Twickelblad winter 2012
Twickelblad winter 2012
Twickelblad winter 2012
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
In dit nummer<br />
Van de Rentmeesterij 3<br />
Royale Rondweg jubileert 4<br />
Fietsen van de zolder 6<br />
Bomenkap Dieren zorgvuldig proces 7<br />
Kastelen Twickel – Ruurlo verbonden 8<br />
Honderd jaar elektriciteit 10<br />
Door de lens van Pieter Oosterhuis 12<br />
Eeuwigdurende kalender 14<br />
Vegetatie Veldsnijdersven hersteld 15<br />
Vereniging Vrienden van Twickel 16<br />
Fotowedstrijd Vrienden 18<br />
Mijn Twickel: Sytze Wouda 19<br />
Okkingastate oudste Friese erfenis 20<br />
Berichten van de Buitenplaats 22<br />
Colofon<br />
Redactie:<br />
Rob Bloemendal<br />
Aafke Brunt<br />
Helmig Kleerebezem<br />
Albert Schimmelpenninck<br />
Martin Steenbeeke (eindredactie)<br />
Vaste medewerkers:<br />
Chantal Ophuis<br />
Christine Sinninghe Damsté<br />
Inlevering kopij:<br />
Voor 15 februari 2013<br />
Schalkburgerstraat 11, 7551 GR, Hengelo<br />
<strong>Twickelblad</strong>@stnbk.nl<br />
Het <strong>Twickelblad</strong> is een gezamenlijke<br />
kwartaaluitgave van de Stichting Twickel<br />
en de Vereniging Vrienden van Twickel.<br />
Het blad geeft informatie over de historie<br />
en het beheer van Twickel in al zijn<br />
aspecten.<br />
Lidmaatschap, mutaties, adreswijzi gingen:<br />
secretaris@vriendenvantwickel.nl of<br />
Postbus 107, 7490 AC Delden. Lid maatschap<br />
van de Vereniging Vrienden van<br />
Twickel (incl. toezending <strong>Twickelblad</strong>)<br />
bedraagt minimaal e 19, per kalenderjaar;<br />
hogere bijdrage is welkom.<br />
j a a r g a n g 2 1 w i n t e r 2 0 1 2 2<br />
3<br />
j a a r g a n g 2 1 w i n t e r 2 0 1 2<br />
Elektrisch hoofdschakelbord van A.E.G in het<br />
kasteel. Aangelegd in 1912.<br />
Meer info: www.vriendenvantwickel.nl<br />
Losse nummers kosten e 4, en zijn<br />
verkrijgbaar in de landgoedwinkel van<br />
Stichting Twickel, de VVVDelden en<br />
The Read Shop in Delden.<br />
Niets uit deze uitgave mag, op welke<br />
wijze dan ook, worden verveelvoudigd<br />
zonder voorafgaande schriftelijke toestemming<br />
van de redactie. De redactie<br />
behoudt zich het recht voor artikelen<br />
in te korten en te redigeren.<br />
Vormgeving en Layout:<br />
Morskieft Ontwerpers<br />
van Visuele Identiteit.<br />
Coverfotografie Han Morskieft.<br />
Druk:<br />
Van Marle BV<br />
Foto’s, tenzij anders vermeld, zijn<br />
o.a gemaakt door: Rob Bloemendal,<br />
Aafke Brunt, Rik Klein Gotink,<br />
Helmig Kleerebezem, Han Morskieft,<br />
Albert Schimmelpenninck,<br />
Martin Steenbeeke.<br />
ISSN 09276548<br />
Van de redactie<br />
Ik weet niet of het aan het fotogenieke jaargetijde<br />
ligt maar ik krijg de laatste tijd<br />
spontaan steeds meer foto’s toegestuurd<br />
van de natuur op het landgoed. Zo gaat<br />
volgens mij natuurliefhebber Han Brinkcate<br />
er elke dag wel op uit met zijn fototoestel.<br />
Een reiger die een wezel vangt, een geringde<br />
steenuil, een meerkoet met jong; bijna<br />
geen vogel blijft bij hem buiten beeld. Vertederend<br />
was de toelichting bij een serie<br />
foto’s die Joke Prins mij stuurde. Ze had<br />
drie dagen met de rolstoel door Twickel<br />
gezworven en vooral veel paddenstoelen<br />
gefotografeerd. “Wat is het een prachtig<br />
stuk natuur, ook het vlonderpad” schrijft<br />
ze enthousiast. En dan mag ik de bijzondere<br />
foto van een regenboog niet onvermeld<br />
laten. Buitenplaats beheerder Rob<br />
Bloemendal was er als de kippen bij om dit<br />
natuurverschijnsel met zijn iPhone vast te<br />
leggen, onbekend is of hij de pot met goud<br />
ook heeft aangetroffen…<br />
In de laatste uitgaves van het <strong>Twickelblad</strong><br />
hebben we op de middenpagina’s al veel<br />
ruimte gereserveerd voor mooie foto’s.<br />
Ook dit nummer is dit het geval. Uit het<br />
archief hebben we enkele bijzondere foto’s<br />
van Kasteel Twickel gehaald. Bijna anderhalve<br />
eeuw geleden beleefde men er<br />
plezier aan, nu nog steeds. Herkenning is<br />
namelijk de grote kracht van foto’s.<br />
Natuurlijk publiceren we in dit nummer de<br />
winnende foto’s van de jubileumwedstrijd<br />
van de Vrienden van Twickel. Het eerste<br />
nummer van 2013 willen we graag enkele<br />
pagina’s reserveren voor foto’s die door<br />
lezers van het <strong>Twickelblad</strong> zijn gemaakt.<br />
Geniet u de komende maanden van herfstachtige<br />
of <strong>winter</strong>taferelen op het landgoed.<br />
Leg het vast op de gevoelige plaat en mail<br />
het naar <strong>Twickelblad</strong>@stnbk.nl.<br />
Martin Steenbeeke<br />
van de rentmeesterij<br />
Twickel en Twente<br />
Zou het een toeval zijn dat Twickel en Twente zo mooi allitereren? Wel is<br />
het duidelijk dat er een sterke relatie tussen Twickel en Twente bestaat:<br />
het landgoed Twickel ligt centraal in Twente en is ook veruit het grootste.<br />
In de historie speelde Kasteel Twickel een belangrijke rol als zetel van de<br />
Drost van Twente. Zo bekleedden opeenvolgende eigenaren in de tijd van<br />
de Twickelo’s en de Raesfelts dit belangrijke ambt. Twickel vormde toen een<br />
soort bestuurscentrum van Twente. Er werd rechtgesproken en er was zelfs<br />
een cachot, tegenwoordig de wijnkelder.<br />
Die tijden liggen al lang achter ons maar<br />
de betekenis van het landgoed voor Twente<br />
is zeker niet minder geworden. Door de<br />
komst van de textielindustrie vanaf 1850<br />
groeide de bevolking enorm en ontstond<br />
de Twentse stedenband. In 1850 lag het<br />
landgoed nog in een agrarische omgeving;<br />
nu grenst het landgoed direct aan steden<br />
als Hengelo, Borne en Delden. Dat heeft<br />
nadelen maar zeker ook voordelen. Door<br />
de nabijheid van het stedelijk gebied is er<br />
in de loop van de tijd heel wat van het<br />
landgoed afgesnoept of versnipperd geraakt.<br />
Nergens op het landgoed is het nog<br />
echt stil.<br />
Twente heeft zich ondanks het teloorgaan<br />
van de textielindustrie ontwikkeld tot een<br />
economisch sterke regio met veel werkgelegenheid.<br />
De maakindustrie en de Univer<br />
siteit zijn voor de economie van het grootste<br />
belang. Ook op het gebied van sport en<br />
cultuur is Twente een sterke regio. Denk<br />
aan FC Twente maar ook aan het muziekcentrum<br />
en het Rijksmuseum Twente. Het<br />
fraaie landschap waarin de Twentse steden<br />
zijn ingebed hoef ik niet aan te prijzen. Dat<br />
alles draagt bij aan het aantrekkelijk<br />
“woonklimaat“ van Twente. Dat is weer<br />
een belangrijke vestigingsfactor voor bedrijven.<br />
Het leidt er ook toe dat er ondanks<br />
de economische malaise nog voldoende<br />
belangstelling is voor vrijkomende woonboerderijen.<br />
Dat is in regio’s met een minder<br />
bloeiende economie een probleem aan<br />
het worden.<br />
Twente is een van de bekendste regio’s van<br />
ons land. Als regio kan het vast nog beter<br />
mits we bestuurlijk ook meer een eenheid<br />
vormen. De nieuwe regering denkt aan het<br />
samenvoegen van Overijssel en Gelderland<br />
en aan gemeenten van minimaal<br />
100.000 inwoners. Waarom maken we van<br />
Twente niet gewoon één gemeente. Dan<br />
zijn we af van al die deelbelangen. Twente<br />
vraagt er geografisch om: een overzichtelijk<br />
gebied dat al heel lang een eigen gezicht<br />
heeft. De stedenband in het midden<br />
met daaromheen een fraai landelijk gebied.<br />
De helft van de Twentenaren woont<br />
in de stedenband en de andere helft daar<br />
om heen.<br />
Twente is een sterk merk en Twickel draagt<br />
daar graag aan bij.<br />
Albert Schimmelpenninck
Royale Rondweg Delden jubileert<br />
Op 7 december 1972, dus veertig jaar<br />
geleden, werden de bewoners van<br />
Delden eindelijk verlost van het doorgaande<br />
verkeer door de stad.<br />
De aanleg van de Rondweg vergde een<br />
investering van ruim dertien miljoen<br />
gulden en kostte het landgoed Twickel<br />
twintig ha grond. Negen woningen en<br />
maar liefst tweeduizend bomen moesten<br />
wijken. Vele historische verbindingen<br />
tussen Delden en het landgoed<br />
werden opgeheven en de waterhuishouding<br />
raakte ernstig verstoord.<br />
Tot zover de kille cijfers…<br />
Ook in die tijd werd er decennia lang gedelibereerd<br />
over een dergelijk plan want al in<br />
1932, dus nog eens veertig jaar eerder, verscheen<br />
over dit onderwerp al een artikel in<br />
de landelijke NRC. Er was toen sprake van<br />
twee mogelijke tracés voor de Rondweg:<br />
één ten zuiden en één ten noorden van<br />
Delden. Over het noordelijke tracé vermeldt<br />
de NRC: Het ontwerp van den Rijkswaterstaat,<br />
behelzend omlegging ten Noorden van<br />
het stadje Delden, tusschen Delden en het<br />
kasteel Twickel over Neerlands schoonste<br />
parkgronden heen, de prachtige boomen<br />
tusschen kasteel en straatweg in niet sparende,<br />
is uit aesthetische overwegingen als een misdaad<br />
te beschouwen, daargelaten de nauwe<br />
relaties, de vitale belangen voor het stadje zelf,<br />
welke ontstaan zijn uit het onverbrekelijk<br />
verband tusschen Twickels natuurschoon en<br />
de levensvoorwaarden der bewoners.<br />
Dit artikel zal er zeker aan hebben bijgedragen<br />
dat in de jaren daarna gekozen<br />
werd voor de zuidelijke rondweg. Een deel<br />
van de benodigde gronden werd nog in de<br />
30er jaren door Rijkswaterstaat aangekocht.<br />
Alles leek goed te komen tot<br />
de oorlog roet in het eten gooide. In de<br />
oorlogsjaren was er geen geld voor en na<br />
de oorlog was de woningnood de eerste<br />
prioriteit. Delden breidde uit vooral in<br />
zuide lijke richting. Ook de omgeving waar<br />
de zuidelijke rondweg gepland was raakte<br />
bebouwd. In 1959 verzocht het gemeentebestuur<br />
van Stad Delden dan ook om de<br />
zuidelijke rondweg af te voeren. Pas vier<br />
jaar later kwam er bericht terug van Rijkswaterstaat.<br />
De hoofdingenieurdirecteur<br />
wilde wel meewerken aan het afvoeren van<br />
j a a r g a n g 2 1 w i n t e r 2 0 1 2 4<br />
5<br />
j a a r g a n g 2 1 w i n t e r 2 0 1 2<br />
Zicht vanaf de boerderijen Holland en Ter Hellen; van hier liep de Rijssenseweg naar de rode bouwkeet<br />
