CLAIRLIEU - Canons Regular Blog
CLAIRLIEU - Canons Regular Blog
CLAIRLIEU - Canons Regular Blog
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>CLAIRLIEU</strong><br />
TIJDSCHRilT GEWIJD AAN DE<br />
GESGHIEDENIS DER KRUISH<br />
I N H 0 U D<br />
DR. H.LI. WHIS8<br />
Dei Riithcrbcsi. i rl-.; Bentlsge be!<br />
igcning mi lahrc 1823<br />
Glli SCH<br />
Fwe • ui i n ovei de stichti<br />
'i opvembi<br />
DR. A. ZWART(t)<br />
b Hougcn, '<br />
W. SLANi<br />
In Mendoriaffl kruishcrr D. Snijd'ers mei<br />
KRQNIEK<br />
jjste<br />
Bibliografle .<br />
JAARGANG<br />
1 9 9 3<br />
<strong>CLAIRLIEU</strong> — MAASEIK<br />
05) .<br />
p. 3<br />
p. 97
<strong>CLAIRLIEU</strong><br />
TIJDSCHRIFT GEWIJD AAN DE<br />
GESCHIEDENIS DER KRUISHEREN<br />
51ste<br />
JAARGANG<br />
1993<br />
<strong>CLAIRLIEU</strong> — MAASEIK
Dr. H.U. WEISS<br />
DER BUCHERBESTAND<br />
DES EHEMALIGEN<br />
KREUZHERRENKLOSTERS<br />
BENTLAGE BEI<br />
DER VERSTEIGERUNG<br />
IMJAHRE 1823
INHALTSVERZEICHNIS<br />
I. Einleitung S. 5<br />
II. Biicherbestand<br />
A.: THEOLQGISCHE BtJCHER<br />
1. Handschriften S. 8<br />
2. Bibeln S. 8<br />
3. Kirchenvater und Kirchenlehrer S. 9<br />
4. Bibelexegese S. 11<br />
5. Dogmatische Theologie S. 15<br />
6. Moral theologie S. 23<br />
7. Katechese S. 29<br />
8. Predigtbiicher S. 31<br />
9. Asketische und mystische Literatur S. 43<br />
10. Philosophic S. 53<br />
11. Kirchengeschichte S. 54<br />
12. Kirchenrecht S. 57<br />
B.: NICHTTHEOLOGISCHE BUCHER<br />
13. Humanistische Studien S. 60<br />
14. Allgemeine Geschichte S. 65<br />
15. Allgemeines Recht S. 67<br />
16. Naturwissenschaften S. 68<br />
C.: 2USAMMENFASSUNG UND AUSWERTUNG S. 70<br />
III. Anhang<br />
a. Alphabetisches Autorenverzeichnis S. 78<br />
b. Anteil der geistlichen Orden S. 83
EINLEITUNG<br />
Der Erfolg der Reform des Kreuzbruderordens von 1410 zeigte sich<br />
in der Griindung weiterer Kloster in den Niederlanden und im benachbarten<br />
Rheinland. Auch in Westfalen faJSte der Orden FuJS: zun'dchst<br />
mit den Kolner Tochterklostern Osterberg bei Osnabruck<br />
(1427), Falkenhagen zwischen Hoxter undPyrmont (1432-1445) und<br />
Bentlage beiRheine an der Ems (1437), spdter kamen Hohnscheid<br />
bei Freienhagen (1468) und Glindfeld bei Medebach (1499) hinzu.<br />
Kloster Bentlage (1437-1803 )x entwickelte sich in der 2. Hdlfte<br />
des 15. Jahrhunderts zu einem der vitalsten Konvente des Ordens. In<br />
der Krisenzeit der Reformation hielt er am Glauben fest und erwarb<br />
sich nach dem 30/ahrigen Krieg Verdienste um die katholische Mis<br />
sion in seiner Nachbarschaft. Wie viele andere Kloster auch verlor<br />
Bentlage im 18. Jahrhundert seine Ausstrahlungskraft, nachlassende<br />
Klosterzucht gab wiederholt Anlafixur Klage. Immerhin gelang es<br />
dem Orden, nach Absetzung des unfdhigen Priors (1772) den Konvent<br />
zu reformieren. Der positive Visitationsbericht des Generalpriors<br />
Dubois aus demjahre 1789 ist der letzte Hinweis auf die inneren<br />
Verhdltnisse des Konvents vor seiner Auflosung.<br />
Uberzeugungskraft und Standhaftigkeit der Bentlager <strong>Regular</strong>kanoniker<br />
in ihrer besten Zeit setzen voraus, daJS sie belesen und mit<br />
theologischer Diskussion vertraut waren. Uber das geistige Leben im<br />
Konvent geben die Quellen allerdings nur wenig Aufschlufi. Die verstreuten<br />
Angaben uber die Klosterbibliothek lassen kaum Ruckschlus-<br />
se zu.<br />
Die ersten Bucherfur den Gottesdienst stammten wohl aus der inkorporierten<br />
Gertrudenkapelle, aus dem Kolner Mutterkloster und<br />
von Geistlichen aus der Nachbarschaft2. Mit dem Eintritt mehrerer<br />
}£'}?' Wmfi' DaS K^skenwiklostGr Bentlage, in: Rheine, Gestern, Heute, Morgen, Zeitschnft<br />
fur den Raum Rheine, Hrsg. Stadt Rheine (mit vollstandiger Iiteraturiibersicht), Rheine,<br />
2 Bentlager Chronik, ubersetzt von Heinrich Biild, in: Heinrich Biild (Hrsg.), Rheine<br />
a.d.Ems. Chroniken und Augenzeugenberichte 1430-1950, Rheine, 1977, S. 15-56, S. 22.
6 DER BUCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
Fraterherren nahm nach 1450 die Schreibtdtigkeit der Bentlager Konventualen<br />
zu\ 1484 schenkte Hermann von Langen, Dekan am<br />
Dom zu Munster, dem Kloster an die 70 Bucher*. 1490 lebten in<br />
Bentlage 24 Ordenspriester und 29 Chorbriider, die Bibliothek mufi<br />
dementsprechend grofi gewesen sein^. 1573 fand die bischofliche<br />
Visitation eine geordnete Bibliothek vor6. Ob sie bei der Pliinde-<br />
rung des Klosters durch die Spanier (1594) und vor allem durch die<br />
Brandschatzung durch die Schweden (1647) Einbufien erlitten hat,<br />
wissen wir nicht. Es ist nur noch uberliefert, dafi der Prior von Marienfrede<br />
1693 mehrere Bucher ,,De actis sanctorum "fur Bentlage<br />
besorgte1.<br />
Die einzige Quelle, die konkrete Auskiinfte uber den Bucherbestand<br />
in Bentlage geben kann, ist die Liste der 1823 verkauften<br />
Bucher*, ihre Auswertung ist seit langem uberfallig. Damals versteigerte<br />
der milnstersche Notar Block die Bibliothek im Auftrag des<br />
Herzogs Joseph Arnold von Looz-Corswarem, der seine Residenz in<br />
das aufgehobene Kloster gelegt hatte. Den Kaufinteressenten wurde<br />
zur Information ein Bucherverzeichnis angeboten, das alle Bucher mit<br />
Verfasser und Titel — zumindest mit einem Kurztitel — aufgefuhrt<br />
haben mufe. Von diesem Verzeichnis ist kein Exemplar mehr erhalten,<br />
wir besitzen nur das Verkaufsprotokoll, in dem uberjedes Buch<br />
abgerechnet wird. Die Angaben sind aber luckenhaft, von den 917<br />
Werken mit 1002 Bdnden konnten nur gut 400 eindeutig ermittelt<br />
werden9.<br />
Mag es auch enttauschend sein, daJS ein so groJSer Teil der Biblio<br />
thek mehr oder weniger anonym bleibt, so zahlen die ermittelten<br />
3 a.a.O. S. 42.<br />
4 a.a.O. S. 49.<br />
5 Lateinische Abschrift der Bentlager Chronik, Staatsarchiv Munster, Fiirstentum Rheine-<br />
Wolbeck I D 1. Zum Jahr 1490: ,,Fuerunt illo anno fratres chorales 28 et 24 sacerdotes".<br />
6 WElfi, a.a.O. S. 147.<br />
7 a.a.O. S. 54.<br />
8 Staatsarchiv Munster, Gutsarchiv Bentlage, A.XVIII Verschiedenes. Nr. 36: Verkauf der<br />
Bucher der Bentlager Klosterbibliothek. Darin: Verzeichnis der verkauften Bucher mit Angabe<br />
der Kaufer und des Kaufpreises.<br />
9 Die genaue Zahl der verkauften Bucher ist nicht zu ermitteln — die liste fuhrt am Schlufi<br />
(12 / 227-230) viermal ,,ein Convolut alter Bucher" auf.
DER Bt)CHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 7<br />
Werke10 doch wohl zu den wichtigsten und erlauben Ruckschlusse<br />
aufdie geistigen Interessen der Bentlager Kreuzherren.<br />
In der Verkaufsliste sind die Biicher nach ihrem Format geordnet<br />
und numeriert, demgemaJS werden sie auch hier nach Buchformat (f<br />
= Folio, 4 = Quart, 8 = Oktav, 12 = Duodez) und laufender<br />
Nummer zitiert. Die Druckdaten sind — zwei Bibeln ausgenommen<br />
— nicht uberliefert. Die hinzugefilgten Erscheinungsdaten bezeichnen<br />
die Zeit, seit der die Biicher erworben werden konnten; in vielen<br />
Fallen weisen haufige Ausgaben auch auf den Bekanntheitsgrad hin.<br />
Pater Theo van den Elsen o.s.c, St. Agatha, hat diese Untersuchung<br />
durch zahlreiche Hinweise und Verbesserungen maJSgeblich<br />
gefordert. Auch an dieser Stelle dankt ihm der Verfasser sehr herzlich<br />
fur seine unermudliche Hilfsbereitschaft.<br />
10 Herangezogen wurden:<br />
PG = J.P. Migne (Hrsg.), Patrologia graeca, Paris, 1857-1866.<br />
PL = J.P. Migne (Hrsg.), Patrologia latina. Paris, 1870-1890.<br />
SO = Aug. & Alois de Backer, S.J., Bibliotheque de la compagnie de Jesus, nouv. ed. par Car<br />
los Sommervogel S.J., Bruxelles-Paris / Toulouse, 1890-1932.<br />
HU = Hugo Hurter, Nomendator literarius theologiae catholicae theologos exhibens aetate,<br />
natione, disciplinis distinctos, New York, 1963.<br />
JO = Christian Gottlieb Jbcher, Allgemeines Gelehrten-Lexikon, Hildesheim, 1961.<br />
WI = Gesamtkatalog der Wiegendrucke, Hrsg. Kommission fur den Gesamtkatalog der Wiegendrucke,<br />
Leipzig, 1925 ff.<br />
HA = Ludwig Hain, Repertorium Bibliographicum, Stuttgart, 1826-1838.<br />
BCNJ = Bibliotheca Catholica Neerlandica Impressa 1600-1727, 's-Gravenhage, 1954.<br />
DS = Dictionnaire de Spiritualite ascetique et mystique, Paris, 1937 ff.<br />
DHGE = Dictionnaire d'Histoire et de Geographic Ecclesiastiques, Paris, 1912 ff.<br />
DTC = Dictionnaire de Theologie Catholique, Paris, 1930-1972.<br />
LThK = Lexikon fur Theologie und Kirche, Freiburg / Br., 1957-19652.<br />
ANON = Dictionnaire des ouvrages anonymes et pseudonymes publies par des religieux de<br />
la compagnie de Jesus depuis sa fondation jusqu'a nos jours par Carlos Sommervogel S.J.,<br />
Amsterdam. 1966 (Rpr. d. Ausgabe von 1884).
8 DER BOCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREU2HERRENKLOSTERS<br />
A. THEOLOGISCHE BUCHER<br />
1. Ha n ds c h rifte n<br />
1. Ein altes Manuskript iiber die Ordensstatuten des Kreuzherrenordens(8/266)<br />
2. Ein auf Pergament geschriebenes Gebetbuch in altdeutscher<br />
Sprache(8/69)<br />
3. - 4. Eine Handschrift theologischen Inhalts (8 / 250), (12 / 2)<br />
5. Eine Handschrift auf Pergament (12 / 226)<br />
2. Bib ein<br />
6. Biblia Sacra Venetiis 1483 (f /118)<br />
7. Biblia Sacra de anno 1558 (f /117)<br />
8. Biblia Sacra (12/104)<br />
9.-10. Biblia Sacra vulgatae editionis (f/18), (4/9)<br />
11. Biblia Sacra vulgaris editionis (4 /1)<br />
12. Biblia Sacra iuxta vulgarem editionem (f / 62)<br />
13. Biblia Sacra cum concordantiis veteris (f / 35)<br />
14. - 15. Biblia Sacra cum concordantiis (f/73), (f/94)<br />
16. Vetus et novum Testamentum (f /156)<br />
17. Biblia et brevis in eodem (!) annotatio (f / 55)<br />
18. Novum Testamentum Graece (8 /128)<br />
19. Testamentum novum per Erasmum (8 /125)<br />
Erasmus Roterodamus, Testamentum novum, Basel, 1516<br />
(LThK 3, 1959, 956); das griech. Neue Testament mit Anmerkungen<br />
und mit einer von der Vulgata abweichenden lat. Uber-<br />
setzung.<br />
Erasmus von Rotterdam, (Desiderius Erasmus), (wahrscheinlich<br />
1469-1536), bedeutender Humanist, sein Gesamtwerk erschien<br />
in Basel 1540 in 6 Folio-Banden (LThK 3, 1959, 955-957).<br />
s. Nr. 382-383.<br />
20. Het neuwe Testament (8 /145)
DER BOCHERBESTAND DES EHEMAUGEN KREU2HERRENKLOSTERS 9<br />
Einzelschriften<br />
21. Libri Prophetarum veteris Testamenti (8/66)<br />
22. Psalterium Davidicum (8 /126)<br />
23. Psalterium Davidis cum canticis (8/136)<br />
24. Psalmi horarum diurnarum (8 / 229)<br />
Konkordanzen<br />
25. Concordantiae Bibliorum Sacrorum (f /101)<br />
26. Concordantiae majores (f /102)<br />
Concordantiae maiores biblie tarn dictionum declinabilium<br />
quam indeclinabilium de novo summa diligentia cum textu vise<br />
ac secundum veram ortographicam emendatissime excuse,<br />
(Hrsg. Sebastian Brant, 1457-1521, Rechtsgelehrter, Dichter,'<br />
Historiker: JO 1, 1337 f.) Basel, 1496, 1506 und ofter.<br />
27. Concordantiae in Sacram Scripturam (f/155)<br />
28. Synopsis veteris testamenti historica (8/81)<br />
Synopsis veteris testamenti historica, legalis et prophetica, Antwerpen,<br />
1698 (BCNJ 15750)<br />
3. Kirchenvdter u n d K i r c h e n Ie h r e r<br />
29. Originis adamantis operum pars secunda (f / 38)<br />
Origenes, auch Adamantios (Mann von Stahl oder Diamant)<br />
genannt, (urn 185 - urn 254), der bedeutendste Lehrer der fruhen<br />
griechischen Kirche (PG, 11-17; LThK 7 1962<br />
1230-1235).<br />
30. Opera Sancti Ambrosii (f/148)<br />
s. Nr. 31.<br />
31. Ambrosii Operum Pars 2 et 3 (4 / 230)<br />
S. Ambrosius, (340-397), Bischof von Mailand; wahrte die<br />
Kontinuitat mit der altkirchlichen griech. Theologie; Prediger,<br />
Theologe und Kirchenpolitiker (PL 14-17; LThK 1 1951<br />
427-430). s. Nr. 30, Nr. 48 und Nr. 245-246.<br />
32. Opera Divi Hieronimi (f / 23)<br />
s. Nr. 33.
10 DER BOCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
33. S. Hieronymi opus Epistolarum (8 /153)<br />
(PL 22, 325-1224)<br />
S. Hieronymus, (347?-420), der gelehrteste lateinische Kir-<br />
chenlehrer, beriihmt durch seine Bibeliibersetzung (PL 22-30;<br />
LThK 5, I960, 326-329; HU I, 253-268).<br />
s. Nr. 32 und Nr. 49.<br />
34. D. Aurelii Augustini opera (8/167)<br />
(PL 32-46). -s. Nr. 35.<br />
3 5. Augustini Opusculorum (4/232)<br />
S. Augustinus, Opusculorum libri, Venedig, 1483 (HA I, S.<br />
244, Nr. 1946).<br />
S. Augustinus, (354-430), Bischof von Hippo, als Theologe<br />
einflufireichster Gestalter des Mittelalters; die Kreuzbriider ver-<br />
ehren ihn als den geistigen Vater ihres Ordens.<br />
s. Nr. 34, Nr. 50-51, Nr. 162-165 und Nr. 247-248 (Pseudo-<br />
Augustinus).<br />
36. Gregorii primi opera omnia (f /128)<br />
S. Gregorius Magnus, Opera omnia, Rom, 1588-1593; 1613;<br />
Paris, 1605, 1640 (PL 75-79; HU I, 565)<br />
s. Nr. 38.<br />
37. Opera Sancti Gregorii (f /147)<br />
s. Nr. 38.<br />
38. Divi Gregorii Magni (12 / 87)<br />
S. Gregorius Magnus, (um 540-604), als Papst Gregor I.<br />
(590-604), Vorbild in Seelsorge und Verwaltung; entwickelte<br />
in 33 Biichern ,,Moralia" die christliche Sittenlehre (PL 75,<br />
509 - 1162; 76, 9-782; LThK 4, I960, 1177-1181).<br />
39. Sti Bernardi Opera Tom 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 (f /17)<br />
(PL 182-184; HU II, 87). s. Nr. 41.<br />
40. Sancti Bernardi Opus (f /110)<br />
s. Nr. 41.<br />
41. Beati Bernardi abbatis (4 /102)<br />
S. Bernardus von Clairvaux, (1091-1153), Zisterzienserabt,<br />
Kreuzzugsprediger, Vertreter der Christus-Mystik und der Ma-<br />
rienverehrung (LThK 2, 1958, 239-242).<br />
s. Nr. 39-40.
DER BOCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 11<br />
42. - 43. Sancti Bonaventurae (12 / 44),(12 /153)<br />
S.Johannes Bonaventura, (1221-1274), Ordensgeneral<br />
der Franziskaner, neben Thomas von Aquin der bedeutendste<br />
Vertreter der Hochscholastik; schrieb iiber Dogmatik,<br />
Mystik und Askese (Opera Omnia: Paris,<br />
1864-1870: 15 Bde; Pluaracchi, 1882-1902: 10 Bde;<br />
LThK2, 1958, 582-584).<br />
44. Thomae aquinatis opera de (f /106)<br />
s. Nr. 47.<br />
45. - 46. Sancti Thomae aquinatis (f / 50), (8 / 21)<br />
s. Nr. 47.<br />
47. Divi Thomae aquinatis (8 / 202)<br />
S. Thomas von Aquin, (1226-1274), OP, der bedeutendste<br />
Theologe und Philosph des Mittelalters; sah in der Verbindung<br />
von Philosophic und Theologie die ganze christliche Wahrheit.<br />
Gesamtausgaben seiner Werke: Rom, 1569-1570: 18Bde.;<br />
Parma, 1852-1875: 25 Bde. s. Nr. 44-46.<br />
S.Johannes Chrysostomus, s. Nr. 52.<br />
S. Robertus Bellarminus, s. Nr. 84.<br />
S. Petrus Canisius, s. Nr. 153.<br />
4. Bibelexegese<br />
48. Ambrosii Expositio Psalmi (f /149)<br />
S. Ambrosius, Expositio in psalmo CXVIII (PL 15, 1261-1604).<br />
s. Nr. 31.<br />
49. Hieronimi Commentarius in Matheum (f / 27)<br />
S. Hieronymus, Commentarii in Evangelium Matthaei (PL 26<br />
15-228). s. Nr. 33.<br />
50. Augustini libri super Genesim (f /153)<br />
S. Augustinus, De Genesi ad litteram l.XII (PL 34, 245-486)<br />
s. Nr. 35.<br />
51. Augustini opus super epistolas (f /154)<br />
S. Augustinus, Epistolae, Basel, 1943; Antwerpen, 1576; (PL<br />
33, 61-1164). s. Nr. 35.
12 DER BOCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
52. Chrisostomi Commentarius in evangelia (8/149)<br />
S. Johannes Chrysostomus, Commentarius in evangelia (PG 57,<br />
13-472; 58, 473-794; 59, 23-482).<br />
S. Johannes Chrystostomus (,, Goldmund''), (344 / 354-407),<br />
Patriarch von Konstantinopel, der bedeutendste Prediger der<br />
griechischen Kirche, Kirchenlehrer.<br />
s. Nr. 161.<br />
53. Theophilacti ennarrationes (4 / 205)<br />
Theophilactus, Enarrationes in omnes divi Pauli apostoli epistolas,<br />
Rom, 1477; Paris, 1542 (PG 24, 335-1355; 25, 10-403).<br />
Theophilactus, (t ca 1108), Grieche, Erzbischof von Achrida<br />
(Bulgarien), schrieb Kommentare zum grofiten Teil des Neuen<br />
Testaments (LThK 10, 1965, 92).<br />
54. Nicolai de Lyra in novum testamentum (f / 64)<br />
Nicolaus von Lyra, (urn 1270-1349), aus der Normandie, OEM,<br />
scholastischer Theologe, bekannt durch seinen Bibelkommentar<br />
,,Postillae perpetuae" (HA III, 304-312; LThK 7, 1962, 992<br />
f.).<br />
s. Nr. 55.<br />
55. Expositio psalterii Nicolai (4/100)<br />
(?) Nicolaus von Lyra. - s. Nr. 54.<br />
56. Dionisii Cartusiani in quatuor E. (f / 61).<br />
Dionysius Carthusianus, In quatuor Evangelistas enarrationes,<br />
Koln, 1532, 1533, 1543 (BCNJ 1203, 1255, 2022).<br />
Dionysius der Kartauser (Dionysius van Ryckel, van Leeuwen),<br />
(1402/1403-1471), ,,Doctor ecstaticus"; begleitete Kardinal<br />
Nikolaus von Kues auf seinen Visitationsreisen; nahm Einflufi<br />
auf die Mystik; (Opera Omnia, Montreuil-Tournai-<br />
Parkminster, 1896-1913, 1935).<br />
5 7. Cornelii Jansenii Commentarius (f / 89)<br />
Cornelius Jansenius, Commentarius in concordiam et totam<br />
historiam evangelicam. Lowen, 1571; oft ediert (HU III, 67).<br />
Cornelius Jansenius d. Altere, (1510-1576), aus Hulst in See-<br />
landisch Flandern, Niederlande; Professor der Theologie zu Lo<br />
wen, 1568 Bischof zu Gent (LThK 5, I960, 869).
DER BCCHERBESTAND DES EHEMAUGEN KREUZHERRENKLOSTERS 13<br />
58. Johannis Maldonati commentarius in quatuor Evangelistas<br />
(f/47)<br />
Johannes Maldonatus, Commentarius in quatuor Evangelistas,<br />
Pont-a-Mousson, 1596-1597; Venedig, 1606; viele Ausgaben<br />
(SO V, 403-412, Nr. 1).<br />
Juan de Maldonado, (1534-1583), S.J., span. Exeget und Theologe,<br />
lehrte Griechisch, Philosophic und Theologie in Sala<br />
manca, Rom, Paris und Poitiers; von Gregor XII. zur Mitarbeit<br />
an der griechischen Bibelausgabe berufen (LThK, 6, 1961,<br />
1326).<br />
59. Castri Commentaria in duodecim (f/86)<br />
Christophorus de Castro, Commentariorum in duodecim prop-<br />
hetas libri duodecim cum paraphrasi, Lyon, 1615; Mainz,<br />
1616; Antwerpen 1619 (SO II, 859-861, Nr. 4).<br />
Cristobal de Castro, (1551-1615), S.J., span. Bibelexeget;<br />
lehrte zu Salamanca und Alcala; Rektor des Kollegs zu Toledo.<br />
60. Barradii Commentarius Tom 1,2, 3et4(f/l6)<br />
Sebastianus Barradius, Commentaria in concordiam et historiam<br />
evangelicam, 4 Bde. mit Indices zur Moraltheologie und Predigtpraxis,<br />
Bd. 1, Coimbra, 1599; Bd. 1-4, Mainz, 1601-1612;<br />
oft ediert (SO I, 911-914, Nr. 1).<br />
Sebastiao Barradas, (1543-1615), S.J., aus adeliger Familie,<br />
Doktor der Theologie; lehrte Rhetorik, Philosophic und The<br />
ologie, der ,,portugiesische Apostel Paulus" (LThK 2, 1958,<br />
1).<br />
61. Becani Analogia (12 /159)<br />
Martinus Becanus, Analogia veteris et novi testamenti. in qua<br />
primum status veteris, deinde consensus, proportio et conspi-<br />
ratio illius cum novo explicatur, Mainz, 1620; Paris, 1620,<br />
Lyon, 1621; oft ediert (SO I, 1091-1111, Nr. 48).<br />
Martinus Becanus (van der Beek, urspriingl. Schellekens),<br />
(1563-1624), S.J., aus Hilvarenbeek, Provinz Nordbrabant,<br />
Niederlande; lehrte Philosophic und Theologie in Mainz,<br />
Wiirzburg und Wien; sehr bekannter Kontroverstheologe,<br />
Beichtvater Kaiser Ferdinands II. (LThK 2, 1958, 89 f.)<br />
s. Nr. 87-90.
14 DER BOCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
62. Cornelii commentarius in quatuor (f / 45)<br />
Cornelius a Lapide, Commentarius in quatuor Evangelia, Ant-<br />
werpen, 1639 und ofter (SO IV, 1511-1526, Nr. 9).<br />
Cornelius a Lapide (Cornelis Cornelissen van den Steen)<br />
(1567-1637), S.J., vom Ordensgeneral 1616 zum Kollegium<br />
Romanum berufen.<br />
63. Velasquez in Epistolam (f /126)<br />
Johannes Antonius Velasquez, In Epistolam beati Pauli apostoli<br />
ad Philippenses commentarii et adnotationes, 1. Bd., Vallado-<br />
lid, 1626; 1. und 2. Bd. Lyon, 1628-1632 und ofter (SO VIII,<br />
542-546, Nr. 1).<br />
Juan Antonio Velasquez, (1585-1669), S.J., aus Madrid, Rektor<br />
mehrerer Kollegs, Provinzial, Vertrauter des Konigs Philipps IV.<br />
(HUIV, 152 f.).<br />
64. Carrieri Commentarius in universam (f / 41)<br />
Franciscus Carrierus, Commentarius in universam scripturam,<br />
Lyon, 1663 (DTC, II, 1932, 1803 f.).<br />
Francois Carriere, (t 1655), OFM Conv, ,, Concionator regis<br />
christianissimi" (HUIV, 139).<br />
65. Sylveira in apocalipsim Tom 1 et 2 (f/13).<br />
Johannes de Sylveira, Commentarium litterale et morale in<br />
Apocalypsim, 2 Bde., Lyon, 1663-1669 und ofter (LThK 9,<br />
1964, 1204 f.).<br />
Joao de Sylveira, (1592-1687), OCarm., Prof, der Philosophic<br />
und Theologie in Evora und Lissabon; verteidigte die kirchl.<br />
Unabhangigkeit am kgl. Hof zu Madrid; mehrfach Vorsitzen-<br />
der der Provinzialkapitel.<br />
66. Calmet, Dissertationes (4 /12)<br />
Augustinus Calmet, Prolegomena et dissertationes in omnes et<br />
singulos S. Scripturae libros, Lucca, 1729; Augsburg, 1734,<br />
1756 usw. (Dictionnaire de la Bible II, Paris, 1912, 72-76).<br />
s. Nr. 68.<br />
67. Calmet, Commentarius (4/13)<br />
s. Nr. 68.
DER BUCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 15<br />
68. Calmet, Commentarius (4/14)<br />
Augustin Calmet, (1672-1757), OSB, Exeget und Geschichts-<br />
forscher, Abt zu Nancy (1718) und Senones (1728) (LThK 2,<br />
1958, 886) s. Nr. 66-67.<br />
5. Dogmatische Theologie<br />
69. Divi Fulgentii opera (8 /101)<br />
S. Fulgentius de Ruspe, Opera, Paris, 1684.<br />
S. Fulgentius de Ruspe, (464-532), lateinischer Kirchen-<br />
schriftsteller; stritt gegen die Arianer, vertrat die augustinische<br />
Gnadenlehre; Bischof zu Ruspe (Afrika) (PL 65, 151-954).<br />
70. S. Dorothei archimandritae (12 /146)<br />
S. Dorotheus de Gaza Archimandrita, Expositiones et doctrinae<br />
diversae ... Cremona, 1595; Antwerpen, 1646 (PG 88,<br />
1611-1838).<br />
S. Dorotheus de Gaza, (1. Halfte 6. Jh.), Abt eines von ihm<br />
gegriindeten Klosters; seine ,,Unterweisungen" bezeichnen das<br />
Koinobitentum als die ideale Lebensform des Monches (LThK,<br />
3, 1959, 524).<br />
71. Rationale divinorum officiorum (4/61)<br />
Guilielmus Durandus, Rationale divinorum officiorum, Mainz,<br />
1459 und ofter, u.a. Antwerpen, 1571, 1614 (BCNJ 3222,<br />
6005).<br />
Guillaume Durand (Durandus de Mende, Guilielmus Mima-<br />
tensis). (1230/1231-1296), Kanonist und Iiturgiker (LThK 3,<br />
1959,611).<br />
72. Raimundi Sebundigi (12 / 48)<br />
Raymundus de Sabunde, Liber creaturarum sive de homine,<br />
Lyon, 1484; Deventer, 1845; In compendium redactus: Ant<br />
werpen, 1533, 1543; Koln, 1735 (DS XIII, 1988, 194-201).<br />
Ramon Sibiuda (de Sabunde, Sebunde, Sebonda), (t 1436),<br />
Prof, der Medizin, Philosophic und Theologie zu Toulouse.
16 DER BOCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
7 3. Joannis Capistrani (4 /184)<br />
S. Johannes a Capistrano, (1386-1456), OFM, der ,,Apostel<br />
Europas" mit seinem Freund S. Bernardinus Senensis OFM der<br />
groftte Wanderprediger des 15. Jh., Ratgeber der Papste,<br />
Kreuzzugsprediger in Ungarn (1455-1456); seine Werke sind<br />
noch wenig erforscht (DS VIII, 1974, 316-323; LThK 5, I960,<br />
1014 f.).<br />
74. Divi Laurentii opera omnia {ill6)<br />
Divus Laurentius Justiniani, Opera, Brescia, 1506 und ofter,<br />
u.a. Koln, 1616, 1675 (DS IX, 1976, 393-401).<br />
S. Laurentius Justiniani, (1381-1456), Reg. Augustiner-<br />
Chorherr, Erzbischof von Venedig.<br />
75. Missale fratrum praedicatorum (f / 39)<br />
Missale ad consuetudinem fratrum predicatorum ordinis sancti<br />
Dominici, Paris, 1517; bei den Kreuzherren verbreitet.<br />
76. Alberti Pighii Hierarcia Ecd. (f /109)<br />
Albertus Pighius, Hierarchiae ecdesiasticae assertio ad Paulum<br />
III., 6 Bucher, Koln, 1538; Hauptwerk des Verfassers; vertritt<br />
in aller Scharfe das Papalsystem (HU II, 1442-1444).<br />
Albert Pigge (Pighius), (urn 1490-1542), aus Campen, Prov.<br />
Overyssel, Probst und Archidiakon zu Utrecht, Doktor der Theologie,<br />
bekannter Gegner Luthers und einer der einflufireichsten<br />
Kontroverstheologen seiner Zeit.<br />
77. Equius de sacrificio missae (4/49)<br />
Johannes Eckius, De sacrificio missae contra Lutheranos, Paris,<br />
1526.<br />
Johannes Eck (Maier), (1486-1543), Doktor der Theologie,<br />
Prediger zu Ingolstadt, ,,catholicorum Achilles", bekannt<br />
durch sein zehntagiges Streitgesprach mit Luther 1519 in Leip<br />
zig (LThK 3, 1959, 642-644).<br />
78. Loci communes theologicarum (8/234)<br />
Johannes Hofmeisterus, Loci communes rerum theologicarum<br />
quae hodie in controversia agitantur ad regulam et consensum<br />
verae catholicaeque ecdesiae e SS. patrum sententiis confecti,<br />
Ingolstadt, 1546, 1549, 1551, 1555, 1582; Antwerpen, 1550,<br />
1552; Paris, 1564, 1575, 1585 usw.; eines der Hauptwerke des<br />
Verfassers (HU II 1437-1440).
DER BOCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 17<br />
Johannes Hoffmeister, (1509/1510-1547), OESA, Provinzial,<br />
bekannter Prediger, Kontroverstheologe; predigte wahrend des<br />
Reichstags zu Worms 1545; ,, Anti-Lutherus" (LThK 5, I960<br />
415 f.).<br />
s. Nr. 184.<br />
79. Sanderus De visibili monarchia (f / 59)<br />
Nicolaus Sanderus, De visibili monarchia ecclesiae libri VIII, L6wen,<br />
1571; Antwerpen, 1578, 1581; Paris, 1580 usw. Dieses<br />
ekklesiologisch wichtige Werk verteidigt die Bannbulle Pius V.<br />
gegen Elisabeth I. (HU III, 167-176).<br />
Nickolas Sander (Saunders), (urn 1530-1581), Englander, entschiedener<br />
Streiter fur die rom.-kath. Kirche, Prof, des kanonischen<br />
Rechts, Prof, der Theologie zu Lowen (LThK 9, 1964,<br />
312).<br />
80. Concertatio ecclesiae catholicae (8/215)<br />
Johannes Aquapontanus, Concertatio Ecclesiae Catholicae in<br />
Anglia adversus Calvinopapistas et Puritanos sub Elizabetha Regina<br />
quorundam hominum doctrina et sanctitate illustrium renovata<br />
ac recognita, nunc denuo centum et eo amplius marty-<br />
rum sexcentorumque insignium virorum rebus variisque certaminibus,<br />
lapsorum palinodiis, novis persecutorum edictis ac<br />
doctissimis Catholicorum de Anglicano seu muliebri Pontificatu<br />
ac Romani Pontificis in Principes Christianos auctoritate, disputationibus<br />
ac defensionibus aucta et in tres partes divisa, Trier,<br />
1588, 1594 (SO I, 479, Nr. 1).<br />
John Bridgewater (Johannes Aquapontanus), (um 1532 -urn<br />
1596, SJ. (?) Neuherausgabe eines Werkes von John Gibbons<br />
(1544-1589), S.J., Rektor in Trier: Concertatio Ecclesiae Catho<br />
licae in Anglia adversus Calvino-Papistas et Puritanos, Trier,<br />
1583 (SO III, 1402 ff; DHGE X, 686).<br />
81. Wilhelmi Lindani panoplia (f /103)<br />
Wilhelmus Lindanus, Panoplia evangelica sive de verbo Dei<br />
evangelico libri V, Koln, 1560, 1563, 1571, 1577, 1590 (HU<br />
III, 187-189).<br />
Wilhelmus Lindanus (van der Lindt, van der Linden),<br />
(1525-1588), bekannter Theologe, Prof, der Exegese
18 DER BUCHERBESTAND DES EHEMAIiGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
(1554-1557) und Pastoral zu Dillingen, Bischof zu Ruremonde<br />
(LThK 6, 1961, 1062).<br />
82. Gregorii de Valencia (4 / 35)<br />
Gregorius de Valencia, Hauptwerk: Commentarii theologici, 4<br />
Bde., Ingolstadt, 1591-1597 (LThK 4, 1962, 1194 f.).<br />
Gregorio de Valencia, (1551-1603), S.J., Spanier, lehrte in Dil<br />
lingen und Ingolstadt Theologie. Clemens VIII. berief ihn an<br />
das Collegium Romanum (SO VIII, 388-389).<br />
83. Leonardi Liber de falsis (8 /13)<br />
Leonardus Ruben, Liber de falsis prophetis et lupis rapacibus,<br />
Koln, 1597; Paderborn, 1608 (HU III, 433).<br />
Leonard Ruben, (1551-1609), SJ. (1566-1596), dann OSB,<br />
seit 1598 Abt von Abdinghof (Paderborn); kampfte mit obigem<br />
Werk gegen die Anhanger Luthers (LThK 9, 1964, 81).<br />
84. Bellarmini de controversiis (8 / 35)<br />
Robertus Bellarminus, Disputationes de controversiis christianae<br />
fidei adversus huius temporis haereticos, Ingolstadt, 1586-93<br />
(SO I, 1511-1254, Nr. 8). Hauptwerk des Verfassers, immer<br />
wieder ediert und in viele Sprachen iibersetzt.<br />
S. Robertus Bellarminus, (1542-1621), S.J., Kardinal, Kirchenlehrer,<br />
Inhaber des Lehrstuhls fur Kontroverstheologie am Col<br />
legium Romanum; fafite erstmals die antireformatorische Po-<br />
lemik zusammen.<br />
s. Nr. 85-86, Nr. 265-270 und Nr. 315.<br />
85. - 86. Bellarmini de gemitu (12 / 67), (12 /173)<br />
Robertus Bellarminus, De gemitu columbae sive de bono<br />
lacrimarum libri tres, Rom, 1615; Antwerpen, 1617 (SO<br />
a.a.O. Nr. 37); beriihmt durch seine harte Kritik am<br />
Niedergang der geistlichen Orden.<br />
S. Nr. 84.<br />
87. Martini Beccani opuscula (8 /166)<br />
Martinus Becanus, Opuscula theologica sive controversiae fidei<br />
inter catholicos et haereticos huius temporis, in quibus eorundem<br />
haereticorum prava dogmata et opiniones explicantur et<br />
egregie refelluntur, Mainz, 1631; viele Ausgaben (SO I,<br />
1091-1111, Nr. 25).<br />
s. Nr. 61.
DER Bt)CHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 19<br />
88.-90. Martini Beccani manuale (8 / 54), (8 / 203), (8 / 204)<br />
Martinus Becanus, Manuale controversiarum huius tem-<br />
poris, Wiirzburg, 1623 (SO a.a.O. Nr. 49).<br />
s. Nr. 61.<br />
91. Breviarium patrum ordinis (8 / 95)<br />
Breviarium patrum ord. S. Crucis, Liittich, 1625 (BCNJ 7471);<br />
Koln, 1665 (BCNJ 12174); Maastricht, 1727 (BCNJ 18188).<br />
92. Basilii Pontii De sacramento (f / 83)<br />
Basilius Pontius, De sacramento confirmationis liber singularis,<br />
Salamanca, 1630; Lowen, 1642 (DTC XII, 1935, 1548 f.).<br />
Basilio Ponce de Leon, (1570-1629), OESA.<br />
93. Ludovici a Castro conciones (4 / 93).<br />
Louis du Chasteau (Ludovicus de Castro), ( + 1632), OFM, aus<br />
Liittich, Prediger, stritt gegen die Calvinisten (DTC, 1932,<br />
2318 f.;HU III, 726).<br />
94. Aegidius de Coninck bellanus {illA)<br />
Aegidius de Coninck (,,Bellanus" nach seinem Geburtsort<br />
Bailleul) (1581-1633), S.J., lehrte in Lowen 18 Jahre Theologie(SOII,<br />
1369-1371).<br />
95. Drexelli aurifodina (12 /126)<br />
Hieremias Drexellius, Aurifodina artium et scientiarum om<br />
nium excerpendi sollertia omnibus litterarum amantibus<br />
monstrata, Miinchen, 1638 (SO III, 181-204, Nr. 23).<br />
Jeremias Drexel, (1581-1638), S.J., Lehrer der Rhetorik, Hofprediger<br />
beim Kurfursten von Bayern (DTC IV, 1924, 1824 f.)<br />
s. Nr. 207 und Nr. 277-281.<br />
96. Sylvii commentarius in omnes partes (f /15)<br />
Franciscus Sylvius, Commentarius in omnes partes S. Thomae<br />
Aquinatis, 4 Bde., Douai 1618-1635, 1622-1648; Antwerpen,<br />
1695-1698 (DTC XIV, 1941, 2923-2925).<br />
Franciscus Sylvius, (Silvius, eigentl. Frangois Du Bois),<br />
(1582-1648) Dogmatiker und Exeget, bedeutender Theologe<br />
der Universitat Douai, dort Vizekanzler (LThK 9, 1964, 1205).
20 DER BOCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
97. Resolutiones pastorales (12 / 74)<br />
Jacobus Marchantius, Resolutiones pastorales, Bergen (Mons),<br />
1642; Koln, 1647, 1649; Liittich, 1651; Koln, 1655; Rysel<br />
(Lille), 1662; Antwerpen, 1666, 1675, (BCNJ 8510, 9682,<br />
10122, 10353, 10790, 11168, 12222, 12326, 13398).<br />
Jacques Marchant d. Jungere, (um 1587-1648), geb. zu Cou-<br />
vin (Belgien), Weltpriester, Iizentiat der Theologie zu Lowen,<br />
lehrte in einigen belgischen Abteien, dann Pfarrer und De-<br />
chant zu Couvin; schrieb viele katechetische und pastorale Bii-<br />
cher. (DS X, 1980, 298 f.; HU III, 1204).<br />
S. Nr. 98, Nr. 155 und Nr. 212.<br />
98. Marchantii opuscula pastor (4 /147)<br />
Jacobus Marchantius, Opuscula pastoralia, Bergen, 1641-1643<br />
(BCNJ 9472); Koln, 1642 (BNNJ 9572).<br />
s. Nr. 97.<br />
99. Georgius Stengel, Mundus theoreticus divinorum judiciorum,<br />
(4/16, doppelt)<br />
Georgius Stengel, Mundus Theoreticus divinorum judiciorum<br />
in quatuor partes digestus ... in usum et gratiam Theologo-<br />
rum, Parochorum, Concionatorum, Confessariorum et Cate-<br />
chizantium, Ingolstadt, 1651; Koln, 1686 (SO VII,<br />
1546-1559, Nr. 86; BCNJ 14639; LThK 9, 1964, 1036 f.).<br />
Georg Stengel, (1585-1651), SJ., lehrte Philosphie in Dillingen,<br />
Theologie in Ingolstadt; Rektor in Dillingen; veroffent-<br />
lichte 88 Werke.<br />
100. Joannes Senichii, Saul ex Rex (f / 56)<br />
Johannes Sinnichius, Saul Exrex, 2 Bde., Lowen, 1662-1667<br />
(LThK 9, 1964, 786).<br />
John Sinnich, (1603-1666), Prof, fur Philosophic und Theo<br />
logie in Lowen, 1642 dort Rektor der Universitat (HU IV, 100<br />
f.).<br />
101. Ferry Conciones Tom 1 et 2 (f /141)<br />
(?) Paulus Ferrius, Titel nicht nachgewiesen.<br />
Paul Ferry (Ferrius), (1591-1669), protest. Theologe; geb.<br />
und gest. in Metz, bemuhte sich um Vereinigung der Konfes-<br />
sionen (DHGE IX, 1937, 1359; JO 2, 587).
DER BUCHERBESTAND DES EHEMAUGEN KREUZHERRENKLOSTERS 21<br />
102. Petri Labbat commentaria (4/156)<br />
Petrus Labat, Systema Theologiae scholasticae, VIII tomi, Tou<br />
louse, 1652-1658.<br />
Pierre, Labat, (t 1670), OP, aus Toulouse, lehrte scholastische<br />
Theologie in Bordeaux und Toulouse (HU IV, 36 f.; JO<br />
3. Erg.-Bd. 1005).<br />
103. Wallenburgii Tractatus de controversiis fidei Tom 1 et 2<br />
(f/22)<br />
Petrus de Walenburch, 1. Bd.: Tractatus de controversiis fi<br />
dei, Koln, 1670; 2. Bd.: Tractatus generales de controversiis<br />
fidei, Koln, 1671. Viele Auflagen (HU IV, 79-82), allseits<br />
anerkanntes Werk.<br />
Petrus van Walenburch, (1610-1675), aus Rotterdam, Dekan<br />
zu Mainz, Weihbischof beim dortigen Erzbischof, spater<br />
Weihbischof zu Koln. Obiges Werk erschien als Zusammenfassung<br />
seiner zahlreichen Disputationen (LThK 10, 1965,<br />
939).<br />
104. Clipeus Theologiae Thomisticae 5 Tomi (f / 5).<br />
Johannes-Baptista Gonet, Clipeus Theologiae Thomisticae,<br />
Bordeaux, 1659-1669: 6 Bde.; Koln, 1671-1677: 5Bde; Pa<br />
ris, 1669; Lyon, 1681: 5 Bde.; Paris, 1686: 6 Bde.; Antwerpen,<br />
1725, 1742-1753: 5 Bde.; Venedig, 1753, 1772: 3 Bde.<br />
Jean-Baptiste Gonet, (urn 1616-1681), OP, Prof, der Theo<br />
logie an der Universitat Bordeaux, Provinzial der Toulouser<br />
Provinz (DTC VI, 1925, 1487-1489; LThK 4, I960, 1050).<br />
105. Vincentii Ferri Commentarius Tom 1 et 2 (f/26)<br />
Vincentius Ferrus, In lam partem divi Thomae, Bd. I-II, Sa<br />
lamanca, 1679, 1681.<br />
Vincente Ferre, (t 1683), OP (DTC V, 1924, 2176 f.).<br />
106. Theologia sacramentalis Scholastica (f / 8)<br />
Johannes Bosco, Theologia sacramentalis scholastica et moralis<br />
ad mentem J. Duns Scoti divo Augustino conformem, Lowen.<br />
1665-1685 (LThK 2, 1958, 617).<br />
Johannes Bosco, (1613-1684), OFM, Prof, der Theologie am<br />
Ordensstudium in Lowen.<br />
107. Het vagvyger grondelyck bevestigt uyt de h. Schriften<br />
(8/195)
22 DER BttCHERBESTAND DES EHEMAUGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
Cornelius Hazart, Het vaghevyer grondelyck bevestight uyt de<br />
h. schrifture ende de out-vaders van alle eeuwen, het wederlegginghe<br />
van schrifturen, de welcke alle anders-ghesinde<br />
voorstellen, om het vagheveyer te bevechten, midtsgaders een<br />
kleyn tractaet van het lesen der HH schriften; Item een sendbrief<br />
aen D. Johannes Schuler predikant tot Breda over een seker<br />
schrift van hem seer onlangs uyt-ghegheven teghen de re-<br />
liquien, processien, pelgrimagien etc. Antwerpen, 1661 (SO<br />
IV, 181-196, Nr. 11).<br />
Cornelius Hazart, (1617-1690), aus Oudenaarde, S.J., bekannter<br />
Prediger, im Profefihaus zu Antwerpen tatig.<br />
s. Nr. 108-111 undNr. 320.<br />
108. Aanmerckingen op de Schriften van de Doctor Cabeljau<br />
(8/291)<br />
Cornelius Hazart, Aen-merckingen ... op een seker schrift<br />
raeckende verscheyde oude ketterijen en superstitien seer onlanghs<br />
tegen hem uyt-ghegheven door D. Petrum Cabeljau<br />
predicant ende regent van 't collegie der Ed.Gr.Mog. Heeren<br />
Staten van Hollant ende Westvriesland tot Leyden, Antwer<br />
pen, 1662 (SOa.a.O. Nr. 14).<br />
s. Nr. 107.<br />
109. Den Hollantschen Icarus (8 / 289)<br />
Cornelius Hazart, Den Hollantschen Icarus uyt-ghebeeldt in<br />
Daniel Peenius predicant tot Noortwijckerhout, Antwerpen,<br />
1664 (SOa.a.O. Nr. 18).<br />
s. Nr. 107.<br />
110. Triomph van de waerachtige Kercke (f / 36)<br />
Cornelius Hazart, Triomph van de waerachtige kercke ende<br />
van de catholycke religie over de atheisten, mahometanen,<br />
heydenen, joden, schismatycken, alle soorten van ketters ende<br />
sectarissen Antwerpen, 1673, auch deutsch: Triumph und<br />
glorreicher Sieg der wahren Kirche, Koln, 1697 (SO a.a.O.<br />
Nr. 51).<br />
s. Nr. 107.<br />
111. Triomph der Pausen van Roomen (f / 2)<br />
Cornelius Hazart, Triomph der pausen van Roomen over alle<br />
hare benyders ende bestryders met een volkomen ende over
DER BUCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 23<br />
tuyghende wederlegginghe van alle de lasteringen en valscheden<br />
vande sectarissen, 3 Bde., Antwerpen, 1678-1681 (SO<br />
a.a.O. Nr. 66). s. Nr. 107.<br />
112. Wettige vooroordelen tegen de Kalvinisten (8 /144)<br />
Pierre Nicole, Prejuges legitimes contre les calvinistes, Paris<br />
1671, (HU IV, 444-448), niederlandische Ubersetzung.<br />
Pierre Nicole, (1625-1695), Franzose, jansenist. Theologe,<br />
hinterliefi zahlreiche Werke der polemischen Theologie (LThK<br />
7, 1962, 948 f.).<br />
113. Cursus theologicus (8/231)<br />
Gervasius Brisacensis, Cursus theologicus, Soleure, 1689-1690;<br />
Koln, 1706, 1716, 1733 (DTC VI, 1924, 1338).<br />
Gervasius von Breisach (Joh. Mart. Brunck), 1648-1717),<br />
OFM Cap. Dr. phil. und Advokat am Gerichtshof zu Ensisheim<br />
(Elsafi), Lektor an Ordenshochschulen, dreimal Provin-<br />
zial(LThK4, I960, 763).<br />
114. Manuale Parochi (8 / 223)<br />
Franciscus Herzig, Manuale Parochi seu Methodus compendiosa<br />
Munus Parochi Apostolicum rite obeundi, Augsburg,<br />
1716, 1720, 1721, 1724, 1729, 1734; Venedig, 1723; Breslau,<br />
1729; Tirnau, 1744; Wien, 1752 (SO IV, 328-330, Nr. 2).<br />
Franciscus Herzig (Hertzig), (1674-1732), S.J., Polemist und<br />
Moralist; lebte in Breslau (DTC VI, 1925, 2314 f.).<br />
115. Gonet manuale Thomistarum (8/176)<br />
Johannes-Baptista Gonet, Manuale Thomistarum seu brevis<br />
Theologiae cursus, 6 Bde., Beziers, Lyon, 1680; Koln, 1682;<br />
Antwerpen, 1742 (Kurzere Zusammenfassung seines Clypeus<br />
Theologiae Thomisticae contra novos eius impugnatores, 16<br />
Bde., Bordeaux, 1659-1669).<br />
s. Nr. 104.<br />
6. Moraltheologie<br />
116. Virtutum vitiorumque (8 / 282)<br />
Nicolaus de Hanapis, Virtutum vitiorumque exempla, Vene<br />
dig, 1490; Antwerpen, 1534, 1535, 1544; Koln, 1566 (BCNJ<br />
1348, 1407, 2060, 3023).
24 DER BttCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREU2HERRENKL0STERS<br />
Nicolaus de Hanapis (um 1225-1291), OP, Franzose, Poenitentarius<br />
apostolicus, Patriarch von Jerusalem (JO 3,921).<br />
s. Nr. 117.<br />
117. Hannoppi Exempla Biblica (4 /175)<br />
s. Nr. 116.<br />
118. Berchorius moralisationes Biblicae (f/125)<br />
Petrus Berchorius, Repertorium morale utriusque Testamenti,<br />
Koln, 1477; Niirnberg, 1489; Lyon, 1517 (HU II, 636 f.).<br />
Pierre Bercuire (Berchorius), (t 1362), OSB, Humanist.<br />
119. Antonii Peritzii (12 / 50)<br />
S. Antonius Pierozzi (Florentinus), (1389-1459), OP, Erzbischof<br />
von Florenz, vor allem bekannt durch: Summa moralis,<br />
Niirnberg und Venedig, 1487 usw.; Summa historialis (Chronica),<br />
Niirnberg, 1484 usw. (LThK 1, 1957, 665 f.).<br />
120. Summa Angelica de casibus (f /145)<br />
Angelus Carleti a Chavasio, Summa Angelica de casibus con-<br />
scientiae Chivasso, 1481 und ofter (LThK 1, 1957, 541).<br />
B. Angelus Carleti a Chavasio (Chivaso), (1411-1495), OFM,<br />
Oberer seiner Ordensprovenz, 12 Jahre Generalvikar in Spa-<br />
nien und Italien Apostol. Nuntius der Kreuzzugspredigt ge<br />
gen die Tiirken (1480-1482) und gegen die Waldenser Savoy-<br />
ens (1491-1493). Seine Summa erlebte noch im 15. Jh. mindestens<br />
23 Neudrucke, letzte Ausgabe 1771.<br />
121. Silvester de Prierio (4 /178)<br />
Silvestro Prierias (Mazzolini), (1456-1523), OP, Prof, in Bo<br />
logna und Padua, Prior in Mailand, Verona, Genua, Bologna;<br />
de erste literarische Gegner Luthers in Italien, vor allem be<br />
kannt durch seine Summa summarum quae Silvestrina dici-<br />
tur, Lyon, 1519; sehr viele Ausgaben (LThK 8, 1963, 735).<br />
122. Compendium manuale Navarri (12 / 222)<br />
Martinus de Azpilcueta, Compendium manualis ... de<br />
quaestionibus morum et conscientiae, Rom, 1590 (SO I, 108<br />
ff., Nr. 1), Hrsg. Petrus Alagona (1549-1624), S.J.; Lyon,<br />
1591, 1592, 1593, 1603; Koln, 1591, 1594, 1599, 1608;<br />
Rom, 1593; Venedig, 1595; Paris, 1604; Antwerpen, 1625.<br />
Martin de Azpilcueta (Doctor Navarrus), (1493-1587),
DER BOCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 25<br />
OESA, Kanonist, Prof, der Rechte in Toulouse, Cahors, Sa<br />
lamanca, Coimbra; Gewissensrat der Papste Pius V., Gregor<br />
XII. und Sixtus V. (LThK 1, 1957, 1160).<br />
123. Speculum exemplorum (4/196)<br />
Das Speculum exemplorum ist ein beriihmtes anonymes Werk<br />
mit Predigterzahlungen.<br />
Editio princeps: Deventer, 1481. Danach: Koln, 1485; Straflburg,<br />
1487, 1490, 1495; Hagenau, 1507, 1512, 1515, 1519.<br />
Bearbeitungen (Magnum Speculum exemplorum): Douai,<br />
1603, 1605, 1607 usw.; Venedig, 1608; Antwerpen, 1607,<br />
1608; Koln, 1610, 1611, 1618 usw. bis 1747 (Bydragen voor<br />
de Geschiedenis van het bisdom van Haarlem 29, 1905,<br />
329-368).<br />
124. Emanuelis Roderici (8 / 87)<br />
Emanuel Rodericus; von ihm stammt u.a. eine Summa casuum<br />
conscientiae, Koln, 1620, 1626; Antwerpen, 1623;<br />
Douai, 1664 (BCNJ 6820, 12126).<br />
Manuel Rodrigues (Rodericus), (1546-1613), OFM, Portugicst,<br />
Ordensdefinitor (JO 3, 2165; LThK 8, 1963, 1353).<br />
125. Praxis Sacramenti poenitentium (8/154)<br />
Valerius Reginaldus, Praxis Fori Poenitentialis ad directionem<br />
Confessarii in usu Sacri sui muneris, Lyon, 1616, 1620;<br />
Mainz, 1617; Venedig, 1619; Mailand, 1619; Koln, 1622,<br />
1642, 1653 (SO VI, 1591-1596, Nr. 2).<br />
Valere Regnauld (Reginaldus), (1543-1623), S.J., Lehrer der<br />
Moraltheologie in Pont-a-Mousson, Paris und Dole, seine<br />
Werke behandeln vor allem Fragen der Beichtpraxis (LThK 8,<br />
1963, 1099).<br />
s. Nr. 126.<br />
126. Valerii Regnaldi (12 /157)<br />
s. Nr. 125.<br />
127. - 128. Labati Thesaurus moralis (4 /10), (4/70)<br />
Franciscus Labata, Thesaurus moralis novis commentationibus<br />
auctus et selectioribus SS. patrum sententiis,<br />
profanorum auctorum monitis ethicis, characteribus<br />
moralibus pronunciatis locupletus, Antwerpen, 1652;<br />
Koln, 1652 und ofter (SO IV, 1291-1293, Nr. 7).
26 DER BUCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
Francisco Labata, (um 1549-1631), S.J., Spanier, Rektor der<br />
Kollegs zu Avila, Medina und Salamanca, Vize-Provinzial von<br />
Kastilien (JO 2, 2195).<br />
129. - 130. Leymann Theologia moralis (f / 60), (f /139)<br />
Paulus Laymann, Theologia moralis in quinque libros<br />
partita, quibus materiae omnes praticae, cum ad externum<br />
ecclesiasticum turn internum conscientiae forum<br />
spectantes nova methodo explicantur, Miinchen, 1625;<br />
sehr viele Ausgaben (SO IV, 1582-1594, Nr. 22). Dieses<br />
Hauptwerk des Autors blieb fuhrendes Lehrbuch bis<br />
in das 18. Jh.<br />
Paul Laymann, (1574-1635), S.J., aus Innsbruck, Lehrer<br />
der Moraltheologie in Ingolstadt, Miinchen und<br />
Dillingen; Beichtvater Ferdinands II.; man verglich ihn<br />
mit Bellarminus (LThK 6, 1961, 843).<br />
131. Baeza Commentaria moralia (f /122)<br />
Didacus de Baeza, Commentaria moralia in evangelicam<br />
historiam, Valladolid, 1623; Paris, 1623; Koln, 1630-1631<br />
(BCNJ 8173, 12298); 1684 (SO I, 764-768, Nr. 1).<br />
Diego de Baeza, (1582-1647), S.J., Spanier aus dem Hause<br />
Pontferrada, lehrte in Valladolid Philosphie; einer der besten<br />
Prediger seiner Zeit QO 1, 707 f.).<br />
132. Alexandri Calamato discursus (4 /19)<br />
Alexander Calamato, Discursus morales, Antwerpen, 1656,<br />
1663 (BCNJ 10851, U951).<br />
Alessandro Calamato, (t 1648), aus Messina, dort Priester<br />
und Prediger (DTC II, 1932, 1330; HU III, 1192).<br />
133-135 Busenbaum, Medulla Theologiae (8/48), (12/28),<br />
(12/122)<br />
Hermannus Busembaum, Medulla theologiae moralis facili<br />
ac perspicua methodo resolvens casus conscientiae ex<br />
variis probatisque authoribus concinnata, Munster, 1650;<br />
bis 1776 erschienen mehr als 200 Ausgaben (SO II, 444<br />
f.,Nr. 3).<br />
Hermann Busembaum, (1600-1668), S.J., aus Nottuln<br />
(Westf.), lehrte Philosophic, scholastische und morali-
DER BUCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 27<br />
sche Theologie; leitete die Kollegs in Hildesheim und<br />
Miinster (LThK 2, 1958, 801).<br />
136. Bassaei Theologia moralis 2 Tom (f / 6)<br />
Eligius Bassaeus, Flores totius theologiae practicae cum sacramentalis,<br />
turn moralis, 2 Bde., Douai, 1637; Lyon, 1658;<br />
Antwerpen, 1659-1660 (BCNJ 9054, 11526).<br />
Eloi de la Bassee (Pierre Fagon), (1590 /1591-1670), OESA,<br />
spater OFM Cap; aus La Bassee (Diozese Lille, Frankreich);<br />
Lehrer der Theologie, Provinzial (LThK 3, 1959, 814; JO 2,<br />
32).<br />
137. Tractatus de officiis (8 / 264)<br />
Tractatus de officiis confessarii erga singula poenitentium ge<br />
nera, Anonym, Paris, 1688. Spatere Ausgaben unter dem Na-<br />
men vonjoh. Garnerius, Paris, 1689; Lyon, 1707; Straflburg,<br />
1718, 1726 usw. (SO III, 1228, Nr. 11).<br />
Jean Gamier, (1612-1681), S.J., aus Paris, Patristiker, Lehrer<br />
der Literatur und Philosophic in Clermont-Ferrand<br />
(1643-1653), der Theologie am Kolleg Clermont zu Paris<br />
(LThK 4, I960, 521).<br />
138. Sporer, Theologia moralis (8 /139)<br />
Patricius Sporer, Theologia moralis super decalogum et sacramenta,<br />
Salzburg, 1692-1693 und ofter (LThK 9, 1964, 979).<br />
Patrizius Sporer, (Anfang 17. Jh.-1683), OFM, aus Passau,<br />
lehrte Philosophic in Augsburg (1644) und Passau (1649),<br />
Theologie in Dettelbach (1653); seit 1665 in Passau, dort<br />
Domprediger; dreimal Provinzialdefinitor (HU IV, 944).<br />
139. Mansii Promptuarium sacrum (4 /154)<br />
Josephus Mansius, Promptuarium sacrum et morale, hoc est<br />
discursus exegetici, Koln, 1666, 1690, 1720 (BCNI 12325,<br />
14991, 17727), 1735.<br />
Giuseppe Mansi, (1607-1694), Oratorianer (DS X, 1980, 229<br />
f.).<br />
140. - 141. La Croix, Theologia moralis (8 /160), (8 / 240)<br />
Claudius Lacroix, Theologia moralis antehac ex probatis<br />
authoribus breviter concinnata a R.P. Busembaum S.J.,<br />
nunc pluribus partibus aucta, Koln, 1707-1714;
28 DER BOCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
Hauptwerk des Verfassers, erlebte in 50 Jahren 23 Auflagen<br />
(SO IV, 1347-1354, Nr. 1).<br />
Claudius Lacroix (1652-1714), S.J., Moraltheologe, Magister<br />
der Philosophic, lehrte Moraltheologie in Miinster und Koln<br />
(LThK6, 1961, 726).<br />
142. Leonardi Jansen Theologia moralis (4/58)<br />
Leonardus Jansen, Theologia moralis universa ad mentem<br />
praecipuorum theologorum et canonistarum insertis suo loco<br />
propositionibus a S. Sede Apostolica novissime damnatis con-<br />
cinnata et per casus praticos exposita, Koln, practicus 1725,<br />
1738, 1752.<br />
Leonardus Jansen, (1681-1754), OP, aus Julich, Prof, der<br />
Theologie(HUIV, 1624).<br />
143. Reiter Methodus rite obeundi (8 /41)<br />
Johannes Reuter, Neo-confessarius practice instructus seu me<br />
thodus rite obeundi munere confessarii in gratiam iuniorum<br />
qui ad curam animarum aspirant, Koln, 1750, 1756, 1763;<br />
Bonn, 1753 (SO VI, 1683-1685, Nr. 1).<br />
Johannes Reuter, (1680-1762), S.J., aus Luxemburg; lehrte<br />
Moraltheologie an der Universitat Trier; dort Rektor des Jesui-<br />
tenkollegs (LThK 8, 1963, 1268).<br />
s. Nr. 144.<br />
144. Reiter Theologia moralis (8 / 62)<br />
Johannes Reuter, Theologia moralis quadripartita incipientibus<br />
accomodata et in aula theologica S.J. Treviris exposita, Koln,<br />
1750, 1756; Bonn, 1754, 1768; erschien auch unter dem Titel:<br />
,,Neo-confessarius practice instructus", Koln, 1750 (vgl. Nr.<br />
143); letzte Auflage Regensburg, 1906 (SO a.a.O. Nr. 3).<br />
145. Sasserath Theologia moralis (8 / 22)<br />
Reinerus Sasserath, Cursus theologiae moralis tripartitus,<br />
Koln, 1754; Frankfurt-Bonn, 1760; Augsburg, 1771.<br />
Rainer Sasserath, (1696-1771), OFMConv., Provinzial der<br />
Kolner Provinz (1736), Generalassistent in Rom (1737), Ma<br />
gister der Theologie an der Universitat Koln; lehrte Moralthe<br />
ologie und veroffentlichte seine Vorlesungen (LThK 9, 1964,<br />
339 f.; DTC XIV, 1939, 1128 f.).<br />
s. Nr. 146.
