mijn oom in<br />
<strong>de</strong> Moespot in Drumpt. Die viel<strong>en</strong> allemaal<br />
in zachte grond <strong>en</strong> slechts <strong>en</strong>kele daarvan<br />
ontploft<strong>en</strong> <strong>en</strong> liet<strong>en</strong> nogal kleine kraters na.<br />
Volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> ooggetuige war<strong>en</strong> het vrij kleine<br />
bomm<strong>en</strong> van ongeveer één meter l<strong>en</strong>gte.<br />
Intuss<strong>en</strong> moest ons gezin er weer bov<strong>en</strong>op zi<strong>en</strong><br />
te kom<strong>en</strong> – ons huis was er immers niet meer.<br />
Door bur<strong>en</strong>, familie <strong>en</strong> vele an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n<br />
we erg goed geholp<strong>en</strong>. Slap<strong>en</strong> kon<strong>de</strong>n we op<br />
verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> adress<strong>en</strong> in <strong>de</strong> buurt. Voor het<br />
dagelijks on<strong>de</strong>rkom<strong>en</strong> plaatste e<strong>en</strong> familielid-<br />
aannemer e<strong>en</strong> klein schaftkeetje op onze hof.<br />
In <strong>de</strong>ze ruimte van drie bij drie meter hebb<strong>en</strong><br />
we maan<strong>de</strong>nlang gebivakkeerd. K<strong>en</strong>nelijk had<br />
ons gezin <strong>de</strong> kracht om alle ell<strong>en</strong><strong>de</strong> weer te bov<strong>en</strong><br />
te kom<strong>en</strong>, daarbij zeker gesteund door <strong>de</strong><br />
omgeving.<br />
Onmid<strong>de</strong>llijk werd er begonn<strong>en</strong> met <strong>de</strong> bouw<br />
van e<strong>en</strong> st<strong>en</strong><strong>en</strong> noodwoning waarbij gebruik<br />
gemaakt werd van <strong>de</strong> overeind geblev<strong>en</strong><br />
muurge<strong>de</strong>elt<strong>en</strong> van het achterhuis <strong>en</strong> <strong>de</strong> nog<br />
bruikbare sloopmaterial<strong>en</strong>. Nog voor <strong>de</strong> winter<br />
van 1943 trokk<strong>en</strong> we daar in. Nu kon<strong>de</strong>n<br />
we voorlopig min of meer normaal lev<strong>en</strong>.<br />
Et<strong>en</strong> <strong>en</strong> brandstof had<strong>de</strong>n we in overvloed,<br />
het gebral van <strong>de</strong> bezetters ging grot<strong>en</strong><strong>de</strong>els<br />
aan ons voorbij. In <strong>de</strong> herfst van 1944 kreg<strong>en</strong><br />
we het moeilijker. De Tommies, <strong>de</strong> Engels<strong>en</strong>,<br />
had<strong>de</strong>n Wamel bevrijd <strong>en</strong> schot<strong>en</strong> van daaruit<br />
op <strong>Tiel</strong>.<br />
36<br />
Naast <strong>de</strong> noodwoning werd e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> schuilkel<strong>de</strong>r<br />
gegrav<strong>en</strong> waarin we <strong>en</strong>kele mal<strong>en</strong> bescherming<br />
moest<strong>en</strong> zoek<strong>en</strong>. Heel riskant werd<br />
het zelfs to<strong>en</strong> <strong>de</strong> Duitsers e<strong>en</strong> aantal kanonn<strong>en</strong><br />
plaatst<strong>en</strong> vlakbij <strong>de</strong> noodwoning, wat ons<br />
noodzaakte elke avond naar <strong>de</strong> Moespot te lop<strong>en</strong><br />
om daar <strong>de</strong> nacht door te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Begin 1945 werd <strong>Tiel</strong> zo zwaar beschot<strong>en</strong> dat<br />
ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong> moest evacuer<strong>en</strong>. Na <strong>de</strong> bevrijding<br />
bleek er in onze buurt niet zo veel beschadigd<br />
te zijn <strong>en</strong> ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong> <strong>de</strong>ed zijn best om het normale<br />
lev<strong>en</strong> te hervatt<strong>en</strong>.<br />
Ik ging weer naar school.<br />
Me<strong>de</strong> met <strong>de</strong> uitkering van <strong>de</strong> molestverzekering<br />
bouw<strong>de</strong>n mijn ou<strong>de</strong>rs in 1949 e<strong>en</strong> voor<br />
De afzetting rond het gat waar van 1942 tot 1956 e<strong>en</strong> luchttorpedo<br />
van <strong>de</strong> Engels<strong>en</strong> in <strong>de</strong> grond zat. Op <strong>de</strong> achtergrond<br />
het herbouw<strong>de</strong> huis van <strong>de</strong> familie Van Wijk.<br />
Foto: collectie Joop van Wijk.<br />
<strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> voor <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong> - <strong>de</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>kroniek</strong>
die tijd riant huis op <strong>de</strong> plaats van het ou<strong>de</strong>.<br />
De noodwoning werd gehandhaafd als bergruimte.<br />
Maar nog steeds zat<strong>en</strong> we met <strong>de</strong> onontplofte<br />
bom in <strong>de</strong> akker vlak achter ons huis. We war<strong>en</strong><br />
er min of meer aan gew<strong>en</strong>d geraakt, gelukkig<br />
niet wet<strong>en</strong><strong>de</strong> wat voor e<strong>en</strong> vreselijk ding<br />
het in werkelijkheid was. Dit duur<strong>de</strong> tot 1956.<br />
Het bouwland was intuss<strong>en</strong> bestemd voor <strong>de</strong><br />
bouw van fabriek<strong>en</strong>, het latere industrieterrein<br />
Lat<strong>en</strong>stein. Nu moest <strong>de</strong> bom er echt uit.<br />
Drijfzand<br />
In het najaar van 1955 werd met dit karwei<br />
e<strong>en</strong> begin gemaakt maar het ging niet van<br />
e<strong>en</strong> lei<strong>en</strong> dakje. Hoe m<strong>en</strong> zich ook inspan<strong>de</strong>,<br />
<strong>de</strong> bom zakte steeds dieper weg, naar m<strong>en</strong> zei<br />
in drijfzand. Na e<strong>en</strong> hele winter van tobberij<br />
werd het projectiel op 8 februari 1956 aan <strong>de</strong><br />