in de verte. De weg werd verlegd naar de Almelosestraat. Dit onherkenbare landschap was een<br />
tijdelijke zandopslag.<br />
Voor de rondweg moest veel grond worden afgevoerd. In het gebied tussen de watertoren en de<br />
Molenstraat trof men veel klei aan, die slechts met grote moeite was af te graven. De watertoren<br />
stond in 1972 geheel in de steigers. De voormalige elektrische centrale van Twickel staat ervoor.<br />
Rechts het viaduct in de Watertorenstraat.<br />
de zuidelijke rondweg mits er overeenstemming<br />
zou komen over de noordelijke<br />
rondweg. Al in 1964 meldt het gemeentebestuur<br />
dat die overeenstemming er is.<br />
Het duurt echter nog tot het jaar 1971 voor<br />
de aanleg kan beginnen. Als we nu naar de<br />
rondweg kijken valt het op hoe royaal die<br />
is aangelegd, bijna als een snelweg. De<br />
weg is veel breder dan de oude delen van<br />
de weg richting Goor en Hengelo. Ter<br />
hoogte van de Deldeneresch ligt zelfs een<br />
half klaverblad. Dat heeft alles te maken<br />
met de plannen uit die tijd voor de aanleg<br />
van de E8, nu A1. Bij Rijkswaterstaat leefde<br />
toen de gedachte dat de A1 vanuit het<br />
westen zou eindigen bij Bornerbroek. Het<br />
verkeer richting Hengelo en Enschede zou<br />
vervolgens via een nieuwe provinciale weg,<br />
de S23, naar de rondweg bij Delden<br />
worden geleid. De aanleg van de S23 zou<br />
opnieuw een forse aantasting van het landgoed<br />
vormen. Na de schrik van de kaalslag<br />
voor de rondweg stond de actiegroep<br />
“Spaar Twickel” op en wist de komst van<br />
nog zo’n weg tegen te houden. De A1 werd<br />
direct doorgetrokken naar de A35 en kreeg<br />
geen afslag bij Bornerbroek.<br />
De rondweg is dus sterk overgedimensioneerd<br />
en vanuit Twickel wordt al langer<br />
nagedacht over een plan om de barrièrewerking<br />
van de weg te verminderen. Het<br />
eerste plan voorzag in het laten zakken van<br />
de weg zodat hij nergens zichtbaar zou<br />
zijn en alle oude verbindingen op maaiveldniveau<br />
konden worden hersteld. Dat<br />
plan was nogal kostbaar en haalde het dus<br />
niet. In het kader van het Pact van Twickel<br />
wordt nu hard gewerkt aan een versoberd<br />
plan waarbij de weg alleen ter hoogte van<br />
het Villapark verlaagd wordt. Wel zullen<br />
De Rondweg neemt veel ruimte in beslag.<br />
drie historische verbindingen met het landgoed<br />
en de Deldeneresch hersteld worden.<br />
Het landschap krijgt zoveel mogelijk zijn<br />
oude vorm terug door de taluds langs de<br />
weg steiler te maken. Door beplantingen<br />
die destijds zijn aangelegd weer weg te<br />
nemen wordt de Deldeneresch vanaf<br />
Delden weer zichtbaar. Toepassing van<br />
ZOAB zal ook de geluidsoverlast vermin<br />
deren. Als de voortekenen ons niet bedriegen<br />
kan het werk in 2014 starten, 42 jaar<br />
na de opening van de weg.<br />
Albert Schimmelpenninck<br />
Met dank aan Derk Rouwhorst<br />
Beeld van de Marktstraat, vlak voor het opbreken. Links het kasteelpark, waarvan een gedeelte<br />
moest verdwijnen. Rechts het gebied met volkstuinen langs de Noorderhagen.
Fietsen van de zolder<br />
Op de zolder van kasteel Twickel hebben bijna een eeuw lang drie fietsen<br />
gestaan. De rijwielen zijn waarschijnlijk voor het laatst gebruikt door<br />
baron en barones van Heeckeren van Wassenaer. De deskundigen<br />
Hans van de Stouwe en Theo de Kogel van de historische rijwielvereniging<br />
“De Oude Fiets” trokken de fietsen onder het stof vandaan.<br />
Het bestaan van de fietsen was bekend. In<br />
zijn boek “Twickel zijn Heeren en Vouwen<br />
zijn have en goed (1986)” schreef de<br />
Twentse schrijver Harry Wonink hierover<br />
het volgende; “op de lange zolder liggen<br />
meer op nadere inventarisatie wachtende<br />
attributen, zoals… ook twee oude fietsen,<br />
eens gebruikt door de laatste baron en<br />
barones van Twickel.”<br />
Voor ons was het bezoek aan de zolder<br />
een spannende ontdekkingstocht. We zijn<br />
onder de indruk geraakt van de aanwezige<br />
fietsen. Ze zijn alle drie in verrassend<br />
originele staat. Wel zijn door het lange verblijf<br />
op de zolder de banden vrijwel vergaan<br />
en is de originele lak voor een deel<br />
verdwenen door roestvorming.<br />
j a a r g a n g 2 1 w i n t e r 2 0 1 2 6<br />
7<br />
j a a r g a n g 2 1 w i n t e r 2 0 1 2<br />
Reclame voor New Rapid rijwielen uit 1896.<br />
Baron van Heekeren heeft zo’n fiets gekocht<br />
bij het genoemde bedrijf uit Arnhem<br />
De oudste van de drie is een “New Rapid”<br />
herensafety uit 1896, van de “New Rapid<br />
company” uit Birmingham, Engeland.<br />
Safety’s of “veiligheidsfietsen” waren de<br />
eerste fietsen met kettingaandrijving en de<br />
opvolgers van de nog oudere Velocipedes;<br />
de fietsen zonder kettingaandrijving met<br />
het grote wiel voor en kleine wiel achter.<br />
Bijzonder van deze fiets is dat de originele<br />
lak en transfers nog deels aanwezig<br />
zijn. Op het balhoofd zit een transfer van<br />
de Nederlandse rijwielhandelaar die deze<br />
fiets importeerde en in Nederland verkocht;<br />
de firma Goettsch uit Arnhem.<br />
Goettsch had in die tijd een rijwielschool<br />
in de Steenstraat in Arnhem waar je kon<br />
leren fietsen.<br />
New Rapid herenfiets en Opel damesfiets.<br />
Balhoofdplaatje van de Opel damesfiets.<br />
De tweede is een “Archipel” herenfiets met<br />
een zogenaamd “Girderframe”. Dit Girder <br />
frame met extra framebuis en versterkingsbuisje<br />
bij de achtervork werd in Engeland<br />
gemaakt. Het merk “Archipel” is van de<br />
firma van Tilburg uit Den Haag. Van<br />
Tilburg importeerde deze Engelse fietsen<br />
en verkocht die onder eigen merknaam.<br />
Deze fiets schatten we uit de jaren ‘10.<br />
Nader onderzoek kan meer zekerheid over<br />
het bouwjaar geven. Baron van Heeckeren<br />
zal deze fiets waarschijnlijk gekocht<br />
hebben als opvolger van de New Rapid.<br />
De derde fiets is een Opel damesfiets,<br />
Duits fabricaat uit vermoedelijk ca. 1905.<br />
Deze fiets heeft een van de eerste Torpedo<br />
terugtrapremmen.We hebben Twickel<br />
advies gegeven over hoe deze fietsen het<br />
beste kunnen worden geconserveerd zodat<br />
ze een mooi plaatsje kunnen krijgen in de<br />
collectie. Wij willen verder onderzoek doen<br />
naar de fietsen en hopen hierover in een<br />
volgende uitgave meer informatie te<br />
kunnen geven.<br />
Theo de Kogel<br />
Naschrift: De fietsen worden overgebracht naar de<br />
stallen. Met hulp van “De Oude Fiets” wordt geprobeerd<br />
de fietsen te conserveren, waarbij het doel is om<br />
één van de herenfietsen rijdend te krijgen. Volgend<br />
jaar moet deze tijdens open monumentendag te<br />
bewonderen zijn voor het publiek. Het is met fietsen<br />
net als met koetsen: voorzichtig gebruik is het beste<br />
onderhoud.<br />
Verjonging historische beukenlaan<br />
zorgvuldig proces<br />
Grote, beeldbepalende bomen zijn een verrijking voor het landschap.<br />
Maar ze hebben niet het eeuwige leven en moeten op enig moment<br />
vervangen worden door jongere exemplaren. Dat hierbij niet over één<br />
nacht ijs wordt gegaan, bewijst de gang van zaken op het Hof te Dieren.<br />
De Zuidlaan in Dieren na de kap.<br />
De Zuidlaan op landgoed Hof te Dieren<br />
biedt een kale aanblik. Eeuwenlang liepen<br />
de wandelaars en fietsers die van deze<br />
halfverharde verbinding tussen Dieren en<br />
Ellecom gebruik maakten, door een haag<br />
van dikke beuken. De laan stamt uit de<br />
periode dat stadhouder Willem II een<br />
buiten verblijf in Dieren had. Maar 110 forse<br />
exemplaren zijn onlangs geveld, om plaats<br />
te maken voor jonge aanplant. “Het was<br />
niet langer verantwoord om ze te laten<br />
staan. Als het stormd, hield ik mijn hart<br />
vast, bang als ik was dat er mensen onder<br />
door liepen”, zegt beheerder Wilke Schoemaker.<br />
De holle gaten in de omgezaagde<br />
boomstammen vormen het bewijs dat de<br />
bomen letterlijk en figuurlijk op omvallen<br />
stonden. De laatste tien jaar vielen er elk<br />
jaar wel grote takken uit. Een grote storm<br />
in 2007 versnelde het aftakelingsproces.<br />
Dat er desondanks niet lichtzinnig tot vervanging<br />
is besloten, bewijzen twee dikke<br />
ordners met papieren op het bureau van<br />
de beheerder. “Je staat er versteld van wat<br />
er bij komt kijken”, zegt Schoemaker. Op<br />
eigen initiatief heeft Twickel een onafhankelijk<br />
bureau de kwaliteit van de bomen laten<br />
onderzoeken. De uitkomst was dat 85 procent<br />
een direct gevaar voor mensen vormden.<br />
Via een natuuronderzoek zijn de<br />
gevolgen van kap voor flora en fauna<br />
onder ocht en landschapsarchitect Michael<br />
van Gessel maakte een complete Lanenvisie<br />
voor het Hof te Dieren. Hierin staat<br />
het historische belang van de verschillende<br />
bomenrijen en hoe ze hersteld en/of onderhouden<br />
moeten worden. De visie is<br />
geaccordeerd door de Rijksdienst voor<br />
Monumentenzorg. Dit gedeelte van het Hof<br />
te Dieren is namelijk een rijksmonument.<br />
De ‘eigen’ documenten zijn ingebracht in<br />
de procedures die nodig waren om de vereiste<br />
vergunningen te krijgen. Twickel<br />
kreeg met rijk, provincie en gemeente te<br />
maken. Omdat er ingegrepen wordt in een<br />
rijksmonument, was er (via de gemeente<br />
Rheden) toestemming van de Rijksmonumentendienst<br />
nodig. De provincie moest<br />
een kapvergunning verlenen en vanwege<br />
de belangen voor flora en fauna kwam het<br />
ministerie van EL&I in beeld. In de bomen<br />
nestelden vleermuizen en daarom was een<br />
ontheffing noodzakelijk. “We hebben even<br />
verderop vleermuizenkasten opgehangen<br />
en alle gaten een week tevoren gecontroleerd<br />
en afgedekt om te voorkomen dat<br />
ze de holte weer gingen gebruiken. Maar<br />
één dag voordat we wilden beginnen met<br />
de kap, ontdekten we in één boom een<br />
andere soort vleermuis. Uiteindelijk is ook<br />
voor die boom een ontheffing verleend.<br />
Voordat de aannemer aan het werk mocht,<br />
moest er ook een speciaal kapplan gemaakt<br />
worden. Voorkomen moest worden<br />
