You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Die dekolonialisasie van en post-koloniale uitdagings vir Botswana (1966-1976).<br />
1. Inleiding<br />
Hierdie seminaar handel oor die dekolonialisasie van Botswana en die historiese<br />
uitdagings wat met die onafhanklikheidswording gepaardgegaan het gedurende die<br />
eerste tien jaar van onafhanklikheid. Die gebied wat vandag as Botswana bekendstaan<br />
het voorheen bekendgestaan as Bechuanaland. Vir die doeleindes van hierdie<br />
seminaar gaan daar eerder van Botswana gebruikgemaak word as Bechuanaland. Dit<br />
word gedoen om verwaring te vermy en omdat hierdie studie nie handel oor die<br />
koloniale tydperk nie. Alhoewel daar ‘n subtiele verskil bestaan tussen die twee terme<br />
was laasgenoemde amptelik iets van die verlede teen die 1960’s en onafhanklikheid –<br />
wat die kern van hierdie bespreking behels.<br />
Daar word gefokus op die oorgang van Botswana van ‘n Britse kolonie na ‘n<br />
demokratiese land en die bepaalde uitdagings wat hierdie proses ingehou het. Daar<br />
word ook gepoog om ‘n evaluasie van die proses te lewer. Die seminaar neem die<br />
vorm aan van ‘n algemene besprekeing en dus word daar opsetlik weggeskram van ‘n<br />
teoretiese bespreking. Daar word wel aan die begin ‘n kort bespreking gelewer oor<br />
geografiese faktore waaraan die land gekenmerk word omdat hierdie faktore<br />
onderliggend is aan die manier hoe elke land individueel bestuur word. Botswana<br />
word as ‘n unieke land bestudeer wat geinterpreteer moet word teen ‘n veranderende<br />
Afrika en wêreld. Die studie van Botswana geskied dus nie in isolasie nie. Die land se<br />
status gedurende onafhanklikheid bied ‘n baie interessante perspektief op politieke<br />
diplomasie wat ook hier bespreek sal word.<br />
‘n Hele aantal historiese ontwikkelinge maak van Botswana ‘n interessante<br />
gevallestudie in die soeke na ‘n beter begrip van Afrika-onafhanklikeheid as geheel.<br />
Hieronder tel konstitutionele ontwikkelinge, die veranderende ekonomie en onderwys<br />
maar net as enkeles. Die land was gekenmerk aan ‘n vreedsame oorgang van kolonie<br />
na demokrasie, die ontstaan van ‘n nie-rassige samelewing asook ‘n sekere mate van<br />
ekonomiese vooruitgang wat gelees moet word teen die agtergrond van politieke<br />
stabiliteit. Die land was ook gekenmerk aan veelpartyverkiesings wat gereeld<br />
plaasgevind het sonder geweld of intimidasie. Die land het dus oor ‘n ware<br />
- 1 -
demokratiese kultuur beskik wat ‘n skaarste is in die Afrika kontinent. In hierdie<br />
seminaar gaan daar gepoog word om hierdie ontwikkelinge vas te lê. Die vraag wat<br />
dikwels na vore tree is was Botswana ‘n suksesverhaal? In hoe ‘n mate was die land<br />
suksesvol? Was dit suksesvol in terme van Westerse- of Afrikastandaarde en kan daar<br />
enigsens in hierdie rigting gepraat word? Met hierdie vrae in gedagte moet daar gekyk<br />
word na die ontwikkelinge in hierdie land.<br />
Gedagtig aan die gebeure elders in Afrika, militêre staatsgrepe, politieke<br />
onstabiliteit, diktatorskap, armoede en burgeroorloë, kan daar verstaan word hoekom<br />
Botswana deur die res van die wêreld as ‘n suksesverhaal beskou word. Omring deur<br />
onderdrukte lande ten tye van onafhanklikheid en te midde van geweldige<br />
ekonomiese uitdagings, het Botswana in 1966 die pad begin stap van ‘n demokrasie<br />
en nooit van koers af gegaan nie. Seretse Khama, die inspirerende leier en eerste<br />
President van onafhanklike Botswana, kom natuurlik ook ter sprake in die werk en<br />
daar gaan gekyk word na sy rol as leier. Daar word ook ‘n bespreking aangetref van<br />
die algemene politieke klimaat en dus kom ander leiersfigure ook ter sprake.<br />
Natuurlik kan ‘n bespreking van hierdie aard nie net stop by die wat nie, daar moet<br />
ook gekyk word na die “hoe?” en “hoekom?” Ekonomies word daar gekyk na die<br />
veranderende ekonomie en die rol van die mynbousektor in ‘n poging om die<br />
ekonomie beter te begryp. Die transformasie van die onderwysstelsel is ook belangrik<br />
en word onafhanklik bespreek. Die stryd om die hart en siel van kiesers, die politiek,<br />
was ‘n belangrike aspek van post-koloniale Botswana. Deur verantwoordelike<br />
partypolitiek en goeie leierskap, het Botswana nie die pad gestap van byvoorbeeld hul<br />
buurland Zimbabwe nie, maar regverdige verkiesings gehou. Daarom is dit<br />
noodsaaklik om die politiek van die land te bespreek.<br />
Soos wat reeds uit die titel duidelik blyk is die fokus in hierdie studie die eerste tien<br />
jaar van onafhanklikheid, wat in die geval Botswana die periode 1966-1976 behels,<br />
omdat hierdie seminaar historiese ontwikkeling probeer dokumenteer en nie soseer<br />
moderne uitdagings nie. In die moderne era is die grootse uitdaging wat die land in<br />
die gesig staar moontlik HIV/VIGS, asook die immer transformerende<br />
wêreldekonomie. Wanneer dekolonialisasie in Afrika bespreek word en die<br />
internasionale faktore wat daarmee gepaartgaan in ag geneem word, behels dit<br />
- 2 -
hoofsaaklik die rol van die koloniale moondhede, Tweede Wêreldoorlog (1939-1945)<br />
en die Koue Oorlog (1945-1989). In hierdie seminaar is dit veral die eersgenoemde<br />
wat die sterkste figureer. Hoewel die Tweede-Wêreldoorlog sou bydra tot die<br />
groeiende nasionalisme van Afrikane hou dit nie baie verband met die onderwerp<br />
onder bespreking nie. Botswana was ook nie ‘n brandpunt wat betref Koue-<br />
Oorlogaktiwiteite nie maar dit sou wel ‘n invloed hê op die land se diplomatieke<br />
bande.<br />
Die Koue Oorlog het plaasgevind te midde van Afrika se onafhanklikheidswording<br />
en baie vryheidsoranisasies het hulself gedurende die tyd geaffilieer met òf die<br />
Verenigde State van Amerika (VSA) òf die Unie van Sosialistiese Sowjetrepublieke<br />
(USSR), wat gedurende die laat 1980’s ontbind het. In sommige gevalle het Afrika-<br />
leiers bande gesmee met beide. Hierdie vryheidsbewegings was chronies op soek na<br />
basisse binne Afrika. Vir Botswana, wat ten tye van onafhanklikheid omring was deur<br />
state wat deur ‘n blanke minderheid regeer was, was dit ‘n groot uitdaging. Daar moes<br />
besluit word of daar saamgewerk gaan word met vryheidsbewegings, en indien wel<br />
tot hoe ‘n mate. Vir Botswana om betrokke te raak sou bepaalde gevolge inhou en<br />
daarom was hierdie besluite so belangrik. Daar word ook gekyk na ander invloede op<br />
Botswana vanaf die buiteland soos byvoorbeeld Brittanje en die weste se invloed<br />
gedurende die post-koloniale era en hoe die regering hierdie lande benader het.<br />
Tussendeur moes die regering ook werk aan die opbou en ontwikkeling van die land.<br />
Waar Botswana sekere instellings by die koloniale moondheid geërf het, moes<br />
andere van niks af op die been gebring word. Die skolestelsel van Brittanje, wat na<br />
onafhanklikehid geïmplimenteer was, was nie voldoende om by die land se<br />
veranderende ekonomie aan te pas nie en moes transformeer. Die kultuur van<br />
demokrasie was ‘n nuwe manier van handel vir hierdie mense wat gewoond was aan<br />
die tradisionele leiers en die koloniale administrasie. Die veranderende ekonomie het<br />
beteken dat kulturele veranderige gevolg het en Botswana moes as ‘n land<br />
funksioneer op ‘n demokratiese stelesel ten spyte daarvan dat die land in die sentrum<br />
van wit dominansie en diskriminasie gestaan het. Al was dit so dat die eerste tien jaar<br />
van demokrasie in Botswana nie vlekkeloos was nie, was dit wel so dat Botswana se<br />
regering vir die res van die wêreld bewys het dat vooruitgang wel moontlik is. Om<br />
- 3 -
hierdie rede is die verhaal van die dekolonialisasie van Botswana ‘n fassinerende stuk<br />
geskiedenis.<br />
2. ‘n Kort bespreking van Botswana se geografie<br />
Botswana is ‘n baie droë land. Die landskap word veral gekenmerkend deur twee<br />
geografiese verskynsels naamlik die Kalahari, ‘n semi-woestyn waarvan ‘n deel ook<br />
te vind is in die Republiek van Suid-Afrika, en die waterryke Okavango-rivier wat in<br />
die noordelike deel van die land te vind is. Die land was histories baie yl bevolk en<br />
die huidige populasie was gedurende 2007 geskat op ongeveer 1,8 miljoen mense.<br />
Ten spyte daarvan dat Botswana ongeveer die helfte die grote van Suid-Afrika is, is<br />
Suid-Afrika se geraamde bevolking nagenoeg vyf-en-twintig keer groter as diè van<br />
Botswana. Die grootste rede hiervoor blyk te wees die waterskaarste in Botswana. 1<br />
Botswana beslaan ‘n oppervlakte van ongeveer 600 372 vierkante kilometer. Dit is<br />
dus ‘n groot area. Die mees invloedrykste buurland van Botswana is Suid-Afrika. Die<br />
land grens egter ook aan Namibië en Zimbabwe. Botswana beskik oor ‘n lae<br />
bevolking en hierdie verskynsel, tesame met die gunstigde politieke klimaat, het oor<br />
baie jare die gevolg gehad dat die ekonomie stabiel is. Die land beskik egter nie oor ‘n<br />
komplekse ekonomie nie. Die grootste bronne waaroor die land beskik is<br />
grondstowwe en die tradisionele ekonomie, wat hoofsaaklik bestaan uit landbou,<br />
waarvan lewende hawe die belangrikste is. 2<br />
3. Historiese agtergrond<br />
3.1 Die koloniale era: Britse bewind in Botswana<br />
