Handleiding Duurzaam Houtgebruik - WWF Belgium
Handleiding Duurzaam Houtgebruik - WWF Belgium
Handleiding Duurzaam Houtgebruik - WWF Belgium
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
DUURZAAM HOUTGEBRUIK<br />
Een handleiding<br />
voor leerkrachten<br />
TSO en BSO<br />
Met de financiële steun van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap
Voor meer informatie<br />
over FSC,<br />
contacteer:<br />
<strong>WWF</strong>-<strong>Belgium</strong><br />
Bossenunit<br />
E.Jacqmainlaan 90<br />
B-1000 Brussel<br />
Tel: 02/340.09.90<br />
Fax: 02/340.09.77<br />
bos@wwf.be<br />
FSC Trademark © 1996<br />
Forest Stewardship Council A.C.<br />
FSC-SECR-0019<br />
Voor meer informatie<br />
over houttoepassingen<br />
zonder chemische verduurzaming<br />
en de milieuverantwoorde<br />
behandeling van buitenschrijnwerk,<br />
contacteer:<br />
VIBE vzw<br />
Statiestraat 115<br />
2600 Berchem<br />
tel: 03/239 74 23<br />
fax: 03/230 91 26<br />
info@vibe.be<br />
www.vibe.be<br />
Inhoudstafel<br />
INLEIDING 3<br />
DEEL I: Technische informatie 5<br />
A. FSC-gelabeld hout 6<br />
1. Basisinfo 6<br />
2. Veelgestelde vragen 11<br />
3. Technische informatie 12<br />
4. FSC-gelabeld hout in de praktijkles 17<br />
5. Meer info 21<br />
B. Houten buitenschrijnwerk milieuvriendelijk behandelen 22<br />
1. Basisinfo 22<br />
2. Veelgestelde vragen 25<br />
3. Technische informatie 26<br />
4. Houten buitenschrijnwerk milieuvriendelijk behandelen<br />
in de praktijkles 33<br />
5. Meer info 34<br />
DEEL II: Pedagogische leidraad 35<br />
Inleiding 36<br />
Modules 37<br />
Module 1: Wat is FSC? 37<br />
Module 2: Groepswerk over duurzaam bosbeheer<br />
en de oorzaken van ontbossing 39<br />
Module 3: Een bedrijfsbezoek 42<br />
Module 4: Regenwoud.kom – biodiversiteit 44<br />
Module 5: De FSC-database 46<br />
Module 6: Een project 48<br />
BIJLAGEN 51<br />
Bijlage 1: Vragenlijst 1 – FSC… Ja voor natuurvriendelijk hout 51<br />
Bijlage 2: Vragenlijst 2 – FSC… Ja voor natuurvriendelijk hout 52<br />
Bijlage 3: De oplossingen van de vragenlijsten 53<br />
COLOFON<br />
Redactie: Sabien Leemans en Yolente Delaunoy (<strong>WWF</strong> - Technische info over FSC en<br />
de pedagogische leidraad), Peter Geldof en Peter Thoelen (VIBE - Technische info over<br />
houten buitenschrijnwerk):<br />
Leescomité: Eric Craenhals (MOS, Cel NME&I, Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap,<br />
afdeling Algemeen Milieu- en Natuurbeleid), Franka Bytebier (<strong>WWF</strong>), Ingrid<br />
Adams (<strong>WWF</strong>).<br />
Foto’s: Biohome, Peter Geldof, Gemeente Kontich, Rudy Leemans, <strong>WWF</strong>-<strong>Belgium</strong>,<br />
<strong>WWF</strong>-Canon/Per ANGELSTAM, <strong>WWF</strong>-Canon/Chris Martin BAHR, <strong>WWF</strong>-Canon/<br />
Vladimir FILONOV, <strong>WWF</strong>-Canon/Michel GUNTHER, <strong>WWF</strong>-Canon / Martin HARVEY,<br />
<strong>WWF</strong>-Canon/Hartmut JUNGIUS, <strong>WWF</strong>-Canon/Edward PARKER, <strong>WWF</strong>-Canon/<strong>WWF</strong>-<br />
Switzerland/A. della Bella <strong>WWF</strong>-Canon/N.C. TURNER<br />
Coördinatie: Ingrid Adams<br />
V.U.: Sabien Leemans - <strong>WWF</strong>-Vlaanderen, E. Jacqmainlaan 90, 1000 Brussel<br />
Dit is een uitgave van <strong>WWF</strong>-Vlaanderen en VIBE, oktober 2004.
Inleiding<br />
Wat is duurzaam houtgebruik?<br />
Hout is zowel vanuit technisch oogpunt als vanuit milieu- en gezondheidsoverwegingen een uitstekend<br />
bouwmateriaal, dat al eeuwenlang zijn deugdelijkheid bewezen heeft. Wat het technische aspect<br />
betreft, moeten we er rekening mee houden dat elke houtsoort specifieke eigenschappen heeft<br />
(natuurlijke duurzaamheid, sterkte, elasticiteit, gewicht, hardheid,…) en dat niet elke soort geschikt<br />
is voor elke toepassing. Wat het milieu en de gezondheid betreft, kunnen we van duurzaam houtgebruik<br />
spreken als aan twee voorwaarden voldaan wordt:<br />
1. Het hout moet uit verantwoord bosbeheer gewonnen worden (FSC-gelabeld hout)<br />
2. Het hout mag niet geïmpregneerd zijn met voor het milieu schadelijke pesticiden.<br />
Waarom duurzaam houtgebruik voor TSO en BSO?<br />
De laatste jaren krijgt duurzaam bouwen en verbouwen, zowel door particulieren als door openbare<br />
besturen, steeds meer aandacht. <strong>Duurzaam</strong> materiaalgebruik is daar een belangrijk aspect van.<br />
Hout is het milieuvriendelijke bouwmateriaal bij uitstek, op voorwaarde dat het afkomstig is van een<br />
bos dat op een verantwoorde manier beheerd wordt, en als het op een verantwoorde manier gebruikt<br />
wordt.<br />
De leerlingen van vandaag zijn de professionelen van morgen. Daarom is het belangrijk hen goed te<br />
informeren en bewust te maken van deze aspecten, zodat zij in hun latere loopbaan bewust kunnen<br />
kiezen welke materialen ze willen gebruiken.<br />
Meer dan 70% van de lokale overheden (gemeenten en provincies) engageerden zich via de samenwerkingsovereenkomst<br />
“Milieu als opstap naar duurzame ontwikkeling” om in hun eigen diensten<br />
FSC-gelabeld hout te gebruiken. Tegelijkertijd engageerden zij zich ertoe voor minder schadelijke<br />
houtverduurzamingsmiddelen te kiezen.<br />
Het is belangrijk dat de leerlingen op de hoogte zijn van deze ontwikkelingen, en dat zij weten hoe zij<br />
op die vraag kunnen inspelen tijdens hun beroepsleven. Een voorbeeld: door de boscertificering die<br />
aan de basis van FSC-gelabeld hout ligt, komen minder gekende houtsoorten op de markt. Momenteel<br />
worden daar helaas maar een heel beperkt aantal soorten van gebruikt (Sipo, Afzelia, Meranti,<br />
enz.). Het is dan ook cruciaal dat de leerlingen deze houtsoorten beter leren kennen.<br />
Link met ‘Milieuzorg Op School’<br />
Het gebruik van FSC-gelabeld hout en milieuvriendelijke houtbeschermingsproducten kadert ook<br />
in het project MOS (Milieuzorg op School), met “materialen” als één van de aandachtsvelden. Voor<br />
TSO en BSO scholen werd het project “Milieuzorg in de werkplaats” opgestart, als aanvulling bij<br />
het algemenere MOS-project. Ondertussen zijn er al werkboeken voor leerkrachten en leerlingen<br />
beschikbaar voor zeven beroepenvelden: auto, chemie, grafische technieken, hout, mechanica en<br />
elektriciteit, personenzorg en voeding 1 .<br />
1. De documenten vindt u op http://meko.vub.ac.be/~gronsse/groeneschool/inhoud.html. Bij de provinciale begeleiders<br />
van het project MOS kan u de cd-rom bestellen: zie http://www.milieuzorgopschool.be.
Deze handleiding wil een aanvulling zijn op de werkboeken “hout” voor leerkrachten en leerlingen,<br />
met praktische en concrete informatie over hoe u in de praktijk met uw leerlingen rond duurzaam<br />
houtgebruik kan werken.<br />
Opbouw van de handleiding<br />
Deze handleiding “duurzaam houtgebruik” bestaat uit een technisch en een pedagogisch deel. Het<br />
technische deel omvat twee thema’s:<br />
- FSC-gelabeld hout: technische informatie voor leerkrachten en tips over hoe u FSC-gelabeld<br />
hout kan toepassen tijdens de praktijklessen<br />
- Milieuvriendelijke houtbescherming aan de hand van een casestudie over de milieuvriendelijke<br />
behandeling van houten buitenschrijnwerk<br />
Het pedagogische deel verduidelijkt hoe u vakoverschrijdend kan werken rond het thema ‘duurzaam<br />
houtgebruik’.
DEEL I<br />
Technische informatie
6 – Deel I | FSC<br />
A. FSC-gelabeld hout<br />
1. Basisinfo<br />
Bossen in nood<br />
Het gaat niet zo goed met de bossen op onze aarde. Deze prachtige en belangrijke ecosystemen, die<br />
een immense rijkdom aan leven herbergen, staan wereldwijd onder zware druk. De ontbossing raast<br />
meedogenloos verder, en bosdegradatie tast zowel tropische bossen in Afrika als loofbossen bij ons aan.<br />
Bossen worden platgebrand om plaats te maken voor landbouwgrond (zoals bv. in Brazilië) of worden<br />
gekapt voor houtwinning.<br />
Nochtans hoeft houtwinning geen schadelijke activiteit voor het milieu te zijn. Onze toevlucht nemen tot<br />
andere materialen is dan ook nergens voor nodig. Hout is immers een hernieuwbare grondstof die milieuvriendelijker<br />
is dan de meeste alternatieven. Wél moet houtwinning op een verantwoorde en duurzame<br />
manier gebeuren. Daarom werd FSC in het leven geroepen en ontstond het concept boscertificering.<br />
FSC heeft ook aandacht voor sociale aspecten, zoals de belangen<br />
van de lokale gemeenschappen in een bosgebied en de rechten van<br />
bosarbeiders.
Wat is FSC?<br />
FSC staat voor “Forest Stewardship Council” of “Raad voor<br />
<strong>Duurzaam</strong> Bosbeheer”. Het is een internationale NGO met<br />
hoofdzetel in Bonn, die ondersteund wordt door talrijke sociale<br />
organisaties en milieubewegingen (waaronder <strong>WWF</strong>),<br />
houtinvoerders, -handelaars en -verwerkers, bosbeheerders,<br />
organisaties voor de rechten van inheemse volkeren enz.<br />
De opdracht van FSC bestaat erin om overal ter wereld verantwoord<br />
bosbeheer te promoten. Verantwoord bosbeheer<br />
voldoet aan drie voorwaarden: het houdt rekening met het<br />
milieu, respecteert sociale aspecten (zoals de rechten van<br />
lokale gemeenschappen en bosarbeiders) en is economisch<br />
haalbaar.<br />
Wat doet FSC ?<br />
FSC zorgt voor de certificering van bossen volgens een aantal<br />
strikte criteria en voor het labelen van het hout dat uit deze<br />
bossen afkomstig is. FSC is dus ook een keurmerk. Een<br />
FSC-certificaat garandeert dat een bos verantwoord beheerd<br />
wordt; een FSC-label op een product toont aan dat dit product<br />
uit een verantwoord beheerd bos afkomstig is.<br />
Hoe werkt FSC?<br />
• De 10 Principes van FSC<br />
FSC heeft algemene principes opgesteld voor verantwoord<br />
bosbeheer (zie kader rechts). Deze gelden voor alle bostypes,<br />
zowel voor de bossen bij ons als voor de bossen in de tropen<br />
en in meer noordelijk gelegen gebieden. Wel worden ze steeds<br />
aan de plaatselijke situatie aangepast. Een stuk regenwoud in<br />
Brazilië en een naaldwoud in Finland vragen immers om een<br />
verschillende aanpak. Een boseigenaar die zijn bos wil laten<br />
certificeren, moet een audit (externe controle) laten uitvoeren<br />
door een onafhankelijk controleorganisme. Die audit gebeurt<br />
op basis van de aangepaste principes.<br />
Ook voor België zijn er FSC-criteria uitgewerkt. Deze criteria<br />
sluiten heel nauw aan met de Criteria <strong>Duurzaam</strong> Bosbeheer<br />
van de Vlaamse overheid.<br />
• ‘Chain of custody’: controle bij iedere tussenstap<br />
Om de geloofwaardigheid van het FSC-label te verzekeren, is<br />
een goede controle onontbeerlijk. Er moet natuurlijk eerst en<br />
vooral worden nagegaan of het bosbeheer wel voldoet aan de<br />
FSC-principes. Maar ook de hele handelsketen moet worden<br />
gecontroleerd. Elke schakel in de handelsketen ondergaat<br />
een audit, die moet garanderen dat FSC-gelabeld hout wel<br />
degelijk afkomstig is uit FSC-gecertificeerde bossen. Deze keten<br />
wordt de Chain of Custody (CoC) genoemd. Het certificaat<br />
dat een bedrijf in de handelsketen na de audit behaalt, wordt<br />
‘chain of custody’-certificaat genoemd.<br />
Deel I | FSC – 7<br />
De 10 principes<br />
en criteria van FSC<br />
1 Het bosbeheer moet de nationale<br />
wetten, internationale<br />
verdragen en de principes en<br />
criteria van FSC respecteren.<br />
2 De eigendoms- en gebruiksrechten<br />
m.b.t. het bos moeten<br />
duidelijk gekend en wettelijk<br />
gedocumenteerd zijn.<br />
3 De wettelijke en gebruiksrechten<br />
van inheemse volkeren op<br />
hun land en grondstoffen moeten<br />
worden gerespecteerd.<br />
4 Het bosbeheer dient het sociale<br />
en economische welzijn van<br />
bosarbeiders en lokale gemeenschappen<br />
op lange termijn te<br />
verzekeren.<br />
5 Het bosbeheer dient een efficiënt<br />
gebruik te stimuleren van<br />
de bosproducten en -diensten,<br />
teneinde de ecologische en<br />
economische productiviteit te<br />
vrijwaren.<br />
6 De ecologische functies en biodiversiteit<br />
van het bos worden<br />
beschermd.<br />
7 Er wordt een bosbeheerplan<br />
met duidelijk omschreven doelstellingen<br />
en middelen opgesteld.<br />
8 Er vinden regelmatig evaluaties<br />
van het bosbeheer plaats.<br />
9 Bossen met een hoge beschermingswaarde<br />
moeten<br />
behouden worden (bv. bossen<br />
met een bijzondere natuurlijke<br />
rijkdom of van groot cultureel of<br />
religieus belang). Bij het beheer<br />
ervan moet men steeds uitgaan<br />
van het voorzorgsprincipe.<br />
bk Plantages moeten een aanvulling<br />
vormen op natuurlijke bossen,<br />
maar mogen deze niet vervangen.<br />
Zij moeten de druk op<br />
natuurlijke bossen verminderen<br />
en hun herstel en bescherming<br />
bevorderen. De principes 1 tot<br />
9 gelden ook voor plantages.
8 – Deel I | FSC<br />
Enkel bedrijven met een ‘chain of custody’-certificaat, mogen FSC-producten verkopen. Als een bedrijf<br />
FSC-gelabeld hout aankoopt om speeltoestellen te fabriceren maar zelf geen CoC-certificaat heeft, mag<br />
het de speeltoestellen niet met FSC-label verkopen. De claim dat het om FSC-gelabeld hout gaat, vervalt<br />
dan.<br />
Certificeringsinstellingen<br />
FSC certificeert niet zelf. Deze verantwoordelijkheid wordt overgedragen aan certificeringsinstellingen.<br />
Momenteel zijn er wereldwijd 13 organisaties bevoegd om te certificeren voor FSC 1 . De rol van de certificeerder<br />
bestaat erin om op het terrein na te gaan of de principes van FSC wel degelijk worden toegepast<br />
en de audit uit te voeren bij de bedrijven in de verdere handelsketen.<br />
Cijfergegevens<br />
FSC-boscertificering… ook in België, bv. in het Zoniënwoud<br />
Vandaag is er wereldwijd al 45,94 miljoen ha bos FSC-gecertificeerd 2 . De geografische spreiding is als<br />
volgt:<br />
- Europa: 59 %<br />
- Noord-Amerika: 20 %<br />
- Latijns-Amerika: 13 %<br />
- Azië-Pacifisch gebied: 4 %<br />
- Afrika: 4 %<br />
1. www.fsc.org, per 4 augustus 2004.<br />
2. www.certified-forests.org, per 1 september 2004.