dat vallende bomen leidingen van een<br />
naastgelegen waterpompstation zouden<br />
vernielen. “Als een zo’n zware boom met<br />
een tak een leiding in de grond raakt, heeft<br />
de halve Achterhoek geen water”, verduidelijkt<br />
Schoemaker.<br />
Juist toen Twickel dacht dat alles in kannen<br />
en kruiken was, ontstond er een nieuwe<br />
vertraging. Schoemaker: “We hadden alle<br />
vergunningen, op eigen initiatief in de<br />
media de noodzaak uitgelegd maar een inwoner<br />
van Ellecom zei van niets te weten<br />
en diende een klacht in bij de Algemene<br />
Inspectiedienst. De aannemer, de ecoloog;<br />
iedereen werd opgetrommeld om uitleg te<br />
geven aan een inspecteur die poolshoogte<br />
kwam nemen. Uiteindelijk werd de klacht<br />
ongegrond verklaard, maar je bent er zo<br />
weer een paar dagen druk mee. Het is<br />
goed dat zoveel organisaties zich ermee<br />
bemoeien, maar als je het allemaal goed<br />
hebt geregeld, ben je er niet blij mee. Er<br />
is één troost: het zal vermoedelijk enkele<br />
eeuwen duren voordat de bomenrij<br />
opnieuw vervangen moet worden.<br />
Martin Steenbeeke
Kastelen Twickel en Ruurlo<br />
al eeuwenlang verbonden<br />
Kasteel Ruurlo.<br />
Pal naast kasteel Ruurlo ligt landgoed<br />
Molenbos. Een smalle toegangsweg leidt<br />
naar de drie gebouwen die deel uitmaken<br />
van het landgoed, maar vroeger tot het<br />
kasteel behoorden. Er ligt nog een houten<br />
loopbrug tussen Molenbos en het kasteel<br />
maar die wordt niet of nauwelijks gebruikt.<br />
Ook aan de gebouwen is te zien dat Kasteel<br />
Ruurlo en Molenbos geen tweeeenheid<br />
meer zijn. De oude garage, opgetrokken in<br />
chaletstijl, is al in de jaren zestig verbouwd<br />
tot woonhuis. Het gebouw waar elektrische<br />
aggregaten stonden, doet nu dienst<br />
als kantoor en het uit 1783 stammende<br />
water molengebouw is geschikt gemaakt<br />
als ontvangstruimte voor grotere gezelschappen.<br />
De bewoners van Molenbos, J.D.C. (Carel)<br />
baron van Heeckeren van Kell en echtgenote<br />
Mary Jane barones van Heeckeren<br />
van Kell van Tets, hebben wel een grote<br />
(historische) band met het kasteel. De<br />
j a a r g a n g 2 1 w i n t e r 2 0 1 2 8<br />
9<br />
j a a r g a n g 2 1 w i n t e r 2 0 1 2<br />
De band tussen de kastelen Twickel en Ruurlo was door de familiaire relatie<br />
tussen de eigenaren eeuwenlang hecht. Door het verstrijken van de tijd is<br />
deze minder intensief geworden, maar nog altijd aanwezig, zo blijkt bij een<br />
bezoek aan baron en barones Van Heeckeren van Kell in Ruurlo. “Al heeft<br />
ons landgoed geen kasteel meer.”<br />
eerste zes jaren na hun huwelijk woonden<br />
ze er naast. Ook na het overlijden van de<br />
ouders Willem baron van Heeckeren van<br />
Kell (in 1969) en zijn echtgenote (in 1976)<br />
hebben ze er nooit definitief hun intrek in<br />
genomen. “Mijn vader zei al dat wij het<br />
kasteel en het koetshuis nooit konden betalen.<br />
Hij had gelijk. Je moet dan wel een<br />
heel groot vermogen hebben”, zegt baron<br />
Van Heeckeren.<br />
Brainwave<br />
Het kasteel is in 1978 verkocht aan de<br />
toenmalige gemeente Ruurlo. Daarmee<br />
kwam er een einde aan een periode van<br />
4,5 eeuw waarin het kasteel in handen was<br />
van de familie Van Heeckeren. “Natuurlijk<br />
komen er emoties om de hoek kijken,<br />
maar toen de akte eenmaal gepasseerd<br />
was, was dat voorbij” verklaart baron<br />
Van Heeckeren. Hij heeft zelfs meegedacht<br />
over de bestemming van het kasteel.<br />
“Ik had in de krant gelezen hoe de gemeente<br />
Vorden van een leegstaand kasteel<br />
een gemeentehuis maakte. Dat leidde tot<br />
een ‘brainwave’ bij mij.” Na een grondige<br />
renovatie werd kasteel Ruurlo in 1984<br />
gebruik genomen als gemeentehuis. Het<br />
huis, met name de trouwzaal met fraai<br />
Italiaans plafond, is enorm populair als<br />
trouwlocatie. Ook na de gemeentelijke herindeling,<br />
waardoor de functie van gemeentehuis<br />
verviel, bleef het dienst doen als<br />
trouw locatie. Begin volgend jaar zal het<br />
kasteel verbouwd worden tot dependance<br />
van het nieuw te bouwen Museum voor<br />
Realisme in Gorssel (zie kader). De gemeente<br />
is enthousiast, maar het echtpaar<br />
Van Heeckeren ook. “Eigenlijk gaat hiermee<br />
een oude wens van mijn vader in<br />
vervulling”, licht baron Van Heeckeren toe.<br />
“Al bij zijn leven zei hij dat het mooi zou<br />
zijn dat het kasteel een museumfunctie<br />
zou krijgen.” “Het is goed dat er door het<br />
museum weer leven in de brouwerij<br />
komt”, vult barones Van Heeckeren aan.<br />
Band met Twickel<br />
Historisch is er een nauwe band tussen<br />
Van Heeckeren en het landgoed Twickel.<br />
Die is in de negentiende eeuw ontstaan<br />
door het huwelijk van de heer van Twickel,<br />
Jacob Unico Willem van Wassenaer met<br />
Sophia van Heeckeren van Kell (1805) en<br />
die van hun (stief)dochter Marie Cornélie<br />
van Wassenaer Obdam met Jacob Derk<br />
Baron en barones van Heeckeren van Kell.<br />
Het woonhuis van landgoed Molenbos was vroeger een garage.<br />
Carel van Heeckeren in 1831. “Beide families<br />
waren heel dierbaar met elkaar maar<br />
dit is vervaagd door de tijd”, verklaart<br />
barones Van Heeckeren. Tussen latere<br />
generaties was er ook door de afstand<br />
minder contact, licht baron Van Heeckeren<br />
toe. “We hebben tante Mieschen (gravin<br />
Marie van Aldenburg Bentinck, de laatste<br />
barones van Twickel) een paar maal ontmoet.<br />
Wel is de band hechter geworden<br />
door gezamenlijke jachtpartijen. Ook hebben<br />
we veel contact met Edzard Krudop<br />
gehad (oudvoorzitter Vrienden van<br />
Twickel). En we hebben twee decennia<br />
geleden in gezamenlijk overleg aktes met<br />
Twickel geruild.”<br />
De band tussen Ruurlo en Twickel was geintensiveerd<br />
als het kasteel verkocht was<br />
aan de Stichting Twickel. Twickel en de gemeente<br />
voerden onderhandelingen maar<br />
kwamen niet tot overeenstemming. Het<br />
echtpaar Van Heeckeren verheelt niet dat<br />
hun voorkeur altijd is uitgegaan naar een<br />
museale functie. “Twickel had het waarschijnlijk<br />
verhuurd en dan ben je wel afhankelijk.<br />
Als een huurder om welke reden<br />
dan ook vertrekt, moet de exploitant weer<br />
op zoek naar een nieuwe huurder.”<br />
Beheer landgoed Ruurlo<br />
Baron van Heeckeren en zijn broer beheren<br />
samen het circa 500 ha omvattende landgoed<br />
rond het kasteel. Het telt behalve de<br />
drie gebouwen op het Molenbos nog een<br />
tiental andere panden en boerderijen die<br />
worden verhuurd en verpacht. Landgoed<br />
Ruurlo bestaat voor tachtig procent uit<br />
cultuurgrond en het overige is bos. ”Een<br />
groot verschil met Twickel is dat wij vrijkomende<br />
pachtgronden één op één weer<br />
toewijzen aan andere pachters die willen<br />
doorboeren. Wij doen niet aan het omzetten<br />
naar natuur. Als je dat doet, en de subsidie<br />
wegvalt, hou je verarmde en vervuilde<br />
Kasteel Ruurlo behoorde oorspronkelijk tot<br />
het geslacht Roderlo en is bijna vijf eeuwen<br />
in bezit geweest van de familie Van Heeckeren.<br />
Het kasteel dateert groten deels uit<br />
de 16 e en 17 e eeuw en is opgetrokken uit<br />
diverse bouwstijlen. Huize Ruurlo is van<br />
grote invloed geweest op de ontwikkeling<br />
van het dorp. Veel gebouwen en instituten<br />
in Ruurlo zijn tot stand gekomen dankzij<br />
de kasteelbewoners. In de Tweede Wereldoorlog<br />
liep het kasteel grote schade op.<br />
Vlak voor de bevrijding in 1945 lag het in<br />
de vuurlinie. Engelse strijdkrachten hadden<br />
het met zwaar geschut voorzien op<br />
Duitsers die zich in de omgeving hadden<br />
verscholen. Het heeft een onuitwisbare<br />
indruk achtergelaten op baron Van<br />
Heeckeren. Hij heeft ten behoeve van het<br />
familiearchief zijn oorlogsherinneringen op<br />
grond over”, verklaart baron Van Heeckeren.<br />
Het landgoed had eerder een grotere<br />
omvang, maar na het overlijden van<br />
Willem baron van Heeckeren van Kell in<br />
1969 is er bosgrond van de hand gedaan.<br />
“Een goede beslissing, hout brengt niet<br />
veel op”, zegt baron Van Heeckeren.<br />
Financieel blijft het beheer van een landgoed<br />
passen en meten. “De natuurschoonwet<br />
geeft verlichting maar de toekomst van<br />
landgoederen zal nog meer afhankelijk<br />
worden van de opbrengsten. Voor ons zijn<br />
pacht en huur de belangrijkste inkomsten,<br />
aangevuld met enkele subsidieregelingen<br />
voor natuur en landschap.”<br />
Ook qua werkzaamheden vergt het wonen<br />
op een landgoed veel aandacht. Het echtpaar<br />
Van Heeckeren heeft geen personeel<br />
in dienst maar de baron ziet dit bepaald<br />
niet als een taakverzwaring. “Het is juist<br />
ideaal dat wij geen personeel hebben. De<br />
administratieve zaken worden behartigd<br />
door een rentmeesterkantoor en we<br />
kunnen voor het onderhoud in de natuur<br />
een beroep doen op ’t Onderholt, een<br />
agrarische natuurvereniging. Verder besteden<br />
we veel uit, maar ik zit zelf nog op de<br />
grasmaaimachine. Dat geeft een enorme<br />
satisfactie. Ik ben 79 jaar maar voel me<br />
nog topfit.” Zijn echtgenote vult aan: “We<br />
ervaren het niet als een last maar een lust<br />
om hier te wonen.”<br />
Martin Steenbeeke<br />
schrift gesteld. “Er ontplofte een granaat in<br />
de aankleedkamer van mijn vader. Een<br />
timmer man heeft met hulp van personeel<br />
het beginnende vuur gelukkig snel kunnen<br />
blussen. Als hij een kwartier later was<br />
geweest, was de ramp niet te overzien.”<br />
Totdat Ruurlo door de gemeentelijke<br />
herindeling opging in de gemeente Berkelland,<br />
deed kasteel Ruurlo dienst als<br />
gemeente huis. De gemeente heeft in september<br />
met zakenman Hans Melchers<br />
overeenstemming bereikt over verkoop<br />
van het kasteel. Er is een intentieverklaring<br />
getekend en als de vergunningen verleend<br />
worden, gaat Melchers het inrichten als<br />
dependance van het nieuwe Museum voor<br />
Realisme in Gorssel. In het kasteel worden<br />
wisselende tentoonstellingen gehouden en<br />
de tuin gaat dienst doen als beeldentuin.