Die verhaal van die koloniale nalatenskap is vandag bekend aan vele. Afrika as ‘n<br />
geheel was binne ‘n historiese “oogwink” uitverkoop aan Europa wat veral op soek<br />
was na bronne vir die “honger” industrieë oor die water, en die impak hiervan vorm<br />
steeds die kern van menige gesprekke in die kontinent. Tog is die verhaal van elke<br />
Afrikaland eiesoortig, ten spyte van die tendens wat duidelik uit die koloniale era na<br />
1 Witness, 27.07.2007, p. 11.<br />
2 Southern Africa today. Oktober 1990. p. 2.<br />
- 4 -
vore getree het. Dit is ook so dat nie alle Afrika-lande so ‘n swak rekord het nie.<br />
Botswana is een van ‘n uitgelese groep lande in Afrika wat nie in dieselfde asem<br />
genoem kan word as baie van die ander lande in die kontinent nie.<br />
Botswana se koloniale era het begin in 1885. In die suide het boere van die<br />
aangrensende Zuid-Afrikaanche Republiek (Z.A.R.) toenemend begin om druk uit te<br />
oefen op die mense van Botswana. Die Z.A.R. was op daardie staduim ‘n groot<br />
rolspeler in die wêreldekonomie as gevolg van die ontdekking van goud. Dit was in<br />
hierdie omstandighede dat die destydse leier leier van die Bamangwato, ‘n sterk<br />
etniese groepering in die gebied, Britse ingryping aangevra het. Daardie leier was<br />
Khama III en hierdie stap het die koloniale era in Botswana ingelui. 3<br />
Botswana het later deel gevorm van wat bekend sou staan as die Hoë Kommissie<br />
gebiede onder die Britse kroon en het ook ingesluit Swaziland en Lesotho (wat<br />
bekend gestaan het as Basutoland). Al hierdie lande is deur die Britse Hoë-<br />
Kommisaris bestuur. Dit het behels dat die administratiewe hoofstad van al hierdie<br />
kolonies buite hul eie grense gelê het, naamlik in Mafeking (ook bekend as<br />
Mafikeng). Dit het bepaalde implikasies ingehou, veral met betrekking tot die<br />
uiteindelike onafhanklikheidswording van die drie gebiede. 4 Botswana was histories<br />
in twee verdeel met die Molopo rivier in die suide wat die skeidslyn was. Dit wat<br />
vandag as Botswana bekendstaan, was grootliks die gebied ten noorde van die rivier.<br />
Intern het hierdie gebied ‘n hoë mate van onafhanklikheid geniet. ‘n Gedeelte van die<br />
protektoraat het binne die grense van Suid-Afrika geval en was deel van ‘n<br />
kroonkolonie. Om hierdie rede was dit bestuur vanaf Mafikeng. 5<br />
Die historiese band met Brittanje, asook Botswana se historiese verweefdheid met<br />
Suid-Afrika, wat op sy beurt weer deurweef is met dié van Brittanje, moet nooit uit<br />
die oog verloor word in ‘n bespreking soos hierdie nie. Dit skep as’t ware ‘n driehoek<br />
met Brittanje aan die bo-punt. Botswana was van meets af gewikkel in ‘n liefdes/haat<br />
verhouding met Brittanje. Die beperkde betrokkenheid van Brittanje in Botswana het<br />
3<br />
Reuters, The new Africans. A guide to the contemporary history of emergent Africa and it’s leaders,<br />
p. 17.<br />
4<br />
G. Arnold, Africa. A modern history,pp. 345-346.<br />
5<br />
The government of Botswana, “Gem of Africa. Botswana at a glance”,<br />
, 2008.<br />
- 5 -
daartoe gelei dat daar geen sprake was van grootskaalse ontwikkeling nie. Die Britte<br />
was nooit daarin geïnteresseerd om Botswana te ontwikkel nie. Die land het op die<br />
oog af nie veel gebied nie. Dit gekoppel met die feit dat Botswana moeilik bereikbaar<br />
was het tot minimale Britse ingryping gelei. Ten spyte daarvan was die rol van<br />
Brittanje belangrik om die redes soos uiteengesit in die voorafgaande paragraaf. 6<br />
Die Britte het Botswana in twee dele verdeel waarvan die suidelike deel in 1885 tot<br />
‘n kroonkolonie verklaar was. Die gebied is eers vanuit Vryburg regeer en dit het<br />
gegeld vir die noordelike deel sowel as die suidelike deel, voordat dit later verskuif<br />
het na Mafeking, wat later as Mafikeng bekend sou staan. 7 Die hoofstad van<br />
Botswana sou egter soos die tyd aanstap vir die land ‘n groot uitdaging inhou, omdat<br />
dit nie binne die grense van die land geleë was nie.<br />
Die Britte het Botswana heelwaarskynlik op ‘n roekelose manier bestuur maar dit<br />
het nie noemenswaardig verkil van die taktiek wat elders toegepas was, ook deur<br />
ander Europeese moonthede, nie. Botswana het byvoorbeeld vir die grootste gedeelte<br />
van die koloniale era nie oor ‘n wetgewende gesag beskik nie. Dit was eers in 1961,<br />
vyf jaar voor algehele onafhanklikheid, dat so ‘n instelling op die been gebring is. Dit<br />
het in effek beteken dat die burgers van die land in die figuurlike sin van die woord<br />
geen stem gehad het nie. Dit is nodeloos om te sê dat hulle ook nie oor ‘n letterlike<br />
stem beskik het nie. ‘n Swaard het ook gehang oor die sovereiniteit van die streek.<br />
Gedurende die onderhandelinge wat die Uniewording van Suid-Afrika vooruitgeloop<br />
het in 1910, is daar wetgewing uitgereik wat die uiteindelike inkorporasie van die Hoë<br />
Kommissie gebiede by Suid-Afrika sou behels. Ook hier het Brittanje natuurlik ‘n rol<br />
gespeel. Met die vertrek van Suid-Afrika uit die statebond onder Hendrik Verwoerd in<br />
1961 was hierdie vrese egter finaal besweer. 8<br />
6 A.J. Venter, Africa today, p. 252.<br />
7 R.Dale, “Botswana’s relations with Bophuthatswana: The polics of ethnicity, legitimacy and<br />
propinquity in South Africa” in Joernaal vir Eietydse Geskiedenis 17(2), Desember 1992, p. 3.<br />
8 M. Cowder, Botswana and the survival of liberal democracy in Africa, soos gevind in P. Grifford en<br />
W.M. Rogers (reds.), Decolonization and African independence. The transfers of power, 1960-1980,<br />
pp. 462-463.<br />
- 6 -
3.2 Die tradisionele ekonomie en politieke landskap van Botswana<br />
Botswana was tradisioneel ‘n baie yl bevolkte land. Die 1964 sesnsus in daardie<br />
land, wat twee jaar voor die eerste demokratiese verkiessing geneem was, toon aan<br />
dat die hele bevolking bestaan het uit net ‘n raps oor die half-miljoen mense, naamlik<br />
550 000. Die oorgrote meerderheid van hierdie mense, naamlik 535 275, was mense<br />
van tradisionele swart afkoms. Die rede vir hierdie “klein” bevolking is redelik voor<br />
die hand liggend. Botswana is doodeenvoudig nie daartoe in staat om groot getalle<br />
mense te huisves nie. 9<br />
Die ontdekking van goud in Suid-Afrika was, soos reeds gemeld, ‘n gebeurtenis<br />
met internasionale reperkussies. Gedurende die eerste helfte van die 20ste eeu, asook<br />
die laat 19de eeu, het duisende mense hulself bevind in die arbeidsintensiewe myne<br />
van Suid-Afrika. Hierdie arbeiders het vanuit baie gebiede in Afrika na Suid-Afrika<br />
gestroom, onder ander Tanzanië (voorheer Tanganyika) asook Botswana. Vir baie<br />
mense was hierdie moontlikheid om in Suid-Afrika te werk ‘n uitkoms omdat handel<br />
met Suid-Afrika de jure beperk en gekontroleer was. 10 Die hartklop van Botswana se<br />
ekonomie was egter nie in die mynbouaktiwiteite van ‘n buurland te vind nie.<br />
Alhoewel arbeiders ‘n groot rol gespeel het in die ekonomie van Botswana was daar<br />
‘n ander sektor wat vir die meeste mense voorsien het en wat heel mootlik veroorsaak<br />
het dat Botswana ten tye van onafhanklikheid ekonomies baie swaar gekry het.<br />
Daardie sektor was die landbou.<br />
Die 1964 sensus gee ook ‘n aanduiding van die verspreiding van die arbeidsmag.<br />
Alhoewel ‘n sensus nie altyd kan roem op 100% akkuraatheid nie, word dit tog hier in<br />
goeie geloof genoem. Volgens die syfers het Botswana oor ‘n werkersmag beskik van<br />
282 997 gedurende 1964. Van hierdie werkers was 32 319 arbeiders in die myne van<br />
Suid-Afrika. Die oorgrote meerderheid, 227 649 persone, het ‘n tradisionele bestaan<br />
gevoer wat behels het landbou en jag. Laasgenoemde mag vreemd op die oor val maar<br />
daar moet onthou word dat daar ‘n sterk tradisionele gemeenskap in die land nog<br />
bestaan het op daardie staduim wat ingesluit het San. Die res van die werkersmag was<br />
9 Reuters, p. 17.<br />
10 M. Cowder, Africa under British and Belgian domination, 1935-45, in A. Mazuri en C. Wondji<br />
(reds.), General history of Africa VIII. Africa since 1935, pp. 88-89.<br />
- 7 -
dus in nywerhede en dies meer, wat ‘n aanduiding gee van die onderontwikkeldheid<br />
van Botswana. Dit vertel ‘n verhaal van ‘n land sonder sterk instellings of<br />
nywerhede. 11<br />
Lanbou is gevolglik belangrik in die land, maar in Botswana is landbou ‘n baie<br />
uitdagende sektor. Vanweë die droë klimaat is die land nie daartoe in staat om op<br />
groot skaal gewasse voort te bring nie. Daar word egter gewasse op beperkte skaal<br />
aangetref soos byvoorbeeld mielies, sonneblom en sorghum. Die grootste bron van<br />
inkomste uit die landbousektor is in die vorm van lewende hawe en veral<br />
beesboerdery. Daarom kan daar nie gesê word dat Botswana ‘n dinamiese landbou<br />
sektor het nie. Die afhanklikheid van lewende hawe spruit uit die feit dat Botswana se<br />
klimaat die beste aangepas is om hierdie vorm van landbou te onderhou. 12<br />
Daar kan dus met ‘n redelike mate van sekerheid gemeld word dat Botswana nie ‘n<br />
sterk ekonomie gehad het voor onafhanklikheid nie en daar kan ‘n aantal redes<br />
hiervoor gevind word. Een van die faktore wat daartoe bygedra het dat Botswana ten<br />