In België zijn 4 bossen gecertificeerd: het Meerdalwoud, het Vlaamse<br />
en het Brusselse gedeelte van het Zoniënwoud en het Heverleebos,<br />
samen goed voor een oppervlakte van 5.999 ha. Momenteel bereidt de<br />
Vlaamse overheid een groepscertificeringsproject voor alle domeinbossen<br />
voor.<br />
Waaraan is FSC-gelabeld hout te herkennen?<br />
Verschillende elementen tonen aan dat een product FSC-gelabeld is:<br />
• Het ‘Chain of Custody’-Certificaat (CoC)<br />
Een ‘chain of custody’-certificering garandeert de consument dat FSCgelabelde<br />
producten wel degelijk afkomstig zijn uit een FSC-gecertificeerd<br />
bos. De handelaar, zagerij, schrijnwerker, … krijgt na de controle<br />
een certificaat dat hem toelaat hout of houten producten met het FSClabel<br />
te verkopen. Op dit certificaat staat een specifiek ‘Chain of Custody’-nummer.<br />
Elk bedrijf krijgt zijn eigen COC-nummer toegekend.<br />
Een CoC-nummer is als volgt samengesteld: de afkorting van de certificeringsinstelling<br />
+ het soort certificaat (CoC) + het nummer eigen aan<br />
het bedrijf.<br />
Bijvoorbeeld: SGS-CoC-007<br />
• De factuur<br />
Controleer naast het COC-certificaat ook steeds de factuur. Bedrijven<br />
met een CoC-certificaat verkopen immers niet uitsluitend FSC-gelabelde<br />
producten. Alle facturen voor FSC-gelabelde producten moeten…<br />
- vermelden dat het product FSC-gelabeld is<br />
- het ‘Chain-of-Custody’-nummer van het bedrijf dragen.<br />
• Het FSC-label zelf<br />
Het FSC-label is de duidelijkste aanwijzing dat de aankoop van een<br />
product een verantwoord bosbeheer steunt.<br />
Hoewel het ‘Chain of Custody’-nummer en de FSC-vermelding op de<br />
factuur wél verplicht zijn in het FSC-systeem, is dat niet het geval voor<br />
het FSC-label. U kunt dus FSC-producten in de handel vinden zonder<br />
dit label. De reden daarvoor is dat het vooral bij half-afgewerkte producten<br />
(vb. gezaagd hout) technisch moeilijk is een label aan te brengen.<br />
Deel I | FSC – 9
10 – Deel I | FSC<br />
100%<br />
Producten met een 100% FSClabel<br />
zijn afkomstig uit FSC-gecertificeerde<br />
bossen.<br />
Recycled<br />
Producten met een Recycled<br />
FSC-label steunen het hergebruik<br />
van grondstoffen en bestaan<br />
enkel uit post-consumer<br />
gerecycleerd hout of houtvezels.<br />
Mixed Sources<br />
Producten met een Mixed Sources<br />
FSC-label steunen de ontwikkeling<br />
van verantwoord bosbeheer wereldwijd.<br />
Het hout komt uit FSCgecertificeerde<br />
bossen, gecontroleerde<br />
bronnen en/of gerecycleerd<br />
materiaal.<br />
De gecontroleerde bronnen werden<br />
door onafhankelijke bedrijven<br />
gecontroleerd volgens FSC-normen,<br />
met als doel illegaal gekapt<br />
hout, hout uit bedreigde en zeer<br />
waardevolle bossen, GGO’s (genetisch<br />
gemodificeerde organismen)<br />
en schendingen van de mensenrechten<br />
uit te sluiten.<br />
Het recyclageteken geeft aan dat<br />
het product post-consumer gerecycleerd<br />
materiaal bevat.
Tropisch<br />
hout…<br />
goedkoop,<br />
maar<br />
ten koste<br />
van wat?<br />
In landen als Zweden<br />
staat het bosbeheer<br />
al op een behoorlijk<br />
peil en vergt de stap<br />
naar certificering<br />
geen grote bijkomende<br />
investering.<br />
Tropisch hout is momenteel<br />
eigenlijk onverantwoordgoedkoop.<br />
Dat het toch<br />
aan zo’n lage prijzen<br />
op de markt gebracht<br />
kan worden,<br />
ligt aan verschillende<br />
factoren: de veel<br />
voorkomende illegale<br />
houtkap, roofbouw,<br />
veronachtzaming<br />
van sociale aspecten<br />
(rechten van inheemse<br />
volkeren, arbeidsomstandigheden<br />
van<br />
bosarbeiders), …<br />
In dat perspectief<br />
bekeken zou zelfs<br />
een vrij belangrijk<br />
prijsverschil geen<br />
probleem mogen zijn.<br />
De omschakeling van<br />
illegaal naar verantwoord<br />
bosbeheer<br />
kost immers terecht<br />
geld en duurzame<br />
ontwikkeling ondersteunen<br />
vergt ook op<br />
dat vlak een inspanning.<br />
2. Veelgestelde vragen<br />
Is hout met het FSC-label duurder ?<br />
Deel I | FSC – 11<br />
FSC-gelabeld hout is vaak niet beduidend duurder dan niet-gelabeld hout.<br />
Of er een meerprijs is of niet hangt af van de houtsoort. Bij Europees<br />
naaldhout is er meestal geen meerprijs, voor tropisch hout in de meeste<br />
gevallen wel.<br />
Is certificering wel nodig voor bossen in gematigde streken?<br />
Ja, niet enkel in de tropen, maar ook in Canada, Finland en Rusland komt<br />
onverantwoorde exploitatie van waardevolle oorspronkelijke bossen regelmatig<br />
voor. Ook in België moet het bosbeheer op meerdere plaatsen<br />
verbeterd worden. De natuurwaarde van bossen verhogen, bv. door meer<br />
inheemse soorten aan te planten, en de sociale functie van bossen (recreatie)<br />
bevorderen, zijn twee belangrijke aandachtspunten.<br />
Is er wel voldoende FSC-gelabeld hout beschikbaar op de markt ?<br />
Ja, voor allerlei toepassingen (tuinhout, buitenschrijnwerk, constructiehout,<br />
planken vloeren,…) zijn er houtsoorten te vinden met FSC-label.<br />
Ook plaatmaterialen (OSB, multiplex, MDF) en afgewerkte producten<br />
zoals tuinmeubelen zijn beschikbaar (zie p. 14: Beschikbaarheid van FSCgelabeld<br />
hout).<br />
Is het FSC systeem betrouwbaar ?<br />
Ja. FSC is het enige label voor hout en afgeleide producten (bv. papier)<br />
waar zowel de milieubeweging (o.a. Greenpeace, Friends of the Earth,<br />
<strong>WWF</strong>) als de sociale beweging (o.a. KWIA 3 , 11.11.11) en de bedrijfswereld<br />
(o.a. IKEA, Assi Domän, Kinnarps) achter staan. Certificering van bossen<br />
gebeurt bovendien niet door FSC zelf, maar door een onafhankelijke derde<br />
partij (de certificeringsinstellingen). Consultatie met alle belangengroepen<br />
(lokale milieuorganisaties of sociale bewegingen, de overheid, de omwonenden…)<br />
is een belangrijk onderdeel van elke controle. De certificering<br />
gebeurt dus onafhankelijk en transparant.<br />
3. Steungroep voor inheemse volken.<br />
Niet FSC zelf, maar onafhankelijke certificeringsinstellingen<br />
staan in voor de boscertificering.
12 – Deel I | FSC<br />
3.Technische informatie Identificatie<br />
Er zijn verschillende manieren<br />
om de gecertificeerde<br />
producten herkenbaar te<br />
maken zodat ze gemakkelijk<br />
te onderscheiden zijn van<br />
de niet-gecertificeerde. De<br />
producten identificeren kan<br />
eenvoudigweg gebeuren met<br />
verf of etiketten, of op een<br />
meer gesofisticeerde manier,<br />
bv. met barcodes.<br />
Een houtbedrijf moet FSC-gecertificeerd<br />
en niet-gecertificeerd materiaal duidelijk<br />
gescheiden houden.<br />
‘Chain of custody’-certificering voor houtverwerkende<br />
bedrijven<br />
• Wat houdt een ‘chain-of-custody’-certificering concreet in<br />
voor een bedrijf?<br />
Om officieel FSC-gelabelde producten te kunnen verhandelen, moet<br />
een bedrijf over een CoC (Chain of Custody) certificaat beschikken.<br />
Het komt er op neer dat het bedrijf een audit ondergaat waarbij<br />
aangetoond wordt dat het, zowel administratief als op de werkvloer,<br />
kan garanderen dat een vermenging van FSC-gecertificeerd en niet-<br />
FSC-gecertificeerd materiaal uitgesloten is.<br />
Bij de organisatie van een CoC op bedrijfsniveau staan<br />
3 zaken centraal:<br />
1. de identificatie van de goederen<br />
2. de segregatie of scheiding van de goederen<br />
3. de documlentatie over de goederen<br />
Scheiding<br />
Identificatie alleen volstaat<br />
niet. Gecertificeerd en nietgecertificeerd<br />
materiaal<br />
moeten ook altijd duidelijk<br />
gescheiden blijven.<br />
Dit betekent in de eerste<br />
plaats een scheiding in de<br />
ruimte: het gecertificeerde en<br />
het niet-gecertificeerde hout<br />
moeten bv. in de magazijnen<br />
van elkaar gescheiden zijn.<br />
Bovendien moet er bij de<br />
verwerking ook een scheiding<br />
in de tijd zijn. Voor bedrijven<br />
met meerdere productielijnen<br />
kan bijvoorbeeld 1 productielijn<br />
volledig voor de verwerking<br />
van gecertificeerd hout<br />
dienen. Indien er slechts één<br />
productielijn aanwezig is,<br />
moet er een duidelijke scheiding<br />
in de tijd zijn, bv. 1 dag<br />
in de week, of 4 uren op een<br />
bepaalde dag om gecertificeerd<br />
materiaal te verwerken.<br />
Documentatie<br />
De documenten die betrekking<br />
hebben op het gecertificeerde<br />
hout, moeten<br />
duidelijk vermelden welke<br />
producten gecertificeerd zijn.<br />
Ook het CoC-nummer van<br />
het bedrijf moet erop staan.<br />
De belangrijkste documenten<br />
zijn: aankoopformulieren,<br />
transportdocumenten, afleveringsbonnen,<br />
facturen,<br />
verkoopsbestanden, productiebestanden,<br />
…
• Groeps-CoC voor kleine bedrijven<br />
Deel I | FSC – 13<br />
FSC biedt de mogelijkheid aan kleine bedrijven één gezamenlijk CoC-certificaat te behalen. Op die manier<br />
worden ze op het vlak van administratie en kostprijs bevoordeeld. Zo wordt FSC ook voor timmerlieden,<br />
schrijnwerkers, ambachtslui, en kleinere handelaren een haalbare keuze.<br />
Zo’n groeps-CoC richt zich alleen tot de bedrijven die aan volgende voorwaarden voldoen:<br />
➤ ofwel maximaal 15 werknemers tellen,<br />
➤ ofwel maximaal 25 werknemers tellen en een omzetbeperking hebben tot 1.000.000 US $/jaar.<br />
In essentie komt een groepscertificering hierop neer:<br />
CERTIFICEERDER<br />
door FSC geaccrediteerd<br />
Audit<br />
(bij enkele bedrijven)<br />
GROEPSLEDEN<br />
(verzameling van<br />
individuele, kleine<br />
bedrijven)<br />
Centrale audit<br />
Controle<br />
en ondersteuning<br />
De Certificeerder voert een centrale audit uit bij de groepsmanager en doet steekproefgewijs controleaudits<br />
bij een aantal groepsleden.<br />
De Groepsmanager (een individu of een rechtspersoon) is ervoor verantwoordelijk dat elk lid van de<br />
groep voldoet aan alle vereisten van FSC. Om dit na te gaan, organiseert de groepsmanager o.a. minstens<br />
één controlebezoek bij elk deelnemend bedrijf. De groepsmanager geeft ook ondersteuning aan de<br />
leden en maakt het voor hen eenvoudiger om aan de voorwaarden van FSC te voldoen. Zo kan de groep<br />
bv. gestandaardiseerde documenten hanteren of concrete methodes voor identificatie uitwerken.<br />
Elk Groepslid moet op zijn niveau voldoen aan de vereisten die door FSC gesteld worden om een CoCcertificaat<br />
te behalen en behouden.<br />
Momenteel zijn er in Vlaanderen twee groepscertificeringsprojecten:<br />
Groepscertificeringssysteem van De & D:<br />
Lut Draye<br />
Tel. 0495/63.11.56<br />
Fax 011/74.37.82<br />
lut.draye@pandora.be<br />
www.groepsmanager-FSC.be<br />
GROEPSMANAGER<br />
(kan een individu,<br />
organisatie of<br />
vereniging zijn)<br />
Groepscertificeringssysteem van Qualibouw:<br />
Karina Ramaekers<br />
Marketing en Communication Qualibouw<br />
Tel. 011/24.77.50<br />
Fax 011/24.77.55<br />
info@qualibouw.be
14 – Deel I | FSC<br />
Beschikbaarheid van FSC-gelabeld hout<br />
Er zijn nog geen cijfers over de beschikbaarheid van FSCgelabelde<br />
producten op de Belgische markt. Voor Nederland<br />
bestaan die cijfers wel: in 2001 was daar 469.000 m³ rondhout-equivalent<br />
(rhe) FSC-gelabeld hout op de markt beschikbaar<br />
4 . Dat komt overeen met 7% van het totale verbruik van<br />
timmerhout en houtproducten. Dat is een belangrijke toename<br />
tegenover 1999, toen het aandeel FSC-hout werd geschat op<br />
4%. Daarnaast waren naar schatting 31.000 m³ rhe FSCgecertificeerde<br />
tuinmeubelen beschikbaar (in 1999 was dit<br />
slechts 14.000 m³ rhe). Voor het jaar 2003 wordt verwacht<br />
dat het beschikbare volume FSC-hout toegenomen zal zijn tot<br />
605.000 m³ rhe, ofwel ruim 8% van het totale houtverbruik in<br />
Nederland.<br />
De positieve evolutie zoals die zich in Nederland voordoet, is<br />
ook in België waar te nemen: de beschikbaarheid van FSCgelabeld<br />
hout neemt toe. Voor de meeste toepassingen zijn<br />
FSC-gelabelde houtsoorten te vinden. In het kadertje hiernaast<br />
vindt u een overzicht van het aanbod. Gekende tropische<br />
hardhoutsoorten, zoals meranti, bangkirai, iroko e.d. zijn<br />
er niet in terug te vinden. Deze houtsoorten zijn vandaag nog<br />
niet beschikbaar met FSC-label. De meeste tropische hardhoutsoorten<br />
die wel met FSC-label te verkrijgen zijn, zijn de<br />
zogenaamde “minder gekende houtsoorten” (zie p. 15).<br />
Van timmerhout tot keukenplankjes en<br />
tuinmeubelen...<br />
het aanbod FSC-gelabelde producten op<br />
de Belgische markt neemt toe.<br />
Een greep<br />
uit de beschikbare FSCgelabelde<br />
houtsoorten<br />
en producten<br />
– Plaatmateriaal: OSB, MDF, multiplex,<br />
zacht board<br />
– Timmerhout: vuren, grenen,<br />
lariks<br />
– Buitenschrijnwerk:<br />
• Gevelbeplanking: ceder,<br />
louro gamela, lariks,...<br />
• Ramen: sapupira, jatoba,<br />
gelamelleerd eucalyptus<br />
– Plankenvloeren: jatoba, ipé,<br />
europese eik, grenen,...<br />
– Tropisch hardhout voor waterwerken:<br />
cumaru, cupiuba,<br />
guariuba, massaranduba, karri,<br />
angelim vermelho, piquia, sucupira<br />
vermelho,...<br />
– Terrassen: massaranduba, louro<br />
itauba, cumaru, robinia,...<br />
– Speeltoestellen, zitbanken en<br />
tafels: lariks, jatoba, eucalyptus,<br />
teak, guariba, ipé, itauba,...<br />
– Fineer<br />
– Gefineerde platen<br />
– Fineerparket : esdoorn, kersen...<br />
4. FSC op de Markt. De beschikbaarheid van FSC-gecertificeerd hout op de Nederlandse Markt in 2000-2003. E. Wakker,<br />