DER BtfCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 29<br />
146. Sasserath Directorium confessariorum (8 / 3)<br />
Reinerus Sasserath, Directorium confessariorum, Koln, 1739,<br />
1781. s. Nr. 145.<br />
7. Katechese<br />
147. - 148. Catechismus ex decreto concilii (8 /23), (4/123)<br />
Catechismus ex decreto Concilii Tridentini ad parochos<br />
Pii Quinti P.M. iussu editus, Rom, 1566; Koln, L6-<br />
wen, 1567 (BCNI 3054, 3055); viele Ausgaben.<br />
s. Nr. 149-152.<br />
149. - 151. Catechismus Romanus (4/201), (8/45), (12/38)<br />
Identisch mit Nr. 147-148 (LThK 2, 1958, 977 f.).<br />
152. Den Roomschen catechismus (8/83)<br />
s. Nr. 147-148.<br />
153. Summa doctrinae Christianae (12 / 32)<br />
Summa doctrinae Christianae per quaestiones tradita et in<br />
usum Christianae pueritiae nunc primum edita, Anonym,<br />
Wien, 1554; Autor: Petrus Canisius (Kanis), (1521-1597),<br />
S.J., nach Leo XIII. ,,der zweite Apostel Deutschlands nach<br />
Bonifatus", war entscheidend am Neuaufbau des Katholizismus<br />
in Deutschland beteiligt. Sein Katechismus wurde von<br />
Ferdinand I. in alien Schulen eingefuhrt; bis 1597 wurden die<br />
drei Katechismen des Canisius 200 mal aufgelegt; seit 1925<br />
ist er Kirchenlehrer (SO II, 617; HU III, 196 ff.; LThK 2,<br />
1958, 915).<br />
154. Katolik onderwys door Johann (8 /12)<br />
Johannes Malderus, Catholyck Onderwys tot versterckinghe<br />
van den krancken in 't ghelove, Antwerpen, 1613 (BCNI<br />
5916).<br />
Johannes Malder, (1563-1633), Theologe, Professor in Lowen,<br />
Bischof von Antwerpen (DTC IX, 1927, 1766-1772).<br />
155. Hortus catecheticus (8/212)<br />
(?) Jacobus Marchantius, Hortus pastorum sacrae doctrinae<br />
floribus polymitus, exemplis selectis adornatus, in lectionum
30 DER BtJCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
areolas partitus, Bergen, 1631, 1632 (BCNI 7689, 8509);<br />
Koln 1635, 1639 (BCNG 8857, 9235); Gent, 1642 (BCNG<br />
9571), Koln, 1643, 1648, 1649, 1658, 1672, 1699 (BCNI<br />
9681, 10224, 10352, 11443, 12951, 15829). s. Nr. 97.<br />
156. Nicolai Turlot catechismus (4/53)<br />
Nicolaus Turlot, Thesaurus doctrinae christianae sive cate<br />
chismus catholicorum, Bergen, 1653; Briissel, 1668; Antwerpen,<br />
1700; Koln, 1723; urspriinglich franzosisch: Luttich,<br />
1631 (BCNI 8416, 11030, 12552, 17959).<br />
Nicolas Turlot, (t 1651), Lizentiat der Theologie und Archi-<br />
diakon zu Namur (JO 4, 1358).<br />
157.-158. Wittfeld Theologia catechetica (8/7), (8/253)<br />
Petrus Wittfelt, Theologia catechetica, hoc est doctrina<br />
Christiana ... in gratiam parochorum et literatae iuventutis<br />
explicata, illustrata, contra ethnicos, iudaeos, haereticos,<br />
authoritate Sacrarum Scripturarum, sententiis<br />
SS Patrum, decretis Conciliorum defensa, roborata,<br />
Miinster, 1656, 1673, 1675 (SO VIII, 1184 f. Nr. 9).<br />
Petrus Wittfelt, (1587-1657), SJ. aus Coesfeld, lehrte<br />
in Miinster und Paderborn Theologie und kanonisches<br />
Recht.<br />
159. - 160. Catechismus historialis (4/189) (4/ 210)<br />
Antonius Davroultius, Flores exemplorum seu cate<br />
chismus historialis, Douai, 1614, 1616; Koln, 1614,<br />
1616-1618, 1624,. 1656, 1685 (BCNI 5779, 6212,<br />
6213, 7310, 11213, 14415).<br />
Antoine d'Averoult (d'Averoultius, Davroultius),<br />
(1554-1614), S.J., Katechet und asketischer Schrifstel-<br />
ler (Ons Geestelyk Erf 46, 1972, 210).
DER BttCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 31<br />
8. Fredigtbucher<br />
161. Divi Chrysostomi homiliae (f / 49)<br />
S.Johannes Chrysostomus, ... homiliae ... antehac non excusae,<br />
Koln, 1525 (BCNI 1405) und ofter.<br />
s. Nr. 52.<br />
162. - 163. Sermones Aurelii Augustini Hipponensis, Augustini<br />
sermones(f/92), (f/112)<br />
S. Augustinus, Sermones, Basel, 1494; Lowen, 1675<br />
(BCNI 13304)<br />
s. Nr. 35.<br />
164. Augustini homiliae (4/231)<br />
S. Augustinus, Homiliae et primo de eo quod Psalmista ait,<br />
quis est homo, Koln, 1470 (HA I, S. 249 f., Nr. 1984; Nr.<br />
1985 o.Jahr).<br />
s. Nr. 35.<br />
165. Augustini emporium sermonum (f /13 2)<br />
(?) Tabula sermonum (HA I, S. 251, Nr. 2001).<br />
s. Nr. 35.<br />
166. Alberti Sermones de tempore (f /124)<br />
Pseudo-Albertus Magnus, Sermones de tempore et de sanctis<br />
(Wetzer und Welte, Kirchenlexikon X, Freiburg i. Br 1897<br />
334-335).<br />
167. Thauleri sermones (4 /162)<br />
Johannes Taulerus, Sermones, Koln, 1548; viele Ausgaben<br />
(HUH, 666^669).<br />
Johannes Tauler, (urn 1300-1361), OP, Mystiker und beriihmter<br />
Prediger; wirkte in Strafiburg und Koln (LThK 5<br />
1960, 1089 ff. s. 168-169).<br />
168. Tauleri Predigten auf alle Sontage (f / 95)<br />
s. Nr. 167.<br />
169. Gheestelicke Sermones van Taulerus (f /43)<br />
Johannes Taulerus, Gheestelycke sermoonen, Antwerpen,<br />
1647, 1685, 1707 (BCNI 10149, 14523, 14524, 16616).<br />
s. Nr. 167.
32 DER BtJCHERBESTAND DES EHEMAUGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
170. Parati sermones de tempore (f/98)<br />
Parati sermones de tempore et de sanctis, Strafiburg, 1487 und<br />
ofter.<br />
Autor unbekannt (Ende 14. Jh.), Namen des Werkes: die 1.<br />
Predigt von Sermones de tempore fangt an: Paratus est judicare<br />
(1. Petr. 4, 5); die 1. Predigt von Sermones de sanctis:<br />
Paratus sum (Ps. 118.60). J.B. Schneyer, Repertorium der lateinischen<br />
Sermones des Mittelalters IV, Minister, 1972, 523;<br />
DSXII, 1984, 204 f.).<br />
171. Ferreri Predigten (4 / 80)<br />
S. Vinzentius Ferrerius, Sermones, Ulm, 1475; viele Ausgaben.<br />
u.a. Koln, 1675 (BCNI 13436); Augsburg, 1729.<br />
S. Vincentius Ferrerius (Vicente Ferrer), (um 1350-1419),<br />
OP, Spanier, einer der bedeutendsten Bufiprediger des Mit<br />
telalters, Beichtvater Benedikts XIII.; soil fiber 20.000 Predig<br />
ten gehalten haben; 1455 heilig gesprochen (LThK 10, 1965,<br />
198 ff.).<br />
172. Petri ad boves sermones (4/95)<br />
Petrus ad Boves, Sermones aurei in dominicas et festa per an<br />
num, Lyon, 1520; Paris, 1521; Antwerpen, 1643 (LThK 8,<br />
1963, 352; BCNI 9693).<br />
Pierre Aux-Boeufs (Petrus ad Boves, Petrus Bovis), (um<br />
1368-1425), OFM, franz. Theologe und Kirchenpolitiker, Re-<br />
gens der theolog. Fakultat Paris (1421), seit 1404 Beichtvater<br />
Isabellas, der Gemahlin Kg. Karls VI.; bekannter Redner der<br />
Universitat Paris und des kgl. Hofes.<br />
173. Meffert, Sermones fidei catholicae (4/38)<br />
Meffreth, Hortulus reginae sive sermones de sanctis et domi-<br />
nicis, ohne Ort und Zeit; dann: Nurnberg, 1487; Basel,<br />
1488; Munchen, 1615; Koln, 1625 (BCNI 7529); Predigt-<br />
sammlung des 15. Jh.; 10 Ausgaben im 15. Jh. (DS X, 1980,<br />
934 f.: JO 3,353, wonach Meffreth ein deutscher Prediger um<br />
1443 zu Meifien gewesen sein soil).<br />
174. Joannis Capistrani Brinzinck, Predigten (4/44)<br />
Johannes Capistranus Brinzing, Predigten (HU II, 965-968).<br />
Johannes Capistranus Brinzing, (17. Jh.), OFM.
DER BUCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 33<br />
175. Joannis Herold, opus de tempore (f /151)<br />
Discipulus, Sermones de tempore et de sanctis, Koln, 1474<br />
und ofter (LThK 5, I960, 267 f.; DS. VII, 1969, 343-346).<br />
Johannes Herolt (Discipulus), (t 1468), OP, Lektor und Prior<br />
in Niirnberg. Seine homilet. Handbiicher waren weit verbreitet,<br />
sie enthielten Hilfsmittel fur den Prediger, keine selbstgehaltenen<br />
Predigten.<br />
176. Leonardi Sermones de Sanctis (f /114)<br />
Leonardus de Utino, Sermones aurei de Sanctis, Udine, 1466<br />
und ofter; Mainz, 1470 (HU II, 887).<br />
Leonardo Mattei (Leonardus Matthaei, de Utino), (um<br />
1400-1469/1470), OP, Prior des Konvents zu Udine, Provinzial<br />
der Provinz S. Dominici, Prediger von Ruf, Theologe und<br />
Prediger auf den Konzilien von Florenz und Ferrara (LThK 6,<br />
1961,967).<br />
177. Guilermi Postilla super Epistolas (4 / 36)<br />
Guillermus Parisiensis, Postilla super epistolas et evangelia,<br />
Augsburg, um 1472, 1475 und ofter (LThK 10, 1965, 1147).<br />
Guillaume de Paris (Guillermus Parisiensis), (t i486), OP,<br />
seine Postilla war in ganz Europa sehr beliebt, im 15. und frii-<br />
hen 16. Jh. erschienen mehr als 100 Ausgaben.<br />
178. Wan Sermones dominicales (f/68)<br />
Paulus Wann, Titel nicht nachtgewiesen.<br />
Paulus Wann, (1420/1425-1489), Professor in Wien, Domherr<br />
in Passau, beriihmter Kanzelredner (LThK 8, 1963-234).<br />
179. Pipinii Conciones ad sacros evang. (4/18, doppelt)<br />
Guilielmus Pepinius, Conciones ad sacros evangeliorium sensus<br />
explicandos, Koln, 1610 (BCNI 5607).<br />
Guillaume Pepin (Guilielmus Pepinius), (t 1532/1533),<br />
OP, (DTC XII,1933, 1185 f.; DS XII, 1985, 1053 f.).<br />
s. Nr. 180-181 und Nr. 256.<br />
180. Pipinii conciones ex dom. (4/17, doppelt).<br />
Guilielmus Pepinius, Conciones ex epistulis et evangeliis totius<br />
anni dominicales, Paris,, 1529-1530, 1534; Koln, 1610,<br />
1630; Antwerpen, 1656 (BCNI 5606, 8259, 11266).<br />
s. Nr. 179.
34 DER BUCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
181. Pepini Opera (4/62)<br />
s. Nr. 179.<br />
182. Joannis Lembergii sermones (f / 93)<br />
Johannes Justus Lanspergius, Sermones de Sanctis, Koln, 1545<br />
(BCNI 2087), 1554.<br />
Johannes Justus Landsberg (Landtsperger, Lanspergius),<br />
(1490-1539), OCarth., aus Landsberg am Lech, Prediger und<br />
Mystiker, Prior in Jiilich (1530-1533) (DTC VIII, 1925,<br />
2606-2609; LThK 6, 1961, 779).<br />
183. Konigstein Postillae (8 / 267)<br />
Antonius Broickwy a Koningstein, Postillae sive enarrationes<br />
in lectiones epistolarum et evangeliorium, Koln, 1530, 1532,<br />
1537, 1549 (BCNI 1084, 1188, 1504, 2178).<br />
Antonius (Broickwy) von Koningstein, (um 1470-1541),<br />
OFM, Guardian seines Ordens in seiner Heimstadstadt Nim-<br />
wegen, benihmter Prediger (LThK 1, 1957, 673).<br />
184. Hoffmeister homiliae in evangelia (8 / 61)<br />
Johannes Hofmeisterus, Homiliae in evangelia dominicalia,<br />
Ingolstadt, 1547; Antwerpen, 1549, 1554, 1570 (BNCI 2931,<br />
2429, 3229).<br />
s. Nr. 78.<br />
185. WildPredigten(f/80)<br />
Johannes Wild, Predigten, Mainz, 1552-1555; sehr viele Aus-<br />
gaben, u.a. Johannes Ferus, Postillae, Antwerpen, 1558,<br />
1562, 1563 (BCNI 2641, 2708, 2776); Koln, 1560 (BCNI<br />
2824).<br />
Johannes Wild (Ferus), (1495-1554), OFM, benihmter Pre<br />
diger in Mainz, ,,re vera unicum Germaniae ac singulare ornamentum''<br />
hatte grofien Einflufi auf die Kanzelredner sei<br />
ner Zeit(LThk 10, 1965, 1123).<br />
186. Wicillii Postilla (f / 57)<br />
Georgius Wicelius, Postilla, hoc est enarratio epistolarum et<br />
evangeliorum de tempore et de sanctis. Koln, 1553, 1557<br />
(BCNI 2406, 2623).<br />
Georg Witzel (Georgius Wicelius), (1501-1573), Priester,<br />
wandte sich voriibergehend der reformatorischen Lehre zu; als
DER BtJCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 35<br />
verheirateter kath. Prediger in Eisleben (1533), tatig am Hof<br />
der Kurfursten von Brandenburg, kaiserlicher Rat, Doktor der<br />
Theologie 1561 (LThK 10, 1965, 1205 f.).<br />
187. - 188 Ludovici Granatensis opera 1, 2, 3 (f/25), (f/63)<br />
Ludovicus Granatensis, Opera collecta et in linguam Latinam<br />
versa cura Andr. Scholti S.J. et Mich, ab Isselt,<br />
Koln, 1616-1629, 3 Bde. (HU III, 362).<br />
Luis de Granada (Ludovicus Granatensis), (1504-1588),<br />
OP einer der beriihmtesten Prediger seiner Zeit; seine<br />
Schriften waren weltweit verbreitet (LThK 6, 1961,<br />
1195).<br />
s. Nr. 189-191 und Nr. 262-263.<br />
189. Granatensis conciones (8/178)<br />
Ludovicus Granatensis, Conciones, Lissabon, 1573-1576;<br />
1578; Antwerpen, 1577, 1583, 1586/87, 1614 (BCNI 3611,<br />
3800, 3894, 6014); Koln, 1611 (BCNI 5690). 1626-1629.<br />
s. Nr. 187-188.<br />
190. - 191. Ludovici Granatensis (12 /140), (12 /190)<br />
s. Nr. 187-188.<br />
192. Orusii conciones 4 Bde. (8 / 268)<br />
Johannes Osorius, Tomus primus concionum a Dominica<br />
prima adventus usque ad resurrectionem, Salamanca, 1591;<br />
Tomus secundus concionum a Dominica prima post Pascha ad<br />
Adventum, Salamanca, 1593; — Tomus tertius concionum de<br />
Sanctis, Salamanca, 1593; — Tomus quartus concionum, Sa<br />
lamanca, 1593 (SO V, 1972-1975, Nr. 1). Viele Ausgaben:<br />
Antwerpen, 1594, 1597; Koln, 1600-1602, 1605 (BCNI 4225,<br />
4379, 7592, 5004).<br />
Juan Osorio, (1542-1594), S.J., Rektor von Soria.<br />
193. -196. Stapletonipromptuarium(8/187), (8/238), (8/281),<br />
(8/285)<br />
Thomas Stapletonus, Promptuarium morale super evangelia<br />
domincalia totius anni Antwerpen, 1591, 1593,<br />
1613 (BCNI 4127, 4197, 5956); Koln, 1620 (BCNI<br />
6832); Paris, 1627.<br />
Thomas Stapleton, (1535-1598), Englander, hervorragender<br />
Kontroverstheologe, verweigerte den Supremats-
36 DER BUCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
eid und verliefi 1563 England fur immer; 1595 Rektor der<br />
Universitat zu Lowen: er wurde Gregor von Valencia und Bellarminus<br />
gleichgestellt (LThK 9, 1964, 1019 f.).<br />
197. - 198. Scherer Predigten 2 Teile (f/4), (f / 53)<br />
Georg Scherer, Predigten, Bruck (Mahren), 1603,<br />
1605; Munchen, 1606-1607; 1608-1610; Koln, 1620<br />
(DS XV, 1989, 413 f.; SO VII, 746-765, darin viele<br />
Predigtbiicher).<br />
Georg Scherer, (1539-1605), S.J., aus Tirol, einer der<br />
bedeutendsten deutschen Prediger des 16. Jh., Rektor<br />
des Kolleges in Wien (LThK 9, 1964, 292).<br />
199. Alfonsi Avillae conciones hiemales (4/120)<br />
Alphonsus Avila, Conciones, Antwerpen, 1610; Paris, 1610;<br />
Lyon, 1612 (BCNI 5530; SO I, 698, Nr. 1).<br />
Alonso de Avila. (1546-1613), S.J., Prediger, Rektor von Se<br />
govia und Valencia (DHGE V, 1931, 1183 f.).<br />
200. - 201 Samuelis Loyaerts Conciones, Loyardi enodationes Evangelii<br />
(4/76, doppelt), (8/170).<br />
Samuel Loyaerts, Conciones sive enodationes evangeliorum<br />
dominicis festique diebus, Lowen, 1606, 1614;<br />
Koln, 1621 (BCNI 5177, 6048, 6938).<br />
Samuel Loyaerts (Loyardus), (t 1614), Doktor der Theologie<br />
Pfarrer zu St. Michael zu Lowen, zeitweilig Pro<br />
fessor und Regens der theolog. Fakultat (HU III, 498).<br />
202. Joannis de Cartagena (4 / 8).<br />
Johannes de Cartagena, wichtigste Werke:<br />
- Homiliae catholicae in universa christianae religionis arcana,<br />
Rom, 1609-1616; Koln, 1613-1615; 1616-1618; 1626; Ant<br />
werpen, 1622.<br />
- Praxis orationis mentalis, Venedig, 1618; Koln, 1618, 1619,<br />
1620.<br />
Juan de Cart(h)agena, (1563-1618), S.J., spater OFM, lehrte<br />
zu Salamanca und Rom (HU III, 396 f.; nicht SO!).<br />
203. Mazarini conciones centum (4 /151)<br />
Julius Mazarini, Conciones centum in psalmum quinquagesimum,<br />
Koln, 1611, 1612 (Centum discursus) (BCNI, 5720,<br />
5816; SOV, 826-829, Nr. 1).
DER BUCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 37<br />
Giulio Mazarini, (1544-1621), S.J., aus Palermo, Rektor der<br />
Kollegs von Genua und Ferrara.<br />
204. Lanuza Homiliae quadragesimales (4/30)<br />
Hieronymus Baptista de Lanuza, Homiliae quadragesimales,<br />
Antwerpen, 1647, 1649, 1650 (BCNI 10114, 10342, 10459).<br />
Jeronimo Baptista de Lanuza (de la Nuza, de Sellau),<br />
(1559-1625), OP, anerkannter Exeget; lehrte Theologie in Sa<br />
lamanca; Provinzial in Aragonien, 1600 Prof, der Theologie<br />
an der Universitat zu Saragossa (JO 3, 1001 f.).<br />
205. Nucleus Coppensteini (4/177)<br />
Johannes Andreas Coppenstein, Nucleus ... conceptuum praedicabilium<br />
in 2 tomis, Mainz, 1615; Koln, 1634 (BCNI 8700).<br />
Johannes Andreas Coppenstein (t um 1626), OP, beriihmter<br />
Theologe, Prediger zu Koblenz, Pfarrer zu Heidelberg,<br />
Kontroverstheologe (DS V, 1964, 1499).<br />
206 Abrahami Bzovii conciones (4 / 227)<br />
Abraham Bzovius; von ihm sind bekannt:<br />
- Florida Mariana panegyricis XXVI, Venedig, 1612;<br />
- Flores aurei ex sacra scriptura et SS Patribus ad christianum<br />
Ethicen excepti, Koln, 1612;<br />
- Rosarium beatissimae Virginis, Koln, 1639 (BCNI 9196).<br />
Abraham Bzovius (eigentl. Stanislaw Bzowski), OP, Kirchenhistoriker,<br />
Prediger in Posen, Krakau und Warschau gegen<br />
den Protestantismus (LThK 2, 1958, 864; DHGE X, 1938,<br />
1515-1520).<br />
207. Drexelli manipulus (12 /132)<br />
Hieremias Drexelius, Manipulus sacer concionum moralium<br />
collectus ex voluminibus R.P. Hieremiae Drexelli Societat.<br />
Jesu in omnes anni dominicos festos et quadragesimales dies<br />
tomulis quatuor distinctus methodo theologis, parochis concionatoribus,<br />
catechistis peraccomoda (!) per R.P.F. Petrum<br />
de Vos S.T.L, Eremitam Augustini ... Antwerpen, 1644 (SO<br />
III, 181-205, Nr. 34).<br />
s. Nr. 95.<br />
208. - 209. Bessei conciones (8 / 241), (8 / 247)<br />
Petrus Besseaus, Conciones ... in omnia quadragesimae<br />
evangelia, Koln, 1610, 1611, 1614, 1617, 1619-1628<br />
(BCNI 5537, 5659, 5988, 6354, 6615).
38 DER BUCHERBESTAND DES EHEMAUGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
Pierre de Besse (Bessaeus), (1567-1639), Doktor der Theolo-<br />
gie in Paris, koniglicher Hofprediger (HU III, 796).<br />
s. Nr. 210.<br />
210. Bessaei Sonn- und Feiertagspredigten (f / 52)<br />
s. Nr. 208.-209.<br />
211. Engelgrave conciones de sanctis (4/67)<br />
Assuerus Engelgrave, Conciones variae de tempore et de sanc<br />
tis (JO 2, 350).<br />
Assuerus Engelgrave, (t 1640), OP, Niederlander, bekann-<br />
ter Prediger.<br />
212. Marchantii rationale (12/74)<br />
Jacobus Marchantius, Rationale evangelizantium sive doctrina<br />
et veritas evangelii, Bergen, 1637; Koln, 1641 (BCNI 9040,<br />
9473).<br />
s. Nr. 97.<br />
213. Fabri conciones funebres (4 / 26)<br />
Mathias Faber, Conciones funebres et nuptiales, Antwerpen<br />
1657 (BCNI 11324); Koln, 1664, 1676, 1692 (BCNI 12065,<br />
13485, 15139); Brugge, 1723 (BCNI 17926).<br />
Mathias Faber, (1586-1635), S.J., Professor an der Universi-<br />
tat Ingolstadt, beruhmter Prediger; seine Werke waren weit<br />
verbreitet (SO III, 500-507, Nr. 1; LThK 3, 1959, 1331),<br />
s. Nr. 214. - 217.<br />
214. - 215. Fabri conciones de festis sanctorum (4/24), (4/124)<br />
Mathias Faber, Conciones de festis sanctorum totius<br />
anni, Antwerpen, 1663; viele Ausgaben (SO a.a.O.).<br />
s. Nr. 213.<br />
216. Fabri Conciones torn. 1, 2, 3 (4/25)<br />
Mathias Faber, Concionum opus tripartitum pluribus in sin-<br />
gula evangelia argumentis instructum, Ingolstadt, 1631, 1634;<br />
Koln, 1642; Antwerpen, 1643, 1650, 1659, 1663 (BCNI<br />
9646, 10440, 11532, 11963); Koln, 1669, 1672, 1693, 1695,<br />
1716 (BCNI 12593, 12918, 15209, 15392, 17370).<br />
s. Nr. 213.
DER BtJCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 39<br />
217. Fabri Condones 4 Tomi (f /14)<br />
Mathias Faber, Auctarium operis concionum, Briissel, 1646<br />
(BCNI 9995); Antwerpen, 1646, 1653, 1664 (BCNI 9994,<br />
10968, 12066).<br />
s. Nr. 213.<br />
218.-219. Didaci Nisinii sermones (4/31), (4/218)<br />
Diego Niseno, Asuntos predicabiles, 2 Bde., Madrid,<br />
1627, 1629), Barcelona, 1634. Ins Lateinische iibersetzt<br />
von Johann a Freylinck OP, Koln, 1646, 4 Bde., Mainz,<br />
1649; Krakau, 1650 (HU II, 1220; DS XI, 1982, 368<br />
f.).<br />
Diego (Didacus) Niseno, (t 1656), Spanier, Abt vom<br />
Orden des HI. Barnabas; schrieb 40 Bande Predigten<br />
(JO 3,959; 5. Erg. - Bd. 750).<br />
220. Didaci Stellae de concionnandi (12 / 210)<br />
Didacus Stella, Modus concionandi, Salamanca, 1576; Koln,<br />
1594 (BCNI 4218).<br />
Diego de Estella (Diego de San Cristobal y Cruzat, genannt<br />
Stella), (1524-1578), OFM (DHGE XIV, I960, 438 f.).<br />
s. Nr. 259.<br />
221. Conciones Servii Tom 1 et 2 (4 /4l)<br />
(?) Philippus Servius<br />
Philippe Bouchy (Servius), (1576-1657), SJ. Praefekt des<br />
Kollegs zu Luttich; schrieb unter dem Namen Servius; Pre<br />
digten sind von ihm nicht bekannt (SO I, 1868-1872).<br />
s. Nr. 284.<br />
222. Henrici Jongen conciones (4 / 46)<br />
Henricus Jonghen, Titel nicht ermittelt.<br />
Henricus Jonghen, (1608-1669), OFM, belgischer Prediger<br />
(HU IV, 142; J.Fr. Foppers, Bibliotheca Belgica, Briissel,<br />
1739,451).<br />
223. - 225. Engelgrave Lux Evangelica (4/66, doppelt) (8/93),<br />
(8/252)<br />
Henricus Engelgrave, Lux evangelica sub velum sacrorum<br />
emblematum recondita in omnes anni dominicas<br />
selecta historia et morali doctrina varie adumbrata,
40 DER BOCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
Antwerpen, 1648 (SO III, 394-498, Nr. 1; BCNI 10194);<br />
Antwerpen, 1651, 1652, 1654, 1657 (BCNI 10762, 10871,<br />
11065, 11322); Koln, 1655-1659, 1656, 1659, 1689, 1699<br />
(BCNI 11135, 11136, 11235, 11528, 11887, 15798). Der3.<br />
Teil: Koln, 1657, 1658, 1659, 1669, 1672, 1690 (BCNI<br />
11323, 11418, 11419, 11529, 12591, 12811, 14960, 15799).<br />
Henricus Engelgrave, (1610-1670), S.J., aus Antwerpen, Rektor<br />
des Kollegs in Oudenaarde, Mont Cassel und Brugge.<br />
226. - 227. Trauners Predigten (4 / 37), (4 /195)<br />
Ignaz Trauner, Titel nicht nachgewiesen.<br />
Ignaz Trauner. (2. Halfte 17.Jh.), (LHtK 8, 1963,<br />
711).<br />
228. Marii Beynoni Encyclopedia (4 /136)<br />
Marius Bignoni, Enciclopedia seu Scientia universalis concionatorum,<br />
Koln, 1663 (BCNI 11940).<br />
Mario de Bignoni, (1601-1660), OFM Cap.( Ons Geestelyk<br />
Erf. 51, 1977, 250).<br />
229. Schonhartz Predigten 2 Bande (4/217)<br />
Ambrosius Schoenhardt, Geistliche Vorratskammer iiber die<br />
Sonn- und Festtags-Evangelien in 2 Teilen (JO 4, 322).<br />
Ambrosius Schoenhardt, deutscher Prediger zwischen 1686<br />
und 1692; nach Jocher Jesuit in Mainz und Breslau, aber<br />
nicht bei SO.<br />
230. Brandis conciones (4 /128)<br />
Johannes Everardus Brandis, Conciones morales biennales in<br />
omnes dominicas et Festa totius anni, Wiirzburg, 1686 (JO 1.<br />
Erg.-Bd. 2205 f.).<br />
Johann Eberhard Brandis, (Ende 17. Jh.), Doktor der Theologie,<br />
papstlicher Missionar in Deutschland.<br />
231. Claudii Jolli Sonntagspredigten (4111)<br />
Claude Joly, Prones et Sermons pour tous les dimanches de<br />
l'annee, 4 Bde., Paris, 1692, 1694, 1698, 1725, posthum von<br />
dem Advocaten Richard herausgegeben; Ubersetzer nicht ermittelt.
DER BOCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 41<br />
Claude Joly, (1610-1678), Pfarrer zu Paris, Bischof zu St. Polde-Leon<br />
in der Niederbretagne, zuletzt Bischof zu Agen (TO<br />
2.Erg.-Bd.,2312). '<br />
232. Jacobi Junck Condones (4 / 97)<br />
Jacobus Junck, Xeniothecion sive concionum trenalium the<br />
saurus, Koln, 1683. 1701 (... accedunt conciones variae in<br />
festis magnae matris Annae et Portiunclae congrue praedicabiles)<br />
(BCNI 14233, 16062).<br />
233. Conciones Canisii de pace (f /138)<br />
Henricus Canisius, Pax et una charitas per easque clara unitas<br />
... per 230 conciones ... praesentata, Antwerpen, 1685 (BCNI<br />
14436).<br />
Henricus Canisius (de Hont), (1624-1689), OESA (Nieuw<br />
Nederlandsch Biografisch Woordenboek V, Leiden, 1921<br />
90f.).<br />
234.-235. Lomessen, Predigten, Sonn- und Feiertagspredigten<br />
(f/99), (f/123)<br />
Hubertus Lommessen, Newe ausserlesene lehrreiche<br />
Postilla oder Auslegung der Dominical auch Fest und<br />
Feyertagliche Evangelien durchs gantze Jahr und etlicher<br />
Episteln. Mit Summarien herausgegeben von Dechant<br />
Hubertus a Caster, Koln, 1630, 1671 (JO 3. Erg.-Bd<br />
2097).<br />
Hubertus Lommessen, (t 1616), Dechant, Pastor und<br />
Kanoniker zu Munstereifel.<br />
236. Bufimannshausen Predigten (4 /105)<br />
Franz Joseph von Bufimannshausen, (?) Cursus annuus,<br />
(deutsch) Kempten, 1678-1679; lateinisch) Kempten'<br />
1684-1688 (HUIV, 637).<br />
Franz Joseph von Bufimannshausen, (1630-1697), OFMCap.;<br />
gab viele Predigtbiicher heraus.<br />
s. Nr. 237.<br />
237. Busmannshausen, geistliche ... (?) (4 /194).<br />
Franz Joseph von Bufimannshausen, Titel nicht ermittelt<br />
s. S. 236.
42 DER BOCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
238.-239. Abraham a Sancta Clara (4/11, doppelt), (4/68)<br />
Abraham a Sancta Clara (Johannes Ulricus Megerle),<br />
(1644-1709) OESA, aus Schwaben, Prior, Definitor, Prediger<br />
Kaiser Leopolds I. (LThK 1, 1957, 64 f.); seine<br />
Schriften zahlen 52 Titel.<br />
240. Adalberti Festliche Predigten (4 / 83)<br />
Adalbertus, Sonntags- Fest- Fasten-Predigten, 3 Bde., Miin-<br />
chen, 1703 (JO 1. Erg.-Bd., 186).<br />
Adalbertus, (Anfang 18. Jh.), OFMCap., Guardian des<br />
Klosters zu Miinchen, Lehrer der Theologie.<br />
241. Nagel, Conciones pro Domincis (f/135)<br />
Lucas Nagel, Stromata Evangelica solemnia, hoc est conciones<br />
pro Festis Solemnibus ex ipsis Evangeliis desumpta, ex mente<br />
et stylo SS. Patrum, Interpretum et aliorum bonorum scriptorum<br />
potissimum concinnatae ad intelligentiam Scripturarum ad<br />
virtutis amorem, et odium peccati auditorum animis ingenerandum,K6ln,<br />
1693, 1700(SOV, 1538f.,Nr. 3undNr.4).<br />
Lucas Nagel, (1638-1711), S.J., Prediger, Erzieher und<br />
Beichtvater der Prinzen zu Neuenburg, Grofimeister des<br />
Deutschen Ordens.<br />
242. Banholzen, Sermones ad sodales (4 / 5)<br />
Johannes Banholzer, Sermones breves de officio hominis<br />
Christiani et Mariani clientis, sive exhortationes sacrae ad academicos<br />
Deiparae sodales olim dictae, nunc vero in lucem editae,<br />
Oenipons (Vindelicien), 1715 (SO I, 874 f., Nr. 8).<br />
Johann Banholzer. (1645-1725), S.J., aus Konstanz, lehrte<br />
Philosophic in Dillingen, Theologie in Ingolstadt, Rektor<br />
mehrerer Kollegs.<br />
243. Humbachii catechismus christianus (4/176)<br />
Mathias Heimbachius, Catechismus christiano-catholicus in cathedram<br />
concionatorum elevatus, Koln, 1723, 1737, 1748<br />
(DTC VI, Paris, 1925, 2129; SO IV, 218-222, Nr. 11).<br />
Mathias Heimbach, (1666-1747), S.J., Prediger; lehrte in<br />
Koln Philosophic, hinterliefi zahlreiche Schriften (HU IV,<br />
1665).<br />
s. Nr. 308.
DER BtJCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 43<br />
244. Erich, Predigten 1. und 2. Teil (4/32)<br />
Gabriel Erich, Christ-Catholische in Gottes Wort gegriindete<br />
Sitten — und Kirchenlehren oder Predigten fur alle Sonn-, ei-<br />
nige hohe Fest- und andere Tage des Jahres zusammen und<br />
in hoher Cathedral-Kirche zu Paderborn vorgetragen, 1. Teil<br />
Paderborn, 1745; 2. Teil Augsburg und Wurzburg 1748 (SO<br />
III, 4l8f.,Nr. 2).<br />
Gabriel Erich, (1696-1756), S.J., Domprediger zu Paderborn.<br />
9. Asketische und mystische Literatur<br />
245. - 246. Ambrosii hexameron (f /150), (f/152)<br />
S. Ambrosius, Collationum in hexameron libri VI,<br />
Augsburg, 1472 (PL 14, 133-288).<br />
s. Nr. 31.<br />
247. - 248. Augustini meditationes (12 / 111), (12 /116)<br />
(Pseudo-) Augustinus, Meditationes divi Augustini<br />
episcopi Hipponensis. Invocatio Dei omnipotentis ad<br />
morum et vitae reparationem, Mailand, 1475; Brescia,<br />
1498; Koln, 1639, 1649, 1702; Antwerpen, 1670,<br />
1701; Briissel, 1670, 1676 (BCNI 9180, 10287, 12670,<br />
12671, 13443, 16013, 16115); (PL 40, 901-943).<br />
249. - 250. Jacobi de Voragine Legenda Sanctorum, Vita sanctorum<br />
(f/82), (f/119)<br />
Jacobus de Voragine, Legenda Sanctorum (,,Legenda<br />
aurea"), erster Druck urn 1470; Mailand, 1494 (LThK<br />
5, I960, 849 f.).<br />
Jacobus de Voragine, (1228? - 1298), OP, aus Italien,<br />
Erzbischof von Genua; schrieb die genannte Samm-<br />
lung von Heiligenlegenden; sie wurde in alle europai-<br />
schen Sprachen iibersetzt (DS VIII, 1974, 62-64).<br />
251. Ludolphi vita Christi (4 /145)<br />
Ludolphus (Leutholfus) Saxo, Vita domini nostri Jesu Christi<br />
ex quatuor evangelistis cum commentariis evangeliorum sane-
44 DER BOCHERBESTAND DES EHEMAUGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
torumque patrum fontibus derivata, Paris, 1472; Koln, 1472<br />
usw.; oft gedruckt; Antwerpen. 1618 (BCNI 6541).<br />
Ludolphus (Leutholfus) Saxo, (urn 1305-1378), OP, seit 1340<br />
OCarth.; lebte in Strafiburg, Koblenz und Mainz (DS IX,<br />
1976, 1130-1138).<br />
252. Joannis de Turi quaestiones (f/113)<br />
Johannes de Turrecremata, Quaestiones spirituals convivii delicias<br />
praeferentes super evangeliis tarn de tempore quam de<br />
sanctis, Niirnberg, 1478; Brescia, 1498; Lyon, 1498 (DTC<br />
XV, 1946, 1235-1239).<br />
Juan de Torquemada (de Turrecremata), (1388-1468), OP,<br />
einflufireicher Theologe des Spatmittelalters, Magister der<br />
Theologie, Prior in Valladolid u. Toledo, Kardinal (1439), Bischof<br />
von Cadiz (1440), von Orense (1442), von Palestrina<br />
(1455), von Sabina (1463), von Leon (1466), bedeutender<br />
papalistischer Theologe (LThK 5, 1950, 1094 f.).<br />
253. Thomas a Kempis opera omnia (8 /123)<br />
Thomas a Kempis, Opera, Utrecht, 1473; Niirnberg, 1494;<br />
Antwerpen, 1574, 1600, 1601 und ofter (HU II, 976-979).<br />
Thomas von Kempen, (1379/80-1471), Augustiner Chorherr;<br />
der bekannteste Vertreter der Devotio Moderna; schrieb<br />
asketisch-spirituelle Werke (LThK 10, 1965, 144 f.).<br />
s. Nr. 254 und Nr. 299.<br />
254. Thomas a Kempis (12 /1)<br />
ohne Titelangabe; seine bekannteste Schrift war ,,De imitatione<br />
Christi", Douai, 1635; Koln, 1660, 1680 (BCNI 8896,<br />
11698, 13958) usw.<br />
s. Nr. 253.<br />
255. Babtistae mantuani opera (f / 79)<br />
Baptista Mantuanus, Opera, Bologna, 1502 ; Paris, 1507; Ant<br />
werpen, 1576; sehr verbreitet war seine Schrift,, De patientia<br />
libritres",Deventer, 1501, 1502, 1515 (BCNI 52, 120, 513).<br />
B. Johannes Baptista Spagnoli (Baptista Mantuanus),<br />
(1447-1516), Generalvikar des Karmelitenordens zu Mantua,<br />
1513 Ordensgeneral, zugleich Dichter (DS VIII, 1974,<br />
822-826).
DER BOCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 45<br />
256. Pipinii elucidatio in confessione (4/50)<br />
Guilielmus Pepinius, Opusculum de confessione, de quatuor<br />
peccatis cordis, oris, operis et omissionis, de contritione, de satisfactione,<br />
Paris, 1530 und ofter (DTC XII, 1933, 1186* DS<br />
XII, 1985, 1054).<br />
s. Nr. 179.<br />
257. Alphonsi Madriliensis (12/214)<br />
Alphonsus de Madrid, ohne Titelangabe<br />
Alonso de Madrid, (1. Halfte 16. Jh.), OFM, vor allem bekannt<br />
durch seinen Libellus aureus de vera Deo apte serviendi<br />
methodo, Antwerpen, 1551; Lowen, 1576; Koln, 1606, 1608,<br />
1625 (BCNI 2264, 3547, 5139, 5316, 7445; HUH, 1334; DS<br />
I, 1937, 389-391).<br />
258. Johannis Poland directorium (12 / 225)<br />
Johannes Polancus, Breve directorium ad confessarii ac confitentis<br />
munus rite obeundum concinnatum, Lowen, 1554;<br />
Antwerpen, 1556 usw.; Koln, 1560; Luttich, 1581 usw.;<br />
Douai, 1627 (BCNI 2437, 2561, 2726, 3759, 7859; SO VI,<br />
939-947, Nr. 1).<br />
Juan Polanco, (1516-1577), S.J., Spanier, verdienstvoller Sekretar<br />
des Ignatius von Loyola.<br />
259. Stellae enarrationes in Evang. (f / 51)<br />
Didacus Stella, In Evangelium secundum Lucam enarrationes,<br />
Salamanca, 1574/1575; Lyon, 1584; Antwerpen, 1599/1600,<br />
2 Bde s. Nr. 220.<br />
260. Loarti Enchiridion (12 /129)<br />
Gaspar Loarte, Enchiridion seu instructio confessariorum ... in<br />
qua, quomodo Sacerdos digne Poenitentiae Sacramentum ad<br />
suam et Poenitentium salutem administrare possit, docetur,<br />
Paris, 1635, 1669, 1678 (SO IV, 1879-1886, Nr. 7); Briissel,<br />
1686, 1693, 1696 (BCNI 14608, 15234, 15484).<br />
Gaspar Loarte, (1498-1578), S.J., Spanier, Rektor in Genua<br />
und Messina.<br />
s. Nr. 261.<br />
261. Meditationes de passione (12/151)<br />
Gaspar Loarte, Meditationes super sacrosancta Dom. N. Jesu<br />
Christi passione, cum artificio meditationis inibi instituendae,
46 DER BUCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
Douai, 1605 (von Andreas Hoius aus Brugge aus dem Fran-<br />
zosischen ins Lateinische iibersetzt (SO a.a.O. Nr. 1).<br />
s. Nr. 260.<br />
262.-263. Memoriale Christianae vitae (8 / 236), (8 / 292)<br />
Ludovicus Granatensis, Memoriale Christianae vitae<br />
(aus dem Spanischen iibersetzt), Koln, 1587, 1589,<br />
1598 (BCNI 3943, 4038, 4423).<br />
s. Nr. 187-188.<br />
264. Roderici Ubungen in geistlichen Tugenden (4/6)<br />
Alphonsus Rodericus, Rechte Ubungen der christlichen Tu<br />
genden und geistlicher Volkommenheit alien andachtigen<br />
Christen und Religiosen insonderheit der Sozietat Jesu zu<br />
Nutz in Spanisch beschrieben. Ins Deutsche iibersetzt von<br />
Philipp Kissing, Pfarrer zu Ryderach, Mainz, 1629; Koln,<br />
1647, o.J., 1701, 1705, 1715, 1729, 1746; SO VI, 1946-1963,<br />
Nr. 1; Ons geestelyk Erf 29, 1955, 103 f.).<br />
S. Alphonsus Rodriguez (Roderic(i)us, (1538-1616), S.J.,<br />
Prof, fur Moraltheologie in Monterrey und Valladolid, seit<br />
1585 Novizenmeister in Montilla und Sevilla, vorbildlicher<br />
Ordensmann und Asket, von Pius IX. dem HI. Bernhard und<br />
Bonaventura zur Seite gestellt (LThK 8, 1963, 1353 f.).<br />
265. Bellarmini De ascensione (12 / 205)<br />
Robertus Bellarminus, De ascensione mentis in Deum per sca-<br />
lam rerum creatarum, Rom 1615; Antwerpen, 1615 usw.;<br />
Koln, 1615 ... 1634, 1662 (BCNI 6167, 6168, 6169, 8763,<br />
11899; SO I, 1151-12:53, Nr. 34).<br />
s. Nr. 84.<br />
266. De ascensione mentis (12 /11)<br />
s. Nr. 265.<br />
267. Bellarminus De septem verbis (8 / 99)<br />
Robertus Bellarminus, De septem verbis Domini in cruce prolatis,<br />
Rom, 1618; Antwerpen, 1618, 1688; Koln, 1618 ...<br />
1636, 1662 (BCNI 6572, 6573, 8971, 11903, 12541; SO<br />
a.a.O. Nr. 38).<br />
s. Nr. 84.<br />
268. De septem verbis a Christo (12 /103)<br />
s. Nr. 267.
DER BOCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 47<br />
269. Bellarminus De aeterna felicitate (8/10)<br />
Robertas Bellarminus, De aeterna felicitate sanctorum, Rom,<br />
1618; Antwerpen, 1616; 1663; Koln, 1616 ... 1634, 1662<br />
(BCNI 6313, 6314, 8763, 11901, 12018; SO a.a.O. Nr 35)<br />
s. Nr. 84.<br />
270. De aeterna felicitate (12/61)<br />
s. Nr. 269.<br />
271. Flammae divini amoris (12/25)<br />
Leonardus Lessius, Flammae divine amoris seu praxes oratoriae<br />
perfectionum divinarum contemplatione depromptae et congregationi<br />
ecclesiasticae majori Virginis annuntiatae strenae<br />
oblatae, Ingolstadt, 1626; Minister, 1638. Dies sind Ausziige<br />
aus Lessius Hauptwerk ,,De perfectionibus moribusque divinis<br />
libri XIV quibus pleraque sacrae Theologiae mysteria breviter<br />
et dilucide explicantur'', Antwerpen, 1620, zusammengestellt<br />
von Ehrenreich Pirhing, SJ. (1606-1672) (SO IV, 1726, Nr<br />
18).<br />
Leonardus Leys (Lessius), (1554-1623), SJ., Theologieprofessor<br />
am Jesuitenkolleg in Lowen (LThK6, 1961, 981 f.; DS EX,<br />
1976, 709-720).<br />
272. Matthaei Timpii Theatrum (4 / 208)<br />
Matthaeus Tympius, Theatrum historicum, continens vindictas<br />
divinas, et praemia christianarum virtutum, Koln, 1614<br />
(BCNI 6091); Minister, 1614, 1625 (Clair-Lieu 18, I960, 91;<br />
22, 1964, 148).<br />
Matthaus Timpe (Tympius), (t 1624/25), Prof, der Philosophie<br />
und Beredsmakeit zu Koln, Rektor der Lateinschule zu<br />
Osnabriick, gab nach eigenen Angaben 79 Bucher heraus<br />
(HU III, 442; JO 4, 1214).<br />
s. Nr. 273.<br />
273. Mathei Timpsii, Mensae (12 / 29)<br />
Matthaeus Tympius, Mensa theologico-philosophica seu conviviorum<br />
pulpamenta, Miinster, 1615 (Ons geestelyk Erf 51,<br />
1977, 253).<br />
s. Nr. 272.
48 DER BtJCHERBESTAND DES EHEMAUGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
274. Leven en de Spreucken der Vaderen (f /108)<br />
Heribertus Ros-weydus, 'T Vaders Boeck. 'T Leven ende<br />
spreucken der Vaderen beschreven door den H.. Hieronymus<br />
priester ende andere verscheyde Autheuren, in thien boecken<br />
by een vergadert ... Antwerpen, 1617, 1643; Brugge, 1699<br />
(SO VII, 190-207, Nr. 10).<br />
Heribertus Rosweyde, (1569-1629), S.J., aus Utrecht, Hagiograph,<br />
Prof, am Kolleg zu Douai, Studienprafekt in Antwer<br />
pen (LThK 9, 1964, 61).<br />
s. Nr. 275.<br />
275. Het Leven der HH Maegden (8/171)<br />
Heribertus Ros-weydus, Het Leven der HH Maegden, die van<br />
Christus tyden tot dese Eeuwe in den saligen staet der suyver-<br />
heyt in de wereldt geleeft hebben. Met een kort Tractaet van<br />
den maegdelicken staet, Antwerpen, 1626, 1642, 1696 (BCNI<br />
7729, 7730, 9701, 15516).<br />
s. Nr. 274.<br />
276. Christiani Mayer Enchiridion (12 /170)<br />
Christianus Mayer, Enchiridion industriarum praecipuas vitae<br />
piae ac religiosae exercitationes quae quolibet die occurunt<br />
perfecte obeundi, Koln, 1634, 1673 (BCNI 8743, 9684);<br />
Deutsch: Koln, 1635; Wiirzburg, 1640 (SO V, 793 f., Nr.<br />
1).<br />
Christianus Mayer, (1584-1634), S.J., Novizenmeister in Koln<br />
und Trier (DS X, 1980, 863 f.).<br />
277. Drexelli Elemosina (12 /148)<br />
Hieremias Drexellius, Gazophylacium Christi eleemosyna,<br />
quam in aula serenissimi utriusque Bavariae ducis Maximili-<br />
ani S.R.I. Archidapiferi, Electoris etc. explicavit et latine scrip-<br />
sit ... Miinchen, 1637; Antwerpen, 1637, 1638, 1641 (BCNI<br />
9022, 9102, 9428; - SO III, 181-205. Nr. 20). s. Nr. 95.<br />
278. Drexelli Joseph et palaestra (12 /143)<br />
Hieremias Drexellius,<br />
a. Joseph Aegypti prorex descriptus et morali doctrina illustra-<br />
tus (posthum), Miinchen, 1640 (SO a.a.O. Nr. 25); Antwer<br />
pen, 1641 (BCNI 9430).
DER BOCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 49<br />
b. Palaestra Christiana (posthum), Antwerpen, 1643, 1648<br />
(BCNI 9640, 10191; - SO a.a.O. Nr. 28).<br />
s. Nr. 95.<br />
279. Orbis Phaeton (12/115)<br />
Hieremias Drexellius, Orbis Phaeton hoc est de universis vitiis<br />
linguae, 3 Teile, Miinchen, 1629 Koln, Douai, 1631;<br />
Antwerpen, 1632; Koln, 1634 (BCNI 8332, 8333, 8334,<br />
8462, 8415) (SO III, 181-205, Nr. 11).<br />
s. Nr. 95.<br />
280. Conformatio humanae (12 /150)<br />
Hieremias Drexellius, Heliotropium seu conformatio humanae<br />
voluntatis cum divina, Miinchen, 1627; Koln, 1629, 1630,<br />
1634; Antwerpen, 1633 (BCNI 8078, 8203, 8586, 8711; - SO<br />
a.a.O.Nr. 9).<br />
s. Nr. 95.<br />
281. Tribunal Christi (12 / 4)<br />
Hieremias Drexellius, Tribunal Christi seu arcanum ac singulare<br />
cuiusvis hominis in morte iudicium, Miinchen, 1634;<br />
Douai, 1634; Koln, 1632, 1634, 1635 (BCNI 8463, 8716,<br />
8717, 8821, 8822, 8823; - SO a.a.O. Nr. 14).<br />
s. Nr. 95.<br />
282. Het katolyck Memory Boek (8/254)<br />
283. vacat<br />
Turano Vekiti, Het Catholyck Memory-Boeck, Lowen, 1624<br />
(?), 1634, 1646, 1648, 1679.<br />
Arnout Kievit (Anagramm: Turano Vehiti), (t 1648), Rechtsanwalt<br />
in Rotterdam (Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboekl,<br />
1911, 1249, f.).<br />
284. Amicus fidelis (12 / 46)<br />
Philippus Servius, Amicus fidelis ad mortem sive modus juvandi<br />
moribundos, aegris sanisque perinde utilis, Liittich,<br />
1642, 1643, 1647, 1648, 1652, 1665, 1668 (BCNI 9529,<br />
9623, 10071, 10175, 10847, 12173, 12478); Antwerpen,<br />
1649, 1661 (BCNI 10301, 11714); Koln, 1660, 1677, 1678<br />
(BCNI 11600, 13565, 13675; - SO I, 1868-1872, Nr. 8).<br />
s. Nr. 221.
50 DER BtfCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
285. Stanihursti Quotidiana christiani (4 / 89)<br />
Guilielmus Stanihurstus, Quotidiana Christiani militis tessera<br />
qua homo fugiens mala e servitute manu-mittitur, faciens<br />
bona ad libertatem manu-ducitur, Antwerpen, 1661, 1662<br />
(BCNI 11799, 11909); Koln, 1673, 1682, 1687, 1706, 1716,<br />
1720 (BCNI 13091, 14156, 14737, 16523, 17406, 17747).<br />
William Stanyhurst, (1601-1663), S.J., irlandischer Abstam-<br />
mung; predigte 25 Jahre in flamischer und englischer Spra-<br />
che; leitete die Grofie Marianische Kongregation zu Lowen<br />
(SO VII, 1483-1489, Nr. 7; -JO 4/774).<br />
s. Nr. 286.<br />
286. Dei immortalis corpore mor (8 / 73)<br />
Guilielmus Stanihurstus, Dei immortalis in corpore mortali<br />
patientis historia, Antwerpen, 1660, 1664, 1669 (BCNI<br />
11692, 12138, 12647); Koln, 1674, 1681, 1694, 1706, 1722<br />
(BCNI 13269, 14051, 15363, 16522, 17886), s. Nr. 285.<br />
287. Sanderii de claris Antoniis (4 /133)<br />
Antonius Sanderus, De claris sanctitate et eruditione Antoniis,<br />
Lowen, 1627 (BCNI 7875).<br />
Antonius Sanders (Sanderus), (1585-1664), aus Antwerpen,<br />
Magister und Doktor der Theologie (JO 4, 118 f.).<br />
288. Acta Sanctorum 14 Tomi (f/1)<br />
Johannes Bollandus, Acta sanctorum quotquot toto orbe co-<br />
luntur vel a catholicis scriptoribus celebrantur quae ex Latinis<br />
et Graecis aliarumque gentium antiquis monumentis collegit,<br />
digessit, notis illustravit ... Antwerpen, 1643 ff.; Bd. 14:<br />
l680(LThK2, 1958, 571 ff.).<br />
Jean Bolland, (1596-1665), S.J., aus Liittich; begann die<br />
grofie kritische Sammlung von Legenden iiber Martyrer und<br />
Heilige, nach den Gendenktagen des Kalenders angeordnet.<br />
Die ersten beiden Bande (Monat Januar) erschienen 1643;<br />
1773 waren 50 Bande (bis zum 7. Oktober reichend) er<br />
schienen.<br />
289. Joannis Bonae opera omnia (4/42)<br />
Johannes Bona, Opera omnia, Antwerpen, 1677, 1694, 1723<br />
(BCNI 13357, 15289, 17904); Koln, 1683.
DER BOCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREU2HERRENKLOSTERS 51<br />
Giovanni Bona, (1609-1674), OCist., bedeutender liturgischer<br />
und asketischer Schrifsteller, Abt von Mondovi (1639)<br />
und Vico (1643), General der ital. Feuillanten (1651-1654),<br />
Prof, der Theologie, Kardinal (1669). (LThk 2, 1958, 579).<br />
s. Nr. 290-291.<br />
290. Joannis Bona Horologium (12 /145)<br />
Johannes Bona, Horologium asceticum sive exercitia sacra ad<br />
singulas actiones cum fructu obeundas, Koln, 1679; Antwerpen,<br />
1698 (BCNI 13772, 15650); Paris, 1679.<br />
s. Nr. 289.<br />
291. Principia et documenta (12 / 70)<br />
Johannes Bona, Principia et documenta vitae christianae, Briissel,<br />
1674, 1681 (BCNI 13139, 13972); Koln, 1675 (BCNI<br />
13318); Utrecht, 1675, 1683 (BCNI 13319, 14186); Lowen,<br />
1725 (BCNI 18049); Koln, 1675.<br />
s. Nr. 289.<br />
292. Oliverii triumphalis palma (4 / 90)<br />
Oliverius a S. Anastasio, Triumphalis palma victoriae<br />
Immaculatae Conceptionis Inviolatae purissimaeque Virg.<br />
Gen. Del Mariae ... Briissel, 1674 (BCNI 13239).<br />
Oliverius a S. Antastasio (De Crock), (t 1674), OCarm., (I.<br />
Rosier, Biographisch en Bibliographisch overzicht van de<br />
vroomheid in de Nederlandse Carmel, Tielt, 1950, 121-122).<br />
293. Joannis Nadasi, Anni coelestis (12 /176)<br />
Johannes Nadasi, Annus coelestis Jesu regi et Mariae reginae<br />
sanctorum omnium sacer: ad suppeditandum quotidianis meditationibus,<br />
aspirationibus, colloquiis novam in dies materiam<br />
opportunus, Wien, 1648; Bonn, 1659; Wien, 1663;<br />
Koln, 1667; Wien und Bonn, 1673; Koln, 1681; Tournai,<br />
1687 u.a. (SO V, 1520-1537, Nr. 7).<br />
Johannes Nadasi, (1613-1679), SJ., aus Ungarn, Beichtvater<br />
der Kaiserin Eleonore, Witwe Ferdinands III. (HU IV, 238).<br />
294. Jacobi Masenii, Utilis curiositas de humanae vitae (8/91)<br />
Jacobus Masenius, Utilis curiositas de humanae vitae felicitate<br />
per varios hominum status cum amoeno historiarum aliquot<br />
delectu ad usum non minus politicorum quam ecdesiasticorum<br />
inquisita, Koln, 1672, 1710 (SO V, 681-696, Nr. 28).
52 DER BOCHERBESTAND DES EHEMAIiGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
Jakob Masen (Masenius), (1606-1681), S.J., lehrte 40 Jahre<br />
Grammatik, Redekunst und Poesie in Koln, Historiograph des<br />
Erzbischofs von Paderborn (LThK 10, 1962, 150).<br />
295. Vita et doctrina Jesu Christi (12 /108)<br />
Nicolaus Avancinus, Vita et doctrina Jesu Christi ex quatuor<br />
Evangelistis collecta et in meditationum materiam ad singulos<br />
totius anni dies distributa ... recognita ab alio societatis<br />
Jesu sacerdote, urspriinglich anonym; Wien 1665, 1667,<br />
1673; Koln, 1674, 1678; Bonn, 1678; Koln, 1680; Bonn,<br />
1689; Antwerpen, 1693; Paris, 1694, 1695; Bonn, 1705; Venedig,<br />
1708; Koln, 1715 und ofter (SO I, 668-680, Nr. 18).<br />
Nikolaus Avancini, (1612-1686), S.J., lehrte Rhetorik und<br />
Philosophic in Graz, Theologie in Wien, wurde Rektor in Passau,<br />
Wien und Graz; Provinzial von Osterreich und Visitator<br />
von Bohmen.<br />
s. Nr. 388.<br />
296. Joseph accrescens docens con. (8/97)<br />
Johannes ab Heumen, Josephus accrescens docens conversionem<br />
peccatoris ad justitiam, et modos ac media justi ad perfectionem,<br />
Antwerpen, 1663 (BCNI 11974).<br />
Johannes van Heumen (t 1673), niederlandischer Priester, asketischer<br />
Schriftsteller (De kathol. Encyclopaedic 13,<br />
Amsterdam-Antwerpen, 19522, 286).<br />
297. Religio sanctissimae crucis (12/16)<br />
Arnoldus Herzworms, Religio Sanctissimae Crucis ..., Roermond,<br />
1661. 1686 (BCNI 11749, 14595).<br />
Arnoldus Her(t)zworms, (1629-1693), OSC, Lektor der The<br />
ologie in Briiggen, Prior van Schwarzenbroich, Maaseik und<br />
Venlo1 (DS VII, 1969, 373; Clairlieu 37, 1979, 123).<br />
298. Joannis Haver, Theologia mistica (4/94)<br />
Johannes Haver, Theologia mystica thesibus 194 proposita totidemque<br />
commentariis seu sermonibus exposita, Paderborn,<br />
1708 (DS VII, 1969-1978, 89 f.).<br />
1 Hertzworms wurde am 7. Marz 1670 zum Prior von Bentlage gewahlt, aber im gleichen<br />
Jahr abberufen.
DER BttCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 53<br />
Johannes Haver, (urn 1645 geb.); von ihm ist nur obiges<br />
Werk bekannt.<br />
299. La imitation du Christe (12 /109)<br />
De limitation de Jesus-Christ, traduction nouvelle, dediee a<br />
la duchesse de Lorraine et de Bar avec une pratique et une<br />
priere a la fin de chaque chapitre, Nancy, 1711.<br />
Pierre Corneille, (1606-1684), Komodiendichter, iibersetzte<br />
,,De imitatione Christi" von Thomas a Kempis in franz.<br />
Verse. Jean-Baptiste Cusson (1663-1731), gelehrter Buchdrucker<br />
zu Nancy und Schriftsteller, iiberarbeitete die Ubersetzung<br />
(JO 2. Erg.-Bd., 592 f.).<br />
s. Nr. 253.<br />
10. Fhilosophie<br />
300. Phylosophia Complutensium (f / 48)<br />
Cursus Artium ... per Collegium Complutense S. Cyrilli (Studienkolleg<br />
fur Philosophie der Karmeliter von Alcala), Alcala-<br />
Madrid, 1668 (LThK 3, 1959, 29).<br />
301.-302. Summa philosophiae (8/286), (12 / 218)<br />
(?) Eustachius a Sancto Paulo, Summa philosophica<br />
quadripartita, Paris, 1609, 1634; Strafiburg, 1616;<br />
Koln, 1620; Cambridge, 1640; Lyon, Gent, 1647; ein<br />
seltenes Werk! (HU III, 365 a; DS IV, 1960-1961,<br />
1701).<br />
Eustache de Saint-Paul (Asseline), (1573-1640),<br />
OCist., lebte in Frankreich (DS IV, 1960-1961.<br />
1701-1705).<br />
s. Nr. 305-306.<br />
303. Controversiae logicales (8 / 39)<br />
Barnabas Gallego de Vera, Controversiae logicales in defensionem<br />
doctrinae d. Thomae Aquinensis, Madrid, 1623, 1648;<br />
Koln, 1632, 1638 (HU III, 1197 f.; DTC VI, 1924, 1095 f.).<br />
Barnabe Gallego de Vera, (t 1661), OP, Prof, der Moraltheologie<br />
in Madrid (1651) (JO 4, 1517).