100 jaar<br />
elektriciteit<br />
in Twickel<br />
Dit jaar is het precies 100 jaar<br />
geleden dat in kasteel Twickel<br />
elektriciteit werd aangelegd. De<br />
stroom werd niet geleverd door<br />
het Twentsch Centraal Station<br />
(TCS) in Hengelo maar door<br />
een eigen gebouwde elektriciteits-<br />
centrale achter de watertoren.<br />
Het voornemen om het kasteel te voorzien<br />
van elektriciteit dateert al van ver voor<br />
1912. In 1890 krijgt elektrotechnicus<br />
A.W. Ressing uit Zeist, in dienst bij A.E.G.<br />
in Berlijn, opdracht van R.F. baron van<br />
Heeckeren van Wassenaer om een ontwerp<br />
te maken voor de verlichting in<br />
kasteel Twickel. Een jaar eerder is de Haagse<br />
ingenieur H.P.N. Halbertsma al gevraagd<br />
om plannen te maken voor een waterleiding<br />
van ‘voldoende kwaliteit’ voor<br />
kasteel, bouwhuizen, boerderij, park en<br />
tuinen. De watertoren wordt in 1894 in gebruik<br />
genomen maar de stroom ‘vloeit’<br />
pas eind 1912 naar het kasteel.<br />
Opstelling van de beide stoommachines in de machinekamer.<br />
j a a r g a n g 2 1 w i n t e r 2 0 1 2 10<br />
11<br />
j a a r g a n g 2 1 w i n t e r 2 0 1 2<br />
De watertoren met links de Twickel-centrale voor elektriciteit.<br />
Wachten op betere tijden<br />
Ressing maakt een plan voor de bouw van<br />
een eigen machinegebouw en elektrische<br />
installatie voor het kasteel maar daarna<br />
blijft het lang stil. Ondertussen neemt de<br />
ontwikkeling en toepassing van elektriciteit<br />
toe. Ressing installeert in Duitsland menig<br />
elektriciteitscentrale voor A.E.G. Op<br />
20 september 1895 schrijft hij vanuit<br />
Berlijn een brief aan rentmeester W.J. Bitter:<br />
“Met veel genoegen heb ik van huis vernomen<br />
dat de Baron het plan heeft om den<br />
aanleg onder mijn leiding te laten uitvoeren”.<br />
Vanuit Maagdenburg stuurt hij een<br />
nieuw ontwerp. Hierin staat onder andere:<br />
“Voor het onderhuis 41 gloeilampen, de<br />
1 e etage 164 gloeilampen en 4 kleine booglampen,<br />
bovenverdieping 128 gloeilampen,<br />
de stallen en koetshuizen 20 gloeilampen<br />
en voor de buitenverlichting 14 grote booglampen.<br />
Tezamen 353 gloeilampen”. Het<br />
plan voorziet in de installatie van twee<br />
stoommachines in het machinegebouw,<br />
waarbij er één als reserve dient. In de<br />
correspondentie merk je de ‘verzuchting’<br />
van Ressing over de concurrentie tussen<br />
gasgloeilicht en elektriciteit: “Ondanks zijne<br />
uitstekende, goede eigenschappen blijft<br />
elektrisch licht een artikel van luxe, dat<br />
slechts door weinigen aangeschaft wordt,<br />
een weinig opwekkend vooruitzicht”.<br />
Zekerheid en onafhankelijkheid<br />
Overigens is de jonge elektrotechnicus<br />
Ressing geen onbekende in Delden. Zijn<br />
vader is een gewaardeerd schoolmeester<br />
in Stad en Ambt. Of dit heeft meegespeeld<br />
bij de keuze voor de oudinwoner van<br />
Delden is in de geraadpleegde archieven<br />
niet te achterhalen. Wel vermeldt het<br />
Twickel Journaal in 1892 dat Ressing op<br />
kosten van de baron elektrotechniek<br />
studeert aan de ‘ElektriciteitsUniversiteit’<br />
te Darmstadt. Zijn toelage per kwartaal is<br />
fl. 237,50.<br />
Het duurt tot 1910 voordat de baron ‘het<br />
elektrisch lampje in Twickel’ weer ziet<br />
branden. Rentmeester Bitter vraagt aan<br />
ir. Halbertsma advies. In de brief van<br />
17 mei 1910 schrijft Halbertsma: “Ik heb er<br />
over nagedacht of ik zijne hooggeboren<br />
een aansluiting aan de kabel der Twentsche<br />
Centrale zoude moeten aanbevelen, doch<br />
ik ben van dit denkbeeld hoe langer<br />
hoe meer terug gekomen. De heer van<br />
Heeckeren wenscht vooral zekerheid en<br />
onafhankelijkheid van bedrijf”. Uiteindelijk<br />
geeft de baron de opdracht voor de elektrische<br />
centrale achter de watertoren en lichtinstallatie<br />
in het kasteel.<br />
Uitvoering<br />
De dynamo’s, accumulatoren en het<br />
schakel bord in de centrale, inclusief de<br />
complete installatie in het kasteel en bijgebouwen,<br />
wordt gegund aan A.E.G. Berlijn<br />
voor fl. 22.000,. De opdracht voor levering<br />
van stoomketels met stoommachines<br />
gaat naar de Gebr. Stork & Co. uit Hengelo<br />
voor fl. 15.885,. Het ontwerp van het<br />
machinegebouw is van de Hengelose<br />
architecten Van der Goot & Kruisweg,<br />
terwijl de uitvoering wordt gegund aan aannemer<br />
Fikkert uit Almelo voor fl. 18.777,.<br />
In juli 1911 is het gebouw glas en waterdicht<br />
en Storktechnici beginnen met de<br />
montage van de machines. Gedurende de<br />
maanden april/mei 1912 test machinist<br />
Albert Timmer van Twickels watertoren<br />
samen met zoon Johan de geleverde<br />
machines. Ondertussen wordt de elektrische<br />
installatie door A.E.G. aangelegd.<br />
Begin 1914 verlaat Johan Timmer Delden<br />
Ze staan in steden en dorpen, bij fabrieken,<br />
achter boerderijen, in de wegberm of<br />
verscholen in een bosschage langs ’s Heerenwegen;<br />
transformatorhuisjes. Er zijn er<br />
maar weinig die zijn voorzien van een<br />
rieten dak. De Twickelerlaan in Delden telt<br />
er twee. Het is te danken aan de laatste<br />
barones van Twickel die zo haar bedenkingen<br />
had tegen de komst van de standaard<br />
transformatorhuisjes, zo weet gepensioneerd<br />
medewerker Hans Spijkerman zich<br />
te herinneren. “De barones vond het<br />
een verstoring van het landschap”, aldus<br />
Spijkerman. “Ze kon er mee leven als de<br />
huisjes muren van rode baksteen kregen<br />
en voorzien werden van een overkragende<br />
De machinekamer in mei 1913.<br />
Rietgedekte<br />
transformatorhuisjes<br />
om op kosten van de baron in Engeland te<br />
gaan studeren. In 1918 wordt hij, terug in<br />
Nederland en ondertussen getrouwd met<br />
een Hengelo’s meisje, de eerste elektricien<br />
van Twickel.<br />
Twickels centrale valt in slaap<br />
In de jaren dertig van de vorige eeuw besluit<br />
de baron zijn eigen centrale te sluiten.<br />
Hoge onderhoudskosten en een slecht<br />
rendement waren debet aan zijn besluit.<br />
Twickel wordt aangesloten op het TCS in<br />
rietkap.” Bouwkundige Johan Brinkers van<br />
Twickel werd betrokken bij het ontwerp<br />
en uiteindelijk verrees het eerste transformatorhuisje<br />
nabij erve Berghuis aan de<br />
Twickelerlaan 16a. Het tweede werd in<br />
1960 geplaatst aan de Secr. Engelbertinkstraat<br />
5 in Azelo. Helaas zijn er in de<br />
zeventigerjaren twee prefab betonnen<br />
transformatorhuisjes geplaatst aan de<br />
Twickelerlaan 14a en achter de schuur van<br />
boerderij Graes.<br />
Helmig Kleerebezem<br />
Transformatorhuisje aan de<br />
Secr. Engelbertinkstraat 5 in Azelo.<br />
Hengelo. De spanning in Twickel verandert<br />
van 110 volt naar 220 volt. De centrale<br />
achter de watertoren valt stil en ontmanteling<br />
van de machines volgt. Het machinegebouw<br />
wordt nog diverse keren verhuurd<br />
aan kleinschalige bedrijfjes. Op 4 februari<br />
1975 wordt de schoorsteen als laatste<br />
getuige van Twickels elektriciteitscentrale<br />
opgeblazen.<br />
Helmig Kleerebezem
Twickel door de lens van<br />
Pieter Oosterhuis<br />
Het Huisarchief Twickel bevat een bijzondere serie foto’s. De foto’s<br />
stammen uit 1871 en geven als eerste een duidelijk beeld van het kasteel<br />
Twickel. Ze zijn van de hand van de bekende fotograaf Pieter Oosterhuis<br />
uit Amsterdam.<br />
j a a r g a n g 2 1 w i n t e r 2 0 1 2 12<br />
13<br />
j a a r g a n g 2 1 w i n t e r 2 0 1 2<br />
Er zijn oudere foto’s van het kasteel, maar<br />
hierop is niet zoveel te zien als op de foto’s<br />
van Pieter Oosterhuis. Hij maakte een<br />
serie van tien opnames, waarvan de afdrukken<br />
van negen bewaard zijn gebleven.<br />
Deze zijn 30.5 x 20.5 cm groot. Het gaat<br />
om foto’s van kasteel Twickel, kasteel Weldam<br />
en van de watermolen, kerk en ruïne<br />
in Lage. Kasteel Twickel was in 1871 nog<br />
voorzien van een witte pleisterlaag. Van de<br />
opname van de voorzijde van het kasteel<br />
bestaan twee proefafdrukken met het<br />
stempel van de fotograaf en één definitieve<br />
afdruk met de naam van de fotograaf, links<br />
onder in de hoek. Op de proefopnames is<br />
de lucht egaal. Op de definitieve afdruk<br />
heeft de fotograaf de bovenkant van het<br />
negatief extra belicht om de “lucht door te<br />
drukken”, een fotografische term voor het<br />
donkerder weergeven van de wolken. De<br />
fotograaf heeft voor zijn foto’s een sluitertijd<br />
gebruikt van enkele seconden. De<br />
ruiter op de pony links heeft zijn rijdier dus<br />
goed onder controle. De combinatie is vrij<br />
scherp in beeld gebracht. Het centrale deel<br />
van de foto’s is steeds wat lichter dan de<br />
randen. Dit houdt verband met de imperfectie<br />
van de lenzen.<br />
De rekening die Ooster huis op 1 augustus<br />
1871 naar J.D.C. baron van Heeckeren van<br />
Wassenaer stuurde, is ook bewaard. Hieruit<br />