M. Kriesch, M. van Dorp, AIDEnvironment, 2002.
Onbekend is<br />
– onterecht –<br />
onbemind!<br />
Als we een flink<br />
eind teruggaan in<br />
de tijd zien we dat<br />
de Inuït enkel overleefden<br />
dankzij hun<br />
zeer grondige kennis<br />
van de verschillende<br />
grondstoffen die hen<br />
omringden.<br />
Noord-Amerikaanse<br />
indianen kenden hun<br />
buffels letterlijk van<br />
binnen en van buiten.<br />
De kolonisten in Amerika<br />
kenden na korte<br />
tijd alle boom- en<br />
houtsoorten uit hun<br />
leefomgeving en de<br />
mogelijke toepassingen<br />
ervan.<br />
Momenteel beschikken<br />
wij over wereldwijd<br />
bereikbare grondstoffen<br />
en hoogwaardige<br />
technologieën.<br />
Toch gebruiken we<br />
bepaalde grondstoffen<br />
veel te éénzijdig,<br />
waardoor de “uitverkorenen”<br />
sterk onder<br />
druk kunnen komen<br />
te staan. Waarom gebruiken<br />
we houtsoort<br />
X wel en houtsoort Y<br />
niet?<br />
Minder gekende houtsoorten en hun<br />
toepassingsmogelijkheden<br />
• Waarom minder gekende houtsoorten gebruiken?<br />
Deel I | FSC – 15<br />
Het gebruik van minder gekende of minder toegepaste houtsoorten (LKS =<br />
lesser known species) is niet nieuw, maar actueel geworden door de vernieuwde<br />
interesse voor verantwoord bosbeheer. Het feit dat we spreken<br />
over minder gekende soorten illustreert vooral dat we niet gewoon zijn ze<br />
te gebruiken, want die soorten zijn wel “gekend” en in veel gevallen ook<br />
uitgebreid bestudeerd.<br />
Tropische bossen in bv. Afrika en Latijns-Amerika zijn heel heterogeen<br />
qua soortensamenstelling. Het is niet ongewoon dat op 1 ha bos slechts<br />
2 exemplaren van dezelfde soort voorkomen. Als we (zoals momenteel<br />
het geval is) enkel geïnteresseerd zijn in een zeer beperkt aantal soorten,<br />
zoals bv. sipo en sapelli, dan worden bij de exploitatie van die bossen<br />
grote delen bos opengesteld en vernietigd: de aanleg van uitsleepwegen<br />
vernietigt gemiddeld namelijk 12% van de bosoppervlakte. En dat om er<br />
slechts 2 bomen per ha uit te halen! Een dergelijke exploitatie is uiteraard<br />
niet duurzaam. Dit verklaart ook waarom er door de certificering van verantwoord<br />
bosbeheer minder gekende houtsoorten op de markt komen.<br />
Maar er is nog een reden waarom minder gekende hardhoutsoorten met<br />
FSC-label op de markt verschijnen: de grootste oppervlakten FSC-gecertificeerd<br />
bos in de tropen zijn momenteel te vinden in Latijns-Amerika. De<br />
bij ons beter gekende soorten uit Afrika en Azië zijn vandaag nog niet met<br />
FSC-label beschikbaar.<br />
• Technische informatie over minder gekende houtsoorten<br />
Op de website www.wwf.be/fsc vindt u de FSC-database van <strong>WWF</strong> met<br />
technische informatie over minder gekende houtsoorten die met het FSClabel<br />
op de Belgische markt te verkrijgen zijn. Er zijn twee manieren om de<br />
database te doorzoeken: op houtsoort of op toepassing. U kan van elke<br />
houtsoort een technische fiche downloaden. Van verschillende houtsoorten<br />
kan u ook een foto bekijken.<br />
www.wwf.be > Wat jij kan doen > als lokale overheid > duurzaam houtgebruik<br />
> voorbeeldprojecten vindt u tal van projecten die zijn uitgevoerd met<br />
FSC-gelabeld hout, dikwijls met minder gekende houtsoorten.<br />
Verkooppunten FSC-gelabeld hout<br />
Een 68-tal Belgische bedrijven (houtinvoerders en –handelaars) hebben<br />
momenteel een individueel CoC-certificaat 5 . Daarnaast hebben al een<br />
40-tal kleine houtbedrijven (kleinere houthandelaren en schrijnwerkerijen)<br />
een CoC-certificaat behaald via de groepscertificeringsprojecten van<br />
De&D en Qualibouw.<br />
• Belgische bedrijven met een CoC-certificaat<br />
Op de website van <strong>WWF</strong> vindt u de lijst van de Belgische bedrijven die een<br />
CoC-certificaat hebben, met contactadressen en beknopte informatie over<br />
de producten die ze aanbieden (www.wwf.be > Onze actiegebieden > Bossen<br />
> Online publicaties). Deze lijst wordt regelmatig aangepast.<br />
5. www.fsc-info.org, per 26 augustus 2004.
16 – Deel I | FSC<br />
• De FSC-leveranciersgids: zoek uw FSC-gelabeld<br />
hout online!<br />
De FSC-database van <strong>WWF</strong> (www.wwf.be/fsc) bevat ook<br />
een leveranciersgids met informatie over de beschikbaarheid<br />
van FSC-gelabelde producten bij de erkende<br />
houtimporteurs en -handelaren (met een FSC ‘Chain of<br />
Custody’- certificaat).<br />
Ook kunt u opzoeken welke bedrijven werken in FSCgelabeld<br />
hout kunnen uitvoeren (erkende schrijnwerkers<br />
en aannemers met een FSC CoC-certificaat). Van elke<br />
leverancier kunt u een document met meer informatie<br />
downloaden.<br />
De FSC-database van <strong>WWF</strong><br />
(www.wwf.be/fsc)
4. FSC-gelabeld hout in de praktijkles<br />
Deel I | FSC – 17<br />
FSC-gelabeld hout in de praktijkles… mogelijkheden genoeg!<br />
Er is al heel wat hout met FSC-label beschikbaar. Er zijn dus mogelijkheden genoeg om FSC-gelabeld<br />
hout in de werkplaats van de school te gebruiken, tijdens de praktijklessen. U kunt hiervoor te werk gaan<br />
zoals in het stappenplan hieronder: begin met de eenvoudigere zaken en breid dan uit naar een meer<br />
volledige aanpak.<br />
Stap 1: Plaatmateriaal en timmerhout<br />
Overschakelen naar FSC-gelabelde producten voor plaatmateriaal zoals OSB, multiplex en MDF is<br />
relatief eenvoudig. Deze plaatmaterialen zijn gemakkelijk te verkrijgen. Let wel op dat het hout steeds<br />
aangekocht wordt bij handelaars die een CoC-certificaat bezitten.<br />
Ook voor timmerhout zoals grenen en vuren is het eenvoudig de stap te zetten naar FSC-gelabeld hout,<br />
al vereist dit soms wat creativiteit met zaagschema’s: alle handelsmaten zijn namelijk niet altijd beschikbaar<br />
met FSC-label.<br />
Stap 2: Minder gekende houtsoorten<br />
Zoals we al eerder uitlegden, zijn mensen te veel ingesteld op het gebruik van een beperkt aantal houtsoorten,<br />
zoals bv. meranti voor buitenschrijnwerk. Dat creëert een enorme druk op deze soorten. Door<br />
het certificeringsproces komen per definitie minder gekende/toegepaste houtsoorten op de markt. Certificering<br />
ondersteunen, omvat dus het gebruik van minder gekende soorten, uiteraard op een verantwoorde<br />
manier. Daarom is het heel belangrijk om de leerlingen kennis te laten maken met deze minder<br />
gekende houtsoorten en hen er praktijkervaring mee te laten opdoen.<br />
In de tabel op p. 18 vindt u voor verschillende toepassingen zowel de meest gebruikte houtsoorten, als<br />
de minder gekende houtsoorten die wél met FSC-label beschikbaar zijn.
18 – Deel I | FSC<br />
Toepassing Courant gebruikte houtsoort<br />
Gevelbeplanking Ceder 6 Louro gamela<br />
Raamkozijnen<br />
Meranti, Sapelli, Afrormosia, Iroko,<br />
Padouk<br />
Tuinhout en waterwerken Azobé, Bangkirai<br />
Stap 3: Een concreet project<br />
Alternatieve houtsoort<br />
beschikbaar met FSC-label<br />
Sapupira, Jatoba, gelamelleerd<br />
eucalyptus<br />
Angelim vermelho, massaranduba,<br />
Louro itauba, …<br />
Verschillende gemeenten en provincies in Vlaanderen gebruiken FSC-gelabeld hout voor openbare werken<br />
en sensibiliseren hun inwoners hierover. Gemeenten en provincies zijn dan ook een logische partner<br />
om mee samen te werken aan een concreet project.<br />
6. Ceder is ook beschikbaar met FSC-label.
Compostbakken in Kontich<br />
Deel I | FSC – 19<br />
De gemeente Kontich en het VTI (Vrij Technisch Instituut) werkten samen aan een FSC-project. De<br />
leerlingen van het VTI maakten compostbakken in FSC-gelabeld hout, die door de gemeente aan haar<br />
inwoners werden verkocht. De compostbakken zijn gemaakt in FSC-gelabeld jatoba.<br />
Meer info:<br />
Nele Van Hecke<br />
Milieudienst Kontich<br />
Tel: 03/450 78 69<br />
E-mail: duurzaamheid@kontich.be<br />
Zitmeubelen in Maaseik<br />
In Maaseik werkt het Technisch Instituut St. Jansberg hard aan zitmeubelen voor het educatief reservaatje<br />
van het College Heilig Kruis-St-Ursula van Neeroeteren. De leerlingen van het College ontwierpen<br />
de meubelen, die van het Instituut vervaardigen ze, in FSC-gelabeld sapupira-hout. De provincie<br />
Limburg financiert het project.<br />
Meer info:<br />
Eric Schrooten - Technisch Instituut Sint-Jansberg<br />
Sint-Jansberg 396<br />
3680 Maaseik<br />
E-mail: eric.schrooten@sjm.be
20 – Deel I | FSC<br />
Algemene tips en aandachtspunten<br />
We vatten nog even enkele algemene tips en aandachtspunten samen om FSC-gelabeld hout tijdens de<br />
praktijklessen toe te passen:<br />
• Informeer de leerlingen en het personeel<br />
Het is belangrijk dat iedereen voldoende geïnformeerd is over wat FSC-gelabeld hout is en waarom het<br />
gebruikt wordt in de school. In de pedagogische leidraad vindt u meer tips en voorbeelden om u te verduidelijken<br />
hoe u met de leerlingen kunt werken.<br />
• Levertijden<br />
Op tijd bestellen is zeer belangrijk. Omdat het aanbod FSC-gelabeld hout op de markt (voor bepaalde<br />
toepassingen) nog beperkt is, is het mogelijk dat er een langere levertijd is dan voor niet-gelabeld hout.<br />
• Hoe kan ik zeker zijn of het geleverde hout inderdaad FSC-gelabeld is?<br />
Indien FSC-gelabeld hout is voorgeschreven of gevraagd, moet de garantie worden geboden dat het geleverde<br />
of gebruikte hout wel degelijk FSC-gelabeld is. Bedrijven die beschikken over een CoC-certificaat<br />
worden hierop gecontroleerd en bieden u de nodige garanties (zie ook ‘Waaraan is FSC-gelabeld hout<br />
te herkennen?’).<br />
Alle facturen voor FSC-gelabelde producten moeten…<br />
- vermelden dat het product FSC-gelabeld is<br />
- het ‘Chain-of-Custody’-nummer van het bedrijf dragen.<br />
• Logogebruik en communicatie<br />
FSC is een wereldwijd systeem, en de organisatie en haar leden dragen geloofwaardigheid hoog in het<br />
vaandel. Daarom kan het FSC-logo niet door iedereen op gelijk welke manier gebruikt worden. Voor<br />
het gebruik van het logo bestaan strikte regels, opgesteld door FSC-International. In België moeten de<br />
certificeerders (voor bedrijven met een CoC-certificaat) of <strong>WWF</strong> 7 (voor niet-gecertificeerde bedrijven en<br />
organisaties) toestemming geven over het logogebruik.<br />
Wanneer een school FSC-gelabeld hout aankoopt, dit tijdens de praktijklessen gebruikt en de gemaakte<br />
producten nadien wil verkopen, maakt zij deel uit van de handelsketen en is zij dus onderworpen aan<br />
de regels voor een CoC-audit. Dit wil zeggen dat de producten enkel een FSC-label mogen dragen als<br />
de school een ‘Chain of Custody’-certificaat kan voorleggen. Dit lijkt misschien wat omslachtig en vraagt<br />
een financiële inspanning, maar het is voor de leerlingen ook een prima oefening om van dichtbij mee<br />
te maken wat het inhoudt een CoC-certificaat voor de werkplaats te bekomen en achteraf volgens deze<br />
procedures te werken. Verschillende scholen kunnen ook samenwerken om als groep een CoC-certificaat<br />
te behalen.<br />
Wanneer een school een infobord wil plaatsen bij een realisatie met FSC-gelabeld hout, zijn er volgende<br />
mogelijkheden:<br />
➤ Heeft de leverancier van het hout geen CoC-certificaat, kan het logo NIET gebruikt worden.<br />
➤ Heeft de leverancier van het hout wél een CoC-certificaat, kan de school de FSC-contactpersoon<br />
(bij <strong>WWF</strong>) contacteren. Die zal bekijken of en op welke manier het infobord geplaatst kan worden.<br />
In elk geval moet er voldoende documentatie voorhanden zijn om te kunnen aantonen dat het gebruikte<br />
hout FSC-gelabeld is. Op de aankoopfacturen moeten volgende zaken vermeld worden :<br />
– het CoC nummer van de leverancier<br />
– de vermelding dat het geleverde hout FSC-gelabeld is<br />
– de hoeveelheid hout, de houtsoort en de vermelding van het project waarvoor het hout werd<br />
geleverd<br />
Heeft u nog vragen of merkt u dat de school aan bepaalde voorwaarden om het logo te gebruiken niet<br />
voldoet, contacteer dan <strong>WWF</strong>, zodat we samen naar een oplossing kunnen zoeken.<br />
7. <strong>WWF</strong> vertegenwoordigt momenteel FSC in België.
5. Meer info<br />
www.wwf.be<br />
Deel I | FSC – 21<br />
De website van <strong>WWF</strong>-<strong>Belgium</strong>.<br />
Voor alle info over FSC, kijk bij Onze actiegebieden > Bossen en bij Wat jij kan doen > als lokale overheid<br />
> duurzaam houtgebruik.<br />
www.wwf.be/fsc<br />
De FSC-databank van <strong>WWF</strong>-<strong>Belgium</strong>.<br />
Alle informatie over minder gekende houtsoorten en een leveranciersgids.<br />
www.fsc.org<br />
De website van FSC International.<br />
www.fsc-info.org<br />
Hier kan u nagaan of leveranciers een CoC-certificaat hebben<br />
(klik op «Go to search dialog» en kies «chain of custody certificate holders»).<br />
www.certified-forests.org<br />
De meest recente informatie over de oppervlakte FSC-gecertificeerde bossen per land, per regio,<br />
per bostype enz. U vindt er ook kaarten en powerpointpresentaties (in het Engels).<br />
www.fscnl.org<br />
Website van FSC Nederland, met databank van beschikbare FSC-producten.<br />
www.panda.org/forests4life/<br />
Website van het bossenprogramma van <strong>WWF</strong> International.<br />
www.greenpeace.org/belgium_nl/<br />
Website van Greenpeace-<strong>Belgium</strong>, klik op actiethema’s en dan op bossen.