oppervlakte gebracht <strong>en</strong> onscha<strong>de</strong>lijk gemaakt<br />
door burger-<strong>de</strong>skundig<strong>en</strong> van <strong>de</strong> HVD, <strong>de</strong><br />
hulpverl<strong>en</strong>ingsdi<strong>en</strong>st van het ministerie van<br />
binn<strong>en</strong>landse zak<strong>en</strong>.<br />
Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> <strong>de</strong>montage van <strong>de</strong> ontsteking was<br />
<strong>de</strong> buurt ontruimd, maar onmid<strong>de</strong>llijk nadat<br />
dit gevaarlijke karwei achter <strong>de</strong> rug was mocht<strong>en</strong><br />
we e<strong>en</strong> kijkje nem<strong>en</strong>. Rondom het gat <strong>en</strong><br />
ook op het Galgeveld ston<strong>de</strong>n belangstell<strong>en</strong><strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> we zag<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> grote cilin<strong>de</strong>r op e<strong>en</strong><br />
vrachtwag<strong>en</strong> werd getakeld <strong>en</strong> afgevoerd. Wij<br />
als lek<strong>en</strong> had<strong>de</strong>n op dat mom<strong>en</strong>t ge<strong>en</strong> i<strong>de</strong>e van<br />
het duivelse geweld dat er in verborg<strong>en</strong> zat.<br />
Naar bij latere on<strong>de</strong>rzoeking<strong>en</strong> door <strong>de</strong> Explosiev<strong>en</strong><br />
Opruimingsdi<strong>en</strong>st (EOD) werd<br />
vastgesteld, bleek het te gaan om e<strong>en</strong> Engelse<br />
brisantbom, e<strong>en</strong> zog<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> luchttorpedo<br />
van 270 c<strong>en</strong>timeter lang, type HC 2000 (high<br />
capacity) gevuld met 2000 lbs (ruim 900 kilo)<br />
TNT. Dit was nog meer dan <strong>de</strong> lading van <strong>de</strong><br />
zo gevrees<strong>de</strong> V 1.<br />
Het monster<br />
Uit <strong>de</strong> geweldige hoeveelheid springstof die<br />
dit monster bevatte, mag wor<strong>de</strong>n afgeleid dat<br />
e<strong>en</strong> explosie daarvan e<strong>en</strong> <strong>en</strong>orme verwoesting<br />
zou hebb<strong>en</strong> aangericht in e<strong>en</strong> veel grotere omtrek<br />
dan <strong>de</strong> bom die ons huis ruim <strong>de</strong>rti<strong>en</strong> jaar<br />
eer<strong>de</strong>r verwoestte. Grote kans dat ik dan <strong>de</strong>ze<br />
geschie<strong>de</strong>nis niet had kunn<strong>en</strong> beschrijv<strong>en</strong>.<br />
Zeer waarschijnlijk was <strong>de</strong> bom die ons huis<br />
verwoestte van e<strong>en</strong> kleiner kaliber geweest.<br />
Ook het feit dat <strong>de</strong> overige blindgangers die<br />
bij mijn ooms viel<strong>en</strong>, kleiner war<strong>en</strong> <strong>en</strong> gemakkelijk<br />
kon<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n verwij<strong>de</strong>rd, wijst<br />
in die richting. E<strong>en</strong> door mij geraadpleeg<strong>de</strong><br />
<strong>de</strong>skundige on<strong>de</strong>rschrijft <strong>de</strong>ze m<strong>en</strong>ing. Is <strong>de</strong>ze<br />
conclusie juist, dan moet<strong>en</strong> wij <strong>de</strong> Voorzi<strong>en</strong>igheid<br />
dank<strong>en</strong> dat zich to<strong>en</strong> niet e<strong>en</strong> veel groter<br />
drama over ons heeft voltrokk<strong>en</strong>.<br />
Thans lev<strong>en</strong> we in vre<strong>de</strong> maar hor<strong>en</strong> vaak van<br />
gewelddadighe<strong>de</strong>n ver weg. Deg<strong>en</strong><strong>en</strong> die <strong>de</strong><br />
verschrikking<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> gek<strong>en</strong>d wet<strong>en</strong> het zeker:<br />
oorlog, nee, het mag niet, nooit meer.<br />
37
D<strong>en</strong>k<strong>en</strong>d aan <strong>Tiel</strong><br />
Door Kees <strong>de</strong> Weerd*<br />
Korte Nieuwsteeg<br />
De Korte Nieuwsteeg, e<strong>en</strong> zijstraatje van <strong>de</strong> Voorstad waar<br />
ik gebor<strong>en</strong> b<strong>en</strong>, was ge<strong>en</strong> achterbuurt maar wel e<strong>en</strong> in <strong>de</strong><br />
og<strong>en</strong> van <strong>de</strong> rechtzinnige lie<strong>de</strong>n, on<strong>de</strong>r wie mijn moe<strong>de</strong>r,<br />
e<strong>en</strong> steegje met te veel tapperij<strong>en</strong>. Destijds gans onschuldig omdat <strong>de</strong> e<strong>en</strong>voudige werkman<br />
recht had op ‘laving <strong>en</strong> vertreding’. Reeds op jonge leeftijd voel<strong>de</strong> ik me aangetrokk<strong>en</strong> tot verblijf<br />
buit<strong>en</strong>shuis maar op al te jonge leeftijd <strong>de</strong> kroeg bezoek<strong>en</strong> leidt slechts tot narigheid zoals<br />
dominee Van ’t Hof vanaf <strong>de</strong> kansel verkondig<strong>de</strong>.<br />
Aan <strong>de</strong> linker zij<strong>de</strong> van <strong>de</strong> Korte Nieuwsteeg,<br />
kom<strong>en</strong><strong>de</strong> vanaf <strong>de</strong> Vark<strong>en</strong>smarkt, bevond zich<br />
het café Marktzicht, in <strong>de</strong> volksmond g<strong>en</strong>aamd<br />
‘<strong>de</strong> Kiep<strong>en</strong>kooi’, waar <strong>de</strong> weduwe Van <strong>de</strong>n<br />
Bergh <strong>de</strong> scepter zwaai<strong>de</strong> <strong>en</strong> waar mijn oom,<br />
Gerrit van Maurik, als zijn<strong>de</strong> vark<strong>en</strong>skoper ofwel<br />
‘keueskoper’, gaarne verbleef.<br />
Wat ver<strong>de</strong>rop was daar e<strong>en</strong> wel erg simpel<br />
soort drankgeleg<strong>en</strong>heid g<strong>en</strong>aamd ‘het Bierhol’,<br />
gedrev<strong>en</strong> door Arie Bekker. Reeds vroeg in <strong>de</strong><br />
namiddag zong m<strong>en</strong> daar ‘Aan het strand stil<br />
<strong>en</strong> verlat<strong>en</strong>, bij het schemer<strong>en</strong> van <strong>de</strong> maan’,<br />