valt af te leiden dat Oosterhuis voor de<br />
serie van tien opnames fl. 25,00 per opname<br />
rekende. Daarbij kwam fl. 120,00 aan reiskosten.<br />
Enorme bedragen zijn het: de<br />
reiskosten waren zo hoog, omdat de fotograaf<br />
een omvangrijk instrumentarium<br />
meenam, terwijl de opnames veel kennis<br />
vereisten. De familie zou er nog lang<br />
plezier aan beleven. In verschillende<br />
formaten werden de foto’s nog jaren na<br />
dato opnieuw afgedrukt.<br />
Pieter Oosterhuis zag in 1816 het levenslicht<br />
als zoon van een kunstschilder. Hij<br />
volgde aanvankelijk het spoor van zijn<br />
vader maar al jong gaf hij de rust van zijn<br />
tekenstift, palet en atelier op, om zich in<br />
de fotografie te bekwamen. In 1853 vestigde<br />
hij zich in Amsterdam als ’fotograaf’.<br />
De eerste activiteiten van Oosterhuis lagen<br />
op het vlak van de stereo fotografie. Vervolgens<br />
maakte hij portretten, waarna hij<br />
al snel over ging op de vastlegging van<br />
nieuwsfeiten en gebouwen. Het idee om<br />
stadsgezichten vast te leggen wortelde in<br />
een lange Nederlandse traditie. Dit genre<br />
kwam al vanaf de 17e eeuw tot grote bloei,<br />
omdat veel verzamelaars een topografische<br />
atlas samenstelden. Een nieuwe fase<br />
trad in toen Oosterhuis in 1861 foto’s<br />
begon te maken voor de Ingenieurs van<br />
Waterstaat. Zo fotografeerde hij sluizen,<br />
spoorbruggen en dijkwerken. Met dit werk<br />
verwierf hij grote bekendheid.<br />
Onlangs verscheen de uitgave ‘Pieter<br />
Oosterhuis (18161885)’, een monografie<br />
van de hand van Anneke van Veen:<br />
ISBN 9789065790552.<br />
Adviesprijs € 45,.<br />
Aafke Brunt<br />
Het herenhuis Lage met personeelsleden.<br />
Kasteel Weldam.
Eeuwigdurende kalender<br />
kijkt jaren vooruit<br />
Kasteel Twickel en directe omgeving herbergen veel bijzondere objecten. Soms diep<br />
weggeborgen, soms voor iedereen te bewonderen. Maar elk met een eigen verhaal.<br />
Zoals een bijzondere kalender.<br />
Bij velen hangt de kalender voor 2013<br />
al weer aan de muur en vol verwachting<br />
kijken we uit naar het komend jaar. De<br />
‘Euwigduurende Almanach’ die op een<br />
zolder kamer van kasteel Twickel hangt,<br />
is een kalender waarop niet één, maar<br />
wel negen jaar vooruit wordt gekeken. De<br />
tijdspanne loopt van januari 1806 t/m<br />
december 1814, het ‘eeuwigduurende’ is<br />
dus wat overdreven.<br />
Links in een medaillon op de ingekleurde<br />
gravure zit een 18e eeuwse dame op een<br />
bankje genietend in een fraaie parktuin,<br />
j a a r g a n g 2 1 w i n t e r 2 0 1 2 14<br />
15<br />
j a a r g a n g 2 1 w i n t e r 2 0 1 2<br />
terwijl een elegant geklede heer haar voorleest.<br />
In het rechter medaillon is een koopvaardijschip<br />
afgebeeld dat onder<br />
Nederlandse vlag vaart. Achter ieder<br />
medaillon, dat kunstig is opengesneden, is<br />
met een koperen pinnetje een draaischijf<br />
bevestigd met daarop allerlei informatie.<br />
Achter het bovenste schijfje komen respectievelijk<br />
de jaren 1806 t/m 1814 tevoorschijn.<br />
Achter het paar in de parktuin zijn<br />
de ‘dagen der week’ zichtbaar en de daarbij<br />
horende ‘tekens der dagen’. Achter het<br />
schip staan de maanden met het aantal<br />
dagen genoteerd. Ook was het belangrijk<br />
te weten hoeveel uren de dagen en de<br />
nachten duurden. In het vakje ‘zons teeken’<br />
staat het teken van de stier. Zo heeft<br />
iedere maand het symbool van het bijbehorende<br />
sterrenbeeld.<br />
Wie deze kalender in elkaar heeft geknutseld,<br />
is niet meer te achterhalen. De gravure<br />
is helemaal zwart gemaakt met OostIndische<br />
inkt met uitzondering van de<br />
medaillons, de guirlandes en de tekst. Het<br />
viel niet mee mooie ronde cirkels te trekken<br />
rond de medaillons. Ook de lijntjes<br />
langs de tekst en guirlandes zien er<br />
bibberig uit. De prent is op karton geplakt,<br />
net zoals de drie draaischijven.<br />
Toen deze kalender werd gemaakt, kon niemand<br />
nog bevroeden wat er tussen 1806<br />
en 1814 zou gaan gebeuren. Lodewijk<br />
Bonaparte werd in 1806 koning van<br />
Holland. In 1810 trad hij onder druk van<br />
zijn broer Napoleon Bonaparte al weer af.<br />
Deze werd in 1813 verslagen in de slag bij<br />
Leipzig door verschillende Europese coalitielegers.<br />
Na het vertrek van de Franse<br />
troepen eind 1813 kon de onafhankelijkheid<br />
van de Nederlanden worden hersteld.<br />
Prins Willem Frederik van OranjeNassau<br />
keerde vanuit Engeland terug naar Nederland.<br />
Hij werd als Willem I ingehuldigd en<br />
was onze eerste ‘soeverein vorst’. Tijdens<br />
al die jaren werden de schijfjes op deze<br />
kleurrijke ‘Eeuwigduurende almanach’<br />
zorgvuldig bijgedraaid. Eeuwigdurend is<br />
toch wel een beetje van toepassing: inmiddels<br />
hangt deze kalender al weer bijna<br />
twee eeuwen ingelijst aan de muur in de<br />
speelgoedkamer.<br />
Christine Sinninghe Damsté<br />
Vegetatie<br />
Veldsnijdersven<br />
hersteld<br />
De vegetatie in het<br />
Veldsnijdersven is de afgelopen<br />
decennia door ontwatering<br />
achteruit gegaan. Om zeldzame<br />
planten weer een kans te geven<br />
zijn bos en heide onder handen<br />
genomen en sloten gedempt.<br />
Het Veldsnijdersven, in de volksmond beter<br />
bekend als Pot’s Plas, is één van de<br />
meest zuidelijk gelegen vennen op landgoed<br />
Twickel. Het ven ligt temidden van<br />
heide en bos tussen Beckum en Haaksbergen.<br />
Tot in de jaren ’50 kwam hier een<br />
goed ontwikkelde, zeldzame plantengemeenschap<br />
van Veelstengelige waterbies<br />
voor. Vanaf dat moment is de kwaliteit hiervan<br />
in dit gebied echter achteruitgegaan.<br />
Stichting Twickel heeft een hydroecologisch<br />
onderzoek laten uitvoeren om uit te<br />
laten zoeken of eventuele herstelmaatregelen<br />
effect zouden kunnen hebben. Hieruit<br />
is onder andere gebleken dat de oorzaken<br />
van de achteruitgang verzuring en eutrofiering<br />
zijn. Bij dit laatste verschijnsel<br />
Verboste heide is weer opengekapt.<br />
In het Veldsnijdersven zijn sloten gedempt.<br />
schaadt een overdaad aan voedingsstoffen<br />
de ontwikkeling van bijzondere plantensoorten<br />
die van minder voedselrijke<br />
omstandigheden houden<br />
De verzuring en eutrofiering zijn het<br />
gevolg van ontwatering. Een van de aanbevelingen<br />
uit het onderzoek is dan ook het<br />
verminderen van de ontwatering in de<br />
directe nabijheid van het ven en omgeving.<br />
Aan de hand van het onderzoek is een<br />
werkplan opgesteld met alle te nemen<br />
maatregelen om verdere achteruitgang van<br />
het Veldsnijdersven tegen te gaan en de<br />
groeikansen van de vegetatie te verbeteren.<br />
De provincie Overijssel is gevraagd om<br />
een financiële bijdrage in de kosten van<br />
het project en dit verzoek is gehonoreerd,<br />
waardoor het project uiteindelijk doorgang<br />
kon vinden.<br />
Nadat de benodigde vergunningen werden<br />
verkregen zijn de werkzaamheden eind<br />
2011 begonnen. Afgelopen najaar is het<br />
project afgerond. Een gedeelte verboste<br />
heide is weer opengekapt en nadien is hier<br />
geplagd om de oude zaadbank weer open<br />
te leggen. Zo kan de vegetatie zich herstellen.<br />
Verder is een aantal sloten gedempt<br />
om verdroging tegen te gaan. Het dempen<br />
van sloten vermindert niet alleen de afvoer<br />
van (grond)water maar zorgt er ook voor<br />
dat opbollend grondwater niet via deze<br />
sloten wordt ‘afgevangen’. Het opbollende<br />
grondwater heeft een goede kwaliteit en<br />
komt nu terecht bij de vegetatie in het ven<br />
en minder in de sloten.<br />
De komende jaren worden de effecten van<br />
de genomen maatregelen en de ontwikkeling<br />
van de vegetatie op de voet gevolgd.<br />
Roy Schuurman<br />
Beheerder bossen Twickel-Zuid,<br />
Lage en Brecklenkamp
Van de voorzitter<br />
Wij hebben in september bij de viering van<br />
ons jubileum niet alleen naar het verleden<br />
en het heden gekeken, maar juist ook naar<br />
de toekomst. Hoe zal het landgoed er over<br />
veertig jaar uit zien en welke rol kan de<br />
VvT daar dan bij spelen. De wereld verandert,<br />
zo ook Twickel.<br />
Van de 150 pachtboerderijen zijn er nog<br />
maar veertig waar geboerd wordt en dat<br />
aantal zal naar verwachting over tien jaar<br />
zijn gehalveerd. Het landgoed Twickel zal<br />
zich steeds meer ontwikkelen tot een nationaal/regionaal<br />
parklandschap. Ook dan zal<br />
de VvT haar taken niet mogen verzaken,<br />
blijven werken aan bewustwording van de<br />
grote natuur en cultuurhistorische waarden<br />
van de landgoederen en gebouwen.<br />
Daarom bieden wij onze leden onder meer<br />
de mogelijkheid om eigenhandig met het<br />
landgoed kennis te maken, onder meer via<br />
de jaarlijkse Twickel werkochtend, dit jaar<br />
georganiseerd op 27 oktober. Namens ons<br />
bestuur was André Luttikhedde daarbij<br />