22 – Deel I | Houten buitenschrijnwerk<br />
B. Houten buitenschrijnwerk<br />
milieuvriendelijk behandelen<br />
1. Basisinfo<br />
Een geval apart: houten buitenschrijnwerk<br />
Alle milieuverantwoorde aspecten voor alle houttoepassingen bundelen? Dat is een beetje veel. Daar<br />
kan je een boek over schrijven. Daarom kiezen we om ‘een geval apart’ te nemen: houten buitenschrijnwerk.<br />
Bij houten buitenschrijnwerk komen verschillende milieu-aspecten aan bod. We horen dikwijls de volgende<br />
uitspraken:<br />
- “Houten buitenschrijnwerk verrot na een tijd. Dat is niet duurzaam”.<br />
Door een goede detaillering droogt hout makkelijk. Een goede afwerking beschermt hout tegen<br />
vocht. Zolang geen houtrot optreedt, leeft houten buitenschrijnwerk lang en gelukkig.<br />
- “Voor houten buitenschrijnwerk kapt men grote delen bossen kaal met grote schade aan bosecosystemen<br />
als gevolg.<br />
Als gekozen wordt voor hout uit duurzaam beheerde bossen stelt dit probleem zich niet.<br />
- “Chemische verduurzaming zorgt ervoor dat hout niet langer natuurlijk afbreekbaar is en dus een chemisch<br />
afvalproduct wordt”.<br />
Chemische verduurzaming voorkom je door te kiezen voor een houtsoort met een goede natuurlijke<br />
duurzaamheid.<br />
- “Telkens houten buitenschrijnwerk onderhouden en geverfd wordt, worden chemische stoffen gebruikt<br />
met giftige toevoegingen en bedwelmende dampen. Dat is toch schadelijk voor het milieu?”<br />
Natuurverven bestaan hoofdzakelijk uit natuurlijke producten, hun milieulast is veel kleiner en de<br />
impact voor de schilder is aanvaardbaar. Een goed en regelmatig onderhoud beperkt bovendien te<br />
grote herstellingen.<br />
Dergelijke aspecten vormen een aanvulling op de basiskennis van de lessen ‘hout’ en kunnen makkelijk<br />
ingepast worden in bestaande lessenpakketten. Voor leerlingen ‘hout’ in TSO en BSO is dit ‘geval apart ‘<br />
een mogelijkheid om binnen hun opleiding en latere vakgebied voor het milieu te zorgen.<br />
Houtrot voorkomen door het houtvochtgehalte zoveel mogelijk onder de 20% te houden, hout zorgvuldig<br />
profileren en oog voor detail, komen reeds uitgebreid tijdens de ‘gewone’ lessen aan bod. Deze basis<br />
voor een milieuverantwoord houtgebruik komt overeen met de stielkennis van de vakman.<br />
Bij de technische informatie vindt u een kort overzicht van de belangrijkste aandachtspunten hiervoor.<br />
FSC-gelabeld hout wordt eerder in dit deel uitvoerig besproken. Hier zullen we het dan ook vooral hebben<br />
over de milieuvriendelijke behandeling van buitenschrijnwerk.<br />
Wat is een milieuverantwoorde behandeling van houten buitenschrijnwerk?<br />
De drie volgende aspecten zijn onontbeerlijk:<br />
1. Een duurzame houtsoort maakt chemische houtverduurzaming overbodig<br />
2. Een milieuverantwoorde houtafwerking is een echte aanrader. Gebruik het liefst natuurverf. Watergedragen<br />
verf is al een stap in de goede richting.<br />
3. Een goed onderhoud is goud waard.
1. Een duurzame houtsoort maakt chemische houtverduurzaming overbodig<br />
Deel I | Houten buitenschrijnwerk – 23<br />
Het is praktisch, makkelijk en realistisch om voor buitenschrijnwerk onverduurzaamd hout te gebruiken:<br />
kies een houtsoort met een hoge natuurlijke duurzaamheid. De houtsoorten uit duurzaamheidsklasse I<br />
en II zijn duurzaam genoeg om ze onverduurzaamd te verwerken tot buitenschrijnwerk. Bij houtsoorten<br />
van duurzaamheidsklasse III is een constructieve bescherming nodig. Voorbeelden: afzelia (I), robinia (I-<br />
II), merbau (I-II), jatoba (I-II), kastanje (II), sapupira (II), Europees eiken (II-III), sipo mahonie (II-III), sapeli<br />
mahonie (I-III), oregon pine (III), eucalyptus (III).<br />
Bij hout uit een lage duurzaamheidsklasse (IV en V) is houtverduurzaming verplicht. Preventief chemisch<br />
verduurzaamd hout bevat altijd giftige stoffen en vormt in de afvalfase chemisch afval. Is dit makkelijk<br />
te vermijden, namelijk door te kiezen voor een duurzame houtsoort, twijfel dan niet. Hout uit duurzaamheidsklasse<br />
IV en V raden we daarom af voor buitenschrijnwerk.<br />
Uiteraard spelen nog andere houteigenschappen een rol bij het bepalen van de houtsoort. Geef ook de<br />
kans aan minder bekende houtsoorten die gelijkaardige eigenschappen hebben. Onbekende houtsoorten<br />
als sapupira, jatoba en gelamelleerd eucalyptus kunnen voor buitenschrijnwerk best concurreren met<br />
de bekende houtsoorten als afzelia, merbau en meranti.<br />
2. Ga voor een milieuverantwoorde houtafwerking<br />
- Verf of beits?<br />
Het doel van houtafwerking is voorkomen dat vocht in het hout dringt en het hout beschermen tegen<br />
UV-straling. Voor de houtafwerking van buitenschrijnwerk moet u kiezen tussen verven en beitsen. Deze<br />
afweging is een persoonlijke keuze. Vanuit milieustandpunt zijn ze gelijkwaardig.<br />
Verven vormen een dekkende, ondoorzichtige laag. Deze laag is zeer dun en ligt op het hout. Licht gekleurde<br />
verven moeten gemiddeld om de zes jaar een grote onderhoudsbeurt krijgen; donker gekleurde<br />
verven gemiddeld om de vier jaar.<br />
Beitsen zijn doorzichtige producten die in de buitenste laag van het hout dringen. Er bestaan transparante<br />
beitsen, half-transparante beitsen en weinig transparante beitsen. Deze transparantiegraad hangt<br />
af van de hoeveelheid pigment die eraan werd toegevoegd. Transparante beitsen zijn niet UV-bestendig<br />
en beschermen het hout niet voldoende tegen de UV-straling. Gerbuik transparante beitsen daarom beter<br />
niet. Half-transparante beitsen (vanaf de kleurschakering ‘lichte eik’) vragen gemiddeld om de twee jaar<br />
een grote onderhoudsbeurt. Dat is regelmatiger dan bij verven, maar het onderhoud met beitsen is per<br />
keer wel minder tijdrovend.<br />
- Natuurverven… de beste oplossing<br />
Er bestaan 2 soorten verven: natuurverven en synthetische verven. De synthetische verven worden<br />
opgedeeld in solventgedragen verven (alkydverven) en watergedragen verven (acrylaat verven), naarge-<br />
Kies voor hout met een hoge natuurlijke duurzaamheid en voor natuurverf
24 – Deel I | Houten buitenschrijnwerk<br />
lang hun oplosmiddel. Solventgedragen verven zijn verven waarbij het oplosmiddel<br />
een olie of een solvent is. Er moet white spirit gebruikt worden om deze verven aan<br />
te lengen en op te kuisen. Dit is te vermijden: opteer voor watergedragen verven in<br />
plaats van solventgedragen verven.<br />
Alle synthetische verven bevatten ‘Vluchtige Organische Stoffen’ (VOS). Deze stoffen<br />
vormen een milieubelasting. Ze kunnen ook gezondheidsproblemen veroorzaken,<br />
zoals de zogenaamde ‘schildersziekte’. Het VOS-gehalte van een verf moet zo<br />
laag mogelijk gehouden worden. Watergedragen verven bevatten een lager gehalte<br />
aan VOS dan solventgedragen verven, maar de milieuvriendelijkste oplossing zijn<br />
de natuurverven.<br />
Ideaal vanuit milieustandpunt zijn de watergebonden natuurverven. Daarna komen<br />
de natuurverven op basis van natuurlijke oliën. Op de derde plaats komen de watergebonden<br />
synthetische verven.<br />
Werk liever niet met alkydverven en high-solidverven. Die hebben een hoog VOSgehalte.<br />
3. Een goed onderhoud is goud waard<br />
Een jaarlijkse controle is vereist om toevallige of te verwachten schade op te merken.<br />
Let op hoeken en kanten, de vochtige onderregel en de siliconendichting. Een<br />
kleine beschadiging kan u plaatselijk herstellen: dat is een kleine onderhoudsbeurt.<br />
Na verloop van tijd moet een groot onderhoud gebeuren. In een aantal praktijkgevallen<br />
kan het zijn dat een groot onderhoud niet nodig is. Maar dit is geen reden om de<br />
jaarlijkse controle over te slaan.<br />
De volgende tabel verduidelijkt vooral het verschil in onderhoud tussen de beitsen<br />
en de dekkende afwerkingen, tussen lichte en donkere afwerkingen. Hoe vaak een<br />
onderhoud nodig is hangt af van de soort afwerking. Raadpleeg het etiket of de informatiefiche.<br />
Over verscheidene jaren bekeken, kan het aantal uren aan onderhoud<br />
van een transparante afwerking overeenkomen met het aantal onderhoudsuren van<br />
een donkere dekkende afwerking. De transparante afwerking vraagt namelijk een<br />
regelmatiger onderhoud, maar is minder arbeidsintensief.<br />
Tabel 1 - onderhoudstabel houtafwerkingen<br />
Jaren 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12<br />
TA geen blanke lak H O H O H O H O H O H O<br />
DA donkere kleuren H O H O H O<br />
DA lichte kleuren H O H O<br />
TA = transparante afwerking (niet alle houtsoorten), DA = dekkende afwerking (alle houtsoorten)<br />
H = herstellen van beschadigingen en horizontale delen, O = bijwerken + nieuwe deklaag<br />
Hoe vaak hout moet worden onderhouden, hangt ook af van de mate van blootstelling<br />
aan weer en wind. Schrijnwerk aan zuid- en westkanten zal meer ‘afzien’ dan<br />
schrijnwerk aan noord- en oostkanten. Onder de directe invloed van zon, wind en<br />
neerslag zullen hout en houtafwerking meer verweren en aangetast worden dan<br />
wanneer een luifel het hout beschermt, of wanneer een raam dieper in de gevel is ingewerkt.<br />
Op horizontale vlakken zal het vocht langer blijven staan. Bij gelamineerde<br />
en gevingerlaste profielen van bv. kastanje of robinia is een juiste vochtbescherming<br />
nog meer aangewezen. Het vocht kan na verloop van tijd de verlijming aantasten.<br />
Controleer uw buitenschrijnwerk jaarlijks<br />
en herstel meteen kleine beschadigingen
2. Veelgestelde vragen<br />
Waarom moet houten buitenschrijnwerk afgewerkt worden?<br />
Houtafwerking heeft drie functies: uitzicht, waterdichting en UV-weerstand<br />
Deel I | Houten buitenschrijnwerk – 25<br />
1. Een houtafwerking bepaalt het uitzicht van het hout. Smaken en kleuren verschillen uiteraard. Sommige<br />
mensen vinden natuurlijk vergrijsd hout mooi, anderen prefereren de warme en volle houtkleur,<br />
nog anderen willen een mooie kleur. De houtafwerking past hier een mouw aan.<br />
2. Een houtafwerking is waterdicht. Zo blijft het hout droger en krimpt en zwelt het minder.<br />
a. Hout rot wanneer het houtvochtgehalte een bepaalde periode boven de 20% blijft. Hout mag<br />
wel eens nat worden, maar het moet ook kunnen drogen. Dat is uiteraard niet altijd evident. Hoe<br />
droger het hout, hoe beter.<br />
b. Hout is vochtgevoelig of ‘hygroscoop’: afhankelijk van het aanwezige vocht en de relatieve<br />
luchtvochtigheid zal de houtvochtigheid variëren en zal het hout zwellen of krimpen. Wanneer<br />
water door een houtafwerking niet langer in het hout kan dringen, zal de houtvochtigheid constanter<br />
blijven waardoor het hout minder intens zwelt en krimpt. Herhaaldelijke vochtwisselingen<br />
en volumevariaties leiden tot slijtage van het hout zelf en van de afwerking. Na verloop van<br />
tijd zullen opendraaiende delen slecht sluiten.<br />
3. Houten buitenschrijnwerk staat bloot aan UV-straling en zal vergrijzen. Vergrijsd hout heeft altijd windbarstjes<br />
die een minimale hoeveelheid vocht vasthouden. Het hout blijft langer vochtig en dit willen we<br />
juist vermijden. Om dit onherroepelijke proces te vertragen of te verhinderen, moet een UV-bestendige<br />
afwerking aangebracht worden.<br />
Ik wil hout zo natuurlijk mogelijk laten, wat moet ik dan doen?<br />
Wilt u het uitzicht behouden, kies dan voor een half-transparante beits. Een half-transparante beits laat<br />
de houtstructuur zichtbaar. Het pigment in de beits geeft een UV-weerstand.<br />
Hoe minder pigment, hoe transparanter de beits, en hoe minder hout en beits beschermd worden tegen<br />
UV-straling. Hoe meer pigment, hoe donkerder de beits, en hoe meer het hout en de houtstructuur worden<br />
‘weggestopt’. Een half-transparante beits vraagt een frequenter onderhoud dan een dekkende verf.<br />
Een transparante beits is nooit aan te raden, zelfs als de producent de UV-weerstand garandeert. De<br />
kleurschakering ‘lichte eik’ is een verantwoord minimum.<br />
Hoe beperk ik het onderhoud van hout?<br />
Wilt u het onderhoud van uw raam of deur zo lang mogelijk uitstellen, kies dan voor een dekkende verfafwerking<br />
met een lichte kleur. De verwering van de afwerking hangt af van de UV-weerstand. Transparante<br />
afwerkingen bieden nagenoeg geen UV-weerstand. Hoe meer pigment in beitsen aanwezig is, hoe<br />
beter de UV-bestendigheid. Een dekkende verf zal het traagst verweren.<br />
Een donkere verf zorgt ervoor dat het hout makkelijk warmte opslaat. Opwarmen betekent uitzetten. Hoe<br />
groter de opwarming, hoe meer het hout uitzet. Na enkele jaren volgt de verf deze constante maatwisselingen<br />
minder goed. De verf zal uiteindelijk kleine barsten vertonen. Voor een donkere dekkende afwerking<br />
geldt de vuistregel: om de twee jaar een klein onderhoud en om de vier jaar een groot onderhoud.<br />
Een lichte verf zorgt voor kleinere temperatuurschommelingen, en dus kleinere maatschommelingen. De<br />
vuistregel voor lichte dekkende afwerking is: om de drie jaar een klein onderhoud en om de zes jaar een<br />
groot onderhoud.<br />
Jaarlijkse controle blijft een must. Het intensieve grote onderhoud kan beperkt worden als het klein onderhoud<br />
niet wordt uitgesteld. Wacht niet te lang om een onbeduidende kras of barst te herstellen.
26 – Deel I | Houten buitenschrijnwerk<br />
3. Technische informatie<br />
1. Houtaantasting – waarom hout behandelen?<br />
Buitenschrijnwerk is de verzamelnaam voor houten ramen, deuren en poorten die blootstaan aan het<br />
buitenklimaat. Dat zijn zowel de atmosferische als de biologische invloeden.<br />
Atmosferische<br />
invloeden<br />
Biologische<br />
invloeden<br />
Tabel 2 – overzicht van mogelijke houtaantasting door het buitenklimaat.<br />
Verwering van onbehandeld hout<br />
Chemisch (oxidatie, zuren/basen) Verwering of vergrijzing van<br />
hout en afwerking<br />
Fysisch (vocht, zonnestraling, temperatuur)<br />
Mechanisch (wind, hagel, slagregens, stof)<br />
Schimmels (of zwammen) als HV > 20% Houtrot (constructief )<br />
Blauwschimmel (visueel)<br />
Insecten (houtworm en aanverwante) Insectenaantasting<br />
Hout bestaat vooral uit lignine, cellullose en hemi-cellullose. Onder invloed van UV-licht wordt de lignine<br />
afgebroken waardoor het hout vergrijst. De cellullose zal na een tijd wegspoelen waardoor kleine<br />
windbarstjes ontstaan aan het houtoppervlak. In deze barstjes zal vocht moeilijk opdrogen. Door grotere<br />
schommelingen van de houtvochtigheid zal het hout krimpen en zwellen, wat niet wenselijk is voor buitenschrijnwerk.<br />
Hoewel velen vinden dat vergrijsd hout een ‘natuurlijke charme’ heeft, is het niet gewenst voor buitenschrijnwerk<br />
dat blootstaat aan weer en wind. Op termijn zal bij de meeste houtsoorten houtrot optreden<br />
en zullen de wind- en regendichtheid van het buitenschrijnwerk niet meer kunnen worden gegarandeerd.<br />
Het behandelen van hout met lakken en verven gebeurt voornamelijk om deze oppervlakkige verwering<br />
tegen te gaan.<br />
Pas hout zonder afwerking alleen toe als de technische vereisten minder streng zijn (bij gevelbekleding,<br />
tuinhout, buitenmeubels, terassen, afrasteringen, garagepoorten,…).<br />
Verwering van de houtafwerking<br />
Bij zonnig weer kan de temperatuur aan de oppervlakte van een donkere houtafwerking oplopen tot<br />
60°C. Dat doet het hout zwellen en krimpen, waardoor oppervlaktescheuren kunnen ontstaan. Via een<br />
barst of scheur in de afwerkingslaag zal vocht in het hout dringen, waar het moeilijk kan opdrogen. Door<br />
dit vocht zal het omliggende hout nog meer zwellen en krimpen waardoor nog grotere scheuren zullen<br />
ontstaan. Zo gaat de bal aan het rollen. UV-gevoelige afwerkingen zullen sneller verweren. Hoe groter de<br />
belasting (zon, vocht, gebruik), hoe sneller barsten ontstaan.<br />
Houtrot<br />
Houtrot is hetzelfde als schimmel- of zwamaantasting. Om schimmels te laten overleven is een minimale<br />
houtvochtigheid van 20% noodzakelijk. Houd daarom de houtvochtigheid zoveel mogelijk onder de 20%.<br />
Houten buitenschrijnwerk wordt echter vaak natter dan deze 20%. Maar als het hout beschermd wordt en<br />
goed gedetailleerd is, bereikt het slechts af en toe een houtvochtigheid van 20%.<br />
Sloganesk gezegd: “Hout mag 100 keer nat worden, als het maar 101 keer weer snel kan opdrogen.”