<strong>en</strong> ook ‘Op <strong>de</strong> woelige bar<strong>en</strong>, bij storm <strong>en</strong> bij<br />
wind’ <strong>en</strong> ‘Va<strong>de</strong>r, weet je wat ik zie als ik gedronk<strong>en</strong><br />
heb... allemaal beestjes’.<br />
Ene Johan Dolron, die <strong>de</strong>stijds onze pan<strong>de</strong>n<br />
van e<strong>en</strong> <strong>nieuwe</strong> verflaag voorzag <strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns het<br />
schil<strong>de</strong>r<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> warm zomerweer zong<br />
38<br />
* Kees <strong>de</strong> Weerd werd in 1938 in <strong>de</strong><br />
<strong>Tiel</strong>se Voorstad gebor<strong>en</strong>. Na <strong>de</strong> Rijks<br />
HBS in <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> opleiding scheepswerktuigkundige<br />
in Utrecht ging hij var<strong>en</strong>.<br />
Op 60-jarige leeftijd hertrouw<strong>de</strong> hij<br />
met <strong>de</strong> Engelse Beryl Thorne <strong>en</strong> woont<br />
nu ti<strong>en</strong> jaar op het eiland Wight. <strong>Tiel</strong> is<br />
hij niet verget<strong>en</strong>, hij mag graag <strong>de</strong> tijd<br />
van to<strong>en</strong> oproep<strong>en</strong>, <strong>de</strong> tijd van <strong>de</strong> vele<br />
‘tapperij<strong>en</strong>’ in <strong>de</strong> Korte Nieuwsteeg <strong>en</strong><br />
al die dansorkestjes.<br />
‘’k Zweet mijn eig<strong>en</strong> kapot’, verkeer<strong>de</strong> op dolle<br />
maandag gaarne in <strong>en</strong> rond <strong>de</strong> Korte Nieuwsteeg.<br />
Wat ver<strong>de</strong>rop hield juffrouw Lathouwers domicilie<br />
<strong>en</strong> zij trachtte het aangezicht van <strong>de</strong>ze<br />
straat wat op te fleur<strong>en</strong> met het plaats<strong>en</strong> van<br />
bloem<strong>en</strong> in haar raamkozijn<strong>en</strong>. Helaas wer<strong>de</strong>n<br />
<strong>de</strong>ze bloem<strong>en</strong> al te vaak <strong>en</strong> te veel bewaterd<br />
door dranklustig<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitein<strong>de</strong>lijk gaf <strong>de</strong>ze mejuffrouw<br />
Lathouwers <strong>de</strong> moed op. Ik peins dat<br />
er over <strong>de</strong> familie Lathouwers wel e<strong>en</strong> boek te<br />
schrijv<strong>en</strong> valt. Maar ik dwaal af...<br />
Ver<strong>de</strong>rop was het café van H<strong>en</strong>d van Dijk, e<strong>en</strong><br />
voormalig zeeman, die ter spekking van zijn<br />
kassa e<strong>en</strong> orgel aanbracht in zijn taveerne.<br />
Trekzak-, saxofoon- <strong>en</strong> trompetgelui<strong>de</strong>n kwam<strong>en</strong><br />
voort uit het mechanische instrum<strong>en</strong>t dat<br />
wij als peuters mocht<strong>en</strong> beluister<strong>en</strong> nadat het<br />
<strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> voor <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong> - <strong>de</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>kroniek</strong>
Kees <strong>de</strong> Weerd, twee<strong>de</strong> van links, treedt in 1954 met e<strong>en</strong> orkestje op voor ‘Oet <strong>en</strong> toch Thoes’ in <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>zaal van De Beurs.<br />
Links van hem Emmy Suichies, rechts naast hem Bart Schröer, Roel Schroot <strong>en</strong> Frits van <strong>de</strong>r Heij<strong>de</strong>n. Foto: Gerrit Bouwhuis.<br />
geheimzinnige gordijn, dat <strong>de</strong>stijds buit<strong>en</strong>staan<strong>de</strong>rs<br />
verhin<strong>de</strong>r<strong>de</strong> binn<strong>en</strong> te glur<strong>en</strong>, in <strong>de</strong><br />
morg<strong>en</strong>stond voor ons werd opgehev<strong>en</strong>.<br />
Het laatste café wat <strong>de</strong> Korte Nieuwsteeg betrof,<br />
werd uitgebaat of behoor<strong>de</strong> toe aan Diep<strong>en</strong>bach.<br />
E<strong>en</strong> ‘net’ café waarin ik tot mijn grote<br />
verbazing drank mocht gaan aanschaff<strong>en</strong> ter<br />
lessing van mijn va<strong>de</strong>rs dorst.<br />
Dansorkestjes<br />
Huize Bemer was e<strong>en</strong> dansinstituut maar tev<strong>en</strong>s<br />
uitgaansoord waar jonger<strong>en</strong>, belust op aanraking<br />
van jongedames <strong>en</strong> het meermalig<br />
treff<strong>en</strong> van het glas, sam<strong>en</strong>kwam<strong>en</strong>. Jan Bemer<br />
zwaai<strong>de</strong> daar <strong>de</strong> scepter. Mijn moe<strong>de</strong>r verzette<br />
zich hevig teg<strong>en</strong> mijn in haar og<strong>en</strong> onwelvoeglijke<br />
gedrag, maar mijn va<strong>de</strong>r liet mij oogluik<strong>en</strong>d<br />
mijn gang gaan.<br />
Voor <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> grote wereldbrand bestond in<br />
D<strong>en</strong>k<strong>en</strong>d aan <strong>Tiel</strong><br />
<strong>Tiel</strong> e<strong>en</strong> orkest g<strong>en</strong>aamd ‘Les Espagnola’ met<br />
Nol van Bur<strong>en</strong>, saxofoon <strong>en</strong> accor<strong>de</strong>on, Jans<br />
van Bur<strong>en</strong> (Nols zuster) piano <strong>en</strong> Theo Girrel,<br />
drums <strong>en</strong> zang.<br />
Ver<strong>de</strong>r had je – in <strong>de</strong> oorlog – ‘The Skyscrapers’.<br />
Geschikt voor feestpartij<strong>en</strong> war<strong>en</strong> ‘The<br />
Melodyplayers’: Jans van Bur<strong>en</strong> piano, Wim<br />
Wouterse drums <strong>en</strong> A. C. van Meter<strong>en</strong> accor<strong>de</strong>on.<br />
De familie Van Meter<strong>en</strong> was zeer bekwaam<br />
op <strong>de</strong> toets<strong>en</strong> <strong>en</strong> dopp<strong>en</strong> van het accor<strong>de</strong>on <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> harmonica. Va<strong>de</strong>r <strong>en</strong> zoon behaal<strong>de</strong>n vele<br />