tye van onafhanklikheid ‘n swak ekonomie gehad het, is die feit dat die land nie oor<br />
‘n kuslyn beskik nie. Botswana vorm deel uit van ‘n groot groep lande in Afrika wat<br />
met hierdie uitdaging die mas moet opkom. Botswana se buurlande, Zambië en<br />
Zimbabwe, beskik ook nie oor ‘n kuslyn nie en sit dus in dieselfde bootjie. Hierdie<br />
stand van sake vorm ‘n patroon waar dit duidelik gesien kan word dat lande sonder ‘n<br />
kuslyn histories gebreke gelei het. 13<br />
Daar is reeds verwys na die beperkte rol van Brittanje gedurende die kolonaile era<br />
met betrekking tot die ontwikkeling van Botswana en daar gaan dus nie verder daarop<br />
uitgewei word nie. Een ander rede waarom Botswana voor en tydens onafhanklikheid<br />
nie ‘n sterk ekonomie gehad het nie was ‘n faktor wat buite die beheer van die mense<br />
van die land gelê het, naamlik die klimaat. Botswana word gekenmerk aan ‘n baie<br />
droeë klimaat. Die klimaat beperk baie aktiwiteite soos die aanplant van gewasse op<br />
groot skaal en intensiewe veeboerdery. Botswana se grootste bron van rykdom ten tye<br />
11<br />
E. Watters, Botswana: The roots of educational development and the roots of formal and informal<br />
education, p. 21.<br />
12<br />
Witness, 27.07.2007, p. 11.<br />
13 nd<br />
I.L.L. Griffiths, The atlas of African affairs, 2 edition, p. 70.<br />
- 8 -
van onafhanklikheid was beesboerdery wat volhoubaar was maar ook nie intensief<br />
nie.<br />
Botswana se tradisionele politieke bestel was dié van tradisionele leiers soos wat<br />
ook elders in Afrika aangetref is voor die koloniale era. Tradisionele leiers het baie<br />
regte gehad oor die administrasie van die land en enige poging om die land te<br />
transformeer sou behels dat daar versigtig te werk gegaan sou moes word ten opsigte<br />
van hierdie strukture. Die regering het egter suksesvol daarin geslaag om die<br />
tradisionele gesag se rol te beperk. Na onafhanklikheid het die tradisionele gesag bly<br />
voortbestaan maar daar is besef dat demokrasie stabiliteit sou bevorder vir al die<br />
mense van die land. 14<br />
4. Die onafhanklikheidswording van Botswana.<br />
4.1 Konstitisionele 15 ontwikkelinge in die 1950’s en 1960’s.<br />
Die eerste skommelinge wat plaasgevind het rondom die grondwet was gedurende<br />
1958 toe belangegroepe binne Botswana voorgestel het dat Botswana ‘n eie<br />
onafhanklike wetgewnde gesag benodig. Dit sou egter eers teen 1960 ‘n werklikheid<br />
word. Die tradisionele liggame se invloed het egter stelselmatig begin verval en<br />
Botswana het in die rigting begin beweeg van groter interne outonomiteit. Te midde<br />
van druk op die stelsel het Seretse Khama deel gevorm van die proses en sou later op<br />
die wetgewende en uitvoerende liggame dien.<br />
Die administrasie van die kolonie het toenemend moeiliker geword soos die<br />
klimaat van politieke handeling wêreldwyd verander het en transformasie was<br />
onafwendbaar. Op die 21ste Desember 1960 het ‘n nuwe grondwet in werking getree<br />
in Botswana. Hierdie grondwet het die totstandkoming van ‘n wetgewer behels en ook<br />
die nuwe denkrigting dat Afrikane voortaan self verteenwoordigers sou kon kies wat<br />
deel van hierdie wetgewer sou uitvorm. Hierdie liggaam was egter nie by magte om<br />
eksterne sake te reël nie. Dit het ook nie beteken dat direkte verteenwoordiging na<br />
14 A. Sillery, Botswana. A short political history, pp. 182-183.<br />
15 Vir die doeleindes van hierdie studie gaan die term ‘konstitusie’ verder vervang word met<br />
‘grondwet’. Dit word hier slegs gebruik om te verhoed dat die term ‘grondwet’ nie verkeerdelik as ‘n<br />
wet aangaande grondsake verstaan word nie.<br />
- 9 -
aanleiding van ‘n stemproses tot stand gekom het nie omdat die publiek slegs vir<br />
bepaalde verteenwoordigers kon kies. Tradisionele leiers het deel gevorm van die<br />
parlement maar was nie onderworpe aan ‘n stemproses nie. 16 John Maud, Hoë<br />
Kommissaris van die Hoë Kommissaris Gebiede (1959-1963), was ‘n sleutelfiguur in<br />
die totstandkoming van ‘n wetgewer en hy is gedurende sy termyn geloof vir sy<br />
begrip van die unieke situasie in Botswana. 17<br />
Die stelsel het broodnodige verteenwoordiging gebring maar was nie foutloos nie.<br />
Die oogmerk op daardie staduim met betrekking tot die grondwet was om dit teen<br />
1968 te hersien maar ontevredenheid in Botswana het die datum vervroeg na 1963.<br />
Khama se politieke party was, anders as ander opposissiegroepe, meer gematig in hul<br />
benadering en het heelwaarskynlik gehelp om by te dra tot die vreedsame oorgang<br />
wat uiteindelik bespoedig sou word deur hierdie ontwikkelingge. Die land het<br />
gevolglik op 1 Februarie 1963 interne onafhanklikheid verkry. Die koloniale regering<br />
het gedurende 1962 ‘n verkiesing gehou maar hierdie verkiesing sou uiteindelik net<br />
daartoe bydra dat die bestaande stelsel gediskrediteer word en uiteindelik het Suid-<br />
Afrika gedurende Januarie 1963 begin om die grense van Botswana amptelik as ‘n<br />
oorgang van een onafhanklike land na ‘n volgende te erken. Die Bechuanaland<br />
People’s Party (B.P.P.) het gedurende hierdie tyd in twee geskeur en die leiers van die<br />
drie partye het gedurende Julie 1963 begin onderhandel vir ‘n nuwe grondwet.<br />
Hierdie onderhandeling het plaasgevind in Lobatse en daar is uiteindelik besluit op ‘n<br />
proses wat universele stemreg sou behels. Hierdie grondwet sou egter net as ‘n<br />
tydelike grondwet dien tot en wyl die eerste demokratiese verkiessing sou plaasvind. 18<br />
4.2 Die rol van politieke partye en die tradisionele gesag<br />
Politieke partye se rol in die hele proses is miskien die hartklop van die vreedsame<br />
oorgang. Die eerste belangrike politieke party wat in Botswana tot stand gekom het<br />
was die B.P.P. Hierdie party was nie baie suksesvol in hul veldtogte nie. Toe die<br />
wetgewer in 1961 tot stand gekom het, het die B.P.P. futiel gepoog om die proses te<br />
verhinder. Die afwesigheid van genoegsame veteenwoordiging binne die wetgewer<br />
16<br />
S.M. Gabatshwane, Seretse Khama and Botswana, p.21<br />
17<br />
Ibid., p. 19.<br />
18<br />
W. Mbanga en T. Mbanga, Seretse and Ruth, pp. 350-352.<br />
- 10 -
was waarskynlik die grootste faktor wat tot die ontevredenheid bygedra het. Die party<br />
kan as ‘n vêr linkse party beskryf word maar dit was op geen stadium militant nie. 19<br />
Die ontstaan van die B.P.P. was opgevolg deur die ontstaan van die Botswana<br />
Democratic Party (B.D.P.) wat ook gedurende 1961 tot stand gekom het. Die party<br />
was gestig naby Gabarone, wat later die hoofstad van demokratiese Botswana sou<br />
word, en Seretse Khama was die President van die nuutgestigde party. Ruth Williams<br />
was ook betrokke by die aktiwiteite wat tot die stigting van die party gelei het. Die<br />
leier van die B.P.P., Phillip Matante, het die totstandkoming van die meer gematigde<br />
B.D.P. sterk gekritiseer. Khama is veral gekritiseer. Sy vermoë om die land te regeer<br />
het onder skoot gekom vanweë die feit dat hy nie gehuiwer het om saam met die<br />
koloniale admininstrasie saam te werk nie asook sy huwelik met iemand van Europese<br />
afkoms. Nietemin was die ontstaan van die B.D.P. opnuut ‘n keerpunt in die<br />
geskiedenis van die land. 20<br />
Die B.D.P. was uiteindelik die belangrikste party in die politiek van Botswana. Die<br />
party het met reëlmaat die verkiesings in die land gewen, verkiesings wat beskou was<br />
as regverdig. Gedurende die laaste verskiesing van die typerk onder bespreking het<br />
die B.D.P. 27 van die wetgewer se 32 setels gewen wat aandui dat die regering gewild<br />
was by kiessers. Gedurende hierdie tyd het daar ook ‘n tekort aan olie ontstaan<br />
vanweë die sterk stygings in internasionale oliepryse. Vrese het ontstaan dat die land<br />
se ontginning van minerale daardeur geraak sou word maar president Khama kon<br />
daarin slaag om ‘n ooreenkoms met Saudi Arabië aan te knoop en daardeur die<br />
afhanklikheid op Suid-Afrika se reserwes vry te spring. 21<br />
Die rol van die tradisionele gesag sou egter steeds ‘n faktor bly in die nuutgestigde<br />
demokrasie. Daar was soms deur die tradisionele leiers gevoel dat dat die regering hul<br />
posisie misbruik het en dan was daar ‘n teenreaksie van die tradisionele gesag. In<br />
Botswana was die tradisionele leiers egter na onafhanklikheid gesien as dienaars van<br />
die gemeenskap. Tradisionele leiers kon nie tot die politiek toetree nie behalwe<br />
wanneer daar, soos in die geval van Seretse Khama, van hul tradisionele posisies<br />
19 Ibid., p. 346.<br />
20 Ibid., p. 350-352.<br />
21 Arnold, p. 415.<br />
- 11 -
afstand gedoen is. Dit het het dan ook van tyd tot tyd gebeur maar tradisionele leiers<br />
het gesukkel om op groot skaal die politiek van die land te penetreer. 22<br />
4.3 Die oorgang<br />
Botswana se oorgang van kolonie na onafhanklike staat was vir al die regte redes<br />
indrukwekkend. Dit was nie ‘n bloeddorstige oorgang soos wat aangetref was elders<br />
in Afrika nie. Leiers soos Jean-Bredel Bokassa van die Senraal-Afrikaanse Republiek<br />
en Idi Amin van Uganda het byvoorbeeld met militêre ingryping aan bewind gekom.<br />