Deel I | Houten buitenschrijnwerk – 27<br />
Houtsoorten met een hoge natuurlijke duurzaamheid zijn langer bestand tegen houtrot in een zeer vochtige<br />
omgeving (zie verder).<br />
Blauwschimmel<br />
Een aantasting door blauwschimmel vormt geen probleem voor de functionaliteit van het schrijnwerk,<br />
maar is enkel visueel storend. Blauwschimmel komt enkel voor bij minder duurzame houtsoorten.<br />
Insecten<br />
Het hout van buitenschrijnwerk is geen interessante omgeving voor drooghoutboorders (huisboktor,<br />
klopkever, spinthoutkever). Een insectenaantasting van buitenschrijnwerk komt bijna niet voor. Ook voor<br />
andere houtaantastende insecten, zoals termieten, mariene boorders of nathoutboorders, moet bij houten<br />
buitenschrijnwerk niet worden gevreesd, zolang het hout niet rot wordt. Wat dit laatste betreft moet<br />
u vooral letten op de onderregel van bv. ramen (daar waar het hout in contact staat met de raamdorpel).<br />
Insectenwerende producten voor buitenschrijnwerk zijn dus overbodig.<br />
2. Oog voor detail<br />
Oog voor detail wordt al tijdens de lessen hout meegegeven. Essentieel blijft de zorg om de houtvochtigheid<br />
te beperken door een correcte detaillering (zodat vocht niet in het hout dringt) en door een passende<br />
profilering waarbij vocht makkelijk opdroogt. Plaats een dichtingsrubber op de juiste plaats en zorg ervoor<br />
dat de waterafvoer niet wordt dichtgeschilderd. Voorzie een vlotte waterafvoer door horizontale vlakken<br />
onder een helling van minstens 15° te plaatsen, door druipneuzen te frezen en door de kanten af te ronden<br />
met een straal van minimum 3mm.<br />
Bij grote glaspartijen moet de onderregel een grote hoeveelheid water vlot afvoeren. In kleine barstjes in<br />
het houtoppervlak of in de afwerking kan water sijpelen. Vocht dat opspat op de dorpel, betekent soms<br />
een bijkomende vochtbelasting. De onderregel en de onderzijde van de stijlen worden het zwaarst belast.<br />
Transparante beits voor buiten is geen goed idee, zelfs niet als er ‘met UV-filter’ op staat.<br />
Kies voor een half-transparante of dekkende beits.
28 – Deel I | Houten buitenschrijnwerk<br />
Houd dus bij de jaarlijkse controle van de houtafwerking vooral de onderregel en de onderzijde van de<br />
stijlen in de gaten. Scherpe randen takelen sneller af : check ze dus bij elke controle.<br />
Vóór de fabricage van het houten schrijnwerk moet het hout gedroogd zijn tot een houtvochtgehalte van<br />
16%. De tolerantie hierop is 2%. Dit houtvochtgehalte komt overeen met het gemiddelde houtvochtgehalte<br />
tijdens de gebruiksfase. Wanneer nog te nat hout wordt gebruikt, zal het hout de eerste weken en<br />
maanden verder krimpen. Dat zorgt voor spanningen en barsten in de afwerking. Een waterdichte en<br />
luchtdichte afwerking kan loskomen. Alle moeite is dan voor niets geweest. Conditioneer het hout dus op<br />
voorhand tot het juiste houtvochtgehalte.<br />
3. <strong>Duurzaam</strong>heidsklassen en houtsoorten<br />
Het is perfect mogelijk om voor buitenschrijnwerk onverduurzaamd hout te gebruiken, als u maar een<br />
houtsoort kiest met een hoge natuurlijke duurzaamheid. De natuurlijke duurzaamheid van hout is de<br />
weerstand tegen aantasting door schimmels of houtrot.<br />
De houtsoorten worden onderverdeeld in 5 duurzaamheidklassen. Dit gebeurt op basis van de kerkhofproef:<br />
een paaltje van een bepaalde houtsoort wordt in de grond geplaatst. Hoe lang het hout deze<br />
nadelige situatie (grond en vocht) verduurt, bepaalt in welke duurzaamheidsklasse het hout terecht komt<br />
(zie tabel). In labo’s worden versnelde proeven op basis van dit principe uitgevoerd.<br />
Onthoud dat houten buitenschrijnwerk het best niet voortdurend in contact met grond of water staat. Bij<br />
een gewone toepassing zal de levensduur van het buitenschrijnwerk gelukkig langer zijn.<br />
<strong>Duurzaam</strong>heidsklasse<br />
Tabel 3 – natuurlijke duurzaamheid :<br />
verschillende duurzaamheidsklassen en te verwachten levensduur<br />
A – hout in altijd<br />
vochtige grond<br />
(onverduurzaamd,<br />
volgens de kerkhofproef)<br />
B – gematigd<br />
buitenklimaat (onverduurzaamd,<br />
niet in contact met grond of water)<br />
I (zeer duurzaam) Meer dan 25 jaar 50 jaar<br />
II (duurzaam) 15 – 25 jaar 40 – 50 jaar<br />
III (matig duurzaam) 10 – 15 jaar 25 – 40 jaar<br />
IV (weinig duurzaam) 5 – 10 jaar 12 – 25 jaar<br />
V (zeer weinig duurzaam) Minder dan 5 jaar 6 – 12 jaar<br />
De houtsoorten van klasse I en II zijn duurzaam genoeg om ze onverduurzaamd te verwerken tot buitenschrijnwerk,<br />
voor klasse III-houtsoorten is een constructieve bescherming nodig, zoals een dakoversteek.<br />
De houtsoorten van klasse IV en V mogen volgens de norm enkel gebruikt worden als ze ‘in de diepte’<br />
(volledig) zijn verduurzaamd met een chemisch verduurzamingsproduct. Een verduurzaming in de diepte<br />
gebeurt industrieel in een autoclaaf onder hoge druk. Een oppervlakkige verduurzaming volstaat niet<br />
voor houtsoorten met een lage natuurlijke duurzaamheid.<br />
Spinthout is hout dat afkomstig is uit de buitenste rand van de stam. Spinthout is niet ‘verkernd’ tot kernhout.<br />
Spinthout behoort tot de minst duurzame klasse: duurzaamheidsklasse V. Wanneer spinthout<br />
aanwezig is, moet er steeds verduurzaamd worden.
Deel I | Houten buitenschrijnwerk – 29<br />
Tabel 4 – houtsoorten geschikt voor buitenschrijnwerk: kies voor houtsoorten met een hoge natuurlijke<br />
duurzaamheid zodat chemische verduurzaming overbodig wordt.<br />
Houtsoort <strong>Duurzaam</strong>heidsklasse<br />
Verduurzamen<br />
?<br />
Afwerking*** Stabiliteit<br />
Afzelia I Nee (OA)/HTA/DA Goed<br />
Teak II Nee (OA)/HTA/DA Goed<br />
Western red cedar (FSC) II Nee (OA)/HTA/DA Goed<br />
Robinia* (FSC) I-II Nee DA Goed<br />
Merbau I-II Nee HTA / DA Goed<br />
Iroko I-II Nee HTA / DA Goed<br />
Jatoba (FSC) I-II Nee DA Middelmatig<br />
Sapupira (FSC) II Nee DA Middelmatig<br />
kastanje* II Nee HTA / DA Goed<br />
europees eiken II-III Nee HTA / DA Middelmatig<br />
Sipo mahonie II-III Nee HTA / DA Goed<br />
Dark red meranti II-III Nee HTA / DA Goed<br />
Meranti (algemeen) II-IV Ja HTA / DA Goed<br />
Sapeli mahonie III Nee DA Goed<br />
Eucalyptus* (FSC) III Nee DA Goed<br />
Oregon pine III Ja HTA / DA Goed<br />
cedrorana (FSC) III-IV Ja DA Middelmatig<br />
Inlandse douglas** (FSC) III-IV Ja DA Middelmatig tot<br />
nerveus<br />
Europese lariks** (FSC) III-IV Ja DA Middelmatig tot<br />
nerveus<br />
Europese grenen (FSC) III-IV Ja DA Middelmatig<br />
Europees vuren** (FSC) IV Ja DA Middelmatig<br />
*steeds in gelamelleerde vorm of gevingerlast<br />
**spintvrij kernhout is moeilijk verkrijgbaar, bij vuren is het onderscheid tussen kern- en spinthout niet zichtbaar<br />
*** OA : onafgewerkt, HTA: half-transparant, DA : dekkend<br />
Naast de natuurlijke duurzaamheid spelen andere factoren een belangrijke rol als u een houtsoort kiest.<br />
Of hout snel vervormt bij schommelingen van het houtvochtgehalte of juist ‘stabiel’ blijft, vindt u terug in<br />
de kolom ‘stabiliteit’. Een houtsoort met een goede stabiliteit zal minder krom trekken. Een houtsoort met<br />
een middelmatige stabiliteit kan in grote opendraaiende raamgehelen bij vochtig weer wel eens aanleiding<br />
geven tot slepen of klemmen.<br />
4. Houtafwerkingsproducten: een overzicht<br />
Er bestaan vier soorten houtafwerkingsproducten: verven, beitsen, vernissen en oliën. Verven en beitsen<br />
komen in aanmerking voor buitenschrijnwerk, vernissen en oliën worden het best niet aan de buitenzijde<br />
gebruikt. Er is vaak begripsverwarring. Raadpleeg daarom steeds zorgvuldig het etiket. Wanneer nog<br />
onduidelijk is over welk houtafwerkingsproduct het gaat, moet u beslist uitgebreidere informatiefiches<br />
opvragen of de verkoper raadplegen.<br />
Verven – het liefst een watergedragen natuurverf<br />
Een verf (kleurlak) verbergt de houtstructuur volledig onder een dunne laag. Een (dekkende) verf biedt<br />
een goede bescherming tegen ultraviolette straling en tegen vocht. Het kleurengamma is onbeperkt.<br />
Donkere kleuren verweren vlugger. Het onderhoud van verven hoeft niet zo regelmatig te gebeuren,
30 – Deel I | Houten buitenschrijnwerk<br />
maar is wel intensiever. Elke verf maakt deel uit van een systeem van grondlaag of primer, eventueel een<br />
surfacer en uiteindelijk de gekozen verf. Vraag uitleg bij de verfverkoper.<br />
Natuurverven voor houten buitenschrijnwerk zijn zeker steeds aan te raden. Natuurverven bevatten<br />
steeds natuurlijke vulstoffen (zoals de meeste verven) en natuurlijke bindmiddelen, zoals<br />
lijnolie of andere natuurlijke oliën. Sommige natuurverven bevatten gezuiverde synthetische oplosmiddelen,<br />
omdat sommige bestanddelen van natuurlijke solventen (bijvoorbeeld gomterpentijn)<br />
ook allergische reacties kunnen uitlokken bij gevoelige mensen. Let op: sommige merken<br />
van natuurverf leveren ook houtverven die eerder onder het vakje ‘alkydverven’ te klasseren zijn<br />
en die zelfs schadelijke stoffen bevatten! Dit zijn zeker geen natuurverven meer. Lees goed het<br />
etiket en vraag eventueel bijsluiters, veiligheidsfiches,…op.<br />
NATUURLIJKE VERF<br />
natuurlijk bindmiddel<br />
SYNTHETISCHE VERF<br />
synthetisch bindmiddel<br />
Beitsen<br />
Tabel 5 –overzicht verfsoorten met milieu-indicator ( + - )<br />
WATERGEDRAGEN<br />
oplosmiddel = water<br />
Watergedragen<br />
natuurverf (+++)<br />
ACRYLAATVERVEN (5<br />
à 10% VOS) (-)<br />
SOLVENTGEDRAGEN<br />
oplosmiddel = olie, ‘olieverf’<br />
met natuurlijke solventen<br />
(++)<br />
met synthetische<br />
solventen (+)<br />
ALKYDVERVEN (50% VOS) (---)<br />
HIGH-SOLIDVERVEN (20% VOS (--)<br />
Veel houtverven zijn daarentegen synthetische solventgedragen verven. Bij het drogen van de<br />
verf verdampen de milieubelastende synthetische solventen (of VOS, Vluchtige Organische<br />
Stoffen). Solventgedragen verven kunnen verdund en opgekuist worden met white spirit of aromaatarme<br />
solventverdunners. Alkyd-verven (solids) bestaan voor ongeveer 50% uit VOS en zijn<br />
af te raden, high solid-alkydverven bevatten 20% VOS. Professionelen hebben een bezink- en<br />
filterinstallatie voor solventen, doe-het-zelvers niet, waardoor het nadeel bestaat dat deze producten<br />
uiteindelijk in het water terechtkomen (ja, volgens de etiketten mag u de borstels onder<br />
de kraan uitspoelen!). Een reden te meer om synthetische verven sterk af te raden.<br />
Watergedragen verven worden met water verdund en opgekuist. Watergedragen verven (bijvoorbeeld<br />
acrylaatverven) bevatten 5 à 10% VOS, die wel schadelijker zijn.<br />
Een beits (houtbeschermingsmiddel, lazuur…) verbergt de houttextuur niet, maar kan het hout wel kleuren.<br />
Een beits dringt in het hout en vormt een ademend geheel, zodat het vocht van buiten naar binnen<br />
tegengehouden wordt terwijl de vochtdoorvoer van binnen naar buiten mogelijk blijft. Beitsen zijn meestal<br />
synthetisch en solventgedragen: solids of high-solids. Er bestaan ook natuuroliebeitsen (in de Duitse<br />
natuurverfwereld ‘Lasur’ genoemd). De opdeling die gemaakt wordt bij verven, kan ook gemaakt worden<br />
bij beitsen.<br />
Beits verslijt vrij uniform en hoeft niet volledig afgeschuurd te worden bij een onderhoudsbeurt. Hoe meer<br />
pigment toegevoegd is en hoe minder transparant de beits is, des te meer dekkend ze is. Dat betekent<br />
een betere bescherming tegen UV-straling, en een minder arbeidsintensief onderhoud (per onderhoudsbeurt).<br />
Transparante beits voor buiten is geen aanrader ondanks een eventuele vermelding ‘met UV-filter’.<br />
Opteer bij beitsen voor half-transparant (TA) tot dekkend (DA).<br />
Biocide beitsen<br />
In beitsen zitten vaak biociden. Er bestaan fungiciden of schimmelwerende toevoegingen en blauwrotwerende<br />
toevoegingen. De volgende tabel toont de verschillende soorten biocide beitsen en hun codering.