trofeeën <strong>en</strong> ik herinner me <strong>de</strong> muziekwinkel<br />
aan het begin van <strong>de</strong> Grotebrugse Grintweg<br />
g<strong>en</strong>aamd Metro. De accor<strong>de</strong>on was <strong>de</strong>stijds<br />
e<strong>en</strong> geliefd instrum<strong>en</strong>t. Aan Piet van Zett<strong>en</strong>, <strong>de</strong><br />
drummer van ‘The Windmills’ <strong>en</strong> later van <strong>de</strong><br />
‘Evergre<strong>en</strong>s’, vroeg ik e<strong>en</strong>s: vanwaar altijd <strong>de</strong><br />
accor<strong>de</strong>on? Hij antwoord<strong>de</strong>: het accor<strong>de</strong>on, <strong>de</strong><br />
trekzak, het buikorgel <strong>en</strong> harmonica gev<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
39
Nol van Bur<strong>en</strong>, <strong>de</strong> bandlei<strong>de</strong>r van ‘The Jeeps’, het onovertroff<strong>en</strong><br />
dans- <strong>en</strong> showorkest van na <strong>de</strong> oorlog in <strong>Tiel</strong>.<br />
Foto: collectie Kees <strong>de</strong> Weerd.<br />
geluid dat zo lekker opvult. En daar ging het<br />
om in vroeger dag<strong>en</strong> to<strong>en</strong> m<strong>en</strong> het moest stell<strong>en</strong><br />
zon<strong>de</strong>r electrische geluidsversterkers. Het trekharmonica-<br />
<strong>en</strong> accor<strong>de</strong>ongeluid is bijna geheel<br />
verdrong<strong>en</strong> door elektrisch gitaargejammer.<br />
Slechts in zeemanskring<strong>en</strong> <strong>en</strong> bij tangomuziek<br />
blijft het buikorgel populair.<br />
‘The Jeeps’ war<strong>en</strong> na <strong>de</strong> oorlog Betuws onovertroff<strong>en</strong><br />
dans- <strong>en</strong> showorkest met als bandlei<strong>de</strong>r<br />
Nol van Bur<strong>en</strong>. Helaas heb ik <strong>de</strong> muzikant<strong>en</strong><br />
nooit ontmoet, uitgezon<strong>de</strong>rd Francois Soulier<br />
die ik in mijn jonge jar<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele mal<strong>en</strong> mocht<br />
beluister<strong>en</strong> in <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>zaal van De Beurs waar<br />
hij sam<strong>en</strong> musiceer<strong>de</strong> met Piet van Vlaan<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<br />
Later speel<strong>de</strong> Francois veelvuldig sam<strong>en</strong> met<br />
Le<strong>en</strong> van <strong>de</strong>n Berg in het orkestje ‘De Evergre<strong>en</strong>s’<br />
waarvan zij, Francois <strong>en</strong> Le<strong>en</strong>, <strong>de</strong> muzikale<br />
pijlers war<strong>en</strong>.<br />
Destijds, in <strong>de</strong> dag<strong>en</strong> van Olim 1 ), bestond er<br />
in <strong>Tiel</strong> e<strong>en</strong> Groningse ver<strong>en</strong>iging, ‘Uit <strong>en</strong> toch<br />
thuis’, oftewel ‘Oet <strong>en</strong> toch thoes’, die haar<br />
jaarlijkse feestavond vier<strong>de</strong> in <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>zaal van<br />
café De Beurs.<br />
Wij, on<strong>de</strong>r leiding van <strong>de</strong> beg<strong>en</strong>adig<strong>de</strong> <strong>en</strong> emin<strong>en</strong>te<br />
accor<strong>de</strong>onnist Bart Schröer, mocht<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>ze gezellige bije<strong>en</strong>komst muzikaal omlijst<strong>en</strong>.<br />
Op <strong>de</strong> foto (1954 is het) ziet u van links naar<br />
rechts Emmy Suichies, <strong>de</strong> zoon van <strong>de</strong> directeur<br />
van <strong>de</strong> technische school, mijn persoon met<br />
theekistbas 2 ), Bart Schröer accor<strong>de</strong>on, <strong>de</strong> zoon<br />
van <strong>de</strong> banketbakker uit <strong>de</strong> Weerstraat Roel<br />
Schroot <strong>en</strong> Frits van <strong>de</strong>r Heij<strong>de</strong>n piano. Deze<br />
Frits, zoon van <strong>de</strong> slager uit <strong>de</strong> Weerstraat,<br />
vorm<strong>de</strong> ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> zangduo met zijn zuster<br />
Anita. Zij zong<strong>en</strong> ‘Brush those tears from your<br />
eyes and try to realise’, oftewel ‘Veeg je tran<strong>en</strong><br />
maar weg <strong>en</strong> luister wat ik zeg’. Tweestemmig<br />
40<br />
<strong>en</strong> won<strong>de</strong>rschoon dit alles.<br />
Bart Schröer zong lie<strong>de</strong>r<strong>en</strong> zoals ‘Johanna het<br />
meisje voor halve dag<strong>en</strong>’ <strong>en</strong> ‘Het fietsie van<br />
Mi<strong>en</strong> van Loon, zo schoon zo schoon’. Ook kon<br />
Bart hevig swing<strong>en</strong> op zijn dopp<strong>en</strong>kast 3 ) gelijk<br />
Johnny Meijer, met nummers als ‘The sheik of<br />
Araby, your love belongs to me’ <strong>en</strong> ‘Sweet Sue<br />
just you’.<br />
Van e<strong>en</strong> ou<strong>de</strong> theekist, aan mij geschonk<strong>en</strong> door<br />
het bedrijf ‘Brand <strong>en</strong> Zoon’ aan <strong>de</strong> Kwelka<strong>de</strong>,<br />
vervaardig<strong>de</strong> ik e<strong>en</strong> snarig basinstrum<strong>en</strong>t dat<br />
monotoon gebonk voortbracht gelijk geh<strong>en</strong>gst<br />
op <strong>de</strong> grote trom van e<strong>en</strong> drumstel. Slechts<br />
tweemaal tra<strong>de</strong>n wij op, daarna viel het orkestje<br />
uite<strong>en</strong>.<br />
Not<strong>en</strong><br />
1 ‘In <strong>de</strong> dag<strong>en</strong> van Olim’ was <strong>de</strong>stijds e<strong>en</strong> uitdrukking<br />
voor ‘e<strong>en</strong> ver verle<strong>de</strong>n’.<br />
2 Theekistbas was e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>snarig muziekinstrum<strong>en</strong>t.<br />