Die oorgang in Botswana sou nie hieraan gekenmerk word nie, en ook nie aan die<br />
tipiese swier en spandabelrigheid van ander Afrika-lande wat hul onafhanklikheid<br />
gevier het met ‘n onverskillige geneigdheid tot oordrewe feesvieringe nie. 23<br />
Dit was in der waarheid nie eers ‘n indrukwekkende oorgang nie, maar wat gesag<br />
afgedwing het, was die vreedsaamheid en skynbare toegewydheidheid wat die nuwe<br />
staat uitgestraal het. Ten tye van onafhanklikheid was die land alreeds in beheer van<br />
interne sake en die B.D.P. was die regerende party asook die belangrikste rolspeler by<br />
die organisering van die seremonie. Die ou simbole is vervang deur nuwes, soos<br />
byvoorbeeld ‘n nuwe vlag. Die nuwe volkslied is geskryf deur ‘n lid van die<br />
opposisie, wat miskien illustreer wat die gees van samewerking was deur op<br />
simboliese manier saam te werk. Op 30 September 1966 is Seretse Khama ingesweer<br />
as die eerste President van die onafhanklike staat Botswana. Die feesvieringe wat die<br />
seremonie vooruitgeloop het is deur weersomstandighede gedemper. 24<br />
Vir die doel van ‘n eie administrasie moes ‘n aantal dinge gebeur. Die land het nie<br />
oor ‘n hoofstad binne die grense van die land beskik nie en daar moes gevolglik ‘n<br />
nuwe area gekies word vir hierdie doel. Die nuwe hoofstad moes dus ook opgebou<br />
word van niks af. Die nuwe hoofstad was Gabarone, wat nie te ver van Mafikeng<br />
geleë is nie. Gabarone moes voorsien word van ‘n hele nuwe infrastruktuur wat<br />
22 To the point, 22.09.1978, p. 41.<br />
23 Arnold, pp. 369-370.<br />
24 T. Tlou, N. Parsons en W. Henderson, Seretse Khama. 1921-80. p. 251.<br />
- 12 -
ingesluit het ‘n nuwe universiteit omdat Botswana ook nie oor so ‘n instelling beskik<br />
het nie. 25<br />
5. Die uitdagings vir Botswana as onafhanklike staat en die regering se pogings tot die<br />
bestuur van Botswana<br />
5.1 Die uitdaging van onderwys<br />
Alhoewel daar nie hier te veel klem geplaas gaan word op die koloniale<br />
nalatenskap nie, is dit interessant om op die volgende te let. Die regering het<br />
nagenoeg 320 000 Britse pond in 1960 aan onderwys in die land bestee waarvan die<br />
verspreiding so swak was, dat die klein blanke bevolking van die land gemiddeld<br />
134,2 pond per skolier daardie jaar ontvang het, teenoor die gemiddelde 7,4 pond per<br />
skolier vir nie-blankes. 26 Die onderwysstelsel was dus nie na wense in die land nie en<br />
moes getransformeer word. In Botswana het hierdie proses egter ietwat ontspoor<br />
gedurende die eerste tien jaar van onafhanklikeid, moontlik omdat die land nie<br />
ervaring gehad het in hierdie verband nie.<br />
Uit die bogenoemde is dit duidelik dat daar geen sprake was van ‘n kultuur van<br />
investering in menslike ontwikkeling in Botswana nie. Brittanje het in der waarheid ‘n<br />
rassistiese houding in hierdie verband aangeneem soos blyk uit die volgende:<br />
“Educationally, the Batswana are probably more backward than any other people in<br />
Africa...they are challenged only by the Swazi.” 27 Gevolglik kan daar gesê word dat<br />
die nuwe regering voor ‘n groot uitdaging te staan gekom het.<br />
Dit is interessant om daarop te let dat Botswana se skolestelsel vir baie lank geskoei<br />
was op die model van Suid-Afrika. Dit het basies behels dat dieselfde vakke en<br />
kurrikulum gevolg was as wat aangetref was in die skole van Suid-Afrika. Hierdie<br />
toedrag van sake het verander in 1962 toe die departement van onderwys in die land<br />
die Britse model oorgeneem het. 28 Die uiteinde van Botswana se stelsel gedurende die<br />
25<br />
Post, 07.01.1979, p. 4.<br />
26<br />
Arnold,p. 346.<br />
27<br />
Ibid.<br />
28<br />
Gabatshwane,p. 40.<br />
- 13 -
eerste tien jaar van demokrasie sou egter rampspoedig wees en die poging om goeie<br />
onderring aan die mense in die land te voorsien het ontspoor.<br />
Die regering het ‘n poging aangewend om die onderwys te transformeer en die<br />
kurrikulum is aangepas drie jaar na onafhanklikheid. Die verandering wat benodig<br />
was, was egter nie net een van prosedure nie maar ook van denkwyse. Die kurrikulum<br />
was vol van tekortkomminge. Uit ‘n verslag van UNESCO (United Nations<br />
Educational, Scientific and Cultural) gedurende 1977, elf jaar na onafhanklikheid,<br />
word daar kommer uitgespreek hieroor. Die probleem met die stelsel in Botswana was<br />
dat dit nie gelei het tot grootskaalse ontwikkeling van kritiese vaardighede nie.<br />
Diverse ontwikkelinge op industireële gebied en die transformasie van die landbou<br />
was van die faktore wat gelei het tot die akute tekort aan vaardighede. Daar was ook<br />
‘n geweldige tekort aan wiskundige vaardighede. Gedurende 1967 was skoliere in die<br />
primêre groep eenvoudig oorgeplaas na die daaropvolgende standerds in ‘n poging<br />
om herhaaldelike opeenhoping van skoliere in ‘n bepaalde standerd teen te werk. Daar<br />
was ook die probleem dat talle skoliere doodeenvoudig hul skoolopleiding gestaak<br />
het. 29<br />
Soos wat dikwels die geval is, was dit veral skole wat in onderontwikkelde gebiede<br />
bestaan het wat die swaarste getrek het. Hierdie skole was verafgeleë en nie opsigtelik<br />
nie, sodat dit maklik die dag-tot-dag administrasie van die land kon ontglip. Die<br />
leerkragte van sulke skole moes onder baie moeilike omstandighede hul werk doen en<br />
dit was dikwels die geval dat ondergeskoolde of ongeskoolde onderwysers op die<br />
platteland te vind was. Hierdie skole het ook gebukgegaan onder ‘n tekort aan<br />
toerusting en fasiliteite. 30 Alhowel hierdie toedrag van sake in Botswana tot baie<br />
gebreke gelei het was dit nie altyd die geval nie en daar kan tereg gevra word hoe dit<br />
gekom het dat die land se skolestelsels so agteruitgegaan het.<br />
Botswana se historiese grootste invloed op die gebied van onderwys was die<br />
sendelinge wat reeds lank voor onafhanklikheid in die land teenwoordig was. Die<br />
verwerping van hierdie stelsels was miskien ‘n ideologiese skuif maar dit sou<br />
29 UNESCO, Education and the socio-economic environment – recent developments in Botswana, p. 8.<br />
30 N.M. Campbell en J. Abbot, “Botswana’s primary school system: A spatial analysis”, in Education<br />
for Kagisano, Report of the national commission on education,pp. 6-23.<br />
- 14 -
uiteindelik die land baie skade berokken. Dit is ironies dat in die geval van Botswana,<br />
net soos elders in Afrika, kolonialisme in sekere opsigte ‘n mate van stabiliteit en<br />
vooruitgang gebring het wat na die vertrek van die koloniale moondhede nie langer<br />
moontlik was nie. Die sendelinge was verantwoordelik vir skoliere wat op ‘n redelike<br />
hoë standaard was en daar kan geargumenteer word dat daar dikwels in Afrika tydens<br />
die post-koloniale era miskien te veel klem daarop gelê was om alle stelsels voor die<br />
voet te verander. Verandering in Afrika het dikwels plaasgevind ter wille van<br />
verandering en nie noodwendig ter wille van menslike vooruitgang nie. Die stelsels<br />
van sendelinge was uiteindelik verantwoordelik vir die beste onderwys wat baie<br />
mense van Botswana ooit ontvang het. 31<br />
5.2 Botswana se beeld in die internasionale arena: diplomatieke bande en die<br />
veroordeling van apartheid<br />
Botswana se verbintenis met Suid-Afrika strek baie verder as die geografiese<br />
ligging van die twee lande. Daar is reeds verwys na die historiese afhanklikheid van<br />
duisende werkers op Suid-Afrika se myne en die ooreenkoms in terme van klimaat<br />
soos byvoorbeeld die Kalahari. Suid-Afrika en Botswana deel ook ‘n kulturele<br />
ervaring in die sin dat dat daar baie persone bestaan binne Suid-Afrika wat<br />
familiebande het met persone in Botswana. Die werkers in Suid-Afrika se myne het<br />
dus bande met Botswana. Dit beteken dat daar dikwels op ‘n baie persoonlike vlak ‘n<br />
konneksie bestaan tussen burgers van die twee lande. 32 Hierdie ooreenkomste het<br />
egter min getel vir die regerings van die twee lande wat op ideologiese vlak nie veel<br />
in gemeen gehad het nie.<br />
Die uitdaging van diplomatieke verhoudinge was groot. Dit was in der waarheid<br />
een van die eerste belangrike uitdagings waarmee die nuutverkose president Khama<br />
gekonfronteer is. Kort na onafhanklikheid is vryheidsvegters van die A.N.C. binne die<br />
grense van Botswana aangtref. 33 Die polisie van Botswana het spoedig beheer geneem<br />
oor hierdie vryheidsvegters maar President Khama en die kabinet was onseker en<br />
31<br />
J.D. Hargreaves. Decoloniliasation in Africa, p. 206.<br />
32<br />
Arnold,pp. 411-412.<br />
33<br />
Die African National Congress (A.N.C.) en die Zimbabwe African National Union (ZANU) was<br />
twee vryheidsbewegings van onderskeidelik Suid-Afrika en Zimbabwe. Laasgenoemde het op daardie<br />
staduim nog bekendgestaan as Rhodesië.<br />
- 15 -
verdeeld oor hoe om die situasie te hanteer. Een opsie sou wees om die<br />
aangehoudenis te oorhandig aan die R.S.A. Khama het egter hierteen besluit. Dit sou<br />
die regering van Botswana baie ongewild gemaak het indien daar besluit was om die<br />
gevangenisse te oorhandig aan die R.S.A., maar Khama het dit egter duidelik gemaak<br />