Tabel 6 - overzicht codering van biocide toevoegingen bij beitsen<br />
C1 Beits met schimmelwerende, insectenwerende en blauwrotwerende werking<br />
C2 Beits met schimmelwerende en blauwschimmelwerende werking<br />
C3 Beits met blauwschimmelwerende werking – beperkt laagvormend<br />
CTOP Beits met blauwschimmelwerende werking – laagvormend<br />
Deel I | Houten buitenschrijnwerk – 31<br />
Als u voor een duurzame houtsoort voor uw buitenschrijnwerk koos, zijn ook de biocide beitsen overbodig.<br />
Weet dat deze biocide producten een verkoopstoelating moeten hebben: let op het etiket!<br />
Vernissen: vergis u niet<br />
Vernissen zijn af te raden en worden buiten nooit gebruikt. Vernissen (transparante lak) zijn transparante,<br />
kleurloze producten die een filmlaag vormen op het hout. Zij bieden weinig bescherming tegen UV-straling<br />
en vormen een zeer dampdichte laag. Als er een beschadiging (barst, kras…) in het vernis optreedt,<br />
komt daar water onder, het vocht zit opgesloten achter de dampdichte vernislaag en droogt moeilijk op.<br />
De kans op schimmelaantasing is groot en herstellingen zijn zeer arbeidsintensief. U kan eventueel wel<br />
vernis aan de binnenzijde van het buitenschrijnwerk aanbrengen.<br />
Oliën: niet voor buitenschrijnwerk<br />
Door het te oliën, brengt u een vette laag op het hout aan; het hout behoudt zijn natuurlijke uitstraling<br />
zonder te vergrijzen. Aangezien oliën dicht aanleunen bij transparante beitsen zijn ook oliën geen optie<br />
voor de buitenzijde van buitenschrijnwerk. Ook voor de binnenafwerking van buitenschrijnwerk zijn oliën<br />
weinig bruikbaar omdat ze aan de binnenzijde vaak dampopener zijn dan elke andere houtafwerking aan<br />
de buitenzijde. Dit kan aanleiding geven tot nadelige vochtopstapeling in het hout. Dit wil niet zeggen dat<br />
oliën niet geschikt zijn voor binnentoepassingen of voor tuinmeubelen (in een houtsoort uit duurzaamheidsklasse<br />
I of II en tweemaal per jaar in-oliën).<br />
5. Tips voor een onderhoudsbeurt<br />
Met het nodige gereedschap, een paar ‘doe het zelf-handen’ en de volgende tips kan u instaan voor het<br />
onderhoud van uw houten buitenschrijnwerk. Werk steeds volgens deze drie stappen:<br />
1. verwijder beschadigde afwerkingslagen en aangetast hout<br />
2. bereid de ondergrond voor: ontvetten, ‘ruw’ zetten en randen afschermen<br />
3. breng de nieuwe afwerking aan<br />
1. Verwijder beschadigde afwerkingslagen<br />
- Verwijder verflagen die afbladderen. Ze hechten niet meer op de houtondergrond. Doet u dit niet, dan<br />
zal de nieuwe afwerkingslaag zeer snel loskomen. Hoe langer u wacht met een onderhoudsbeurt, hoe<br />
meer verf afgeschuurd zal moeten worden. Zones rond krassen in de verf, schuurt u ook het best af.<br />
Beitsen vormen geen dekkende of filmvormende laag. Het probleem van afbladderen treedt niet op.<br />
- Verflagen verwijderen kan door afkrabben (het minst schadelijk, maar soms onbegonnen werk), door<br />
afschuren (werk met bevochtigd, waterbestendig schuurpapier om te beletten dat de soms giftige verfstoffen<br />
opwaaien en u ze inademt), door afbranden (let op voor eventuele giftige dampen, niet doen<br />
bij acrylaatverven) en door afbijten (mijd deze agressieve mens- en milieuonvriendelijke middelen).<br />
- Wanneer het hout verweerd en verbleekt is, zal u dit tot op het gezonde hout moeten verwijderen door<br />
schrapen of schuren. Wanneer de schade opvalt, kunt u kleinere onderdelen opvullen met houtpasta.<br />
Bij grotere houtaantastingen vervangt u het houten onderdeel.<br />
- Bespeurt u een blauwschimmelaantasting, schuur die dan ook het best af. De aantasting door blauwschimmel<br />
is niet schadelijk voor de sterkte van het hout, maar is toch visueel storend. Werk af met een<br />
verf of met een beits.<br />
2. Bereid de ondergrond voor<br />
- Ontvet het oppervlak. Een alternatief voor een milieubelastende synthetische verdunner is ontvetten<br />
met groene zeep of soda opgelost in warm water.
32 – Deel I | Houten buitenschrijnwerk<br />
Grondeerolie<br />
en natuurbeits:<br />
geschikte<br />
producten om<br />
deze deur mee<br />
te behandelen<br />
- Als de ondergrond ‘ruw staat’ zal de nieuwe afwerkingslaag beter ‘pakken’. Het volstaat om zachtjes<br />
met een schuurpapier over de bestaande afwerking te gaan. Aangekoekt vuil wordt zo weggenomen.<br />
- Ter hoogte van niet-afgeronde hoeken zal de verf snel barsten. Rond daarom het hout af met een<br />
straal van 3 mm. Dit kan met eenvoudig schuurpapier, eventueel met een vijl.<br />
- Bescherm de delen rond het hout met plakband of met plastic als u bang bent om per ongeluk muren<br />
of glas te raken. Als u het glas insmeert met een rauwe ui kunt u makkelijker gemorste verf verwijderen.<br />
3. Breng de nieuwe afwerking aan<br />
- Kies een milieuverantwoorde afwerking. Solventgedragen verf is te mijden. Watergedragen verf is al<br />
beter dan solventgedragen verf, maar heeft nog een te hoog VOS-gehalte. Gebruik het liefst natuurverf.<br />
- Niet alle verven kunnen over elkaar aangebracht worden. High solid en traditionele alkydverf kunnen<br />
over natuurverf, maar niet over acrylaatverf. Acrylaatverf kan over alkydverf, high solid en natuurverf.<br />
Natuurverf kan wel over alkydverf, niet over acrylaatverf. Probeer bij twijfel eerst een klein stukje.<br />
- Zorg voor een goede verluchting van de ruimte als u solventgedragen producten gebruikt.<br />
- Houd een doek bij de hand met het geschikte oplosmiddel (white spirit voor synthetische solventgedragen<br />
verven, water voor watergedragen verven). Als u het gebruik van white spirit wilt voorkomen,<br />
moet u wel voor een watergedragen verf opteren.<br />
- Bij winderig weer kunnen stof en insecten in de nog natte afwerkingslaag terechtkomen en daar blijven<br />
kleven. Rechtstreekse felle zon zorgt voor slechte droging. Een afwerking zet u het best op een droge<br />
ondergrond: liever niet schilderen bij dauw, mist en regen.<br />
- Respecteer droogtijden: het is niet omdat de laag droog aanvoelt, dat u de volgende laag al mag aanbrengen.<br />
Schuur iedere (droge) laag met fijn schuurpapier na voor u een volgende laag aanbrengt.<br />
- Twee dunne lagen zijn beter dan één dikke.<br />
- Indien de klus niet in één keer kan worden geklaard, dan kunnen de kwasten best onuitgespoeld in<br />
een zakje of folie bewaard worden op een koele plaats. Spoel kwasten van verf na gebruik zeker niet<br />
uit onder de kraan. Het is vanuit milieuoogpunt beter de kwasten te laten drogen.<br />
6. Een dampopener buitenzijde<br />
Denk eraan dat het belangrijk is dat het binnenschilderwerk en de glasafdichting aan de binnenzijde in<br />
goede staat verkeren. Anders kan vocht van binnenuit in het hout dringen, wat aanleiding geeft tot gebreken<br />
in het buitenschilderwerk. Bovendien moet de afwerking aan de buitenzijde steeds meer dampopen<br />
zijn dan de afwerking aan de binnenzijde.<br />
Zorg voor een dampremmende afwerking aan de binnenzijde en een dampdoorlatende laag aan de<br />
buitenzijde. U hoeft u daarom geen twee verschillende afwerkingsproducten aan te schaffen: geef de<br />
binnenzijde gewoon een extra laag.
Deel I | Houten buitenschrijnwerk – 33<br />
4. Houten buitenschrijnwerk milieuvriendelijk behandelen<br />
in de praktijkles<br />
Maak een inventaris van het houten buitenschrijnwerk in je omgeving en kijk wat jij er aan zou kunnen<br />
doen op een milieuverantwoorde manier.<br />
Voorbeeldfiche ‘inventaris’:<br />
1. Project (eigen woning/andere woning/school/bedrijf, naam, adres,…): ......................................<br />
2. Plaatsen waar houten buitenschrijnwerk gebruikt is:...................................................................<br />
3. Goede detaillering?: ....................................................................................................................<br />
4. FSC-gelabeld hout:......................................................................................................................<br />
5. Houtsoort (met duurzaamheidsklasse):.......................................................................................<br />
6. Verduurzaamd/onverduurzaamd: ................................................................................................<br />
7. Afwerkingsproduct (verf/beits, merk en omschrijving, transparant/dekkend): .............................<br />
8. Samenstelling van de afwerking (natuurverf/watergedragen/solventgedragen):.........................<br />
9. Schade (onderregel, randen, siliconendichting, binnenzijde,…): ................................................<br />
10. Laatste onderhoudsbeurt (jaartal): ..............................................................................................<br />
Voorbeeldfiche ‘handen uit de mouwen’:<br />
1. Project (woning/school/bedrijf, naam, adres,…):.........................................................................<br />
2. Plaatsen waar houten buitenschrijnwerk gebruikt is:...................................................................<br />
3. Wat moet gedaan worden (klein of groot onderhoud/nieuw buitenschrijnwerk): .........................<br />
4. Bij nieuw buitenschrijnwerk: welke houtsoort, FSC-gelabeld, verduurzaamd/onverduurzaamd:<br />
5. Welke beschadiging afschuren (oude verflaag/houtrot/blauwschimmelaantasting): ...................<br />
6. Welke voorbereidingen moeten zeker getroffen worden (ontvetten, ruw schuren, ramen afplakken,<br />
…) ........................................................................................................................................<br />
7. Welk afwerkingsproduct wordt gekozen (kan dit op de bestaande laag?):..................................<br />
8. Wat vraagt speciale aandacht (scharnieren, afwateringsopeningen, kanten afronden,…): ........<br />
....................................................................................................................................................<br />
9. Wanneer moet de volgende controle worden voorzien? .............................................................<br />
10. Wanneer is de volgende onderhoudsbeurt in te plannen (theoretisch): ......................................<br />
Het opstellen van deze fiches kan individueel, in groep of met de hele klas. De leerlingen worden zich<br />
ervan bewust hoe eenvoudig een controle gebeurt en wat een goed onderhoud inhoudt. Misschien kan u<br />
met de klasgroep zelfs enkele ramen en deuren van de school aanpakken?
34 – Deel I | Houten buitenschrijnwerk<br />
Hoe vochtig is hout? Aan de slag met een houtvochtigheidsmeter<br />
Op het moment dat hout verwerkt wordt tot een buitenschrijnwerkgeheel, moet het houtvochtgehalte<br />
schommelen rond de 16%. Een verschil van 2% wordt toegelaten. Ook de houtvochtigheid van een geplaatst<br />
buitenschrijnwerk kan u meten.<br />
Vergelijk de houtvochtigheid van verschillende ramen en deuren. Meet eventueel op verschillende (uiteenlopende)<br />
momenten. Verschilt de houtvochtigheid van de onderregel van die van de bovenregel?<br />
Is er een verschil tussen de binnenzijde en de buitenzijde? Hoe zit het met de houtvochtigheid bij een<br />
verweerde houtafwerkingslaag?<br />
5. Meer info<br />
Interessante links:<br />
www.vibe.be<br />
De website van VIBE vzw met informatie over bio-ecologisch bouwen en wonen.<br />
U vindt er gegevens van houtaannemers, schilders, verdelers en architecten die in uw buurt milieuverantwoord<br />
hout gebruiken.<br />
Binnenkort is de publicatie ‘<strong>Duurzaam</strong> houtgebruik zonder verduurzaming, alle toepassingen’ beschikbaar.<br />
Verdere informatie vindt u op deze website.<br />
www.woodforum.be<br />
Deze website vervangt de oude www.hout.be. De Belgische ’vzw hout’ heet sinds kort ‘Belgian Woodforum’.<br />
www.houtinfo.nl<br />
De houtwebsite van Nederland.<br />
www.natuurverfnetwerk.be<br />
Website van een natuurverfleverancier. Klik door naar de ‘natuurverfgids’.<br />
www.monument.vlaanderen.be/mowav<br />
Klik door naar ‘publicaties’ en ‘onderhoud houten buitenschrijnwerk’.<br />
Bronnen :<br />
- STS 52.04.8 (1994)<br />
- Iep Wiselius: Houtvademecum, stichting centrum hout, 2001.<br />
- Zakboekje Hout, Stichting centrum hout, Den Haag, 2000, 237p., zie ook www.houtinfo.nl<br />
- De Caesstecker C.: Duurzame afwerking van houten buitenschrijnwerk in: Houtnieuws nr.130 (2000),<br />
p.17-24<br />
- De Caesstecker C.: Voorbehandeling van hout voor buitenschrijnwerk, houtfiche nr. 14, zie ook<br />
www.hout.be<br />
- ÖKOTEST : Farben (2003/1, pp.60-71), www.oekotest.de<br />
- TEST AANKOOP: Beits voor buitenschrijnwerk (juni 2000,p.32-35), verf voor schrijnwerk (mei<br />
2003,p.34-37), www.testaankoop.be<br />
- Informatiefiche verven en vernissen, STIP, 2003 , 21p., www.stip.ovam.be<br />
- Lea Cruypelans & Peter Mailaise: Wegwijs in natuurlijke verfgrondstoffen. Naturam, 1990, 202p.<br />
- Peter Weissenfeld & Holger Künig: Holzschutz ohne Gift. Ökobuch, Staufen, 2001, 172p.
DEEL II<br />
Pedagogische leidraad<br />
Deel II | Pedagogische leidraad – 35
Inleiding<br />
Door in de werkplaats met de leerlingen aandacht te besteden aan duurzaam houtgebruik (FSC-gelabeld<br />
hout en milieuvriendelijke houtbeschermingsproducten) kunt u verschillende eindtermen voor het vakoverschrijdende<br />
thema “milieueducatie” bereiken:<br />
Voor de tweede graad:<br />
- Milieuzorg:<br />
1) De leerlingen kunnen milieu-aspecten op school identificeren en gericht zoeken naar informatie<br />
over omgaan met middelen, grondstoffen en verbruiksgoederen.<br />
2) De leerlingen zijn bereid grondstoffen, goederen, energie en vervoermiddelen op een duurzame<br />
manier te gebruiken.<br />
3) De leerlingen kunnen aan een milieuzorgsysteem op school meewerken. Ze zoeken hierbij naar<br />
acties die bijdragen tot een duurzame oplossing voor een bepaald milieuprobleem.<br />
Voor de derde graad:<br />
- Natuur- en milieubeleid:<br />
1) De leerlingen kunnen de beschikbare communicatiekanalen en milieueducatieve netwerken aanwenden<br />
bij milieu-initiatieven en –projecten.<br />
4) De leerlingen hebben bij het kopen van goederen en verbruiken van diensten oog voor nieuwe milieuvriendelijke<br />
alternatieven of kleinschalige initiatieven in het kader van duurzame ontwikkeling.<br />
Het thema “duurzaam houtgebruik” leent zich uitstekend om vakoverschrijdend te werken. In dit hoofdstuk<br />
vindt u tips en ideeën voor aanvullende activiteiten om aan dit thema aandacht te besteden met de<br />
leerlingen. Het is geen volledig uitgewerkt pedagogisch dossier, maar biedt wel inspiratie om concreet<br />
aan de slag te gaan.<br />
U kunt zes modules raadplegen:<br />
Module 1: Wat is FSC? Bespreking video.<br />
Module 2: Groepswerk over duurzaam bosbeheer en de oorzaken van ontbossing<br />
Module 3: Een bedrijfsbezoek<br />
Module 4: Regenwoud.kom – biodiversiteit<br />
Module 5: De FSC-database<br />
Module 6: Een project<br />
Aan het begin van elke module vindt u een tabel met de doelstellingen van de module en een opsomming<br />
van eindtermen die bereikt kunnen worden (al is dit geen volledig overzicht). De nummers verwijzen naar<br />
de eindtermen zoals vastgelegd in het Decreet tot bekrachtiging van de eindtermen van de tweede en<br />
derde graad van het gewoon secundair onderwijs van 18 januari 2002.<br />
Na de tabel volgt een beknopte beschrijving, die u aangeeft hoe u te werk kunt gaan en waar u bijkomende<br />
informatie kunt vinden.