3 Dopp<strong>en</strong>kast: Bart Schroërs instrum<strong>en</strong>t was niet<br />
voorzi<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> klavier voor <strong>de</strong> rechterhand,<br />
maar van dopp<strong>en</strong> in plaats van toets<strong>en</strong>.<br />
<strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> voor <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong> - <strong>de</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>kroniek</strong>
Boekbespreking<strong>en</strong><br />
‘Devotie <strong>en</strong> macht’,<br />
monnik<strong>en</strong>werk<br />
Huub van Heining<strong>en</strong> (84) heeft met zijn boek<br />
‘Devotie <strong>en</strong> macht; schets<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> historie van<br />
caritas <strong>en</strong> kloosters’ e<strong>en</strong> geweldige prestatie geleverd.<br />
<strong>Tiel</strong> mag blij zijn met zo’n historicus.<br />
Bij <strong>de</strong> pres<strong>en</strong>tatie van dit werk bij boekhan<strong>de</strong>l<br />
Ar<strong>en</strong>ts<strong>en</strong> mocht e<strong>en</strong> aca<strong>de</strong>micus hem in zijn<br />
toespraak dan ‘amateur-historicus’ noem<strong>en</strong>,<br />
wie het boek leest zal het met dat voorvoegsel<br />
‘amateur’ absoluut niet e<strong>en</strong>s zijn.<br />
De nadruk ligt op <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> 1400-1550, <strong>de</strong><br />
hoogtijdag<strong>en</strong> van het katholicisme, van kloosters,<br />
(duiz<strong>en</strong><strong>de</strong>n) nonn<strong>en</strong>, monnik<strong>en</strong> <strong>en</strong> priesters,<br />
maar zowel <strong>Tiel</strong> vóór als na die perio<strong>de</strong><br />
kom<strong>en</strong> ook uitvoerig ter sprake. En alles dat het<br />
bestaan ver<strong>de</strong>r bepaal<strong>de</strong>: het burgerlijk bestuur,<br />
<strong>de</strong> rechtspraak, alle oorlogjes van to<strong>en</strong>, ze<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong>, norm<strong>en</strong> <strong>en</strong> waar<strong>de</strong>n. Heel informatief<br />
<strong>en</strong> plezierig zijn zeker ook <strong>de</strong> fragm<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
waarin Van Heining<strong>en</strong> het he<strong>de</strong>n – m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>,<br />
gebouw<strong>en</strong>, strat<strong>en</strong>, locaties, situaties – in verband<br />
br<strong>en</strong>gt met hoe het in het verle<strong>de</strong>n was.<br />
E<strong>en</strong> werk als dit schrijf je niet na e<strong>en</strong> paar jaar<br />
on<strong>de</strong>rzoek. Duiz<strong>en</strong><strong>de</strong>n docum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, voor <strong>de</strong><br />
gewone sterveling in onleesbaar Ne<strong>de</strong>rlands<br />
maar voor hem niet, bestu<strong>de</strong>er<strong>de</strong> hij, jar<strong>en</strong>lang,<br />
met ein<strong>de</strong>loos geduld <strong>en</strong> met e<strong>en</strong> onbreekbaar<br />
doorzettingsvermog<strong>en</strong>; het klinkt misschi<strong>en</strong><br />
gek maar dat moet...monnik<strong>en</strong>werk geweest<br />
zijn.<br />
E<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>m<strong>en</strong>selijke inspanning ook, want <strong>de</strong><br />
schrijver maakte op het persoonlijke vlak hele<br />
moeilijke jar<strong>en</strong> door. An<strong>de</strong>rzijds heeft <strong>de</strong> fascinatie<br />
op het boek hem ook weer, zegt hij zelf,<br />
door die moeilijke lev<strong>en</strong>sfase he<strong>en</strong> geholp<strong>en</strong>.<br />
Boekbespreking<strong>en</strong><br />
Maar niet ie<strong>de</strong>r hoofdstuk is ev<strong>en</strong> makkelijk te<br />
lez<strong>en</strong>. In sommige zijn zoveel gegev<strong>en</strong>s <strong>en</strong> beschouwing<strong>en</strong><br />
sam<strong>en</strong>gebald dat het je nogal e<strong>en</strong>s<br />
duizelt. Dit wordt versterkt door al die (rooms)<br />
katholieke term<strong>en</strong> van vroeger. Neem alle<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> titel al: wie weet teg<strong>en</strong>woordig nou nog dat<br />
<strong>de</strong>votie vrome toewijding betek<strong>en</strong>t <strong>en</strong> caritas liefdadigheid.<br />
E<strong>en</strong> vraag die ver<strong>de</strong>r resteert, ondanks al <strong>de</strong><br />
hon<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n die Van Heining<strong>en</strong> er beantwoordt:<br />
hoe líef war<strong>en</strong> die nonn<strong>en</strong> nou eig<strong>en</strong>lijk? Want<br />
g<strong>en</strong>eratieg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> van me die <strong>de</strong> ‘nonn<strong>en</strong>school’<br />
nog meemaakt<strong>en</strong>, hebb<strong>en</strong> daar op e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele<br />
uitzon<strong>de</strong>ring na nog steeds e<strong>en</strong> dik trauma van.<br />
Het boek is rijk geïllustreerd met reproducties<br />
van ou<strong>de</strong> tek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>, pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> manuscript<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> met foto’s van nu, vaak in full colour. Voor<br />
e<strong>en</strong> groot <strong>de</strong>el hiervan tek<strong>en</strong><strong>de</strong> fotograaf Jan<br />
Bouwhuis.<br />
‘Devotie <strong>en</strong> macht in <strong>Tiel</strong>; schets<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> historie<br />
van caritas <strong>en</strong> kloosters’, door Huub van Heining<strong>en</strong>;<br />
vormgeving <strong>en</strong> uitgave door <strong>de</strong> schrijver, drukwerk<br />
Meerpaal <strong>Tiel</strong>, 232 blz., prijs 15 euro.<br />
A.N.<br />