dat sy land ‘n onafhanklike staat is wat openlik met militante vryheidsstryde kan<br />
assosieer nie. 34<br />
Hierdie gebeurtenis, so vroeg in die tydperk van onafhanklike Botswana se verlede,<br />
sou simbolies raak van hoe die land se diplomatieke bande sou werk. Die leierskap<br />
van die land was vasgevang tussen hul verantwoordelikheid teenoor ander<br />
Afrikalande wat steeds onder die invloed van magtige Europese moondhede of<br />
diskriminatiewe onderdrukking geval het, en hul eie sowereineteit en belange wat bots<br />
met ‘n openhartige ondersteuning van die stryd teen kolonialisme en magsvergrype.<br />
Botswana se leiers is egter gekenmerk aan hul matigheid en dit het bygedra tot<br />
redelike stabile diplomatieke verhoudinge.<br />
Die nuwe leiers is dus vroeg gekonfronteer met die probleme in die streek maar het<br />
geweier om formeel kant te kies. Ten tye van sy eerste toespraak voor die nasionale<br />
vergadering op 6 Oktober 1966, het Khama vuriglik gewaarsku dat Botswana nie sal<br />
dien as ‘n basis vir vryheidsvegters nie. Die grootste oorweging vir Khama was om<br />
nie emosionele besluite te neem in sake wat in landsbelang is nie. Volgens Khama<br />
was emosionele wensdenkery ongesond omdat dit rasionele besluitneming kan<br />
verhoed. Khama had reg. Sy besluit was moontlik gemotiveer deur die behoefte na<br />
stabilitiet in Botswana en die bedreiging van die onstabiele Suid-Afrika. 35<br />
Dit was egter nie net die verhoudinge tussen Suid-Afrika en Botswana wat<br />
problematies was nie. Botswana se diplomatieke verhoudinge met Zimbabwe, wat<br />
gedurende die tyd as Rhodesië bekendgestaan het, was ook gespanne. Ongeveer ‘n<br />
jaar voor die onafhanklikheidswording van Botswana het ‘n minderheidsgroep in<br />
Zimbabwe onder die leierskap van Ian Smith op 11 November 1965 hulself<br />
onafhanklik verklaar. Omdat hierdie regering nie wettig was nie, net soos in die geval<br />
34 Tlou, Parsons en Henderson, pp. 246-255.<br />
35 Ibid.<br />
- 16 -
van Suid-Afrika, het daar spanning ontstaan in die hele streek van Suider-Afrika en<br />
daar sou ook uiteindelik ‘n vryheidstryd wees in Zimbabwe. 36<br />
Die ongesonde politieke klimaat word goed geillustreer deur die ontevredenheid<br />
oor die administrasie van ‘n spoorlyn. Botswana was, selfs voor onafhanklikheid,<br />
struktureel baie afhanklik van die spoorlyn van ongeveer 600 km, wat gestrek het van<br />
Ramathlabama in die suide tot by Ramaquabana in die noorde. Hierdie lyn was eers<br />
deur Suid-Afrika geadministreer maar as gevolg van die onafhanklikheidswording<br />
van Botswana het hierdie verbintenis tot ‘n einde gekom. Hierna sou Zimbabwe se<br />
regering die spoorlyn administreer maar dit was nie die ideale situasie vir die regering<br />
nie. Dit was nie moontlik op daardie staduim om direk te ry van Zimbabwe na Suid-<br />
Afrika per trein nie. Beitbrug is eers in 1974 geopen. ‘n Reis sou behels van Suid-<br />
Afrika se perspektief dat die reisiger nie minder as drie internasionale grense oor te<br />
steek nie want die nuutgestigde Boputhatswana is deur Suid-Afrika as onafhanklik<br />
beskou. Hierdie feit illustreer hoe verdeeld die streek op daardie staduim was. 37<br />
Die skommelinge in die buurlande van Botswana het ‘n groot impak gehad op die<br />
gebied. Gedurende die 1970’s het groot getalle vlugtelinge na Botswana gevlug.<br />
Hierdie vlugtelinge was grootliks vanuit Suid-Afrika, wat as gevolg van apartheid al<br />
hoe meer in onguns verval het by die mense van Suid-Afrika en die internasionale<br />
gemeenskap. Botswana se beleid van nie-rassigheid het die land baie gewild gemaak,<br />
maar die verhouding tussen Pretoria en Gabarone was problematies. Alhoewel<br />
Botswana dus bygedra het tot die vryheidsstryde in Suid-Afrika en Zimbabwe, was dit<br />
nie aktief betrokke by oorlog nie. Die South African Development Community<br />
(SADCC), was byvoorbeeld gekenmerk aan die werk van Botswana, waar<br />
ekonomiese onafhanklikheid van Suider-Afrika lande van Suid-Afrika probeer<br />
bevorder was. SADCC is egter eers gestig na die tydperk onder bespreking, in 1980,<br />
maar dit illustreer hier die manier waarop die regering van Botswana eerder probeer<br />
fokus het op wetlike en diplomatieke wyses om die uitdagings van die streek probeer<br />
aanpak. 38<br />
36 Dale, pp. 6-7.<br />
37 Ibid.<br />
38 Eyes on Africa, “Botswana history and safari information”, < http://www.eyesonafrica.net?africansafari-botswana/botswana-info.htm>,<br />
02.09.2008.<br />
- 17 -
Botswana se sterk bande met Suid-Afrika was problematies in verskeie opsigte. Dit<br />
het daartoe bygedra dat Botswana se opsies baie beprek was. Indien die stabiliteit van<br />
Suid-Afrika in gedrang was, sou dit moontlik ook bepaalde gevolge vir Botswana<br />
inhou. Hierdie vrese het wel bestaan en is gedokumenteer. Suid-Afrika se beleid van<br />
apartheid was die grootste bedreiging in terme van die streek se stabiliteit. Onder<br />
apartheid is daar dikwels sanksies teen Suid-Afrika ingestel. Dit het beteken dat<br />
handel ingekort is en dit het bepaalde gevolge vir Suider-Afrika ingehou. 39<br />
Botswana se neutraliteit in terme van vryheidsstryde sou uiteindelik net tyd wen vir<br />
die land. Suid-Afrika, wat gewikkel was in wat beskou was as ‘n stryd teen<br />
Kommunisme, sou uiteindelik in al die lidlande van SADCC aanvalle loods om<br />
vyandige groepe teen te werk wat in die lande gestasioneer was. Botswana se<br />
aandrang op sovereiniteit het egter miskien tot ‘n mate die land beskerm teen<br />
grootskaalse oorlog maar in die langtermyn kon dit nie die konflik vryspring nie. 40<br />
Die regering van Botswana was egter nooit afgeskrik nie. Dit het voortgegaan om<br />
apartheid te veroordeel. Op ‘n konferensie gedurende Maart 1970 van die BDP het<br />
Khama daarteen gewaarsku om openlik vyhandig te wees teenoor Suid-Afrika. Dit<br />
was volgens Khama belangrik omdat dit die onafhanklikheid van Botswana sou<br />
verseker. Botswana se lidmaatskap van die Verenigde Nasies 41 en die Organisasie vir<br />
Afrika Eenheid 42 het egter vir die land die geleentheid gebied om op ‘nde jure manier<br />
apartheid te opponeer as deel van die internasionale gemeenskap deur die resolusies<br />
teen Suid-Afrika te ondersteun en op daardie manier apartheid teen te staan. Die<br />
geleentheid was verwelkom deur die regering. 43<br />
In die geheel gesien was Botswana se diplomatieke bande egter baie gesond<br />
gedurende die eerste tien jaar van demokrasie. Die feit dat die land demokraties<br />
bestuur was het waarskynlik die meeste hiertoe bygedra. Botswana het op geen<br />
staduim ‘n kommunistiese of selfs sosialistiese rigting ingeslaan soos wat die geval<br />
39 Evening Post, 30.10.1979, p. 8.<br />
40 Arnold, p. 711.<br />
41 Ook bekend as die OAU. Die liggaam is gestig gedurende 1963 om Afrika-eenheid te bevorder. In<br />
2002 het die naam verander na die Afrika Unie (AU).<br />
42 Die Verenigde Nasies was gesitg na afloop van die Tweede Wêreldoorlog(1939-1945) Die VN was<br />
gestig met die oog op die voorkoming van internasionale konflik.<br />
43 Die Republikein, 14.07.1980, p. 6.<br />
- 18 -
was met hul buurland Angola nie. Op ‘n baie simboliese wyse het Seretse Khama<br />
Brittanje bedank tydens die onafhanklikheidsvieringe vir die beskerming wat die<br />
mense van Botswana onder die Britse kroon geniet het. Op hierdie geleentheid spreek<br />
hy ook die hoop uit dat bande tussen die twee lande sal voortbestaan. 44<br />
5.3 Die veranderende ekonomie van Botswana<br />
5.3.1 Die toename in migrasie na stedelike gebiede en ontwikkelings op die gebied<br />
van mynbou<br />
‘n Interessante ontwikkeling in Botswana gedurende die post-koloniale era was die<br />
transformasie van die ekonomie. Alhoewel die tradisionele lewenswyse nie vervang<br />
was met ‘n nuwe geindusrialiseerde samelewing nie, was daar sedert die 1960’s ‘n<br />
12,3% toename in migrasie na stedelike gebiede deur die hele bevolking. Waar daar<br />
so ‘n drastiese toename in verstedeliking is, lei dit gewoonlik tot groot probleme in<br />
terme van behuising en Botswana was geen uitsondering nie. Werkloosheid was ook<br />
‘n groot kopseer en het heelmoontlik bygedra tot groeiende dislojaliteit teenoor die<br />
owerhede, maar ten spyte hiervan was politieke stabiliteit deurlopend aan die orde van<br />
die dag. 45<br />
Die verstedeliking van die bevolking in Botswana moet gelees word teen die<br />
agtergrond van ‘n veranderende ekonomie. Botswana het histories in terme van<br />
mynbou nie oor ‘n groot sektor beskik nie. Dit het in kort neergekom op ‘n lae<br />
produksie van enkele grondstowwe. ‘n Verandering het egter na vore getree met die<br />
ontdekking van koper en nikel in 1967, slegs ‘n jaar na die amptelike<br />
onafhanklikheidswording. Wat daarop gevolg het was die ontdekking van diamante in<br />
die omgewing van Orapa. Hierdie ontdekking sou uiteindelik die gang van die<br />
geskiedenis in die land verander omdat dit so ‘n indrukwekkende ryk bron van<br />
diamante was. 46<br />
44 A. Sillery, Botswana. A short political history, pp. 160-165.<br />
45 P. Nugent, Africa since independence. A comparitive history,p. 426.<br />