Modules<br />
Module 1 – Wat is FSC ?<br />
Doelstellingen en eindtermen:<br />
Wat is FSC ?<br />
Deel II | Pedagogische leidraad – 37<br />
Doelstellingen:<br />
- De leerlingen maken kennis met de doelstellingen en de principes van FSC<br />
- De leerlingen halen relevante informatie uit een video en kunnen die verwerken<br />
Vakgebonden<br />
eindtermen 2e graad<br />
BSO – PAV<br />
Functionele taalvaardigheid: 1, 2<br />
Functionele informatieverwerving en -verwerking: 18<br />
TSO - Nederlands<br />
Luisteren: 3<br />
Schrijven: 24<br />
Vakoverschrijdende<br />
eindtermen 2e graad<br />
BSO & TSO – Leren leren Informatieverwerking: 3<br />
Vakgebonden<br />
eindtermen 3e graad BSO – PAV – 1e en 2e leerjaar Functionele taalvaardigheid: 1, 2, 5<br />
Vakoverschrijdende<br />
eindtermen 3 e graad<br />
BSO – PAV – 3 e leerjaar<br />
TSO-Nederlands<br />
Functionele tekstgeletterdheid: 1, 3,<br />
Luisteren: 2<br />
Schrijven: 19<br />
BSO & TSO – Leren leren Informatieverwerking: 4
Deel II | Pedagogische leidraad – 39<br />
Module 2 – Groepswerk over duurzaam bosbeheer en de<br />
oorzaken van ontbossing<br />
Doelstellingen en eindtermen:<br />
Doelstellingen:<br />
Vakgebonden<br />
eindtermen 2 e graad<br />
Vakoverschrijdende<br />
eindtermen 2 e graad<br />
Groepswerk i.v.m. duurzaam bosbeheer en oorzaken van ontbossing<br />
- De leerlingen zoeken in groep informatie op over duurzaam bosbeheer en de problematiek<br />
van ontbossing<br />
- De leerlingen stellen de gevonden informatie aan elkaar voor<br />
BSO – PAV<br />
TSO – Aardrijkskunde<br />
TSO – Nederlands<br />
BSO & TSO – Leren leren<br />
BSO & TSO – Milieueducatie Milieuzorg: 4<br />
BSO & TSO – Sociale vaardigheden<br />
Vakgebonden<br />
eindtermen 3 e graad BSO – PAV – 1e en 2 e leerjaar<br />
Vakoverschrijdende<br />
eindtermen 3 e graad<br />
Werkwijze:<br />
BSO – PAV – 3 e leerjaar<br />
TSO – Aardrijkskunde<br />
TSO – Nederlands<br />
Functionele taalvaardigheid: 3, 4<br />
Functionele informatieverwerving –en verwerking: 19<br />
Organisatiebekwaamheid: 22<br />
Tijd- en ruimtebewustzijn: 31<br />
Kennis: 10, 12<br />
Attitudes: 22<br />
Spreken/gesprekken voeren: 11, 12, 14<br />
Lezen: 22<br />
Informatie verwerven en verwerken: 2, 3<br />
Regulering van het leerproces: 6<br />
In groep probleemoplossend samenwerken: 12, 13<br />
Functionele taalvaardigheid: 3, 6<br />
Functionele informatieverwerving –en verwerking:<br />
11, 12, 13<br />
Organisatiebekwaamheid: 16<br />
Functionele tekstgeletterdheid: 1, 2, 6<br />
Functionele ICT-geletterdheid: 15, 16, 17<br />
Werken in teamverband: 26<br />
Kennis: 7<br />
Attitudes: 27<br />
Spreken/gesprekken voeren: 9, 11<br />
Lezen: 14, 18<br />
BSO & TSO – Leren leren Informatie verwerven en verwerken: 3, 4<br />
BSO & TSO – Milieueducatie<br />
BSO & TSO – Sociale vaardigheden<br />
Natuur- en milieubeleid: 1<br />
Constructief participeren aan de werking van sociale<br />
groepen: 6<br />
Als de leerlingen de basisprincipes van FSC en verantwoord bosbeheer kennen, kunt u hen in groep<br />
bepaalde aspecten ervan laten uitdiepen. Dit kan eventueel gekoppeld worden aan een projectweek (zie<br />
laatste module).
40 – Deel II | Pedagogische leidraad<br />
Enkele ideeën voor opdrachten:<br />
- Waardoor worden bossen bedreigd? De leerlingen zoeken naar de oorzaken van ontbossing: ze<br />
geven voorbeelden waaruit blijkt dat ontbossing zowel door de mens als door natuurlijke fenomenen<br />
veroorzaakt wordt.<br />
- De sociale aspecten van duurzaam bosbeheer: de leerlingen zoeken voorbeelden van de sociale<br />
functie van bossen, zowel in de tropen als bij ons.<br />
- De milieuaspecten van duurzaam bosbeheer: de leerlingen zoeken voorbeelden waaruit blijkt dat bossen<br />
een belangrijke ecologische functie hebben, zowel in de tropen als bij ons.<br />
- De economische aspecten van duurzaam bosbeheer: de leerlingen zoeken voorbeelden waaruit blijkt<br />
dat bossen een belangrijke economische functie hebben, zowel in de tropen als bij ons.<br />
Om specifiek te werken aan het aspect biodiversiteit en duurzaam bosbeheer, is ook de module<br />
Regenwoud.kom een mogelijkheid (zie p. 44).<br />
De leerlingen kunnen informatie opzoeken op internet of opvragen (telefonisch of via e-mail) bij verschillende<br />
organisaties. Zij kunnen bepaalde organisaties bezoeken of personen interviewen. Zijn er niet<br />
genoeg computers in de school, dan kunt u artikels of teksten afdrukken en aan de leerlingen uitdelen.
Deel II | Pedagogische leidraad – 41<br />
Om de leerlingen te motiveren, kunt u heel concrete opdrachten aan het groepswerk koppelen. Enkele<br />
voorbeelden:<br />
- De leerlingen maken een videospotje, liedje of radiospotje waarin bovengenoemde aspecten aan bod<br />
komen. Ze kunnen bv. een promotiespotje maken voor een bedrijf om FSC-hout bij hun klanten aan te<br />
prijzen (dit kan worden gecombineerd met een bedrijfsbezoek, zie volgende module).<br />
- De leerlingen moeten een presentatie geven op een internationaal congres (cfr. voor hun medeleerlingen).<br />
Elk groepje diept een bepaald aspect van FSC uit en maakt hier een voorstelling rond. Die<br />
kan ook voor andere klassen, of zelfs voor de hele school worden gebracht. Combineren met andere<br />
thema’s is ook mogelijk, bv. een receptie met duurzame producten.<br />
Meer informatie:<br />
U en uw leerlingen kunnen informatie vinden op de websites van verschillende organisaties:<br />
www.wwf.be<br />
De website van <strong>WWF</strong>-België (klik op Onze actiegebieden > Bossen en dan op Persberichten, Publicaties,…).<br />
www.panda.org/forests4life/<br />
De website van het bossenprogramma van <strong>WWF</strong> International (in het Engels).<br />
www.fsc.org<br />
De website van FSC-International (in het Engels en in het Spaans).<br />
www.fscnl.org<br />
De website van FSC-Nederland (u kunt er onder meer een brochure downloaden over de sociale aspecten<br />
van duurzaam bosbeheer: klik op Documentatie > Rapporten).<br />
www.wnf.nl<br />
De website van <strong>WWF</strong>-Nederland.<br />
www.greenpeace.be<br />
De website van Greenpeace <strong>Belgium</strong>.<br />
www.11.be<br />
De portaalsite van de Vlaamse Noord-Zuid-beweging (met thema’s als inheemse volkeren, duurzame<br />
ontwikkeling,…).<br />
www.vbv.be<br />
De website van de Vereniging voor Bos in Vlaanderen.<br />
www.bosengroen.be<br />
De website van de Afdeling Bos & Groen van de Vlaamse overheid.<br />
www.groenhart.be<br />
De website van Groenhart, een Vlaamse NGO die haar steentje wil bijdragen aan de bescherming en het<br />
duurzaam beheer van de natuurlijke rijkdommen op deze wereld.<br />
www.ebg.be<br />
De website van het Educatief Bosbouwcentrum Groenendaal.
42 – Deel II | Pedagogische leidraad<br />
Module 3 – Bedrijfsbezoek<br />
Doelstellingen en eindtermen:<br />
Doelstellingen:<br />
Vakgebonden<br />
eindtermen 2 e graad<br />
Vakoverschrijdende<br />
eindtermen 2 e graad<br />
Bedrijfsbezoek<br />
- Leerlingen zoeken zelfstandig informatie op<br />
- Leerlingen leren de praktijk van een bedrijf kennen<br />
- Leerlingen leren wat FSC-gelabeld hout betekent in de praktijk (beschikbaarheid,<br />
CoC-certificaat, meerprijzen, vraag naar FSC-hout, …)<br />
BSO - PAV<br />
BSO & TSO – Leren leren<br />
Vakgebonden<br />
eindtermen 3 e graad BSO – PAV – 1e en 2 e leerjaar<br />
Vakoverschrijdende<br />
eindtermen 3 e graad<br />
BSO – PAV – 3 e leerjaar<br />
Functionele taalvaardigheid: 1, 2, 3<br />
Organisatiebekwaamheid: 21<br />
Informatie verwerven en verwerken: 2, 3<br />
Regulering van het leerproces: 6<br />
Horizonverruiming: 13<br />
Functionele taalvaardigheid: 1 t/m 6<br />
Organisatiebekwaamheid: 16<br />
Functionele tekstgeletterdheid: 3<br />
Werken in teamverband: 26<br />
TSO - Nederlands Spreken/gesprekken voeren: 9<br />
BSO & TSO – Leren leren<br />
Informatie verwerven en verwerken: 3<br />
Keuzebekwaamheid/Horizonverruiming: 17
Werkwijze:<br />
Deel II | Pedagogische leidraad – 43<br />
Een bedrijfsbezoek leert de leerlingen veel over hun toekomstige beroepsmogelijkheden en de werking<br />
van een bedrijf. Door met uw klas of de school een bedrijf te bezoeken dat FSC-hout verkoopt of verwerkt,<br />
kunt u de leerlingen ook laten kennismaken met FSC in de praktijk.<br />
De leerlingen moeten wel al wat op de hoogte zijn van wat FSC-gelabeld hout precies is voor ze naar het<br />
bedrijf gaan. Kies deze module daarom ná de kennismaking met FSC en het groepswerk.<br />
<strong>WWF</strong> kan u helpen een bedrijf uit te kiezen om te bezoeken. U kunt de lijst van bedrijven met een CoCcertificaat<br />
raadplegen (op de website van <strong>WWF</strong>) of zoeken in de FSC-databank. Of u kunt een bedrijf selecteren<br />
dat lid is van de FSC-bedrijvengroep: bedrijven die zich actief engageren voor FSC en duurzaam<br />
bosbeheer, bv. door ‘illegaal’ gekapt hout uit hun aanbod te weren of door hun gamma gecertificeerde<br />
producten regelmatig uit te breiden.<br />
U kunt dit bedrijfsbezoek combineren met een excursie in het kader van duurzaam bouwen in het algemeen.<br />
Hiervoor komen verschillende locaties in Vlaanderen in aanmerking:<br />
- Kamp C (Westerlo): www.provant.be/kampc<br />
- Ecohuis (Antwerpen): www.eha.be<br />
- Centrum <strong>Duurzaam</strong> Bouwen (Heusden-Zolder): www.centrumduurzaambouwen.be<br />
- Conciërgewoning (Provinciale school Diepenbeek): www.limburg.be/duurzaambouwen<br />
Er zijn in Vlaanderen al heel wat gemeenten die bouwprojecten in FSC-gelabeld hout hebben uitgevoerd.<br />
U kunt het bedrijfsbezoek combineren met een bezoek aan zo’n gemeentelijk project. Neem hiervoor het<br />
best contact op met de milieudienst van de gemeente om na te gaan wat de mogelijkheden zijn. Op de<br />
<strong>WWF</strong>-website vindt u een overzicht van voorbeeldprojecten in FSC-gelabeld hout.<br />
Om de eindtermen i.v.m. Leren leren en PAV (organisatiebekwaamheid, werken in teamverband) te bereiken,<br />
is het belangrijk de leerlingen actief te laten deelnemen aan de voorbereiding van het bedrijfsbezoek:<br />
- informatie over te bezoeken bedrijven en instanties opzoeken;<br />
- een bedrijf of instantie kiezen;<br />
- de praktische organisatie van het bedrijfsbezoek mee opzetten (datum afspreken, ligging bedrijf,<br />
transport, …);<br />
- de inhoudelijke voorbereiding mee uitwerken (opstellen vragenlijsten…);<br />
- …<br />
Naast FSC kan de leerkracht ook milieuvriendelijke houtbehandeling en preventie van chemische<br />
verduurzaming als thema nemen voor het bedrijfsbezoek. Ga bv. eens op bedrijfsbezoek bij een<br />
natuurverfverdeler in uw buurt en vergelijk de verschillende verven. Voor tips over te bezoeken<br />
bedrijven of projecten, kunt u terecht bij VIBE, tel: 03/239.74.23, info@vibe.be, www.vibe.be. Ook<br />
verkrijgbaar bij VIBE: de uitgave ‘<strong>Duurzaam</strong> houtgebruik zonder verduurzaming. Deel 1: Hoe hout<br />
gebruiken zonder preventieve chemische behandeling? Deel 2: Laag-energiegebouwen in bio-ecologische<br />
houtskeletbouw.<br />
Meer informatie:<br />
- Bedrijfsbezoeken i.v.m FSC: contacteer <strong>WWF</strong>, sabien.leemans@wwf.be, 02/340.09.90.<br />
- Bedrijfsbezoeken i.v.m milieuvriendelijke houtbehandeling en preventie van chemische verduurzaming:<br />
contacteer VIBE, info@vibe.be, tel: 03/239.74.23, www.vibe.be<br />
- Bedrijven met een CoC-certificaat: www.wwf.be > Onze actiegebieden > Bossen > Online publicaties<br />
- De leden van de FSC Bedrijvengroep: www.wwf.be > Onze actiegebieden > Bossen > België: de FSC<br />
Bedrijvengroep<br />
- Voorbeeldprojecten in FSC-gelabeld hout: www.wwf.be > Wat jij kan doen > als lokale overheid ><br />
duurzaam houtgebruik > voorbeeldprojecten.<br />
- De FSC-databank: www.wwf.be/fsc
44 – Deel II | Pedagogische leidraad<br />
Module 4 – Regenwoud.kom – biodiversiteit<br />
Doelstellingen en eindtermen:<br />
Doelstellingen:<br />
Vakgebonden<br />
eindtermen 2 e graad<br />
Vakoverschrijdende<br />
eindtermen 2 e graad<br />
Regenwoud.kom – biodiversiteit<br />
- De leerlingen maken kennis met de diversiteit aan fauna en flora in het regenwoud<br />
en in hun achtertuin in Vlaanderen<br />
- De leerlingen hebben een notie van het belang van biodiversiteit<br />
BSO – PAV<br />
TSO – Aardrijkskunde<br />
BSO & TSO – Leren leren<br />
Functionele taalvaardigheid: 1, 2 Functionele informatieverwerving<br />
en –verwerking: 19<br />
Tijd –en ruimtebewustzijn: 31<br />
Kennis: 10, 12<br />
Attitudes: 22, 23<br />
Informatie verwerven en verwerken: 2, 3<br />
Regulering van het leerproces: 6, 7<br />
BSO & TSO – Milieueducatie Natuurzorg: 6, 9, 10<br />
Vakgebonden<br />
eindtermen 3 e graad BSO – PAV – 1e en 2 e leerjaar<br />
Vakoverschrijdende<br />
eindtermen 3 e graad<br />
Werkwijze:<br />
BSO – PAV – 3 e leerjaar<br />
TSO – Aardrijkskunde<br />
Functionele taalvaardigheid: 1 t/m 6<br />
Functionele informatieverwerving –en verwerking:<br />
11, 12, 13,<br />
Organisatiebekwaamheid: 16<br />
Tijd- en ruimtebewustzijn: 19<br />
Functionele tekstgeletterdheid: 1 t/m 6<br />
Functionele ICT-geletterdheid: 16, 17, 18<br />
Problemen oplossen: 19 t/m 24<br />
Werken in teamverband: 26 t/m 32<br />
Kennis: 7, 10<br />
Attitudes: 27, 29<br />
BSO & TSO – Leren leren Informatie verwerven en verwerken: 3, 4, 6, 7, 8<br />
BSO & TSO - Opvoeden tot<br />
burgerzin<br />
Wereldburgerschap: 13, 14, 16, 17<br />
BSO & TSO – Milieueducatie Natuur- en milieubeleid: 1, 5, 6<br />
De module “Biodiversiteit” van het ICT-project Regenwoud.kom bevat verschillende werkvormen, waaronder<br />
interactieve multimediaoefeningen om het aspect biodiversiteit in een tropisch regenwoud te<br />
bekijken. De bescherming van de biodiversiteit is één van de pijlers van duurzaam bosbeheer en een<br />
belangrijk aspect van FSC.<br />
De module is te vinden op www.regenwoud.com . Op deze website zijn twee matrices te vinden: één voor<br />
de leerkrachten (uitleg i.v.m. werkwijze, duur van de verschillende opdrachten, achtergrondinformatie<br />
over het thema) en één voor de leerlingen (de verschillende werkvormen).
Deel II | Pedagogische leidraad – 45<br />
Eind 2003 nam <strong>WWF</strong> het project Regenwoud.kom over, met als thema een case-study in het Costa<br />
Ricaanse regenwoud. Het project werd ontwikkeld en opgestart door She Consultancy en Landscape<br />
Foundation met steun van de Vlaamse overheid. In 2004 namen tientallen Vlaamse klassen deel aan<br />
de Regenwoud.kom-campagne.<br />
Momenteel werkt <strong>WWF</strong> aan een nieuwe Regenwoud.kom-campagne, met deze keer als case-study<br />
een terreinproject van <strong>WWF</strong> in Kameroen. De start van de nieuwe campagne Regenwoud.kom-Kameroen<br />
is gepland voor het schooljaar 2005-2006.<br />
Meer informatie:<br />
- De regenwoud.kom-website: www.regenwoud.com<br />
- Voor info over de campagne Regenwoud.kom 2005-2006, contacteer <strong>WWF</strong>, Yolente Delaunoy, tel:<br />
02/340.09.71, yolente.delaunoy@wwf.be.