aanwezig om samen de klus te klaren. Hij<br />
heeft het stokje over genomen van Henk<br />
Dassen die deze ochtenden jarenlang met<br />
veel bezieling heeft georganiseerd.<br />
In het kader van het lustrumjaar werd er<br />
een fotowedstrijd georganiseerd met als<br />
thema “bedrijvigheid op Twickel”. Omdat<br />
de prijsuitreiking samen viel met onze<br />
lustrumviering op 15 september, hebben<br />
de foto’s maar twee weken in de Orangerie<br />
“gehangen”, vanwege de sluiting voor het<br />
publiek per eind september. Wij hebben<br />
met Twickel afgesproken dat deze expositie<br />
in het voorjaar opnieuw te zien zal zijn,<br />
zodat een groter publiek hiervan kennis<br />
kan nemen.<br />
Ook voor de komende jaren zal een actieve<br />
opstelling van de VvT nodig zijn en die<br />
kunt u van dit bestuur verwachten. Een<br />
actieve opstelling houdt ook in dat wij op<br />
sterkte moeten komen en blijven. Zie in<br />
het vorige <strong>Twickelblad</strong> en op de website de<br />
oproep voor kandidaten voor het bestuur<br />
en de activiteitencommissie.<br />
Gillis de Bruijn<br />
Jubilerende VVT wil meer<br />
jongere leden<br />
Met de blik gericht op de toekomst is het veertigjarig bestaan van de<br />
Vrienden van Twickel gevierd. Meer dan tweehonderd belangstellenden<br />
waren in september te gast tijdens een feestelijke bijeenkomst in de<br />
Oranjerie. Zij luisterden naar toespraken, bekeken een korte film over<br />
Twickel en luisterden naar muziek van een ensemble van het Nederland<br />
Symfonieorkest.<br />
Voorzitter Gillis de Bruijn constateerde dat<br />
de vereniging een bloeiend bestaand leidt,<br />
met tal van activiteiten voor de leden. Hij<br />
sprak de hoop uit dat de vereniging de<br />
komende jaren door kan blijven gaan met<br />
haar werkzaamheden. Een belangrijk<br />
streven is verjonging van het ledenbestand.<br />
“We moeten ons gaan richten op<br />
de jeugd. Het is heel belangrijk dat we die<br />
bereiken. Zij moeten er na ons voor zorgen<br />
dat dit prachtige Twickel nog generaties<br />
behouden blijft.” De VVT wil dit bereiken<br />
door onder meer een lespakket voor basisscholen<br />
te ontwikkelen. Ook refereerde<br />
De Bruijn aan de goede samenwerking<br />
tussen de VVT en de Stichting Twickel.<br />
Beide instellingen functioneren autonoom<br />
van elkaar met eigen verantwoordelijk<br />
heden maar streven hetzelfde na. “Ons<br />
gezamenlijke doel blijft om Twickel te<br />
behouden in al zijn pracht.” Voorzitter<br />
Maurits van den Wall Bake van de Stichting<br />
Twickel refereerde in zijn speech aan<br />
de beginjaren waarin de activiteiten van de<br />
vereniging “met argusogen en enige ongerustheid”<br />
werden bekeken door het toenmalige<br />
stichtings bestuur. Maar in de loop<br />
der jaren zijn beide partijen, beseffende<br />
dat ze hetzelfde doel nastreefden, naar<br />
elkaar toegegroeid. “De vereniging is de<br />
wilde haren kwijt en de stichting is dynamischer,<br />
opener en communicatiever dan<br />
in de jaren zeventig”, vatte Van den Wall<br />
Bake samen. Hij riep de VVT, in het bijzijn<br />
van gedeputeerde Hester Maij, op om als<br />
bondgenoot de plannen voor de versmal<br />
Zie d’r van € 9,95 voor € 8,95<br />
Deze heerlijke appelperencider van Twentse bodem en ambachtelijk gemaakt van<br />
Normandische appel en perenrassen is uniek en smaakt heel goed als fris aperitief<br />
in de donkere dagen rond kerst. Leden van de Vereniging Vrienden van Twickel krijgen<br />
in de landgoedwinkel per fles 1 euro korting op de verkoopprijs.<br />
Een groep van 25 Vrienden stak zaterdagmorgen<br />
27 oktober op het Koematenveld<br />
de handen uit de mouwen. Diverse grafheuvels<br />
werden opgeschoond, waarbij<br />
ook dikkere dennen het moesten ontgelden.<br />
De afgelopen jaren werd het<br />
VERENIGING VRIENDEN VAN TWICKEL<br />
j a a r g a n g 2 1 w i n t e r 2 0 1 2 16<br />
17<br />
j a a r g a n g 2 1 w i n t e r 2 0 1 2<br />
De jubileumbijeenkomst werd door ruim 200 mensen bezocht.<br />
De winnaars van de fotowedstrijd Hans Spijkerman (links), Eduard Meester (tweede van rechts) en Hiska Bakker (uiterst rechts) met in het midden<br />
gedeputeerde Hester Maij en VVT-voorzitter Gillis de Bruijn.<br />
ling van de rondweg te steunen. Vermindering<br />
van de barrièrewerking van de N346 is<br />
onderdeel van het Pact van Twickel maar<br />
de uitvoering is afhankelijk van beschikbare<br />
financiële middelen. Gedeputeerde Maij<br />
mocht als speciale gast de prijzen uitreiken<br />
van de fotowedstrijd (zie pag 18).<br />
Natuurwerkdag in Koematenveld<br />
Ook de activiteiten commissie, bestuursleden<br />
en filmmaakster Ingrid Kleinsman<br />
werden bedankt voor hun werkzaamheden.<br />
Een speciaal door Kleinsman gemaakte<br />
film geeft aan de hand van gesprekken met<br />
bewoners van het landgoed een goed<br />
beeld van de ontwikkelingen in en rond<br />
Schievenveld onder handen genomen; dit<br />
keer viel in overleg met Twickel de keuze<br />
op het Koematenveld. De natuurwerkdag<br />
werd afgesloten met een traditioneel glas<br />
ijswijn.<br />
Twickel. De Vereniging Vrienden van<br />
Twickel schonk de DVD als kado aan de<br />
Stichting Twickel. De film is ook te koop in<br />
de landgoedwinkel.<br />
Martin Steenbeeke
VERENIGING VRIENDEN VAN TWICKEL<br />
Oud ambacht winnende foto<br />
Tijdens de receptie ter gelegenheid van het 40-jarig bestaan van<br />
de Vrienden van Twickel werden de winnaars van de fotowedstrijd<br />
bekendgemaakt. De jury moest een keuze maken uit 105 inzendingen<br />
van in totaal 28 deelnemers. Zij probeerden het thema ‘bedrijvigheid<br />
op Twickel’ in beelden te vervatten. Hans Spijkerman, voormalig<br />
jachtopzichter op Twickel , deed dit in de ogen van een vakjury<br />
onder leiding van fotograaf Bert Bertelink het beste.<br />
1 e prijs: Rietdekker in actie Hans Spijkerman Delden<br />
“Deze foto is in het voorjaar bij ons eigen huis genomen, het jagershuis Casa Nova. Het<br />
dak was vermost en ze zijn wel twee weken met het rietdekken bezig geweest. Ik heb het<br />
met belangstelling gevolgd en in totaal wel vijftig foto’s gemaakt. Het past goed bij het<br />
thema van de fotowedstrijd omdat rietdekken een ambacht is dat bij Twickel past. In totaal<br />
heb ik vier foto’s ingezonden en eigenlijk vond ik een andere nog beter geslaagd. Maar de<br />
jury beslist.”<br />
2 e prijs:<br />
Boerderij met kruiwagen<br />
Hiska Bakker Delden<br />
3 e prijs:<br />
Twickel in de <strong>winter</strong><br />
Eduard Meester Hengelo<br />
18<br />
“De foto is genomen op de kaasboerderij<br />
Erve Möllinkwoner, het bedrijf van Elise<br />
Elbert, een goede vriendin. Het thema<br />
bedrijvigheid associeer ik namelijk met<br />
ondernemen en activiteiten die het landgoed<br />
in stand houden. Ik heb in totaal wel<br />
zo’n honderd foto’s gemaakt en er uiteindelijk<br />
drie ingestuurd. Eerlijk gezegd<br />
had ik gedacht dat een foto van Elise die<br />
de varkens water geeft, meer kans zou<br />
maken. Ik wil mezelf geen fotograaf<br />
noemen, voor mij is het een leuke hobby.”<br />
“De foto is genomen in januari 2010.<br />
Eigenlijk is het een ongelukje omdat de<br />
foto niet goed scherp is. Maar ik had weinig<br />
tijd, ik moest vanuit het bos snel naar de<br />
Twickelerlaan lopen om nog een foto te<br />
kunnen maken. Met een grote lens lukte<br />
dat niet uit de verte, dan worden de<br />
sneeuwvlokken te groot. Maar het is wel<br />
een heel sfeervolle plaat, een beetje Anton<br />
Pieckachtig. Altijd als ik op Twickel loop<br />
heb ik een fototoestel bij me. Ik fotografeer<br />
veel portretten en landschapsfoto’s, ook in<br />
het buitenland.”<br />
19<br />
mijn twickel<br />
Sytze Wouda.<br />
De vervoering van<br />
de miboman<br />
“Mijn interesse in de natuur is in mijn<br />
jeugd eigenlijk spontaan ontstaan tijdens<br />
de zondagmorgenwandelingen door het<br />
Hengelose buitengebied met mijn vader.<br />
Vooral het landelijke Oele, het Woolde en<br />
het in mijn kinderogen bijna oneindige<br />
Twickeler Parkbos waren favoriete bestemmingen.<br />
Mijn vader maakte mij attent op<br />
bijna alles wat leeft en groeit in de natuur.<br />
Later heb ik als vrijwilliger voor nestkastenonderzoek<br />
veel rondgezworven in de<br />
prachtige bossen en velden van Twickel.”<br />
“Het kasteel had voor mij, mogelijk versterkt<br />
door de lessen vaderlandse geschiedenis<br />
en de wandplaten in de lagere<br />
schoolklas, altijd iets ongrijpbaar mystieks.<br />
Af en toe zag ik op afstand een glimp van<br />
de barones. Het statige gebouw van rentmeester<br />
Brunt aan de Hengelosestraat<br />
straalde voor mij als voorbijganger ook<br />
ongenaakbaarheid en afstandelijkheid uit.<br />
Toen ik in de negentiger jaren een rondleiding<br />
door het kasteel mocht maken,<br />
j a a r g a n g 2 1 w i n t e r 2 0 1 2<br />
Natuurliefhebber Sytze Wouda uit Hengelo is als vogelteller verbonden<br />