46 Venter, p. 254.<br />
- 19 -
Botswana se ekonomie sou uiteindelik net so drasties transformeer as wat die land<br />
se politieke stelsel gedoen het. Teen 1971 is diamante op groot skaal ontgin en<br />
verdere ontdekkings het gevolg in die mynbousektor. Daar word bereken dat mynbou<br />
uiteindelik daartoe gelei het dat 90% van die land se uitvoerproduk afkomstig was<br />
vanuit hierdie sektor. Teen 1980 was Botswana die 10de grootse uitvoerder van<br />
mynbouprodukte in die hele kontinent van Afrika. Dit het baie voordele ingehou vir<br />
Botswana maar dit het ongelukkig daartoe gelei dat die ekonomie van Botswana<br />
hoofsaaklik gewentel het rondom een sektor en dus baie beperk was. 47<br />
Die mynbou in Botswana het, net soos in die geval van die ontdekking van goud in<br />
Suid-Afrika bykans ‘n eeu tevore, groot internasionale belangstelling ontlok. Dit was<br />
nie moontlik vir die regering van Botswana om op eie houtjie die infrastruktuur te<br />
ontwikkel om grondstowwe te delf nie en om hierdie rede moes die internasionale<br />
gemeenskap inspring. ‘n Koper-en-nikkelmyn by Selebi-Pikwe was byvoorbeeld<br />
gefinansier deur ‘n lening van die wêreldbank ter waarde van 25 miljoen Amerikaanse<br />
dollar. Daar is pogings aangewend om Suid-Afrikaanse organisasies te verhoed om<br />
aandele te verkry in die myne van Botswana. Anglo-America, die organisasie van die<br />
mynmagnaat Harry Oppenheimer, het egter daarin geslaag om ‘n groot aandeel te<br />
verkry in die diamantmynbedryf. 48<br />
Verdere ontwikkelings het gevolg. By Palapye is daar steenkool ontdek. Hierdie<br />
bron van steenkool was uniek in die opsig dat dit die grootste van sy soort was in die<br />
hele streek van Suider-Afrika. Die diamantmyn naby Orapa is geopen op 26 Mei<br />
1972. Ten spyte van al hierdie ontwikkelings het die mense van Botswana dikwels<br />
aan die kortste end getrek wat betref ekonomiese vooruitgang. Slegs 15% van die<br />
inkomste uit die koper-en nikkelmyne het uiteindelik in die geldkas van die regering<br />
beland. Hierdie inkomste, moet daar ook bygesê word, was nie direk uit die winste nie<br />
maar dividende wat verdien is op aandele in die myne. Die buitelanders, wat die<br />
kennis van mynbou asook die finansieële bronne na die land gebring het, sou<br />
uiteindelik met die grootste gedeelte van die winste wegstap. 49<br />
47 Griffiths, p. 147.<br />
48 Arnold,p. 413.<br />
49 Ibid.,pp. 413-414.<br />
- 20 -
Nie al die nuwe ontdekkings was ewe rooskleurig nie. In 1969 is daar begin om ‘n<br />
nuwe bron van koper te ontwikkel by wat later bekend sou staan as Selebi-Pikwe. ‘n<br />
hele nuwe infrastruktuur en gemeenskap het uit die gebeure gevolg, onder andere ‘n<br />
kragstasie en ‘n dam. Die streek het oor ‘n goeie bron van water beskik. 50 Die<br />
verwagtinge was baie hoog. Baie persone het belê in die nuwe myn en daar is baie<br />
gedoen om die nodige toerusting te bekom. Anglo-American was ook hier een van die<br />
groot rolspelers. Die program kon egter nooit behoorlik op die been kom nie en<br />
belegers moes die spit afbyt. Die myn het voortgegaan om verliesse te toon en was<br />
teen Augustus 1984 446,2 miljoen Britse pond in die rooi. 51<br />
5.3.2 Die ontwikkelings op die gebied van landbou en die uitdaging van verskillende<br />
ekonomiese klasse in terme van sosiale ontwikkeling<br />
Landbou is ‘n uitdagende en immer omstrede sektor van baie lande se ekonomieë.<br />
Vir diegene wat sonder bronne of die nodige vaardighede moet klaarkom is die<br />
landbou nie ‘n vriendelike sektor nie. In Botswana het die rol van die landbou<br />
gedurende die post-koloniale era ‘n wending geneem.<br />
Landbou in Botswana het steeds een van die belangrikste sektore gebly. Wat egter<br />
gebeur het met al die ontwikkelings op die gebied van mynbou was dat die rol van<br />
landbou ietwat verskans het. In terme van die Bruto Binnelandse Produk (BDP), was<br />
landbou sedert die ontwikkelings op die gebied van mynbou nie meer die grootst<br />
esektor nie. Die land was in die tyd ook geteister deur droogtes wat bygedra het tot<br />
die situasie. Teen 1974 het die getal lewende hawe afgeneem en ‘n laagtepunt van 1,8<br />
miljoen in getalle bereik. Die probleem het geskied te midde van groeiende getalle<br />
mense wat migreer na die stede, maar ten spyte van die verskynsel was ‘n groot getal<br />
persone steeds afhanklik van die landbou omdat dit as primêre bron van voedsel<br />
gedien het. 52<br />
Die regering het egter baie gedoen om die groeiende tekortkomminge van die land<br />
te beveg. So was daar byvoorbeeld ‘n program gestig wat dit ten doel het om die land<br />
50 Sillery, pp. 171-172.<br />
51 The Sunday star. 07.12.1984. p. 4.<br />
52 Sillery, pp. 178-183.<br />
- 21 -
op elke sektor te ontwikkel. Dit het bekendgestaan as die National Development Plan<br />
van 1970-1975. Die program is geloods om menslike ontwikkeling in die land te<br />
bevorder. Dit was nie ‘n vooropgestelde en vooruitbeplande program nie. Die<br />
regering het die inisiatief geneem om dit op gereelde basis aan te pas soos die<br />
omstandighede verander. 53<br />
5.3.3 Die uitdagings op die gebied van nywerhede<br />
Industrieël het Botswana altyd swaargekry maar dit was veral na die ekonomiese<br />
ontwikkelings in Suid-Afrika wat die nywerhede in Botswana onder druk gekom het.<br />
Vanweë die lae frekwensie van investering deur die koloniale moondheid, soos vroeër<br />
gemeld, het die land gebukgegaan onder ‘n akute tekort aan nywerhede en<br />
infrastruktuur. Die uitgangspunt van die regering was van meet af aan dat Botswana<br />
nie ‘n industrieële land is nie en dat die landbou se rol in die ekonomie van die land<br />
onontbeerlik is vir ekonomiese vooruitgang. Hoekom die regering hierdie houding<br />
ingeneem het is onseker, moontlik omdat daar gevoel was dat die land nie oor die<br />
nodige infrasruktuur en kundigheid beskik het nie. Die bekendste nywerhede in die<br />
land was bemoeid met die vervaardiging van blikkieskos, klere en meubels. Die<br />
afsetpunte van hierdie produkte bied ‘n interessante blik op die nywerheidsektor in eie<br />
reg omdat dit ietwat omstrede was. 54<br />
Die daarstelling van nywerhede was een van die maniere waarop die regering van<br />
Botswana gepoog het om minder afhanklik te word van Suid-Afrika asook van die res<br />
van die internasionale gemeenskap. Hierdie stap is vergemaklik deur die land se<br />
minerale rykdom. In 1966 was Botswana se bruto binnelandse produk slegs R140<br />
miljoen. Teen 1977 het hierdie syfer meer as verdubbel en het dit R299 miljoen<br />
beloop. Alhoewel mynbou daartoe gelei het dat Botswana, soos baie ander Afrika-<br />
lande, hoofsaaklik van een sektor afhanklik was vir hul inkomste, het Botswana se<br />
minerale rykdom die land baie geleenthede gebied wat voorheen nie moontlik was<br />
nie. Een van die geleenthede was die skep van nywerhede. 55 Hierdie nywerhede was<br />
53 Ibid.<br />
54 Arnold,p. 414.<br />
55 Daily Dispatch, 22.12.1978, p.16.<br />
- 22 -
nie baie groot nie maar dit was wel tot so ‘n mate dat dit gevaar ingehou het vir Suid-<br />
Afrika.<br />
Nadat Botswana onafhanklik geword het, het die vrees begin ontstaan dat<br />
Botswana, tesame met Lesotho en Swaziland, ‘n gevaar kan inhou vir die ekonomie<br />
van Suid-Afrika. Daar is gevrees dat markte onder druk sou kom in Suid-Afrika<br />
vanweë die moontlikheid van goedkoop vervaardigde produkte uit hierdie lande. Die<br />
regering van Suid-Afrika het hierop gereageer deur wetgewing deur te voer in 1969<br />
wat vrye handel tussen Suid-Afrika en die bogenoemde drie lande te beperk. 56<br />
Alhoewel hierdie stap as selfsugtug beskou kan word, het dit in effek beteken dat<br />
Suid-Afrika die burgers van sy eie land ekonomies beskerm het, en kan dit nie as ‘n<br />
misstap beskou word nie. Suid-Afrika het bloot eie belange beskerm.<br />
Vir die nywerheidsektor van Botswana was dit egter ‘n kopseer. Suid-Afrika was<br />
op daardie staduim, net soos tans, een van die sterkste lande in Afrika in terme van<br />
ekonomie en die markte van Suid-Afrika kon deurslaggewend bygedra het tot<br />
ontwikkeling van nywerhede in Botswana. Handel het egter nooit tot stilstand gekom<br />
tussen die twee lande nie. Uit ‘n steekproef van 72 nywerhede in Botswana in die<br />
mid-1970’s is bevind dat 26 van hierdie nywerhede se grootse afsetpunt in Suid-<br />
Afrika geleë was. Die vermoede bestaan dat die da facto afhanklikheid van Botswana<br />
se nywerhede op die markte van Suid-Afrika selfs baie groter was. Vrye handel met<br />
Suid-Afrika sou groot voordeel ingehou het vir Botswana, maar Suid-Afrika se<br />
regering was onseker oor wat die gevolge hiervan sou wees. 57<br />
Suid-Afrika en Botswana se ekonomie was en is op ‘n besonderse manier verweef.<br />
Behalwe vir die afhanklikheid van Suid-Afrika se produkte, en gevolglik die<br />
infrastruktuur van Suid-Afrika, was Botswana se geldstelsel vir baie lank gekppel aan<br />
dié van Suid-Afrika. Botswana se geldeenheid het dus bestaan uit die Suid-Afrikaanse<br />
eenheid naamlik die rand. Dit was eers teen 1975 dat Botswana hul eie geldstelsel<br />
gekry het in die vorm van die pula. 58<br />