46 – Deel II | Pedagogische leidraad<br />
Module 5 – De FSC-database<br />
Doelstellingen en eindtermen:<br />
Doelstellingen:<br />
Vakgebonden<br />
eindtermen 2e graad<br />
Vakoverschrijdende<br />
eindtermen 2e graad<br />
De FSC-database: www.wwf.be/fsc<br />
- Leerlingen zoeken zelfstandig informatie op<br />
- Leerlingen leren informatie opzoeken in een database op het Internet<br />
- Leerlingen leren over toepassingsmogelijkheden van minder gekende houtsoorten<br />
- Leerlingen krijgen een zicht op de beschikbaarheid van FSC-gelabelde producten<br />
bij verschillende leveranciers<br />
BSO – PAV<br />
Functionele informatieverwerving<br />
en -verwerking: 19<br />
BSO & TSO – Leren leren Informatie verwerven en verwerken: 2<br />
BSO & TSO - Milieueducatie Milieuzorg: 1<br />
Vakgebonden<br />
eindtermen 3 e graad BSO – PAV – 1e en 2 e leerjaar<br />
Vakoverschrijdende<br />
eindtermen 3 e graad<br />
Functionele informatieverwerving<br />
en -verwerking: 13<br />
BSO – PAV – 3 e leerjaar Functionele ICT-geletterdheid: 15, 16<br />
BSO & TSO – Leren leren Informatie verwerven en verwerken: 3
Werkwijze:<br />
Deel II | Pedagogische leidraad – 47<br />
Op de website van <strong>WWF</strong>: www.wwf.be/fsc is een FSC-database te vinden. Deze database bestaat uit<br />
twee delen: een database met technische informatie over houtsoorten en een leveranciersgids.<br />
- Technische informatie over minder gekende houtsoorten<br />
In deze database vindt u technische informatie over minder gekende houtsoorten die met het FSC-label<br />
te verkrijgen zijn op de Belgische markt. Er zijn twee manieren om de database te doorzoeken: op<br />
houtsoort of op toepassing. U kunt van elke houtsoort een technische fiche downloaden. Van verschillende<br />
houtsoorten kunt u ook een foto bekijken.<br />
- Leveranciersgids<br />
In de leveranciersgids vindt u informatie over de beschikbaarheid van FSC-gelabelde producten bij de<br />
erkende houtimporteurs en -handelaren (met een FSC CoC-certificaat). Ook kunt u opzoeken welke<br />
bedrijven werken in FSC-gelabeld hout kunnen uitvoeren (erkende schrijnwerkers en aannemers met<br />
een FSC CoC-certificaat). Van elke leverancier kunt u een document met meer informatie downloaden.<br />
De leerlingen kunnen met behulp van deze database op zoek gaan naar leveranciers voor FSC-gelabeld<br />
hout (bv. voor gebruik in de werkplaats van de school), ze kunnen op zoek gaan naar alternatieve houtsoorten<br />
(bv. ter vervanging van meranti voor buitenschrijnwerk),...<br />
Meer informatie:<br />
U kunt de FSC-database raadplegen op www.wwf.be/fsc
48 – Deel II | Pedagogische leidraad<br />
Module 6 – Een project<br />
Doelstellingen en eindtermen:<br />
Doelstellingen<br />
Eindtermen<br />
2 e graad<br />
3 e graad<br />
Werkwijze:<br />
Een project<br />
- De leerlingen werken gedurende een week (of verspreid over een langere periode)<br />
rond een thema, gelinkt aan duurzaam bosbeheer.<br />
- De leerlingen plaatsen FSC-certificering en duurzaam bosbeheer in een breder perspectief<br />
- De leerlingen zetten zich actief in of engageren zich persoonlijk voor het thema.<br />
De eindtermen die worden bereikt, verschillen sterk naargelang de gekozen acties<br />
of projecten. Vermits de nadruk op actiegerichte kennisopbouw ligt i.p.v. op passieve<br />
kennisoverdracht, worden met een projectweek vele vakgebonden en vakoverschrijdende<br />
eindtermen bereikt. De leerlingen leren door eigen ervaring, waardoor de school<br />
gemakkelijker kan inspelen op de competenties en individuele behoeften van de leerlingen.<br />
Automatisch gaat er dan aandacht naar creativiteit, zelfontplooiing, communicatievaardigheden,<br />
handelingsbekwaamheid, …<br />
BSO & TSO - Gezondheidseducatie<br />
BSO & TSO – Leren leren<br />
BSO & TSO – Milieueducatie<br />
BSO & TSO – Sociale vaardigheden<br />
BSO & TSO – Leren leren<br />
BSO & TSO – Milieueducatie<br />
BSO & TSO – Sociale vaardigheden<br />
Afhankelijk van het<br />
gekozen project<br />
Sommige scholen houden jaarlijks een projectweek, met bv. acties om een bepaald project financieel te<br />
ondersteunen. Sprekers van allerlei organisaties worden uitgenodigd om hun werk en projecten uit te<br />
leggen of de leerlingen kunnen workshops volgen.<br />
U kunt een dergelijke projectweek aan het lessenpakket over FSC-gelabeld hout koppelen door bv. een<br />
project over duurzaam bosbeheer in de kijker te stellen, of organisaties uit te nodigen die hier aandacht<br />
voor hebben (<strong>WWF</strong>, Greenpeace, VBV, Natuurpunt, Groenhart, KWIA, VODO, Saffier, …).<br />
Enkele mogelijke acties of activiteiten:<br />
- Boomplantacties (bv. VBV…)<br />
- Workshops (bv. uit het aanbod van Kleur bekennen, zie kader)<br />
- Terreinbezoeken of excursies<br />
- Een project in het buitenland steunen (de hieronder vermelde NGO’s voeren projecten rond duurzaam<br />
bosbeheer uit).<br />
Meer informatie:<br />
NGO’s en duurzaam bosbeheer: Wie doet wat?<br />
Scholen die overwegen om tijdens een projectweek acties te ondernemen om een terreinproject financieel<br />
te ondersteunen, of die een spreker willen uitnodigen, kunnen hun licht opsteken bij volgende organisaties<br />
(deze lijst is niet volledig):
Deel II | Pedagogische leidraad – 49<br />
- <strong>WWF</strong> coördineert over de hele wereld terreinprojecten over duurzaam bosbeheer, zowel in de gematigde<br />
als in de tropische streken. <strong>WWF</strong> verricht ook lobbywerk bij verschillende instanties om duurzaam<br />
bosbeheer aan te moedigen. Zie www.wwf.be (België) of www.panda.org (internationaal).<br />
- Greenpeace concentreert haar campagnes op de bescherming van de laatste oerbossen (Amazone,<br />
Canada, Stille Zuidzeeregio en het Congobekken). Zie www.greenpeace.be (België) of<br />
www.greenpeace.org (internationaal).<br />
- De Vereniging voor Bos in Vlaanderen (VBV) ijvert voor bosbehoud, bosuitbreiding en een betere<br />
afstemming van de verschillende gebruiksfuncties van Vlaamse bossen. VBV organiseert onder meer<br />
boomplantacties. Daarnaast ondersteunt VBV een terreinproject in Costa Rica. De organisatie ontwikkelde<br />
ook een gezelschapsspel over het thema bos (Yggdrasil) voor jongeren tussen 6 en 16 jaar. Zie<br />
www.vbv.be<br />
- Natuurpunt beheert in Vlaanderen honderden hectaren natuurgebied. De vereniging ondersteunt ook<br />
projecten van Birdlife International in Indonesië en Brazilië. Zie www.natuurpunt.be<br />
- Groenhart is een nieuwe Vlaamse NGO die het Vlaams Fonds Tropisch Bos beheert dat in 2002<br />
werd gecreëerd. Met dit fonds wil de Vlaamse overheid haar verantwoordelijkheid opnemen voor de<br />
bescherming en het beheer van tropische bossen. Zie www.groenhart.be<br />
- KWIA is een mensenrechtenorganisatie die zich inzet voor de rechten van inheemse volkeren. Binnen<br />
dat kader ijvert KWIA ook voor de bescherming van de biodiversiteit en het tropische regenwoud. Zie<br />
www.kwia.be<br />
- Safier is een kleinschalige organisatie opgericht door enkele Leuvense bio-ingenieurs. Safier leidt<br />
een aantal ontwikkelingsprojecten in Indonesië om een alternatief te bieden voor illegale houtkap. Zie<br />
http://safier.studentenweb.org/
50 – Deel II | Pedagogische leidraad<br />
- EBG (Educatief Bosbouwcentrum Groenendaal) Het EBG organiseert ateliers met als thema<br />
“boomsoorten herkennen” e.d., maar kan ook ateliers op maat uitwerken voor scholen op vraag van<br />
leerkrachten. Meer info: Mia Brankaer, 02/688 06 53 of mia.brankaer@telenet.be<br />
Workshop-ideeën uit het aanbod van “Kleur bekennen”<br />
“Kisten uit het regenwoud” (voor 2 e en 3 e graad SO) is een interactieve workshop uit het aanbod van Kleur<br />
bekennen waarbij de leerlingen aan de hand van dia’s, getuigenissen, allerlei voorwerpen en doorschuifactiviteiten<br />
worden geconfronteerd met de problemen van het tropisch regenwoud. Meer info op de site<br />
van Kleur bekennen of via mail: leen.broekaert@yucom.be<br />
“Kwikke vis in een bos zonder bomen” (2 e en 3 e graad SO) van Safier vzw is een workshop waarbij aan de<br />
hand van video- en fotomateriaal de houtkap in het Indonesische oerwoud wordt bekeken door de ogen<br />
van een kind. Er wordt ruim aandacht besteed aan alternatieven voor de illegale houtkap. Meer info op<br />
de website van Kleur bekennen of via mail: safier@studentenweb.org<br />
Kleur bekennen biedt ook andere workshops aan die kaderen in het thema duurzame ontwikkeling. De<br />
zoekmachine op de website www.kleurbekennen.be maakt u wegwijs doorheen het aanbod.<br />
Extra informatie:<br />
Op de NME-inventaris van de Vlaamse overheid vindt u een overzicht van wat er in Vlaanderen allemaal te<br />
vinden is rond natuur- en milieueducatie (organisaties, musea, workshops, …): www.mina.vlaanderen.be/<br />
milieueducatie/inventaris
Bijlage 1<br />
1<br />
Vragenlijst 1<br />
FSC ... Ja voor natuurvriendelijk hout<br />
Deel II | Pedagogische leidraad – 51<br />
Je krijgt nu de video “Ja voor natuurvriendelijk hout” van <strong>WWF</strong> te zien, waarin je kennismaakt met<br />
duurzaam bosbeheer en FSC-gelabeld hout. Zoek tijdens het bekijken van de video het antwoord op<br />
volgende vragen:<br />
1) De totale oppervlakte van de regenwouden wordt voorgesteld door de oppervlakte van de Verenigde<br />
Staten. Jaarlijks verdwijnt een deel ter grootte van Californië. Als aan dit tempo verder wordt gekapt,<br />
binnen hoeveel jaar zijn alle regenwouden dan verdwenen?<br />
2) Noem twee desastreuze gevolgen van grootschalige ontbossing.<br />
3) Hoeveel bomen worden er beschadigd in het regenwoud wanneer via klassieke exploitatiemethodes<br />
één boom wordt geveld en gerooid?<br />
4) a. Hoeveel percent van zijn nettowinst investeert het Zweedse bedrijf STORA op korte termijn in ecologisch<br />
verantwoorde bosexploitatie?<br />
b. Wat brengt deze manier van werken op lange termijn met zich mee, investering of opbrengst?<br />
5) Wat garandeert het FSC-label?<br />
6) Op de video komen een aantal methodes aan bod om in tropische bossen de schade aan het woud te<br />
beperken wanneer het wordt geëxploiteerd. Noem er twee.<br />
7) Welke drie doelstellingen heeft een bedrijf dat behoort tot de Club ’97 (die ondertussen FSC bedrijvengroep<br />
heet)?<br />
Noot:<br />
- De Club 97, waarvan op de video sprake is, heet sinds kort “FSC Bedrijvengroep”. Info over deze<br />
bedrijven is te vinden op www.wwf.be/fsc<br />
- Op de video wordt gesproken over het uitwerken van FSC-criteria voor Belgische bossen. Er wordt<br />
ook gezegd dat weldra Belgische bossen gecertificeerd zouden worden. Dat is ondertussen het geval<br />
voor het Zoniënwoud en voor het Meerdaalwoud en het Heverleebos (ten Zuiden van Leuven).
52 – Deel II | Pedagogische leidraad<br />
Bijlage 2<br />
2<br />
Vragenlijst 2<br />
FSC... Ja voor natuurvriendelijk hout<br />
Je krijgt de <strong>WWF</strong>-video “Ja voor natuurvriendelijk<br />
hout”, waar duurzaam bosbeheer en FSC-gelabeld<br />
hout worden voorgesteld, (opnieuw) te zien.<br />
Weet je ook het antwoord op volgende vragen:<br />
1) Houtontginning betekent dat de wouden onder<br />
druk komen te staan. Toch vinden milieuorganisaties<br />
niet dat we moeten stoppen met<br />
bosexploitatie. Wat is de visie van <strong>WWF</strong> hieromtrent?<br />
2) Vooruitdenkende bedrijven zoals de Zweedse<br />
houtexploitant STORA verwachten dat het<br />
verhandelen van hout uit duurzaam beheerde<br />
bossen hen op termijn winst zal opleveren.<br />
Welke redenering zit hierachter?<br />
3) Waarom is het zo belangrijk dat elke boom zijn<br />
eigen “identiteit” krijgt, die hij behoudt van bos<br />
tot consument?<br />
4) Wat is de rol van FSC of de “Raad voor duurzaam<br />
bosbeheer”?<br />
5) Waarom biedt FSC een realistische oplossing<br />
voor het voortbestaan van onze bossen?<br />
6) Welke redenen zien Belgische houthandelaars<br />
om FSC te promoten?<br />
Noot:<br />
- De Club 97, waarvan op de video sprake<br />
is, heet sinds kort “FSC Bedrijvengroep”<br />
. Info over deze bedrijven is te vinden op<br />
www.wwf.be/fsc<br />
- Op de video wordt gesproken over het uitwerken<br />
van FSC-criteria voor Belgische bossen.<br />
Er wordt ook gezegd dat weldra Belgische<br />
bossen gecertificeerd zouden worden. Dat is<br />
ondertussen het geval voor het Zoniënwoud<br />
en voor het Meerdaalwoud en het Heverleebos<br />
(ten Zuiden van Leuven).
Bijlage 3<br />
De oplossingen van de vragenlijsten<br />
De oplossingen voor vragenlijst 1:<br />
1) 50 jaar<br />
2) overstromingen – droogtes en hongersnood<br />
3) 27<br />
4) 10% - opbrengst<br />
5) dat het hout afkomstig is uit een duurzaam<br />
beheerd bos<br />
6) een wig gebruiken om de valrichting te bepalen<br />
– lianen op voorhand doorknippen<br />
– andere uitsleeptechnieken – holle bomen<br />
op voorhand identificeren<br />
7) FSC-hout verkopen of verwerken (sinds<br />
1997) – leveranciers aanzetten om FSC-hout<br />
te leveren – de klanten sensibiliseren om<br />
FSC-hout te kopen<br />
Deel II | Pedagogische leidraad – 53<br />
De oplossingen voor vragenlijst 2:<br />
1) houtontginning kán, maar op een ecologisch<br />
verantwoorde manier<br />
2) consumenten worden milieubewuster: de<br />
vraag naar ecologisch verantwoorde producten<br />
zal toenemen<br />
3) alleen zo kan men de consument garanderen<br />
dat het hout dat hij koopt uit een duurzaam<br />
beheerd bos komt<br />
4) principes en criteria opstellen voor ecologisch<br />
verantwoord bosbeheer – instellingen accrediteren<br />
die het FSC-label toekennen<br />
5) het FSC-systeem is gebaseerd op de markteconomie:<br />
bossen behouden hun economische<br />
waarde / de vraag naar verantwoorde<br />
producten neemt toe<br />
6) bijdragen tot het voortbestaan van de bossen<br />
(hun inkomsten!) – de klant beter informeren<br />
waar producten vandaan komen – ….