aan Twickel. Hij is gespecialiseerd in het herkennen en observeren van in<br />
het wild levende vogels. Zo registreerde hij in 2006 de terugkeer van de<br />
middelste bonte specht.<br />
stelde ik vast dat er ook mensen woonden<br />
en dat er ook werd geleefd. Het mystieke<br />
gevoel veranderde grotendeels in een<br />
gevoel van groot respect in het besef, dat<br />
alles door de eeuwen heen zo goed bewaard<br />
was gebleven en nog steeds met<br />
grote zorg werd geconserveerd.”<br />
“Na mijn pensionering in 2005 kon ik een<br />
groot gedeelte van de tijd besteden aan<br />
mijn grote passie: de natuurstudie. Op<br />
13 maart 2006 reed ik per fiets over het<br />
Bornsevoetpad toen net na de Oelerbeekbrug<br />
een bonte specht mijn pad kruiste.<br />
Ik stopte en zocht de op een eik neergestreken<br />
specht met mijn kijker op. En<br />
jawel, het was een middelste bonte spechtman<br />
(kortweg: miboman). Ik voelde de<br />
adrenaline door mijn lichaam stromen,<br />
want de schaarse en schuwe spechtensoort<br />
die mij in de jaren 1959 tot en met<br />
1963 in grote vervoering bracht was terug<br />
in Twickel! Twickel was in die jaren<br />
vermaard als enige broedlocatie van de<br />
middelste bonte specht in Nederland: van<br />
heinde en verre kwamen ornithologen hier<br />
naar toe in de hoop een glimp van deze bijzondere<br />
soort op te vangen. Vanaf die dag<br />
intensiveerde ik mijn bezoeken in het voorjaar<br />
aan het Parkbos omdat ik behoefte had<br />
meer over deze soort te weten te komen.<br />
Op werkdagen probeerde ik iedere morgen<br />
een bepaalde route af te leggen. De mibopopulatie<br />
was in de beginjaren klein, maar<br />
gaandeweg ontdekte ik de contouren van de<br />
eerste territoria (het Reef, Bornsevoetpad<br />
en Kalverwei), leerde ik de verschillende<br />
roepen onderscheiden en het gedrag van de<br />
soort beter kennen.”<br />
“In het voorjaar 2008 liep ik op zoek naar de<br />
producent van een mibobaltsroep ecoloog<br />
Onno de Bruijn bijna letterlijk tegen het lijf.<br />
Samen hebben wij in de periode 2009 t/m<br />
2011 onderzoek gedaan naar de mibo en<br />
onze bevindingen gepubliceerd in het jaarboekje<br />
“Vogels in Overijssel” 2011. Mede<br />
door het prettige, bijna vriendschappelijke<br />
contakt met personeelsleden van Twickel is<br />
dit intensieve onderzoek voor mij persoonlijk<br />
een uiterst waardevolle ervaring geweest.<br />
Ik hoop bij gelegenheid het onderzoek naar<br />
de middelste bonte specht en andere broedvogels<br />
van de Twickelerbossen te kunnen<br />
voortzetten. Met ingang van 2011 heb ik het<br />
tellen van de bewoonde blauwe reigernesten<br />
van de Twickelkolonie (in het Reef en de<br />
Breeriet) overgenomen van Jan Meijerink,<br />
die dit meer dan 50 jaar (!) had gedaan.<br />
Twickel is voor mij uniek en een diamant<br />
onder de Nederlandse landgoederen.”<br />
Sytze Wouda<br />
Mibowijfje voert jong.
Okkingastate, de oudste<br />
Friese Twickel erfenis<br />
Portret van Sicco Goslinga van Wassenaer<br />
Obdam, 1731 - 1733, toegeschreven aan<br />
M. Verheyden.<br />
Aan de Foarryp 5 in het Friese dorp<br />
Wijnaldum staat de boerderij Okkingastate.<br />
De boerderij was al in de eerste helft van de<br />
zeventiende eeuw in het bezit van de familie<br />
Van Goslinga. Waarschijnlijk hebben<br />
Johan van Goslinga en zijn vrouw Jouck<br />
van Ockinga, eveneens een telg uit de<br />
oude Friese adel, op deze plek gewoond.<br />
Okkingastate was vermoedelijk meer dan<br />
een gewone boerderij: nog in 1769 is er<br />
sprake van een “deftige huizinge” op dat<br />
perceel. Na het overlijden van Johan van<br />
Goslinga (1635) en zijn vrouw (1666) werd<br />
Okkingastate achtereen volgens eigendom<br />
van zoon Johan van Goslinga en kleinzoon<br />
Sicco van Goslinga. Beide waren grietman<br />
(bestuurder) van Franekeradeel.<br />
j a a r g a n g 2 1 w i n t e r 2 0 1 2 20<br />
21<br />
j a a r g a n g 2 1 w i n t e r 2 0 1 2<br />
Het is algemeen bekend dat de vroegere bewoners van Twickel ook buiten<br />
Twente veel bezittingen hadden, met name rond Den Haag. Minder bekend<br />
zijn de bezittingen in Friesland. Hier werd het geslacht Van Wassenaer door<br />
het huwelijk van Unico Wilhelm met Dodonea van Goslinga eigenaar van<br />
tientallen boerderijen. Kees de Boer dook in de geschiedenis van de oudste<br />
boerderij: Okkingastate in Wijnaldum.<br />
Oudste familiebezit<br />
Sicco van Goslinga, de schoonvader van<br />
Unico Wilhelm van Wassenaer, overleed in<br />
1732. In zijn testament had hij bepaald dat<br />
zijn goederen bezwaard zouden worden<br />
met een fidei commis. Dat betekende dat<br />
zijn onroerende goedbezit niet verkocht<br />
mocht worden maar in de familie moest<br />
blijven: als iemand zonder nakomelingen<br />
zou overlijden, moesten de van Sicco geerfde<br />
bezittingen vererven op een andere<br />
nakomeling. Op die wijze zijn de kinderen<br />
erfgenamen geworden van zijn boerderijen.<br />
Maar de kinderen werden geen eigenaar<br />
van de boerderij te “Wijnaam”. Deze<br />
boerderij het betreft Okkingastate heeft<br />
Sicco gelegateerd aan zijn kleinzoon Sicco<br />
Goslinga van Wassenaer.<br />
Waarom Sicco van Goslinga dit gedaan<br />
heeft, is niet meer na te gaan; misschien<br />
omdat de jonge Sicco naar hem vernoemd<br />
De boerderij Okkingastate in <strong>2012</strong>.<br />
is. En misschien was de oude Sicco in het<br />
bijzonder aan deze boerderij in Wijnaldum<br />
gehecht omdat het het oudste familiebezit<br />
was. De jonge Sicco Goslinga van Wassenaer<br />
was nog maar net geboren, toen hij in<br />
september 1731 deze boerderij erfde. Het<br />
jongetje overleed twee jaar later. De boerderij<br />
Okkingastate staat dan ook in 1738<br />
op naam van zijn vader Unico Wilhelm<br />
van Wassenaer nomine uxoris (eigenaar<br />
namens zijn vrouw).<br />
Verkoop<br />
Na het overlijden van Unico Wilhelm in<br />
1766 en van zijn weduwe Dodonea Lucia in<br />
1769 heeft hun zoon Carel George in datzelfde<br />
jaar deze boerderij met 100 pondemaat<br />
land (ca 33 ha) verkocht. De kleinzoon<br />
is daarmee afgeweken van de bepalingen in<br />
het testament van zijn grootvader, dat zijn<br />
bezit niet vervreemd mocht worden. De<br />
boerderij werd omschreven als een zeer<br />
voortreffelijke zathe lands. Bij de boerderij<br />
behoorde een watermolen die in onderhoud<br />
was bij de pachters. Als aan het einde van<br />
de pachtperiode de waarde van de watermolen<br />
lager of hoger was dan bij het begin,<br />
dan moest dat verschil verrekend worden<br />
tussen de pachter en de eigenaar.<br />
Het is opvallend dat de kopers van tweederde<br />
deel van deze zathe lands de neven<br />
Wilco en Tjalling Holdinga thoe Schwartzenberg<br />
en Hohenlandsberg achterneven<br />
waren van Carel George en kleinkinderen<br />
van een zuster van Sicco van Goslinga.<br />
Kaart van de grietenij Barradeel uit de Schotanusatlas van Friesland 1718. De huisplaats ten noorden<br />
van de Voor Ryp en oostelijk van Wynaam is Okkingastate.<br />
Misschien heeft voor hen het feit dat het<br />
hier ging om een meer dan 130 jaar oud<br />
familiebezit, meegespeeld bij de aankoop.<br />
Daardoor is de familieband gebleven tot<br />
de volgende verkoop in 1781. In dat jaar<br />
verkocht Wilco Holdinga thoe Schwartzenberg<br />
zijn aandeel van deze boerderij.<br />
Gebreken<br />
Omdat de erfgenamen van de overleden<br />
pachter Ate Eeltjes de pacht hadden opgezegd,<br />
moest er gezocht worden naar een<br />
opvolger. Goverd Deketh, de zaakwaarnemer<br />
van de graaf van Wassenaer Obdam, wist<br />
wel een goede kandidaat. Hij stelde voor<br />
om de boerderij te verpachten aan<br />
de “braaven gequalificeerde Boer Atte<br />
Claasen genaamd”, die op dat moment<br />
pachtboer te Dongjum was. Deze Atte<br />
Clazes is inderdaad pachter van Okkingastate<br />
geworden; een boerderij die groter<br />
was dan zijn boerderij in Dongjum. Maar<br />
Okkingastate had nogal wat gebreken:<br />
door de “swakheid” en ouderdom moest<br />
het “binnenhuis” van een nieuw dak voorzien<br />
worden en moest er aan de “solders<br />
over ‘t gehele huis vrijwat gerepareerd”<br />
worden. Met binnenhuis werd het woongedeelte<br />
bedoeld.<br />
Aannemende dat de genoemde reparaties<br />
zijn uitgevoerd, is het opvallend dat in<br />
1769 opnieuw herstelwerkzaamheden<br />
nodig waren voor het huis en de schuur.<br />
De kosten daarvan zouden door de nieuwe<br />
eigenaren en pachters samen gedragen<br />
worden. De pachters de kinderen van<br />
wijlen Atte Clazes moesten het loon van<br />
de arbeiders betalen en zorgen voor het<br />
vervoer van het benodigde materiaal voor<br />
de reparaties. Dat was overigens niets bijzonders:<br />
ook in de eerste helft van de 20 e<br />
eeuw kwamen dergelijke bepalingen nog<br />
voor in de pachtcontracten in Friesland.<br />
Nieuwbouw<br />
Klaas Attes (de zoon van Atte Clazes)<br />
werd in 1795 eigenaar van de helft van de<br />