56 P. Selwyn, Industries in the Southern African periphery. A study of industrial development in<br />
Botswana, Lesotho and Swaziland,p. 114.<br />
57 Ibid., p. 81.<br />
58 New era, 21.06.1998, p. 8.<br />
- 23 -
5.3.4 Die uitdaging van verspreiding van rykdom en die bestuur van nuutgevonde<br />
fondse<br />
Botswana se ekonomiese ontwikkelinge was ‘n merkrwaardige prestasie.<br />
Ekonomies was Botswana een van die uiterstes met die vinnigste groeikoers in die<br />
wêreld gedurende die eerste tien jaar van onafhanklikheid. Dit het beteken dat die<br />
regering skielik oor ‘n groot begroting beskik het. Daar is gepoog om die winste van<br />
die land terug te ploeg in die mense. Daar was ook merkwaardig min korrupsie. Die<br />
regering het gepoog om op hierdie manier die rykdomme te versprei – deur die land te<br />
ontwikkel, maar ten spyte van hierdie pogings was Botswana se verspreiding van<br />
rykdom nie baie goed nie. 59<br />
Dit is miskien een van die sterkste vorme van kritiek wat teenoor die land<br />
uitgespreek kan word en wat onopgelos was teen 1976. Die gaping tussen ryk en arm<br />
was groot, en om hierdie rede was baie steeds afhanklik van die landbou om ‘n<br />
bestaan te voer. Derek Hudson, ‘n belangrike figuur in die bankwese van Botswana,<br />
het na afloop van ‘n studie van drie jaar in 1977 bevind dat die rykdom in Botswana<br />
moontlik die swakste versprei is in die wêreld. Daar was ook ander gebeure wat dié<br />
stand van sake bewys het. By Selebi-Pikwe het werkers byvoorbeeld in opstand<br />
gekom. Dit het gespruit uit ontevredenheid dat Suid-Afrikaanse arbeiders meer<br />
verdien op die myne as wat burgers van Botswana doen. Ook by Orpa was daar<br />
skynbaar voorkeur gegee aan werkers van Suid-Afrika en het stakings gevolg. 60<br />
6. Die politieke invloed van Seretese Khama en Quett Masire<br />
Die rol van leierskap binne ‘n bepaalde land of streek kan nie onderskat word nie.<br />
Dit is byvoorbeeld bekend aan baie Suid-Afrikaners watter effek Nelson Mandela se<br />
inspirerende leierskap gehad het op die oorgang in Suid-Afrika. Tydens die volle<br />
tydperk onder bespreking het Botswana slegs een president gehad, naamlik Seretse<br />
Khama, en om die afwesigheid van ‘n bloedbad in Botswana te probeer verstaan is dit<br />
nodig om Khama se leierskapstyl en persoonlikheid te ondersoek.<br />
59 Mbanga en Mbanga, p. 364.<br />
60 Arnold, p. 415.<br />
- 24 -
Seretse Khama is gebore op 1 Julie 1921 in ‘n familie wat tradisioneel leiers was<br />
van die mense van Botswana. Nadat sy pa oorlede is het die broer van sy oorlede<br />
vader, Tsekedi, na hom omgesien en hom aangemoedig om sy studies ernstig op te<br />
neem. Hierna sou Khama in die buiteland studeer en uiteindelik trou met ‘n Engelse<br />
dame. Khama se troue met Ruth Williams het aan hom internasionale aandag besorg.<br />
Hy het in botsings verval met die tradisionele gemeenskap waar daar onenigheid was<br />
oor die huwelik en dit was veral Tsekedi wat dit teengestaan het. Hierdie onenigheid<br />
sou uitendelik daartoe lei dat beide Tsekedi en Khama na die buiteland verban word.<br />
Die stap deur die Britte is verwelkom, onder andere in Rhodesië en Suid-Afrika. 61<br />
Khama sou uiteindelik in 1963 na Botswana terugkeer as gevolg van ‘n<br />
ooreenkoms en hierna het hy homself in die politiek begewe. Volgens die skikking<br />
moes Khama afstand doen van sy tradisionele mag. As kleinseun van Khama III, was<br />
Seretse geregtig daarop om die grootste etniese groep in Botswana te lei. Hy het<br />
gevolglik sy tradisionele status verloor maar dit het uiteindelik in sy guns getel en ook<br />
in die guns van die mense van Botswana. 62<br />
Daar kan met sekerheid gesê word dat Khama persoonlike ambisie gehad het om<br />
Botswana te omskep in ‘n samelewing van rasseharmonie. Sy persoonlike ervaring en<br />
stryd teen diskriminasie wat hy ervaar het weens sy huwelik met ‘n blanke het<br />
heelwaarskynlik hiertoe bygedra. Hy het te midde van persoonlike aanvalle nie moed<br />
verloor nie en het, net soos in die geval van Mandela, as ‘n voorbeeld gedien vir<br />
duisende mense. Oor Khama se leierskap was daar al gesê “there were a number of<br />
factors in it’s (Botswana’s) favor. The most important of these was, without a doubt,<br />
the personality of the man who led Botswana during the first fourteen years of it’s<br />
independence.” 63<br />
‘n Aantal faktore het van Seretse Khama ‘n baie effektiewe staatsman gemaak. Die<br />
grootste hiervan is moontlik die opvoeding wat hy geniet het in die buiteland. Sy<br />
kwalifikasies het gesag afgedwing onder Europese leiers maar terselfdetyd het sy<br />
tradisionele status aan hom ‘n groot mate van respek onder die mense van Botswana<br />
61 Gabatshwane,pp. 8-9.<br />
62 Die Republikein, 14.07.1980, p. 6.<br />
63 Cowder, p. 463.<br />
- 25 -
gegee. Hy was dus goed aangepas om te handel met sowel koloniale administrateurs<br />
en die plaaslike bevolking van sy land. Daarom kon Khama met gemak saamwerk met<br />
‘n verskeidenheid rolspelers om op daardie manier sy politieke ambisies na te jaag en<br />
te werk aan die vooruitgang van al die mense van die land. 64<br />
Seretse Khama was in terme van Afrika-standaarde ‘n besonderse leier. Hy was<br />
gekenmerk aan sy toewyding daaraan om die grondwet van Botswana te beskerm – ‘n<br />
stuk wetgewing waarvoor hy ook moes geveg het voor hy President kon word. Hy het<br />
nie toegelaat dat persoonlike politieke aspirasies by hom ‘n obsessie word nie en was<br />
uitgesproke gekant teen enige vorm van diskriminasie. Dit wil voorkom asof Khama,<br />
hoewel nie vlekkeloos nie, wel een van die uitgelese groep leiers was wat daarop kon<br />
roem dat hy sukses behaal het as politieke leier maar ook as staatsman. 65<br />
Gedurende sy termyn as staatshoof van Botswana, het die land uit die greep van<br />
armoede gekom, ten spyte daarvan dat die verspreiding van rykdom nie baie goed was<br />
nie. So is Botswana byvoorbeeld gedurende 1966 beskou as een van die vyf-en-<br />
twintig armste lande in die wêreld. Teen die einde van Khama se termyn was dit nie<br />
meer die geval nie. Die land het nou verander in ‘n vooruitstrewende land in terme<br />
van Afrika standaarde. 66<br />
Botswana was egter nie net voorsien van goeie leierskap in die vorm van Seretse<br />
Khama nie. Alhoewel een persoon ‘n groot invloed kan hê is kolliektewe goeie<br />
leierskap gewoonlik deurslaggewend. ‘n Ander belangrike figuur gedurende die tyd<br />
was Quett Masire, wat uiteindelik vir Khama sou opvolg nadat Khama gedurende<br />
1980 oorlede was. Masire was deel van die onderhandelinge in London waar<br />
Botswana se nuwe grondwet tot stand gekom het in 1960. Teen 1966 was hy die vise-<br />
president van Botswana. Hy het later in die kabinet gedien as minister van finansies<br />
waar hy baie respek afgedwing het voordat hy uiteindelik president geword het. Hy<br />
sou uiteindelik met ‘n redelike mate van sukses oorneem by Khama. 67<br />
64 Ibid., p. 465.<br />
65 Ibid., pp. 463-464.<br />
66 Post, 07.10.1979, p. 4.<br />
67 The star, 12.11.1997, p. 14.<br />
- 26 -
7. Botswana as ‘n model vir nie-rassiggeid en as demokratiese alternatief teenoor<br />
Suid-Afrika<br />
Daar is alreeds verwys na die weerstand van Botswana teen apartheid en die<br />
bereidwilligheid van die land om met Suid-Afrika saam te werk ten spyte van<br />
apartheid. Alhoewel daar baie ooreenkomste bestaan tussen Suid-Afrika en Botswana<br />
is daar ook groot verskille. Beide lande het ‘n unieke geskiedenis. Daar moet ook in<br />
ag geneem word dat die administrasie van Botswana ook foute gemaak het.<br />
Indien daar van die uitgangspunt uitgegaan word dat die regering van Botswana<br />
suksesvol was gedurende die eerste tien jaar van onafhanklikheid, kan daar verskeie<br />
redes hiervoor aangevoer word. Daar is egter ook genoeg redes om die land as<br />
onsuksesvol te beskou. Een van die redes waarom Botswana wel as ‘n suksesverhaal<br />
beskou kan word is die deurlopende onafhanklikheid en outoriteit wat die grondwet<br />
geniet het. In Botswana het daar ‘n kultuur ontstaan waar daar gehoor gegee was aan<br />
die grondwet. Dit beteken dat daar nie groot magsvergrype was nie – ‘n eerste vir<br />
Afrikalande onder die Britse kroon. In hierdie verband word Botswana vergelyk met<br />
Gambië. Botswana se pers het byvoorbeeld, ter illusrasie, ‘n vryheid van spraak geken<br />
wat ongekend was in Afrika. 68<br />
‘n Ander faktor wat beskou kan word as ‘n rede vir Botswana se sukses is die goeie<br />
diplomatieke bande wat die land gehad het. Daar was nie in Botswana enige<br />
geneigdheid om in die sake van ander lande in te meng waar hulle dit sou bedreig nie.<br />
Dit het daartoe gelei dat mense van alle rasse in die land beskerming geniet het<br />
deurdat dit konflik vry was. Botswana was byvoorbeeld vir die eerste tien jaar van<br />
onafhanklikheid sonder ‘n weermag. Dit was eers teen 1976 dat so ‘n instelling,<br />
bekend as die Botswana Defence Force (BDF), tot stand gekom het. Hierdie weermag<br />
was geskoei op die tipiese Britse model en Seretse Khama was die<br />
opperbevelvoerder. 69 Die regering het dus doelbewus gepoog om konflik te vermy en<br />
op daardie manier hul eie belange en die van hul mense te beskerm. Indien hierdie<br />