54 DER BtfCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
304. Philippi a Sanctissima (4 / 23)<br />
schrieb einen Kommentar zu Thomas von Aquin: Cursus the-<br />
ologicus, Lyon, 1653-1663; Koln 1656-1670; und eine summa<br />
philosophiae, Lyon, 1648; Koln, 1654, 1665 (DS XII, 1984,<br />
1325-1328).<br />
Philippus a Sanctissima Trinitate. (1603-1671), O. Carm.,<br />
scholastischer Theologe, apostolischer Missionar in Persien, In-<br />
dien und in den arabischen Landern.<br />
s. Nr. 305-306.<br />
305. - 306. Summa philosophiae (8/286), (12 / 218)<br />
307. vacat<br />
(?) Philippus a Sanctissima Trinitate, Summa philosop<br />
hiae, Lyon, 1648; Koln, 1654, 1665.<br />
s. Nr. 3O1.-3O2 und Nr. 304.<br />
308. Heimbach Ars practica (8 / 30)<br />
Mathias Heimbachius, Florilegium argumentorum sive ars<br />
practica inveniendi medium theses philosophicas in utramque<br />
pattern acriter disputatas exhibens, Koln, 1703-1708 (SO IV,<br />
218-222, Nr. 1).<br />
s. Nr. 243.<br />
309. Idea philosophiae (12 /152)<br />
310. Libri metaphysicae (4 / 86)<br />
11. Kirohengeschichte<br />
311. Polidori De rerum (12/53)<br />
Polydorus Vergilius, De inventoribus rerum libri tres, Vene-<br />
dig, 1499; Paris, 1502; Antwerpen, 1554; Lyon, 1586; Lei<br />
den, 1644; Amsterdam, 1671 u.a. (HU II, 1534).<br />
Polydore Vergil, (um 1472-1555), aus Urbino; schrieb eine<br />
Historia Anglicana; wegen einer Kollekte von Alexander VI.<br />
nach England geschickt, von Heinrich VII, als Archidiakon<br />
eingesetzt.
DER BOCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 55<br />
312. Historiae Aloysii Lipomani (f /116)<br />
Aloysius Lip(p)omanus, Historiae de vitis sanctorum, Lowen,<br />
1564, 1568, 1571 (BCNI 2883, 3129, 3301).<br />
Luigi Lip(p)omano, (1496-1559), Bischof von Verona (1548),<br />
von Bergamo (1558), papstlicher Nuntius in Portugal (1542),<br />
in Deutschland (1548), in Polen (1555-1557), einer der Prasidenten<br />
des Tridentiner Konzils 1551-1552 (LThK 6, 1961,<br />
1071 f.; - DS IX, 1976, 858-860; JO 2, 2463 f.; JO 3. Erg.-<br />
Bd., 1929 f.)«<br />
313. Summa conciliorum et pontificum (12/84)<br />
Bartholome aus Carranza, Summa omnium conciliorum, Ve-<br />
nedig, 1546; Antwerpen, 1559, 1564, 1569; Douai, 1639.<br />
1679; Lowen, 1668, 1681, 1686; Koln, 1701 (BCNI 2672,<br />
2862, 9198, 12487, 13779, 13982, 14562, 16028; Ons geestelykErf,<br />
54, 1980, 368).<br />
Bartolome Carranza (de Miranda), (1503-1576), OP, Theo-<br />
loge auf dem Konzil von Trient, Erzbischof von Toledo; we-<br />
gen des Verdachts der Ketzerei verhaftet (LThK 2, 1958,<br />
957).<br />
314. De Ribera B. Matris (4 /191)<br />
Franciscus de Ribera, Vita B. Matris Teresae de Jesu Carme-<br />
litarum excalceatorum et excalceatarum fundatrix in quinque<br />
libros distincta, aus dem Spanischen ubersetzt von Mathias<br />
Martinez, Koln, 1620 (SO VI, 1761-1767, Nr. 3).<br />
Francisco de Ribera, (1537-1591), S.J., Spanier, einer der Ratgeber<br />
der Hl.Theresia von Avila.<br />
315. Bellarminus De scriptoribus (8 / 32)<br />
Robertus Bellarminus, De scriptoribus ecclesiasticis liber unus<br />
cum adiunctis indicibus undecim et brevi chronologia ab orbe<br />
condito usque ad annum 1612, Rom, 1613; Koln, 1631; viele<br />
Ausgaben (SO I, 1151-1253, Nr. 32).<br />
s. Nr. 84.<br />
316. Chronicon ordinis (12/23)<br />
Henricus Russelius, Chronicon cruciferorum sive synopsis me-<br />
morabilium sacri et canonici ordinis sanctae crucis, Koln,<br />
1635.
56 DER BUCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
Henricus Russelius, (um 1590 - nach 1655), OSC, Prior des<br />
Klosters Suxy (Belgien).<br />
317. Nicolai Schaten Carolus Magnus (4/117)<br />
Nicolaus Schaten, Carolus Magnus Romanorum imperator et<br />
Francorum rex Romano-catholicus libris IV explicates et vindi-<br />
catus contra Christianum Nifanium Lutheranum Bilfeldiae<br />
praedicantem et superintendentem caeterosque horum tempo-<br />
rum heterodoxos, Neuhaus, 1674 (SO VII, 714-717, Nr. 5).<br />
Nikolaus Schaten, (1608-1676), S.J., Beichtvater des Bischofs<br />
Ferdinand von Fiirstenberg (LThK 9, 1964, 371).<br />
s. Nr. 318.<br />
318. Schaten Annales Paderbornenses Tom 1, 2, 3 (f/12)<br />
Nicolaus Schaten, Annales Paderbornenses, 3Bde., opus post-<br />
humum, Pars I, Neuhaus, 1693; Pars II, Neuhaus, 1698; Pars<br />
III., Paderborn, 1741 (SO a.a.O. Nr. 7).<br />
s. Nr. 317.<br />
319. Speculum Carmelitanum, 4 Bande (f/11)<br />
Speculum Carmelitanum sive historia Eliani ordinis, Antwer-<br />
pen, 1680 (BCNI 13953).<br />
320. Kerckelicke Historie van de geheele (f / 7)<br />
Cornelius Hazart, Kerckelycke Historie vande gheheele wereldt<br />
naemelyck vande voorgaende ende teghenwoordighe eeuwe,<br />
inde welcke verhaelt worden, de gheleghentheden der landen,<br />
manieren, ceremonien ende Religien der inwoonders maer<br />
naemelyck de verbreydinghe des H. Gheloofs, Martelaren<br />
ende andere Cloecke Roomsche Cathlycke daeden, inde vier<br />
ghewesten des wereldts, met voerscheyden copere platen ver-<br />
ciert, 4 delen, Antwerpen, 1669-1671, 1682 (SO IV, 181-196.<br />
Nr. 32).<br />
s. Nr. 107.<br />
321. Tractatus de schismate (8 /16)<br />
Qacques Longueval) Tractatus de schismate ex Gallico latine<br />
redditus. Christianus mihi nomen, Catholicus cognomen ...,<br />
Briissel, 1718; Wiirzburg, 1720 (SO IV, 1934-1936, Nr. 3;<br />
ANON, 947).
DER BOCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREU2HERRENKLOSTERS 57<br />
Jacques Longueval, (1680-1735), S.J., bekannt durch seine<br />
,,Histoire de l'eglise Gallicane"; schrieb ein ,,Traite du<br />
Schisme. Christianus mihi nomen, catholicus cognomen''<br />
Briissel, 1718 (JO 2, 2520; HU IV, 1212; BCNI 17582)- Livinus<br />
de Meyere, (1655-1730), S.J., verfertigte sofort eine lateinische<br />
Uberseming (SO V, 1039 ff.).<br />
12. Ki r c h e n r e c h t<br />
ill. Pastorale Beati Gregorii (4 / 233)<br />
Gregorius Magnus, Regula pastoralis, Strafiburg, 1496; L6wen,<br />
1562, 1662; Gent, 1645; Briissel, 1685 (PL 77, 13-128).<br />
Mit der genannten Schrift schuf Gregor das fast kanonisch geltende<br />
bischofliche Amtsideal.<br />
s. Nr. 38.<br />
323. Henrici a Segusio Summa hostiensis (f / 29)<br />
Henricus de Segusio (Hostiensis), Summa super titulis decretalium<br />
(Summa Hostiensis, Summa aurea), Rom, 1470 und<br />
ofter, u.a. Koln, 1612 usw. (DTC VIII, 1924, 199; - Dictionnaire<br />
de Droit Canonique V, Paris, 1953, 1211-1227).<br />
Enrico de Susa (Henricus de Seguvia, de Seguvio, Hostiensis)<br />
(t 1271), Kardinal-Erzbischof von Ostia.<br />
324. Gregorii Decretales 2 Tomi (f / 9)<br />
(Raymundus de Pennafort), Decretales Gregorii IX., Mainz,<br />
1473; Antwerpen, 1570; Rom, 1582, Basel, 1661 usw.; sehr<br />
viele Ausgaben.<br />
S. Raymundus de Pennafort (t 1275), OP, von Papst Gregor<br />
IX. (1227-1241) mit einer Dekretalensammlung beauftragt,<br />
die obigen Namen erhielt (Dictionnaire de Droit Canonique'<br />
VII, 1965, 461-464). '<br />
s. Nr. 325.<br />
325. Decretales cum summariis suis, 2 Tomi (f /19)<br />
s. Nr. 324.<br />
326. Malleus maleficarum (8 / 249)<br />
Henricus Institoris und Jacobus Sprenger, Malleus malefica<br />
rum, Strafiburg 1487, viele Ausgaben (,, Hexenhammer'\
58 DER BtfCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
Anleitung zur Bekampfung des Hexenwesens; fand breite<br />
Anerkennung als Grundlage des kanonischen Rechtes).<br />
Heinrich Kramers (Institoris), (1430-1505), OP, Doktor und<br />
Prof, der Theologie, Prediger und Inquisitor, erwirkte mit Ja<br />
kob Sprenger (urn 1436-1495) OP, Doktor der Theologie,<br />
Prior in Koln und Inquisitor, eine Bulle Bonifaz'VIII, die die<br />
grofte Hexenverfolgung einleitete (LThK 5, I960, 317 und<br />
713; 9, 1964,987).<br />
327. Canisii Summa juris canonici (12 /154)<br />
Henricus Canisius, Summa juris canonici in 4 institutionum<br />
libros contracta cum concordatis Germaniae et commentario<br />
in regulas iuris 1. 6 decretalium cum appendice de differentiis<br />
iuris utriusque, Ingolstadt, 1594, oft ediert, zuletzt Wiirz-<br />
burg, 1707 (HU III, 516).<br />
Henricus Canisius (Kanis), (urn 1557-1610), Kanonist und<br />
Historiker; lehrte als Professor fur Kirchenrecht in Ingolstadt<br />
(LThK 2, 1958,915).<br />
328. Zoesii Commentarius (4 /149)<br />
Henricus Zoesius, Commentarii sive praelectiones ad decretales<br />
Gregorii EK., sive universum jus canonicum, posthum, Lowen,<br />
1647; Koln, 1657 und ofter (HU III, 872).<br />
Henricus Zoes (Zoesius), (1571-1627), aus Amersfoort, Pro<br />
fessor regius institutionum; lehrte in Lowen Zivilrecht.<br />
329. - 332. Engel Collegium universi (4 / 226)<br />
Engel Collegium universi iuris (8/177)<br />
Collegium universi juris canonici (8/106), (8/283)<br />
Ludovicus Engel, Collegium universi canonici iuxta tri<br />
plex iuris obiectum, personas, res et actiones partitum,<br />
Salzburg, 1671-1674 (jO 2, 344).<br />
Ludwig Engel, (urn 1630-1674), OSB, Prof, der Rechte<br />
an der Universitat Salzburg (LThK 3, 1959, 875).<br />
s. Nr. 333.-334.<br />
333.-334. Engel Manuale Parochorum (8 / 34)<br />
Ludovici Engel manuale (8 / 211)<br />
Ludovicus Engel, Manuale parochorum, quod de paro<br />
chorum obligatione eorumque iuribus agit, Salzburg,<br />
1661; Ltittich, 1771.<br />
s. Nr. 329.-332.
DER BUCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 59<br />
335. Prosperi Fagnani (12 /180)<br />
Prosper Fagnanus, Ius canonicum sive commentaria absolutissima<br />
in quinque libros Decretalium, Rom, 1661; Koln, 1676,<br />
1681, 1686, 1704; oder: Commentaria de opinione probabili,<br />
Rom, 1667 (LThK 3, 1959, 1338).<br />
Prospero Fagnani, (1588-1678), Kanonist, Doktor beider<br />
Rechte in Perugia, ,,doctor caecus oculatissimus'', beriihmter<br />
Rechtsgelehrter, Ratgeber der Papste, Sekretar der HI.<br />
Kongregation des Konzils.<br />
West- und Nordflugel des Schlosses Bentlage um 1885.
60 DER BOCHERBESTAND DES EHEMAUGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
B.: NICHTTHEOLOGISCHE BUCHER<br />
13. Humanistische S t u di e n<br />
1. Hilfsmittel<br />
336. Eine Hebraische Grammatik (8 / 276)<br />
337. Immanuelis Grammatica (8 / 24)<br />
Immanuel Benjekuthiel (Beneventanus), Grammatica, Man<br />
tua, 1557 usw.<br />
Immanuel Benjekuthiel (Beneventanus), (1. Halfte 16. Jh.),<br />
ein ital. Rabbiner (JO 2, 1860).<br />
338. Institutiones linguae Graecae (8 /104)<br />
Nicolus olenardus, Institutiones linguae graecae, Lowen,<br />
1530; Paris, 1563; Frankfort, 1562, 1602; Heidelberg, 1607;<br />
Leiden, 1642 (J.Fr. Foppens, Bibliotheca belgica, Briissel,<br />
1739, 903 f.)«<br />
Nicolaus Cleynaerts (Clenardus), (1495-1542), Linguist; dozierte<br />
in Lowen, Salamanca und Granada (Nieuw Nederlandsch<br />
Biografisch Woordenboek VI, Leiden, 1924, 308 f.;<br />
Ons Geestelyk Erf, 54, 1980, 367).<br />
339. Thesaurus Graecus (12 / 62)<br />
340. Institutiones linguae Latinae (8 / 255)<br />
341. - 344. Ambrosii Calipini Dictionarium (f / 66), (f / 70),<br />
(4/202)<br />
Calepini Lexicon (f / 84)<br />
Ambrosius Calepinus, Cornucopiae, oder Lexicon (latinum)<br />
oder Dictionarium, Reggio, 1502; Venedig,<br />
1505 ; Strafiburg, 1513 usw.; weit verbreitet und spater<br />
mehrfach uberarbeitet.<br />
Ambrogio Calepino, (1435-1510), OESA, aus Calepio<br />
bei Bergamo, Lexikograph (HU II, 1160).<br />
345. - 347. Dictionarium Latino-Germanicum (f/90), (4/87),<br />
(8/75)<br />
Petrus Dasypodius, Dictionarium latino-germanicum et<br />
vice versa germanico-latinum, Strafiburg, 1535 /1536;<br />
viele Ausgaben.
DER BUCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 61<br />
Petrus Dasypodius (um 1490-1559), Schulmann, Lexikograph<br />
(Ons Geestelyk Erf 54, 1980, 344).<br />
348. Dictionarium Lat. Germ. Gall. (8/100)<br />
349. Dictionarium Latino-gallicum (8 / 200)<br />
350. Dictionarium Triglotton (8/31)<br />
Johannes Servilius, Dictionarium Triglotton, Antwerpen, 1545<br />
(Lateinisch-Griechisch-Niederduitsch).<br />
Johannes Knaap (Servilius), (16. Jh.), Humanist and Poly<br />
graph (Ons Geestelyk Erf 51, 1977, 223, 227).<br />
351. Dictionarium Diversarum Linguarum (f / 44)<br />
352. Het grood Ital. en Nederduitsch Woordenbouk, 2 Theile<br />
(4/20)<br />
Moses Giron, Het groot Italiaansch en Nederduitsch Woordenboek.<br />
Het groot Nederduitsch en Italiaansch Woordenboek,<br />
2 Bde., Amsterdam, 1710.<br />
353. Nomenclator omnium rerum (8/216)<br />
Hadrianus Junius, Nomenclator, in quo rerum omnium nomina<br />
septem diversis linguis explicantur, Antwerpen, 1567 ff.<br />
(J. Fr. Foppens, Bibliotheca Belgica, Antwerpen, 1739, 14 f.)<br />
Hadrianus de Jonghe (Junius), (1511-1575), Arzt und Hu<br />
manist in Hoorn (Prov. Noord-Holland) (De Kath. Encyclo<br />
paedic 14, 19522, 861 f.).<br />
354. Jacobi Grecteri institutionum (8/199)<br />
Jacobus Gretserus, Institutionum de octo partibus orationis,<br />
syntaxi et prosodia Graecorum libri tres, Ingolstadt, 1593,<br />
1595; S. Gervais, 1602; Ingolstadt, 1603; Lyon, 1603; Rom,<br />
1608, 1610; Antwerpen, 1610 (SO III, 1743-1809, Nr. 25).<br />
Jakob Gretser (Gretscher), (1562-1625), S.J., aus Schwaben;<br />
Lehrer der Philosophic und Theologie in Ingolstadt, ,,malleolus<br />
haereticorum " ; seine Werke fullen 17 Bande (HU III,<br />
728).<br />
s. Nr. 338.<br />
355. - 356. Novus Synonymorum epithetorum (8/49)<br />
Gradus ad Parnassum (8 / 28)
62 DER BUCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
Auctor anonymus e Soc. Jes., Synonymorum, epithetorum,<br />
phrasium poeticarum, ac versuum thesaurus, Paris, 1652; viele<br />
Ausgaben.<br />
Hilfsbuch zur Anfertigung lateinischer Verse; seit der Ausgabe<br />
von Koln, 1680, heiflt das Werk:<br />
- Gradus ad Parnassum sive novus synonymorum epitheto-<br />
rum, phrasium poeticarum, ac versuum thesaurus. Die Aus<br />
gabe von Koln, 1699, tragt zuerst den Vermerk: bearbeitet<br />
von Paulus Aler, S.J., (1656-1727), doch auch nach 1699 ha-<br />
ben viele Ausgaben den Vermerk ,,autore anonymo"<br />
(DHGE II, 1914, 129 f.; LThK 1, 1957, 304).<br />
357. Quintae partes declamatorum (f /129)<br />
2. Antike Autoren<br />
358. Aphorismen Hipocrati (12/100)<br />
Hippokrates, Aphorismi, Florenz, Nurnberg 1496 (HA III, S.<br />
64, Nr. 8673); viele Ausgaben.<br />
Hippokrates, (um 460- um 377 v.Chr.), aus Kos, beriihm-<br />
tester Arzt der Antike.<br />
359. Thukydides Atheniensis Historia (f / 91)<br />
Thukydides, Historia Belli Peloponesiaci, Latein. von Lauren-<br />
tius Valla, ohne Jahr (HA IV, S. 413, Nr. 15511).<br />
Thukydides, (um 454 - um 400 v.Chr.), Historiker.<br />
360. Eudidis opera (4 / 98)<br />
Euklid, Opera, Venedig, 1482 (HA II, S.325, Nr. 6693).<br />
Euklid, (um 300 v.Chr.), Mathematiker, Lehrer aller Volker<br />
und Generationen bis heute; wichtigstes Werk: 13 Biicher<br />
Elemente.<br />
361. Gaji Julii Caesaris commentarii (8/131)<br />
Gaius Julius Caesar, Commentarii de bello Gallico, Rom,<br />
1469 (WI 6 Bd., S. 21 ff. Nr. 5836-5878); zahlreiche Aus<br />
gaben.<br />
Gaius Julius Caesar, (100-44 v.Chr.), Staatsmann, Feldherr<br />
und Schriftsteller.
DER BtJCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 63<br />
362. - 363. Ciceronis orationes (8 /130), (12 / 97)<br />
Marcus Tullius Cicero, Orationes; zahlreiche Ausgaben,<br />
z.B. Rom, 1471; Venedig, 1472; Bologna, 1475 (WI,<br />
6.Bd., S. 505 ff.<br />
Marcus Tullius Cicero, (106-43 v.Chr.), beriihmtester<br />
Redner Roms.<br />
s. Nr. 364.<br />
364. M. Tulli Ciceronis Epistolarum (12/86)<br />
Marcus Tullius Cicero, Epistulae, zahlreiche Ausgaben: Vene<br />
dig, 1469, 1470, 1471 (WI, 6.Bd., S. 504).<br />
s. Nr. 362.-363.<br />
365. - 366. Crispi Salusti opera (12 / 90), (12 / 99)<br />
Crispus Gaius Sallustius, Opera, Paris, 1470 (HA IV,<br />
S.258, Nr. 14189); viele Ausgaben.<br />
Crispus Gaius Sallustius, (86-34 v.Chr.), Historiker.<br />
367. Ovidii Nasonis (12 / 94)<br />
Publius Ovidius Naso, Opera omnia, Bonn, 1471 (HA III, S.<br />
542, Nr. 12136); viele Ausgaben.<br />
Publius Ovidius Naso, (43 v.Chr.-17/18 n.Chr.), rom.<br />
Dichter.<br />
368. Horatii Flacci opera (12/96)<br />
Quintus Horatius Flaccus, Opera, Mailand, 1476 (HA III, S.<br />
88, Nr. 8871); viele Ausgaben.<br />
Quintus Horatius Flaccus (65-8 v.Chr.), bekannter romischer<br />
Dichter.<br />
369. - 370. L. Annaei Seneca opera omnia (12 / 81)<br />
Lucii Aennaei Senecae (12 / 78)<br />
Lucius Annaeus Seneca, Opera Omnia, Neapel, 1484<br />
(HAIVS. 307, Nr. 14592).<br />
Lucius Annaeus Seneca, (um 4 v.Chr.-65 n.Chr.), Politiker,<br />
Philosoph und Dichter.<br />
371.-373. Plinii Secundi Historia mundi (f/58), (f/100),<br />
(8/132)<br />
Gaius Plinius Secundus Maior, Historia naturalis, Ve<br />
nedig, 1469 (HA IV, S. 120, Nr. 13078); zahlreiche
64 DER BttCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
Ausgaben. Gaius Plinius Secundus Maior, (23-79 n.Chr.),<br />
Naturforscher.<br />
374. Quintus Curtius Rufus (12 / 92)<br />
Quintus Curtius Rufus, Historiae Alexandri Magni, Mailand,<br />
1475 (HA II, S. 218, Nr. 5880).<br />
Quintus Curtius Rufus, Historiker, lebte zur Zeit des Kaisers<br />
Claudius 40-54.<br />
375. - 376. Fabii Quintiliani opera (4/51), (8/51)<br />
Marcus Fabius Quintilianus, Institutiones oratoriae,<br />
Rom, 1470 (HA IV, S. 186, Nr. 13646); zahlreiche<br />
Ausgaben.<br />
Marcus Fabius Quintilianus, (35 -um 96 n.Chr.), bedeutender<br />
rom. Lehrer der Beredsamkeit.<br />
377. Plutarchii chaeronensis de viris illustribus (f/40)<br />
Plutarchus, Vitae illustrium viororum sive Parellelae (lat. von<br />
Franc. Piccolomini), Rom, 1473 (HA IV, S. 127, Nr. 13126);<br />
zahlreiche Ausgaben.<br />
Plutarch (um 46 -nach 120 n.Chr.), popularphilosophischer<br />
Schrifsteller und bedeutender Biograph.<br />
s. Nr. 378.<br />
378. Opera Plutarchi (f / 54)<br />
s. Nr. 377.<br />
379. - 380. Auli Gellii noctes Atticae (8 /124), (12 / 93)<br />
3. Humanisten<br />
Aulus Gellius, Noctes Atticae, Rom, 1469 (HA II, S.<br />
441, Nr. 7517); zahlreiche Ausgaben.<br />
Aulus Gellius, (um 170 n.Chr.), Schriftsteller.<br />
381. Laurentii Vallae elegantiarum (f / 97)<br />
Laurentius Valla, Elegantiarum Latinae linguae libri 6, Rom,<br />
1471 (LThK 10, 1965, 606 f.); oft ediert.<br />
Laurentius (Lorenzo) Valla, (1405-1457), ital. Humanist,<br />
Lehrer der Rhetorik; kampfte fur die Reinheit der lat. Sprache.<br />
Obige Schrift ist das grundlegende Werk humanist. Latinitat.
DER BOCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 65<br />
382. Erasmi Roterdami De Duplici (8 /120)<br />
Des. Erasmus, De duplici rerum ac verborum copia, Paris,<br />
1512; viele Ausgaben (HU II, 1289-1298); seine wichtigste<br />
philologische Schrift.<br />
s. Nr. 19.<br />
383. Erasmi Roterdami familiares (8/4)<br />
(?) Erasmus Roterodamus, Epistolae familiares ad Bon. Amerbachium,<br />
Basel, 1779 (The Catholic Encyclopedia, V,<br />
London-New York, 1909, 514).<br />
384. Johannis Baptistae Porta neapolitani (8/150)<br />
385. vacat.<br />
Gianbattista della Porta, (1538-1615), vielseitiger Wissenschaftler<br />
aus Neapel; beschaftigte sich mit Philosophic, Mathematik,<br />
Astrologie und Magie, schrieb auch Komodien und<br />
Tragodien(JO 3, 1709 f.).<br />
386. Joannis Owen epigrammatum (12 /178)<br />
Johannes Owen, Epigrammatum libri tres, London, 1606; Lei<br />
den, 1628; Amsterdam, 1628 usw. (JO 5, Erg.-Bd., 1333 f.).<br />
John Owen (Audoenus), (t 1622), englischer Dichter, seine<br />
Epigramme waren wegen ihres Witzes beliebt (JO 3, 1158).<br />
387. Jacobi Balde poemata (11 /101)<br />
Jacobus Balde, Poemata, 4 Bande, Koln, 1660 (SO I,<br />
816-827, Nr. 28).<br />
Jakob Balde, (1603-1668), S.J., neulateinischer Lyriker, Scholastiker<br />
in Miinchen, Prof, der Rhetorik in Ingolstadt, Hofprediger<br />
in Miinchen, anerkannter Dichter; Herder bewahrte sein<br />
Andenken (LThK 1, 1957, 1203; HU IV, 315).<br />
388. Poesislyrica(12/186)<br />
Nicolaus Avancinus, Poesis lyrica, Wien, 1659 (DHGE V,<br />
1931,991).<br />
s. Nr. 295.<br />
14. Allgemeine Geschichte<br />
389. Flavii Josephi Opera (f / 111)<br />
Flayius Josephus, Opera, Amsterdam-Leiden-Utrecht, 1726<br />
(JO 2, 1976); zahlreiche Ausgaben.
66 DER BOCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
Josephus Flavius, (37 - urn 100 n.Chr.), jiidischer Historiker.<br />
s. Nr. 390.<br />
390. Flavius Josephus De bello Judaico (f /137)<br />
Flavius Josephus, De bello Judaico, 7 Biicher, (Augsburg),<br />
1470; Venedig, 1518 (HA III, S. 165. Nr. 9451 f.).<br />
s. Nr. 389.<br />
391. Nicolai Macchiavelli (12 / 203)<br />
Niccolo Machiavelli, (1649-1527), aus Florenz, einer der<br />
meistgelesenen aber auch umstrittensten politischen Schrifstel-<br />
ler; besonders bekannt: II principe, Rom, 1532; Frankfurt,<br />
1599 (JO 4. Erg.-Bd., 313 f.; LThK 6, 1961, 1256 f.).<br />
392. Justini Trogi Pompeji (12 / 88)<br />
Marcus Junianus Justinus, Epitome historiarum Trogi Pompei,<br />
Rom, 1470-1471 (HA III, S. 202) und ofter.<br />
Marcus Junianus Justinus, (wahrscheinlich 3Jh.n.Chr.), ver-<br />
fafite einen im Mittelalter viel benutzten Auszug aus der Uni-<br />
versalgeschichte des lat. Historikers Pompeius Trogus (Histo-<br />
riae Philippicae, geschrieben nach 20 v. Chr.); seine Schrift<br />
war als Schulbuch weit verbreitet, man kennt iiber 200 Hand-<br />
schriften.<br />
393. Saxonia Alberti Crantzi (8/129)<br />
Albertus Crantzius, Saxonia, in 13 Buchern, Koln, 1520 (JO<br />
2, 2160 f.).<br />
Albertus Krantz (Crantz), (um 1445-1517), Historiker aus<br />
Hamburg, Doktor der Theologie und Philosophic zu Rostock,<br />
Syndicus in Hamburg; war der erste, der die deutsche Ge-<br />
schichte von Fabeln sauberte. Gesamtausgabe der hist.Werke:<br />
Frankfurt, 1575.<br />
394. Foresti Weltgeschichte 5. Teil (f /127)<br />
Jacobus Philippus Bergomas. Supplementum chronicorum or-<br />
bis ab initio mundi usque ad annum 1482, Venedig, 1483;<br />
zu Lebzeiten des Verfassers zwolfmal mit Fortsetzungen her-<br />
ausgegeben (JO 1, 997).<br />
Giacomo Filippo Foresti (Bergomas). (1434-1520), OESA,<br />
Historiker; aus der Familie Foresti, nannte sich aber nach sei-<br />
nem Geburtsort Bergamo.
DER BtJCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 67<br />
395. Famiani Stradae (12 /195)<br />
Famiano Strada, (1572-1649), S.J., aus Rom, dort am Kolle-<br />
gium Romanum. Hauptwerk: De bello Belgico, Rom,<br />
1632-1647; Antwerpen, 1635-1648; daran arbeitete er 20<br />
Jahre (SO VII, 1605-1617, Nr. 10).<br />
396. Wurfbein iiber die Geschichte des Hauses Habsburg (f / 72)<br />
Leonhardus Wurfbain, Demonstratio genealogica, dafi von<br />
Carolo Magno 42 und von Rudolpho I. Habsburgensi 14 rom.<br />
Kaiser, auch alle jetzt regierende christliche Kaiser, Konige,<br />
Chur- und Fiirsten des Reiches ... zusammengebracht werden<br />
konnten (JO 4, 1090 f.).<br />
Leonhardus Wurfbain, (1581-1654), aus Niirnberg, angese-<br />
hener Historiker, stand bei Kaiser Ferdinand in hoher Gunst.<br />
15. Allgemeines Recht<br />
397. Institutiones Justiniani (4 / 47)<br />
Justinian I., Institutiones, viele Ausgaben, u.a. Leiden, 1642<br />
(JO 2, 2030).<br />
Justinian, eigentlich: Flavius Petrus Sabbatius, (482-565),<br />
rom. Kaiser 527-565, beriihmt durch die Sammlung des rom.<br />
Rechtes ,, Corpus Juris Civilis Justiniani''.<br />
s. Nr. 398.<br />
398. Imperatoris Justiniani (12/114)<br />
s. Nr. 397.<br />
399. Roberti Marantae Jurisconsulti (8 / 206)<br />
Roberto Maranta, (16. Jh.), Rechtsgelehrter zu Salerno: seine<br />
Veroffentlichungen erschienen in Erstausgaben zwischen 1567<br />
und 1637 (JO 4. Erg.-Bd., 634 f.).<br />
400. Negusantii tractatus de pignoribus (4/159)<br />
Antonius Negusantius, Tractatus de pignoribus et hypothecis,<br />
Lyon, 1535, 1549, 1566; Koln, 1653, 1658, 1683, 1700;<br />
Amsterdam, 1652 (JO 5. Erg.-Bd., 462).<br />
Antonio Negusancio, (16. Jh.), ital. Rechtsgelehrter.<br />
401. Georgii Fabricii De re publica (8 /197)<br />
Georgius Fabricius, (obiger Titel nicht nachgewiesen).
68 DER BUCHERBESTAND DES EHEMAUGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
Georgius Fabricius, 1653 kaiserlicher Notar zu Speyer, Doktor<br />
der Rechte (JO 2. Erg.-Bd., 986 f.).<br />
402. F. Bockelmani Compendium (12/113)<br />
Johannes Fredericus Bockelmannus, Compendium institu-<br />
tionum.<br />
Johann Friedrich Boeckelmann, (1633-1681), aus Steinfurt,<br />
Doktor der Rechte (JO lf 1164).<br />
403. Wilhelmi Ludwell Commentarius (4 /107)<br />
Wilhelmus Ludwell, (?) Commentarius in institutions imperiales<br />
et regulas juris antiqui, Altdorf, 1655 (JO 4. Erg.-Bd.,<br />
84-88, Nr. 80).<br />
Wilhelmus Ludwell, (1589-1663), Professor institutionum imperialium,<br />
pandectarum et codicis; hinterliefi 115 Arbeiten.<br />
404. Bertachini Opus Pars secunda (f / 30)<br />
Johannes Bertachinus, (?) Lexicon sive repertorium utriusque<br />
iuris, Niirnberg, 1483; Venedig, 1488; Basel, 1573; in 4 Bd.,<br />
Lyon, 1587 (JO 1, 1032).<br />
Giovanni Bertachino (t um 1500), Rechtsgelehrter,<br />
Consistorial-Advokat in Rom.<br />
16. Naturwissenschaften<br />
405 Atlas Gerhardi Mercatoris (4 / 45)<br />
Gerardus Mercator, Atlas sive cosmographicae meditationes de<br />
fabrica mundi et fabricati figura, Duisburg, 1595; Amster<br />
dam, 1607, 1611 ... 1630 (JO 4. Erg.-Bd., 1475 f.); spatere<br />
Ausgaben unter anderen Titeln.<br />
Gerhard Mercator (Kremer), (1512-1594), Geograph und<br />
Kartograph; die grofie Karte von Europa 1554 begriindete sei-<br />
nen Weltruf.<br />
406. Hermani vander Heiden (12 / 45)<br />
Hermannus vander Heyden, (1. Halfte 17. Jh.), flandrischer<br />
Arzt aus Lowen (vgl. J. Fr. Foppens, Bibliotheca Belgica,<br />
Brussel, 1739, 475).<br />
- Discursus medici de fluxu ventris, cholera, peste, arthridi-<br />
te, febri tertiana et quartana, Gent, 1643;
DER BUCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 69<br />
- Discursus medici tres, Gent, 1649; London, 1653 (Verwendung<br />
von Molken, besonders bei Dysenterie; Nutzen des<br />
kalten Wassers zur Heilung von Wunden und Linderung<br />
der Gichtschmerzen; Wirkung des Weinessigs bei der Pest<br />
und anderen Vergiftungen) (JO 2, 1581).<br />
407. Petri Pauli Peredae Selabensis (8 / 222)<br />
Pedro Pablo Pereda, (Ende I6.jh.), span. Arzt, schrieb: Scho<br />
lia in Paschalii methodum, Barcelona, 1579 (JO 3, 1378).<br />
408. Hortus Sanitatis (f / 31)<br />
(?)Joh. de Cuba, Hortus sanitatis, Mainz, 1491; Strafiburg,<br />
um 1497 (Inhalt: Totius naturae creatoris opera mirabilia admirandaque<br />
animalia; mit Erlauterung von 435 Heilkrau-<br />
tern). (HA III, S.96, Nr. 8944).<br />
409. Theatrum terrae sanctae (f /107)<br />
Christianus Adrichomius, Theatrum terrae sanctae, Koln,<br />
1584, 1596 (LThK 1, 1957, 158 f.); viele Ausgaben.<br />
Christiaan van Adrichem (Adrichomius), (1533-1585), Rektor<br />
des Barbara-Klosters in Delft (seit 1565), spater Rektor des<br />
Augustinerinneklosters ,, Nazareth " in Koln, steht in der Tra<br />
dition der Nachfolge-Christi-Bucher.<br />
410. Herbarium oder Krauterbuch (f / 37)<br />
411. Der Thaumaturgus mathematicus (8 / 263)<br />
412. Epitome arithmeticae (8/245)<br />
413. Compendium totius orbis (4/101)<br />
414. Brevis Japoniae insulae (8/127)
70 DER BUCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREU2HERRENKLOSTERS<br />
C.:ZUSAMMENFASSUNG UND<br />
AUS WERTUNG<br />
Die Bentlager Bibliothek war — wie von einem Kreuzherrenkloster<br />
zu erwarten — eine Fachbibliothek und diente fast ausschliefilich the-<br />
ologischen Studien und dem Gottesdienst. Mehr als die Halfte der<br />
Autoren waren Mitglieder geistlicher Orden, den grofiten Anteil hat-<br />
ten die Jesuiten, mit Abstand folgten Dominikaner, Franziskaner und<br />
anderel. Damit bestatigt sich, dafi der vergleichsweise kleine Kreuz-<br />
briiderorden — in der Bentlager Bibliothek nur durch zwei Autoren<br />
vertreten — jederzeit fur Anregungen aus anderen Orden offen war.<br />
Wie folgende Aufstellung zeigt, waren Predigtbiicher, asketisch-<br />
mystische sowie dogmatische Werke und Schriften der Kirchenvater<br />
und Kirchenlehrer am haufigsten vertreten:<br />
Disziplin Autoren Titel<br />
1. Handschriften<br />
2. Bibeln<br />
Einzelschriften, Konkordanzen<br />
3. Kirchenvater u. Kirchenlehrer<br />
4. Bibelexegese<br />
5. Dogmatische Theologie<br />
6. Moraltheologie<br />
7. Katechese<br />
8. Predigtbiicher<br />
9. Asket.-mystische Literatur<br />
10. Philosophic<br />
11. Kirchengeschichte<br />
12. Kirchenrecht<br />
13. Humanistische Studien<br />
a. Hilfsmittel<br />
b. Antike Autoren<br />
c. Humanisten<br />
14. Allgemeine Geschichte<br />
15. Allgemeines Recht<br />
16. Naturwissenschaft<br />
1 s. S. 58.<br />
?<br />
1<br />
11<br />
17<br />
38<br />
21<br />
6<br />
55<br />
34<br />
5<br />
10<br />
8<br />
7<br />
14<br />
6<br />
7<br />
7<br />
5<br />
5<br />
15<br />
8<br />
22<br />
21<br />
47<br />
31<br />
14<br />
84<br />
55<br />
10<br />
11<br />
14<br />
22<br />
23<br />
7<br />
8<br />
8<br />
10
DER BUCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 71<br />
Ad<br />
, 'If- S.'CvttCls . >n<br />
i; ■ 'ism x-'hiMtrA.m ■ i'»s»iv« s»u;|;,<br />
i ..anno,<br />
. .■ ■;•;-.<br />
Kreuzherrensignum, Klosterwappen und Inschriftplatte<br />
mit der Baugeschichte des Klosters Bentlage aus dem Jahre 1657<br />
iiber dem Hauptportal des Westfliigels.
72 DER BUCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
Bleisiegel der Papsturkunde rom 24.<br />
April 1437 iiber die Bestatigung der<br />
Klostergriindung in Bentlage. Die Vorder-<br />
seite zeigt die Kopfe der Apostel<br />
Petrus und Paulus, die Riickseite den Na-<br />
menszug von Papsr Eugen IV.<br />
(1431-1447).
DER BttCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 73<br />
Die Aufgliederung in Einzeldisziplinen, so wie sie sich historisch<br />
entwickelt haben, soil nicht den Blick fur die Einheit der Theologie<br />
verstellen. Alle Teilgebiete leben aus derselben Mitte, viele Verfas-<br />
ser arbeiteten iiber verschiedene Bereiche.<br />
Nur 79 Titel zahlen nicht zur Theologie, davon beziehen sich 52<br />
auf humanistische Studien, die aber in erster Linie die sprachlichen<br />
Voraussetzungen fur die Arbeit mit biblischen Texten schufen. Die<br />
Biicher des allgemeinen Rechts stammten aus dem 15.-17. Jahrhun-<br />
dert. Abhandlungen iiber allgemeine Geschichte und naturkundli-<br />
che Themen scheinen eher zufallig in die Bibliothek gekommen zu<br />
sein; eine systematische Ordnung ist nicht zu erkennen.<br />
Fast alle Biicher waren in lateinischer Sprache abgefafk, die Liste<br />
verzeichnet nur 19 deutsche Titel, darunter waren 17 Predigtbiicher.<br />
14 Werke in niederlandischer Sprache erinnern an den Ursprung des<br />
Ordens und an das Einzugsgebiet des Bentlager Konvents.<br />
Handschriften: Die 5 Manuskripte sind abgesehen von Nr. 1 nicht<br />
zu identifizieren, moglicherweise waren es wie in Glindfeld Vorle-<br />
sungsnachschriften aus dem 17. oder 18. Jahrhundert. Wertvolle Ma<br />
nuskripte wird man nicht vermuten.<br />
Bibeln: Der Bestand an Bibeln (11 Ausgaben, eine von 1843, eine<br />
andere von 1558, aufierdem 3 Neue Testamente und einige Einzelschriften)<br />
diirfte vor der Auflosung des Klosters grofier gewesen sein.<br />
Vermutlich haben Ordensgeistliche die Exemplare, die sie auf ihren<br />
Zellen hatten, beim Verlassen des Klosters mitgenommen.<br />
Kirchenvater und Kirchenlehrer: Die Griechische Kirche war mit<br />
Origenes (t um 254) und Johannes Chrysostomus (t 407) vertreten,<br />
die Lateinische Kirche mit: Ambrosius (t 397), Hieronymus (t<br />
420), Augustinus (t 430), Gregor d. Grofie (t 604), Bernhard von<br />
Clairvaux (t 1153), Thomas von Aquin (t 1274), Johannes Bona-<br />
ventura (t 1274), Peter Canisius (t 1597) und Robertus Bellarmin<br />
(t 1621). In der Biicherliste finden sich 31 Werke von Kirchenvatern<br />
und Kirchenlehrern, die vor 1500 im Druck erschienen sind. Auch<br />
wenn es im Einzelfall nicht nachzuweisen ist, so besteht doch kein<br />
Zweifel, dafi nicht wenige dieser Biicher bereits zu jener Zeit zur Bi<br />
bliothek gehort haben. Die schnelle Ausbreitung des Buchdrucks fiel<br />
mit der Bliitezeit Bentlages unter den Prioren Kerskorff (1457-1483)
74 DER BOCHERBESTAND DES EHEMAUGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
und Busche (1483-1501) zusammen. Damals ermoglichte es die solide<br />
wirtschaftliche Lage dem Kloster, der Biichernachfrage des stark<br />
angewachsenen Konvents gerecht zu werden. Dazu pafit, dafi sich die<br />
Kreuzbriider nach ihrer Reform von 1410 bei den doctores ecclesiae<br />
Vorbilder fur ihre Lebensweise suchten.<br />
Die bekanntesten Bibelexegeten waren Nicolaus von Lyra (t 1439),<br />
Dionysius der Kartauser (t 1471), Juan de Maldonado (t 1583), Se-<br />
bastiao Barradas (t 1615) und Martinus Becanus (t 1624). Bedeutende<br />
Dogmatiker waren Gregorius de Valencia (t 1603) und Franciscus<br />
Sylvius (t 1648). Ein Schwerpunkt lag in der Kontroverstheologie,<br />
die sich vor allem gegen Lutheraner und Calvinisten richtete<br />
und durch die Neuformulierung der katholischen Lehre auf dem<br />
Trienter Konzil (1545-1563) bestarkt wurde. Hervorzuheben sind Al<br />
bert Pigge (t 1542), Johannes Eck (t 1543), Johannes Hoffmeister<br />
(t 1547), Nicholas Sander (t 1581), Robertus Bellarmin (t 1621),<br />
Martin Becan (t 1624) und Petrus van Walenburch (t 1675). Aus<br />
der Reihe der Moraltheologen sind zunachst zu nennen Nicolaus de<br />
Hanapis (t 1191), Angelus Carleti a Chavasio (t 1495) und Silvestro<br />
Prierias (t 1523). Gegen Ende des 16. Jahrhunderts und im 17. Jahr-<br />
hundert waren die Jesuiten in der Moraltheologie fuhrend. Aus un-<br />
serer Liste sind hervorzuheben: Valere Regnauld (t 1623), Francisco<br />
Labata (t 1631), Paul Laymann (t 1635), Hermann Busembaum<br />
(t 1668) und Claudius Lacroix (t 1714). Auch in der katechetischen<br />
Literatur iiberragte mit Peter Canisius (t 1597) ein Jesuit die iibrigen<br />
Autoren. Die grofie Zahl von Predigtbiichern erklart sich wohl auch<br />
durch ihre besondere Abhangigkeit von Zeitstromungen. Aus der<br />
Zeit vor der Reformation sind der Mystiker Johannes Tauler (t 1361)<br />
und der Bufiprediger Vincentius Ferrer (t 1419) zu nennen. Von den<br />
Kontroverspredigern waren die bedeutendsten Johannes Hoffmeister<br />
(t 1547), Johannes Wild (t 1554), Georg Witzel (t 1573) und Ge-<br />
org Scherer (t 1605). Von den deutschen Barockpredigern waren ver-<br />
treten Matthias Faber (t 1653), Ignaz Trauner (2. Halfte 17. Jh.),<br />
Henricus Engelgrave (t 1670) und Franz Joseph von Bufimannshau-<br />
sen (t 1697). Die asketische und mystische Literatur weist nicht nur<br />
auf die Observanzbewegung im 15. Jahrhundert hin, sondern auch<br />
auf die erneute Bliitezeit des Ordens im 17. Jahrhundert, in dem sich<br />
die Kreuzherren der mittelalterlichen Spiritualitat zuwandten,<br />
,,wahrscheinlich um den zu starken Einflufi des Humanismus zu be-
DER BUCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 75<br />
Altar in der Schlofikapelle Bentlage im Jahre 1976, zusamengetellt aus Kunstwerkender<br />
der 1822 aufgegebenen Klosterkirche. Als Antependium diente die Predella<br />
des ehemaligen Hochaltars, ein Werk des ,,Bentlager Sippenmeisters" um etwa<br />
1450; das barocke Drehtabernakel wurde 1714 von Gerd Poll aus Lingen gefertigt.<br />
5
76 DER BUCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
schranken"2. Zu nennen sind Jacobus de Voragine (t 1198), Juan<br />
de Torquemada (t 1368), Thomas von Kempen (t 1471), Alphonso<br />
Rodriguez (t 1616), Robertus Bellarmin (t 1621), Jeremias Drexel<br />
(t 1638) und Giovanni Bona (t 1674). Aus dem kleinen Bestand<br />
an philosophischen Buchern seien die Autoren Philippus a Sanctis-<br />
sima Trinitate (t 1671) und Johann Baptist Gonet (t 1681) genannt.<br />
Seit 1624 gab es im Orden philosophische und theologische<br />
Lehrgange, fur 1661 ist ein Kurs fur Philosophic in Bentlage bezeugt.<br />
Der bekannteste Autor auf dem Gebiet der Kirchengeschichte war<br />
der bereits mehrfach erwahnte Robertus Bellarmin (t 1621). Aus<br />
dem Bereich des Kirchenrechts sind zu nennen: Raimund von Pen-<br />
nafort (t 1275), Henricus Institoris (Kramer) (t 1505), Ludovicus<br />
Engel (t 1674) und Prosper Fagnani (t 1678). Von den antiken Au<br />
toren waren aufier Vergil alle lateinischen Klassiker vorhanden, be-<br />
kannte Humanisten in der Iiste waren Laurentius Valla (t 1457), Er<br />
asmus von Rotterdam (t 1536), Jacob Gretser (t 1625) und Jacobus<br />
Balde (t 1668). Was eingangs von den Kirchenvatern gesagt wurde,<br />
gilt auch fur die Biicher humanistischer Studien. 24 Schriften der ro-<br />
mischen Antike, die unsere Liste enthalt, wurden vor 1500 zum er-<br />
sten Mai gedruckt. Nicht wenige dieser Biicher diirften in jener Zeit<br />
bereits in Bentlage gewesen sein. Nachdem sich der Orden unter dem<br />
Einflufi des Humanismus verstarkt dem Studium der alten Sprachen<br />
zugewandt hatte, hatte Bentlage im Klosterverband nicht zu hohem<br />
Ansehen gelangen konnen, ohne an dieser Entwicklung teilzuneh-<br />
men. Von den Buchern der allgemeinen Geschichte waren von eini-<br />
ger Bedeutung Flavius Josephus (t urn 100 n.Chr.) und Nicolai Machiavelli<br />
(t 1527). Unter den Biichern des allgemeinen Rechts<br />
konnte Justinian (t 565) nicht fehlen, weltberiihmt als Naturwissen-<br />
schaftler war dann noch Gerhard Mercator (t 1594).<br />
Die Versteigerung der Bibliothek war in der Presse mit dem Hin-<br />
weis angekiindigt worden, es befanden sich in dem Bestand ,,sehr<br />
viele alte seltene Biicher"3. Gewifi gab es darunter viele bedeu-<br />
tende Werke, doch diese waren keineswegs selten, sondern in Europa<br />
2 Dr. P. VAN DEN BOSCH o.s.c, Sie teilten mit Jedermann. Eine kurze Geschichte der<br />
Kreuzherren, BONN, 1978, S 83.<br />
3 Josef TONSMEYER, Vom Landesfiirstentum Rheina-Wolbeck zur Gutsherrschaft Rheine-<br />
Bentlage, Rheine, 1980, S. 62.
DER BOCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 77<br />
weit verbreitet und mehr oder weniger in alien Klosterbibliotheken<br />
zu finden4. Jener Hinweis konnte sich allenfalls auf Bucher bezogen<br />
haben, die vor 1500 gedruckt wurden und — oft als Wiegendruck —<br />
bibliophilen Wert besafien und noch besitzen.<br />
Dr. Hans Ulrich WEISS<br />
4 Gleichwohl wurde die Bibliothek weit unter ihrem Wert verauftert. Der Erlos betnig 162<br />
Taler (!), nur knapp zwei Dutzend Bucher erzielten einen Preis von einem Taler und dariiber.<br />
Der ,,Hortus sanitatis" (Nr. 408) erbrachte 8 Taler, die 7 bandige Ausgabe der Werke<br />
von Bernhard von Clairvaux (Nr. 39) 6 Taler, die 14 bandige Ausgabe der ,,Acta Sanctorum"<br />
(Nr. 288) 3 Taler, 10 Groschen.
78 DER BUCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
ANHANG<br />
A..LISTE DER AUTOREN<br />
Abraham a Sancta Clara, Augustiner-Barfiifier, (t 1709) 238-239<br />
Adalbertus, OFMCap, (Anfang 18. Jh.) 240<br />
Adrichem, Christiaan van, (t 1585) 408<br />
Albertus Magnus: Pseudo-Albertus Magnus 166<br />
Aler, Paulus, S.J., (t 1727) 355-356<br />
Alonso de Madrid, OFM, (1. Halfte 16. Jh.) 257<br />
Ambrosius, hi., (t 397) 30-31, 48, 245-246<br />
Angelus Carleti v. Chivasso, sel., OFM, (t 1495) 120<br />
Antonius v. Konigstein, OFM. (t 1541) 183<br />
Antonius Pierozzi, hi., OP, (t 1459) 119<br />
Augustinus, Aurelius, hi. (430) 51, 162-165<br />
247-248 (Pseudo-Augustinus)<br />
Aux-Boeufs, Pierre, OFM, (t 1425) 172<br />
Avancin, Nikolaus, S.J., (t 1686) 295, 388<br />
Averoult, Antoine d\ S.J., (t 1614) 159-160<br />
Avila, Alonso de, S.J. (t 1613) 199<br />
Azpilcueta, Martin de, OESA, (t 1586) 122<br />
Baeza, Diego de, S.J. (t 1647) 131<br />
Balde, Jakob, S.J., (t 1668) 387<br />
Banholzer, Johann, S.J. (t 1725) 242<br />
Baptista Mantuanus (Spagnoli), sel. OCarm, (t 1516) 225<br />
Barradas, Sebastian, S.J., (t 1615) 60<br />
Becanus, Martinus, S.J., (t 1624) 61, 87-90<br />
Bellarminus, Robertus, hi., S.J., (tl621) 84-86, 265-270, 315<br />
Bercuire, Pierre, OSB, (tl362) 118<br />
Bernardus v. Clairvaux, hi., OCist, (11153) 39-41<br />
Bertachino, Giovanni, (t um 1500) 403<br />
Besse, Pierre de, (t 1639) 208-210<br />
Bignoni, Mario de, OFM, (t 1660) 228<br />
Bonaventura, Johannes, hi., OFM, (t 1274) 42-43<br />
Brandis, Johann Everardus, (Ende 17. Jh.) 230<br />
Brant, Sebastian (Hrsg.), (t 1521) 26<br />
Bridgewater, John, S.J. (t um 1596) 80<br />
Brinzing, Johannes Capistranus, OFM, (17. Jh.) 174<br />
Boeckelmann, Johann Friedrich, (t 1681) 401<br />
Bolland, Jean, S.J., (t 1665) 288<br />
Bona, Giovanni, OCist, (t 1674) 289-291<br />
Bosco, Johannes, OFM, (t 1684) 106<br />
Bouchy, Philippe, S.J., (t 1657) 221, 284<br />
Busembaum, Hermann, S.J., (t 1668) 133-135<br />
Bufimannshausen, Franz Joseph von, OFMCap, (t 1697) 236-237<br />
Bzovius, Abraham, OP, (t 1637) 206<br />
Caesar, Caius Julius, (t 44 v.Chr.) 361<br />
Calamato, Alexandra, (t 1648) 132<br />
Calepino, Ambrosio, OESA, (t 1510) 341-344
DER BttCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS 79<br />
Calmet, Augustin, OSB, (t 1757) 66-68<br />
Canisius, Henricus, (t 1610) 327<br />
Canisius, Henricus, OESA, (t 1689) 777777777! 233<br />
Canisius, Petrus, S.J., (tl597) 7777777777777! 153<br />
Carriere, Francois, OFMConv. (t 1665) 64<br />
Carthagena, Juan de, SJ., spater OFM, (11618) V.V.V.V.V.V.V.V.V 202<br />
Carzanza, Bartholome, OP, (t 1576) 313<br />
Castro, Cristobal de, S.J., (t 1615) 59<br />
Chrysostomos s. Johannes Chrysostomos<br />
Chasteau, Louis de, OFM, (t 1632) 777777777777793<br />
Cicero, Marcus Tullius, (t 43 v.Chr.) 362-364<br />
Coninck, Aegidius de, S.J., (t 1633) 777777 94<br />
Coppenstein, Johannes Andreas, OP, (t um 1626) .205<br />
Corneille, Pierre, (t 1684) 77777777 299<br />
Cornelius a Lapide, S.J., (t 1637) 62<br />
Cuba, Johannes de, (Ende 15. Jh.) 407<br />
Dasypodius, Petrus, (t 1559) 345.347<br />
Diego de Estella, OFM, (t 1578) V.V.'.V.V.V.V/.V.V.V218-220, 259<br />
Dionysius der Kartauser, (t 1471) 55-56<br />
Dorotheus de Gaza, hi., (l.Halfte 6. Jh.) 777777777777777... 70<br />
Drexel, Jeremias, S.J., (t 1638) 95, 207, 277-281<br />
Durand, Guillaume, (t 1296) 71<br />
Eck, Johannes, (t 1543) 77<br />
Eligius Bassaeus, OESA, (t 1670) V.V.V.V.V.V.V.V.V.V.V.V"l36<br />
Engel, Ludwig, OSB, (t 1674) 329-334<br />
Engelgrave, Assuerus, OP, (t 1640) 211<br />
Engelgrave, Henricus, S.J., (t 1670) 223-225<br />
Enrico de Susa, (t 1271) 323<br />
Erasmus von Rotterdam, (t 1536) 19, 382, 383<br />
Erich, Gabriel, S.J., (t 1756) .'.'.'.'.7.7.'.'.'.'.'.' ....... 244<br />
Euklid, (um 300 v.Chr.) 777777!!! 360<br />
Eustache de Saint-Paul, OCist, (t 1640) 301-302, 304-306<br />
Faber, Mathias, S.J., (t 1653) 213-217<br />
Fabricius, Georgius, (Mitte 17. Jh.) 400<br />
Fagnani, Prospero, (t 1678) !!!!!!!! 335<br />
Ferre, Vicente, OP, (t 1683) 105<br />
Ferry, Paul, (t 1669) !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! 101<br />
Foresti, Giacomo Filippo, (t 1520) .7777.77'.' 393<br />
Fulgentius v. Ruspe, hi., (t 532) 69<br />
Garnier, Jean, S.J., (t 1681) 137<br />
Gellius, Aulus, (um 170) 379-380<br />
Gervasius von Breisach, OFMCap, (t 1717) 7.7.'.'.' 113<br />
Gibbons, John, S.J., (t 1589) ......7.......... 80<br />
Giron, Moses, (18. Jh.) 352<br />
Giustiani, Lorenzo, hi., CRSA, (t 1456) '."7.7.7.7.7.7.7.7.7.7.7.7.7.7.. 74<br />
Gonet,Jean-Baptiste, OP, (t 1681) .7777777.77 104, 115<br />
Gregorio de Valencia, S.J., (t 1603) !!!!!!!!!!!!! '.. 82<br />
Gregorius Magnus, hi. (t 604) 36-38 322<br />
Gretser, Jakob, S.J., (t 1625) '. 354<br />
Guillaume de Paris, OP, (um i486) 177
80 DER BttCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
Haver, Johannes, (um 1645 geb.) 298<br />
Hazart, Cornelius, S.J., (t 1690) 107-111, 320<br />
Heimbach, Mathias, S.J., (t 1747) 243, 308<br />
Herolt, Johannes, OP, (t 1468) 175<br />
Herzig, Franciscus, SJ., (t 1732) 114<br />
Herzworms, Arnoldus, o.s.c, (t 1693) 297<br />
Heumen, Jan van, (t 1673) 296<br />
Heyden, Hermannus van der, (1.Halite 17. Jh.) 405<br />
Hieronymus, hi., (t 420) 32, 33, 49<br />
Hippokrates, (t um 377 v.Chr.) 358<br />
Hoffmeister, Johannes, OESA, (t 1547) 78, 184<br />
Horatius, Quintus ... Flaccus (t 8 v.Chr.) 368<br />
Institoris S. Kramers<br />
Jacobus a Voragine, sel., OP, (t 1289) 249-250<br />
Jansen, Leonardus, OP, (t 1754) 142<br />
Jansenius d. Altera, Cornelius, (t 1576) 57<br />
Johannes a Capestrano, hi., OFM, (t 1456) 73<br />
Johannes Chrysostomos, hi., (t 407) 52, 161<br />
Joly, Claude, (t 1678) 231<br />
Jonghe, Hadrianus de, (t 1575) 353<br />
Jonghen, Henricus, OFM, (t 1669) 222<br />
Josephus Flavius, (um lOOn.Chr.) 389-390<br />
Juan de Torquemada, OP, (t 1468) 252<br />
Junck, Jacobus, (Ende 17. Jh.?) 232<br />
Justinian I., (t 656) 396-397<br />
Justinus, Marcus Junianus (3Jh. n.Chr. ?) 391<br />
Kievit, Arnoud, (t 1648) 282<br />
Kraafi, Johannes, (t 16Jh.) 350<br />
Kramers, Heinrich, OP, (t 1505) 326<br />
Krantz, Albertus,(t 1517) 392<br />
Labat, Pierre, OP, (t 1670) 102<br />
Labata, Francisco, S.J., (t 1631) 127-128<br />
Lacroix, Claudius, S.J., (t 1714) 140-141<br />
Landsberg, Justus, OCarth., (t 1535) 182<br />
Lanuza, Jeronimo Baptista de, OP, (t 1625) 204<br />
Laymann, Paul, S.J., (t 1635) 129-130<br />
Leonhard (Mattei) v. Udine, OP, (t 1469/70) 176<br />
Leys, Leonardus, S.J., (t 1623) 271<br />
Lindanus, Wilhelmus, (t 1588) 81<br />
Lip(p)omano, Luigi, (t 1559) 312<br />
Loarte, Gaspar, S.J., (t 1578) 260-261<br />
Lommessen, Hubertus, (t 1616) 234-235<br />
Longueval, Jacques, S.J., (t 1735) 321<br />
Loyaerts, Samuel, (t 1614) 200-201<br />
Ludolphus Saxo, OP, spater OCarth, (t 1378) 251<br />
Ludwell, Wilhelmus, (t 1663) 402<br />
Luis de Granada, OP, (t 1588) 187-191, 262-263
DER BttCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREU2HERRENKLOSTERS 81<br />
Machiavellli, Niccolo, (t 1527) 391<br />
Malder, Johannes, (t 1633) !!!"!!!!!!!!!!! 154<br />
Maldonado, Juan de, S.J., (t 1583) 58<br />
Mansi, Giuseppe, Oratorianer, (t 1694) 139<br />
Maranta, Roberto, (16Jh.) !!!!.'!!!!.'!!!! 398<br />
Marchant d. Jiingere, Jacques, (t 1648) 97-98, 155, 212<br />
Masen, Jakob, S.J., (t 1681) ' ' 294<br />
Mayer, Christianus, S.J., (t 1634) !!!!.'!.'!!!"!"!!!!!!! 276<br />
Mazarini, Giulio, S.J., (t 1621) I!.'.'!.".'.'.'!!."!.'! 203<br />
Meffreth, Predigtsammlung (15Jh.) 173<br />
Mercator, Gerhard, (t 1594) 404<br />
Nadasi, Johannes, SJ. (t 1679) 293<br />
Nagel, Lucas, S.J., (t 1711) .........!........!.!" 241<br />
Negusancio, Antonio, (16Jh.) 399<br />
Nicolaus de Hanapis, OP, (t 1291) 116-117<br />
Nicole, Pierre, (t 1695) ................. 112<br />
Nikolaus von Lyra, OMin, (t 1349) 54.55<br />
Olenardus, Nikolaus (t 1542) 33g<br />
Oliverius a. S. Anastasio, OCarm, (t 1674) 292<br />
Origenes, (t um 254)) 29<br />
Osorio, Juan, SJ., (t 1594) ^^'^'^'''^"^'''''^'''^192<br />
Ovidius, Publius ... Naso, (17/18 n.Chr.) 367<br />
Owen, John, (t 1622) *'' 335<br />
Pepin, Guillaume, OP, (t 1532/33) 179-181, 256<br />
Pereda, Pedro Pablo, (Ende 16. Jh.) 406<br />
Pigge, Albert, (t 1542) ".-V.V.V.V.V.V.V.W.. 76<br />
Plinius Secundus Major, Caius, (t 79) 371-373<br />
Plutarch, (t nach 120) 377<br />
Polanco, Juan, SJ., (t 1577) ."."!.....!...............! 258<br />
Ponce de Leon, Basilio, OESA, (t 1629) ...V.......... 92<br />
Porta, Giambattista della, (t 1615) 384<br />
Prierias, Silvestro, OP, (t 1523) '.'.'.'.'.'.'.'.'. 121<br />
Quintilianus, Marcus Fabius, (t um 96) 375-376<br />
Raymundus v. Pennafort, hi., OP, (t 1275) 324-325<br />
Regnauld, Valere, SJ., (t 1623) ".'"." 125-126<br />
Reuter, Johannes, SJ., (t 1762) 143-144<br />
Ribera, Francisco de, SJ. (t 1591) 314<br />
Rodericus, Emanuel, OFM, (t 1613) !!"!."!!.'.'.' 124<br />
Rodriguez, Alphonsus, hi., S.J., (t 1616) 264<br />
Rosweyde, Heribertus, S.J., (t 1629) 274-275<br />
Ruben, Leonard, S.J., (t 1609) ......"!..."!. 83<br />
Rufus, Quintus Curtius (um 40-54) 374<br />
Russelius, Henricus, o.s.c, (t nach 1655) .'.'.".'.'.'!.'"!!! 316<br />
Sallustius, Crispus Caius (t 34 v.Chr.) 365-366<br />
Sanders, Antonius (t 1664) 287<br />
Sanders, Nicolas, (t 1581) 79<br />
Sasserath, Rainer, OFMConv, (t 1771) 145-146
82 DER BttCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
Schaten, Nikolaus, S.J., (t 1676) 317-318<br />
Scherer, Georg, S.J., (t 1605) 197-198<br />
Schoenhardt, Ambrosius, SJ. (?), (zwischen 1687 u-1962) 229<br />
Seneca, Lucius Annaeus, (t 65) 369-370<br />
Sibiuda, Ramon, (t 1436) 72<br />
Sinnich, John, (t 1666) 100<br />
Sporer, Patrizius, OFM, (t 1683) 138<br />
Sprenger, Jakob, OP, (t 1495) 326<br />
Stanyhurst, William, SJ., (t 1663) 285-286<br />
Stapleton, Thomas, (t 1598) 193-196<br />
Stengel, Georg, SJ., (t 1651) ] 99<br />
Strada, Famiano, SJ., (t 1649) 394<br />
Sylveira, Joao da, OCarm, (t 1687) 65<br />
Sylvias, Franciscus, (t 1648) 96<br />
Tauler, Johannes, OP, (t 1361) 167-169<br />
Theophilactus, (t ca 1108) 53<br />
Thomas von Aquin, hi., OP (t 1274) 44.47<br />
Thomas von Kempen, CanAug, (t 1471) 253-254, 299<br />
Thykydides, (t um 400 v.Chr.) 359<br />
Timpe, Mathaus, (t 1624/25)) 272-273<br />
Trauner, Ignaz (17.Jh.) 226-227<br />
Trogus, Pompeius, (l.Jh. n.Chr.)) 391<br />
Turlot, Nicolas, (t 1651) ""!!!!! 156<br />
Valla, Lorenzo, (t 1457) 381<br />
Velasquez, Juan Antonio, SJ., (t 1669) 63<br />
Vergil, Polydore, (t 1555) 311<br />
Vera, Barnabe Gallego, OP, (t 1669) 303<br />
Vinzenz Ferrer, hi., OP, (t 1419) 171<br />
Walenburch, Petrus de, (t 1675) 103<br />
Wann, Paulus, (t 1489) 178<br />
Wild, Johannes, OFM, (t 1554) 185<br />
Wittfelt, Petrus, S.J., (t 1657) 157-158<br />
Witzel, Georg, (t 1573) 186<br />
Wurfbain, Leonhardus, (t 1654) 395<br />
Zoes, Henricus, (t 1627) 328
DER BOCHERBESTAND DES EHEMAUGEN KREUZHERRENKLOSTERS 83<br />
B.:ANTEIL DER ORDENSGEISTLICHEN<br />
Von 223 ermittelten Autoren waren 131 Ordensgeistliche:<br />
Orden<br />
SJ.<br />
OP.<br />
OFM<br />
OFMCap.<br />
OFM Conv.<br />
OESA<br />
OCarm.<br />
OCist.<br />
OSB<br />
OCarth.<br />
OSC<br />
Oratorianer<br />
CanAug.<br />
Augustiner-Barfufier<br />
CRSA<br />
Zahl der Autoren<br />
15 131 223<br />
1 Nr. 58-63; 80(?); 82-90; 94-95; 99; 107-111; 114; 125-131; 133-135; 137; 140-141;<br />
143-144; 153; 157-160; 192; 197-199; 202-203; 207; 213-217; 221; 223-225; 229 (?);<br />
241-244; 260-261; 264-271; 274-281; 284-286; 288; 293-295; 308; 314-315; 317-318;<br />
320-321; 354-356; 387-388; 394.<br />
2 Nr. 44-47; 102; 104-105; 115-117; 119: 121; 142; 167-169; 171; 175-177; 179-181;<br />
187-191; 204-206; 211; 249-252; 256; 262-263; 303; 324-326.<br />
3 42-43; 54-55; 73; 93; 106; 120; 124; 138; 172; 174; 183; 185; 202; 218-220; 222;<br />
228; 257; 259.<br />
4 Nr. 113; 236-237; 240.<br />
5 Nr. 64; 145-146.<br />
6 Nr. 68; 92; 122; 136; 184; 233; 341-344.<br />
7 Nr. 65; 225; 292.<br />
8 Nr. 39-41; 289-292; 301-302; 304-306.<br />
9 Nr. 66-68; 118; 329-334.<br />
10 Nr. 55-56; 182; 251.<br />
11 Nr. 297; 316.<br />
12 Nr. 139.<br />
13 253-254; 299-<br />
14 Nr. 238-239.<br />
15 Nr. 74.<br />
58<br />
27<br />
17<br />
3<br />
2<br />
6<br />
3<br />
3<br />
3<br />
3<br />
2<br />
1<br />
1<br />
1<br />
1<br />
Zahl der Titel<br />
104 *<br />
43 2<br />
22 3<br />
44<br />
35<br />
10 6<br />
37<br />
II8<br />
10 9<br />
410<br />
211<br />
I12<br />
3 13<br />
214<br />
I15
84 DER BttCHERBESTAND DES EHEMALIGEN KREUZHERRENKLOSTERS<br />
SUMMARY<br />
The Crosier monastery of BENTLAGE near Rheine (1437-1803) developed in the latter half<br />
of the 15th century into one of the most vital houses of the Order. In Reformation time and<br />
during the Thirty Years War this monastery retained his spiritual radiation. In the 18th cen<br />
tury, however, it experienced a serious religious crisis. This crisis ended in 1772 with the forced<br />
dismissal of the prior and a thorough reform. In this way the visitation relict of 1782 could be<br />
again very positive. This relict is, at the same time, the last report about the internal life of<br />
Bentlage.<br />
About the intellectual level of the community we dispose only of a few documents. As to<br />
the library our knowledge is very incomplete. There are some notices about books granted to<br />
the community. The sole really valuable source is a list of sold books. In connection with the<br />
auction sale or the library after the suppresion of the monastery (1803) a catalogue of books<br />
was printed. Of this catalogue itself there is no copy left anymore. What has been preserved<br />
is a ,, sales-book", in which 917 books were offered; only 413 thereof were sold. A great deal<br />
of the Bentlage library remains unknown. However the analysis of the list of sold books gives<br />
us quite a lot of information concerning the spiritual and intellectual interest of those<br />
Westphalian Crosiers.<br />
SAMENVATTING<br />
G. Reijners o.s.c.<br />
Het kruisherenklooster van BENTLAGE (1437-1803) evolueerde in de tweede helft van de 15e<br />
eeuw tot een van de vitaalste van de Orde. Tijdens de Reformatie en ook in de Dertigjarige<br />
Oorlog behield het klooster een belangrijke missionaire uitstraling. Maar in de 18de eeuw ondervond<br />
het klooster een ernstige vertrouwens- en geloofscrisis. Deze crisis eindigde in 1772<br />
met het gedwongen ontslag van de prior en een grondige hervorming. Het visitatierelict van<br />
1789 was terug lovend. Tegelijk is dit het laatste bericht over het innerlijk reilen en zeilen van<br />
dit klooster ...<br />
We beschikken over te weinig bronnen over het geestelijke leven van Bentlage. Over de bibliotheek<br />
bijvoorbeeld weten wij zeer weinig. Er zijn wat losse aantekeningen over boeken die<br />
aan het klooster geschonken werden. Maar de enige bron van betekenis is de lijst van verkochte<br />
boeken. Naar aanleiding van de openbare verkoop van de kloosterbibliotheek werd een catalogus<br />
gedrukt. Van deze catalogus bestaat geen enkel exemplaar meer. Wei bleef een verkoopsprotokol<br />
bewaard, waarin 917 boeken werden aangeboden; daarvan werden er slechts 413<br />
verkocht. Een groot deel van de bibliotheek van Bentlage blijft onbekend, maar de analyse van<br />
de verkochte boeken leert ons toch heel wat over de geestelijke belangstelling van deze Westfaalse<br />
kruisheren.<br />
RESUME<br />
Roger JANSEN o.s.c.<br />
Dans la 2e moitie du 15e siede, le couvent des Croisiers de BENTLAGE etait indiscutablement<br />
un des foyers yitaux de 1'Ordre. Pendant la Reforme et pendant la Guerre de Trente Ans, le<br />
couvent a toujours garde son rayonnement missionnaire. Comme beaucoup d'autres, il a tra<br />
verse, au 18e sie*cle, une crise serieuse de foi et de discipline religieuse. Cette crise prend fin<br />
en 1772 par la demission imposee du prieur, suivie d'une reforme fondamentale. Le rapport<br />
de la visite canonique de 1789 etait fort positif ... mais c'est le dernier temoignage ecrit sur<br />
la vie religieuse de ce couvent. En general, on peut dire que malheureusement nous avons trop<br />
peu d'informations sur la vie spirituelle de Bentlage ... par. ex. nous savons tres peu de la<br />
bibliotheque. II y a quelques notices eparses sur des fivres qu'on a recus en dons. Mais la source<br />
la plus importante est la liste des livres a vendre, redigee apres la confiscation. Pour la vente<br />
publique, on a imprime des catalogues, mais de ces catalogues il ne reste aucun exemplaire.<br />
II y a seulement un protocole de vente qui donne une liste de 917 livres a vendre dont seulement<br />
413 ont trouve acheteurs. Une grande partie de la bibliotheque de Bentlage reste inconnue,<br />
mais l'analyse des livres vendus nous apprend un tas de choses sur l'atmosphere spirituelle<br />