Historie is niet alle<strong>en</strong> ‘as’ maar<br />
ook ‘vlam’<br />
‘De grote fout die vaak bij historie gemaakt<br />
wordt, is dat m<strong>en</strong> bij het vuur van <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis<br />
alle<strong>en</strong> <strong>de</strong> as me<strong>en</strong>eemt, maar <strong>de</strong> vlam<br />
vergeet’. Die zinsne<strong>de</strong> van <strong>de</strong> hand van Wim<br />
Veerman staat in het boek ‘Verhal<strong>en</strong> over m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
achter archiev<strong>en</strong>’.<br />
Die betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n zijn afkomstig uit e<strong>en</strong><br />
artikel van Veerman in weer e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r boek –<br />
dat ging over <strong>de</strong> 55-jarige geschie<strong>de</strong>nis (1951-<br />
2006) van <strong>de</strong> Molukkers in <strong>Tiel</strong>. De to<strong>en</strong>malige<br />
archiefdirecteur Veerman zat <strong>de</strong>stijds in <strong>de</strong> be-<br />
41
gelei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> commissie voor het herinneringsboek.<br />
Met <strong>de</strong> ‘as’ <strong>en</strong> <strong>de</strong> ‘vlam’ bedoel<strong>de</strong> hij dat<br />
<strong>de</strong> Molukkers weliswaar veel ergerlijke <strong>en</strong> onrechtvaardige<br />
ding<strong>en</strong> meemaakt<strong>en</strong>, maar zeker<br />
ook plezierige. En zo is het meestal.<br />
De sam<strong>en</strong>stellers van het boek over Veerman<br />
(Gouda, 1944) kon<strong>de</strong>n putt<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong> geschie<strong>de</strong>nis<br />
van 48 jaar artikel<strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong>. Vijfhon<strong>de</strong>rd<br />
moet<strong>en</strong> het er ongeveer geweest zijn. Hij<br />
mag dan ge<strong>en</strong> boek<strong>en</strong> gemaakt hebb<strong>en</strong>, als je<br />
e<strong>en</strong> boek op 30 tot 40 artikel<strong>en</strong> stelt, dan heeft<br />
Veerman er toch wel zo’n vijfti<strong>en</strong> bij elkaar geschrev<strong>en</strong>.<br />
De on<strong>de</strong>rtitel van het door collega’s van het<br />
Regionaal Archief Rivier<strong>en</strong>land sam<strong>en</strong>gestel<strong>de</strong><br />
boek is ‘Acht<strong>en</strong>veertig jaar zoek<strong>en</strong>...’. Dat heeft<br />
iets van ‘zo lang gezocht <strong>en</strong> nooit gevon<strong>de</strong>n’.<br />
Maar als er één <strong>de</strong> weg wist in zijn <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re archiev<strong>en</strong>,<br />
dan was het Veerman wel. Hoe hij ongelooflijk<br />
snel iets wist te vin<strong>de</strong>n (voor zichzelf<br />
of al die zoek<strong>en</strong><strong>de</strong> bezoekers van <strong>de</strong> studiezaal),<br />
Nieuwe boek<strong>en</strong><br />
‘Romanisering van rurale geme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
in <strong>de</strong> civitas batavorum: <strong>de</strong> casus <strong>Tiel</strong>-<br />
Passewaaij’, is het proefschrift waarop <strong>de</strong><br />
24-jarige archeoloog Stijn Heer<strong>en</strong> op 23 september<br />
promoveer<strong>de</strong>. Door het opgrav<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
bestu<strong>de</strong>r<strong>en</strong> van restant<strong>en</strong> uit ne<strong>de</strong>rzetting<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> grafvel<strong>de</strong>n in het gebied <strong>Tiel</strong>-Passewaaij<br />
kon veel vastgesteld wor<strong>de</strong>n over het lev<strong>en</strong><br />
in die eerste eeuw<strong>en</strong> van onze jaartelling. De<br />
oorspronkelijke bewoners nam<strong>en</strong> veel over<br />
van hun ‘veroveraars’, <strong>de</strong> Romein<strong>en</strong>. Het was<br />
namelijk <strong>de</strong> vraag of dat gebeurd was. Of <strong>de</strong><br />
Bataafse boer<strong>en</strong>geme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> helemaal<br />
42<br />
had veel weg van tover<strong>en</strong>. Van zijn bevinding<strong>en</strong><br />
maakte hij altijd bevattelijke artikel<strong>en</strong>. Niks<br />
hoogdrav<strong>en</strong>ds – hij wil<strong>de</strong> dat ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong> snapte<br />
wat hij schreef. Neem het artikel in <strong>de</strong> bloemlezing<br />
dat gaat over e<strong>en</strong> simpele ansichtkaart uit<br />
1908 waarop <strong>de</strong> red<strong>de</strong>rs van e<strong>en</strong> jong<strong>en</strong> afgebeeld<br />
staan (zijn vri<strong>en</strong>d verdronk in <strong>de</strong> Waal).<br />
Het is e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig, indring<strong>en</strong>d verhaal, vol<br />
met aansprek<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong>tails die mak<strong>en</strong> dat het lijkt<br />
of het bootongeluk vorige week was. Maar het<br />
had, to<strong>en</strong> Veerman het schreef, hon<strong>de</strong>rd jaar<br />
eer<strong>de</strong>r plaatsgegrep<strong>en</strong>. Het betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> verhaal<br />
stond in 2007 in ‘De Drie Ste<strong>de</strong>n’, het door<br />
Veerman in 1981 begonn<strong>en</strong> <strong>en</strong> nog steeds bestaan<strong>de</strong><br />
historische tijdschrift.<br />
A.N.<br />
‘Verhal<strong>en</strong> over m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> achter archiev<strong>en</strong>’, Acht<strong>en</strong>veertig<br />
jaar zoek<strong>en</strong>...; artikel<strong>en</strong> over <strong>en</strong> van Wim<br />
Veerman bij zijn afscheid als directeur van het Regionaal<br />
Archief Rivier<strong>en</strong>land (RAR) op 3 september<br />
2009; uitgave RAR, 2009; 100 blz., prijs 12,50 euro.<br />