situasie vergelyk word met Suid-Afrika gedurende dieselfde tyd kan dié kontras<br />
duidelik gesien word.<br />
68 Cowder, pp. 462-463.<br />
69 P.J. Schraeder, African politics and society. A mosaic in transformation, p. 248.<br />
- 27 -
Die totstandkoming van ‘n weermag in Botswana was in der waarheid ‘n<br />
noodgedwonge teenreaksie op die onstabiliteit in die streek. Met die koms van so baie<br />
vlugtelinge vanuit Suid-Afrika en Zimbabwe het dit verskeie probleme meegebring.<br />
Een van die probleme was byvoorbeeld aanvalle op Botswana. Teen 1979 het die<br />
situasie so erg geword dat die regering genoodsaak was om direk in te gryp nadat<br />
troepe uit Zimbabwe aanvalle geloods het op burgerlikes in Botswana. Dit was dus<br />
eintlik eers ‘n volle dertien jaar van demokrasie voordat die liggaam op die been<br />
gebring was. 70 Die gematigde houding van Botswana was egter nie die enigste rede<br />
waarom land beskryf kan word as ‘n vreedsame en regverdige land nie.<br />
Een van die maniere waarop die regering van Botswana daarin kon slaag om ‘n nie-<br />
rassige samelewing te skep was die beleid van lokalisasie. Dit was na afloop van<br />
onafhanklikheid amptelike beleid dat daar teen geen persoon gediskrimineer mag<br />
word op grond van sy of haar velkleur by die aanstelling van die arbeidsmag nie.<br />
Hierdie beleid was uniek. In Suid-Afrika is daar byvoorbeeld openlik gediskrimineer<br />
op grond van ras. Ook elders in Afrika op daardie staduim is daar gediskrimineer<br />
gedurende die post-koloniale era, veral teen blankes. 71<br />
8. Slotbespreking: ‘n Fassinerende en uitdagende land<br />
“Respect of man for man is the foundation of all human happiness, we have it here,<br />
thank God, in Bechuanaland (Botswana)” 72 – John Maud op 20 Junie 1961 met die<br />
opening van die parliament in Botswana.<br />
Hierdie seminaar is slegs ‘n poging om die oorgang van Botswana van ‘n kolonie<br />
na ‘n onafhanklike staat te probeer verstaan. Baie kan geskryf word oor die land en<br />
die suksesse wat gepaard gegaan het met die dekolonialisasie. Hierdie seminaar kan<br />
geensins roem daarop dat dit volledig die komplekse oorgang van Botswana<br />
dokumenteer nie maar dit bied wel ‘n interessante perspektief op die land. Die<br />
bevindinge van hierdie studie wys daarop dat die land, hoewel suksesvol in baie<br />
70 Post, 07.01.1979, p. 4.<br />
71 Die Republikein, 14.07.1980, p. 6.<br />
72 Gabatshwane, p. 21.<br />
- 28 -
opsigte, nie in die geheel daarin kon slaag om die mense van die land te ontwikkel in<br />
die sin dat almal vooruitstrewend kon wees nie. Verskeie redes kan aangevoer word<br />
daarvoor wat hierdie stelling ondersteun, maar dan moet dit egter nie uit die oog<br />
verloor word dat Botswana, anders as so baie ander Afrika-lande, oorgang beleef het<br />
binne die raamwerk van die demokratiese proses.<br />
Botswana was histories ‘n baie uitdagende land. Die land is nie ideaal geleë vir<br />
menslike oorlewing nie. Dit is ‘n droë land en die grootste bron van inkomste was<br />
histories die landbou en spesifiek lewende hawe. Met die ontdekking en ontginning<br />
van die land se minerale rykdom het die situasie spoedig verander. Die grootste bron<br />
van inkomste was nou diamante maar ten spyte hiervan het die grootste deel van die<br />
bevolking steeds afhanklik gebly van landbou as primêre bron van voedsel en<br />
inkomste. Die landbou bied ook baie werksgeleenthede en wanneer werk volop is in<br />
‘n land beskerm dit die stabiliteit. Daarom was en is landbou steeds een van die<br />
belangrikste sektore in Botswana. Die regering het egter die nuwe rykdom gebruik om<br />
te belê in die mense van die land en het baie werksgeleenthede geskep deur middel<br />
van staatsinstellings.<br />
Polities moes Botswana baie aanpas by onafhanklikheid. Die rol van die<br />
tradisionele gesag was steeds sterk gedurende die 20ste eeu in die land en tradisionele<br />
leiers kon die bestuur van die land bemoeilik. Die regering was egter suksesvol daarin<br />
om hierdie uitdaging die hoof te bied en plaaslike en nasionale regering het gevolg.<br />
Sedert die land onafhanklik geword het, het dit keer op keer suksesvolle verkiesings<br />
gehou wat as vry en regverdig beskou was. Dit was dus een van die uitgelese groep<br />
lande in Afrika wat daarin kon slaag om ‘n Europeese ideologie, naamlik demokrasie<br />
en vrye mark, te implimenteer ten spyte daarvan dat die land self vir baie jare nie<br />
demokraties bestuur was deur die koloniale moontheid Brittanje nie. Dit het in kort<br />
twee dinge ingehou vir die mense van die land. Dit het beteken dat die opvolgstryde<br />
van een regering na die volgende nie ontaard het in ‘n kruisiging van die voormalige<br />
koloniale bewind as oorsaak van alle probleme nie. Dit het ook beteken dat die wil en<br />
behoeftes van gewone mense aandag geniet het .<br />
Die merkwaardigste eienskap in die hele proses van die dekolonialisasie van<br />
Botswana was die gebrek aan konflik en gewelddadige magsvergrype waaraan dit<br />
- 29 -
gekenmerk was en wat elders in die kontinent so dikwels voorgekom het. Hierdie<br />
verskynsel ten spyt, is Botswana gekenmerk deur groot uitdagings. Daar kan met<br />
sekerheid gesê word dat die land nie altyd baie suksesvol was ten opsigte van die<br />
uitdagings wat in die gesig gestaar was nie. Die onderwysstelsel was dramaties<br />
gebrekkig op verskillende wyses. Dit kon nie daarin slaag om die burgers van<br />
Botswana te bemagtig in die spesifieke vaardighede wat die land in die mense<br />
benodig het nie. Dit kon helaas ook nie altyd daarin slaag om skoliere deur die<br />
bestaande stelsel te kry sonder om drastiese toegewings te maak nie.<br />
Een van die groot uitdagings van post-koloniale Botswana was die kwessie van<br />
buitelandse beleid. Teen 1966 was bykans al Botswana se buurlande òf kolonies òf<br />
regeer deur ‘n minderheidsgroep. Dit het beteken dat daar baie vlugtelinge in die<br />
streek was. Dit het ook beteken dat daar vryheidsbewegings was wat op soek was na<br />
basisse vir hul aktiwiteite. Vir die regering van Botswana was hierdie uitdaging ‘n<br />
besonderse probleem. Daar moes besluit word of daar openlik hulp verleen gaan word<br />
aan hierdie organisasies en daardeur die stabiliteit van Botswana in gedwang bring en<br />
of die regering hulself gaan distansieer van hierdie organisasies. Botswana se regering<br />
het deurlopend besluit om gematig te wees in hierdie opsig. Die regering het nie op<br />
militêre wyse toegetree tot hierdie prosesse nie maar het apartheid beveg deur krities<br />
te wees en buitelandse druk te ondersteun. Hierdie gematigde besluit het die mense<br />
van Botswana beskerm en dit illustreer weereens die toegewydheid van die regering<br />
ten opsigte van die welstand van die mense van Botswana. Die verandering in die<br />
ekonomiese status van Botswana sou egter bydra tot die stabiliteit.<br />
Parallel met die verandering van bewind was ook die transformasie van die land se<br />
ekonomie. Die ontdekking van diamante en ander waardevolle minerale het gelei tot<br />
grootskaalse investering in Botswana. Die verskynsel het daartoe aanleiding gegee dat<br />
die land ekonomies gevorder het. Die inkomste wat hieruit gegenereer was het egter<br />
nie kragdadig deurgesypel na die hele bevolking nie. Daar was steeds armoede in die<br />
land en die tradisionele ekonomie was deurslaggewend vir ‘n baie groot gedeelte van<br />
die bevolking gedurende die periode onder bespreking.<br />
Goeie politieke leierskap en ‘n inklusiewe beleid het bygedra tot die politieke<br />
stabiliteit. Seretse Khama was ‘n inspirerende figuur in hierdie opsig. Deur sy<br />
- 30 -
gematigde uitsprake en beleid het hy baie gedoen om Botswana se beeld te bevorder<br />
en voorspoed na die land te bring. Hy slaag op ‘n besonderse wyse om met al die<br />
groepe van die land saam te werk en gesag af te dwing op die tradisionele leierskorps.<br />
Sy regering behou openlik vriendskaplike bande met die buitewêreld, selfs met die<br />
apartheidsregering van Suid-Afrika en bevorder daardeur stabiliteit in die streek.<br />
Daarom was Botswana meer stabiel as Suid-Afrika, Namibië, Zimbabwe, Angola en<br />
Mosambiek en kon die regering van die land konsentreer op dit wat ‘n regering<br />
veronderstel is om op te konsentreer, naamlik goeie bestuur.<br />
Botswana se onafhanklikheid moet egter deurlopend verstaan word aan die hand<br />
van ontwikkeling elders in die kontinent. Te midde van ‘n groot gesukkel om aan te<br />
pas by vryheid, het die state van Afrika gedurende die 1960’s en 1970’s onafhanklik<br />
geword. Sommige lande, soos byvoorbeeld Angola, wat geografies naby aan<br />
Botswana is, was meer as twee dekades lank gewikkel in ‘n burgeroorlog. Andere was<br />
geken aan wrede diktators, soos byvoorbeeld Uganda en die Sentraal Afrikaanse<br />
Republiek. Die oorgrote meerderheid was gekenmerk aan ‘n sukkelende ekonomie en<br />
chroniese armoede. In hierdie lig beskou was Botswana ‘n groot sukses en staan die<br />
land in skille kontras met die res van die kontinent, ten spyte van sekere mislukkings<br />
in Botswana gedurende die post-koloniale era.<br />
- 31 -