chez ces Croisiers westphaliens.<br />
C. BRASSEUR o.s.c.
TWEE DOCUMENTEN<br />
OVER DE STICHTING VAN HET<br />
KRUISHERENKLOOSTER TE MAASEIK<br />
(17 EN 23 NOVEMBER 1474)<br />
Naar verluidt hebben twee burgers van Maaseik, leden van de<br />
broederschap van Sint-Jacob, het intitiatief genomen om de kapel<br />
met de erbij horende grond op de Bosstraat aan het generate kapittel<br />
van de orde van de Kruisheren aan te bieden. Dit zou reeds in<br />
1462 zi/'n gebeurd1. De verplichtingen waaraan de nieuwe stichting<br />
moest voldoen, de taken die hoar werden opgedragen en de voorrechten<br />
die haar werden verleend staan opgetekend in twee oorkonden<br />
die allebei in november 1474 werden opgesteld. De eerste oorkonde<br />
van 17 november ging uit van de deken van het kapittel van Aldeneik.<br />
De tweede oorkonde van 23 november werd door 4 oorkonders<br />
uitgevaardigd, nl. door de schepenbank, door de stadsmagistraat,<br />
door de broederschap van Sint-Jacob en door de burgers en ingezetenen<br />
van de stad Maaseik. De stichting werdpas in 1476 ten uitvoer<br />
gebracht2. In dit artikel beperken we ons tot de 2 oorkonden van<br />
1474.<br />
1 L. HEERE, Het Kruisherenklooster te Maaseik voor de Franse Revolutie, in De Kruisheren<br />
te Maaseik, Diest, 1955, p. 12, zonder bronvermelding. Zie ook: IDEM, Prieure des Croisiers<br />
a Maaseik, Monasticon Beige, tome VI, Province de Limbourg, Luik, 1976, p. 245.<br />
2 L. Heere, Het Kruisherenklooster ..., p. 12 en IDEM, Prieure des Croisiers, p. 245 met<br />
verwijzing naar een handschrift van het Stadsarchief in Keulen (niet geconsulteerd). Dit wordt<br />
bevestigd door de Kroniek van Pieter Trecpoel, rector van de Franciscanen van Bilzen van 1492<br />
tot 1509, die uitgegeven werd door J. HABETS, Chronijk der landen van Overmaas en der aangrenzende<br />
gewesten, in P.S.H.A.L., jg. VII, 1870, p. 210. ,, Anno MccccLXXVI, so begonnen<br />
erstwerff die Cruytsbroders hoen cloester bynnen Eyck gelegen".
86 TWEE DOCUMENTEN OVER DE STICHTING V.H. KRUISHERENKLOOSTER<br />
1. De overlevering van de documenten<br />
Van geen van beide stukken is een origineel bewaard. Van de<br />
eerste oorkonde maakte kanunnik Henri Van den Berch, wapenheraut<br />
van prins-bisschop Ferdinand van Beieren3, op 4 augustus 1637<br />
een kopie. Het afschrift kan men vinden in handschrift 188 van de<br />
Universiteitsbibliotheek van Luik, pagina 149-150, folio 70 r°-v°4.<br />
Dat de transscriptor wel degelijk het origineel voor ogen had blijkt<br />
hieruit dat hij vermeldt dat er twee zegels in groene was aan het stuk<br />
hingen en dat hij ook een tekening van die zegels heeft gemaakt. Het<br />
kapittelzegel tekende hij zeer gedetailleerd. Het omschrift stemt overeen<br />
met de lezing van C. Bamps: ,,Sigillum ecclesie beate mariae<br />
eyckensis ad causas" \<br />
De tekening zelf klopt niet want O.L.Vrouw staat hier op een<br />
maansikkel ondersteund door twee dierfiguren; uit nog bewaarde<br />
exemplaren is bekend dat ze ten voeten uit wordt voorgesteld. De<br />
maansikkel is in werkelijkheid een dwarsplooi van haar kleed. Van<br />
het tweede zegel, toebehorend aan Johannes de Monte, kapitteldeken<br />
van Aldeneik, zijn slechts twee parallelle ovalen getekend en<br />
daarbinnen een tekst waarvan alleen leesbaar: ,,une vierge ...". Op<br />
basis van deze kopie werd de oorkonde uitgegeven door C.R. Her<br />
mans in 1858, evenwel onder een verkeerde datum, nl. 13 i.p.v. 17<br />
november 14746.<br />
In de eerste helft van de 16de eeuw maakte Johannes Aegidii (Gielis)<br />
uit Linkhout, sinds 1510 scholaster van het kapittel van Aldeneik,<br />
3 F. SCHREURS, Henry Van den Berch, roy heraut d'armes de la principaute de Liege, in:<br />
Bulletin de la Societe Royale Le Vieux-Liege, dl. 6, 1961-1965, p. 300-310.<br />
4 E. GACHET, Notice d'un ms de la Bibliotheque de l'Universite de liege, Commission roy<br />
ale d'Histoire, Comptes rendus, Ie serie, dl. DC, s.d., p. 82. Ook opgenomen in M. Grand-<br />
JEAN en J. BRASSINE, Bibliotheque de l'Universite de Liege. Catalogue des manuscrits, Luik<br />
1875.<br />
Het handschrift wordt vermeld in M.-J. WOLTERS, Codex diplomaticus Lossensis, Hasselt, 1849,<br />
p. 418 en IDEM, Notice historique sur la ville de Maeseyck, Gent, 1855, p. 53-54. Het hand<br />
schrift werd opgesteld rond het midden van de XVIIe eeuw en het bevat een verzameling van<br />
belangrijke historische documenten over families, steden en geestelijke instellingen. Voor Maaseik<br />
bevat het vijf documenten: twee over de kruisheren, twee over het Capucienenklooster en<br />
een over de verplaatsing van het kapittel van Aldeneik naar Maaseik.<br />
5 C. BAMPS, Note sur quelques sceaux officiels anciens de la ville de Maeseyck, — Revue<br />
beige de numismatique, LV, 1899, p. 379.<br />
6 C.R. HERMANS, Annales Canonicorum regularium Sancti Augustini ordinis S. Cruets, dl.<br />
II, Den Bosch, 1858, p. 376-377.
TWEE DOCUMENTEN OVER DE STICHTING V.H. KRUISHERENKLOOSTER 87<br />
een vertaling van het document7. Van deze vertaling werd op 9<br />
juni 1609 een kopie gemaakt8. Deze vertaling werd uitgegeven<br />
door R. Janssen9.<br />
Van de tweede oorkonde heeft kanunnik H. van den Bergh op 2<br />
augustus 1637 naar hij beweert het origineel (ex originali) onder<br />
ogen gehad. In feite heeft hij daarvan slechts een beperkt uittreksel<br />
overgenomen dat door C.R. Hermans werd gepubliceerd10. De integrale<br />
tekst werd later, op basis van een kopie uit de 17de eeuw tweemaal<br />
gepubliceerd door P. Daniels, de eerste maal in 1879 u, de<br />
tweede maal in 1887 12, met kleine varianten, vooral in de interpunctie.<br />
Ook van deze oorkonde bezit het Kruisherenklooster een afschrift<br />
dat op 7 mei I860 aan prior De Bruyn werd overhandigd13.<br />
2. De broederschap van Sint-Jacob en de kloosterstichting<br />
2.1. Het initiatief tot de kloosterstichting<br />
In beide documenten wordt de broederschap van Sint-Jacob vermeld<br />
maar de vraag luidt welk aandeel ze had in de kloosterstichting.<br />
In de oorkonde van de kapitteldeken (17 nov. 1474) wordt gezegd<br />
dat de prioren en de broeders van de orde van het H. Kruis een<br />
kloostergebouw (monasterium) willen oprichten en een kloostergemeenschap<br />
(conventus) willen stichten in de kapel en op de erbij gelegen<br />
grond van Sint-Jacob. Men neemt aan dat het gaat om de pri<br />
oren van Venlo, Luik en Maastricht14, waar resp. sinds 1399, 1263<br />
en 1438 al Kruisherenkloosters bestonden. Hun aanvraag werd welwillend<br />
door de deken en het kapittel ingewilligd. Uit de oorkonde<br />
7 L. HEERE, M. HENDRICKX en R. JANSSEN, Lijst van kanunniken van het Kollegiale Ka<br />
pittel van O.L.Vrouw te Aldeneik en Maaseik, in Maaslandse Sprokkelingen, V, 1982, p. 26.<br />
Hij overleed in 1565.<br />
8 Archief Kruisheren Maaseik, Oud Archief n° I-A-l.<br />
9 R. JANSSEN, VijfhonderdJaar Kruisheren te Maaseik ... een profieltekening, in Cultuurdragers<br />
van het Maasland, n° 4, Maaseik, 1982, p. 12-13.<br />
10 C.R. Hermans, Annales ..., dl.II, p. 377.<br />
IIP. DANIELS, lets over het Kruisherenklooster, in De Maasgouw, I, 1879, p- 185. Waar<br />
die kopie zich nu bevindt is niet bekend.<br />
12 Idem, La maison des croisiers a Maeseyck, in Almanach administrate, judiciaire, statistique,<br />
agricole et commercial de la province de Iimbourg, 1887-1888, Hasselt, 1888, p. 202-204.<br />
13 Archief Kruisheren Maaseik, Oud Archief, n° I, A-2. Zie ook R. JANSSEN Vijfhonderd<br />
Jaar ..., p. 10 en 15.<br />
14 L. HEERE, Het Kruisherenklooster ..., p. 12.
88 TWEE DOCUMENTEN OVER DE SHOTTING V.H. KRUISHERENKLOOSTER<br />
blijkt duidelijk dat het klooster nog moest worden opgericht. De<br />
broederschap van Sint-Jacob wordt in dit stuk slechts zijdelings ver-<br />
meld, nl. wanneer er sprake is van de verplichting om aan een of<br />
twee processies deel te nemen: ,, ob decorem confraternitatis dictae<br />
capellae et honorem sancti jacobi", omwille van de eer van de broe<br />
derschap van genoemde kapel en ter ere van Sint-Jacobus.<br />
Alhoewel de tekst van de tweede oorkonde een week later werd op-<br />
gesteld (23 nov. 1474) verhaalt ze toch een transactie die eerder heeft<br />
plaatsgevonden, nl. de schenking van ,,eene capelle ... met alien<br />
hoeren toebehoeren'' aan ,,den orden der Brueders des h. Cruys".<br />
Deze schenking ging uit van de schout en de schepenen, de stadsma-<br />
gistraat bestaande uit politiemeesters en rentmeesters, de broeder<br />
schap van Sint-Jacob en de burgers en ingezetenen van de stad Maa-<br />
seik. De schenking wordt dus als een coUectief initiatief voorgesteld<br />
en tweemaal wordt aan de kloosterlingen opgedragen om te bidden<br />
voor de voorvaderen, de ouders en de nakomelingen van de inwoners<br />
van de goede stad Maaseik en dat ,,ten eeuwighen daghen toe". De<br />
broederschap is maar een van de vier oorkonders die bij deze schen<br />
king optreden. Uit deze twee documenten kan men niet afleiden dat<br />
de broederschap het initiatief tot de stichting heeft genomen.<br />
2.2. De broederschap van Sint-Jacob<br />
Over deze broederschap weet men bijzonder weinig. Geen enkele<br />
naam van een lid is overgeleverd. Alleen een drietal vermeldingen in<br />
testamenten zijn tot nu toe bekend. De oudste vermelding dateert<br />
van 20 januari 1439, in het testament van Aleidis Henxt, een zeer be-<br />
middelde begijn, die zowel haar familieleden als vele kerkelijke in-<br />
stellingen in Maaseik met een schenking bedacht. De kapel van Sint-<br />
Jacob ontving van haar een Hollandse gulden15. De volgende ver<br />
melding dateert van 9 januari 1465. Op die datum liet Johan Vinx-<br />
kens, oud-burgemeester van Maaseik, zijn testament opmaken voor<br />
notaris Johannes van Walde. Hij vermaakte aan de Sint-<br />
Jacobsgezellen een half mud rogge16. Een derde vermelding dateert<br />
van 1467. In dat jaar schonken Willem Vogels en Agnes van der Del-<br />
15 Rijksarchief Hasselt, Kerkelijk Archief, Agnetenklooster te Maaseik, Cartularium, p. 281.<br />
16 J. GESSLER, Testament van Johan Vinxkens, in Limburg, VI, 1924-25, p. 210-211.
TWEE DOCUMENTEN OVER DE SHOTTING V.H. KRUISHERENKLOOSTER 89<br />
len uit Maaseik aan de Sint-Jacobskapel 20 grijpen ,, om hulpe tot<br />
eyn glaes te maken" 17.<br />
2.3. De beweringen van prior Arnold Hertzworms (1671-1691)<br />
Deze geleerde prior beweerde in 1686 dat in het jaar 1474 de<br />
Kruisheren te Maaseik werden ontvangen bij de kapel van Sint-Jacob<br />
die door de burgers of door de leden van die broederschap werd onderhouden,<br />
dat wil zeggen door hen die persoonlijk de bedevaart<br />
naar Sint-Jacob van Compostella hadden gemaakt18. Van deze kapel<br />
wordt beweerd dat ze zelfs voor het ontstaan van de stad werd<br />
gesticht19. Dit zou betekenen dat de kapel reeds voor 1244 zou<br />
hebben bestaan, datum waarop de stad Maaseik voor het eerst werd<br />
vermeld20. Dit kan echter niet met andere bronnen worden bevestigd.<br />
Indien de kapel inderdaad zo oud zou zijn, dan zou dat niet<br />
alleen een belangrijk prestedelijk element zijn om de stichting van<br />
de stad te verklaren maar dat zou ook betekenen dat in Maaseik een<br />
van de oudste Sint-Jacobskapellen zou zijn gesticht21.<br />
2.4. De vermoedelijke functie van de Sint-Jacobskapel<br />
Vermoedelijk zal het zo geweest zijn dat de broeders van Sint-<br />
Jacob zich niet alleen met de opvang van pelgrims bezig hidden<br />
maar dat ze ook onderdak verleenden aan behoeftige reizigers en dat<br />
ze ook arme zieken en ouden van dagen uit de eigen omgeving opnamen22.<br />
Dit laatste kan met gegevens uit de oorkonde van de kapitteldeken<br />
worden gestaafd23. Aangezien er in de hierna te bespre-<br />
17 J. HABETS, De archieven van bet kapittel der hoogadellijke Rijksabdij Thorn, dl. I: s.L,<br />
1889, p. 388, n° 396.<br />
18 We weten niet of die leden dat uit persoonlijke devotie deden of dat ze die bedevaart<br />
als straf hadden opgelopen. Dergelijke straf werd ook in Maaseik uitgesproken want er was een<br />
afkoopsom voor voorzien, nl. 20 Rijnse gulden, het dubbele van een strafbedevaart naar Rocamadour.<br />
J. GESSLER, Losse aantekeningen over de boetebedevaarten uit Loonsche en andere<br />
bescheiden, in P.S.H.A.L., dl LXXVII, 1941, p. 39.<br />
19 A. Hertzworms, Religio Sanctae Cruets, Roermond, 1686, p. 13.<br />
20 B. MERSCH, De stadsstichting en de parochiestichting te Maaseik. Een poging tot reconstructie<br />
van het feitelijke verloop (1244-1245), in: Limburg, 67, 1988, p. 129-138.<br />
21 J. VAN HERWAARDEN, Santiago de Compostella, s.L, 1985, p. 255-257 geeft een lijst van<br />
Sint-Jacobsgasthuizen en -broederschappen met de datum van stichting of van eerste vermelding.<br />
Maaseik komt in die lijst niet voor. Voor 1244 bestonden de volgende gasthuisstichtingen:<br />
Tongeren (1195), Mons (ca. 1195), Kamerijk (12de eeuw), Le Roeulx (1202), Atrecht (1218),<br />
Lille (1225), Lier (1236), terwijl Hoei (ca. 1263), Maastricht (13de eeuw), Luik (1246/9),<br />
Den Bosch (1430) van latere datum waren.<br />
22 IDEM, o.c, p. 227-228.<br />
23 Zie 3.2.
90 TWEE DOCUMENTEN OVER DE SHOTTING V.H. KRUISHERENKLOOSTER<br />
ken oorkonden nergens sprake is van bijgebouwen rond de kapel<br />
moet men niet uitsluiten dat de kapel zelf als verblijfplaats van rei-<br />
zigers en zieken werd gebruikt24.<br />
3. De oorkonde van de kapitteldeken (17 november 1474)<br />
3.1. De kapitteldeken van Aldeneik<br />
De kapitteldeken had, ten aanzien van de stadsparochie van Maas<br />
eik, de functie van titulair pastoor. Bovendien bezat hij aartsdiaco-<br />
nale bevoegdheden. Waarschijnlijk had de kapitteldeken op basis van<br />
die bevoegdheden het recht om te bepalen welke pastorale taken aan<br />
andere kerken en kapellen konden worden toevertrouwd en welk be-<br />
drag men hem daarvoor verschuldigd was25.<br />
De naam van de kapitteldeken was Johannes de Monte, of van den<br />
Berghe. Hij oefende die functie uit tot zijn overlijden in 149226.<br />
Van hem is een oorkonde in origineel bewaard, d.d. 20 maart 1477.<br />
In dat document wordt een ruiloperatie tussen het kapittel van Al<br />
deneik en het Agnetenklooster vastgelegd27.<br />
3.2. Pastorale taken<br />
Het nog op te richten klooster kreeg een zestal pastorale taken toe-<br />
bedeeld. Als eerste taak wordt vermeld het begraven van de doden,<br />
zowel van hen die daar hun laatste rustplaats zouden kiezen als van<br />
hen die hetzij tot de familie, hetzij tot de knechten, hetzij tot de ge-<br />
regelde commensalen behoorden. Lid van de familie van het klooster<br />
waren zij die door een milde gift deelden in de goede werken van de<br />
orde28. De geregelde commensalen waren zij die dagelijks aan tafel<br />
een voedselbedeling kregen. Vooral de vermelding van ,, geregelde "<br />
24 G.MARECHAL, Armen- en ziekenzorg in de Zuidelijke Nederlanden, A.G.N., dl. II,<br />
Haarlem, 1982, p. 272-273.<br />
25 Om de vergelijking te maken met de procedure voor de aanstelling van de begijnhofpastoor<br />
in 1265, zie B. MERSCH, De stadswording van Maaseik 1265-1418 Deel I, in Het Oude<br />
Land van Loon, XLV, 1990, p. 131.<br />
26 L. HEERE, e.a., Iijst van kanunniken ..., p. 18.<br />
27 Rijksarchief Hasselt, Kerkelijk Archief, Agnetenklooster te Maaseik, Chartarium, n° 20;<br />
afschrift in Cartularium, p. 202-203.<br />
28 Zowel Zuster Elisabeth van den Eel, van Breda, derde mater van het Agnetenklooster<br />
(1452-1482) als Jan van Geisbach, tweede rector van het Agnetenklooster (1438-1482) behoor<br />
den tot de ,,familia" van de Kruisbroeders, L. Heere, Het Kruisherenklooster ..., p. 13.
TWEE DOCUMENTEN OVER DE SHOTTING V.H. KRUISHERENKLOOSTER 91<br />
kostgangers schijnt erop te wijzen dat de broederschap zich daarmee<br />
al bezig hield29. Andere pastorale taken waren: het toedienen van<br />
de kerkelijke sacramenten, het verkondigen van het woord Gods, be-<br />
halve op zon- en feestdagen wanneer er in de parochiekerk gepreekt<br />
werd, het sprenkelen met wijwater, het vieren van alle ceremonien<br />
die in de orde van het H. Kruis gebruikelijk zijn en tenslotte, het<br />
houden van een of twee processies per jaar, om de broederschap en<br />
haar patroonheilige Sint-Jacob eer te bewijzen30.<br />
3.3. Verplichtingen<br />
De prior en de broeders zouden ieder jaar met Pasen aan de de-<br />
ken van het kapittel 16 oude groten verschuldigd zijn en aan het ka-<br />
pittel nog een oude groot. Van de offergaven die bij begrafenissen<br />
verschuldigd waren moest het klooster een derde deel afstaan aan de<br />
deken. De parochie-vicaris moest ieder jaar de H. Olie aan de prior<br />
en de broeders bezorgen.<br />
3.4. Ter vergelij king<br />
Het Agnetenklooster kreeg bij de stichting ook een document van<br />
de kapitteldeken, Johannes Coperdraet (21 mei 1430). Daarin werd<br />
bepaald dat het klooster hem jaarlijks met Allerzielen twee oude gro<br />
ten zou betalen maar dat het verder van alle parochiale taksen zou<br />
zijn ontslagen31. Het opvallende verschil tussen beide bedragen<br />
hield waarschijnlijk verband met het al dan niet uitoefenen van<br />
zielzorg.<br />
4. De oorkonde van de schepenbank, van de stadsmagistraat en van<br />
de broederschap van Sint-Jacob (23 november 1474)<br />
De aanhef van deze oorkonde bevat een duidelijke lofprijzing zo-<br />
wel van de almachtige God, zijn gezegende moeder, zijn apostel<br />
29 Voor de betekenis van familiaris en commensalis, zie J.F. Niermeyer, Mediae Latinitatis<br />
Lexicon Minus, Leiden, 1976, p. 409, familiaris: celui qui a ete admis a la communaute des<br />
bonnes ceuvres d'un monastere en p. 217, commensalis: compagnon de table, beneficiaire<br />
d'une allocation quotidienne en vivres.<br />
30 Meer hierover in 4.2.<br />
31 Rijksarchief Hasselt, Kerkelijk Archief, Agnetenklooster te Maaseik, Chartarium, oork.<br />
nr. 4.
92 TWEE DOCUMENTEN OVER DE SHOTTING V.H. KRUISHERENKLOOSTER<br />
Sint-Jacob de Meerdere als van het H. Kruis ,,aen welcken onsen ge-<br />
sontmaeker Jezus Christus, Mariae Soon Godt ende mensch, ons verlost<br />
heefft met sijn bittere doodt vanden eeuwighen doodt". Daarmee<br />
is zowel aan de patroonheilige van de kapel als aan de orde die<br />
ze in de toekomst zal bezitten de nodige eer gebracht. Ook wordt er<br />
gevraagd te bidden voor de voorvaderen die de kapel gesticht, getimmerd<br />
en begiftigd hebben. Uit die formulering kan men onmogelijk<br />
de ouderdom van de kapel afleiden, wel dat ze waarschijnlijk niet uit<br />
steen maar uit vakwerk was opgetrokken.<br />
4.1. De inbreng van het stadsbestuur<br />
In plaats van de gebruikelijke „ Burgemeisteren ind geswoeren Raet<br />
der stat van Eyck" worden hier „ policiemeysteren en rentmeisteren''<br />
vermeld. Deze politiemeesters en rentmeesters vindt men ook in an-<br />
dere oorkonden uit deze periode terug, nl. op 20 oktober 1471 en op<br />
25 februari 147532. Minstens gedurende deze periode werd Maaseik<br />
door die mensen bestuurd. Tijdens deze periode was het prins-<br />
bisdom en het daarmee verbonden graafschap Loon in de macht van<br />
Karel de Stoute; in zijn naam werden die gebieden bestuurd door<br />
Guy de Brimeu, heer van Humbercourt33.<br />
In het najaar van 1467, op 8 november voor Loon34 en op 28 no-<br />
vember voor Luik35 legde Karel de Stoute zijn voorwaarden op aan<br />
de goede steden die tegen hem in opstand waren gekomen. Dat<br />
hield in dat de burgers niet langer hun burgemeesters en raadsleden<br />
mochten kiezen maar dat het centrale gezag dat toen in Maastricht<br />
zetelde van boven of ,, politiemeysteren en rentmeysteren be-<br />
noemde. Politie had toen de betekenis van stadsbestuur. De rent<br />
meesters waren nodig om de veelvuldige boeten en belastingen te in-<br />
nen die Karel de Stoute aan het prinsdom oplegde.<br />
Toch kreeg het nog op te richten klooster heel wat voorrechten van<br />
het stadsbestuur. Het klooster zou immers dienstvrij, bedevrij, waak-<br />
32 Ibidem, Cartularium, p. 258-259 en p. 299-302.<br />
33 W. PARAVICINI, Guy de Brimeu. Der Burgundische Staat und seine adlige Fuhrungsschicht<br />
unter Karl dem Kuhnen, Bonn, 1975. Van sept. 1466 tot jan. 1477 vervulde Guy de<br />
Brimeu de functie van stadhouder van de hertog van Bourgondie in het prinsbisdom.<br />
34 MJ. WOLTERS, Codex diplomatics Lossensis, p. 412-418.<br />
35 Liege et Bourgogne. Catalogue, Luik, 1968, p. 207-208.
TWEE DOCUMENTEN OVER DE SHOTTING V.H. KRUISHERENKLOOSTER 93<br />
vrij en vrij van alle stadsaccijnzen zijn. Dienstvrij hield in dat het<br />
klooster niet moest meehelpen aan het ruimen van de grachten of het<br />
breken van het ijs36. Bedevrij betekende dat het klooster niet<br />
hoefde bij te dragen in de beden, de belasting die door de staten van<br />
Luik werden opgelegd37. Waakvrij hield in dat de Kruisheren de<br />
wacht niet moesten optrekken op de stadsmuren. In tijden van ge-<br />
vaar moesten ook de onderdanen van het schoutsambt Maaseik samen<br />
met de buitenburgers van de stad de wacht houden38. Vrijstelling<br />
van accijnzen hield o.a. in dat het klooster geen verbruiksbelasting<br />
moest betalen op bier en wijn39.<br />
Het klooster hoefde ook geen belasting te betalen op het klooster-<br />
terrein en op 20 bunder grond die ze mochten verwerven binnen het<br />
gebied van de schepenbank van Maaseik. Wanneer ze echter enige<br />
personen meer zouden opnemen, zodat ze meer grond of pacht er-<br />
bij kregen, dan moesten ze daarvan belasting betalen, volgens de uit-<br />
spraak van de gemeente. Uit deze bepaling blijkt dat het stadsbestuur<br />
het aantal kloosterlingen en het grondbezit wilde beperken.<br />
4.2. Wensen van de broederschap van Sint-Jacob<br />
De broederschap wenste dat de Kruisheren hun religieuze plechtigheden<br />
samen met hen zouden vieren. Zo vroegen ze dat de Kruisbroe-<br />
ders hen behulpzaam zouden zijn op 25 juli, het feest van Sint-Jacob<br />
de Meerdere40. Verder ook bij de belangrijkste processie van Maas<br />
eik, nl. op zondag voor het feest van Sint-Jan in de midzomer<br />
(24 juni). Ook de dag van de wijding van hun kapel, de 9e oktober,<br />
wilden ze samen met de Kruisbroeders vieren, namelijk met hoogmis,<br />
vespers, processie en verder, de avond voordien, met een nachtwake<br />
voor de overledenen en met het bezoek aan hun graven.<br />
36 G. RENSON, De statuten der stad Maaseik (1610) 2e reeks, Het Oude Land van Loon,<br />
II, 1947, p. 112. Het klooster grensde immers niet aan de stadsgrachten.<br />
37 In 1470 werd het klooster van de Agneten voor 24 pond aangeslagen, het kapittel van<br />
Aldeneik voor 100 pond en de stad voor 424 pond en 10 schelling. J. DARIS, Histoire du di<br />
ocese et de la principaute de Liege pendant te XVe siecle, Luik, 1887, p. 20-22.<br />
38 PJ. MAAS, Geschiedenis van Neeroeteren, dl. I, Roeselare, 1905, p. 203. G. RENSON,<br />
o.c, p. 112.<br />
39 Van een dergelijk privilege genoten ook de kapittelheren nadat ze zich in 1571 binnen<br />
de stad vestigden. L. HEERE, De abdij van Sint-Maria, Relindis en Harlindis te Eiky Maaseik<br />
1968, p. 43-44.<br />
40. Een aantekening van T. VANHASSELT in Cahier I, p. 17 uit een register van het Kruisherenklooster<br />
uit Maastricht d.d. 24 juli 1546 blijkt dat op die datum 2 Kruisheren uit<br />
Maastricht, broeder liberals Senior en broeder Joannes van Wyck naar het convent in Maaseik<br />
gingen om daar aan de processie deel te nemen. Ze ontvingen daarvoor 2 gulden en 7 stuivers.
94 TWEE DOCUMENTEN OVER DE SHOTTING V.H. KRUISHERENKLOOSTER<br />
Uit dit alles blijkt dat de broederschap de bedoeling had om verder<br />
te blijven bestaan.<br />
4.3. De inbreng van de schepenbank<br />
De schepenbank was niet alleen met criminele rechtspraak belast,<br />
maar vooral ook met burgerlijke. Dit hield toen ook in de bekrach-<br />
tiging van eigendomsoverdrachten en van allerlei afspraken tussen<br />
partijen. De schepenbank regelde dus de overdracht van de kapel met<br />
een gewijd altaar, met een misgewaad, een misboek en een kelk. Bij<br />
de kapel hoorde ook een inkomen van 28 malder rogge. Nog een<br />
tweede maal treedt de schepenbank in deze oorkonde naar voren, nl.<br />
bij het bezegelen van de gehele akte.<br />
5. Besluit<br />
Door de beide oorkonden is de betekenis van de broederschap van<br />
Sint-Jacob iets duidelijker geworden. Zo bestaat het sterk vermoeden<br />
dat ze al ,,geregelde commensalen'' onderhielden met de 28 mud<br />
rogge die als inkomsten aan hun kapel verbonden waren (zijnde, in<br />
Loonse maat, 6.780 liter). Waarschijnlijk was er voor hun kapel een<br />
bedienaar, gezien de liturgische voorwerpen die er voorhanden wa<br />
ren. In ieder geval nam de broederschap deel aan de processies in de<br />
stad en hadden ze zelf een processie, nl. op het feest van de wijding<br />
van hun kapel op 9 oktober. Dan werd ook voor de overleden gildebroeders<br />
gebeden. Spijtig genoeg is geen enkel lid van de broeder<br />
schap bij naam bekend en dus is het niet mogelijk om iets over de<br />
maatschappelijke positie van de leden te zeggen. Ook hun rol bij de<br />
stichting is niet duidelijk, tenminste als men op de inhoud van de<br />
beide oorkonden afgaat. Wei kan men stellen dat de broederschap<br />
van de Kruisheren verwachtte dat ze de geestelijke en caritatieve activiteiten<br />
zouden voortzetten.<br />
Van de twee oorkonden moet de oorkonde van de wereldlijke overheid<br />
chronologisch voor die van de geestelijke overheid worden geplaatst.<br />
Eerst was er de schenking van de kapel annex grond aan de<br />
prioren en de broeders van het H. Kruis en pas daarna konden die<br />
toestemming vragen aan de kapitteldeken om tot een kloosterstich-<br />
ting te mogen overgaan.
TWEE DOCUMENTEN OVER DE STICHTING V.H. KRUISHERENKLOOSTER 95<br />
Het stadsbestuur is nogal ruim met het toekennen van voorrech-<br />
ten — er is immers nog geen mannenklooster in Maaseik — maar<br />
stelt wel beperkingen aan het grondbezit binnen Maaseik en daarmee<br />
onrechtstreeks ook aan het aantal kloosterlingen. De geestelijke overheid<br />
droeg het toekomstig klooster een aantal pastorale taken op<br />
waardoor het klooster een aanvullende rol zou kunnen spelen bij de<br />
zielzorg in de stad.<br />
SUMMARY<br />
Gilbert Mersch<br />
The Crosier Monastery of Maaseik was founded in 1476. In this article two documents<br />
are examined, which precede this foundation and date from 1474. One of them is a chatter<br />
that comes from the town government, in which the donation of the St. James' chapel with<br />
the pertinent land to the Crosiers was promised. Chronologically this document was the former.<br />
Only then the Crosiers could ask the Dean of the Chapter for permission to erect a house in<br />
the town.<br />
Up to that time there was no monastery of men in Maaseik. The town governement was<br />
therefore liberal in granting rights and privileges.<br />
The ecclesiastical authorities charged the future monastery with some pastoral tasks, so that<br />
it could play a supplementary part in the pastoral care of the town.<br />
ZUSAMMENFASSUNG<br />
G. REIJNERS o.s.c.<br />
DAS KreuzherrenklOSTER IN MAASEIK wurde bekanntlich 1476 gegriindet. Im obigen Text<br />
werden zwei Urkunden untersucht, die der Griindung des Klosters vorangingen, und die im<br />
November 1474 zu datieren sind. Eine dieser Urkunden stammt von der Stadtverwaltung. Es<br />
handelt sich darin um die Jakobskapelle. Die Stadtverwaltung war bereit, diese Kapelle mit<br />
dem zugehorigen Grundstuck an die Kreuzbriider zu ubertragen. Zeitlich geht dieses Dokument<br />
voran. Erst danach konnten sie den Propst des Kapitels um die Genehmigung bitten, in<br />
Maaseik ein Kloster zu griinden.<br />
Zu der Zeit gab es in Maaseik noch kein Mannerkloster; die Stadtverwaltung war denn auch<br />
grofiziigig im Schenken von Rechten und Privilegien. Die geistliche Obrigkeit der Stadt stellte<br />
dem zukunftigen Kloster einige pastorale Aufgaben in Aussicht, so dafi das Kloster eine<br />
erganzende Rolle in der stadtischen Seelsorge spielen konnte.<br />
G. Reijners o.s.c.
96 TWEE DOCUMENTEN OVER DE SHOTTING V.H. KRUISHERENKLOOSTER<br />
RESUME<br />
Le couvent des Croisiers de MAASEK fut fonde en 1476. Notre texte etudie deux chartres qui<br />
precedent et qui datent toutes les deux de 1474.<br />
II y a un document des autorites civiles ou nous apprenons la donation de la chapelle Saint-<br />
Jacques et du terrain avoisinant.<br />
Chronologiquement ce document precede l'autre. Seulement apres ... les Croisiers pouvaient<br />
demander au Doyen du Chapitre 1'autorisation de fonder un Couvent.<br />
A ce moment il n'y avait pas de communaute religieuse pour hommes a Maaseik et c'est<br />
pourquoi les autorites civiles etaient genereuses pour accorder des droits et des privileges.<br />
Les autorites ecdesiastiques delegufcrent certain nombre de facultes pastorales de sorte que<br />
les Croisiers purent participer a la charge d'ames de la paroisse.<br />
C. Brasseur o.s.c.
EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN<br />
JAKOB HOOGEN (1742-1805)<br />
Kruisheer en Prior-Pastoor van Wegberg<br />
Op 1 april 1805 verscheen in Per Beobachter fur das Rurdepar-<br />
tement, toen deel uitmakend van Frankrijk, het volgend,, in Memo-<br />
rtam ":<br />
,, Het Roerdepartement en de mensheid heeft een merkwaardig<br />
man verloren. Een geleerde en belezen man, bezield met een nim-<br />
mer aflatende ijver om zich ten nutte te maken voor de gemeen-<br />
schap, steeds het goede te bevorderen door zijn voorbeeld, zijn geschriften<br />
en zijn leer. Oprechte eenvoud en een minzaamheid zon-<br />
der pretentie kenmerkten hem, maar ook kracht en moed in het<br />
bestrijden van alien, die schijn voor werkelijkheid willen laten door-<br />
gaan, Voor huichelaars was hij een gesel, voor oprechten een toe-<br />
vlucht. Kortom hij was een praktisch en wijs man een ware wegwij-<br />
zer voor anderen. Hij strooide het goede zaad en het loon zal hem<br />
niet zijn ontgaan ''.<br />
Op 3 Mei van datzelfde jaar schreefProf. Schram over zijn vriend<br />
in Westfalischen Anzeiger:<br />
,,Zijn leven was onberispelijk evenals zijn leer. Zijn geest was verheven<br />
boven de ijdelheden van deze wereld. Hij was trouw aan zijn<br />
hemelse roeping, die zich aan ieder, die ogen heeft om te zien en<br />
oren om te horen, openbaart in de stem van de plicht en van de<br />
natuur''.<br />
Dit is een keuze uit de vele ,, in memoriam 's ", die verschenen onmiddellijk<br />
na de dood van JAKOB HOOGEN Kruisheer en prior-<br />
Pastoor van Wegberg.
98 EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN<br />
Bij de kruisheren van zijn tijd was hij nagenoeg onbekend. In de<br />
definities der Generale Kapittels zoekt men tevergeefs naar zijn<br />
naam K In de Annales van Hermans komt zijn naam enkele keren<br />
voor als deze hem noemt als opvolger van H. Reynders als prior-<br />
pastoor in Wegberg of als hij een lijst geeft van de prioren in die<br />
tijd2.<br />
Die onbekendheid bij zijn medebroeders in die tijd is te begrijpen,<br />
aangezien hij eerst in de openbaarheid trad, toen het ene klooster na<br />
het andere werd opgeheven3.<br />
Kort na zijn dood werd hij ook in Duitsland een vergeten man we-<br />
gens de politieke troebelen in die tijdA.<br />
Eerste rond de tweede helft van deze eeuw werd Hoogen aan de<br />
vergetelheid ontrukt dank zij de archivarissen van Keulen (R. Haass)<br />
en van Bonn (W. Zimmermann). De eerste gafin 1932 enkele no<br />
tifies over Hoogen'', en schreef in 1952 over hem een artikel in<br />
Clairlieu6, terwijl Zimmermann een vollediger beschrijving van zijn<br />
leven gafin 19537. Tenslotte vinden we bijEvertz-Cohnen een ar<br />
tikel over Hoogen, gedateerd 19768.<br />
Uit de opschriften, die de drie auteurs boven hun artikel schreven<br />
blijkt dat Hoogen een belangrijk en veelzijdig man was, maar tevens<br />
mogen we besluiten dat Hoogen, enige uitzonderingen daargelaten,<br />
nagenoeg ook voor de kruisheren van heden een onbekende geble-<br />
ven is. Het enige artikel in Clairlieu door R. Haass in het Duits geschreven,<br />
zal daaraan weinig veranderd hebben. We zijn dan ook<br />
1 A. VAN DE PASCH: Definities der generale kapittels van de Orde van het H. Kruis<br />
1410-1786 - Brussel 1969.<br />
2 C.R. HERMANS: Annales Canonicorum Kegularium S. Augustini Ordinis S. Crucis. Silvae<br />
Ducis 1858 I (2), 161, III, 571, 577.<br />
3. E. FONTAINE: Mgr. Jacques Dubois, Generaldes Croisiers a Huy. 1778-1796 - Iichtland<br />
Diest 1947, passim.<br />
4. Vooral na 1806 verandert Keizer Napoleon de politieke toestanden in heel centraal<br />
Europa.<br />
5 R. HAASS: Die Kreuzherren in den Rheinlanden - Bonn 1932, 230-231.<br />
6 R. HAASS: Jakob Hoogen, Kreuzherrenprior undPfarrer in Wegberg, Ein angesehener<br />
Seelsorger und Scbulmann der Aufkl'drungszeit am Niederrbein - Clairlieu jg. 10 (1952), 54-62.<br />
7 W. Zimmermann: Jakob Hoogen (1742-1805), Prior des Kreuzherrenklosters und Pfarrer<br />
in Wegberg, derfuhrende Aufkldrer undPadagoge am Niederrbein - Rbeiniscbe Vierteljabrsblatterjg.<br />
18 (1953), 227-248. Verder geciteerd Zimmermann a.a. (aangeduid artikel)<br />
8 G. Evertz-Cohnen: Kirchengeschichte der Pfarre-Wegberg - Wegberg 1976. Vooral p.<br />
73-87: Der Pfarrer und Prior Jakob Hoogen. Der ,,sociale Pfarrer". Verder geciteerd Evertz-<br />
Cohnen.
EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN 99<br />
overtuigd dat een levensbeschrijving van deze figuur in het Nederlands<br />
niet overbodig is. Vanzelfsprekend zullen we dit doen aan de<br />
hand van de gegevens, die de drie auteurs ons geschonken hebben.<br />
We zullen er een dankbaar gebruik van maken. Wei zullen we trachten<br />
hem duidelijker in zijn tijd te plaatsen. Zonder twijfel heeft deze<br />
strever naar een vernieuwd Christendom ons nu nog iets te zeggen.<br />
Met Zimmermann betreuren wij dat archief en brieven van Hoo<br />
gen, die in 1876 nog in Viersen aanwezig waren, niet meer te vinden<br />
zijn en als verloren moeten worden beschouwd^'. Een brief is nog,<br />
zij het in een afschrift, gevonden. Deze is gericht tot Wallraf pro<br />
fessor aan de Universiteit te Keulen en werd uit Wegberg verzonden<br />
op 17 Augustus 1802. Dit schrijven heeft betrekking op de inrichting<br />
van het nieuw opgerichte Bisdom Aken, waarin Hoogen ook terugblikt<br />
op zijn wetenschappelijke vorming. Zimmermann publiceerde<br />
de brief in 1954 met commentaar en enkele nieuwe gegevens10.<br />
I. Het Godsdienstig leven in de 18e en in het begin van de 19e<br />
eeuw<br />
Het godsdienstig leven in deze tijd van de ,,Verlichting'', waarin<br />
Hoogen leefde (1742-1805) was niet schitterend. Rogier meent het<br />
te kunnen karakteriseren met de volgende woorden uit de Apokalyps<br />
(13,6): ,, Omdat ge lauw zijt en noch koud, noch heet, zal ik u uitbraken<br />
uit mijn mond". Wat de godsdienstbeleving betreft: in de<br />
hogere kringen, aan het hof, bij de aristocratie en dikwijls bij de bisschoppen<br />
en andere hogere geestelijken, wijst Rogier naar de woor<br />
den van het Evangelie (Math. 23, 27-28): ,,Gij lijkt op witgekalkte<br />
graven, die er van buiten wel mooi uitzien, maar van binnen vol zijn<br />
met doodsbeenderen en allerhande onreinheid" n.<br />
Verder wijst Rogier op de grote vooruitgang van de natuurwetenschappen<br />
in die tijd, waarmede de geesteswetenschappen geen gelijke<br />
tred houden. Ook de kerkelijke wetenschappen niet: ,,stagnatie, verstarring<br />
en verval kenmerken de godgeleerde studien en beheersen de<br />
faculteiten, de kloosterscholen en de seminaries " n.<br />
9 Zimmermann a.a., 227 opmerking 1.<br />
10 W. ZIMMERMANN: Ein Nachwortzu ,Jakob Hoogen (1742-1805)" in Rheinische Vierteljahrsbl'dtter\g.<br />
19 (1954), 234 enz. Verder geciteerd: Zimmermann Nachwort.<br />
11 Rogier in Geschiedenis van de Kerk Deel VII - Hilversum-Antwerpen 1964, 123.<br />
12 Rogier ibid., 127.
100 EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN<br />
Aubert ziet hier of daar nog wel een lichtpunt: men vindt nog wel<br />
afzonderlijke vurige religieuzen, maar over het algemeen kan men<br />
nog moeilijk begrip opbrengen voor het kloosterleven en zeker niet<br />
voor het meditatieve kloosterleven. De kloosters raken minder bevolkt<br />
en zijn rijk. Het volk krijgt de indruk dat kloosterlingen het er goed<br />
van nemen en verder niets om handen hebben. Wat de wereldheren<br />
betreft: velen leven van prebenden en bekommeren zich niet om de<br />
zielzorg. De brede massa vervulde uiterlijk nog wel haar plichten,<br />
maar zonder veel overtuiging13.<br />
Paus en curie stonden vijandig tegenover de ,,Verlichting" en reageerden<br />
slechts negatief: waarschuwingen, veroordelingen en banvloeken,<br />
hetgeen bij velen vooral in Frankrijk een anti-christelijke<br />
geest wekte en het Dei'sme bevorderde.<br />
Deze algemene beschrijving geldt ook voor Oostenrijk en de duitse<br />
landen voor de eerste helft van de 18e eeuw. Maar in de tweede helft<br />
van deze eeuw ontstaat daar een krachtige beweging, die streeft naar<br />
een vernieuwd innerlijk Christendom en wel steunend op de ideeen<br />
van de „ Verlichting' \ een moedige poging om het Christendom bij<br />
de tijd te brengen zonder de dogma's van de kerk prijs te geven, een<br />
christelijke of katholieke ,, Aufklarung'' dus. De katholieken volgden<br />
hierin de protestanten, maar voor de katholieken betekende het<br />
wel het betreden van een weg met voetangels en klemmen. Zij<br />
moesten de waarschuwingen en veroordelingen van Paus en curie<br />
naast zich neerleggen. Zij konden dit doen dank zij het episcopalisme,<br />
dat de eigen jurisdictie beklemtoont van de bisschoppen en de<br />
pauselijke jurisdictie over heel de kerk bestrijdt. De paus wordt dan<br />
gezien als de voornaamste bisschop en als voorzitter van een federatie<br />
van de lokale kerken; als een ereprimaat dus. Die strijd tussen Rome<br />
en de Duitse keurvorsten-bisschoppen zal geheel de 18e eeuw aanhouden<br />
tot het begin van de 19e eeuw14.<br />
Om zich een beeld te vormen van de ,,idealen'\ die de Aufkla<br />
rung nastreefde kan het volgende dienen. Rogier vindt het verrassend<br />
13 R. AUBERT in Handbucb derKirchengeschichte\ Band, VI, 1 - Herder - Freiburg 1971<br />
3-9.<br />
14 Zie voor de evolutie van het episcopalisme: Rogier a.w. Deel VII, 86-108 en H-Raab in<br />
Handbuch der Kirchengescbichte Band V, 477-491.
EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN 101<br />
de tijdschriften en dnikwerken door te bladeren, die nu vergeten slui-<br />
meren in de bibliotheken. Hij schrijft:<br />
,,Men ontmoet er slag op slag van alles, wat in onze dagen weer als gloednieuw<br />
en gedurfd te berde gebracht wordt, met name kritiek op traditionele devoties, op<br />
een overmaat van heiligenverering, op bedevaarten en aflaten, op communiceren<br />
buiten de mis, op onverstaanbaar celebreren, op missen aan twee, drie altaren te-<br />
gelijk; ook pleidooien voor een meer bijbelse vroomheid, voor matiging in de cul-<br />
tus der Heilige Reserve en in de heiligenverering, voor het opnemen van de doop-<br />
seltoediening in een gemeenschapsplechtigheid, voor een gedeeltelijk gecombi-<br />
neerde opleiding van priesters en predikanten, voor gezamelijke bijbel-colportage,<br />
voor het invoeren van de landstaal in de eredienst. Het laatste desideratum, ten<br />
dele zeker gei'nspireerd door democratische, nationale en tolerante tendensen, was<br />
een stokpaard van het episcopalistische streven naar een bijna volkomen zelfstan-<br />
digheid der landskerken" 13.<br />
We zouden er nog aan kunnen toevoegen: het streven naar af-<br />
schaffing van het verplichte priestercelibaat, afschaffing van het la-<br />
tijnse brevier, dat toch maar een geprevel is, actieve deelname van het<br />
volk aan de Eucharistieviering, hetgeen meebrengt, dat die gehou-<br />
den wordt in de landstaal en de plaatsing van de ofifertafel meer naar<br />
het midden van de kerk en van de verwijdering van de heiligenbeel-<br />
den, die de aandacht voor de Eucharistieviering afleiden. Terugkeer<br />
dus tot de eenvoud van het oude Christendom.<br />
Vanzelfsprekend leidde dit tot excessen. De dogma's werden op de<br />
achtergrond gehouden en de nadruk viel op het zedelijk leven. Som-<br />
migen kwamen dicht bij een Deisme en dachten te werelds, zodat de<br />
godsdienstige geloofswijsgeer F. Jacobi, zelf aanhanger van de Auf-<br />
klarung eens zeide: ,, Een God te hebben om op onze bezittingen te<br />
passen is een Gruwel" 16.<br />
Binnen de Aufklarung moet men dus onderscheid maken tussen<br />
de gematigden en de meer radicalen. Het spreekt vanzelf dat er in<br />
de duitse landen veel tegenstanders waren, de z.g. ,,conservatieven'M<br />
vooral onder de lagere geestelijkheid, die het dictatorial bewind van<br />
de Keurvorsten-Bisschoppen moe waren en hun aanklachten langs de<br />
nuntii naar Rome stuurden, ook lasterlijke aanklachten.<br />
15 Rogier a.w. Deel VII, 142.<br />
16 Bij Rogier a.w., 32.
102 EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN<br />
Tenslotte willen we nog vermelden dat de duitse Aufklarung steun<br />
verwachtte van Oostenrijk, waar Jozef II een kerkhervorming begon,<br />
terwijl paus en curie niets te zeggen hadden. Pius VI reisde wel naar<br />
Wenen voor een persoonlijk onderhoud met de monarch. De Paus<br />
werd entoesiast onthaald door het volk, maar moest toch onverrich-<br />
terzake terugkeren.<br />
//. Jakob Hoogen als student en professor te Keulen<br />
Over Hoogens verblijf te Keulen hebben we slechts spaarzame berichten;<br />
uit de tijd daarvoor niets, dan dat hij werd geboren op 27<br />
Febr. 1742 te Kempen (Keurvorstendom Keulen) en bij zijn doopsel<br />
aldaar de namen kreeg van Petrus Jacobus Henricus. Hij zelf noemde<br />
zich Jakob Hoogen, ondertekende zijn brieven en officiele stukken<br />
met die naam en zo staat hij ook bekend. In zijn geboorteplaats zal<br />
hij de lagere school hebben gevolgd en ook, of in de nabijheid, de<br />
middelbare studies hebben voltooid.<br />
In Keulen studeerde hij aan het vanouds bekende Laurentianum,<br />
waar hij op 15 Febr. 1760 promoveerde en de graad van Magister in<br />
de wijsbegeerte verwierf (magister Artium tot welke faculteit ook de<br />
wijsbegeerte behoorde). Hij was toen nauwelijks 18 jaar.<br />
Welke wijsgeren Hoogen tijdens zijn studie te Keulen, heeft leren<br />
kennen, weten wij niet. We mogen echter veronderstellen dat deze<br />
illustere student kennis heeft opgedaan van de filosofen van zijn tijd,<br />
van de duitse verlichting, de Aufklarung. Trouwens later zal Hoogen<br />
zelf verklaren dat hij reeds te Keulen sympathiek stond tegenover de<br />
verlichting17. Gezien zijn latere waardering voor de Pruisische<br />
vorsten, zal hij kennis gemaakt hebben met de filosofie van Frederik<br />
de Grote, die behalve despoot, ook een vooraanstaand filosoof<br />
was, een verlicht despoot, die in 1740 schreef, dat alle godsdiensten<br />
moeten gerespecteerd worden en de staat alleen daarop acht moet geven,<br />
dat geen aan de andere afbreuk doet, want ieder moet hier op<br />
zijn eigen manier zalig kunnen worden18. Later zal Hoogen dan<br />
ook vriendschapsbetrekkingen onderhouden met de z.g. geloofsfilo-<br />
sofen, zoals we nog zullen zien.<br />
17 In Obscumntismus. Einige Worte an die Feinde des Lichtes, bij Zimmermann Nachwort,<br />
238.<br />
18 Bij Storig Geschiedenis van de Filosofie II - Utrecht-Nijmegen 1964 biz. 114.
EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN 103<br />
Van november 1762 tot 1767 wordt Hoogen professor in de grammatica<br />
aan hetzelfde Laurentianum, eerst in de lagere en dan in de<br />
hogere klassen.<br />
Hij gaf dus les in de klassieke talen en zal ook de twee uren godsdienst<br />
gegeven hebben, die op het programma stonden. Hierin moet<br />
wel de reden gevonden worden van zijn briefwisseling met de pro-<br />
fessoren Heyne en Gellert19.<br />
Christian Gottlob Heyne (1729-1812) was toen hoogleraar in de welsprekendheid<br />
aan de Universiteit te Gottingen. Hij was ook specialist in de kennis van de<br />
Oudheid en gaf verschillende werken van klassieke talen met commentaar uit,<br />
welke Hoogen in zijn lessen zal gebruikt hebben.<br />
Christian Fiirchtegott Gellert (1715-1769) was hoogleraar in de Poezie aan de<br />
universiteit van Leipzig. Hij was de gematigde verlichting toegedaan, een zeer<br />
godsdienstig man en bekend om zijn duidelijke zedenleer. Zelf een gevierd dichter<br />
gaf hij o.a. in 1757 een bundel geestelijke liederen uit, die nog lang door de duitse<br />
jeugd gezongen werden.<br />
Gezien Hoogen's liefde voor het lied, die zich later ten voile openbaarde, zal<br />
hij vooral bij zijn godsdienstlessen Gellert's liederen gebruikt hebben20.<br />
Hoogen's godsdienstlessen bestonden zeker niet in het stellen van<br />
katechismusvragen, waarop een vanbuitengeleerd antwoord werd verwacht.<br />
Hij had immers kennis gemaakt met de opkomende nieuwe<br />
duitse pedagogie, die een meer socratische methode voorstond<br />
d.w.z.: door het stellen van vragen de leerlingen het goede antwoord<br />
laten vinden, een antwoord dus, dat door nadenken gevonden wordt.<br />
Later, terugblikkend op zijn Keulse tijd, schrijft hij in een van zijn<br />
geschriften21 dat het Keulse volk wel een goed volk was, maar op<br />
godsdienstig gebied doorgaans bestond uit ,, mechanische'' christenen.<br />
Ook ergerde hij zich daar aan de twistpredikaties, die met zoveel<br />
liefdeloosheid gehouden werden. Een ,, mechanische " of uiterlijke<br />
godsdienst kon hij niet verdragen; christenen moesten van hun<br />
geloof leven en dank zij de ,,Aufklarung" van een geloof zonder bijgeloof.<br />
In Keulen was Hoogen al in kiem, wat hij later worden zou:<br />
19 Zie Hoogen in zijn brief aan Wallraf-Zimmermann Nachwort, 237.<br />
20 Deze bijzonderheden over Heyne en Gellert bij WinklerPrins en Universele Wereld geschiedenis<br />
Deel 7 Hasselt 1976: Trefwoorden onder jaar 1757 biz. 663.<br />
21 Nl. in Der Geist derPolemik ist nicht der Geist des Christentums - Krefeld 1802, biz.<br />
12, zie Haass Clairlieu jg. 10 (1952), 54.