boerderij. Voor 1818 is ook de andere<br />
helft door hem of zijn weduwe gekocht.<br />
Toen in 1811 iedereen een familienaam<br />
moest kiezen nam Klaas Attes de naam<br />
Okkinga aan.<br />
Na de reparaties in de 18 e eeuw was blijkbaar<br />
begin 19 e eeuw de tijd voor nieuwbouw<br />
aangebroken. In 1817 is de huidige<br />
boerderij gebouwd. De familie Okkinga<br />
heeft deze boerderij bewoond tot 1901;<br />
eerst als eigenaar en later weer als pachter.<br />
Want in 1852 overleed op de boot<br />
tussen Harlingen en Terschelling de toenmalige<br />
boer Sybe Klazes Okkinga. Omdat<br />
de acht kinderen recht hadden op hun<br />
erfdeel een andere situatie dan in<br />
Twente waar de oudste zoon meestal de<br />
boerderij erfde moest de boerderij<br />
verkocht worden. De zoon Klaas Sybes<br />
Okkinga is daar tot zijn dood in 1900<br />
pachtboer geweest.<br />
Vanaf 1901 woont op Okkingastate de<br />
familie Terpstra. In 2007 is de boerderij<br />
met de daarbij behorende 55 ha land overgenomen<br />
door de huidige boer Fokke Terpstra.<br />
Het melkveehouderijbedrijf was verwaarloosd<br />
en moest opnieuw worden<br />
opgestart. Momenteel is het bedrijf voorzien<br />
van een ligboxenstal en een potstal.<br />
De kalveren worden automatisch gevoerd<br />
en de koeien worden gemolken met een<br />
melkrobot. Op die manier is het mogelijk<br />
om het boerenwerk en een baan buiten het<br />
bedrijf bedrijfskundig adviseur voor de<br />
melkveehouderij te combineren. Het is<br />
de bedoeling om na het afschaffen van het<br />
melkquotum te groeien naar een volwaardig<br />
melkveebedrijf met twee melkrobots.<br />
Kees de Boer<br />
Bronnen:<br />
Huisarchief Twickel: inv. nrs. 966, 8251.<br />
J.T. Anema, Okkinga in Nederlandse geslachten deel<br />
11, Den Haag 1996.<br />
Tresoar (Historisch centrum Friesland) Leeuwarden:<br />
Nedergerecht Barradeel 96 folio 216, 98 folio 40, 101<br />
folio 108; Stem en floreenkohieren Barradeel Wijnaldum<br />
stem 1.<br />
Het geslacht van Wassenaer is in de achttiende<br />
eeuw eigenaar geweest van verschillende<br />
bezittingen in Friesland. Unico<br />
Wilhelm van Wassenaer Obdam trouwde<br />
in 1723 met Dodonea Lucia van Goslinga,<br />
de dochter van Sicco van Goslinga. Sicco<br />
van Goslinga was een invloedrijk staatsman<br />
en diplomaat. De familie Van Goslinga<br />
bezat meerdere boerderijen in Noordwest<br />
Friesland. Het totale grondbezit van Van<br />
Wassenaer in Friesland bedroeg in 1798<br />
677 ha. De boerenbedrijven leverden niet<br />
alleen pacht op maar gaven ook stemrecht.<br />
Daarnaast was men eigenaar van<br />
Goslingastate in Dongjum, dat diende als<br />
pied à terre. Goslingastate werd in 1803 afgebroken<br />
en in de jaren tot 1810 zijn ook<br />
de meeste andere bezittingen in Friesland<br />
van de hand gedaan.
erichten van de buitenplaats<br />
Nieuwe c.v-installatie<br />
bijna klaar<br />
De aanleg van een houtgestookte centrale<br />
verwarmingsinstallatie voor het kasteel,<br />
waarover in het vorige <strong>Twickelblad</strong> is geschreven,<br />
ligt op schema. Naar verwachting<br />
wordt de ketel deze maand in gebruik<br />
genomen. De ketel staat in een nieuw<br />
gebouw tussen de gracht en de parkhut.<br />
Het verwarmde water wordt vanuit de ketel<br />
via leidingen naar het kasteel gepompt.<br />
Het afzinken van de verzwaarde buizen in<br />
de gracht was een lastige klus (zie foto).<br />
Later wordt er een open dag voor belangstellenden<br />
georganiseerd.<br />
Van der Worp expositie<br />
druk bezocht<br />
De dubbelexpositie over de Deldense schilder<br />
Van der Worp trok de afgelopen weken<br />
2500 bezoekers. Hotel Carelshaven en<br />
Kuipers Kunst en Antiek in Delden toonden<br />
maar liefst negentig werken. Stichting<br />
Twickel stelde vier werken ter beschikking.<br />
Het bij de tentoonstelling verschenen boek<br />
is bijna uitverkocht, alleen in de landgoedwinkel<br />
zijn nog enkele exemplaren. Bij<br />
Carelshaven is nog wel de Van der Worpwandeling<br />
verkrijgbaar, die u naar de<br />
mooiste plekken van het landgoed leidt.<br />
Net na het verschijnen van het boek is nog<br />
een belangrijk werk opgedoken, een zelfportret<br />
uit 1885.<br />
j a a r g a n g 2 1 w i n t e r 2 0 1 2 22<br />
23<br />
j a a r g a n g 2 1 w i n t e r 2 0 1 2<br />
Landgoedwinkel in<br />
kerstsfeer<br />
Er is nog volop eigen wild in de landgoedwinkel<br />
verkrijgbaar. Op vrijdag en zaterdag<br />
14/15 en 21/22 december is de landgoedwinkel<br />
de plek om ook mooie kerstartikelen<br />
te kopen. Kom producten<br />
proeven van de pachters en combineer een<br />
fijne boswandeling met een bezoek aan<br />
de winkel.<br />
Vrijwilliger koninklijk<br />
onderscheiden<br />
Tuinvrijwilliger van het eerste uur Lucia<br />
Meijling is op 30 oktober benoemd tot lid<br />
in de Orde van OranjeNassau. Zij kreeg<br />
door burgemeester Goudt van de Hof van<br />
Twente de onderscheiding uitgereikt op<br />
een verrassingsbijeenkomst in hotel Het<br />
Witte Paard. Lucia is een leven lang actief<br />
geweest als vrijwilliger voor verschillende<br />
organisaties. In de tuinen van Twickel gaf<br />
zij meer dan 25 jaar rondleidingen. Ook<br />
schuwde zij het handwerk niet dat hoort<br />
bij het onderhoud van de vele tuinvazen.<br />
Schilderijen op reis<br />
Een aantal schilderijen uit de collectie van<br />
kasteel Twickel is op dit moment elders te<br />
zien.<br />
In het Breda’s Museum is nu een overzichtstentoonstelling<br />
te zien van de 19 e eeuwse<br />
kunstschilder Petrus van Schendel (1806<br />
1870). Stichting Twickel heeft het doek<br />
Markt bij Avondlicht (1841) hiervoor in<br />
bruikleen gegeven. Dit belangrijke werk<br />
heeft zijn vaste plek in de Wassenaers <br />
kamer in het kasteel. De tentoonstelling<br />
Meester van het Avondlicht is t/m 17 februari<br />
te zien in Breda en aansluitend t/m<br />
16 juni in Villa Vauban, Luxemburg. Twee<br />
werken van de romantische schilder<br />
Daiwaille uit 1847 zijn momenteel te bewonderen<br />
in Haus Koekkoek, Kleef, Duitsland.<br />
Een buitenkans, want deze doeken<br />
zijn normaliter tijdens de kasteeldagen<br />
niet te zien. De tentoonstelling ‘Gemält für<br />
den König”, tot 28 januari 2013 in Kleef en<br />
van 21 februari t/m 9 juni 2013 ook al in<br />
Luxemburg in het Musée Nationale<br />
d’histoire et d’art (MNHA).<br />
Tot slot heeft Stichting Twickel een 17 e eeuws<br />
doek uitgeleend aan het Dordrechts<br />
Museum, waar op 8 december een spectaculaire<br />
verrassingstentoonstelling van<br />
wereldformaat wordt geopend. Lees meer<br />
over dit mysterie op www.dordrechtsmuseum.nl.<br />
Een absolute aanrader!<br />
Rob Bloemendal<br />
Avondmarkt, Petrus Van Schendel, 1841.<br />
Op de dag van de begrafenis van barones<br />
Van Heeckeren streek hij de huisvlag. Nu is<br />
hij er zelf niet meer. Na een kort ziekbed<br />
overleed op 6 september jl. de gepensioneerde,<br />
eerste huisknecht, Herman Hemelman.<br />
Hij was een markante persoonlijkheid,<br />
vergroeid met zijn bijzondere<br />
betrekking, waarover hij op zijn eigen<br />
humoristische wijze eindeloos kon vertellen.<br />
Vele voorvallen van vroeger wist hij<br />
zich te herinneren, alsof ze net gebeurd<br />
waren. Zoals de opmerkelijke wijze waarop<br />
hij in 1951 werd aangenomen. Op de vraag<br />
van de barones: “Vertelt u eens wat u allemaal<br />
kunt?” had hij eerlijk geantwoord:<br />
“Ik kan helemaal niets”. Het vak moest hij<br />
dus nog helemaal leren. Daarom kreeg hij<br />
meteen na zijn aanstelling instructies voor<br />
het poetsen van het zilver van de toenmalige<br />
eerste knecht Goeman. Voor het<br />
tafel dienen kreeg hij wenken van de barones<br />
zelf. Volgens Hemelman was zij een<br />
barones, “die niet deftig deed, maar deftig<br />
In Memoriam<br />
Herman Hemelman, 1928 <strong>2012</strong>.<br />
Herman Hemelman bracht vele uren door in de poetskamer in het onderhuis.<br />
wás”. Toen een onaardige keukenmeid<br />
hem en andere personeelsleden het leven<br />
zuur maakte, verliet hij Twickel met spijt,<br />
om in dienst te treden bij freule Van Nagell<br />
op kasteel Ampsen. Daarna volgde een<br />
dienstverband van twintig jaar op kasteel<br />
Weldam. Ondertussen kwam hij bij grote<br />
partijen nog wel eens op Twickel. Na een<br />
combinatie van een halve dag op Weldam<br />
en een halve dag op Twickel kwam hij in<br />
1982 definitief in volledige dienst. In deze<br />
periode woonde hij met zijn zwartwit gekleurde<br />
hondje Twicky in het souterrain<br />
van de noordtoren van het kasteel.<br />
Het overlijden van Herman Hemelman<br />
markeert het einde van een tijdperk: dat<br />
van de gescheiden wereld van upstairs en<br />
downstairs. We mogen ons gelukkig prijzen<br />
dat hij zijn ervaringen aan ons door heeft<br />
gegeven.<br />
Aafke Brunt
Stichting Twickel<br />
www.twickel.nl<br />
Vereniging Vrienden van Twickel<br />
www.vriendenvantwickel.nl