zichzelf blev<strong>en</strong> of juist van alles van die Romein<strong>en</strong><br />
overnam<strong>en</strong>? Dat laatste dus.<br />
Uitgave: Rijksdi<strong>en</strong>st voor het Cultureel Erfgoed,<br />
364 blz., prijs 32,50 euro; alle<strong>en</strong> via internet te<br />
bestell<strong>en</strong>, www.halos.nl.<br />
‘Rondom oud <strong>en</strong> nieuw’ is e<strong>en</strong> boek naar<br />
aanleiding van <strong>de</strong> bouw <strong>en</strong> wijding zestig jaar<br />
gele<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> roomskatholieke parochiekerk<br />
van Onze Lieve Vrouw t<strong>en</strong> Hemelopneming<br />
in Maurik. Maar het is ook uitgegev<strong>en</strong> ter herinnering<br />
aan <strong>de</strong> oprichting van <strong>de</strong>ze parochiegeme<strong>en</strong>schap,<br />
nu 215 jaar gele<strong>de</strong>n. Schrijfster<br />
is het parochielid Ria Kragt<strong>en</strong>-van <strong>de</strong>r<br />
Mark (65) uit Ommer<strong>en</strong>. Ze was doc<strong>en</strong>te op<br />
e<strong>en</strong> mid<strong>de</strong>lbare school <strong>en</strong> publiceer<strong>de</strong> regelmatig<br />
maar dit is haar eerste boek. Ze interview<strong>de</strong><br />
daarvoor meer dan <strong>de</strong>rtig ou<strong>de</strong>re pa-<br />
<strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> voor <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong> - <strong>de</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>kroniek</strong>
ochiele<strong>de</strong>n <strong>en</strong> begon daar al drie jaar gele<strong>de</strong>n<br />
mee. Ver<strong>de</strong>r <strong>de</strong>ed ze on<strong>de</strong>rzoek in archiev<strong>en</strong>,<br />
vooral in dat van het Aartbisdom Utrecht <strong>en</strong><br />
in <strong>de</strong> <strong>de</strong>p<strong>en</strong>dance van het Regionaal Archief<br />
Rivier<strong>en</strong>land in Bur<strong>en</strong>. ‘Ik woon hier pas <strong>de</strong>rti<strong>en</strong><br />
jaar <strong>en</strong> hoor ie<strong>de</strong>re keer weer ding<strong>en</strong> die<br />
ik interessant vind. Dat heb ik allemaal bije<strong>en</strong>gebracht.<br />
Over e<strong>en</strong> tijdje zou niemand die<br />
verhal<strong>en</strong> meer k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, maar nu staan ze mooi<br />
op papier’. Uitgave: Regionaal Archief Rivier<strong>en</strong>land,<br />
230 bladzij<strong>de</strong>n, prijs 19,95 euro.<br />
‘Hon<strong>de</strong>rd jaar volkshuisvesting in <strong>Tiel</strong>’,<br />
door Paul Ott<strong>en</strong> <strong>en</strong> Mildred Herms<strong>en</strong>-Iking.<br />
De woningcorporaties SCW <strong>en</strong> SVT bestaan<br />
respectievelijk 90 <strong>en</strong> (binn<strong>en</strong>kort) 100 jaar. Bij<br />
<strong>de</strong> voorloper van <strong>de</strong> SCW was in 1919 pater<br />
Piels <strong>de</strong> oprichter, bij <strong>de</strong> SVT <strong>de</strong> huisarts Pameijer.<br />
Het boek is rijkelijk geïllustreerd met<br />
foto’s, die vooral van het Regionaal Archief<br />
Rivier<strong>en</strong>land <strong>en</strong> fotograaf Jan Bouwhuis afkomstig<br />
zijn. Uitgave: woningcorporaties SCW<br />
<strong>en</strong> SVT, 100 bladzij<strong>de</strong>n, prijs 19,95 euro.<br />
Biografisch Woor<strong>de</strong>nboek Gel<strong>de</strong>rland, <strong>de</strong>el<br />
7. Deze keer 27 biografieën van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die<br />
vanaf <strong>de</strong> 15<strong>de</strong> eeuw tot onze tijd e<strong>en</strong> belangrijke<br />
rol gespeeld hebb<strong>en</strong> in Gel<strong>de</strong>rland. Uit<br />
het Rivier<strong>en</strong>land is daar Elisabeth van Culemborg<br />
(1475-1555). Ver<strong>de</strong>r <strong>de</strong> ambtman Jacob<br />
Mom (1569-1621), verguisd <strong>en</strong> geroemd, het<br />
eerste omdat hij in 1601 <strong>Tiel</strong> aan <strong>de</strong> Spanjaar<strong>de</strong>n<br />
wil<strong>de</strong> overgev<strong>en</strong> <strong>en</strong> het twee<strong>de</strong> omdat hij<br />
voor Maas <strong>en</strong> Waal <strong>de</strong> grote dijk<strong>en</strong>bouwer<br />
was. H<strong>en</strong>riëtte Wilhelmina Spiering (1852-<br />
1921) was voor <strong>Tiel</strong>, qua maatschappij, on<strong>de</strong>rwijs,<br />
zorg <strong>en</strong> religie, e<strong>en</strong> belangrijke pijler.<br />
Cornelis <strong>de</strong> Wolf (1892-1970) uit Est was e<strong>en</strong><br />
man die met zijn bestuursfuncties veel betek<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
voor <strong>de</strong> landbouwers. (Overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
Nieuwe boek<strong>en</strong><br />
uit ‘Me<strong>de</strong><strong>de</strong>ling<strong>en</strong>’ van <strong>de</strong> Historische Kring<br />
West-Betuwe). Uitgave: Stichting Biografisch<br />
Woor<strong>de</strong>nboek Gel<strong>de</strong>rland, 154 blz., prijs 15 euro.<br />
‘Mijn dorp Asch, het vervolg’, door Teunis<br />
van Blij<strong>de</strong>rve<strong>en</strong> (84). Verhal<strong>en</strong> over het dorp,<br />
Van Blij<strong>de</strong>rve<strong>en</strong>s <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re families in <strong>de</strong> jar<strong>en</strong><br />
tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog <strong>en</strong> 1965. Zijn<br />
eerste boek, ‘Mijn dorp Asch, maar het begon<br />
met Esther’ kwam in 2007 uit <strong>en</strong> ging over <strong>de</strong><br />
tijd tot <strong>en</strong> met <strong>de</strong> oorlog. Van <strong>de</strong> oplage van<br />
1000 zijn er 800 verkocht. Nu is <strong>de</strong> eerste druk<br />
600 exemplar<strong>en</strong>. Van Blij<strong>de</strong>rve<strong>en</strong>, die altijd<br />