104 EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN<br />
een man van de Verlichting, een pedagoog, een verdraagzaam man,<br />
die oecumenisch was ingesteld.<br />
Later, in zijn brief aan Wallraf, noemt hij zich een onbeduidend<br />
professor van Keulen, maar zo onbeduidend was hij niet: de brieven,<br />
die hij van de professoren Heyne en Gellert ontving, waren waarde-<br />
rend en getuigden van hoogachting, zoals hij zelf in de brief aan<br />
Wallraf schrijft. Prof. Gellert schijnt hem zelfs te hebben uitgenodigd<br />
om naar Leizpig te komen of naar Dresden, maar daar lag zijn roe-<br />
ping niet22.<br />
Enkele onzekerheden vragen nu om een oplossing en wel voor-<br />
eerst: waar en wanneer trad Hoogen in bij de Kruisheren ? Het lijkt<br />
voor de hand te liggen dat hij in Keulen intrad en wel tussen Febr.<br />
1760 en Nov. 1762. Maar dit is allerminst zeker. In de lijst van con-<br />
ventualen, die loopt van 1679-1789 komt zijn naam niet voor23.<br />
Het kan zijn dat die lijst niet volledig is. Een tweede mogelijkheid,<br />
die enige grond heeft is Hohenbusch, omdat enkele visitatierelicten<br />
van de parochie Wegberg zeggen dat deze parochie volledig ge'incor-<br />
poreerd is in het convent van de kruisheren te Hohenbusch24. Wel<br />
staat in officiele acten dat de Magister Generaal de pastoor-prior voor-<br />
stelt en daarna benoemt, maar uitzonderingen daargelaten, zal hij<br />
dat wel gedaan hebben langs de prior van Hohenbusch.<br />
Blijft de vraag waar Hoogen zijn theologische studies heeft vol-<br />
tooid. Het staat wel vast dat dit te Keulen gebeurde. Naar eigen zeg<br />
gen volgde hij een paar jaar de ,, Vorlesungen" van de Dominicanen,<br />
die deze in die tijd hidden aan de Universiteit en in hun klooster al-<br />
daar. Hij denkt daar later nog aan terug en wel met dankbaarheid<br />
voor zijn leermeesters en met achting voor hun karakter, ofschoon hij<br />
niet bij hun grondstellingen wil zweren25. Hij kan die gevolgd heb<br />
ben van September 1767 tot September 1769. Twee jaar theologie<br />
was voldoende om priester te worden gewijd en dat zal dan begin<br />
September 1769 gebeurd zijn. Onmiddellijk na zijn priesterwijding<br />
22 Natorp bij Zimmermann a. a. 288.<br />
23 Zie A. VAN DE PASCH, Kapittelbesluiten van het Kruisherenklooster te Keulen 1679-1789<br />
- Clairlieu jg. 33 (1975) biz. 51-58 (Lijst van de conventualen biz. 52-58).<br />
24 Zie EVERTZ-COHNEN, a.w., 116, waar ook staat dat Sibelius benoemd werd op voordracht<br />
van de generaal en de overste van Hohenbusch.<br />
25 Hoogen bij Zimmermann Nachwort 238 en nota 27.
EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN 105<br />
zal hij benoemd zijn als kapelaan te Wegberg om de pastoor-prior bij<br />
te staan in ,,preken, katechismus geven, biechthoren en ziekenbezoek"26.<br />
///. Jakob Hoogen kapelaan en prior-pastoor te Wegberg<br />
Eerste periode 1769-1794.<br />
De parochie Wegberg werd de 7e October 1639 definitief in de<br />
Orde van het H. Kruis gei'ncorporeerd. Het dokument, waarvan we<br />
hier een korte inhoud geven, is nog bewaard in het Parochiearchief27.<br />
Freiherr Franz von Spiering en echtgenote Freifrau Elisabeth Walburga von Spiering,<br />
geb. von Hatzfeldt staan het patronaatsrecht af aan de Kniisheren met alle<br />
beneficies en rechten. De kruisheren zullen bij de parochiekerk een klooster bouwen,<br />
waarvan de prior tevens pastoor zal zijn. Verder zullen de Kruisheren er zoveel<br />
leden plaatsen als nodig is voor de zielzorg en die van de inkomsten kunnen<br />
leven. Zij zorgen dus voor een pastoor, voor vicarissen, kapelaans en koster. Ook<br />
moeten ze zorg dragen voor de school en goede onderwijzers aanstellen.<br />
Tenslotte zullen ze op zon- en feestdagen, als het nodig is, een kapelaan sturen<br />
om de dienst te verzorgen in de slotkapel Tuschenbroich.<br />
De Kruisheren hebben wel nook hun beloften volledig waar kun<br />
nen maken. De tijd om nieuwe stichtingen tot stand te brengen was<br />
blijkbaar voorbij. Aanvankelijk woonde de pastoor met zijn kapelaan<br />
(soms twee) in de pastorie. Ook was daar een schuur, waar de pachters<br />
hun tienden konden afdragen. De pastoor werd benoemd door<br />
de Magister Generaal. Tot een priorkeuze is het nook gekomen. Om<br />
toch zoveel mogelijk tegemoet te komen aan de wens van de stichters,<br />
verleende men aan de benoemde pastoor de waardigheid van<br />
prior28. Eerst onder Johannes Reynders (de latere Generaal) prior-<br />
26 Zo bij de benoeming van Joh. BONGARDT en W. SANDERS in 1673. A. VAN DE PASCH-<br />
Def 499-<br />
27 Zie EVERTZ-COHEN, 184-187. Het stuk werd ondertekend door beide partijen; van de<br />
kant van de Kruisheren door Augustinus Nerius, Prior te Hoei en Generale Overste; Henricus<br />
Waltheri, prior te St. Agatha, Goswinus Judaeus Prior van Hohenbusch, Clamor Averkamp,<br />
Prior in Keulen en Adolphus Osterhausen, prior in Dusseldorf.<br />
28 Gen.Kapittel 1669 Def. 494, bevestigd in Gen. Kapittel 1673 Def 497.
106 EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN<br />
pastoor van 1727-1735, werd een klooster gebouwd en daarom werd<br />
hij ook wel de tweede stichter genoemd29.<br />
Toen Hoogen in Wegberg aankwam, telde het klooster vier leden:<br />
prior-pastoor Hubertus Reynders, geboren te Maaseik in 1704 en dus<br />
nu 65 jaar en meer dan 30 jaar pastoor. Hij stond hoog in aanzien<br />
in de Orde, had als Vicaris van de Maasprovincie in 1749 het klooster<br />
St. Agatha geholpen en was er in geslaagd bij de Staten te bekomen<br />
dat dit convent weer acht nieuwe leden mocht aannemen30. Ook<br />
was hij tweemaal tot Definitor gekozen nl. in 1752 en 176731.<br />
De namen van de drie andere leden worden niet vermeld. Mis-<br />
schien bevond zich de eerste geprofeste van Wegberg Paulus van Ge-<br />
leen nog onder hen. Deze was in ieder geval in 1767 nog in<br />
leven32.<br />
Het grondgebied van de parochie viel samen met het grondgebied<br />
van de gemeente. Behalve het dorp Wegberg en het slot Tiischen-<br />
broich, die in het hertogdom Jiilich lagen en kerkeiijk vielen onder<br />
het aartsbisdom Keulen, behoorden tot de gemeente en tot de pa<br />
rochie nog drie dorpen, die op Gelderns gebied lagen en politiek vie<br />
len onder de spaanse (oostenrijkse) Nederlanden en kerkeiijk onder<br />
het Bisdom Luik. Het waren de dorpen Rickelrath, Uevenkoven en<br />
Klinkum. Men sprak dan van Wegberg-Jiilich en Wegberg-Geldern.<br />
Ten tijde dat Hoogen daar aankwam, telde de parochie rond de<br />
2.000 kommunikanten d.w.z. personen, die hun Pasen hidden, de<br />
kinderen dus niet meegerekend. Een grote parochie in die dagen.<br />
De parochiekerk, St. Petrus, stond in het dorp Wegberg. Behalve<br />
het Hoogaltaar telde de kerk nog vier altaren, waaraan beneficies wa<br />
ren verbonden, de z.g. vicarien, bediend door een priester (vicaris),<br />
die verplicht was enkele dagen per week daar de H. Mis te lezen tot<br />
intentie van de stichter(s). De kapelaans zullen dit ambt op zich ge-<br />
nomen hebben33. In Wegberg-Jiilich lag ook de burcht Tiischen-<br />
broich, waar volgens het contract van 1639, een kapelaan op zon- en<br />
feestdagen de dienst moest verzorgen in de slotkapel. Ten tijde van<br />
29 EVERTZ-COHNEN, 182.<br />
30 Hermans Annales I (2), 161 cfr. Ill, 470-472.<br />
31 A. VAN DE PASCH Def. 536 en 541.<br />
32 Clairlieu)g. 17 (1959), 56.<br />
33 Deze altaren waren: Maria-altaar, altaar van de H. Drievuldigheid, van St. Katharina en<br />
St. Nicolaas - Evertz - Cohnen, 119-120. Van bepaalde beneficies moest een gedeelte aan de<br />
armen worden gegeven.
EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN 107<br />
Hoogen woonde de burchtheer daar niet meer, maar reeds in 1640<br />
had Freiherr von Spiering een boskapel laten bouwen om de mensen<br />
rond de burcht de gelegenheid te geven hun zondagsplichten na te<br />
komen. Deze kapel bestond ten tijde van Hoogen nog en de kruis-<br />
heren zullen die dienst zijn blijven verzorgen. Wat de dorpen in<br />
Wegberg-Geldern betreft: Rickelrath bezat sinds 1683 een kapel, die<br />
in 1710 vergroot werd. Uevenkoven had een kapel sedert 1682, die<br />
in 1739 werd vergroot. Teken dat minstens op zon- en feestdagen<br />
ook daar de dienst werd verzorgd. We mogen veronderstellen dat<br />
daar tevens katechismuslessen werden gegeven34.<br />
In de overeenkomst met Freiherr von Spiering, verklaarden de<br />
Kruisheren ook te zullen zorgen voor een school met bevoegde leer-<br />
krachten. Die school kwam er al vroeg, maar het schijnt dat Hubertus<br />
Reynders er de laatste tijd te weinig aandacht aan had besteed. Hij<br />
nam dan, nu hij een jonge en bekwame kapelaan had, een wijs<br />
besluit. Wij lezen in het parochiearchief dat er op 6 September 1769<br />
een bijeenkomst van alle gemeenteleden (dus van Wegberg-Jiilich en<br />
Wegberg-Geldern) plaats vond, waarin besloten werd in te gaan op<br />
het voorstel van Prior-Pastoor H. Reynders wat betreft de school in<br />
het dorp Wegberg om gedurende enkele maanden zijn kapelaan<br />
Hoogen les te laten geven, niet zozeer voor de kinderen als wel voor<br />
de schoolmeesters van het dorp en van de parochie. Hoogen moest<br />
laten zien hoe de lessen beter gegeven konden worden. Na afloop<br />
zou er dan een examen kunnen worden afgelegd, waarvoor ieder, die<br />
dacht bekwaam te zijn, zich kandidaat kon stellen35.<br />
Het is goed zich te realiseren hoe het onderricht op vele dorpsscholen verliep in<br />
die tijd. De kinderen leerden lezen, schrijven, rekenen en katechismus. De koster<br />
was over het algemeen tegelijk schoolmeester, ook wat godsdienstonderwijs betreft.<br />
Als koster had hij een gedeeltelijk inkomen uit beneficies en zijn ambt als school<br />
meester vulde dit inkomen aan. Voor elk kind werd betaling gevraagd in naturalia<br />
of in geld. Volgens Hoogen is het godsdienstonderricht de plicht van de pastoor<br />
en niet van onbevoegde schoolmeesters, die de leerstof er in ranselen en het kind<br />
doen walgen voor die zo belangrijke lessen.<br />
De schoolmeesters werden benoemd door de burgemeester en raadsleden of ze be<br />
kwaam waren of niet. Normaalscholen voor dorpsonderwijzers bestonden niet.<br />
Hoogen spreekt van onzalige partijzucht en vervloekt machtsmisbruik36.<br />
34 Zie voor deze gegevens EVERTZ-COHNEN, 254-286.<br />
35 EVERETZ-COHNEN, 111-112.<br />
36 Hoogen bij EVERTZ-COHNEN, 79-80.
108 EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN<br />
Als later zijn vriend Natorp, evangelisch pastoor te Essen, aan Hoogen<br />
vraagt welke vernieuwingen hij de schoolmeesters in 1769 had<br />
bijgebracht, antwoordde hij: ,,Het gebruik van doelmatiger schoolboeken,<br />
een nieuwe methode van lesgeven op vriendelijke toon en<br />
van tijd tot tijd een vrolijk lied" 37. Hoogen schijnt ook langer les te<br />
hebben gegeven dan was afgesproken en zijn godsdienstlessen niet<br />
meer te hebben afgegeven.<br />
In Mei 1770 viel Wegberg de eer te beurt om hun Prior-Pastoor H.<br />
Reynders verheven te zien tot Vicaris van de Generaal voor de Rijnprovincie38,<br />
hetgeen voor verschillende parochianen wel een twijfelachtige<br />
eer betekende. Toen immers moeten al geruchten de ronde<br />
hebben gedaan over verduisteringen van gelden door hun pastoor,<br />
geruchten, die velen niet konden geloven. Kapelaan Hoogen moet<br />
ook vermoedens hebben gehad. Zijn Prior-Pastoor gaf hem de opdracht<br />
huwelijken in te zegenen, waarvoor dispensatie nodig was,<br />
maar het bewijs dat die dispensatie gegeven was, kreeg hij niet in<br />
handen. Voorzichtig informeerde Hoogen bij het aartsbisdom Keulen<br />
en bij het bisdom Luik. Hij moest vaststellen dat die dispensaries niet<br />
waren aangevraagd en, dat dus de gelden, die de pastoor de ouders<br />
van de trouwlustigen (voor deze z.g. verleende dispensaries) liet betalen,<br />
in eigen zak waren terechtgekomen; ongeldige huwelijken<br />
dus39. In Mei 1771 kwam de deken van Wassenberg, een goede<br />
vriend van de pastoor, de parochie visiteren. Deze moest vaststellen<br />
dat de geruchten niet ongegrond waren: er waren schulden gemaakt<br />
en er hadden geldverduisteringen plaats gehad. De deken sprak met<br />
Reynders en samen besloten zij, wat tot nu toe gebeurd was niet aan<br />
de grote klok te hangen.<br />
Toen echter na vier maanden geen verandering merkbaar was en<br />
alles gewoon scheen door te gaan besloot men (waarschijnlijk het gemeentebestuur)<br />
een brief te sturen naar Hoei met het dringend verzoek<br />
in te grijpen. Eerst twee maanden later, eind november 1771,<br />
kwamen twee ordesleden, toegerust met volmachten, samen met de<br />
deken van Wassenberg in Wegberg aan. Een grondig onderzoek had<br />
plaats, verschillende vooraanstaande personen, waaronder de kapelaans,<br />
werden ondervraagd en de zaak bleek nog erger dan was verwacht.<br />
Niettegenstaande bezwaren van de deken, besloten de Ordeaf-<br />
gevaardigden gebruik te maken van hun volmachten en zetten Reyn-<br />
37 Natorp bij Zimmermann a.a. 228.<br />
38 A. VAN DE PASCH Def. 543.<br />
39 Wij geven de geschiedenis in het kort weer. Uitgebreider bij EVERTZ-COHNEN 58-72.
EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN 109<br />
ders als Prior-pastoor af. Deze vertrok op 2 december en nog dezelfde<br />
maand (15 december) werd Hoogen als zijn opvolger benoemd.<br />
De zaak was echter nog geenszins beslist. Reynders, die vele vrienden<br />
had, bracht de zaak voor het wereldsgerecht te Roermond. Hij<br />
beschuldigde daar de Orde en in het bijzonder generaal Fisen, die<br />
hem onrechtvaardig zou hebben afgezet. Hij won het pleit en bleef<br />
pastoor, althans van Wegberg-Geldern, dat onder het rechtsgebied<br />
van Roermond viel. Reynders bleef zo 2 / 3 van de inkomsten houden,<br />
aangezien de verpachte landerijen veelal in die streek lagen.<br />
Hoogen ging onmiddellijk in hoger beroep bij het Aartsdiakonaat te<br />
Kempen40 en vroeg het gerecht te Roermond om, hangende het<br />
proces te Kempen, de goederen van Wegbern-Geldern onder arrest<br />
te plaatsen en geen cent meer uit te betalen aan Reynders.<br />
Het proces te Roermond had al lang geduurd en de uitspraak werd<br />
pas gedaan in 1774. Ook in Kempen had men blijkbaar de tijd. Eind<br />
februari 1775 vroeg Hoogen de Aartsdiaken van Kempen zijn invloed<br />
te gebruiken en op snelheid aan te dringen. Op 16 Mei schreef hij<br />
de graaf van Nesselrode, die nu de Heer van Tuschenbroich was en<br />
te Dusseldorf woonde, hetzelfde te doen, zowel bij de aartsdiaken te<br />
Kempen als bij die van Luik. In het voorjaar van 1776 kwam de uit<br />
spraak van het Aartsdiakonaat van Kempen en die was gunstig voor<br />
Hoogen. Tenslotte werd het verdict op 4 Maart 1776 voor de ambtelijke<br />
getuigen in de kerk van Luik bekend gemaakt, maar het<br />
duurde nog tot September van dat jaar eer de goederen werden vrijgegeven<br />
en Hoogen daar gebruik van kon maken41.<br />
40 Het Bisdom Luik was verdeeld in 8 Aartsdiakonaten. De Aartsdiaken was practisch Vicaris<br />
generaal van de Prins-Bisschop in het kerkelijk gebied, dat hem was toegewezen. Het<br />
Aartsdiakonaat van Luik was een soort hoogste beroep.<br />
41 H. REYNDERS stierf op 5 Maart 1783 - G. DANifiLS: Maaseiker Epigraphie in Miscella<br />
nea J. Gessler, Leuven, 1948, biz. 341. Waar? Was hij teruggekeerd naar zijn domus nativa<br />
Maastricht? In het Generaal kapittel van 1786 wordt hij in de lijst van de overledenen genoemd<br />
als H. Reynders Wegbergensis - A. Van de Pasch Def. 549.<br />
We kunnen ons afyragen hoe men in de kloosters deze afzetting van H. REYNDERS heeft opgenomen,<br />
nadat hij een jaar tevoren nog als Vicaris voor de Rijnprovincie was aangewezen De<br />
germaanse prioren leverden vanaf 1765 een hevige strijd tegen generaal Fisen, die zijn nieuwe<br />
tSS"?? 1 wocten. Zie voor deze strijd L. Heere: Dokumenten uit de statutenstrijdvan<br />
1765. H. Reynders was wel een van de heyigste tegenstanders van de Generaal. Die strijd werd<br />
beshst in 1768 door Rome ten nadele van Fisen. In 1769 werd Hoogen voor Wegberg benoemd<br />
In 1771 volgt Hoogen de afgezette Reynders op. We willen hier twee geschiedschrijvers aanhalen.<br />
Vooreerst Hermans. Hij schrijft over deze kwestie in Annales 1(2), 161. Na de grote<br />
verdiensten van Reynders voor de Orde te hebben beklemtoond tot en met de tegenstand teeen<br />
general Fisens nieuwe statuten, gaat hij aldus verder: (Generaal Fisen) heeft niet geaarzeld om<br />
Keynders at te zetten. Welke reden hij daarvoor had, is mij onbekend. Dat Reynders zich op<br />
wettige wijze wilde verdedigen is begrijpelijk, maar ik keur het af dat hij daarvoor zich richtte<br />
tot het werelds gerecht te Roermond de gehoorzaamheid vergetend, die hij zijn Overste schuldig<br />
was. Hij won het proces, maar werd door het Aartsdiakonaat van Kempen en Luik onbe-
110 EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN<br />
Deze droevige geschiedenis bij de aanvang van zijn pastoraat betekende<br />
voor Hoogen een grote belemmering om zich geheel aan de<br />
parochie te kunnen geven. Toch vernemen wij dat op 13 juni 1772<br />
de leden van de gemeenteraad van Wegberg-Jiilich en Wegberg-<br />
Geldern bijeen kwamen en besloten aan Prior-Pastoor Jakob Hoogen<br />
een koster voor te stellen, die tegelijkertijd schoolmeester zou kun<br />
nen zijn nl. Peter Janssen. In naturalia zal de gemeente hem brood<br />
bezorgen, behalve het schoolgeld, dat hij van de ouders der kinderen<br />
ontvangt. Zij willen Hoogen niet dwingen hem als schoolmeester<br />
te aanvaarden als hij niet geschikt zou zijn om les te geven. In ieder<br />
geval zal hij, die schoolmeester zal worden, het brood ontvangen. Bovendien<br />
geeft Wegberg-Jiilich 20 Rijksdaalders voor de school.<br />
Tot nu toe is het niet duidelijk of er een school of meerdere scholen<br />
waren. In het nu volgende archiefstuk gaat het zeker om meer<br />
dere scholen. Het stuk is getekend 11 december 1780.<br />
Buitengewone zitting van de geestelijkheid met de schepenen en<br />
de Burgemeester:<br />
Om verdere moeilijkheden te voorkomen heeft de voltallige vergadering<br />
eenstemmig goedgevonden en besloten dat iedere schoolmeester in het dorp en in<br />
de parochie behalve een jaarlijkse gift van een wagen kolen van 1000 pond, maandelijks<br />
van de kinderen, die nog niet schrijven 5 stuivers en van de kinderen, die<br />
schrijven leren 6 stuivers zal ontvangen. Voor de kinderen, wier ouders arm zijn,<br />
kunnen deze een verantwoorde aanvrage doen en dan zal het schoolgeld uit de armenkas<br />
worden betaald42.<br />
kwaam verklaard nog zijn ambt als pastoor uit te oefenen. Hoogen volgde hem in 1771 op<br />
en werd (na de dood van Fisen) in 1779 door Generaal Jacques Dubois in zijn ambt bevestigd.<br />
Deze zal het met pijn hebben gedaan, gezien zijn klement en zachtmoedig kaiakter.<br />
Hermans schijnt dus te twijfelen of er wel een voldoende reden aanwezig was om Reynders<br />
af te zetten.<br />
De tweede geschiedschrijver is R. HAASS: Die Kreuzherren in den Rkeinlanden, Bonn 1932.<br />
Op biz. 229-230 spreekt hij eveneens over deze kwestie, na H. Reynders zeer geprezen te heb<br />
ben. Hij weet wel welke reden Generaal Fisen heeft opgegeven. Hij vond een brief afkomstig<br />
van het klooster van Marienfrede, waarin de Generaal schrijft dat de afzetting van Reynders<br />
gebeurde wegens diens ,, enorme dilapidatio bonorum tarn prioratus quam parochiae ac ecdesiae<br />
ac multi alii excessus" (brief van 1 Juni 1772). Toch zegt Haass dat de eigenlijke re<br />
den niet geheel doorzichtig is. Hij twijfelt dus of de opgegeven reden wel de juiste is.<br />
Fisen zal die brief toch wel aan meerdere conventen hebben gestuurd maar Hermans schijnt<br />
er geen gevonden te hebben.<br />
Als de reden die Fisen gaf al ongeloofwaardig overkomt bij hedendaagse geschiedschrijvers,<br />
dan zeker bij de kloosters van toen. Hebben ze daarom die brief maar weggegooid? Heeft<br />
men aan een wraakactie gedacht? De geschiedenis van de parochie Wegberg geeft: dezelfde<br />
reden op als Generaal Fisen.<br />
42 Voor beide gemeenteraadszittingen zie EVERTZ-COHNEN, 112-113.
EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN 111<br />
Op 28 September 1785 heeft er weer een zitting plaats gehad. Daar<br />
werd besloten in alle dorpen van de gemeente, Wegberg, Rickelrath,<br />
Klinkum en Uevekoven een school in te richten in nieuwe gebouwen,<br />
waar de kinderen overeenkomstig het inzicht van Felbiger43 in drie<br />
klassen konden worden ingedeeld, drie fasen, die op elkaar waren afgestemd.<br />
Om voor de ouders het schoolgeld niet te moeten verhogen<br />
en de schoolmeester toch een fatsoenlijk inkomen te bezorgen en dit<br />
ambt ook meer waardigheid te verlenen, zal de gemeente subsidie<br />
schenken en wel 90 patacons (Zuidnederlandse Rijksdaalders van 48<br />
stuivers) voor de schoolmeesters: voor de schoolmeester van Wegberg<br />
24 patacons jaarlijks en voor de andere drie jaarlijks 22 patacons. Bovendien<br />
nog 10 patacons voor prijzen voor de leerlingen44.<br />
Ongetwijfeld belangrijke besluiten voor die tijd. We voelen hoe<br />
Hoogen de gemeente aan zijn kant krijgt en er een innige samenwerking<br />
tot stand kwam.<br />
Dit wat het onderwijs in zijn parochie betreft. De pastorale werkzaamheden<br />
zal Hoogen onder zijn kapelaans hebben verdeeld. Zij<br />
zullen de bijaltaren in de Hoofdkerk, de z.g. vicarien hebben bediend<br />
en op zon- en feestdagen de dienst hebben waargenomen in<br />
de kapellen. Zij zullen hun pastoor hebben bijgestaan in biechthoren,<br />
in ziekenbezoek en aanvankelijk45 ook katechismus hebben gegeven.<br />
Hoogen zelf deed de diensten in de hoofdkerk, nam de zielzorg<br />
in het dorp Wegberg waar en gaf godsdienstlessen aan de school<br />
aldaar. Later vertelt hij dat hij reeds vanaf 1772 zich bezig hield met<br />
het samenstellen van een cursus voor godsdienstonderricht bij gebrek<br />
aan echt goede godsdienst-handboeken. Hij stelde die samen uit de<br />
werken van Felbiger, die in 1767 de eerste duitse schoolbijbel uitgaf<br />
en in 1770 zi]np/an van een nieuwe schoolinrichting. Felbiger's bekendste<br />
werk is de z.g. Sagankatechismus\ zo genoemd naar de<br />
plaats, waar hij les gaf en die later speciaal gedrukt werd als Kate<br />
chismus voor het Bisdom Trier. Hoogen spreekt ook van Feddersen,<br />
die een Leven van Jesus voor kinderen uitgaf en ook van Abt Fleury,<br />
die in 1793 De kleine historische katechismus publiceerde. Dit wa-<br />
43 Abt Johann Ignaz Felbiger (1724-1788) gaf katechismus in Sagan, in Silesie, een katholieke<br />
provincie van Pruisen sinds 1765. Hoogen wist reeds te Keulen van diens nieuwe methode<br />
van lesgeven.<br />
44 Dit archiefstuk publiceerde Vollmer. Tekst bij Haass Clairlieu jg. 18 (1952), 55. Later<br />
spreekt Hoogen van 6 scholen. Zimmermann Nachwort, 238.<br />
45 Aanvankelijk — later immers zegt Hoogen dat hij 27 jaar lang zelf de godsdienstlessen<br />
gaf aan alle scholen, omdat hij zijn helpers daarmede niet wilde belasten — Zimmermann<br />
Nachwort, 238.
112 EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN<br />
ren de bronnen voor zijn cursus voor katechumenen. Voor de volwas-<br />
senen gebruikte hij het werk van Colbert, Bisschop van Montpellier,<br />
die een Algemeen onderricht in de vorm van een katechismus ten gebruike<br />
van pastoors en katecheten schreef en dat ook in duitse vertaling<br />
te krijgen was46. Hoogen yerklaarde dat hij er meerdere jaren<br />
aan gewerkt had en waarschijnlijk is het dit werk, dat hij had laten<br />
lezen aan zijn katholieke vrienden, die hem aanspoorden het te la<br />
ten drukken, maar waar hij geen imprimatur voor kreeg47.<br />
Ondertussen vergat hij niet zich op de hoogte te houden van de<br />
duitse pedagogic Hij schreef in voor het grote werk van Joachim<br />
Heinrich Campe, een verlicht opvoedkundige en godgeleerde, Alge-<br />
mene herziening van het school- en opvoedingswezen, uitgegeven in<br />
16 banden van 1785 tot 179248.<br />
Als man van de Verlichting kende Hoogen ook de wijsgeren van<br />
zijn tijd, waarvan hij er meerdere met name noemt en met wie hij<br />
vriendschapsbanden onderhield, zoals Nicolai, Herder en Jacobi om<br />
ons tot deze drie te beperken. Zij behoorden alle drie tot de z.g.<br />
,, geloofsfilosofen''. Deze benaming kan aanleiding zijn tot misverstand:<br />
zij willen geen theologen zijn, maar beklemtonen dat de<br />
mens meer is dan verstand en een bron van kennis heeft, die de ra-<br />
tionalisten en de wetenschappers in hun abstractheid vergeten. De<br />
mens is nl. ook gevoel. De concrete mens voelt zijn totale afhankelijkheid<br />
van een Hoger Wezen, hij voelt wat goed is of kwaad en<br />
,,weet" dat het niet om het even is als je goed doet of kwaad en dat<br />
daarom het leven op aarde niet het einddoel kan zijn. Drie grondwaarheden<br />
komen dan ook naar voren in alle godsdiensten nl. God,<br />
Vrijheid en Onsterfelijkheid. Over ,,dogma's" spreken zij niet, dat<br />
laten ze over aan de theologen. Zij interesseren zich vooral voor het<br />
handelen van de mens. Uit het practisch handelen van een mens kun<br />
je zien of hij echt godsdienstig is. De mens streeft bepaalde waarden<br />
na en de hoogste waarden zijn gerechtigheid en liefde, die Christus<br />
in zijn leven trachtte te verwezenlijken. Als men christen wil zijn,<br />
moet men die waarden trachten te verwezenlijken. Dit brengt met<br />
46 ZlMMERMANN ibid, nota 29.<br />
47 Brief aan Wallraf - bij ZlMMERMANN Nachwort 235.<br />
48 Zie Winkler Prins onder Campe. Ook ZlMMERMANN a.a., 229.<br />
49 Zie HJ. StOriG: Geschiedenis van de filosofie - Antwerpen 1964, Deel II, 115 en<br />
171-173.
EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN 113<br />
zich mee dat de christelijke kerken en genootschappen zich dienen<br />
te zuiveren van ongerechtigheid, bijgeloof en liefdeloosheid.<br />
Het is te begrijpen dat Hoogen zulke mensen tot zijn vrienden<br />
maakte. Hij was op de eerste plaats een zielzorger en ook oecumenisch<br />
gezind. Hij was katholiek en bleef katholiek; hij had de Kerk<br />
met haar dogma's lief, maar was diep overtuigd dat de liefde het wezen<br />
van het Christendom is en hij vond die ook bij andere christenen.<br />
In zijn godsdienstcursus zal hij bepaalde dogma's en kerkelijke stellingen<br />
op de achtergrond gehouden hebben. Dat deden ook anderen,<br />
die de christelijke eenheid nastreefden. Hij zal de persoon van<br />
Jesus Christus hebben belicht, ,,de grootste volksleraar aller tijden".<br />
Dat zal ook wel een van de redenen geweest zijn, waarom, zoals boven<br />
vermeld, de cursus geen imprimatur kreeg.<br />
Rond 1786 moet Hoogen een briefwisseling begonnen zijn met<br />
Friedrich Eberhart von Rochow, een pedagoog en evangelisch Domheer<br />
van Halberstadt, die een voorbeeldige volksschool voor de bewoners<br />
op zijn gebied had opgericht. Hoogen bewerkte diens boek<br />
De Kindervriend'voor katholieke scholen. Het boek was bestemd voor<br />
het Bisdom Trier, maar Hoogen stelde het ook aan zijn parochianen<br />
voor. In zijn voorrede prijst Hoogen van Rochow voor zijn werk onder<br />
het landsvolk. Dan beveelt hij het boek aan bij de ouders en hun<br />
kinderen: ,,Dit boek zal het verstand van de kinderen verhelderen<br />
en hen helpen de heilige boeken en de leer van onze katholieke<br />
godsdienst te leren kennen, zodat zij die kunnen toepassen in hun<br />
leven"... Hoogen kan ook namens zijn medebroeders50 verklaren<br />
dat de dorpsbewoners er veel goeds en nuttigs in zullen vinden. In<br />
een aanhangsel had Hoogen er nog enkele verhaaltjes aan toegevoegd:<br />
enkele om het bijgeloof te bestrijden, zoals de overdreven<br />
zucht om processies te houden, over het donderklokje en het luiden<br />
van de klok bij onweer en vervolgens enkele over het nut van be<br />
paalde handwerken als vlasspinnen en over het verbeterde onderwijs,<br />
waarover twee jongens met hun ouders spreken.<br />
50 Er waren dus nog kapelaans. Namen worden niet gegeven, maar het aantal neemt af.<br />
Misschien mogen we Bertramus Reiners noemen. In de lijst van Kruisheren, die in Luik gewijd<br />
zijn vinden we hem vermeld als behorend tot Wegberg in 1775 Clairlieu jg. 33 (1975), 73.<br />
In 1802, als Hoogen ontslag neemt, is er een kruisheer uit Aken nl. Mathias Ploum, die heni<br />
als diocesaan priester opvolgt en in 1843 zijn gouden priesterfeest vierde- EVERTZ-COHNEN, 28.
114 EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN<br />
Deze zo rustige parochiegemeente, waar een innerlijk christelijk leven<br />
begon te bloeien, waar het onderwijs beter geordend was dan in<br />
de nabuurschap, waar de armen werden ondersteund en een kleine<br />
industrie begon te ontstaan, zodat de bedelarij een einde nam, werd<br />
echter wreed verstoord door de Brabantse Revolutie van 1789. Keizer<br />
Joseph II, die al zoveel kloosters had opgeheven in zijn gebieden<br />
in de Zuidelijke Nederlanden, hief nu ook de aloude rechten van de<br />
standen op. De bevolking kwam in opstand, een opstand, die oversloeg<br />
naar het Prinsbisdom Luik. De Keizer stuurde duitse huurtroepen<br />
om de ,,orde" te herstellen met alle gevolgen vandien. Hij stierf<br />
echter een jaar later en zijn opvolger Leopold haastte zich om de<br />
rechten der standen te herstellen en de rust keerde enigszins terug.<br />
De gevolgen echter bleven. Hoogen noemde ontucht en dronkenschap.<br />
Meermalen zal Hoogen zeggen dat de Brabantse Revolutie een<br />
pest voor zijn parochie was.<br />
De beproevingen waren echter nog niet voorbij: de franse bezet-<br />
ting was op komst.<br />
IV. Jakob Hoogen Prior-Pastoor te Wegberg onder de Franse Bezet-<br />
ting en onder Frans Bestuur. 1794 - 1802.<br />
Kort voor zijn ontslagname als Prior-Pastoor schreef Hoogen aan<br />
Professor Wallraf te Keulen, dat hij het geluk had vele vrienden te<br />
verwerven, zowel aan de linker- als aan de rechteroever van de Rijn,<br />
maar hij voegt eraan toe, dat dit ook de enige beloning voor zijn<br />
werkzaamheden is geweest51. We zullen trachten die werkzaamheden<br />
zo goed mogelijk weer te geven. Deze houden wezenlijk verband<br />
met de politieke gebeurtenissen in die dagen.<br />
Sinds 1792 veroverden de franse revolutionaire legers het ene gebied na het andere.<br />
Eerst vallen zij in 1792 de Oostenrijkse Nederlanden en het Prinsbisdom Luik<br />
binnen. In 1794 ook een gedeelte van de linkerrijnoever. In de herfst van datzelfde<br />
jaar valt het schrikbewind van Robespierre, wiens laatste daden waren: het uitroepen<br />
van de Republiek, de terechtstelling van de koninklijke familie en de invoering<br />
van een nieuwe godsdienst de cultus van VEtre Supreme. Een staatsgreep,<br />
gesteund door de generaals Hoche en Bonaparte, brengt hem op het schavot en<br />
51 Brief aan WALLRAF - ZiMMERMANN Nachwort, 234.
EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN 115<br />
een vijfhoofdig Directoire neemt het bestuur in handen. Aan de bloedige vervol-<br />
ging komt een einde. De eed van trouw aan de grondwet van de Republiek blijft<br />
gehandhaafd, maar uit vrees voor een opstand van de royalisten, wordt nu nog de<br />
eed van koningshaat ingevoerd. Alwie deze weigert af te leggen wordt gedepor-<br />
teerd naar de strafkolonie Cayenne. Ofschoon de brij niet 20 heet werd gegeten<br />
als hij werd opgediend, werden toch velen, vooral priesters, het slachtoffer.<br />
In 1795 staat Pruisen bij de vrede van Basel zijn gebieden op de linkerrijnoe-<br />
ver aan Frankrijk af, terwijl door een tweede oorlog tegen Oostenrijk de overige ge<br />
bieden op de linkerrijnoever in het bezit komen van de Republiek bij de vrede van<br />
Campo Formio. Deze vredesverdragen werden later door de duitse Keizer namens<br />
alle duitse staten erkend bij de vrede van Luneville in 1801.<br />
Noemde Hoogen vroeger de Brabantsche Revolutie al een pest voor<br />
zijn parochie, de toestand was er nu niet beter op geworden. Integen-<br />
deel: zedenverwildering, ontucht en dronkenschap namen toe. Wan-<br />
neer Hoogen eind 1802 zijn ambt neerlegde, schreef hij dat de laatste<br />
10 jaar van zijn pastoraat jaarlijks wel een nieuwe kiem van bederf<br />
zijn parochie bedreigde52.<br />
Ondertussen was Hoogen vast besloten alles in het werk te stellen<br />
om het Christendom te redden. Ondanks zijn sympathie voor de Ver-<br />
lichting, was hij zich bewust dat tijdens de Franse Revolutie ook hei-<br />
dense tendenzen naar voren waren gekomen, al bleef hij die beschou-<br />
wen als nevenverschijnselen, die met de ware Verlichting niets te ma-<br />
ken hadden.<br />
Als enig geneesmiddel ziet hij een echt beleefd, verlicht en inner-<br />
lijk christelijk leven. Samen met Peter Anton Clemens, kapelaan te<br />
Diilken, stelt hij een liederenbundel samen van dichters, die de ge-<br />
matigde Verlichting waren toegedaan, liederen, die reeds door een<br />
of ander bisdom waren goedgekeurd. Ze waren bestemd voor het ge-<br />
bruik bij officiele kerkdiensten, 250 in getal. In een aanhangsel vol-<br />
gen nog een 60-tal volksliederen. Tot voldoening van Clemens en<br />
Hoogen kon het boek ook de goedkeuring wegdragen van Deken<br />
52 Bij Zimmermann a.a., 240.
116 EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN<br />
Marx van Wassenberg. Het verscheen met hct imprimatur van het<br />
Bisdom Keulen in 179853.<br />
In een voorrede, gericht tot de ouders en leerkrachten, verklaart Hoogen dat<br />
deze welluidende liederen de heilige waarheden en zegeningen van onze christe-<br />
lijke godsdienst doen aanvoelen: ze zullen ons hart treffen en zo leiden tot een<br />
kinderlijke liefdevolle Godsverering en ons helpen om dagelijks als ware christe-<br />
nen te leven.<br />
Deze bundel was ook bedoeld voor gebruik in de christelijke huis-<br />
gezinnen en de liederen konden op de scholen in de katechismusles-<br />
sen nader worden verklaard. Het boek werd in verschillende tijd-<br />
schriften gunstig besproken en vond ingang in 6 parochies.<br />
Hoogen stuurde een exemplaar naar Zerrenner, protestants Oberp-<br />
farrer in Derenburg en school- en kerkinspecteur in Pruisen. Dit be-<br />
tekende het begin van een blijvende vriendschap tussen beide<br />
mannen.<br />
Het jaar daarop voerden Hoogen en Clemens het Mildheimisches<br />
liederbuch^ bij hun parochianen in. Het bevatte 581 vrolijke en<br />
ernstige liederen over alle dingen in de wereld en die omstandighe-<br />
den van het menselijk leven en het kon gebruikt worden op het<br />
werk, in feestelijke bijeenkomsten en op muziekavonden, die ten<br />
huize van Clemens plaats vonden. De bedoeling was de vulgaire<br />
straatliedjes te bestrijden.<br />
Nu in 1797 alle gebieden aan de linkerrijnoever aan Frankrijk wa-<br />
ren afgestaan, zond het Directoire generaal Hoche als opperbevelhebber<br />
en gouverneur naar die gebieden, die in verschillende departe-<br />
menten werden ingedeeld. Hoogen moest nu de eed van trouw aan<br />
de grondwet van de Republiek afleggen. Daar had hij geen moeite<br />
mee. Hij woonde nu eenmaal in Frankrijk, dat nu de Rijn als zijn na-<br />
tuurlijke grens beschouwde, hetgeen door de duitste staten erkend<br />
werd. Men moest dan ook de staat geven, waarop de staat recht had.<br />
Bovendien voelde Hoogen, zich wereldburger en het vaderland is<br />
53 Volledige titel van dit liederenboek - zie Literatuur. Hoogen: Brochure 1.<br />
54 Volledige titel Mildheimisches Liederbuch, eine Sammlung von 581 lustigen und ernsthaften<br />
Ges'dngen iiber alle Dingen der Welt und alle Umst'dnde des menschlichen Lebens,<br />
die man besingen kann - Gotha 1799-
EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN 117<br />
daar, waar men zich wel bevindt. Met de eed van koningshaat was<br />
het anders gesteld; die wilde hij slechts afleggen als hij die mocht in-<br />
terpreteren en wel in deze zin dat hij niet zou ijveren om de Repu-<br />
bliek tot koninkrijk te maken55. Op zijn beurt had Hoche daar<br />
geen moeilijkheden mee. Evenals generaal Bonaparte volgde hij in<br />
bepaalde gevallen zijn eigen weg. Hij wilde niet nodeloos de bevol-<br />
king tot opstand brengen en was trouwens ook zeer gematigd in zijn<br />
godsdienstpolitiek: de kerken bleven open en zelfs de kloosters hief<br />
hij niet op56.<br />
Hoogen kreeg dan ook het voile vertrouwen van de autoriteiten in<br />
het Franse Rijngebied. Toen men in 1798 een schoolwet voor dit<br />
Rijngebied voorbereidde, werd ook de medewerking van Hoogen ge-<br />
vraagd. Hij werd lid van de Jury-kring Erkelenz, die de opdracht<br />
kreeg de leerkrachten van 6 kantons van het Roerdepartement te exa-<br />
mineren op hun geschiktheid in taal (Duits en Frans), op hun kennis<br />
van het decimaalstelsel, dat sinds 1795 in Frankrijk als eerste was in-<br />
gevoerd, en op hun kennis van de rechten en plichten van de repu-<br />
blikeinse moraal (natuurlijke zedewetten).<br />
Voor taal werd als leesboek de laatste uitgave van De Kindervriend<br />
van von Rochow gebruikt dat als boek van de Verlichting zulk een in-<br />
druk maakte, dat Hoogen een reeds bestaande franse editie langs<br />
Aken naar Parijs stuurde57.<br />
Het examen was overigens geen succes. Slechts weinigen slaagden<br />
en daarom besloot de Jury een voorstel in te dienen om in elk De-<br />
partement een normaalschool op te richten voor opleiding van be-<br />
voegde leerkrachten.<br />
In 1799 zette Hoogen zijn visie over de inrichting van het school-<br />
wezen op papier. Deze visie is geheel geinspireerd door de praktijk,<br />
zoals die onder koning Friedrich Wilhelm III van Pruisen, bestond:<br />
De scholen moeten genationaliseerd worden. Alleen de zedenleer<br />
moet op die scholen worden onderwezen en het eigene van de<br />
christelijke religie moet door de geestelijken worden onderwezen, die<br />
55 Zie voor deze eed R. HAASS Clairlieu jg. 10 (1952), 59.<br />
56 Over het karakter van Hoche — Aubert in Handbuch der Kirchengeschichte — Herder<br />
Freiburg 1962-1973 Band VI /1 (1971), 48.<br />
57 Dit volgens Zerrenner in zijn in memoriam (Nachruf) op Hoogen in Der neue deutsche<br />
Schulfreund— Berlin 1805, 115-126. Zie ZlMMERMANN a.a. 233.
118 EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN<br />
als staatsbeamten moeten worden beschouwd58. Hoogen stuurde die<br />
naar Rochow ter beoordeling op.<br />
Dit leverde hem twee uitnodigingen op nl. om lid te worden van<br />
het letterkundig genootschap te Halberstadt, welke eer hij aanvaardde<br />
en langs van Rochow, Zerrenner en minister von Massow om, een uit-<br />
nodiging van de koning om organisator en directeur te worden van<br />
het schoolonderwijs in de nieuw verworven katholieke provincie van<br />
Pruisisch Silesie, hetgeen Hoogen afwees, deels vanwege zijn zwakke<br />
gezondheid, deels vanwege zijn verlangen in het vaderland en bij zijn<br />
vrienden aldaar te blijven59.<br />
Begin Januari 1800 verneemt Hoogen het overlijden van de echt-<br />
genote van zijn vriend Zerrenner, die diep bedroefd was. Een een-<br />
voudige troostbrief was voor Hoogen niet voldoende. Hij onderbrak<br />
zijn werkzaamheden als jurylid en liet een lofrede in druk verschij-<br />
nen, waarin hij haar deugden prijst. Hij draagt het werkje op aan alle<br />
goede echtgenotes en moeders als bijdrage voor opvoeding tot men-<br />
selijkheid. Hij besluit zijn rede met de woorden: ,,Zie hoe rustig ie-<br />
mand, die als christen leeft sterven kan" en ondertekent met zijn<br />
naam: Jakob Hoogen Prior-Pastoor te Wegberg. Lid van de jury van<br />
onderwijs te Erkelenz. Lid van het letterkundig genootschap te Hal-<br />
berstadt60.<br />
Rond diezelfde tijd (1799-1800) moet de gebeurtenis hebben<br />
plaats gevonden, die Hoogen zelf beschrijft in zijn brochure Verket-<br />
teringsgeschiedenis^. Zoals boven vermeld, hadden Hoogen en Cle<br />
mens, naast het door het Bisdom Keulen goedgekeurde kerk-<br />
58 HOOGEN: Gedanken eines Kath.Landpfarrers uber Religionsunterricht in Schulen — Ii-<br />
teratuur Hoogen art. 1.<br />
59 Zie ZlMMERMANN a.a., 241 en Brief aan Walraff-Zimmermann Nacbwort, 234.<br />
60 Volledige titel van deze lofrede zie Literatuur Hoogen. Brochure 2.<br />
Dorothea Elisabeth Messau was, na de dood van haar eerste man, hertrouwd met Zerrenner,<br />
Oberpfarrer te Derenburg, die zijn eerste gemalin verloren had. Zij bracht uit haar eerste huwelijk<br />
vijf kinderen mee en Zerrenner vier. Hun huwelijk werd nog gezegend met twee kinderen.<br />
Dorothea vervulde haar plichten als echtgenote en moeder op voorbeeldige wijze. Hoo<br />
gen roemt haar als een sieraad van het vrouwelijk geslacht en stelt haar als voorbeeld voor alle<br />
echtgenotes en moeders. Uitvoerig beschrijft hij hoe Dorothea met diep vertrouwen op de hemelse<br />
Vader haar dood tegemoet ziet.<br />
Vermelden wij nog dat de opbrengst van het werkje bestemd was voor de arme kinderen van<br />
Krefeld en Wegberg.<br />
Voor deze gegevens zie R. HAASS Clairlieu 10 jg. (1952), 60.<br />
61 Die Verketzerungsgeschichte ... Zie volledige titel Literatuur Hoogen: Brochure 5.
EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN 119<br />
liederenboek ook het meer profane Mildheimische Liederbuch in hun<br />
parochies verspreid. Dit had toevallig hetzelfde formaat. Hun tegen-<br />
standers zagen hierin een gelegenheid om Hoogen's kerkelijk liede<br />
renboek aan een nieuwe censuur te onderwerpen. Ze zochten uit het<br />
Mildheimische boek enige dans- en liefdesliedjes uit, die naar hun<br />
zeggen in Hoogen's boek stonden en stuurden die naar het Bisdom.<br />
Zij hadden succes en tot nader order mocht zijn liederenboek niet<br />
worden gebruikt. Zij gingen nog verder en ook het Mildheimische<br />
boek werd aan de censuur onderworpen. Het duurde tot half Febru-<br />
ari 1801 voordat ook dit boek verboden werd. Men kan zich de he-<br />
vige en verontwaardigde protesten van Hoogen en Clemens voorstel-<br />
len. Maar enig antwoord ontvingen zij niet en ook deken Marx, die<br />
het eerst had goedgekeurd, bleef zwijgen. Hoogen gaat heftig tekeer<br />
tegen deze ,, duisterlingen<br />
De gevolgen bleven niet uit. Het boek werd niet meer verkocht en<br />
het bedrogen volk verbrandde of verscheurde het62.<br />
In 1800 gaf Hoogen, naar aanleiding van de interesse, die de leer-<br />
krachten tijdens het examen voor Rochow's Kindervriend'hadden ge-<br />
toond, een geheel vernieuwde bewerking van dit boek voor katho-<br />
lieke scholen uit. In het Voorbericht, bestemd voor ouders en leer-<br />
krachten, geeft hij drie gesprekken over het schoolonderricht, waar,<br />
volgens een recensie, op 26 biz. meer goeds en nuttigs over het on-<br />
derwijs gezegd wordt dan in menig lijvig boek en hij besluit met de<br />
opmerking dat ook leraars van andere godsdienstige christelijke par-<br />
tijen er veel nuttigs in kunnen vinden. In een aanhangsel geeft hij<br />
ook korte teksten en spreuken van andere auteurs, die gemakkelijk<br />
zijn te onthouden63.<br />
Hoogen begon zijn schrijversloopbaan naar aanleiding van de po-<br />
litieke gebeurtenissen, die plaats hadden in zijn tijd. Om zijn verdere<br />
62 Hoogen komt op deze geschiedenis terug in zijn brief aan Wallraf-Zimmermann Nachwort,<br />
235 en wel speciaal op Herr Marx, die ,,zweeg en het goed vond mij en meerdere godsdienstleraars<br />
door booswichten te laten mishandelen en op al mijn voorstellen niet te antwoorden".<br />
,,Ik acht het weinig dat ik door hem 100 daalders verloor, ofschoon ik arm ben, maar<br />
wel dat zulk een heilzaam werk voor het volk verloren ging en dat men nieuwe wegen vond<br />
om mij op afschuwlijke wijze te kwetsen". Overigens als Hoogen spreekt over duisterlingen,<br />
bedoelt hij niet hen, die oprecht een andere mening zijn toegedaan, maar hen, die met allerlei<br />
bedriegelijke en leugenachtige middelen het licht bestrijden.<br />
63 Recensie in Westfdlischen Anzeiger 1800 Band 4, 1656 - bij Zimmermann a.a. 234.
120 EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN<br />
geschriften naar waarde te schatten dienen we die politieke gebeurtenissen<br />
te blijven volgen, zoals ook hij dat voorzeker deed.<br />
Op 28 Augustus 1799 sterft Paus Pius VI als gevangene van het Directoire in Va<br />
lence. Als Paus en absolute vorst van de kerkelijke staat begreep hij niets van de<br />
Revolutie, die hij herhaaldelijk veroordeelde: zelfs de principiele grondslagen van<br />
burgerlijke vrijheid en gelijkheid. Op 11 December 1799 zet generaal Bonaparte,<br />
die terugkeerde van zijn mislukte onderneming in Egypte, het Directoire af en<br />
vormt met twee anderen het consulaat. Hij wordt eerste consul en praktisch alleenheerser.<br />
Hij kondigt de vrijheid van godsdienst af en schrapt de eed van koningshaat.<br />
Op 4 Maart 1800 wordt kardinaal Chiaramonti tot Paus gekozen te Venetie<br />
en neemt de naam aan van Pius VII. In tegenstelling tot zijn voorganger had hij<br />
als bisschop de beginselen van de republikeinse grondwet vrijheid, gelijkheid en<br />
broederschap christelijke beginselen genoemd. Bonaparte laat de kerkelijke staten<br />
voor een groot gedeelte ontruimen en Pius VII keert naar Rome terug. Zowel de<br />
Paus als Napoleon streven naar een concordaat, dat na vele moeilijkheden op 15<br />
juli 1801 tot stand komt64.<br />
Ondertussen was het voorstel van de jury van Onderwijs om in elk<br />
departement een normaalschool op te richten voor de opleiding van<br />
bevoegde onderwijzers, gesteund door Dorsch, commissaris van het<br />
departement, door Parijs afgewezen en de bevoegdheid om leerkrachten<br />
voor de volksscholen aan te wijzen aan de Maire (burgemeester)<br />
van de gemeente toevertrouwd. Alles bleef dus bij het oude. Hoogen<br />
was ontgoocheld en schreef in Westfdlischen Anzeiger van 1801:<br />
„ Wat voor nut heeft een onderwijsjury, zolang de onderwijzersstand<br />
niet geeerd wordt en het brood moet verdienen enkel door het<br />
schoolgeld van de arme bevolking?"<br />
Nu in Frankrijk de vrijheid van godsdienst is afgekondigd, besluit<br />
Hoogen vrijmoedig zijn visic over het onderwijs uiteen te zetten en<br />
publiceert een brochure getiteld Door welke middelen ...65.<br />
In een voorrede beklemtoont hij dat hier iemand, een katholieke<br />
godsdienstleraar, aan het woord is, die reeds 40 jaar heeft nagedacht<br />
over de verbetering van het onderwijs. Hij heeft al jaren de droevige<br />
en rampzalige gevolgen van de onwetendheid der mensen ervaren.<br />
Hij noemt dan drie rampzalige gevolgen voor Staat en Maatschappij<br />
64 Uitgebreid bij R. AUBERT in Handbuch der Kirchengeschichte Herder Freiburg Band VI,<br />
65 Durch welche MitteL Volledige titel zie Literatuur Hoogen. Brochure 3.
EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN 121<br />
op: de ontucht, dronkenschap en de zwartepokken-epidemie, die<br />
zwarte pest, die in Europa alleen reeds duizende slachtoffers eist,<br />
meer doden dan de verwoestende oorlogen veroorzaken om nog te<br />
zwijgen van velen, die hun leven lang ongelukkig zullen blijven. Een<br />
groot gedeelte van de mensheid ziet de pokkenepidemie rustig op<br />
zich afkomen. Ja, er zijn mensen, die er blij mee zijn, omdat, nu<br />
hun kinderen sterven, zij een glas brandewijn meer kunnen drinken,<br />
terwijl anderen menen dat men de Voorzienigheid haar gang moet<br />
laten gaan en daarom de inenting weigeren66. Deze physische en<br />
zedelijke kwalen kunnen slechts bestreden worden door een degelijk<br />
zedelijk en verlicht godsdienstig onderwijs zonder bijgeloof.<br />
Dan zet Hoogen de reorganisatie van het onderwijs uiteen, zoals<br />
hij die ziet:<br />
Godsdienstleraars dienen, evenals de andere leraars, gezien te wor<br />
den als staatsbeamten. De Staat heeft immers het recht, ter wille van<br />
het algemeen belang, scholen op te richten. Op alle volksscholen<br />
moet dan gegeven worden wat alle godsdiensten gemeenschappelijk<br />
hebben nl. de natuurlijke zeden-en plichtenleer en de leer over de<br />
rechten van de mens. Wat eigen is aan de godsdienst moet worden<br />
toevertrouwd aan de geestelijken van de verschillende confessies en<br />
kerken, die reeds lang ervaring hebben op gebied van opvoeding en<br />
onderwijs. Zij zijn trouwens ook degenen, die het beste de lessen<br />
kunnen geven over wat de godsdiensten gemeenschappelijk hebben.<br />
Van ouds immers vormde de geestelijkheid de leerstand en het zou<br />
goed zijn die weer als leerstand te erkennen. De godsdienstleraarrs<br />
moeten als staatsambtenaren de jeugd van 10-16 jaar onder hun<br />
hoede nemen als een soort zedenpolitie van de staat en hen voorbereiden<br />
op hun volwassenheid: gehuwde en ongehuwde staat en de<br />
verplichtingen die daartoe behoren. De godsdienst is het enige middel<br />
om de zedenverwildering tegen te gaan. Wei dienen de gods<br />
dienstleraars de Verlichting te zijn toegedaan en alle bijgelovigheid<br />
uitroeien. Zij dienen ook op de hoogte te zijn van de pedagogie met<br />
name van de socratische leermethode. Hoogen verwijst dan naar de<br />
geschriften van Felbiger, van Zerrenner, Rochow en Overberg67.<br />
66 De koepokinenting werd uitgevonden door Edward Jenner (1749-1823), maar pas in<br />
1798-1799 als bruikbare vaccine op punt gesteld. Hoogen houdt dus de gebeurtenissen van zijn<br />
tijd goed bij. Eerst in 1806 werd de inenting in verschillende staten verplichtend gesteld.
122 EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN<br />
Hoogen pleit dan opnieuw voor de oprichting van een normaalschool<br />
in elk van de vier departementen, maar ook voor verschillende soor-<br />
ten van scholen, industriescholen. Wat dit betreft kan hij zich wel<br />
aansluiten bij de soort scholen, die in Frankrijk worden genoemd.<br />
Verder stelt Hoogen voor om in de lagere scholen van de departe<br />
menten de lessen in de volkstaal te geven, omdat het onderwijsper-<br />
soneel de franse taal onvoldoende machtig is, maar vooral om reke-<br />
ning te houden met de gewoonten van het volk en geen weerstand<br />
op te roepen. Het volk moet worden voorbereid op het franse staats-<br />
burgerschap en de liefde tot het franse vaderland moet groeien68.<br />
De wet over het onderwijs verscheen begin mei 1802, maar daarin<br />
was geen sprake van normaalscholen, noch van de geestelijken als<br />
leerstand. Alles werd overgelaten aan de Maire (burgemeester) en<br />
zijn gemeenteraad, zonder zelfs de pastoor van de parochie te vermel-<br />
den. Hoogen was geheel teneergeslagen: van verbetering van het on<br />
derwijs kon zo geen sprake zijn. Integendeel de bestaande scholen zo-<br />
wel in Frankrijk als aan de linkerrijnoever zouden nog achteruitgaan.<br />
Hoogen noemt de wet knoeiwerk.<br />
Ten einde raad besluit hij zich rechtstreeks tot Parijs te wenden.<br />
Weer zet hij zijn ideeen uiteen, nu in het Frans en draagt zijn schrij-<br />
ven op aan Portalis, lid van de Staatsraad en hoofd van de cultus in<br />
67 Bernard Overberg (1754-1826) was katecheet en pedagoog. Hij maakte naam als organisator<br />
van katholieke scholen en oprichter van normaalscholen in Westfalen - zie W. Muller<br />
in Handbuch derKirchengeschichte Herder Freiburg Band V, 597.<br />
Hij werd priester gewijd door Kruisheer W. D'Alhaus te Rheine in 1779- W. D'Alhaus was<br />
Wijbisschop van Miinster sedert 1757 en sedert 1764 ook van Osnabrtick - zie Clairlieu jg. 38<br />
(1980), 105-106. Hoogen onderhield vriendschapsbetrekkingen met hem. Toen Hoogen een<br />
artikel niet kon geplaatst krijgen en de tekst opstuurde naar Overberg, die het artikel meer dan<br />
eenmaal gelezen had en zo een ,,blik kon werpen in het menslievend hart van de schrijver".<br />
Norrenberg bij Zimmermann a.a. 240. Overberg schreef hem toen een troostbrief van deze inhoud,<br />
dat Overberg zelf heel lang had moeten wachten op de goedkeuring van een kinderboek,<br />
waardoor de kinderen beter zouden leren lezen. Hij zelf werd ook verdacht van vernieuwingszucht.<br />
Bij Zimmermann a.a. 241.<br />
68 Het geheel is een samenvatting van wat Zimmermann a.a. 235, Haass in Clairlieu jg. 10<br />
(1952), 56-57 en Evertz-Cohnen, 77-80 over deze brochure schreven. Merken we nog op dat<br />
Hoogen het geschrift opdroeg aan de leden van de staatsraad Roderer en Shee, van wie hij wist<br />
dat zij van mening waren dat de franse wetten in de nieuwe gebieden soepel moesten worden<br />
toegepast, rekening houdend met de gewoonten van het volk.
EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN 123<br />
de departementen69. Hoogen beroept zich op zijn 3O-jarige ervaring<br />
als pastoor en leraar, stuurt het aan de wijsgeer Jacobi met het ver-<br />
zoek het persoonlijk aan Portalis te overhandigen. Hoogen noemt<br />
daar Jacobi ,,een man, die als filosoof en als mens in Europa een<br />
voorname plaats inneemt". Maar de gedane zaken namen geen<br />
keer70.<br />
Spoedig daarna liet Hoogen deze brochure ook in het Duits ver-<br />
schijnen onder de titel Bermerkungen ...71, maar breder van opzet<br />
en aangepast aan de toestanden, waarin het onderwijs verkeerde in<br />
vele duitse staten en voorafgegaan door een hoofdstuk over vrijheid<br />
van denken.<br />
Hoogen maakt daarin onderscheid tussen on-filosofische vrijden-<br />
kerij en een edele vrijheid, die iedere godsdienstleraar moet kunnen<br />
genieten.<br />
Hij noemt dan verschillende misbruiken in de katholieke kerk, die<br />
deze vrijheid beperken. Hij voelt zich daartoe verplicht, omdat hij<br />
zijn kerk met dogma's liefheeft en het godsdienstonderwijs al eeu-<br />
wen achter is, hetgeen des te erger is, naarmate wetenschappen en<br />
kunsten bijna dagelijks vooruitgang maken72:<br />
Bepaalde geestelijke ordes hebben hun tijd gehad en kunnen beter verdwijnen,<br />
vooral de bedelorden en in het bijzonder de Capucijnen, die een uiterlijke vroomheid<br />
verkondigen en mechanische christenen vormen met hun overdreven processies<br />
en pelgrimstochten. Wat voor betekenis hebben nog de scholen met 6 jaar<br />
69 Portalis (1746-1807), een van de weinige katholieke politici door Napoleon aangesteld<br />
als cultusdirector, was een groot jurist en had veel invloed. Hij was sterk geporteerd voor de<br />
gallicaanse kerk, maar een vurig christen, die werkte voor de rechristianisering van Frankrijk.<br />
Hoogen wist de mensen wel te vinden. Portalis had ook grote invloed op de benoemingen<br />
van de napoleontische bisschoppen na het concordaat van 1801 — zie R. Aubert in Handbuch<br />
der Kirchengeschichte — Band VI, 1, 73-74. Portalis achtte Hoogen, zoals blijkt uit<br />
de brief aan Wallraf, waar Hoogen vertelt dat hij verschillende uitnodigingen van Portalis<br />
niet kon aanvaarden vanwege de ,, duisterlingen " — Zimmermann Nachwort 235.<br />
70 Dat Hoogen's onderwijsplannen totaal mislukten moet ook wel toegeschreven worden<br />
aan de plannen van Napoleon, die geld nodig had voor militaire doeleinden. Wel leverden<br />
de pogingen van Hoogen een uitnodiging op om lid te worden van de ,,Societe d'Emula<br />
tion", sectie Aken, die hij blijkbaar niet aanvaardde. In elke stad was er wel zulk een societeit,<br />
die zich bezig hield met het bespreken van allerlei wetenschappelijke problemen:<br />
landbouw, onderwijs, kunsten, handel enz.<br />
71 Volledige titel zie Literatuur Hoogen: Brochure 6.<br />
72 De ontwikkeling van politiek, maarr ook van cultuur, letterkunde, kunst en weten<br />
schappen (kort samengevat) in Universele Wereldgeschiedenis in een aanhangsel bij ieder<br />
Deel van jaar tot jaar onder het motto Wereldgeschiedenis in trefwoorden. Voor de 18e en<br />
begin van de 19e eeuw in Deel 7 en 8. Heideland Hasselt 1976.
124 EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN<br />
monnikenlatijn, waar gewone mensen niets aan hebben in de praktijk van hun dagelijks<br />
leven. De doktoren in de Theologie op de seminaries vormen priesters, die<br />
geen mensenkennis hebben en slechts mechanische christenen vormen; het volk<br />
wordt verwaarloosd en is niet in staat zich op te werken tot verstandige, volwassen<br />
en ontwikkelde christenen. Er mogen geen priesters meer zijn, die enkel van<br />
beneficies (van vicarien en fundaties) leven zonder zielzorg te verrichten. De openbare<br />
eredienst moet vernieuwd en verbeterd worden. De kerkelijke censuur client<br />
te worden afgeschaft, want zij, die de Verlichting zijn toegedaan, krijgen geen im<br />
primatur en zo blijft het bijgeloof maar bestaan. De scholen moeten staatsscholen<br />
zijn en de geestelijkheid moet weer de leerstand zijn, zeker op godsdienstig<br />
terrein.<br />
Zoals hij reeds vroeger deed, pleit Hoogen opnieuw voor de<br />
oprichting van scholen van verschillende aard:<br />
Behalve de lagere scholen, moeten er middelbare scholen komen voor handwerkers<br />
en boeren, hogere burgerscholen voor hen, die meer cultured gevormd moe<br />
ten worden met het oog op een of andere hogere werkzaamheid. Ook gymnasia<br />
zijn er nodig en universiteiten. Ook meisjesscholen moeten er komen; ook zij moe<br />
ten zich kunnen bekwamen voor hun toekomstige werkkring.<br />
Voor al deze scholen geeft Hoogen in algemene lijnen de leerstof<br />
aan. Als methode van lesgeven geeft hij de socratische aan.<br />
Als besluit verklaart Hoogen nogmaals dat zijn vrijmoedige kritiek<br />
voortvloeit uit zijn liefde voor de waarheid, voor zijn kerk en voor de<br />
zedelijke verheffing van het volk. Hij roept zijn broeders in het geloof<br />
en alle godsdienstleraars op om de verderfelijke dwalingen te<br />
bestrijden en de smetten, die de innerlijke schoonheid van de katho-<br />
lieke godsdienst bevlekken, te verwijderen73.<br />
Deze brochure verscheen in 1802. Dit jaar betekende wel een topjaar<br />
in Hoogen's schrijversloopbaan. In datzelfde jaar verscheen ook<br />
zijn Verketteringsgeschiedenis, waarvan al sprake was en eveneens zijn<br />
brochuurtje De geest van de polemiek is niet de geest van het<br />
73 Zie voor deze samenvatting Zimmermann a.a. 237-238.
EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN 125<br />
Christendom1*, een oecumenisch geschrift, gericht tegen de contro-<br />
verspredikanten, waarin hij beklemtoont dat het wezen van het<br />
Christendom de liefde is en het evangelie van de liefde ook met liefde<br />
dient te worden verkondigd. Die liefde is niet het monopolie van de<br />
katholieke kerk, maar wordt ook aangetroffen bij de evangelische en<br />
protestantste kerkgenootschappen. Alle christenen zijn een in de<br />
liefde, die Christus predikte en zo is Hij de Weg, de Waarheid en<br />
het Leven. Eensgezind moeten de christenen strijden tegen het op-<br />
komende heidendom. Niet wat de christenen verdeelt moet de na-<br />
druk krijgen, maar wat de christenen verbindt.<br />
Zijn brochure Bemerkungen ... werd van katholieke zijde hevig<br />
bekritiseerd. Hoogen antwoordde daar aanvankelijk niet op: de<br />
Westfdlischen Anzeiger van 1802 deed dat voor hem in een artikel<br />
Licht en duisternis. Zo ook Franse Rijnlanden, dat niet alleen Bemer<br />
kungen ..., maar ook zijn andere verlichte brochures verdedigde75.<br />
Een andere belangrijker zaak hield Hoogen nu bezig.<br />
Na vele moeilijkheden kwam uiteindelijk een concordaat tot stand tussen Pius<br />
VII en de dictator Napoleon op 15 juli 1801. De secularisatie van de kerkelijke en<br />
kloostergoederen bleef gehandhaafd en Bisschoppen en pastoors kregen een salaris.<br />
De Paus erkende de grondwet van de Republiek en zou de bisschoppen, die de eed<br />
op de grondwet geweigerd hadden, verzoeken ontslag te nemen. Napoleon kreeg<br />
de volmacht van de vroegere koningen de nieuwe bisschoppen te benoemen, terwijl<br />
de Paus ze canonisch zou bevestigen, hetgeen praktisch een formaliteit werd.<br />
Bewust van zijn macht ging Napoleon een stapje verder en vroeg ook de bisschop<br />
pen, die wel de eed hadden afgelegd eveneens hun ontslag aan te bieden. On-<br />
danks zwakke protesten gaven de bisschoppen daaraan gehoor: ze konden ook<br />
moeilijk anders; hun inkomen hing nu immers af van de staat. Vanaf 1802 kwam<br />
er een geheel nieuw epicopaat tot stand. Hun gebied viel samen met een of meerdere<br />
Departementen, waarin de staat was verdeeld. Over het algemeen waren deze<br />
Napoleontische Bisschoppen degelijke mensen, maar wel onderworpen aan de dic-<br />
74 Duitse titel Der Geist der Polemik is nicht der Geist des Christentums. Dit werkje werd<br />
geschreven naar aanleiding van een controverspredikatie van een pater Capucijn, lid, aldus<br />
Hoogen, van de domste bedelorde. Deze kwalificatie kan geschraagd worden door het werk<br />
van H. Holzapfel Handbuch der Geschichte des Franziskanerordens 1909, waar deze de neergang<br />
van de studies in de Capucijnenorde in die dagen beschrijft. Overigens staat Hoogen<br />
ook zeer kritisch tegenover de contrareformatie van de Jezuieten, die weliswaar in 1773 waren<br />
opgeheven, maar als ex-jezui'eten verder werkten.<br />
75 Duitse titel Licht und Finsternis. Franzosische Rheinlande.
126 EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN<br />
tator. In de gebieden gelegen aan de linkerrijnoever werden zelfs, onder invloed<br />
van Portalis, zeer goede bisschoppen benoemd. Een nieuw bisdom werd opgericht,<br />
nl. het bisdom Aken in het Roerdepartement. Bisschop werd Marcus Antonius Ber-<br />
dolet van 1802-1809-<br />
Op aandringen van enkele vrienden, waaronder de filosoof Jacobi<br />
stuurde Hoogen op 2 Augustus 1802 al zijn geschriften naar Aken<br />
met een toelichting, waarin hij de gewenste organisatie van het<br />
nieuwe bisdom beschreef. Een gedeelte van deze toelichting werd gepubliceerd<br />
in een tijdschrift voor de Kreis Krefeld en Kleef gedateerd<br />
18 Augustus 180276. Daarin o.a. deze woorden van Hoogen:<br />
Men kan van de nieuwe Bisschop heel veel goeds verwachten voor het geluk van<br />
de mensen en burgers, maar alleen dan wanneer het gouvernement en de Departementen<br />
(Roer- en Benedenmaas-departement) hem de nodige bijstand verlenen<br />
voor de oprichting van een kapittel of synode alsook van een seminarie, want uit<br />
niets komt ook niets; een kapittel of synode met leden, bezield met Gods Adem<br />
en Wijsheid, godsdienstzin en menselijkheid, waarbij niet het aantal telt, maar de<br />
verdienste. Een organisatie van een bisdom met degelijk praktisch godsdienstonderwijs<br />
en openbare Godsverering. Dit vraagt een bedachtzaam overleg, kermis van<br />
de plaatstelijke omstandigheden en van de eisen van onze tijd; een seminarie zoals<br />
b.v. dat van het bisdom Wurzburg-Bamberg, dat echte godsdienstleraars kan vormen.<br />
Dat alles is nodig om de nieuwe bisschop in zijn bedoelingen te steunen.<br />
Wanneer nu de organisatie van het bisdom een aanvang neemt,<br />
bemerkt Hoogen dat de ,, duisterlingen" van de stad Keulen, die nu<br />
onder het bisdom Aken valt, met hun intriges in voile beweging komen,<br />
terwijl de vrienden van de Verlichting niets van zich laten horen.<br />
Hoogen vreest nu het ergste en stuurt de reeds meermalen aangehaalde<br />
brief aan Wallraf met daarbij ingesloten zijn plan van de<br />
organisatie. Na een korte samenvatting van zijn werkzaamheden in<br />
het verleden en vooral van het leed, dat hij van de ,, duisterlingen "<br />
in het verleden kreeg te verduren, zegt hij dat zijn plan gerust aan<br />
kompetente rechters ter beoordeling mag worden voorgelegd. Hij zelf<br />
zal dan wel achter de coulissen verdwijnen als maar een goede orga<br />
nisatie tot stand komt. Hij roept dan de professor, van wie hij weet,<br />
dat hij de Verlichting goed gezind is, op zijn invloed te laten gelden:<br />
76 Aussichten fur Religion undHumanit'dt, bei der Errichtung des Bisthums Aachen in lntelligenzblatt<br />
fur die Bezirke von Crefeld und Cleve. — zie Zimmermann Nackwort, 236.
EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN 127<br />
Edele vriend van het schone en goede. U heeft vrienden, die zich voor deze zaak<br />
kunnen inzetten. Ook heeft men mij deken Dumont, als een voortreffelijk man<br />
afgeschilderd en ik weet dat deze het vertrouwen van de bisschop geniet. Verzamel<br />
toch alle vrienden van het goede rondom u. Ach, het is maar al te waar, wat<br />
ik de bisschop schriftelijk en mondeling heb meegedeeld: deze komen niet, bieden<br />
zich niet aan, terwijl de anderen zich opdringen. Verenig u toch met hen,<br />
want nu of nooit kan iets goeds worden tot stand gebracht voor het praktisch godsdienstig<br />
leven. De nieuwe bisschop houdt niet van de stellingen van de ultramontanen,<br />
maar de stellingen van de ,, duisterlingen " zijn wel gevaarlijk.<br />
Beveel mij aan bij alle vrienden van de waarheid en van de echte Verlichting en<br />
neem dit schrijven aan als een verzekering van miin hoogachting en mijn<br />
liefde77.<br />
Na zovele ontgoochelingen schijnt Hoogen nu succes te hebben geboekt.<br />
In ieder geval heeft Wallraf op 2 October voor de stad Keulen<br />
een plan op tafel gelegd, dat de goedkeuring kon wegdragen van<br />
de dekens Marx en Dumont. Ook in Diisseldorf, dat gedeeltelijk op<br />
de linkerrijnoever lag,schijnt men het plan Hoogen te hebben besproken78.<br />
Hoe het definitieve plan er uitzag, weten we niet. Of toch?<br />
We weten in ieder geval dat onder bisschop Berdolet het christelijk<br />
leven een heropbloei beleefde79.<br />
Begin September 1802 kreeg de parochie Wegberg bezoek van de<br />
ambtenaren van staatsdomeinen, die de inventaris kwamen opmaken<br />
van de klooster- en kerkgoederen en van de pretiosa van kerk en sacristie.<br />
Kloostergoederen bleken er niet meer te bestaan. Alles was nu<br />
eigendom van de parochie. De bedoeling was die goederen te confiskeren,<br />
maar ze werden slechts onder de strenge verantwoordelijkheid<br />
geplaatst van de pastoor en het kerkbestuur. Was deze gunstige<br />
regeling ook het werk van Portalis ? Als teken dat het klooster was opgeheven<br />
verloor de pastoor zijn titel ,, prior " en kreeg hij verbod nog<br />
het kloosterkleed te dragen. De inventarislijsten werden ondertekend<br />
door Jacques Hoogen, Gormans en Spier80.<br />
77 Duitse tekst zie ZlMMERMANN Nachwort, 235.<br />
78 Zie ZlMMERMANN ibid, 236.<br />
79 Zie R. RAAB in Handbuch der Kirchengeschichte — Herder Freiburg Band V (1970),<br />
80 Zie Evertz-Cohnen, 200-207 (pretiosa 203-204).
128 EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN<br />
Niet lang daarna moet Hoogen op aandringen van zijn vrienden<br />
en dokters bij de nieuwe bisschop zijn ontslag hebben aangevraagd.<br />
Deze voldeed onmiddellijk aan zijn verzoek althans provisorisch, omdat<br />
de organisatie van het bisdom nog niet voltooid was. De bisschop<br />
bood hem het behoud van zijn salaris aan, maar dat aanvaardde<br />
Hoogen niet; ook het voorstel om Domheer te Aken te worden wees<br />
hij, gezien zijn gezondheidstoestand af. Hoogen vertrouwde zijn parochie<br />
toe aan zijn confrater Mathias Leonardus Ploum, kruisheer uit<br />
het klooster Aken, die hem reeds geruime tijd bijstond als kapelaan.<br />
Deze volgde Hoogen definitief op als pastoor in 1804 en vierde in<br />
Wegberg nog zijn gouden priesterfeest in 1845 81. Het afscheid van<br />
zijn parochie is Hoogen zwaar gevallen, zoals blijkt uit wat hij nog<br />
in 1802 schreef:<br />
Als pastoor, de officiele leraar van het volk, zwoegde ik 30 jaren lang om door<br />
allerlei doelmatige middelen de mensen in mijn uitgebreide parochie te onderrichten,<br />
hun verstand te verlichten en him harten te treffen om het 20 schadelijke bijgeloof<br />
voor de gemeenschap uit te roeien en om het praktische godsdienstige leven,<br />
verbonden met een zuivere Godsverering voor hen aantrekkelijk en aannemelijk<br />
te maken.<br />
Hoe gering mijn krachten, hoe onoverwinnelijk menige moeilijkheden — innerlijke<br />
en uiterlijke — ook waren, heb ik toch de troost genoten pastoor geweest te<br />
zijn in een gemeente, die uitblonk in vlijt en industriele bedrijvigheid, in zedelijk<br />
en beschaafd gedrag, geprezen en geliefd in de naburige gemeenten om haar<br />
vredelievendheid en goedhartigheid.<br />
De laatste 10 jaar echter bracht ieder jaar wel een kiem van verderf met zich mee<br />
en werkte ik onder de last van een ziekelijk en uitgeput lichaam. Wel niet vergeefs,<br />
maar ik moest toch zien hoe het uitgestrooide zaad en het ontkiemend plantje van<br />
het goede vertrapt werd. Ik moest met bloedend hart de hoop om nog verder van<br />
nut te zijn opgeven82.<br />
Na zijn ontslag ging Hoogen op rust bij zijn broer in Aldekerk.<br />
V. Jakob Hoogen: zijn laatste levensjaren 1803 - 1805<br />
De rustperiode betekende niet het einde van Hoogens schriftelijke<br />
werkzaamheden. In 1803 schreef hij in hetzelfde tijdschrift en onder<br />
81 EVERTZ-COHNEN, 184.<br />
82 In Henke1s Religionsannalen 1802. Zie duitse tekst bij Zimmermann a.a. 240.
EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN 129<br />
dezelfde titel als zijn verdedigers Licht en Duisternis een verklaring<br />
over zijn brochure Bemerkungen, waarin hij vaststelt dat zijn tegenstanders<br />
niet zijn stellingen aan het wankelen hebben gebracht, maar<br />
slechts uitdrukkingen en gedeelten ook uit zijn vroegere geschriften<br />
bijeenbrachten. Overigens merkt hij op dat het denkende deel zijn<br />
bijval en achting betoonde en dat zijn brochure niet voor de massa<br />
werd geschreven. Hij voegt er nog aan toe, dat naar zijn mening de<br />
geboden feest-vasten-en onthoudingsdagen verminderd dienen te<br />
worden83.<br />
Nog in hetzelfde jaar publiceert Hoogen een artikel naar aanleiding<br />
van een boek dat verschenen is, gericht tegen de Verlichting, getiteld:<br />
Duisternis. Enige woorden tegen de vijanden van het licht, Hij<br />
voegt er een aanhangsel bij, waarin hij zich verdedigt tegen de fellere<br />
kritiek, die tegen zijn Bemerkungen werd ingebracht84. Hoo<br />
gen vraagt dan:<br />
... of het menselijk, ja christelijk is een oude pastoor wegens zijn Bemerkungen<br />
op de meest onwaardige manier te beschimpen, te breken en te verketteren enkel<br />
en alleen omdat hij de christelijke Verlichting tracht te bevorderen. Hij zou beter<br />
doen kritiek op de misbruiken in de Kerk over te laten aan meer kompetente<br />
personen en zich beter kunnen bezighouden met de misbruiken in eigen parochie,<br />
waar hij getracht had duitse gezangen in de liturgie in te voeren om nog te zwijgen<br />
van zijn pogingen om het godsdienstonderwijs uit de scholen te bannen. Het zou<br />
tijd zijn dat zulke godsdienst-kerk-en staats-vernieuwers van Gods aardbodem verdwijnen.<br />
Het is te begrijpen dat Hoogen verontwaardigd reageert:<br />
Iedere oprechte mens heeft niet alleen het recht maar ook de plicht om de mis<br />
bruiken van zijn tijd aan te klagen. Zijn tegenstanders brengen enkele losse uit<br />
drukkingen naar voren om te bewijzen dat hij het godsdienstonderricht uit de<br />
83 Licht undFinsternis. Franzosische Rheinlande in Westfdlischen Anzeiger 1803. Uitgebreider<br />
bij ZlMMERMANN *.
130 EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN<br />
scholen zou willen verwijderen, terwijl juist het tegendeel waar is. Zijn parochie<br />
mag gezien worden. Ondanks de intriges van de duisterlingen, is die parochie nog<br />
altijd een voorbeeld voor de omgeving en wat hij voor de zes scholen gedaan heefit<br />
is bekend genoeg. Hij is een man van de Verlichting en zal dat blijven. De Ver-<br />
lichting is hem dierbaarder dan zijn gezondheid, ja dan zijn leven. In ieder geval<br />
zal zijn stem blijven klinken moest het ook in de woestijn zijn85.<br />
Ondertussen moet Hoogen al bezig geweest zijn met het schrijven<br />
van een nieuwe brochure Hoe komen wij verder*6, een verhandeling<br />
over de armoede en bedelarij, een grote kwaal in zijn tijd, en hoe die<br />
kan bestreden worden. Het antwoord is datgene wat we konden ver-<br />
wachten: de eigenlijke oorzaak is de onwetendheid van het volk en<br />
het enig middel om dit euvel te bestrijden is een verlicht onderwijs.<br />
Hij spreekt weer van industriescholen, maar vooral van armenscholen<br />
en verwijst naar een pastoor, die er al 30 jaar ervaring mee heeft.<br />
Als andere voorbeelden noemt hij enkele steden in Duitsland en ook<br />
Aken, dat nu in Frankrijk is gelegen. De brochure verscheen nog in<br />
1803.<br />
In augustus van dit jaar 1803 blijkt Hoogen contact te hebben opgenomen<br />
met zijn vriend Zerrenner met de vraag of het niet gunstig<br />
zou zijn als hij zich zou vestigen in Pruisen. Hoogen zal dan dichter<br />
bij zijn vrienden Zerrenner en von Rochow zijn en kon ook beter<br />
de vergaderingen van het letterkundig genootschap van Halberstadt<br />
bijwonen. Maar Zerrenner raadde hem dat af: De toestand<br />
in Pruisen was niet zo goed meer als Hoogen zich dit voorstelde. De<br />
rijke inkomsten, die voortvloeiden uit de konfiscatie van de kloosteren<br />
kerkgoederen werden verkwist en voor godsdienst en onderwijs<br />
kwam er geen fonds, zoals dat in Oostenrijk wel gebeurde. Zerrenners<br />
wensen werden niet meer vervuld en von Rochow was ook niet<br />
meer bereid nog iemand bij de koning aan te bevelen. Ook Hoogens<br />
vriend Natorp meende dat hij beter bleef, waar hij was87.<br />
Eind 1803 moet Hoogen een inzinking hebben gehad en zwaar<br />
ziek zijn geweest. In de lente van 1804 ontmoette Natorp, evange-<br />
85 Samenvatting. Uitgebreider bij Zimmermann Nachwort, 237-238.<br />
86 Wie kamen wir wetter. Volledige titel zie Literatuur Hoogen.<br />
87 Gegevens van Zerrenner en Natorp — bij Zimmermann a.a. 245.
■ :■■<br />
EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN 131<br />
P, /. H, Hoogen, Prior en Pastoor van Wegherg (1742-1805).<br />
-
132 EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN<br />
lisch pastoor te Essen, vergezeld van enige vrienden, hem in Alde-<br />
kerk, terwijl hij aan de arm van de zoon van zijn broer een wande-<br />
ling maakte. Hij was herstellend, maar maakte de indruk van een<br />
bouwvallig huis. Toen hij echter zijn vriend zag, leefde hij op, scheen<br />
zijn zwakheid te vergeten en blij en vrolijk ontving hij hen in zijn<br />
thuis. En toen er onverwachts nog een vriend de kamer binnentrad,<br />
steeg zijn vreugde ten top.<br />
In de zomer van hetzelfde jaar had een tweede ontmoeting plaats,<br />
nu in Essen. Hoogen scheen goed genezen en was blij van geest. Na-<br />
torp was in gezelschap van Van der Ploog, de predikant van de Men-<br />
nonietengemeente (doopsgezinden) te Krefeld. Gedrieen gingen zij<br />
op weg naar Werden, een voorstad van Essen, en disputeerden over<br />
een eventuele uitgave van een schoolbijbel, die vooral voor niet-<br />
katholieken zo belangrijk scheen en zij spraken af daarover te be-<br />
raadslagen in het letterkundig kransje te Krefeld88.<br />
In October 1804 geeft Natorp een nieuw tijdschrift uit voor gods-<br />
dienstleraars89, waar ook katholieke geestelijken op inschrijven. Op<br />
het titelblad van de eerste aflevering prijkt het portret van Hoogen,<br />
een kopergravure van Thelott, professor te Diisseldorf, een portret,<br />
dat ook los verkrijgbaar is voor 24 stuivers. Groot is het enthousiasme<br />
bij de leden van het letterkundig genootschap van Halberstadt.<br />
In de eerste jaargang stond ook een artikel van Hoogen Over de<br />
waarheidszin van het volk90, die de ,, duisterlingen'' niet kunnen<br />
uitdoven als tenminste de godsdienstleraars hun ambt getrouw en<br />
met plichtsbesef vervullen. In een P.S. verklaart Hoogen dat hij niet<br />
in staat was het artikel te voltooien en dat daarom zijn vriend Natorp<br />
dit in zijn geest gedaan had. Hoogen gaf Natorp ook de opdracht<br />
een exemplaar te sturen naar de koning van Pruisen, naar minister<br />
von Massow en naar Frh. vom en zum Stein te Miinster91.<br />
88 Natorp in zijn in memoriam Hoogen in Westfdlischen Anzeiger 1805 en in Quartalschrift<br />
1805 — bij Zimmermann ibid.<br />
89 Nl. Quartalscbrift fur Religionslebrer.<br />
90 Ober den Wabrheitssinn im Pb/fo-Volledige titel: Iiteratuur Hoogen.<br />
91 Opmerkelijk is dat Hoogen een exemplaar stuurde naar Stein. Hoogen wist dat Stein de<br />
verlichting goedgezind was. Misschien wilde Hoogen, nu Stein op het punt stond te vertrekken<br />
naar Pruisen als minister van financien (1804-1807) een wenk geven om beter het onderwijs<br />
te behartigen, maar Stein beperkte zijn verlichting tot de wil om het absolute vorstendom<br />
te bestrijden. Hij streefde naar een meer democratische bestuursvorm en die poging leidde ook<br />
tot zijn ontslag. Het geld kan hij als een anti-Napoleon gebruiken om een sterk leger op te<br />
bouwen. Stein zag ook verder vooruit en erkende een groot-Duitsland als zijn enig Vaderland.
EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN 133<br />
Eind november 1804 schreef Hoogen zijn laatste verhandeling De<br />
deugd is een blijde stemming92. Hij pleit voor een beter muziekonderricht<br />
op de scholen, in het bijzonder in verband met het godsdienstonderricht.<br />
Hij geeft blijk op de hoogte te zijn van een modernere<br />
methode van lesgeven in de muziek en noemt enkele auteurs,<br />
waaronder ook Natorp, wiens artikel Over Concerten hij er in een<br />
aanhangsel bijvoegt. Zijn bedoeling reikt verder dan de scholen: hij<br />
wil het volk voor de edele muziek winnen.<br />
De 17e maart 1805 kwam Hoogen, na een wandeling van drie uur,<br />
bij zijn arts Pempelfort in Krefeld aan. Hij kwam daar meermaals om<br />
geneesmiddelen te halen, maar naar het schijnt zou daar de 18e<br />
maart ook het letterkundig kransje plaats hebben. Op die dag kon<br />
hij daar blijkbaar gezond en wel aan deelnemen. 's Anderendaags<br />
verergerde zijn jarenlange kwaal en trad zijn breuk naar buiten93.<br />
Deze keer kon zijn geneesheer hem niet meer redden. De 20e maart<br />
kwamen zijn vrienden, die in Krefeld woonden nl. Jonas Heilmann,<br />
predikant van de Gereformeerden en Van der Ploog, predikant van<br />
de Menonietengemeente, hem bezoeken. De zwaar zieke man<br />
maakte aan Van der Ploog zijn laatste wilsbeschikking bekend. Zijn<br />
letterkundige nalatenschap vermaakte hij aan het letterkundig genootschap<br />
van Halberstadt en hij vroeg Van der Ploog ook voor de<br />
overige aangelegenheden te zorgen. In de vroege morgen van 23<br />
maart stierf hij ten huize van zijn arts, volgens Natorp als een held,<br />
gesterkt door de kracht van zijn geloof en tevreden met het leven, dat<br />
hij geleid had. Hij werd begraven te Aldekerk94.<br />
Epiloog<br />
Deze levensbeschrijving van Jakob Hoogen zou vollediger geweest<br />
zijn als zijn brieven, die hij aan zijn vele vrienden schreef en van hen<br />
92 Die Tugendist ein freundliche Stimmung. Dit artikel kon eerst na zijn dood verschijnen<br />
in Beitrage — volledige titel — Iiteratuur Hoogen.<br />
93 Hoogen vertelt ergens dat hij de kiem van zijn ziekte had opgedaan bij een van zijn reizen.<br />
Hij had meer dan eens de dood in de ogen gezien. Bij een van die aanvallen in 1799 had<br />
hij een troostbrief van Rochow gekregen met de wens dat God hem met wijsheid en troost zou<br />
bijstaan. Hoogen in Westfdlischen Anzeiger 1803 — bij Zimmermann Nacbwort 237.<br />
94 Gegevens van Natorp in zijn in memoriam op Hoogen Westfdlische Anzeiger 1805 en<br />
Quartalschrift 1805. Bij Zimmermann a.a. 245-246.
134 EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN<br />
ontving, niet verloren waren gegaan. Onmiddellijk na zijn dood in<br />
1805 immers waren zijn vrienden van plan een autobiogtzRe van<br />
hem uit te geven. Deze zou dan wel bestaan hebben uit aanhalingen<br />
uit die vele brieven. Dit plan ging evenwel niet door, omdat deze bi-<br />
ografie niet geschikt bleek voor het gewone publiek95.<br />
Hoogen was prior-pastoot. Over zijn priorschap en zijn confraters<br />
horen we echter zo goed als niets96. Zijn pastoorschap echter komt<br />
in een helder daglicht te staan, omdat hij dit in de laatste jaren van<br />
zijn leven heefit beschreven. Hij was een zielzorger in hart en nieren.<br />
Het dom en ,, mechanisch'' Christendom moest veranderen. Daar<br />
zette hij zich zijn leven lang voor in. Daarom werd hij aanhanger van<br />
de Aufklarung om vooral het bijgeloof te bestrijden. Als men hem<br />
ook roemt als pedagoog, als strijder voor een verbeterd onderwijs van<br />
hoog tot laag vooral van het godsdienstonderwijs, dan vloeit dit voort<br />
uit zijn diepe bezorgdheid om levendige, verstandige en volwassen<br />
christenen te vormen tegen het opkomende heidendom of Dei'sme.<br />
Scholen zonder godsdienstig fundament mogen niet bestaan. Alleen<br />
dan kan men ook een verbetering van de maatschappij verwachten.<br />
Uit diezelfde diepe bezorgdheid en liefde voor de mensen komen<br />
ook zijn voorstellen voort om armenscholen op te richten en in-<br />
dustriescholen en normaalscholen en scholen voor meisjes. Daarom<br />
kan boven zijn levensbeschrijving staan: Jakob Hoogen als zielzorger.<br />
Op enkele punten willen we nu wat nader ingaan:<br />
1. Jakob Hoogen en de ,, Aufklarung "<br />
Als zielzorger is Hoogen aanhanger van de ,, Aufklarung". In<br />
Keulen maakte hij er kennis mee en zijn parochie Wegberg was zijn<br />
proeftuin. Maar hij behoort geenszins tot de radicale vleugel. Rogier<br />
heeft de zegeningen van de ,, Aufklarung'' aldus samengevat:<br />
95 Zie Zimmermann a.a., 246.<br />
96 In 1771 bij het begin van Hoogens pastoraat, waren er drie kapelaans. Namen worden<br />
er niet genoemd. In 1775 zijn er nog helpers (zie noot 45) waaronder waarschijnlijk Bertramus<br />
Reiners (zie noot 50). In 1780 heeft er een vergadering plaats van het gemeentebestuur<br />
en de geestelijkheid. In 1786 spreekt Hoogen over medebroeders (zie noot 50). Op het einde<br />
van Hoogen's pastoraat is er enkel nog een nl. Mathias Ploum uit het klooster van Aken, die<br />
hem als diocesaan priester als pastoor opvolgt (noot 50). In de Definities van de generale kapittels<br />
uit die tijd komen geen benoemingen voor Wegberg voor. Ook ontbreken de lijsten van<br />
de overledenen in die Kapittels, behalve in het kapittel van 1786, dat de overledenen noemt<br />
vanaf 1779. In deze lijst wordt van Wegberg alleen Hubertus Reynders genoemd.
EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN 135<br />
Een van de grote zegeningen (van de Aufklarung) is gelegen in haar krachtige<br />
medewerking aan de verbetering van het volksonderwijs en in de integratie daarin<br />
van een op een nieuwe leest geschoeid godsdienstonderwijs (nieuwe methode van<br />
lesgeven volgens een nieuwe pedagogie en betere handboeken).<br />
Vervolgens is het een grote verdienste van de beweging dat zij de studieprogramma's<br />
van het godgeleerde onderwijs aan een grondige herziening heeft onderworpen<br />
en nieuw leven heeft geblazen in de theologische bedrijvigheid van een<br />
versteende scholastiek en oppervlakkige casui'stiek.<br />
Zeker behoort de strijd tegen het bijgeloof en vooral tegen het rampzalige heksengeloof<br />
(toen nog geduld en zelfs bevorderd) tot de verdienste der „ Auf<br />
klarung" 97.<br />
Het ijveren voor een nieuwe katechismus in plaats van de reeds twee eeuwen<br />
gangbare katechismus van Petrus Canisius is toe te juichen. Alleen reeds de taal,<br />
waarin de geloofswaarheden opgediend werden, riep omstreeks het midden van de<br />
achttiende eeuw om vernieuwing, om aanpassing aan de veranderingen in de zinsbouw,<br />
de evoluties van de beeldspraak en de verschuivingen, die zich in de woord-<br />
betekenis hadden voltrokken98.<br />
Als men er nog aan toevoegt het streven naar een actieve deelname<br />
van de gelovigen aan de liturgie, die daarom in de landstaal dient te<br />
worden gevierd en waarvoor Hoogen zijn liederenbundel met kerkelijke<br />
gezangen uitgaf, dan moeten we Hoogen een gematigd aanhan-<br />
ger noemen van de Aufklarung, een evenwichtig man.<br />
Wat zijn zedenleer betreft is Hoogen christocentrisch zoals blijkt uit<br />
zijn meermaals uitgesproken gezegde dat Christus de goddelijkste en<br />
verhevenste volksleraar is.<br />
2. Hoogen en de Oecumene<br />
Wie ,, Aufklarung" zegt, zegt tevens verdraagzaamheid. Dit<br />
leidde tot een streven naar een ene kerk. Van katholieke zijde was<br />
Sailer (1751-1832) de grote ijveraar. Hij verzamelde rondom zich een<br />
grote kring van vrienden, katholieken en protestanten. Als katholiek<br />
kon hij die eenheid niet anders zien dan als een terugkeer van de<br />
97 Rogier Geschiedenis van de Kerk Deel VII Hilversum-Antwerpen 1964, 143 en 149.<br />
Wie mocht menen dat bijgeloof en heksenwaan in de katholieke kerk niet meer bestaan kan<br />
de volgende artikelen lezen: BOBERSKI Das ,, Engelwerk ", die seltsamen Lehren und Praktiken<br />
eines ,,katholiscben " Geheimbundes in Kirchliche Zeitfragen -HerderskorrespondensJg.<br />
44 nr. 8 (1990), 384-389. H. VON SODEN-FRAUNHOFEN, Das Engelwerk, eine Untergrundbewegung<br />
in der Kirche\ in Kirchlichen Anzeiger 1990, 350-356.<br />
98 Rogier a.w. 152.
136 EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN<br />
niet-katholieke christenen tot de ene schaapstal, overeenkomstig het<br />
adagium buiten de (katholieke) kerk geen heil. Als eerste stap zag<br />
hij de liefde, het kenmerk van alle christenen. Twistgesprekken<br />
moesten ophouden en worden vervangen door preken over wat de<br />
christenen gemeenschappelijk hadden. Vervolgens trachtte hij de<br />
dogma's in niet-scholastieke terminologie weer te geven. Hij zocht<br />
ook naar een beter kerkbegrip bij de Vaders en kende het adagium:<br />
Eenheid in wat noodzakelijk is, vrijheid in twijfelgevallen en liefde<br />
in dies, De Sailerkring hield ook interconfessionele bijbelgesprekken,<br />
hetgeen leidde tot een meer bijbelse theologie en zedenleer. Sailer<br />
schijnt de kerk te hebben gezien als een federatie van de lokale ker-<br />
ken onder voorzitterschap van de Paus, de voornaamste Bisschop en<br />
vertegenwoordiger van Christus, die de taak heeft de eenheid in het<br />
noodzakelijke te behartigen, een eenheid dus die pluriformiteit niet<br />
uitsluit en het eigene van de lokale kerken erkent".<br />
Hoogen had grote bewondering voor Sailer, maar nergens blijkt hij<br />
te streven naar de tot standkoming van een kerk. De eenheid die hij<br />
nastreeft is een eenheid van liefde en verdraagzaamheid in de ver-<br />
schillende christelijke kerken of zelfs in andere godsdiensten. De<br />
mensen moeten volgens hun geloof leven. Vooral de christenen moe-<br />
ten laten zien dat ze innerlijke, redelijke en volwassen christenen zijn<br />
om een bolwerk te vormen tegen het opkomende heidendom of<br />
Dei'sme. Hoogen zelf is katholiek en blijft katholiek en streeft ook<br />
naar een hervorming van de katholieke kerk, die hij liefheeft, maar<br />
hij streeft niet naar een oecumene in de zin van Sailer. Hoogen is om<br />
zo te zeggen etisch irenisch en kent zelfs anonieme christenen 10°.<br />
Hij heeft geen last van het adagium buiten de (katholiek) kerk geen<br />
heil. Vandaar dat hij ook joodse vrienden heeft en mennonieten. Hij<br />
99 Zie over Sailer, tegenwoordig wel genoemd der Heilige einer Zeitwende Rogier a.w.<br />
149-150 en Aubert Handbuch der Kirchengeschichte Band V, 566, 581. Rudolf Lille ibid. Band<br />
VI, 1, 266 enz.<br />
100 Bij Evertz-Cohnen Kirchengeschichte der Pfarre Wegberg biz. 85 vinden we de tekst<br />
van Hoogen: ,,Wanneer iemand rechtgelovig handelt, een goed mens en burger is, dan heeft<br />
zijn geloof hem bevrijd; zijn godsdienst is dan voor hem de juiste en goede en waarom dan<br />
ook niet voor u ?" Johannes XXIII als patriarch van Venetie zei iets dergelijks: ,, Ik ben blij<br />
hier te zijn, zelfs al zijn hier mensen, die zichzelf niet als christenen beschouwen, maar die toch<br />
als christenen kunnen worden aangemerkt vanwege hun goede daden" bij Peter Hebblethwaite<br />
Johannes XXIII de paus van het concile, ned. Vert. Gottmer Haarlem 1985, biz. 299.
EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN 137<br />
respecteert zijn vrienden, die naar hun geloof zonder bijgeloof wil-<br />
len leven en als hij een boek van hen goed vindt, dan geeft hij dit<br />
uit, aangepast voor katholieke scholen.<br />
3. Jakob Hoogen en het Ultramontanisme<br />
Paus en curie hebben lange tijd de Bisschoppenbenoemingen in de<br />
grote katholieke landen in de handen van de ,,zeer christelijke'' kei-<br />
zers en koningen moeten leggen. Een canonische bevestiging door<br />
Rome was slechts een formaliteit. In de ogen van Rome was dit een<br />
privilege. Dit privilege hadden de duitse vorsten niet, maar de duitse<br />
Bisschoppen-keurvorsten waren sterk genoeg om zich van Rome niet<br />
veel aan te trekken. Heel de 18e en begin 19e eeuw waren de duitse<br />
bisschoppen paus en curie vijandig gezind. Ondertussen werden wel<br />
de boeken, die dit practische episcopalisme een theologische ondergrond<br />
gaven, op de lijst van verboden boeken geschreven en waar het<br />
kon werden bisschoppen benoemd op de wijze zoals de apostolische<br />
vicarissen in de missielanden benoemd werden.<br />
In de tijd na Napoleon en na het Wener congres in 1815 werden<br />
de nu geseculariseerde bisdommen zoveel mogelijk door Ultramon-<br />
tanen bezet.<br />
Het is begrijpelijk dat na de val van de absolute vorsten een reactie<br />
kwam op de staatskctken. Het ultramontanisme groeide snel, vooral<br />
onder invloed van de contrareformatie onder leiding van de Jezui'eten<br />
en de nieuwe congregaties, die ontstonden, vooral na 1850, toen<br />
ook Rome het offensief inzette onder Pius IX (1846-1878). De volledige<br />
overwinning werd behaald op het nu betwiste concilie van<br />
1870, toen het primaatschap van de Paus over alle lokale katholieke<br />
kerken werd erkend en de onfeilbaarheid van de Paus werd afgekondigd.<br />
,, Al te lichtvaardig meende men dat episcopalisme leidde tot<br />
staatskerken en Papalisme tot vrijheid van de kerken" 101.<br />
Zo ver was het in Hoogen's tijd nog niet. Er bestond nog een gallicaanse<br />
kerk, een oostenrijkse, een spaanse, Portugese en ook een<br />
duitse kerk met een eigen traditie, maar Hoogen zag wel het gevaar,<br />
zoals blijkt uit zijn reeds meermalen geciteerde brief aan prof. Wallraf<br />
van augustus 1802, waarin hij de professor oproept om samen met<br />
101 Rudolf Lille in Handbuch der Kirchengeschichte Band VI, 1 biz. 269.
138 EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN<br />
zijn vfienden de nieuwe bisschop van het nieuwe bisdom Aken te<br />
steunen in de organisatie van het bisdom. De bisschop, aldus Hoo<br />
gen, is weliswaar geen ultramontaan, maar de „ duisterlingen " trachten<br />
hem wel in die richting te drijven en die zijn gevaarlijk. We kennen<br />
de lijst van boeken niet, die Hoogen vennaakte aan de letterkundige<br />
kring van Halberstad102, maar Hoogen zal wel het boek gekend<br />
hebben van Novalis Die Christenheit oderEuropa, dat in 1779<br />
verscheen en waarin de romanticus de z.g. ideale toestand van de<br />
vroege Middeleeuwen beschrijft, toen er in heel Europa vrede heerste,<br />
omdat zelfs de keizers en koningen hun kronen van de Paus ontvin-<br />
gen. Chateaubriand werd door het lezen van dit boek bekeerd en<br />
schreef in diezelfde geest zijn Genie du christianisme (1802) en la<br />
ter zal de Maistre schrijven in zijn boek Du Pape: ,,Het Christendom<br />
berust geheel op de souvereiniteit van de Hogepriester ". Hoogen was<br />
dus zeer zeker een episcopalist en zal het primaat van de Paus gezien<br />
hebben als een ereprimaat103. Hij wist immers maar al te goed hoe<br />
Rome stond tegenover de Aufklarung en de vriendschappelijke om-<br />
gang met de niet-katholieke christenen. Niet lang na zijn dood in<br />
1805 was het ook gedaan met de Aufklarung en met de oe-<br />
cumene104.<br />
4. Kritiek op Jakob Hoogen<br />
Keren we nu terug tot de lof op Hoogen in Der Beobachter fur das<br />
Roerdepartement, waarmede dit artikel begint. We lezen daar<br />
,, oprechte eenvoud en een minzaamheid zonder pretentie kenmerk-<br />
ten hem". Daar tegenover staat het oordeel van R. Haass dat Hoo<br />
gen niet vrij te pleiten is van eerzucht en ijdelheid105. Die indruk<br />
102 Zie ZlMMERMANN a.a., 241.<br />
103 Zie voor de groei, de excessen en de triomf van het ultramontisme R. Aubert in Handbuch<br />
derKirchengeschkhte Band VI, 1, 415-422; 761-792, en Peter Raedts De christelijke Mid<br />
deleeuwen als Mythe, ontstaan en gebruik van een construefie uit de 19e eeuw in Tijdschrift<br />
voor Theologie jg. 30 (1990), 146-158.<br />
Raedts laat zien hoe vooral na 1850 die ,,ideale" middeleeuwen als een heilige traditie werden<br />
gebruikt om het Ultramontische te legitimeren. De Romeins-Italiaanse kerk werd wereldkerk<br />
en een societas perfecta. Terwijl het absolute vorstendom verdween, dank zij de opkomst<br />
van de democratic, volgde de katholieke kerk de tegenovergestelde weg.<br />
104 Praktisch wilde Rome de oecumene niet en de pogingen van Sailer werden afgewezen<br />
met een beroep op het agadium ,,Buiten de (katholieke) kerk geen heil". Zie R. AUBERT<br />
Handbuch der Kirchengeschkhte Band VI, 1, 139 en 769.<br />
105 R. HAASS in Clairlieu, jg. 13 (1955), 48.
EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN 139<br />
krijgt men inderdaad als men hem telkens weer hoort roemen op de<br />
waardering, die hij krijgt van zijn geleerde vrienden. Zo ook in zijn<br />
enige bewaarde brief aan prof. Wallraf, die hij de 17c Augustus 1802<br />
schreef. Hoogen is zich bewust dat anderen 20 over hem kunnen<br />
denken. Toch bezweert hij Wallraf niet te menen dat hij op zelfver-<br />
heerlijking uit is. Die vriendenkring, die hij verworven heeft is tot nu<br />
toe de enige beloning van zijn werken. Dit ,,cantari a viro cantato",<br />
dit geprezen worden door mannen, die zelf geprezen worden, geeft<br />
hem kracht om zijn werk, ondanks het weinige succes en de te-<br />
leurstellingen, die hij te verwerken kreeg toch door te zetten. Over-<br />
igens zou hij wel achter de coulissen willen verdwijnen als wat goed<br />
en noodzakelijk is voor de kerk en de mensen maar bewerkstelligd<br />
wordt106.<br />
Zimmermann van zijn kant verwijt Hoogen, dat hij wegens een ge-<br />
val de bedelorden in het algemeen beschuldigt van het bevorderen<br />
van het uiterlijk Christendom door hun vele devoties en processies,<br />
het bijgeloof te laten bestaan en er misbruik van te maken met hun<br />
duivelsbezweringen107. Maar zo eenvoudig ligt dit niet. Vele aan-<br />
hangers van de Aufklarung zijn gebeten op de bedelorden in die<br />
dagen108.<br />
Hoogen's mening dat de volksscholen staatsscholen moesten zijn<br />
werd niet door alien, die hem sympathiek gezind waren gedeeld, om-<br />
dat dit ten gevolge zou hebben dat staat en kerk een eenheid zou-<br />
den vormen109. Maar de tijd dat de absolute vorst de godsdienst van<br />
zijn volk bepaalde scheen voorbij. Het oorspronkelijke calvinistische<br />
Pruisen, had, toen het katholieke provincies had verworven ook gods-<br />
dienstleraars van die kerk toegelaten en bovendien had de ,, Verlich-<br />
ting" vrijheid en verdraagzaamheid hoog in het vaandel geschreven.<br />
Overigens was Hoogen een praktisch man en geen theoreticus. Hij<br />
wist dat de gewone dorpsscholen niets betekenden. Een koster ha-<br />
merde letterlijk het lezen, schrijven en rekenen en ook de kate-<br />
106 Hoogen's brief aan Wallraf bij Zimmermann Nachtwort 234-235.<br />
107 Zimmermann Nachwort, 239-<br />
108 Zie Rogier Geschiedenis van de Kerk Deel VII, 152.<br />
109 Bij Zimmermann a. a. 246.
140 EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN<br />
chismus bij de kinderen er in. Hij zelf had een verbetering van de<br />
scholen in Wegberg weten te bekomen, dank zij de subsidie van de<br />
gemeente en na examens te hebben ingevoerd om bekwamere schoolmeesters<br />
te kunnen aanstellen. Nu ook alom de kloosters werden opgeheven<br />
met hun ook al niet 20 hoogstaande scholen, eerst in de<br />
oostenrijkse gebieden en in 1803 ook in de duitse landen, begreep<br />
hij maar al te goed, dat alleen de verlichte staten de nodige financien<br />
konden verschaffen voor het oprichten van volksscholen en de<br />
daarbij behorende normaal-scholen. De godsdienstleraren dienden<br />
dan wel gekozen te worden uit de geestelijkheid van de verschillende<br />
confessies, die ook staatsbeamten behoren te zijn. Een opzet dat nu<br />
en in de toekomst wel actueel kon zijn.<br />
5. Jakob Hoogen en de actualiteit<br />
Nu wij Hoogen's leven, werken en idealen hebben leren kennen,<br />
laten we het aan de lezer over te oordelen over zijn actualiteit, na enkele<br />
citaten te hebben aangehaald van Johannes XXIII, die we vinden<br />
bij Peter Hebblethwaite en Henri Fesquet110. We verwijzen<br />
naar die auteurs met H. en F.<br />
„ Van het concilie verwacht ik een frisse wind. Het komt er op aan de stof, die<br />
zich op de stoel van Petrus sinds Constantijn heeft vastgezet er af te schudden''<br />
(F.,98).<br />
,,De vertegenwoordigers van de Kerk mogen zich niet terugtrekken in een vesting<br />
(F., 99).<br />
,,Ik ben maar een Paus en die is feilbaar behalve als hij een uitspraak doet ex ca<br />
thedra, maar dat zal ik niet doen" (F. 16).<br />
„ Paus Johannes wilde niets anders zijn dan een bisschop met de bisschoppen (F.,<br />
96).<br />
De liturgie noemt de bisschop pastor et dominus, Johannes koos voor pastor et pa<br />
ter ; dominus klonk hem te autoritair.<br />
,,Een autoritaire handelwijze verstikt het leven en leidt tot een strakke, exteme dis<br />
cipline en tot een gecompliceerde, schadelijke overorganisatie. 2ij onderdrukt aanvaardbare<br />
initiatieven en kan niet luisteren, verwart starheid met vastbeslotenheid<br />
en inflexibiliteit met waardigheid. Pater is beter, maar dan geen patemalisme; dat<br />
110 Peter Hebblethwaite Johannes XXIII De paus van het concilie. Ned. Vert. Gottmer<br />
1985.<br />
Henri FESQUET Ich bin ja nur der Papst. Humor und Weisheit Johannes' XXIII Duitse Vert,<br />
van Les Fioretti du bon Pape Jean, Herder biicherei, Band 377.
EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN 141<br />
is eveneens een karikatuur van vaderschap. Het houdt de mensen klein om op die<br />
wijze eigen superioriteit te handhaven, gedraagt zich liberaal tegenover sommigen,<br />
maar respecteert de rechten van zijn ondergeschikten niet. Het treedt beschermend<br />
op en accepteen geen werkelijke samenwerking" (H., 323-324)<br />
,,De Heilige Geest wordt op de eerste plaats uitgestort over de gehele Kerk en zelfs<br />
de eenvoudigste gelovigen en de nederigste zielen delen in de Geest, soms in een<br />
overvloed, die kan inspireren tot heldendom en heiligdom" (H., 226)<br />
,, De liturgie moet de gelovigen onderrichten en dan is inerte en passieve aanwezigheid<br />
niet genoeg" (H., 363)<br />
,,Ik heb mij altijd meer betrokken gevoeld bij datgene wat verenigt dan met datgene<br />
wat scheiding en verschillen teweegbrengt'' (H., 292)<br />
,, Voor een groot deel zijn wij (katholieken) schuldig aan de scheiding der christe-<br />
nen" (H., 322)<br />
,,De priesters verliezen zoveel tijd met polemiseren op het gebied van ideologic<br />
en zetten zich daarom te weinig in voor het heil der zielen" (F., 77)<br />
,,De substantie van de oude geloofsschat is een ding. De manier, waarop die gepresenteerd<br />
wordt is iets anders". (H., 513)<br />
,, Eenheid in nuttige zaken, vrijheid in twijfelachtige zaken en barmhartigheid in<br />
alle dingen" (F., 53)<br />
Johannes kende de voordracht gehouden door Beaudin O.S.B. getiteld VEglise<br />
Anglicane unie non absorbee (H., 149). Zelf zei hij eens van een eenheid te willen<br />
met Petrus (niet onder Petrus) (H., 179)<br />
Vooral na een onderhoud met de anglicaanse bisschop Fischer bad Johannes niet<br />
meer voor de terugkeer van de afgescheiden christenen, maar voor de eenheid, hoe<br />
die er ook zou uitzien (H., 477)<br />
We willen eindigen met enkele citaten uit Schillebeeckx, peritus van<br />
Vaticanum II:<br />
,,Het is bedroevend te moeten vaststellen, maar de in Vaticanum II met heilige<br />
ijver bevochten collegialiteitsgedachte is in de kerk anno 1985 volkomen<br />
verdwenen''<br />
,,Ook de bisschoppenconferenties, die mede bedoeld waren om pastoraal recht te<br />
doen aan de plaatselijke kerk in de eigen cultuur en aan de specifieke problemen<br />
van een land of streek, maken slechte tijden door" m<br />
(t)Dr. A. ZwARTo.s.c.<br />
111 Schillebeeckx in Uit de grond van ons hart - Open brieven aan paus Johannes Paulus<br />
II biz. 294 en 295.<br />
Het spreekt vanzelf dat ook de oecumene praktisch werd stopgezet. Zie Teije BrATITNGA Oe<br />
cumene: stand van zaken in Tijdschrift voor Theologie jg. 31 (1991) biz. 65-83.
142 EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN<br />
LITERATUUR HOOGEN<br />
A. Brochures - Boeken:<br />
* Der Kinderfreund (Rochow) - bewerking voor Kath.scholen - Koblenz 1786.<br />
2e ed. opnieuw bewerkt - Keulen 1800.<br />
3e ed. Keulen 1803.<br />
1. Katholisches Gesangbuch zum Gebranch beim offentlichen Gottesdienste, der<br />
hduslichen Andacht und dem Schulunterricht nebst einem Anhang von christ-<br />
lichen Volksliedern - Diisseldorf 1798.<br />
2. Einige Blumen um den Aschenkrug der Dorothea Elisabeth Messau, Gattin des<br />
kg/, preuszischen Kirchen-und Schulinspektors und Oberpfarrers Zerrenner zu<br />
Derenburg, die Zierde und Muster ihres Geslechtes war - Krefeld 1800.<br />
3. Durch welche Mittel Idszt sich in den 4 Departementen am linken Rheinufer Anhdnglichkeit<br />
an die Verfassung undLiebe zum Vaterlande bewirken ? Eine Abhandlung<br />
nebst einer Beilage uber die Organisation Nationaler Unterrichts-<br />
Institute, von einem Katholischen Religionslehrer. - Koln 1801.<br />
4. Der Geist der Polemik ist nicht der Geist des Christentums. - Krefeld 1802.<br />
5. Die Verketzerungsgeschichte eines mit theologischer Censur und Genehmigung<br />
bei erzbischoflichen Ordinariat zu Koln herausgegebenen kath. Kirchengesangbuches<br />
und des Mildheimisschen Liederbuches, als Beitrag zur Geschichte des<br />
neuesten Obscurantismus - Germanien (Krefeld) 1802.<br />
6. Bemerkungen uber den gegenwartigen Zustand des Religionswesens und des of<br />
fentlichen Unterrichts in den 4 Departementen, frei ubersetzt und vermehrt.<br />
Koln 1802.<br />
7. Wie kamen wir weiter? oder uber die einzigen Mittel die Quellen der Armut zu<br />
verstopfen, die Volker zu veredeln und zu beglucken. Dortmund 1803.<br />
8. Beitrdge zur Beforderung der Humanitdt, und insbesondere eines rein menslichen<br />
Wohlwollens zwischen den verschiedenen christlichen Religionspartheyen. (ver-<br />
zameling van enkele artikels) - Duisburg-Essen 1805.<br />
B. Voornaamste afzonderlijke artikels<br />
1. Gedanken eines kath. Landpfarrers uber Religionsunterricht in Schulen, besonders<br />
in Hinsicht der neuen Schulanstalten in der preuszischen Monarchie - 1799<br />
(waarschijnlijk niet gedrukt).<br />
2. Expectorationen uber Armut und Straszenbettelei - Westf Anzeiger 1801.<br />
3. Gedanken und Empfindungen, den neuen franzbsischen Unterricht betreffend<br />
- in Westf Anzeiger Juni 1802.<br />
4. Uber Religion, Monchsunfug und Volksaberglauben in den kat. Niederlanden<br />
und den angrenzenden Departementen am linken Rheinufervon einem Freunde<br />
der Menschheit - Religionsannalen von Henke Band 1 1802.
EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN 143<br />
5. Uber einige Hindernisse, welche der Verbesserung des praktischen Religionsunterrichts<br />
in der kath. Kirche immerfort noch im Wege stehen, von einem kath.<br />
Religionslehrer - Religionsannalen von Henke ibid. 1802.<br />
6. Aussichten fur Religion und Humanitat} bei der Enrichtung des Bistums Aachen<br />
- in Intelligenzblatt fur die Bezirke von Crefeld und Cleve nr. 67, 1802.<br />
7. Brief an den Kolner Universitdtsprofessor Ferdinand Franz Wallraf gepubliceerd<br />
door W. Zimmerman in Bin Nachwort zu , Jakob Hoogen (1742-1805) - Rheinische<br />
VierteIjahrsblatter )g 18 (1954) 234-235. Brief van 17/8/1802.<br />
8. Licht und Finsternis. Franzosische Rheinlande. Westf. Anzeiger 1803 (Erklarung<br />
uber Bemerkungen).<br />
9. Obscurantismus. Einige Worte an die Feinde des Lichts + beigefiigter Anhang<br />
- Westf Anzeiger 1803.<br />
10. Von derBildung eines nationellen (nationalen) Gemeingeistes durch einen al<br />
ien Burgern gemeinschaftlichen Schulunterricht in den Preuszischen Staaten,<br />
dem Staatsminister von Massow und dem Domherrn von Rochow gewidmet von<br />
einem Verehrer ihrer Humanitat und Menschenliebe, in Neuer deutscher Schulfreund<br />
1804, Bd. II.<br />
11. Uber den Wahrheitssinn im Volke, oder ist es wahr, dasz das Volk keinen Sinn<br />
fur Wahrheit und Aufklarung habe? - Quartalschrift fur Religionslehrer 1804.<br />
12. Die Tugendist eine freundliche Stimmung oder uber die Veredlung der offentlichen<br />
Bildungsanstalten und des praktischen Religionsunterrichts durch Beforderung<br />
des Frohsinns mit besonderer Berucksichtigung der preuszischen Provinzen<br />
Westfalens. - Beitrdge II 1805 (zie boven Brochure 8).<br />
13. Uber die Laune als Hindernis des Frohsinns undeiner guten Kindererziehung.<br />
- Beitrdge, ibid.<br />
14. Die Volksschulen, keine kirchlichen, sondern allgemeine Staatsinstitute mit be<br />
sonderer Hinsicht auf die preuzischen Provinzen in Westfalen. Ansichten, Wunsche<br />
und Hoffnungen eines kath. Religionslehrers. - in Beitrdge I. 1805.
144 EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN<br />
SAMENVATTING<br />
Jakob HOOGEN (1742-1805) was dc laatste Prior-Pastoor van het Kruisherenklooster Wegberg<br />
(1639-1802). Bij de Kruisheren van zijn tijd was hij nagenoeg onbekend. In de Definities der<br />
Generate Kapitteh zoekt men tevergeefs naar zijn naam. In de Annales van Hermans komt zijn<br />
naam enkele keren voor. In de dagen na zijn dood schreef Der Beobachter fur das Rurdepar<br />
tement bijzonder lovend over hem: ,,Het Roerdepartement en de mensheid heeft een merkwaardig<br />
man verloren. Een geleerde en belezen man, bezield met een nimmer aflatende ijver<br />
om zich ten nutte te maken voor de gemeenschap, steeds het goede te bevorderen door zijn<br />
voorbeeld, zijn geschriften en zijn leer. Oprechte eenvoud en een minzaamheid zonder pretentie<br />
kenmerkten hem, maar ook kracht en moed ... ".<br />
Hij was Prior en Pastoor. Over zijn priorschap en zijn confraters is jammer genoeg heel weinig<br />
bekend. Hij heeft samengewoond met slechts enkele confraters, die werkzaam waren als kapelaans.<br />
Maar hij was een zielzorger in hart en nieren.<br />
Hij stond open voor de nieuwe ideeen van zijn tijd: de Aufkl'drung. Vanuit zijn pastorale<br />
bezorgdheid zet hij zich in voor een verbeterd onderwijs ... ijvert voor nieuwe vormen van onderwijs:<br />
armenscholen, industriescholen, onderwijzersscholen, scholen voor meisjes, enz. Heel<br />
speciaal gaat zijn aandacht naar het godsdienstonderwijs. In de scholen van zijn parochie en<br />
in zijn talrijke geschriften is hij een vurig voorstander van nieuwe pedagogische aanpak. Als<br />
zielzorger toont hij zich een krachtdadig bestrijder van het bijgeloof, hij is voor vernieuwing<br />
in de liturgie, hij is voor het gebruik van de volkstaal. Hij pleit voor verdraagzaamheid tegenover<br />
andersdenkenden. Kortom een man die in zijn tijd begrijpelijkerwijze veel gebotst heeft<br />
omdat men hem te modem vond.<br />
SUMMARY<br />
C. BRASSEUR o.s.c.<br />
Jakob HOOGEN (1742-1805) was the last Prior of the Crosier monastery in WEGBERG Rhineland<br />
(1639-1802). In the Order he was not so well-known in his time.<br />
One looks in vain for his name in the ,,Deflnitiones Capitulorum Generalium 1410-1786".<br />
The ,, Annales canonicorum regularium Ordinis sanctae Crucis" (1858) mention his name<br />
some few times. He was Prior and parish priest in Wegberg. Hardly anything is handed down<br />
to us about his priorship nor about his relations to this confreres. The Wegberg community<br />
was very small; he lived together with only one Crosier father, who assisted him as a vicar.<br />
Jakob Hoogen was heart and soul a pastor. He was considered to be very open to the ideas<br />
of the ,,Enlightenment". He devoted himself to the people committed to his care. His spe<br />
cial concern was the school system and the improvement of education. He was zealous for a<br />
better training of teachers as well as for the erection of schools for girls, for the poor and of<br />
industrial schools.<br />
Most of all he was interested in the religious instruction.<br />
In his writings and in his schools he proved to be an advocate of new pedagogical methods.<br />
As a pastor he fought energetically against superstition. He pleaded also for the renewal of<br />
the Liturgy, especially for the use of the vernacular. He advocated tolerance with dissentients.<br />
It is understandable that Jakob Hoogen experienced much resistance in his lifetime, because<br />
not a few considered him to be an extremely progressive man. After his death ,,Der Beobachter<br />
fur das Rurdepartement" was loud in praise of him: ,,The Rurdepartement as well as huma<br />
nity have lost in him a remarkable man: He was an educated and well-read man, inspired by<br />
an ardent zeal to devote himself to the benefit of the community and to promote what is right<br />
by his writings, his teaching and his own example. Courage and energy characterized his per<br />
sonality ".<br />
ZUSAMMENFASSUNG<br />
G. REIJNERS o.s.c.<br />
Jakob HOOGEN (1742-1805) war der letzte Prior des Kreuzherrenklosters WEGBERG am Niederrhein<br />
(1639-1802). Im Kreuzherrenorden selbst war er in seiner Zeit nich so bekannt. In
EEN ONBEKENDE EN VERGETEN MAN 145<br />
den ,,Definitiones" der Generalkapitel 1410-1786" sucht man seinen Namen vergebens. Wohl<br />
wird er einige Male in den ,, Annales canonicorum regularium Ordinis sanctae Crucis" namentlich<br />
genannt. Er war Prior und Pastor in Wegberg. Ober sein Priorat und das Verhaltnis zu sei<br />
nen Mitbriidern ist uns nahezu nichts iiberliefert. Der Konvent in Wegberg war klein; er<br />
wohnte mit nur einem Mitbruder zusammen, der ihm als Kaplan zur Seite stand. Jakob Hoogen<br />
war mit Leib und Seele Seelsorger. Er gait als sehr aufgeschlossen fur die Ideen der „ Aufklarung".<br />
Voller Eifer setzte er sich ein fxir die ihm anvertrauten Menschen, vor allem fur eine<br />
Verbesserung des Schulwesens. Er eiferte auch fur neue Schulformen: Madchenschule, Armenschule,<br />
Industrieschule sowie fur eine bessere Ausbildung von Lehrern. Ganz besonders interessierte<br />
ihn der Religionsunterricht. In seinen Schulen und in mehreren Schriften erweist er sich<br />
als Verfechter neuer padagogischer Methoden. Als Seelsorger war er ein energischer Bekampfer<br />
des Aberglaubens. Er trat fur die Erneuerung der Liturgie ein, u.a. fur die Verwendung der<br />
Landessprache. Er pladierte auch fur Toleranz Andersglaubenden gegeniiber.<br />
Es ist verstandlich, dafi er in seiner Zeit auch viel Widerstand erfuhr, weil viele ihn fur extrem<br />
fortschrittlich hielten.<br />
Nach seinem Tod wurde in ,,Der Beobachter fur das Rurdepartement" sehr lobend iiber<br />
ihn geschrieben: ,, Das Rurdepartement und die Menschheit haben in ihm einen seltsamen<br />
Menschen verloren: er war ein gelehrter und belesener Mann, beseelt von einem nicht ablassenden<br />
Eifer, sich fur die Gemeinschaft nutzlich zu machen, immer bereit, das Gute durch<br />
Beispiel, Lehrtatigkeit und Schriften zu fordern, andererseits kennzeichneten Mut und Energie<br />
seine Personlichkeit''.<br />
RESUME<br />
G. Reijners o.s.c.<br />
Jakob Hoogen (1742-1805) a ete le dernier Prieur-Cure des Croisiers de Wegberg<br />
(1639-1802). Parmi les confreres de son temps, il n'etait pas fort connu. Dans les Definitions<br />
des chapitres generaux (Van de Pasch), on cherche en vain son nom. Dans les Annales de Her<br />
mans, il n'est cite que trois fois. Pourtant quelques jours apres sa mort, le Beobachter fur das<br />
Rurdepartement fait son eloge dans les termes suivants: ,,Le departement de la Rur et l'humanite<br />
viennent de perdre un homme remarquable ... un erudit lettre, inspire d'un zele enthousiaste<br />
... qui a toujours voulu rendre service a la societe par son exemple, par ses ecrits,<br />
par ses idees. Un homme d'une modestie sincere et aimable ... mais en meme temps il reussit<br />
a etre energique et courageux<br />
II etait a la fois Prieur et Cure. Malheureusement nous ne savons presque rien de son pri<br />
orat et de la petite communaute de Wegberg. II a habite avec quelques confreres seulement,<br />
qui etaient actifs dans la paroisse avec lui. Sur son travail dans la paroisse, nous sommes mieux<br />
renseignes. II etait ouvert aux nouvelles idees de son temps: 1' Aufklarung. Pousse par ses preoc<br />
cupations pastorales, ils s'interesse vivement aux nouvelles methodes d'instruction, il s'applique<br />
avec ardeur a 1'amelioration de l'enseignement ... il pense a des ecoles pour les gens pauvres,<br />
il veut voir des ecoles industrielles, des ecoles pour mieux former les enseignants, des ecoles pour<br />
les filles, etc. Tout specialement, l'enseignement de la religion le tient au coeur. Dans les ecoles<br />
de sa paroisse et dans ses nombreux ecrits, il est un partisan enthousiaste des nouvelles idees<br />
pedagogiques. Comme pasteur des ames, il combat avec energie toutes les formes de supersti<br />
tion ... il est pour une liturgie nouvelle et il est partisan fervent de l'emploi de la langue populaire<br />
courante. II demande partout et toujours du respect et de la tolerance a l'egard des gens<br />
d'autres opinions. On comprend facilement qu'il ait irrite ainsi un tas de gens et de collegues<br />
qui le trouvaient trop moderne ...<br />
C. Brasseur o.s.c.
IN MEMORIAM DONAAT SNIJDERS KRUISHEER<br />
Kort na het verschijnen van ons Jubileum-nummer, 50-ste jaargang,<br />
verloren we weer een van onze Kringleden: Kruisheer Donaat<br />
SNIJDERS overleedop 25 oct. 92. Hij was 72 jaar.<br />
In 1984 was hij lid geworden<br />
van Clairlieu. Maar reeds voor die<br />
tijd vinden we in de Kroniek een<br />
aantal bijdragen van zijn hand.<br />
Alles samen een twintigtal.<br />
Bovendien was hij iederjaar behulpzaam<br />
bij het corrigeren en op<br />
punt zetten van onze drukproeven.<br />
Met veel dank en waardering<br />
denken we terug aan deze medewerker.<br />
Provinciaal Wim Slangen<br />
schreef over hem het volgende In<br />
Memoriam. Kruisheer RogerJans-<br />
sen verzorgde zijn Bibliografie.<br />
* *<br />
*<br />
In de voormiddag van zondag 25 oktober bereikte ons het bericht<br />
vanuit Maaseik dat confrater DONATUS, PETER, GERARDUS,<br />
SNIJDERS die morgen plotseling overleden was.<br />
Schitterend was zijn gezondheid de laatste jaren zeker niet te noemen.<br />
Sinds hij enkele jaren geleden op straat werd aangereden door<br />
een auto is hij haast niet meer zonder pijn geweest. Ook zijn bloeddruk<br />
was nogal weerbarstig hoog. Helemaal onverwacht is dit plotse<br />
overlijden dus niet.
148 IN MEMORIAM DONAAT SNIJDERS KRUISHEER<br />
Confrater Donaat, in de wandel Naadje, werd geboren te<br />
Geistingen-Ophoven op 23 november 1919 als oudste in een ge2in<br />
van acht kinderen. Hij Hep college bij de Kruisheren van Maaseik<br />
(1931-1937) en trad in bij de Kruisheren in Diest in 1937. Hij<br />
volgde filosofie (1938-1940) in Achel en theologie in Diest<br />
(1940-1944) en werd op 5 augustus 1943 in Diest priester gewijd<br />
door Mgr. Carton de Wiart. Hij studeerde verder aan de Katholieke<br />
Universiteit te Leuven (1944-1948) in de Germaanse filologie. Hij<br />
behaalde zijn licentie met het proefschrift ,,Herman Linnebank<br />
o.s.c. ", later in boekvorm uitgegeven.<br />
In 1948 werd hij leraar aan het in 1947 opgerichte college van<br />
Denderleeuw. Hij was er graag en geliefd. Donaat was een enthousiast<br />
en bekwaam leraar en zijn aanwezigheid was bepalend voor de<br />
geest van vriendschap en vertrouwen die het collegeleven in Dender<br />
leeuw tekende. Hij was ook de bezielende aalmoezenier van de scouts<br />
en de initiatiefnemer van vele culturele aktiviteiten.<br />
In 1964 werd hij directeur benoemd van de pas opgerichte lagere<br />
cyclus van het college van Neeroeteren (1964-1980). In Denderleeuw<br />
heeft deze benoeming nogal verslagenheid en beroering verwekt.<br />
Maar de medepionier in Denderleeuw werd eerste pionier in Neeroe<br />
teren. En ook dat heeft hij heel gewetensvol en kundig gedaan. Hij<br />
wist ook in Neeroeteren een sterke band van vriendschap tussen leerlingen,<br />
leraars en ouders te creeren. Ook de cultuur ging hem ter<br />
harte: hij werd de bezielende voorzitter van de gemeentelijke cultuurraad.<br />
Intussen was hij heel aktief in zijn geboortestreek Geistingen-Kinrooi.<br />
In november 1986 werd hij voorzitter van de ,,Geschied- en heemkundige<br />
kring Kinrooi" en ereburger van de gemeente Kinrooi.<br />
Maar ook voor de Orde heeft: deze begenadigde confrater zijn talenten<br />
ingezet. Toen vice-provinciaal Lambertus Graus in 1975 provinciaal<br />
werd, heeft het provinciaal kapittel hem tot vice-provinciaal<br />
gekozen en hem in 1978 in dat ambt bevestigd. In die funktie heeft<br />
hij in 1982 het provinciaal kapittel bijeengeroepen om een nieuwe<br />
provinciaal te kiezen in opvolging van provinciaal Lambert Graus, die<br />
Generaal van de Orde gekozen was. In datzelfde jaar hield hij in<br />
Hannut de feesttoespraak bij gelegenheid van de viering van 25 jaar<br />
provincie. Tot in 1984 heeft hij zo onze provincie mee gediend in<br />
haar beleid.
IN MEMORIAM DONAAT SNIJDERS KRUISHEER 149<br />
Het zal wel niemand ontgaan zijn, en zelf wist hij het heel goed,<br />
dat hij ergens geplaagd werd door heimwee. Het blijkt reeds in zijn<br />
toespraak voor de viering van 25 jaar provincie in 1982:<br />
,,Ik wil niet weeklagen. Maar voel mij tegenover jeugdigen meestal<br />
in een zwaar defensieve positie. Dat is op zich niet erg. Wij waren<br />
vroeger te zeker, te betweterig, te overtuigd misschien. Ge voelt u in<br />
de hoek gedreven door de beschuldigende woordenvloed, dat vooral.<br />
Ge moet al veel geschiedenis, ook menselijke-kerkelijke kennen. Ge<br />
moet veel weten te relativeren. Ge moogt u niet teveel ergeren aan<br />
die onnozele slogans. Ge denkt in stilte: ze zeiden vroeger dat wij<br />
geindroctrineerd werden, maar wat is DIT dan ? Ge zijt er niet heel<br />
goed van. Ik toch niet. Vooral omdat de bedoeling soms de ogen uit-<br />
steekt: gedaan met al dat vermolmde. Die indruk hebt ge toch meer-<br />
malen, ook en zelfs onder gelijkgezinden. Wat het samenleven en -<br />
denken niet kan bevorderen. Eerder bron zijn van verwijdering in de<br />
geesten: het ergste wat ons zou kunnen overkomen''.<br />
Eveneens in zijn vele publikaties over heemkunde, in zijn gedich-<br />
ten en zijn bijdragen voor ,,Kruis & Wereld" blijkt deze nostalgie<br />
aanwezig te zijn.<br />
Ik zou Naadje een Odysseus willen noemen, omdat ik aan Hem<br />
moest denken bij lezing van Cornelis Verhoeven's ,,Odysseus als Elckerlyc"<br />
in 'Streven' van november 1992, waar hij schrijft: ,,Voor<br />
Odysseus was Ithaka (zijn geboorteplaats) het afgedwongen begin en<br />
het verlangde einde van de tocht, die dus van meet af aan een terug-<br />
keer was. In dit opzicht is hij de tegenpool van de Bijbelse Abraham,<br />
die uit zijn vaderland wegtrok om er nook meer terug te keren en<br />
voor wie het beloofde land een ander land was. Terwijl dus in de<br />
Odyssee de boeiende en verleidelijke avonturen wisselen, blijft het<br />
thema van de terugkeer en het heimwee. Het is een constante in het<br />
verhaal, de kern waar het om draait en die zelf geen verhaal is''. (p.<br />
1175) Dit heimwee was dubbel bij Naadje: naar zijn geboortegrond<br />
in de letterlijke zin, de Maaskant, en naar zijn diepere gelovige ge<br />
boortegrond, God.<br />
God,<br />
ik kreeg het leven<br />
uit Uw grote hand;<br />
leven is weven<br />
tot aan de rand.
150 IN MEMORIAM DONAAT SNIJDERS KRUISHEER<br />
Niet het stuk meten<br />
dat ik me dacht,<br />
maar knecht me weten<br />
in grote opdracht.<br />
Mijn hart uitdelen<br />
tot het ligt bloot;<br />
wat van mezelven<br />
delen als brood.<br />
Leed helpen dragen<br />
en geven troost;<br />
U blijven vragen<br />
bij slechte oogst.<br />
Bij U te komen<br />
een koele bron;<br />
van U te dromen<br />
als warme zon.<br />
Naadje, rust nu vredig in de gewijde grond van Heppeneert!<br />
O.L.Vrouw van rust schenke jou ,,vrede voor goed".<br />
Wim SLANGEN o.s.c.
IN MEMORIAM DONAAT SNIJDERS KRUISHEER 151<br />
BIBLIOGRAFIE DONAAT SNIJDERS o.s.c.<br />
Kruisheer Donaat Snijders heeft maar een paar boeken geschreven. Daarnaast<br />
leverde hij een indrukwekkend aantal, vooral kleine, bijdragen voor allerhande<br />
tijdschriften en periodieken. Vaak schreef hij onder pseudoniem. De volgende<br />
schuilnamen konden wij achterhalen: P., S., Sigma, verkenner, Deest, V.A.,<br />
Peter, A., D., V., G., correspondent, Gerard, H.R., Filoloog, M.R., Pino,<br />
D.S., Dr. Pluizer, N.N., Kronijker, Kronista, een vader, Godefroid de Brouil-<br />
lon, Grote Hezel, Interim, Multavidi.<br />
In de hierna volgende bibliografie hebben wij gemeend de onuitgegeven pennevruchten<br />
en de gedichten afzonderlijk te moeten releveren ...<br />
1. Onze beste wensen. in: De Zegepraal des Kruises, Diest, jg. 21, januari<br />
1942, pp. 49-50<br />
2. Geloofin de missieschooL in: De Zegepraal des Kruises, Diest, jg. 22, ja<br />
nuari 1943, pp. 54-58<br />
3. Priesterroepingen. in: De Zegepraal des Kruises, Diest, jg. 22, augustus-<br />
september 1943, pp. 150-153<br />
4. Herman Linnebank — Zijn werk als criticus en Vlamingenvriend. Proefschrift<br />
tot het behalen van de graad van licentiaat in de Wijsbegeerte en<br />
Letteren, afd. Germaanse filologie, Leuven, 1948<br />
5. Koning zonder land, in: Het scapulier, katholiek magazine voor Neder-<br />
land, jg. 4, nr. 1, januari 1949, p- 7<br />
6. Voor het forum: Hij komt well in: Het scapulier, jg. 5, nr. 3, maart 1950,<br />
p. 60<br />
7. Bijeen blijde geboorte. in: Were Di, H. Kruiscollege Denderleeuw, jg. 1,<br />
1951, nr. 1<br />
8. Vrijklinkt ons lied, in: Were Di, jg. 1, 1951, nr. 2<br />
9. School en thuis - 1. in: Were Di, jg. 1, 1951, nr. 3<br />
10. Ons Waterloo te Aalst. in: Were Di, jg. 1, 1951, nr. 3<br />
11. Herman Linnebank 1875-1927. Zijn werk als criticus en Vlamingenvriend.<br />
Katholieke Vlaamse Hogeschooluitbreiding, jg. 46, nr. 6, verhandeling nr.<br />
425, Uitgeverij De Standaard, Antwerpen, 1952, 80 p.<br />
12. Bij een verjaardag: Kruisheer Herman Linnebank (1875-1927). Over een<br />
Limburgspastoorke en een Nederlands Vlamingenvriend. in: De Tijdspie-<br />
gel, jg. 7, nr. 10, december 1952, pp. 253-255.<br />
13. Beste vriend. in: Were Di, jg. 2, 1952, nr. 2<br />
14. Moederdag. in: Were Di, jg. 2, 1952, nr. 3<br />
15. Beginnen is niets ... maar volhouden. in: Were Di, jg. 2, 1952, nr. 4
!52 BIBUOGRAFIE DONAAT SIJNDERS O.S.C.<br />
16. Ophoven-Geistingen in de jaren 1814-1832. in: 't Ba2uintje. Overmensen<br />
en dingen uit Ophoven-Geistingen, jg. 1, nr. 14 (26.12.1953); jg 2<br />
nr. 1 (02.01.1954), nr. 2 (09.01.1954), nr. 3 (16.01.1954)<br />
17. Ja isja. in: Were Di, jg. 3, 1953, nr. 1<br />
18. Kan ik mijnjongen volgen in zijn studie? in: Were Di, jg. 3, 1953, nr. 4<br />
19. Kroniek Denderleeuw 1953. in: Vinculum Crucigerorum, T 1 1953 fasc<br />
2, pp. 36-37<br />
20. lets over de Napoleonsweg. in: 't Bazuintje, jg. 2, nr. 5 (30.01.1954)<br />
21. Van Wodan tot Christus. lets overparochies Geistingen en Ophoven. in:<br />
't Bazuintje, jg. 2, nr. 9 (27.02.1954), nr. 10 (06.03.1954), nr. 11<br />
(16.03.1954), nr. 12 (20.03.1954), nr. 14 (03.04.1954), nr. 15<br />
(10.04.1954)<br />
22. Bokkerijders te Ophoven-Geistingen. in: 't Bazuintje, jg 2 nr 16<br />
(17.04.1954), nr. 17 (24.04.1954), nr. 18 (01.05.1954)/nr' 19<br />
(08.05.1954), nr. 20 (15.05.1954), nr. 21 (22.05.1954), nr. 22<br />
(29.05.1954).<br />
23. Degraafvan Hoorn. in: 't Bazuintje, jg. 2, nr. 24 (12.06.1954), nr 25<br />
(19.06.1954), nr. 26 (26.06.1954).<br />
24. Soldaten van de Paus. De Pauselijke Zouaven 1860-1870. in: 't Bazuintje,<br />
jg. 2, nr. 27 (03.07.1954), nr. 28 (10.07.1954), nr. 29 (17.07.1954), nr'<br />
30 (24.07.1954), nr. 31 (31.07.1954), nr. 32 (07.08.1954), nr. 33<br />
(14.08.1954), nr. 34 (21.08.1954), nr. 35 (28.08.1954)<br />
25. Wat betekenen onze dorpsnamen? in: 't Bazuintje, jg 2 nr 38<br />
(18.09.1954) '<br />
26. Bestaande en verdwenen dorpsgebruiken. in: 't Bazuintje, jg. 2, nr. 40<br />
(02.10.1954), nr. 41 (09.10.1954), nr. 42 (16.10.1954).<br />
27. In de sanskulottentijd. in: 't Bazuintje, jg. 2, nr. 44 (30.10.1954), nr. 45<br />
(06.11.1954), nr. 46 (13.11.1954), nr. 47 (20.11.1954), nr. 48<br />
(27.11.1954), nr. 49 (04.12.1954), nr. 50 (11.12.1954), nr. 51<br />
(18.12.1954), nr. 52 (26.12.1954)<br />
28. Over zomersgesproken. in: 't Bazuintje, jg. 2, nr. 39 (25.09.1954)<br />
29. Studieenthousiasme. in: Were Di, jg. 4, 1954, nr. 2<br />
30. Onderwijs en opvoeding. in: Were Di, jg. 4, 1954, nr. 3<br />
31. Wat lees je zoo/? in: Were Di, jg. 4, 1954, nr. 3<br />
32. Schutsengel van de Vlaamse jeugd. in: Were Di, jg. 4, 1954, nr. 4<br />
33. Tucht. in: Were Di, jg. 4, 1954, nr. 4<br />
34. Kroniek Denderleeuw 1954. in: Vinculum Crucigerorum, 1954 T 1 fasc<br />
3, p. 64; T.2, fasc. 4, pp. 84-85.<br />
35. De Pauselijke Zouaven 1860-1870. in: Pro Petri Sede, jg. 3, nr. 3, juli<br />
1955, pp. 3-8; jg. 4, nr. 2, april 1956, pp. 7-8, nr. 3, juli 1956, pp.'4-6,<br />
nr. 4, oktober 1956, pp. 4-6
BIBUOGRAFIE DONAAT SNIJDERS O.S.C. 153<br />
36. Kroniek Denderleeuw 1955. in: Vinculum Crucigerorum, 1955, T.2 fasc<br />
3, pp. 45-46<br />
37. Elegie. in: Were Di, jg. 6, 1956, nr. 4<br />
38. &£*&> vanjonge mensen. in: Were Di, jg. 6, 1956, nr. 4<br />
39. Kroniek Denderleeuw 1956. in: Vinculum Crucigerorum, 1956, T.3, fasc.<br />
4, pp. 95-96<br />
40. Bidtgij? in: Were Di, jg. 7, 1957, nr. 1<br />
41. Vraag een vergrootglas. in: Were Di, jg. 7, 1957, nr. 4<br />
42. Herwaardering van de PVs-belofte in: Vier moet branden. Aalmoezeniersblad<br />
WKS-WKM, jg. 1957-1958, nr. 3, pp. 17-18<br />
43. Kroniek Denderleeuw. in: Vinculum Crucigerorum, 1957, T.4, fasc 2 pp<br />
64-66, T.5, fasc. 1, 1957, pp. 72-76.<br />
44. Kameraadschap tussen jongens en meisjes. in: Were Di, jg. 8, 1958, nr. 3.<br />
45. Recht in de ogen kijken. in: Were Di, jg. 8, 1958, nr. 5<br />
46. Ik zag de Tower, in: Were Di, jg. 8, 1958, nr. 5<br />
47. Maria zingt in de Kerstnacht. in: Were Di, jg. 8, 1958, nr. 5<br />
48. Versterving is verminking? in: Vier moet branden, jg. 1958-1959 nr 2<br />
p. 17<br />
49. Maria, die bereidheid en dat engagement, in: Vier moet branden jg<br />
1958-1959, nr. 3, pp. 27-28.<br />
50. Kroniek Denderleeuw 1958. in: Vinculum Crucigerorum, 1958, T.5, fasc<br />
2, pp. 116-118, T.5, fasc. 3, pp. 228-232, T.6, fasc. 1, pp. 48-51.<br />
51. Zeg het met bloemen. in: Were Di, jg. 9, 1959, nr. 2<br />
52. Gehoorzamen aan wie? in: Were Di, jg. 9, 1959, nr. 2<br />
53. Ouderwets. in: Were Di, jg. 9, 1959, nr. 3.<br />
54. Kroniek Denderleeuw. in: Vinculum Crucigerorum, 1959, T.6, fasc 2 pp<br />
196-198, fasc. 3, pp. 253-257<br />
55. De schutterijen van Ophoven en Geistingen (samen met HJ. GEER-<br />
KENS). in: Het Oude Land van Loon, jg. 15, I960, pp. 45-51.<br />
56. Gegevens over de school te Ophoven voor 1830 (samen met H.J. GEER-<br />
KENS). in: Iimburg, jg. 39, I960, pp. 316-320<br />
57. EmmanuelHiel. in: Were Di, jg. 10, I960, nr. 5.<br />
58. Kroniek Denderleeuw I960, in: Vinculum Crucigerorum, I960, T.7, fasc.<br />
1, pp. 54-57, fasc. 2, pp. 138-140, fasc. 3, pp. 235-238; T.8, fasc. 1, pp<br />
53-55<br />
59. Rede voor„ Pro Petri Sede " te Aalst, 8 november 1959. in: Pro Petri Sede,<br />
jg. 9, nr. 2, april 1961, pp. 15-19<br />
60. August van Cauwelaert. in: Toortsen, Melle, s.d. (1961), nr. 5, pp. 25-28<br />
61. Oude hoeven te Ophoven-Geistingen (samen met H.J. GEERKENS). in:<br />
Het Oude Land van Loon, jg. 16, 1961, pp. 235-272
154 BIBLIOGRAFIE DONAAT SNIJDERS O.S.C.<br />
62. Een memorandum voor kosters 1785 (samen met H.J. GEERKENS). in:<br />
Limburg, jg. 40, 1961, pp. 103-104<br />
63. Gebedspedagogiek. in: Vier moet branden, jg. 1961-1962, nr. 1, p. 20<br />
64. Een tehuis. in: Were Di, jg. 11, 1961, nr. 1<br />
65. Kankeren op ,,gezagfi. in: Were Di, jg. 11, 1961, nr. 2<br />
66. Ouders, luistert eens ... in: Were Di, jg. 11, 1961, nr. 3<br />
67. Kroniek Denderleeuw 1961. in: Vinculum Crucigerorum, 1961, T.8, fasc.<br />
2, pp. 154-155.<br />
68. Gery Helderenberg. in: Toortsen, Melle, s.d. (1962), nr. 7, pp. 5-8<br />
69. Achilles Mussche. in: Toortsen, Melle, s.d. (1962), nr. 7, pp. 17-20<br />
70. Karel Van den Oever. in: Toortsen, Melle, s.d. (1962), nr. 7, pp. 25-28<br />
71. De Kruisheren van Roermond te Ophoven-Geistingen en een onbekende<br />
St. Servatiusput (samen met H.J. GEERKENS). in: Limburg, jg. 41, 1962,<br />
pp. 145-149<br />
72. Lastige vragen: de mens ah Gods beelden gelijkenis, in: Kompas, Maand-<br />
blad voor VT-werk in Vlaanderen, november 1962, pp. 17-19<br />
73. Met. in: Were Di, jg. 12, 1962, nr. 2<br />
74. Volwassenheid. in: Were Di, jg. 12, 1962, nr. 5<br />
75. Hou van de natuur. in: Were Di, jg. 12, 1962, nr. 5<br />
76. Kroniek Denderleeuw. in: Vinculum Crucigerorum 1962, T.9, pp. 14-16,<br />
83-84, 156-157<br />
77. Zouavenraam te Geistingen. in: Pro Petri Sede, jg. 11, nr. 2, april 1963,<br />
p. 15<br />
78. Heer, zegen uw reporters, in: Were Di, jg. 13, 1963, nr. 1<br />
79. lets overfamilienamen. in: Were Di, jg. 13, 1963, nr. 3<br />
80. De engepoort. in: Were Di, jg. 13, 1963, nr. 4<br />
81. Kroniek Denderleeuw 1963. in; Vinculum Crucigerorum, 1963, T.10, pp.<br />
37-39, T.ll, pp. 14-16.<br />
82. Uniek in Limburg: een zouavenmonument te Geistingen (samen met H.J.<br />
GEERKENS). in: Toerisme in Limburg, jg. 16, nr. 1, april 1964, p. 6<br />
83. Twee maasdorpen: Ophoven, Geistingen en hun stroom (samen met H.J.<br />
GEERKENS). in: Limburg, jg. 43, 1964, pp. 149-159<br />
84. Acht generaties te Ophoven van de familie Reynders (samen met H.J.<br />
GEERKENS). in: Het Oude Land van Loon, jg. 19, 1964, pp. 3-20.<br />
85. Hi/ was jong. in: Het komt. Groepsblad scoutsgroep Denderleeuw, jg. 4,<br />
1964, nr. 5<br />
86. Pieter de Vleeschhoudere. in: Were Di, jg. 14, 1964, nr. 1<br />
87. Kroniek Denderleeuw 1964. in: Vinculum Crucigerorum, 1964, T.ll, pp.<br />
116-118
BIBLIOGRAFIE DONAAT SNIJDERS O.S.C 155<br />
88. Bijdragen tot de parochiegeschiedenis van Ophoven-Geistingen (samen<br />
met HJ. GEERKENS). in: Limburg, jg. 45, 1966, pp. 156-165<br />
89. Ophoven en Geistingen door de eeuwen been (samen met HJ. GEER<br />
KENS). Uitgave bezorgd door het gemeentebestuur van Ophoven, s.d.<br />
(1966-1967), 304 p., ill., krt.<br />
90. Waar kwamen Harlindis en Relindis vandaan ? (samen met HJ. GEER<br />
KENS). in: Album Dr. M. Bussels. Uitgave van de Federatie van<br />
Geschied- en Oudheidkundige Kringen van Limburg, Hasselt, 1967, pp.<br />
525-530.<br />
91. Overpeinzingen van een oud-strijder. in: 20 jaar onderweg. Tijdschrift<br />
van de scoutsgroep Prins Boudewijn-Denderleeuw, april 1968, afl. 3, pp.<br />
2-5<br />
92. Bij een eerste lustrum, in: Vlam, H. Kruiscollege Neeroeteren, jg. 2,<br />
1969-1970, nr. 1<br />
93. lets over onze voornamen. in: Vlam, jg. 2, 1969-1970, nr. 1<br />
94. PieterMaas. in: Vlam, jg. 2, 1969-1970, nr. 1<br />
95. Onze familienamen. in: Vlam, jg. 2, 1969-1970, nr. 2<br />
96. Ons tweede jaar. in: Vlam, jg. 2, 1969-1970, nr. 2<br />
97. Waar in 't Bronsgroen eikenhout. in: Vlam, jg. 2, 1969-1970, nr. 3<br />
98. Ons derde jaar. in: Vlam, jg. 2, 1969-1970, nr. 3<br />
99- Theodoor Sevens, in: Vlam, jg. 2, 1969-1970, nr. 3<br />
100. Zo ging ons vierde jaar. in: Vlam, jg. 2, 1969-1970, nr. 4<br />
101. lets overfamiliewapens. in: Vlam, jg. 2, 1969-1970, nr. 4<br />
102. Richting Kessenich ... De grens. in: Kritisch Krijt, jg. 1, 1970, nr. 3<br />
103. Weerzien met Limburg. in: Kritisch Krijt, jg. 1, 1970, nr. 5<br />
104. Over familiewapens. in: Vlam, jg. 3, 1970-1971, nr. 1<br />
105. Zo ging ons vijfde jaar. in: Vlam, jg. 3, 1970-1971, nr. 1<br />
106. Antikwarisch. ,, Oude" bedenking. in: Vlam, jg. 3, 1970-1971, nr. 2<br />
107. In memoriamJan Geerkens 1902-1971. in: Limburg, jg. 50, 1971, pp.<br />
21-28, ill.<br />
108. Jan Hendrik Geerkens. in: De Maaseikenaar, jg. 2, 1971, nr. 2, pp.<br />
21-22.<br />
109. Onderwijs en milieu, in: Kritisch Krijt, jg. 2, 1971, nr. 1<br />
110. Neeroeteren herdacht zijn geschiedschrijver Pieter Jan Maas. in: Het Be-<br />
lang van Limburg, 8 maart 1971<br />
111. Pasen. in: Vlam, jg. 3, 1970-1971, nr. 3<br />
112. Brief van eenen leerlinck. in: Vlam, jg. 3, 1970-1971, nr. 3<br />
113. LambertEngelen. in: Vlam, jg. 3, 1970-1971, nr. 3
156 BIBLIOGRAFIE DONAAT SNIJDERS O.S.C.<br />
114. Groot Neeroetenaar herdacht. in: De Band, jg. 1, nr. 5, april 1971, pp.<br />
26-27<br />
115. Limmericks over hier en rondom. in: Vlam, jg. 3, 1970-1971, nr. 4<br />
116. Het Marianum van Neeroeteren. in: Vlam, jg. 3, 1970-1971, nr. 4<br />
117. Gesjappeerd... ofneet? Idioma i.v.m. ziekte, leven en dood. in: De<br />
Maaseikenaar, 1971, jg. 2, nr. 3, pp. 18-20<br />
118. Maaseiker honderdjarige. in: De Maaseikenaar, 1971, jg. 2, nr. 4, p. 20<br />
119. Kultuurkring wenst inrichting van museum te Neeroeteren. in: Het Be-<br />
lang van Limburg, 22 oktober 1971<br />
120. Bokkerijders in de Oetervallei. Kultuurkring Neeroeteren, najaar 1971, 30<br />
p., stencils, 2de uitg. 1974, 3de uitg. 1975<br />
121. Een Neeroeters museum? in: Periodiek Kontaktblad voor Neeroeteren, jg.<br />
8, nr. 1, januari 1972<br />
122. Wandelen alpeinzend. in: De Maaseikenaar, jg. 3, 1972, nr. 2, pp. 5-8<br />
123. Bokkerijders te Maaseik. Uitg. Kulturele, geschied- en oudheidkundige<br />
Kring Maaseik, 29 p., stencils<br />
124. En de Oeter stroomde voort... Oeters leesboek in 't vroede, in 'tsotte,<br />
in 't amoereuze. Uitgave Kultuurkring Neeroeteren, februari 1973, 112 p.<br />
125. Oude reus op een eiland. in: Echter Echo, 29.03.1973; ook in: Het Oude<br />
Nest, 1973, p. 11<br />
126. Het St. Martinusbeeldte Kessenich. in: Het Belang van Limburg, 01 juni<br />
1973, p. 9<br />
127. Kronologische Bibliografie van L. Heere. in: Clairlieu, jg. 30, 1972, pp.<br />
49-56<br />
128. Bericht uit ,,Het aanzien van een eeuw". in: Het Oude Nest, 1973, p.<br />
33<br />
129. Uit het verleden van Kessenich, I: De Pauselijke Zouaven 1860-1870.<br />
1974, s.l., 21 p. (gestencilde uitgave)<br />
130. Neeroeteren. in: Het Blaadje. Stamproy, jg. 15, nr. 18, 08.05.1974<br />
131. Testament van een boerenknecht in 1806 (Opglabbeek). in: limburg, jg.<br />
53, 1974, p. 151<br />
132. Bokkerijders in de Oetervallei. Gestencilde uitgave. Kultuurkring Neeroe<br />
teren, 2de vermeerderde uitgave, 1974, 41 p., ill.; 1975, 3de ongewij-<br />
zigde uitgave.<br />
133. Uit het verleden van Kessenich, II: De Schuttersgilden. 1975, gestencilde<br />
uitgave, 55 p., ill.<br />
134. Herinneringen aan )teen echte Kruisheer". in: Cellesiana, jg. 12, 1975,<br />
pp. 193-195.<br />
135. Het vrijonderwijs te Neeroeteren na de basisschool. in: Drie eeuwen vrij<br />
lager onderwijs te Neeroeteren, 1975, pp. 49-50
BIBLIOGRAFIE DONAAT SNIJDERS O.S.C. 157<br />
136. Anno 1900: werken bij Graadje Smeets. in: G. DANIELS en W. SAN-<br />
GERS, Aldeneik architectuur en historie, 1975, pp. 124-125<br />
137. Testament vanpastoor N. Joosten van Opoeteren 1660. in: P.L. BUSSELS,<br />
L.J.O., J.C. WlLLEMS en D. SNIJDERS, De rampzalige Sinterklaasdag<br />
1648. De slag op de Donderslagse Heide, Uitgave Kultuurkring Neeroe-<br />
teren, 1976, pp. 47-62<br />
138. Redons\ in: Periodiek Kontaktblad voor Neeroeteren, jg. 12, nr. 1, april<br />
1976, pp. 14-15<br />
139- Levende zegswijzen van de Maaskant. in: Ons Heem, jg. 30, 1976, nr.<br />
2-3, pp. 63-66<br />
140. Monumenten in een dorp, in: Ter Eiken, Kultureel Tijdschrift Kessenich,<br />
jg. 1, 1976, nr. 2, pp. 35-37<br />
141. In memoriam Pater Mathieu Knevels. in: De Maaseikenaar, jg. 8, 1977,<br />
nr. 1, pp. 38-39<br />
142. In andermans ogen. Onze streek, gezien door een Luxemburgse Jezuiet,<br />
tweehonderdjaargeleden. in: Maaslandse Sprokkelingen, 1977, nr. 10,<br />
20 p.<br />
143. De laatste redplank. Bezweringsmateriaaluit Geistingen. in: Maaslandse<br />
Sprokkelingen, 1977, nr. 13-14, pp. 1-22<br />
144. Ken uwgemeente. Wotra, Oeter, Asbeek, Bosbeek, Witbeek ... in: De<br />
Maaseikenaar, jg. 8, 1977, nr. 2, pp. 29-31<br />
145. Kessenich 1600-1800. De parochie Kessenich volgens de visitatie-<br />
verslagen. in: Ter Eiken, jg. 1, 1977, nr. 4, pp. 25-29<br />
146. Alfons Overman, pastoor 1868-1950. 1977, gestencilde uitgave, 2 + 18<br />
p.<br />
147. In memoriam pater Mathieu Knevels (1908-1977). in: Veldeke, jg. 52,<br />
1977, nr. 3, p. 14 (zie ook nr. 141)<br />
148. Testament van pastoor N. Joosten van Opoeteren 1660. in: Limburg, jg.<br />
56, 1977, nr. 3, pp. 96-105 (zie ook nr. 137)<br />
149. En eeuwig zingen de bossen. in: De Maaseikenaar, jg. 8, 1977, nr. 3, pp.<br />
12-15<br />
150. Beelden uit mijn kinderjaren. 'n Familiezangboek. 1977, gestencilde uit<br />
gave, 1977, 143 + 12 p.<br />
151. Bij een vijftigste verjaardag: Martinus Rutten (1841-1927). in: Kontakt<br />
Kinrooi, 1977, pp. 88-89<br />
152. Snoepen aan de Maaskant. in: Ons Heem, jg. 31, nr. 5-6, pp. 187-189<br />
153. De ijsheilige. in: Maaslandse Sprokkelingen, nova series, jg. 1, maart<br />
1978, nr. 5, pp. 7-12<br />
154. Rede einde gidsencursus Kinrooi 17.12.1977. in: Erica, uitgave van de<br />
Werkgroep Limburgse Natuurgidsen, maart 1978, pp. 7-11
158 BIBLIOGRAFIE DONAAT SNIJDERS O.S.C.<br />
155. Boekweijtkoek. in: Het Oeterdal V.V.V., uitgave 1978<br />
156. Stom Verhaolkes. 1978, gestencilde uitgave, 99 p.<br />
157. De kerk van Opoeteren. in: Stedelijk Informatieblad Maaseik, jg. 2,<br />
1979, nr. 1, pp. 3-5<br />
158. Drie van elk (samen met P. HENKENS en M. KUNNEN), Uitgave van<br />
de Geschied- en Heemkundige Kring Kinrooi, nr. 1 van de reeks ,,Har-<br />
tenvier", 1979<br />
159- Een natuurreservaat in onzegemeente: De(n) Harenne. in: Stedelijk in<br />
formatieblad Maaseik, jg. 2, nr. 2, 1979, pp. 3-6<br />
160. Veertien van de vijftien van negentien. Brochure 60-jarigen te Geistingen,<br />
14.07.1979 (26 genummerde exemplaren)<br />
161. Frans Kusters (1891-1917). Symbool van de IJzertragedie 14-18.<br />
Maaslandse Vlaming. in: Maaslandse Sprokkelingen, nova series, jg. 2, nr.<br />
8, juni 1979, pp. 1-19<br />
162. De Spaanjerd - De Heerenlaak. Folder, 09 juli 1979, voor het gemeente-<br />
bestuur van Kinrooi<br />
163. Tranen over Ophoven (1914-1918) (samen met Els PURNOT-<br />
REYNDERS). 1979, gestencilde uitgave, 35 p., ill.<br />
164. Het was mei 1940 ... Drie kroniekjes door L. DIEBEN, J. GEERKENS en<br />
D. SNIJDERS. 1979, gestencilde uitgave, 68 p.<br />
165. Volksverhalen en leesteksten over eigen heem. in: Ons Heem, jg. 33, nr.<br />
3, 1979, pp. 89-92<br />
166. Inleiding. in: Van nu en Straks (Poukens): een heruitgave van dorpsver-<br />
halen uit Ophoven-Geistingen door de Geschied- en Heemkundige Kring<br />
Kinrooi. 1979<br />
167. Wat betekent mijn naam. Vier bijdragen in tijdschrift KIVOC en H.<br />
Grafschrift, Kinrooi 1979<br />
168. Inleiding. in: In Ooteren, in Ooteren, is 't lekker om te wonen ... Kul-<br />
turele Kring Neeroeteren. 1980, gestencilde uitgave, 9 p.<br />
169. Uchteravondvertellingen I. 1980, gestencilde uitgave, 99 + 2 p. + 26<br />
schetsen<br />
170. Richting Kessenich ... De Grens ... Eenpleidooi! in: Ter Eiken, jg. 4, nr.<br />
3, 1980, pp. 23-27<br />
171. Albrecht Rodenbach en Limburg (samen met S. Vermeire). 1980, Uitgave<br />
Kultuurkring Neeroeteren, 120 p.<br />
172. Homilie bij het zilveren priesterfeest van de Provinciaal. in: Cellesiana<br />
17/1980, pp. 145-147<br />
173. Snijders-Snel-Schrift. 1980, nr. 1, (familieblad)<br />
174. Uittreksels uit rede inhuldiging gedenksteen Jan Geerkens-Geistingen,<br />
10/1980. in: Kontakblad Kinrooi, 1981, passim
BIBLIOGRAFIE DONAAT SNIJDERS O.S.C. 159<br />
175. Literatuur rondMaaseik: legende wordt historie. in: De Maaseikenaar, jg.<br />
12, 1981, nr. 1, pp. 10-11<br />
176. Goswijn de Insula. in: Ter Eiken, jg. 6, nr. 1, 1981, pp. 42-43<br />
177. Toen sikkels lansen werden (samen met J. MERGEAY en L. SNOEKS).<br />
1981, Kultuurkring Neeroeteren, 188 p., ill.<br />
178. Haec estpraeclarum vos. in: Clairlieu, jg. 39, 1981, pp. 98-99<br />
179- Vier,,Bokkerijders " in Kessenichl in: Ter Eiken, jg. 6, nr. 2, 1981, pp.<br />
39-40<br />
180. Het hoog water Nieuwjaar 1926. in: Ter Eiken, jg. 6, nr. 2, 1981, pp.<br />
49-51<br />
181. Waar men gaat langs onze wegen. Een beschrijvende inventaris van de<br />
kruisen en kapellen in Geistingen, Kessenich, Kinrooi, Molenbeersel, Ophoven.<br />
(samen met M. Wieers, J. Henckens, H. Heymans, M. Kunnen,<br />
W. Smet). Uitgeverij Ten Bos, Nieuwkerken, 1981, 104 p., ill.<br />
182. Snijders-Snel-Schrift, nr. 2, 1981<br />
183. Een kloosterorde schept taalin hetLimburgse land, in: Kruis en Wereld,<br />
jg. 61., nr. 1, jan. 1982, pp. 22-25<br />
184. In winters Wenen. in: Cellesiana, jg. 19, 1982, pp. 14-17<br />
185. Preek rondSint Elisabeth- Stokkem 15.11.1982. In: De Bakeman, jg. 2,<br />
nr. 3, 1982, pp. 14-16<br />
186. Een moord te Kessenich 1908. in: Ter Eiken, jg. 6, nr. 3, 1982, pp.<br />
41-43<br />
187. Hoog ript de jubelzang. Een dorpssouvenir Geistingen 1902-1982. 1982,<br />
48 p., ill.<br />
188. Nao 'tPruses. 1982, s.l, 28 + 9 pp., ill.<br />
189. Vorsend naar ons historisch verleden. nr. 4 van de reeks ,, Hartenvier ".<br />
Geschied- en Heemkundige Kring Kinrooi, 1982, 25 p.<br />
190. De vervloeking van de prior, in: Kruis en Wereld, jg. 61, nr 3, 1982, pp.<br />
83-85<br />
191. 50 jaar Lourdesgrot Neeroeteren, 1932-1982. 1982, 60 p., ill.<br />
192. Bijeengedeukte kerk. in: Kruis en Wereld, jg. 61, nr. 4, 1982, p. 103<br />
193. De bijdrage. in: Kruis en Wereld, jg. 61, nr. 4, 1982, pp. 118-119<br />
194. lnleiding KeuzekapittelHannut 12-13 april 1982. in: Verslagboek provinciaal<br />
Keu2ekapittel, 1982, s.l., pp. 2-10<br />
195. Uchteravondvertellingen 2. 1982, s.l., gestencilde uitgave, 91 p.<br />
196. Kruisheer oorlogsslachtoffer te Peer 1599. in: Kruis en Wereld, jg. 61, nr.<br />
6, 1982, p. 185<br />
197. Zalig de vreedzamen 1604. in: Kruis en Wereld, jg. 61, nr. 7, 1982, pp.<br />
211-212<br />
198. Rede bijgedachteniskruis Kinrooi. in: Dao raostj get, jg. 2, nr. 1, 1982,<br />
PP. 3-5
160 BIBLIOGRAFIE DONAAT SNIJDERS O.S.C.<br />
199. Hetspeulke Hgt op zien vot... in: Dao roastj get, jg. 2, nr. 1, 1982, p.<br />
14<br />
200. Een gewoon musketier. in: Cellesiana, 1982, pp. 157-161<br />
201. Het schitterend wapenfeit. in: Het Belong van Iimburg, 1 december 1982<br />
202. De broodmens. in Kruis en Wereld, jg. 61, december 1982, pp. 312 e.v.<br />
(reeds gepubliceerd in: Uchteravondvertellingen 2)<br />
203. Feestrede ter gelegenheid van de 25ste verjaardag van de Belgische provincie<br />
van de kruisheren. in: Cellesiana, jg. 19, 1982, pp. 190-195<br />
204. Sni/ders-Snel-Schrift, nr. 3, 1983, 18 p.<br />
205. De Regenrivier (essay). 1982, s.l., 17 p.<br />
206. E muulke Frans. in: Dao raostj get, jg. 2, nr. 2, 1983, pp. 73-74; nr. 3,<br />
pp. 121-123<br />
207. Apropos: Heiligen bijde kruisheren. in: Kruis en Wereld, jg. 62 april<br />
1983, p. 82<br />
208. SignatusJ.S. in: Cellesiana, jg. 20, 1983, p. 51.<br />
209. Een soldaat van Napoleon te Ophoven. in: Doa raostj get, jg. 2, 1983,<br />
nr. 3, pp. 99-101<br />
210. De lotgevallen van Hubertus, de heilige Ardeense jager. in: Dao raostj<br />
get, jg. 2, 1983, nr. 3, pp. 117-120<br />
211. Rust bij moeder. in: Kruis en Wereld, jg. 62, mei 1983, p. 115<br />
212. Rene Simons, de (te) bescheidene. in: De Bakeman, jg. 3, mei 1983, nr.<br />
4<br />
213. Historische teksten rond,,Kinrooi". in: Wegwijs in Kinrooi, brochure<br />
V.V.V. - Infodienst Kinrooi, 1983<br />
214. Wat moet die galg daar? in: Kruis en Wereld, jg. 62, 1983, pp. 208-210<br />
215. Visiting London, in: Kruis en Wereld, jg. 62, 1983, pp. 218-219<br />
216. Gesjappeerd ... of neet ... in: Dao raostj get, jg. 2, 1983, nr. 4, pp.<br />
168-170<br />
217. Mondelinge geschiedenis: kleinschalig onderzoek. in: Ons Heem, jg. 37,<br />
hooimaand 1983, pp. 115-116<br />
218. Priesters, broeders en zusters van Ophoven en Geistingen (een aanvulling).<br />
in: Dao raostj get, jg. 3, nov. 1983, nr. 1, pp. 4-9<br />
219. 11 juli rede te Zolder. in: Punt. Ledenblad Vlaamse Volksbeweging Iim<br />
burg, jg. 5, nr. 4, nov. 1983, pp. 2-8<br />
220. Een molen alsschuiloord. in: Kruis en Wereld, jg. 62, nr. 9, dec. 1983,<br />
pp. 280-281<br />
221. De dood gleed uit de lucht. Uchteravondvertellingen 3. 1983, s.l., 100 p.<br />
222. Snijders-Snel-Schrift, nr. 4, jan. 1984, 28 p., ill.<br />
223. Kurieus, in: Dao raostj get, jg. 3, nr. 2, jan. 1984, pp. 68-69; nr. 3, april<br />
1984, p. 112
BIBLIOGRAFIE DONAAT SNIJDERS O.S.C. 161<br />
224. Kinrooier berichten uit de eerste wereldoorlog. in: Dao raostj get, jg. 3,<br />
nr. 2, jan. 1984, pp. 74-77<br />
225. Vlaanderen — Een korte situatieschets 1983. in: Vinculum Crucigerorum,<br />
1984, nr. 11, pp. 7-10<br />
226. Bijeen voorlopig afscheid. in: Cellesiana, jg. 21, 1984, pp. 4-7<br />
227. Depastoor die er het hoofd bij verloor. in: Dao raostj get, jg. 3, nr. 3,<br />
april 1984, pp. 110-111<br />
228. Wie(j) poppestront. in: Dao raostj get, jg. 3, nr. 3, april 1984, pp. 114<br />
e.v.<br />
229- Liefde gaf u duizend namen. in: Kruis en Wereld, jg. 63, nr. 4, mei<br />
1984, pp. 97-99<br />
230. Van twee maaslandse kanunniken die nog volgelingen hebben, in: Kruis<br />
en Wereld, jg. 63, nr. 5, juni 1984, pp. 152-153<br />
231. Duizend kopjes koffie per dag. in: Kruis en Wereld, jg. 63, 1984, pp.<br />
161-162<br />
232. Handleiding om ongelukkig te worden. in: Kruis en Wereld, jg. 63,<br />
1984, pp. 179-180<br />
233. Student bij de Kruisheren. in: Kruis en Wereld, jg. 63, 1984, pp.<br />
184-186<br />
234. Terugblikkendna een halve eeuw. in: Herinneringen K.S.A.-Ophoven<br />
'50. 1984, Ophoven, pp. 11-21<br />
235. Sint-Servaas. in: Kruis en Wereld, jg. 63, 1984, pp. 210-212<br />
236. Het Seizoen. in: Kruis en Wereld, jg. 63, 1984, pp. 218-219<br />
237. Inleiding op de heruitgave van H. JANSSEN-AERTS-T. SEVENS, Aantekeningen<br />
over het verleden van Kinrooi, 1984, 2.p.<br />
238. Wie is mijn naaste? in: Kruis en Wereld, jg. 63, 1984, pp. 225-226<br />
239. Toen zoiets nog nieuws was ... in: De Maaseikenaar, jg. 15, 1984, nr. 3,<br />
pp. 34-35<br />
240. Sta een ogenblik j///(samen met W. KUPEN). in: Dao raostj get, jg. 3,<br />
nr. 4, 1984, pp. 131-133<br />
241. Moordaanslag te Geistingen. in: Dao raostj get, jg. 3, nr. 4, 1984, p. 156<br />
242. SintLeendert. in: Dao raostj get, jg. 3, nr. 4, 1984, p. 160<br />
243. Euvernog inspoppestront en van det ... in: Dao raostj get, jg. 3, nr. 4,<br />
1984, pp. 161-162<br />
244. Mijn groet vanuit Wallonie. in: Dao raostj get, jg. 3, nr. 4, 1984, p. 171<br />
245. Van de beroemde kruisherenaflaat. in: Kruis en Wereld, jg. 63, 1984, nr.<br />
9, pp. 280-281<br />
246. Onze dorp en in de geschiedenis. in: Kinrooi archeologisch en historisch.<br />
,,Hartenvier"-reeks, nr. 5, uitg. Geschied- en Heemkundige Kring Kin<br />
rooi, 1984, pp. 26-44
162 BIBLIOGRAFIE DONAAT SNIJDERS O.S.C.<br />
247. Snijders-Snel-Schrift, nr. 5, Jan. 1985, 27 p.<br />
248. Een kruisstichting met zware kruisen. in: Kruis en Wereld, jg. 64, 1985,<br />
p. 26<br />
249. Willem. in: R. JANSSEN, Pater Sangers op losse schroeven, 1985, dl. 2,<br />
p. 22<br />
250. Naar Amerika. in: Dao raostj get, jg. 4, nr. 1, 1985, p. 16-17<br />
251. Over Maaseiker Ursulinen die ze naar ... Ophoven wegbrachten. in: Dao<br />
raostj get, jg. 4, 1985, nr. 1, pp. 18-22; ook in: De Maaseikenaar, jg. 15,<br />
nr. 4, 1984, pp. 17-20<br />
252. Uit de 'eerste' schoolstrijd 1878-1884. in: Dao raostj get, jg. 4, nr. 1,<br />
1985, p. 23<br />
253. HetKessenich-zegelvan Hunsel(samen met W. SMET). in: Dao raostj<br />
get, jg. 4, 1985, nr. 1, pp. 28-29<br />
254. 85 jaargeleden. in: Dao raostj get, jg. 4, 1985, nr. 1, p. 29<br />
255. Een f)aangebrande Ophovenaar" anno 1570. in: Dao raostj get, jg. 4,<br />
1985, nr. 1, pp. 30-31<br />
256. ,, Van eenen koejong te Ophoven ". in: Dao raostj get, jg. 4, 1985, nr.<br />
l,p. 31<br />
257. Oude klokken van Ophoven en Geistingen. in: Dao raostj get, jg. 4,<br />
1985, nr. 1, p. 33<br />
258. Van Moffe en Pruse. in: Dao raostj get, jg. 4, 1985, nr. 1, pp. 34-35<br />
259. Over conversations en conversions, in: De Maaseikenaar, jg. 15, 1984, nr.<br />
4, pp. 34-35<br />
260. Ambiorix, de Eburonenkoning. Uchteravondvertellingen 4. Geistingen,<br />
1985, 87 p.<br />
261. Het lege graf. in: Kruis en Wereld, jg. 64, 1985, pp. 45-48<br />
262. En ervoorsterven ... in: Kruis en Wereld, jg. 64, 1985, p. 56<br />
263 'Agnus Dei' van Kinrooi. in: Dao raostj get, jg. 4, 1985, nr. 2, pp. 70-71<br />
264. Moordaanslag te Geistingen in 1799. in: Dao raostj get, jg. 4, 1985, nr.<br />
2, p. 71<br />
265. Over de Itter en een Geistingenaar. in: Dao raostj get, jg. 4, 1985, nr. 2,<br />
pp. 72-73<br />
266. Tussen uchteren en unjeren. in: Dao raostj get, jg. 4, 1985, nr. 2, pp.<br />
87-89<br />
267. Want hij was klein van gestalte. in: Kruis en Wereld, jg. 64, 1985, p. 65<br />
268. Het beelduit de haverkist. in: Kruis en Wereld, jg. 64, 1985, pp. 89-90<br />
269. Het marianum. in: Ooters Jaarboek, 1985, p. 2<br />
270. Het speulke ligt op zien vot. in: Ooters Jaarboek, 1985, pp. 21-22<br />
271. Sint Lambertus van Maastricht, pastoor van Neeroeteren. in: Ooters Jaar<br />
boek, 1985, pp. 43-45
BIBLIOGRAFIE DONAAT SNIJDERS O.S.C. 163<br />
272. Plundering van de Opoeterse schans in 1790. in: Ooters Jaarboek, 1985,<br />
pp. 47-50<br />
273. Het klooster van de Godsberg. in: Ooters Jaarboek, 1985, pp. 54-55<br />
274. Negentiende eeuw in Limburg. in: Ooters Jaarboek, 1985, p. 65<br />
275. Voor de leeuwen geworpen ... in: Kruis en Wereld, jg. 64, 1985, pp.<br />
65-66<br />
276. Een Maaseiker dichter met een boodschap. in: De Maaseikenaar, jg. 16,<br />
1985, nr. 1, pp. 29-31<br />
277. Een bloedige verjaardag. in: Dao raostj get, jg. 4, 1985, nr. 3, pp.<br />
114-115<br />
278. Snuffelendin oude boeken. in: Dao raostj get, jg. 4, 1985, nr. 3, pp.<br />
115-119<br />
279. Fi/o/ogus is blij. in: Dao raostj get, jg. 4, 1985, nr. 3, pp. 126-127<br />
280. Nieuwe ziekte ontdekt te Geistingen. in: Dao raostj get, jg. 4, 1985, nr.<br />
3, p. 135<br />
281. Nog het Agnus Dei van Kinrooi. in: Dao raostj get, jg. 4, 1985, p. 119<br />
282. De ramp. Geslaagd... en dan? in: Kruis en Wereld, jg. 64, 1985, pp.<br />
98-99<br />
283. Het einde kwam op een zonnige zondagse namiddag. Geemancipeerde<br />
vrouwen: Edith Stein, in: Kruis en Wereld, jg. 64, 1985, pp. 108-111<br />
284. De vermaarde kok van Kerniel. in: Kruis en Wereld, jg. 64, 1985, p. 120<br />
285. Naar de kerk mogen gaan. in: Kruis en Wereld, jg. 64, 1985, pp.<br />
148-150<br />
286. De dochter van Neer Daemen. in: Kruis en Wereld, jg. 64, 1985, pp.<br />
151-153<br />
287. In het land van de Indianen. in: Kruis en Wereld, jg. 64, 1985, p. 155<br />
288. Vijftigjaar (of ongeveer) studentenbond Ophoven-Geistingen-Kessenich.<br />
in: Dao raostj get, jg. 4, 1985, nr. 4, pp. 157-163<br />
289. Hoe wijbijna een trein kregen ... tussen Pari/'s en Berlijn ... in: Dao ra<br />
ostj get, jg. 4, 1985, nr. 4, pp. 172-174<br />
290. Inbraak in MolenbeerseL in: Dao raostj get, jg. 4, 1985, nr. 4, pp.<br />
176-177<br />
291. Kurieus. in: Dao raostj get, jg. 4, 1985, nr. 4, pp. 178-179<br />
292. Omdat ik Vlaming ben! in: Dao raostj get, jg. 4, 1985, nr. 4, pp.<br />
180-181<br />
293. Als een steenuil tussen hetpuin. in: Kruis en Wereld, jg. 64, 1985, pp.<br />
161-162<br />
294. })Smeulendwillenft. in: Kruis en Wereld, jg. 64, 1985, pp. 182-183<br />
295. Het schitterend wapenfeit. in: Kruis en Wereld, jg. 64, 1985, pp.<br />
184-186
164 BIBLIOGRAFIE DONAAT SNIJDERS O.S.C.<br />
296. Zorg voorarme kranken. in: Kruis en Wereld, jg. 64, 1985, pp. 212-215<br />
297. Martelaarin huts, in: Kruis en Wereld, jg. 64, 1985, pp. 216-218<br />
298. Maaseik doorheen een 19de eeuwse (hollandse) brU. in: De Maaseikenaar,<br />
jg. 16, 1985, nr. 4, p. 137<br />
299. Vertrouw niemandboven de 35. in: Kruis en Wereld, jg. 64, 1985, pp.<br />
225-226<br />
300. De dame uitRoeselare. in: Kruis en Wereld, jg. 64, 1985, pp. 246-248<br />
301. Tussen Wenen en Roeselare. in: Kruis en Wereld, jg. 64, 1985, pp.<br />
251-252<br />
302. Lodewijk P/essers 1862-1915 (samen metj. DAAMEN). Uitg. St. Aldegondiskring<br />
As, 1985, 119 p., ill.<br />
303. Het Christendom heeft nog toekomst. in: Kruis en Wereld, jg. 65, 1986,<br />
pp. 1-2<br />
304. Als vrouwen er zich eens mee bemoeien. in: Kruis en Wereld, jg. 65,<br />
1986, pp. 18-20<br />
305. 'Hermans Jacobus heeft dit geschreven ...'in: Dao raostj get. jg. 5, 1986,<br />