melkveehou<strong>de</strong>r was, is nu aan <strong>de</strong>el III bezig.<br />
Daarin laat hij <strong>de</strong> chronologie los <strong>en</strong> gaat het<br />
meer om op zichzelf staan<strong>de</strong> verhal<strong>en</strong>. De opbr<strong>en</strong>gst<br />
van <strong>de</strong> boek<strong>en</strong> is voor <strong>de</strong> kankerbestrijding.<br />
Uitgave in eig<strong>en</strong> beheer; 272 blz., prijs<br />
15 euro, verkrijgbaar bij <strong>de</strong> schrijver, Culemborgseweg<br />
13 in Asch, tankstation Knobbout in Asch,<br />
winkel <strong>de</strong> Vrije Vogel in Kapel-Avezaath <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
winkel van Els van Wijck in <strong>de</strong> Raadhuisstraat<br />
in Maurik.<br />
‘Dà beur<strong>de</strong> in Gellecum, un dûrp aon <strong>de</strong><br />
Linge’, door Jan van Leeuw<strong>en</strong> (73). Met 300<br />
inwoners is Gellicum het kleinste dorp van <strong>de</strong><br />
geme<strong>en</strong>te Gel<strong>de</strong>rmals<strong>en</strong>. Van Leeuw<strong>en</strong>, die al<br />
e<strong>en</strong> halve eeuw weg is uit zijn geboortedorp,<br />
keer<strong>de</strong> terug om van ou<strong>de</strong>re inwoners verhal<strong>en</strong><br />
van vroeger op te tek<strong>en</strong><strong>en</strong> – in dialect.<br />
Eig<strong>en</strong> uitgave, 200 blz., prijs 25 euro.<br />
Biografisch Woor<strong>de</strong>nboek van Ne<strong>de</strong>rland,<br />
<strong>de</strong>el 6. Omroepme<strong>de</strong>werker Johan Bo<strong>de</strong>grav<strong>en</strong><br />
(1914-1993) is <strong>de</strong> <strong>en</strong>ige in <strong>Tiel</strong> gebor<strong>en</strong><br />
persoon die in <strong>de</strong>el 6 van het Biografisch<br />
Woor<strong>de</strong>nboek van Ne<strong>de</strong>rland voorkomt. Met<br />
dit <strong>de</strong>el 6 – het laatste van <strong>de</strong> reeks – zijn in<br />
totaal nu bijna 2100 ‘bek<strong>en</strong><strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>rs’<br />
43
Kers<strong>en</strong> in Opijn<strong>en</strong> wacht<strong>en</strong> op ver<strong>de</strong>r vervoer over <strong>de</strong> Waal, omstreeks 1905. Let vooral op <strong>de</strong> prachtige boer<strong>en</strong>wag<strong>en</strong>s, zeer karakteristiek<br />
voor het rivier<strong>en</strong>gebied. Ansichtkaart / fotokaart.<br />
uit <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> vanaf 1850 beschrev<strong>en</strong> door het<br />
Instituut voor Ne<strong>de</strong>rlandse Geschie<strong>de</strong>nis. Al<br />
<strong>de</strong>ze lev<strong>en</strong>sschets<strong>en</strong> zijn digitaal op te roep<strong>en</strong><br />
via <strong>de</strong> website www.inghist.nl. Bo<strong>de</strong>grav<strong>en</strong><br />
was vooral e<strong>en</strong> radioman <strong>en</strong> werd het bek<strong>en</strong>dst<br />
door grootscheepse inzamelingsacties. In <strong>de</strong>el<br />
6 kom<strong>en</strong> nog wel <strong>en</strong>kele person<strong>en</strong> voor die<br />
niet in <strong>Tiel</strong> gebor<strong>en</strong> wer<strong>de</strong>n maar er wel hun<br />
spor<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> nagelat<strong>en</strong>. On<strong>de</strong>r h<strong>en</strong> ‘Rolly’<br />
rid<strong>de</strong>r van Rappard (1906-1994) die opgroei<strong>de</strong><br />
in <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> later burgemeester werd van Zoel<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> Gorinchem. In <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> zestig kreeg hij<br />
veel aandacht van <strong>de</strong> media om zijn extreem<br />
conservatieve i<strong>de</strong>eën. Uitgave: Instituut voor<br />
Ne<strong>de</strong>rlandse Geschie<strong>de</strong>nis, 615 blz., prijs 41 euro.<br />
Eerste kruiwag<strong>en</strong> kers<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> veiling.<br />
Uit: ‘Briefkaart’, bulletin van <strong>de</strong> Betuwse<br />
Kring van Pr<strong>en</strong>tbriefkaartverzamelaars, september<br />
2009. Anton van Wins<strong>en</strong>: ‘We schrijv<strong>en</strong><br />
1904. Hoewel <strong>de</strong> fruitteelt in <strong>de</strong> Betuwe<br />
44<br />
zich goed ontwikkelt, zit er weinig lijn in. De<br />
telers werk<strong>en</strong> individueel, <strong>de</strong> fruitaanplant<br />
gebeurt willekeurig <strong>en</strong> <strong>de</strong> verkoop verloopt<br />
chaotisch. (...) Kopp<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n bij elkaar gestok<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> na <strong>en</strong>kele teg<strong>en</strong>slag<strong>en</strong> wordt op<br />
4 mei 1904 <strong>de</strong> ‘Veiling Vere<strong>en</strong>iging Gel<strong>de</strong>rmals<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong>’ opgericht. De 34 le<strong>de</strong>n<br />
kijk<strong>en</strong> reikhalz<strong>en</strong>d uit naar <strong>de</strong> allereerste<br />
kers<strong>en</strong>veiling die plaatsvindt in <strong>de</strong> schuur van<br />
e<strong>en</strong> van <strong>de</strong> le<strong>de</strong>n. Ev<strong>en</strong> lijkt het initiatief in <strong>de</strong><br />
kiem gesmoord te wor<strong>de</strong>n. Maar dan wordt<br />
e<strong>en</strong> kruiwag<strong>en</strong> het terrein opgere<strong>de</strong>n <strong>en</strong> slaakt<br />
e<strong>en</strong> van <strong>de</strong> aanwezig<strong>en</strong> e<strong>en</strong> kreet: ‘Zie daar!<br />
Drie kopman<strong>de</strong>n kers<strong>en</strong>’...’<br />
<strong>Ver<strong>en</strong>iging</strong> <strong>Oudheidkamer</strong> voor <strong>Tiel</strong> <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong> - <strong>de</strong> <strong>nieuwe</strong> <strong>kroniek</strong>