nr. 1, pp. 7-14<br />
306. Adellijke toestanden. in: Dao raostj get, jg. 5, 1986, nr. 1, pp. 24-25<br />
307. Bij wat Womantische* muziek. in: Dao raostj get, jg. 5, 1986, nr. 1, pp.<br />
25-31<br />
308. Agrarische woorden en begrippen. in: Dao raostj get, jg. 5, 1986, nr. 1,<br />
pp. 47-48<br />
309. Pastoor dokterjan Spitz, in: De Ruwaard, VNJ-Bree, maart 1986<br />
310. Op deplaats die litostrotos heet... in: Kruis en Wereld, jg. 65, 1986, pp.<br />
52-53<br />
311. Pastoor Dr. Jan Spitz herdacht. Spitzkomitee, 1986, 28 p.<br />
312. Een Spaanse Geistingenaar... EdgardErnalsteen. in: Dao raostj get, jg.<br />
5, 1986, nr. 2, pp. 80-83<br />
313. Nog iets over de oude Geistinger schutterij. in: Dao raostj get, jg. 5,<br />
1986, nr. 2, p. 91<br />
314. Een minderbroeder - pastoor te Op boven (Op ftEndt). in: Dao raostj<br />
get, jg. 5, 1986, nr. 2, pp. 97-99<br />
315. Epaarte Kal - over de Geistinger taal. Geistingen, 1986, 260 p.<br />
316. Het zwarte boekje. in: Dao raostj get, jg. 5, 1986, nr. 3, pp. 125-129<br />
317. Walborg. in: Dao raostj get, jg. 5, 1986, nr. 3, pp. 130-137<br />
318. Jaak Boonen 1875-1944. in: Dao raostj get, jg. 5, 1986, nr. 3, pp.<br />
157-158<br />
319. Euver boumspeken morgepeere. in: Dao raostj get, jg. 5, 1986, nr. 3,<br />
pp. 163-164
BIBLIOGRAFIE DONAAT SNIJDERS O.S.C. 165<br />
320. Gelukkig maken en gelukkig zijn. in: Kruis en Wereld, jg. 65, 1986, pp.<br />
97-98<br />
321. Vijf eeuwen 'Lievevrouwedal' Kruisheren Ehrenstein. in: Kruis en We<br />
reld, jg. 65, 1986, pp. 114-116<br />
322. Hemelen hemelen. in: Kruis en Wereld, jg. 65, 1986, pp. 129-130<br />
323. De grote verschuiving. in: Kruis en Wereld, jg. 65, 1986, pp. 149-152<br />
324. Onze kruisheren die op/lessen zijn getrokken. in: Kruis en Wereld, jg.<br />
65, 1986, p. 153<br />
325. De parochie Kessenich in de 17de-18de eeuw volgens visitatieverslagen.<br />
in: Dao raostj get, jg. 5, 1986, nr. 4, pp. 198-203<br />
326. In memoriam Ties Verstappen - groot volksverteller 1899-1985. in: Dao<br />
raostj get, jg. 5, 1986, nr. 4, pp. 198-203<br />
327. Een grafop Java. Over de oudste Geistinger missionaris. in: Dao raostj<br />
get, jg. 5, 1986, nr. 4, p. 211-212<br />
328. lets over kluizen en kluizenaars. in: Dao raostj get, jg. 5, 1986, nr. 4, pp.<br />
213-214<br />
329. Van deserteursgesproken te Ophoven. in: Dao raostj get, jg. 5, 1986, nr.<br />
4, p. 214<br />
330. Een gerechtelijk gebruik te Ophoven anno 1637. in: Dao raostj get, jg.<br />
5, 1986, nr. 4, pp. 214-215<br />
331. Vroegste klaverteelt te Ophoven. in: Dao raostj get, jg. 5, 1986, nr. 4, p.<br />
215<br />
332. Pastoor Van Stippendt te Ophoven (1830-1871). in: Dao raostj get, jg.<br />
5, 1986, nr. 4, pp. 216-217<br />
333. Het hoge woord moet er maar eens uit ...en wel over onze 'bijnamen'.<br />
in: Dao raostj get, jg. 5, 1986, nr. 4, pp. 218-219<br />
334. Nooit eens lachen ? Het is niet serieus. in: Kruis en Wereld, jg. 65, 1986,<br />
pp. 162-163<br />
335. 'Glimlachjes'. in: Cellesiana, jg. 23, 1986, pp. 136-137; jg. 24, 1987,<br />
pp. 9, 18, 25, 41, 63, 89, 109, 110, 129, 130; jg. 25, 1988, pp. 5-6<br />
336. 'Die goeie ouwe tijd' in: Vriendenboek Donaat Snijders, Kinrooi, 1986,<br />
pp. 56-57<br />
337. Hoop doet leven. in: Kruis en Wereld, jg. 66, 1987, pp. 1-2<br />
338. Het rare verhaalvan Beyenburg. in: Kruis en Wereld, jg. 66, 1987, pp.<br />
23-24<br />
339. Een volks lied, in: Dao raostj get, jg. 6, 1987, nr. 1, p. 23<br />
340. De slechtepastoor. in: Dao raostj get, jg. 6, 1987, nr. 1, pp. 32-34<br />
341. Een Maaseiker kruisheer begraven te Geistingen. in: Dao raostj get, jg. 6,<br />
1987, nr. 1, p. 45<br />
342. Bijde genealogie Reynders. in: Dao Raostj get, jg. 6, 1987, nr. 1, p. 49
166 BIBLIOGRAFIE DONAAT SNIJDERS O.S.C.<br />
343. Waat wustjdao? in: Dao raostj get, jg. 6, 1987, nr. 1, pp. 50-51<br />
344. Opstellen over vroeger. Geistingen, 1987, 107 p.<br />
345. Een vijandop bezoek. in: Kruis en Wereld, jg. 66, 1987, pp. 56-57<br />
346. Over 'de tijden1 vroeger en nu. in: Dao raostj get, jg. 6, 1987, nr. 2, pp.<br />
76-78<br />
347. Omstreden notariele akte van een Ophovensepastoor. in: Dao raostj get,<br />
jg. 6, 1987, nr. 2, p. 79<br />
348. Aan de schutterij,,Sint Martinus" in: Dao raostj get, jg. 6, 1987, nr. 2,<br />
p. 83 IDEM in: Programmaboek Oud Limburgs Schuttersfeest, 1987, p.<br />
59<br />
349. De tweede missionnaris van Geistingen. in:Dao raostj get, jg.6, 1987, nr.<br />
2, pp. 84-85<br />
350. Joannes Matheus Severijns. in: Dao raostj get, jg. 6, 1987, nr. 2, p. 91<br />
351. Een bont allegaartje. in: Dao raostj get, jg. 6, 1987, nr. 2, pp. 92-93<br />
352. Pastoor worden in Kessenich. in: Dao raostj get, jg. 6, 1987, nr. 2, p. 70<br />
353. Was God in Buta? in: Kruis en Wereld, jg. 66, 1987, pp. 65-66<br />
354. Gastvrijheid. in: Kruis en Wereld, jg. 66, 1987, p. 86<br />
355. De jaarlijkse bezoekster. in: Kruis en Wereld, jg. 66, 1987, pp. 87-89<br />
356. Zoek de zonkant. in: Kruis en Wereld, jg. 66, 1987, pp. 97-98<br />
357. De bedelvrouw. in: Kruis en Wereld, jg. 66, 1987, pp. 113-114<br />
358. Sjouwen voor de Heer. in: Kruis en Wereld, jg. 66, 1987, pp. 115-118<br />
359. Pastoor dr. Jan Spitz 1887-1945 (samen met S. VERMEIRE en W. RO-<br />
SIERS). uitg. Spitzkomitee Ophoven, IJzerbedevaartkomitee Maaseik, Da-<br />
vidsfonds Genk, 177 p.<br />
360. Rutger Rescius, hoogleraar, drukker, humanist, hellenist. Maaseik doorheen<br />
twee 19de-eeuwse (hollandse) brillen. Een Molenbeersels gesneuvelde,<br />
herdachtin verzen. in: Maaslandse Sprokkelingen, nova series, jg.<br />
10, nr. 3, dec. 1987, 28 p.<br />
361. Onze uiteindelijke bestemming. in: Kruis en Wereld, jg. 66, 1987, pp.<br />
129-130<br />
362. Ouderen over ouder worden. in: Kruis en Wereld, jg. 66, 1987, pp.<br />
140-144<br />
363. Veertig jaar Denderleeuw. in: Kruis en Wereld, jg. 66, 1987, p. 149.<br />
364. Silvester, in: Mededelingenblad Geschied- en Heemkundige Kring 'Het<br />
Land van Thorn, jg. 1, nr. 2, nov. 1987, pp. 13-16<br />
365. De herdenkers. in: Kruis en Wereld, jg. 66, 1987, pp. 182-184<br />
366. Salome. Het verhaal van een dame zonder hoofd. in: Mededelingenblad<br />
Geschied — en Heemkundige Kring Thorn, jg. 1, nr. 3, dec. 1987, pp.<br />
5-10
BIBLIOGRAFIE DONAAT SNIJDERS O.S.C. 167<br />
367. De stilgevallen brouwerij. in: Mededelingenblad Geschied- en Heemkundige<br />
Kring Thorn, jg. 1, nr. 3, dec. 1987, pp. 25-28<br />
368. Onze beschaving is moe. in: Kruis en Wereld, jg. 67, 1988, pp. 1-2<br />
369. Ik moet om het askruisgaan. in: Kruis en Wereld, jg. 67, 1988, pp. 3-5<br />
370. Priester in een concentratiekamp. in: Kruis en Wereld, jg. 67, 1988, pp.<br />
24-25<br />
371. Het broederschap van den goeden dood. in: Doa raostj get, jg. 6, 1988,<br />
nr. 3, pp. 127-128<br />
372. Een groot Kinrooienaar: Mathieu Brouns. in: Dao raostj get, jg. 6, 1988,<br />
nr. 3, p. 135<br />
373. Monseigneur Martinus Hubertus Rutten van Geistingen. in: Dao raostj<br />
get, jg. 6, 1988, nr. 3, pp. 143-145<br />
374. Wat visserslatijn. in: Dao raostj get, jg. 6, 1988, nr. 4, pp. 176-177<br />
375. Willem Sangers in memoriam. in: Dao raostj get. jg. 6, 1988, nr. 4, pp.<br />
184-185<br />
376. In memoriam Hein Henckens. in: Dao raostj get, jg. 6, 1988, nr. 4, pp.<br />
185-186<br />
377. Navo/ging. in: Kruis en Wereld, jg. 67, 1988, nr. 2, pp. 1-2<br />
378. Twee verliefde vrouwen. in: Kruis en Wereld, jg. 67, 1988, nr. 2, pp.<br />
13-15<br />
379. Een kleine kloosterorde. in: Kruis en Wereld, jg. 67, 1988, nr. 2, pp.<br />
19-20<br />
380. De dekoratie. in: Kruis en Wereld, jg. 67, 1988, nr. 2, pp. 26-28<br />
381. Doodonder het kanaal. in: Ooters Jaarboek, 2, 1988, pp. 38-41<br />
382. Heppeneert. in: Ooters Jaarboek, 2, 1988, p. 53<br />
383. Jan Geyen. in: Ooters Jaarboek, 2, 1988, pp. 63-64<br />
384. Over Donatus, 'de donderpatroon' in: Ooters Jaarboek, 2, 1988, pp.<br />
66-69<br />
385. Slachtoffers van de Napoleontische oor/ogen. in: Dao raostj get, jg. 7,<br />
1988, nr. 1, p. 7<br />
386. De oudstepastoor van Kessenich. in: Dao raostj get, jg. 7, 1988, nr. 1,<br />
pp. 14-15<br />
387. De Napoleonsweg. in: Dao raostj get, jg. 7, 1988, nr. 1, pp. 15-21<br />
388. In de brousse van Afrika: de derde Geistinger missionaris: Petrus Si/kens.<br />
in: Dao raostj get, jg. 7, 1988, nr. 1, pp. 25-27<br />
389. 150 jaarparochie Molenbeersel. in: Dao raostj get, jg.7, 1988, nr. 1, pp.<br />
37-42<br />
390. lKieke wie Pol in Hasse/t'. in: Dao raostj get, jg. 7, 1988, nr. 1, pp.<br />
47-48
168 BIBLIOGRAFIE DONAAT SNIJDERS O.S.C.<br />
391. De beschoten vrouw en hoe het #/?/££. in: Dao raostj get, jg 7 1988 nr<br />
1, P- 10<br />
392. Ik ga 's zondags niet meer naar de kerk. in: Kruis en Wereld jg 67<br />
1988, nr. 3, pp. 1-2<br />
393. Depatrones van de Orde: de heilige Odilia. in: Kruis en Wereld jg 67<br />
1988, nr. 3, p. 20-22 '<br />
394. H*/ beeldin de haverkist. in: Het Teken, jg. 61, 1988, nr. 1, pp. 23-24<br />
395. Omgaan met de beeldbuis. in: Kruis en Wereld, jg. 67, 1988, nr. 4, pp.<br />
396. Alleen de straat bleefover. in: Kruis en Wereld, jg. 67, 1988, nr. 4, pp.<br />
397. De heksen van Beegden. in: De Kroetwes, jg. 2, 1988, nr. 1, pp. 12-16<br />
398. De klompen. in: De Kroetwes, jg. 2, 1988, nr. 1, pp. 28-32<br />
399. Willem Sangers kloosteroverste ... in: De Maaseikenaar, jg. 19 1988 nr<br />
3, pp. 94-95<br />
400. Horen zien en zwijgen. in: Kruis en Wereld, jg. 67, 1988, nr. 5, pp. 1-2<br />
401. Over heiligenverering. in: Kruis en Wereld, jg. 67, 1988, nr. 5, pp. 18-21<br />
402. In kwade dagen. in: Kruis en Wereld, jg. 67, 1988, nr. 5, p. 25<br />
403. Naschrift. in: Dao raostj get, jg. 7, 1988, nr. 2, pp. 94-95<br />
404. Een vredig oorlogsverhaaltje. in: Dao raostj get, jg. 7, 1988, nr. 2, p. 95<br />
405. Onze familienamen. in: Dao raostj get, jg. 7, 1988, nr. 2, pp. 109-111;<br />
nr. 3, pp. 178-180; nr. 4, pp. 246-248; jg. 8, 1989, nr. 3, p. 300; nr. 4<br />
pp. 417-418<br />
406. Overdrie boeken 'van bz/'ons'. in: Dao raostj get, jg. 7, 1988, nr 2 pp<br />
114-118<br />
407. Mgr. Rutten bisschop van Luik en de Vlaamse Beweging. (boekbespreking)<br />
in: Dao raostj get, jg. 7, 1988, nr. 2, pp. 118-119<br />
408. Dankwoord. in: Dao raostj get, jg. 7, 1988, nr. 3, pp. 134-137<br />
409. De eeuw van de informatica. in: Kruis en Wereld, jg. 67 1988 nr 6<br />
pp. 1-2<br />
410. Ben niemendalletje ... in: De Maaseikenaar, jg. 19, 988, nr. 4 pp<br />
177-178<br />
411. Ben verloren leven. in: De Kroetwes, jg. 2, 1988, nr. 3-4, pp. 28-32<br />
412. Waaris de levende kerk? in: Kruis en Wereld, jg. 68, 1989, nr. 1, pp.<br />
413. De leskatheder valt weg. in: Kruis en Wereld, jg. 68 1989 nr 1 pp<br />
25-26<br />
414. Nog over fezel drieve'. in: Dao raostj get, jg. 7, 1989, nr. 3, pp. 166-168<br />
415. Ge hobtj den oorlog nietgewonne. (boekbespreking) in: Dao raostj get,<br />
jg. 7, 1989, nr. 3, pp. 185-187
BIBLIOGRAFIE DONAAT SNIJDERS O.S.C. 169<br />
416. Opstellen over vroeger. Geistingen-Maaseik, 1989, offset, 250 p.<br />
417. Pasen. in: Kruis en Wereld, jg. 68, 1989, nr. 2, pp. 1-2<br />
418. Wij melaatsen. in: Kruis en Wereld, jg. 68, 1989, nr. 2, pp. 6-8<br />
419. Wijzijn niet van gisteren (A. Faesen). in: Kruis en Wereld, jg. 68, 1989,<br />
nr. 2, p. 25<br />
420. Waar is mijn vaderland. in: Dao raostj get, jg. 7, 1989, nr. 4 pp<br />
229-232<br />
421. GerardKrekelberg. in: Dao raostj get., jg. 7, 1989, nr. 4, pp. 237-240<br />
422. Over bijgeloof... vroeger. in: Dao raostj get, jg. 7, 1989, nr. 4 pp<br />
241-242<br />
423. Oude grensperikelen. in: Dao raostj get, jg. 7, 1989, nr. 4, pp. 227-229<br />
424. De nieuwe evangelisatie. in: Kruis en Wereld, jg. 68, 1989, nr. 3, pp. 1-2<br />
425. Nog een die veel meemaakte. in: Kruis en Wereld, jg. 68, 1989, nr. 3,<br />
pp. 23-24<br />
426. 'Den draad\ Het eerste ijzeren gordijn in Europa. in: Dao raostj get,<br />
jg.8, 1989, nr. 1, pp. 268-272<br />
427. Gebroken idylle tussen een Geistingenaar en een Ophovenaar (samen met<br />
W. VAN ENGELAND). in: Dao raostj get, jg. 8, 1989, nr. 1 pp<br />
273-277<br />
428. DeLossing. in: Dao raostj get, jg. 8, 1989, nr. 1, pp. 279-282<br />
429. De avondvoor de gulden mis (samen met J. VAN DAEL). in: Dao ra-<br />
0StJ get, jg. 8, 1989, nr. 1, pp. 293-294<br />
430. Laagdrempelig, in: Kruis en Wereld, jg. 68, 1989, nr. 4, pp. 18-20<br />
431. De laatstepauselijkezouaaf. Een jeugdherinnering uit Geistingen. in: Pro<br />
Petri Sede, jg. 37, 1989, nr. 3, pp. 16-17<br />
432. Die van Maaseik, in: De Maaseikenaar, jg. 20, 1989, pp. 132-135<br />
433. De kaartridder van Heppeneert. in: Oostland, nr. 101, juni 1989, p. 184<br />
434. Op weg naarde hemel. in: Kruis en Wereld, jg. 68, 1989, nr. 5, pp. 1-2<br />
435. Het Pestlied. in: Kruis en Wereld, jg. 68, 1989, nr. 5, pp. 24-25<br />
436. Het zusterklooster van Geistingen 1923-1964. in: Dao raostj get, jg. 8<br />
1989, nr. 4, pp. 392-295<br />
437. Humaniora (samen met T. KEES). in: Kruis en Wereld, jg. 68 1989 nr<br />
6, pp. 23-25<br />
438. Een uitgeweken Kinrooienaar. in: Dao raostj get, jg. 9, 1990, nr. 1, pp.<br />
439. Onze voornamen. in: Dao raostj get, jg. 9, 1990, nr. 1, pp. 34-35<br />
440. Anderen ten exempel. in: De Kroetwes, jg. 3, 1990, nr. 2-3, pp. 30-34<br />
441. Eenpionier in Wisconsin, in: Kruis en Wereld, jg. 69, 1990 nr 2 pp<br />
21-22
170 BIBLIOGRAFIE DONAAT SNIJDERS O.S.C.<br />
442. Sint Wilbert. in: Kruis en Wereld, jg. 69, 1990, nr. 3, pp. 3-7<br />
443. Overrestauraties. in: Dao raostj get. jg. 9, 1990, nr. 2, pp. 71-72<br />
444. Over ulevellen en karamellenverzen. in: Dao raostj get, jg. 9, 1990, nr.<br />
2, pp. 74-76<br />
445. E bitje van dies weer. in: Dao raostj get, jg. 9, 1990, nr. 2, pp. 77-78<br />
446. Vraag en antwoord. in: Dao raostj get, jg.9, 1990, nr. 2, pp. 82-84<br />
447. (Eene ellendige lummelachtige gewoonte'. in: De Kroetwes, jg. 4, nr.l,<br />
juni 1990, pp. 33-36<br />
448. Asielin een kloosterkerk. in: Kruis en Wereld, jg. 69, 1990, nr. 4, pp.<br />
20-21<br />
449. Een veelgeplaagde. in: Dao raostj get, jg. 9, 1990, nr. 3, pp. 96-97<br />
450. Den ijzeren draad. in: Dao raostj get, jg. 9, 1990, nr. 3, pp. 117-118<br />
451. Roepstenen te Kessenich. in: Dao raostj get, jg. 9, 1990. nr. 3, pp.<br />
119-120<br />
452. Het Sint-Annabeeldvan Geistingen. in: Dao raostj get, jg. 9, 1990, nr.3,<br />
pp. 132-135<br />
453. Tussen A en E. in: Dao raostj get. jg. 9, 1990, nr. 3, pp. 148-149<br />
454. Allerheiligen. in: De Standaard 31 /10 - 1/11/1990, p. 8<br />
455. Abride Hitler, in: Oostland, nr. 106, sept. 1990, pp. 145-148<br />
456. Eierpatrouille. in: De kroetwes, jg. 4, nr. 2, okt. 1990, pp. 6-12<br />
457. Compostella. in: Kruis en Wereld, jg. 69, 1990, nr. 6, pp. 20-21<br />
458. Het Geistinger kerstlied van 1916. in: Dao raostj get, jg. 9, 1990, nr. 4,<br />
p. 168<br />
459. Sint-Martinus en zijn vuur. in: Dao raostj get, jg. 9, 1990, pp. 169-170<br />
460. Oos modertaal. in: Dao raostj get, jg. 9, 1990, p. 234<br />
461. Noodkreet van eenjonge mens. in: Kruis en Wereld, jg. 69, 1990, nr. 5,<br />
pp. 1-2<br />
462. Die goede oude tijd. in: Kruis en Wereld, jg. 70, 1991, nr. 1, pp. 1-2<br />
463. ... En hijhoorde vogelgefluit... in: Kruis en Wereld, jg. 70, 1991, nr.<br />
1, pp. 22-23<br />
464. De man die toch maar niet Amerikaan werd. in: Ooters Jaarboek III,<br />
1991, pp. 52-56; IDEM in: Liber amicorum Jozef van Haver, Brussel,<br />
1991, pp. 349-355<br />
465. Bij de uitvaart van Staf Vermeire. in: Ooters Jaarboek III, 1991, pp.<br />
102-103<br />
466. Het jonkvrouwenrecht. in: Ooters Jaarboek III, 1991, pp. 112-114; Idem<br />
in: Dao raostj get, jg. 10, 1991, nr. 1, pp. 12-14<br />
467. Zo'n honderddertigduizendpersoonsnamen (genealogie Drost). in: Dao<br />
raostj get, jg. 10, 1991, pp. 15-18
BIBLIOGRAFIE DONAAT SNIJDERS O.S.C. 171<br />
468. Over ouderzijn en ouderworden. in: Kruis en Wereld, jg. 70, 1991, nr.<br />
2, pp. 19-20; nr. 3, pp. 23-25; nr. 4, pp. 18-21<br />
469. Ben niet alledaagse dorpspastoor. in: Dao raostj get, jg. 10, 1991, nr. 2,<br />
pp. 58-59<br />
470. De klompen. in: Oostland, nr. 109, juni 1991, pp. 76-81<br />
471. De pry's van het boek. in: Oostland, nr. 109, juni 1991, pp. 104-105<br />
472. 11 juli 1991. in: Vlaams verbond voor gepensioneerden, jg. 23, juli-aug.-<br />
sept. 1991, pp. 2-3<br />
473. De christelijke vreugde. in: Kruis en Wereld, jg. 70, 1991, nr. 4, pp. 1-2<br />
474. De heks van Aldeneik. in: Kruis en Wereld, jg. 70, 1991, nr. 4, pp.<br />
22-23<br />
475. Frans Kusters (samen met vele anderen). Herdenkingskomitee Rekem,<br />
1991, 182 p., ill.<br />
476. Over 'slok en slokken'. in: Dao raostj get, jg. 10, 1991, nr. 2, pp. 97-99<br />
477. Over de doopput van Kessenich. in: Dao raostj get, jg. 10, 1991, nr. 3,<br />
pp. 131-134<br />
478. Een doorsnee klooster vroeger. in: Kruis en Wereld, jg. 70, 1991, nr. 5,<br />
pp. 14-15<br />
479. De 'amateurs', in: De kroetwes, jg. 5, 1991, nr. 2, pp. 113-116.<br />
480. Alschrijvendhelpen. in: Kruis en Wereld, jg. 70, 1991, nr. 6, pp. 21-22<br />
481. Mee met landverhuizers. in: Kruis en Wereld, jg. 71, 1992, nr. 1, pp.<br />
23-24<br />
482. Een onderwijzer - weigeraar te Geistingen. in: Dao raostj get, jg. 11,<br />
1992, nr. 1, pp. 3-4<br />
483. Europa een (samen met P. PEX). in: Dao raostj get, jg. 11, 1992, nr. 1,<br />
pp. 23-26<br />
484. Kruisherenkloosters: Kerniel. in: Kruis en Wereld, jg. 71, 1992, nr. 2,<br />
pp. 15-16<br />
485. Wat blijft. in: Kruis en Wereld, jg. 71, 1992, nr. 2, pp. 23-24<br />
486. Onder woonwagenvolk. in: Kruis en Wereld, jg. 71, 1992, nr. 3, pp.<br />
22-23<br />
487. Ben halve eeuwgeleden. in: Dao raostj get, jg. 11, 1992, nr. 2, pp. 56-57<br />
488. Waat maag det... beteikenen. in: Dao raostj get, jg. 11, 1992, nr. 1; p.<br />
30; nr. 2, pp. 63-64<br />
489- Hoe oudis Neeroeteren. in: Ledenblad Wotra kultuurkring Neeroeteren,<br />
juli 1992<br />
490. Kruisherenkloosters: Maastricht, in: Kruis en Wereld, jg. 71, 1992, nr.<br />
4, pp. 17-20<br />
491. Van broeder Koen die naar de oorlog moest. in: Kruis en Wereld, jg. 71,<br />
1992, nr. 4, pp. 21-22
172 BIBLIOGRAFIE DONAAT SNIJDERS O.S.C.<br />
492. Van koerezels. in: Dao raostj get, jg. 11, 1992, nr. 3, pp. 106-107<br />
493. Praatjes bijdialektwoorden. in: Dao raostj get, jg. 11, 1992, nr. 3, pp.<br />
108-109<br />
494. Waarden overdragen. in: Kruis en Wereld, jg. 71, 1992, nr. 5, pp. 1-2<br />
495. Hoe genoechlijk rolt het leven ... in: Kruis en Wereld, jg. 71, 1992, nr.<br />
5, pp. 20-21<br />
496. De 'slechtepastoor'. in: De Kroetwes, jg. 6, 1992, nr. 1, pp. 44-47<br />
497. De alchemist van Horn, in: Dao raostj get, jg. 11, 1992, nr. 4, pp.<br />
143-144<br />
498. Bedevaarten. in: Kruis en Wereld, jg. 71, 1992, nr. 6, pp. 22-23<br />
499. Biografie E.H.D. Snijders door hemzelf (d.d. 05.10.1989) in: Dao raostj<br />
get, jg. 12, 1993, nr. 1, pp. 3-8, ill.<br />
500. Over Sint Victor, patroon van de molenaars. in: Dao raostj get, jg. 12,<br />
1993, nr. 1, pp. 25-27<br />
501. Praatjes bij dialektwoorden. in: Dao raostj get, jg. 12, 1993, nr. 1, pp.<br />
35-36<br />
Bijlage 1: gedichten en dichtbundels<br />
1. In mei. in: Were Di, jg. 4, 1954, nr. 2<br />
2. Ballade van Raas van Gaver. in: Spel van O.L.Vrouw-ter-Nood. Denderleeuw, (1957), pp.<br />
31-33<br />
3. Ballade van de oud-student. in: Were Di, jg. 8, 1958, nr. 2<br />
4. Ballade van de zagende leraar. in: Were Di, jg. 9, 1959, nr. 3<br />
5. St. Jorislied. in: Were Di,jg. 11, 1961, nr. 2<br />
6. Media Vita, in: Were Di, jg. 12, 1962, nr. 5<br />
7. Huldegedigt. in: Vlam, jg. 3, 1970-1971, nr. 4<br />
8. Alleen maar het water ... in: Cellesaiana, 1972, p. 330<br />
9. Nieuwjaar. in: Cellesiana, p. 335<br />
10. Zondag in Stevensweert. in: EchterEcho, nr. 211, 02.08.1973<br />
11. Stamboom. in: Echter Echo, nr. 212, 16.08.1973; ook in: Het Oude Nest, 1973, p. 1<br />
12. Bijeen opening, in: Kontaktblad voor Neeroeteren, jg. 9, 1973, nr. 3, p. 1<br />
13. Het heilig wammes. in: De Maaseikenaar, 1974, nr. 1, pp. 32-33<br />
14. De kaartridder van Heppeneert. in: W. SANGERS, O.L.Vrouw van Rust te Heppeneert,<br />
1974<br />
15. Voor het grint. in: De Autotoerist, jg. 27, nr. 18, 12.09.1974, p. 952.<br />
16. Heulepiepe. in: De Autotoerist, jg. 27, nr. 20, 10.10.1974, pp. 1078-1079<br />
17. Zomaar. Kleine bundeling gedichten voor reiinisten rheto 1937, Gestencilde uitgave, 1974,<br />
12 p.<br />
18. Bleumerstraat; Hora exitus; De laatste wever van Maaseik; Eikerstraat; De Bosstraat; MaaseikerMarkt;<br />
Hepperstraat. in: W. SANGERS en G. DANIELS, Maaseik, Architectuur<br />
en Historie, Maaseik, 1974<br />
19. Van vreuger. Fieftich gedichtjes in Geistingerplat. 1975, 55 p., gestencilde uitgave.
BIBLIOGRAFIE DONAAT SNIJDERS O.S.C. 173<br />
20. Maasdorp; Maaslands liedeke. in: J.L. VAN HASSELT en W. SANGERS, Wesson, een<br />
stadje met allure, 1975, pp. 81 en 85<br />
21. HeiligLand. Eenpo'etisch, evangelisch reisverhaaL 1975, gestencilde uitgave, 67 p.<br />
22. Zondag aan de Maas. Een reeks kwatrijnen. 1975, gestencilde uitgave, 1975<br />
23. Tussen Poepertekoel en Lange Nacht. Een tweede bundelgedichten van en over Geistingen.<br />
1975, gestencilde uitgave, 1975, 58 p.<br />
24. Aldeneik; Groen wegje te Aldeneik; De heks van Aldeneik; Heiligen van eigen stam. in:<br />
G. DANIELS en W. SANGERS, Aldeneik architectuur en historic 1975, pp. 12, 17, 24<br />
en 90 {Aldeneik ook in: Iimburg Vandaag, jg. 8, nr. 21, 30.04.1977, p. 29)<br />
25. Kattestaart. 1976, gestencilde uitgave, 58 p.<br />
26. Stroom. Gedicbten, rijmen en rijmelarijen. 1976, gestencilde uitgave, 71 p.<br />
27. Aldeneik. in: De Autotoerist, jg. 29, 15.04.1976, p. 468<br />
28. Bosstraat. in: De Maaseikenaar, jg. 7, 1976, nr. 2, p. 19<br />
29. Roewven; Bijde Sint-Jan van Sint-Jansberg; Sint-Jansberg. in: W. SANGERS, De ,,Kapel"<br />
van Sint-Jansberg. Een Romaans monumentje in het Maasland, 1976, pp. 6, 15 en<br />
18; ook in: R. JANSSEN, Een kaduke wedergeboorte: beate onderwijsinitiatieven te Sint-<br />
Jansberg 1920. in: Maaslandse Sprokkelingen, nova series, nr. 1, 1977, pp. 42-43<br />
30. Wiej wee jonk woere. 1976, gestencilde uitgave, 185 + 2 p.<br />
31. ReusRiddart. in: De Maaseikenaar, jg. 7, 1976, nr. 3, p. 19<br />
32. Min Moderspraok. (samen met W. SANGERS. in: Maaslandse Sprokkelingen, nr 17<br />
1977, 46 p.<br />
33. Ballade van de rare kolven. Kultuurkring Neeroeteren, 1977, 8 p., gestencilde uitgave<br />
34. Oude smartlappen. in: Maaslandse Sprokkelingen, nova series, 1977, jg. 1, nr. 2, 47 p.<br />
35. DeKoorepruus. in: Veldeke, jg. 53, 1978, nr. 2, p. 4 (reeds verschenen in: Wie wee jonk<br />
woere)<br />
36. De speelgoedmarkt. in: De Knapkook, Maaseik, jg. 4, nr. 8, juni 1978<br />
37. Voor elk een. Twaalfgedichten voor Reto '37. 1978<br />
38. Rond Bethanie. Gestencilde uitgave, 1978, 31 p.<br />
39. De Kin-Royer. in: Kontakt Kinrooi, jg. 5, nr. 4, december 1978, p. 118<br />
40. Kleine Ballade van de kleine man. Gestencilde uitgave, 1979, 14 p.<br />
41. Ophoven; Hennenkapel. in: Infogids, uitgave van het gemeentebestuur Kinrooi, april<br />
1979<br />
42. Willibrord; Wilbert. in: De Heilige Willibrordus in de beide Iimburgen, Susteren, 1979<br />
43. De Visser. in: Het Visserskrantje, Neeroeteren, jg. 1, nr. 2, juli 1979<br />
44. Het tijdeloze dolen. Eenvoudige gedichtjes over mijn land. 1979, gestencilde uitgave, 50<br />
P-<br />
45. Gromentj. 1980, gestencilde uitgave, 73 + 2 p.<br />
46. TerEiken. in: Ter Eiken, jg. 5, nr. 1, 1980, p. 2<br />
47. Gijzegt: de vlam mag niet worden gedoofd. God, groot en hoog verheven. (gedichten,<br />
met muziek van F. Van Otterdijk). in: Muziek bij de L.P. ,,Vergeet je mensen niet". Sjaloomgroep<br />
Achel, 1980<br />
48. Ballade van lang geleden. 1981, 15 p.<br />
49. Nimmerstil. 1983, 62 p.<br />
50. De Pauselijke Zouaaf. in: Pro Petri Sede, jg. 32, nr. 1, jan. 1984, p. 5<br />
51. Het wilgefluitje. Geistingen, 1985, 57 p.<br />
52. De stadVijveren. in: Dao raostj get, jg. 4, 1985, nr. 2, p. 79<br />
53. De ballade van moot Leentjes einde. in: Ooters Jaarboek, 1985, pp. 58-59
174 BIBLIOGRAFIE DONAAT SNIJDERS O.S.C.<br />
54. Neeroeteren. in: OotersJaarboek, 1985, p. 85<br />
55. Voorjaarin 'tBergerven. in: Ooters Jaarboek, 1985, p. 102<br />
56. De martelaren van Buta. in: Kruis en Wereld, jg. 64, 1985, p. 67. Idem in: Album Buta<br />
1965, Diest, 1990, p. 7<br />
57. Niets lokt mijzozeer ah de Maas. in: Erica, jg. 34, 1985, nr. 2, p. 24<br />
58. Maaseikerwallen. in: De Maaseikenaar, jg. 16, 1985, p. 65<br />
59. Maasdeuntje. in: Erica, jg. 13, 1985, nr. 3, pp. 26-27<br />
60. Winter, in: Erica, jg. 13, 1985, nr. 4, p. 31<br />
61. Wielewalen. in: Erica, jg. 13, 1985, nr. 4, p. 35<br />
62. Het Daemen-huisje. in: Amici Insulae. Stevensweert, Jaarboek 1985, p. 42<br />
63. Want maagdenbloed dat spreidt zo breed, in: Veerpont-Proza en poezie uit beide Lim-<br />
burgen, V.L.A., 1986<br />
64. Ballade van de bokkerijder. in: R. JANSSEN - W. SANGERS, Bokkerijders tussen gisteren<br />
en morgen, Lanaken, 1987, pp. 97-100<br />
65. Thorn, in: Mededelingenblad Geschied- en Heemkundige Kring Thorn, jg. 1, nr. 3, dec.<br />
1987, p. 32<br />
66. Hemel. in: Kruis en Wereld, jg. 67, omslag nr. 5<br />
67. Het bakhuis. in: Dao raostj get, jg. 7, 1988, nr. 2, p. 108; IDEM in: Ons Heem, jg. 42,<br />
1988, nr. 4-5, p. 128<br />
68. Waat doortj iewig. in: Ons Heem, jg. 42, 1988, nr. 4-5, p. 182<br />
69. Mijn land, in: Dao raostj get, jg. 7, 1989, nr. 4, p. 220<br />
70. Kermis te Maaseik. in: De Maaseikenaar, jg. 20, 1989, p. 131<br />
71. Ballade van mijn vier seizoenen. in: Oostland, nr. 102, sept. 1989, pp. 205-206<br />
72. Gedicht, Kessenicb 26.8.1989. in: Ter Eiken, jg. 14, 1989, nr. 2, p. 72<br />
73. Willibrord. in: A. CLAASSEN, Willibrord en de evangelisatie van onze streek, Achel,<br />
1990, p. 25<br />
74. De Spaanjert. in: Dao raostj get, jg. 9, 1990, nr. 1, p. 21<br />
75. Cantilene. in: Oostland, nr. 106, sept. 1990, p. 123<br />
76. Zomermiddag aan de Maas. in: Oostland, nr. 107, december 1990, p. 210<br />
77. Hemel. in: De Schakel, tijdschrift H. Kruis-College Maaseik, jg. 9, nr. 3, 1991, p. 45<br />
78. God. in: Kruis en Wereld, jg. 71, 1992, nr. 4, omslag<br />
Bijlage 2: onuitgegeven pennevruchten<br />
1. Geistinger sagen en legenden. 1937<br />
2. Taaleigen van Geistingen. 1937<br />
3. Oorlog 1940. 1941<br />
4. Ik ging eens naar Amerika, 76 gedichten (origineel en zes fotokopieen), 1977<br />
5. ,,Snijders-boek" — een familiegeschiedenis: 9 farden + meerdere pakketten, handschrift<br />
6. Naar Amerika. Een dossier over emigratie. Getypt, 1985, 291 p.<br />
7. 'Wei duizend brieven schreef ze mij ...' Bundeling van 'moeders brieven' 1937-1962. 8 de-<br />
len, 1 ex.<br />
Roger JANSSEN o.s.c.<br />
Maaseik, juni 1993
KRONIEK<br />
JAARVERGADERING KRING <strong>CLAIRLIEU</strong> 1992. Op woensdag 22 April 1992<br />
vond de jaarvergadering van de kring Clairlieu plaats te Maaseik.<br />
Aanwezig waren: Clem Brasseur, voorzitter, en de leden: J. Corstjens, R.Janssen,<br />
G. Reijners, W. Slangen, D. Snijders en P. Winkelmolen. Verontschuldigd<br />
hadden zich de leden: K. Cools en H. Douma.<br />
Na een woord van welkom feliciteerde de voorzitter Roger Janssen osc, die op<br />
4 April 1992 de Priesterwijding ontvangen had. Hij bedankte hem voor zijn<br />
daadwerkelijke medewerking aan het tijdschrift Clairlieu sinds 1979, ook als lid<br />
van de redactie, en wenste hem alle succes toe bij de voorbereiding van zijn dissertatie.<br />
Daarna herdacht de voorzitter Dr. Albert Zwart osc, sinds 1982 lid van onze<br />
kring, die op 29 December 1991 in Maaseik gestorven was.<br />
Pater Zwart heeft als secretaris de verslagen van alle Generale Kapittels van 1946<br />
tot 1979 en van de Belgische provincial kapittels sinds 1957 geredigeerd. Voor<br />
wat betreft Ordesgeschiedenis hebben wij aan hem naast andere kleine bijdragen<br />
in Clairlieu de uitgave van het Manuale actorum (dagboek) van prior Jo<br />
hannes Spick van het klooster Marienfrede bij Bocholt (Duitsland) over de jaren<br />
1598-1609 te danken. Dit dagboek is door de stichting ,,Unser Bocholt" van<br />
1984-1986 in afleveringen gepubliceerd en later in een band uitgegeven. Voor<br />
publicatie in Clairlieu had pater A. Zwart een lijvig artikel over Jakob Hoogen,<br />
prior en pastoor van Wegberg (Duitsland) en een kleiner artikel over het Kruisherenklooster<br />
te Hoorn voorbereid. Ook had hij al veel 'voorwerk' verricht voor<br />
een uitgave van het liber annotationum, een verslagboek van het conventskapittel<br />
van Marienfrede over de jaren 1656-1718. De leden van de kring uitten<br />
de wens dat deze Annotationes in hun geheel in Latijnse tekst en Nederlandse<br />
vertaling met toelichting zouden worden uitgegeven. Daarvoor zal R. Janssen<br />
contact met de Leuvense universiteit opnemen (stof voor licentiaats- of doctoraatsthesis).<br />
Verslagen: Daarna werd het verslag van de jaarvergadering 1991 met enkele<br />
kleine wijzigingen goedgekeurd. Vervolgens lichtte de penningmeester, pater<br />
P. Winkelmolen het financieel verslag over het boekjaar 1991 toe. De voorzitter<br />
bedankte hem voor zijn goed en nauwkeurig beheer.
176 KRONIEK<br />
Achel \ Het klooster Achel, lange jaren de zetel van de kring Clairlieu, is nu ver-<br />
kocht. Het archief van de kring, dat ook in Achel bewaard werd, was al tijdig<br />
naar Amersfoort overgebracht. Daar is het door Pater P. Winkelmolen geordend<br />
en beschreven. Het zal worden ondergebracht in de nieuwgebouwde archief-<br />
ruimte in het klooster te Maaseik. Daar komt ook de biliotheek van de kring.<br />
Jaarganz 1992: Dit wordt de vijftigste jaargang en dus een jubileumnummer.<br />
De inhoud ziet er als volgt uit: Een ^gelukwens van de Magister Generaal",<br />
een herdenkingsartikel: ,,Een halve eeuw Clairlieu" (P. Winkelmolen - G.<br />
Reijners), een artikel van A. Ramaekers, ,,Leuven IV", bewerkt door R. Jans-<br />
sen, een ,,/» memoriam Dr. Albert Zwart" (W. Slangen), een bijdrage over<br />
,,het Kruisherenklooster te Hoorn" (A. Zwart) en de gebruikelijke<br />
^Kroniek".<br />
De bedoeling is dat dit feestnummer in September of uiterlijk begin Octo<br />
ber verschijnen zal. Enkele andere artikelen die nu reeds in het bezit der redac-<br />
tie zijn, moeten naar jaargang 1993 worden verschoven.<br />
Jaargang 1993: Hiervoor zijn reeds beschikbaar: een studie over de ,,bibliotheek<br />
van het klooster Bentlage", van de hand van Dr. H.-U. Weifi, verder een<br />
klein artikel van G. Mersch over ,,2 stichtingsoorkonden van het klooster te<br />
Maaseik" (1474) en een lang artikel van ons overleden medelid pater A. Zwart,<br />
over , Jakob Hoogen, prior en pastoor te Wegberg (Duitsland)".<br />
Werkzaamheden van de leden: J. Corstjens verklaarde zich bereid het derde<br />
deel van de studie van Dr. A. Ramaekers over ons huis te Leuven, waarvoor<br />
A.R. alleen nog maar wat notities verzameld had, uit te werken voor publicatie<br />
in Clairlieu. R. Janssen Is bereid een gedeelte van zijn dissertatie over de ontwikkeling<br />
in mentaliteit en spiritualiteit in onze Orde van voor de Franse Revolutie<br />
tot 1940 in Clairlieu te publiceren. Hij maakt er bovendien attent op<br />
dat het Kruisherenklooster te Diest in 1995 zijn 150-jarig bestaan viert. Daar-<br />
over wil hij voor Clairlieu een bijdrage schrijven. De andere leden zegden hun<br />
medewerking aan de jaarlijkse kroniek toe.<br />
Publicaties: Pater G. Scheerder heeft in de serie 'Cruciferana' twee nummers<br />
uitgegeven gewijd aan de plaats van de prior conventualis in het kanonikale leven<br />
in het algemeen (nr. 32) en bij de Kruisheren in het bijzonder (nr. 33).<br />
Beide artikelen worden in Clairlieu 1992 besproken. Deze publicatie deed bij<br />
de leden van de kring de vraag rijzen, of het niet gewenst was voor de geschied-<br />
kundige uitgaven in de reeks 'Cruciferana' een redactieraad te benoemen.<br />
In het gedenkboek ,,Die Kreuzherren in Diilken: Kloster-Schule<br />
1491-1991" is een geschiedenis van het Kruisherenklooster in Diilken opgeno-<br />
men. Dit gedenkboek wordt in het kader van de jubileumviering te Diilken in<br />
Clairlieu 1992 besproken.
KRONIEK 177<br />
Tentoonstelling: In het klooster-museum Ter Apel werd vanaf 31 Mei tot 1 No<br />
vember 1991 een tentoonstelling ,,In Cruce salus" gehouden, gewijd aan de<br />
geschiedenis van de Kruisherenorde, waaraan meerdere kloosters hun medewer-<br />
king verleend hadden. Ook daarvan is een bespreking in Clairlieu 1992 opge-<br />
nomen.<br />
Nieuwe leden: Het is gewenst de kring Clairlieu aan te vullen. De voorzitter<br />
verzocht de leden naar geschikte kandidaten in eigen omgeving uit te zien.<br />
Datum verzadering 1993: De volgende jaarvergadering werd vastgesteld op<br />
Woensdag 14 April 1993 vanaf 14.30 uur in het gastvrije Maaseikse klooster.<br />
Een bezichtiging van de archiefruimte met het archief van Clairlieu werd toe-<br />
gezegd.<br />
Ger. Q. REIJNERS osc.<br />
JAARVERGADERING VAN DE GESCHIEDKUNDIGE KRING „ CLAIR<br />
LIEU " 1993<br />
De jaarvergadering van de geschiedkundige kring ,,Clairlieu" had plaats op<br />
woensdag 14 april vanaf 14.30 u. in het gastvrije klooster van Maaseik / Belgie.<br />
Aanwezig waren: Clem Brasseur, voorzitter, en de leden: K. Cools, H. Douma,<br />
R. Janssen, G. Reijners, W. Slangen en P. Winkelmolen. Verontschuldigd had<br />
zichj. Corstjens.<br />
Na een woord van welkom herdacht de voorzitter ons medelid, Pater Donaat<br />
Snijders, die op 25 oktober 1992 plotseling gestorven is (71). Sinds 1984 was<br />
hij lid van onze kring, schreef meerdere bijdragen voor de kroniek, vertaalde de<br />
samenvattingen van de artikelen in het Engels en corrigeerde zeer nauwkeurig<br />
de drukproeven. Zijn eigenlijke interesse lag op het gebied van de regionale ge<br />
schiedenis (heemkunde). In Clairlieu 1993 zal een ,,In memoriam" verschij-<br />
nen (W. Slangen), R. Janssen zal een bibliographic samenstellen.<br />
Het verslag van de jaarver&adering 1992, dat aan de leden was toegestuurd,<br />
werd goedgekeurd en zal in Clairlieu 1993 worden opgenomen.<br />
Het financieel verslag over het boekjaar 1992, dat ook al in het bezit van de<br />
leden was, werd door de pennigmeester, Pater P. Winkelmolen, toegelicht.<br />
Dank zij meerdere subsidies kan Clairlieu zo uitgegeven worden als de leden<br />
zich dat wensen. De vergadering dechargeerde de penningmeester met dank<br />
voor de nauwkeurige boekhouding en het goede beleid.
178 KRONIEK<br />
Archief Clairlieu: Het archief van de kring Clairlieu zal in de maand Mei 1993<br />
overgebracht worden van ons klooster in Amersfoort, waar pater P. Winkelmolen<br />
het geordend en beschreven heeft, naar de nieuwe archiefruimte in ons<br />
klooster te Maaseik. Daar bevindt zich al het boekenbezit van de kring.<br />
Voor Clairlieu 1993 is voorzien:<br />
- Het artikel van Dr. H.U. Weifi over de bibliotheek van klooster Bentlage.<br />
- Het artikel van Dr. A. Zwart over Jakob Hoogen, prior en pastoor te Weg-<br />
berg/Duitsland.<br />
- Het artikel van G. Mersch over de stichtingsoorkonden van het klooster te<br />
Maaseik (1474).<br />
- Het ,,in memoriam" voor Donaat Snijders (W. Slangen) en een uittreksel<br />
uit zijn bibliographic (R. Janssen).<br />
- Kroniek<br />
Voor de jaargang 1994 is gepland:<br />
- R. Janssen, Gedeelte van zijn dissertatie, nl. De geschiedenis van de Orde<br />
vanaf het voorspel van de Franse Revolutie tot c. 1850. Breuk of geen breuk<br />
met het verleden ?<br />
- L. van Belkom, De sequentie ,,Honor Crucis exaltetur" van het Feest van<br />
Kruisverheffing met toelichting.<br />
- R. Janssen, Terugblik bij het jubileum van Diest (1995)<br />
Bovendien ligt er nog altijd het ,,Liber annotationum'', overgetypt door A.<br />
Zwart. Dit ,, liber'' is een verslag van conventsgesprekken van het klooster Marienfrede<br />
(Duitsland) over de jaren 1656-1718. Het is de wens van de kringleden<br />
dat dit met een Nederlandse vertaling en een toelichting uitgegeven wordt.<br />
Zoals al afgesproken zou R. Janssen daarover contact opnemen met de universiteit<br />
van Leuven (stof voor licentiaats- of doctoraatsthesis).<br />
Werkzaamheden van de kringleden: R. Janssen werkt aan zijn dissertatie verder,<br />
G. Reijners legt de laatste hand aan een artikel over het Kruisofficie in<br />
onze Orde, Piet Winkelmolen ordent het archief van de Nederlandse Provincie.<br />
Clem Brasseur wil de notities over Buzangais, die A. Bochin hem toegestuurd<br />
heeft, grondig bestuderen en zien of het geschikt is voor een publicatie<br />
in Clairlieu. Bijdragen van de leden voor de kroniek blijven altijd welkom.<br />
Ah belangrijkste uitgave in het joar 1992 is te vermelden het boek van Dr. L.<br />
van Noort, Opkomst en neergang van de Nederlandse provincie van de Kruisheren,<br />
Twintig jaar op zoek naar religieuze identiteit (1957-1977). Het boek<br />
is in Clairlieu 1993 besproken.<br />
In Nederlandis de ,,Pretiosa-commissie" heropgericht. In dit stadium van onze<br />
Orde in Europa is de zorg voor het behoud van waardevol bezit uit het verle<br />
den niet hoog genoeg te schatten. Dit wordt acuut bij de opheffing van hui-
KRONIEK 179<br />
zen en bij de dood van confraters, die belangrijk materiaal voor ordesgeschiedenis<br />
verzameld hebben. Hier moeten vooral de provinciale besturen en de<br />
huisoversten waakzaam zijn. In het verleden heeft de Historische Commissie<br />
zich daarover al meermalen tot het bestuur van de Orde gewend. Het is nog wel<br />
een open vraag, waar waardevol materiaal verzameld dient te worden: in het<br />
provinciaal of generaal archief, of ook in het archief van Clairlieu.<br />
De bewerking van de laatste studie van Dr. H. van Rooijen, The Church of the<br />
Holy Cross de Claro Loco and the true origins of the Crosiers, door M. Cotone<br />
is wel interessant om in het archief van Clairlieu te bewaren, maar lijkt de ieden<br />
van de kring te rijk aan hypothesen om het zo te publiceren.<br />
Nieuwe leden: Als lid is al uitgenodigd: Pater Drs. L. van Belkom (Amersfoort).<br />
Als nieuwe leden zullen ook uitgenodigd worden: Prior L. Sips (St.<br />
Agatha) en Br. Dirk Wassenfuhr (Bonn).<br />
De vofcende verzaderim is vastgesteld op Woensdag 6 April 1994 vanaf 14.30<br />
uur, wederom in het klooster te Maaseik.<br />
Ger. Q. Reijners o.s.c.<br />
J.W. DRIJVERS, Helena Augusta. The Mother of Constantine the Great and<br />
the Legend of Her Finding of the True Cross, Brill / Leiden / New<br />
York/Koln 1992.<br />
In der christlichen Tradition ist die hi. Helena unloslich mit der Auffindung<br />
des hi. Kreuzes verbunden. In unserer Ordensgeschichte wird sogar die legendarische<br />
Griindung des Ordens auf die hi. Helena sowie auf Quiriacus zurikkgefuhrt.<br />
Neben Augustinus gait sie in den ersten Jahrhunderten seiner Existenz<br />
als die bedeutendste Patronin des Ordens. Seit 1417 wurde ihr Fest am 18. Au<br />
gust als totum duplex, d.h. hochsten Ranges, gefeiert.<br />
In der Biographie der hi. Helena haben sich in bezug auf die Auffinding des<br />
Kreuzes Geschichte und Legende verwoben. Deshalb ist die historisch-kritische<br />
Arbeit von Dr. Drijvers auch im Hinblick auf die Ordensgeschichte interessant.<br />
Anhand der literarischen und archaologischen Quellen versucht der Autor das<br />
historisch Zuverlassige herauszustellen. Besonders die altesten literarischen Zeugnisse<br />
hinsichtlich der Auffindung des Kreuzes hat er kritisch analysiert.<br />
Historisch gesichtert ist, daft Kaiserin Helena am Ende ihres Lebens<br />
(327-328), wahrscheinlich im Auftrag ihres Sohnes Konstantin, das Heilige<br />
Land besuchte und an mehreren heiligen Statten Kirchen errichtete. Dariiber<br />
berichtet uns Eusebius in seiner Vita Constantini III, 42-47. Den Bau der Grabeskirche<br />
jedoch fuhrt Eusebius auf Konstantin selbst zuriick (ib. Ill, 26-40).<br />
Zur Zeit der Einweihung der Grabeskirche — am 14. September 335 war<br />
Helena schon langst gestorben.
180 KRONIEK<br />
Ihre direkte Verbindung mit der Auffindung des Kreuzes bleibt jedoch frag-<br />
wiirdig, wie sich zeigt aus den altesten Zeugnissen.<br />
Bischof Cyrill von Jerusalem (348-386) erwahnt an drei Stellen seiner Kate-<br />
chesen (c. 350), dafi ein Grofiteil des Kreuzes Christi in Jerusalem verwahrt<br />
wurde und Partikel des hi. Kreuzes in aller Welt zerstreut waren. Dr. Drijvers<br />
nimmt an, dafi das Kreuz in den zwanziger Jahren des vierten Jahrhunderts auf-<br />
gefunden sei (S. 89), aber das Wie und Wann genau bleiben ratselhaft.<br />
In seinem Brief an Konstantius II aus dem Jahr 351 erwahnt Cyrill zwar die<br />
Auffindung des Kreuzes, bringt dies aber nicht in Verbindung mit Helena, was<br />
jedoch in einem Schreiben an den Enkel der Kaiserin nahe gelegen hatte.<br />
Eusebius spricht weder in seiner Vita Constantini noch in seiner Kirchenge-<br />
schichte iiber die Auffindung des Kreuzes. Als Grund dafur vermutet Dr.<br />
kirchen-politische Motive. Eusebius war namlich Erzbischof von Casarea, nach<br />
wie vor dem Verwaltungszentrum von Palastina, und Metropolit. Es mufi inn<br />
verdrossen haben, dafi nach dem Ende der Christenverfolgungen die Stad Jeru<br />
salem in den Augen der Christen stets bedeutender wurde. Dies zeigt sich im<br />
Bau der Grabeskirche, in den vielen Wallfahrern, die die Heilige Stadt besuch-<br />
ten, u.a. um das hi. Grab und die Kreuzreliquie zu verehren. Schon auf dem<br />
Konzil von Nizaa erhielt der Bischof von Jerusalem einen Ehrenplatz, im 5 Jh.<br />
bekam er sogar den Titel ,, Patriarch ". All dies verminderte das Ansehen von<br />
Casarea. Doch bezeugt Eusebius indirekt die Verehrung der Reliquie des hi.<br />
Kreuzes in Jerusalem. In seiner Laus Constantini (9,16), nach dem Tode des<br />
Kaisers (336) geschrieben, lobt er Konstantin, weil er in Jerusalem eine Kirche<br />
,,dem heilbringenden Zeichen" geweiht hatte. Der Vergleich mit anderen Tex-<br />
ten des Eusebius, in denen mit ,,dem heilbringenden Zeichen" stets auf das<br />
Kreuz Christi hingewiesen wird, erlaubt die Annahme, dafi auch hier das Kreuz<br />
Christi gemeint ist.<br />
Egeria, eine sudfranzosische Nonne, die gegen Ende des 4. Jhs. eine Pilger-<br />
reise ins Heilige Land machte, spricht in ihrem Reisebericht (Peregrinatio 37,<br />
1-3) von der Kreuzverehrung am Karfreitag in Jerusalem und vom jahrlichen<br />
Kirchweihfest am 14. September (Per. 48,1).<br />
Erst um die Wende vom 4. zum 5. Jh. wird Helena in den schriftlichen<br />
Quellen mit der Auffindung des Kreuzes in Verbindung gebracht, und zwar<br />
gleichzeitig im Ost und West. Nach der Meinung von Dr. Drijvers ist diese<br />
schriftliche Tradition im Osten erstmals aufgezeichnet in einem erhaltenen Frag<br />
ment (Nr. 20) der Kirchengeschichte von Gelasius von Casarea, der das Werk<br />
seines Vorgangers Eusebius bis 378 fortgesetzt hat. Das Werk des Gelasius (vor<br />
395) sollte dem Rufin von Aquileia als Grundlage fur die Biicher X und XI sei<br />
ner Kirchengeschichte (c. 400) gedient haben. Jedenfalls berichtet Rufin im<br />
Buch X, 7-8, wie Kaiserin Helena mit Hilfe von Makarius, dem Bischof von Je<br />
rusalem, das Kreuz Christi und die Nagel gefunden hat. Diese Version des Ge<br />
lasius wurde von den griechischen Kirchenhistorikern des 5. Jhs.: Sokrates, So-<br />
zomenus und Theodoret, sei es mit einigen Abanderungen, ubernommen.<br />
Im Westen war Ambrosius der erste Schriftsteller, der Helena in Verbindung<br />
mit der Auffindung des Kreuzes brachte. In seiner Rede beim Tod von Kaiser
KRONIEK 181<br />
Theodosius (De obitu Theodosii 40-49) im Jahr 395 erinnert Ambrosius die<br />
kaiserliche Familie daran, dafi das Kreuz und die Nagel durch Vermitdung ihrer<br />
Ahne, der Kaiserin Helena, aufgefunden waren. Diese Reliquien waren nun ge-<br />
wissermafien zu Reichssymbolen geworden. Deshalb war die kaiserliche Dynastie<br />
ehrenhalber zum Kult des Kreuzes verpflichtet.<br />
Aufier Ambrosius erwahnen etwa zur gleichen Zeit Paulinus von Nola und<br />
Sulpicius Severus Kaiserin Helena als die Auffinderin des hi. Kreuzes. Bei bei-<br />
den ist es aber deutlich, dafi dies zuriickgeht auf einem miindlichen Bericht von<br />
Melania der Alteren, die selbst lange Zeit in Jerusalem gelebt hatte und auf ih<br />
rer Heimreise nach Italien fur ihren Verwandten Paulinus einen Splitter vom hi.<br />
Kreuz mitgebracht hatte. Dieser hat seinerseits spater die Reliquie dem Sulpi<br />
cius Severus verschenkt.<br />
Aus all den genannten Zeugnissen geht hervor, dafi die Auffindung des hi.<br />
Kreuzes durch die hi. Helena fur diese Autoren ein historisches Faktum war,<br />
und deshalb erwahnenswert.<br />
Erst im 5. Jh., wahrscheinlich zunachst in Syrien, ist die Cyriakus-Legende in<br />
die Helenalegende eingeflochten.<br />
Im 6. Jh. kann Gregor von Tours in seinem Geschichtswerk die abendlandische<br />
Uberlieferung folgenderweise zusammenfassen: ^Huius (sc. Constantini)<br />
tempore venerabile Crucis dominicae lignum per studium Helenae matris repertum<br />
est, prodente luda Hebraeo, qui post baptismum Quiriacus est vocitatus"<br />
1.<br />
In dieser ausgezeichneten Studie lafit Dr. Drijvers vor allem die Texte selbst<br />
sprechen, die er zudem eingehend analysiert und interpretiert, In einem Punkt<br />
bin ich jedoch nicht mit ihm einverstanden. Auf S. 81 schreibt er: ,,The Cross<br />
is a symbol of minor importance in the first three centuries". Anhand der literarischen<br />
und archaologischen Quellen mufi ich dieser Behauptung widersprechen.<br />
Auch vor der konstantinischen Ara hat die Christenheit sich mit dem<br />
,,Kreuz" auseinandergesetzt: Schon im Johannesevangelium wird die kupferne<br />
Schlange (Num 21,8 f) als Hinweis auf das Kreuz Christi gedeutet (3,14). Im<br />
zweiten Jahrhundert haben mehrere christliche Schriftsteller (u.a. Justin) gesucht,<br />
im Alten Testament Vorausbilder und Hinweise auf das Kreuz Christi zu<br />
finden. Seit Tertullian wurde bei der Spende von Sakramenten und in der privaten<br />
Gebetspraxis das Kreuzzeichen verwendet. Justin und Klemens von<br />
Alexandrien entdeckten in ihrer Umwelt verhullte Kreuzsymbole. Wir treffen<br />
sk auch im 3. Jh. in den romischen Katakomben an. All dies weist auf eine lebendige<br />
Kreuzessymbolik hin. Zugegeben sei jedoch, dafi damals die Christen<br />
selbst Christus nicht als den Gekreuzigten dargestellt haben.<br />
Der Vorgang der Kreuzauffindung hat sein Geheimnis nicht preisgegeben.<br />
Bislang gibt es keinen schliissigen Beweis, dafi Kaiserin Helena wahrend ihres<br />
Aufenthaltes in Jerusalem (327 / 8) das Kreuz Christi aufgefunden hat. Bemer-<br />
1 Hist. Franc. I, 36 (Mon. Germ. Hist., Script, rer. Merov. I, S. 51).
182 KRONIEK<br />
kenswert bleibt, dafi Dr. Drijvers dennoch die Auffindung des Kreuzes in Je<br />
rusalem in jenen Jahren datiert. Durch seine scharfe Analyse hat er uns naher<br />
an den Kern des Problems herangefiihrt. Dafiir sei ihm mit Recht gedankt.<br />
GRADUALE, Brussel, KB hs. IV 324.<br />
Dr. Ger. Q. Reijners osc<br />
In zijn overzicht Liturgical Manuscripts of the Crosiers {Crosier Heritage 13,<br />
September 1984) vermeldt James Hentges o.s.c. een graduale uit de I4de eeuw.<br />
Dit leek perspectief te bieden voor een vergelijking met het graduale van Johan<br />
nes van Deventer van 1512. Mevr. E. Cockx-Indestege van de KB te Brussel<br />
deelde echter mee, dat het Graduale IV 324 'helaas slechts een fragment (is)<br />
van twee perkamenten bladen, die als dekbladen van een band hebben ge-<br />
diend' (brief 18-4-1989). Dit had ik kunnen weten, want in La bibliotheque<br />
des Croisiers de Huy, de Liege et de Namur (universite de Liege 1969-1970)<br />
Tome II, p. 10 schrijft Jean-Paul Depaire onder BR, IV 324 hetzelfde: ,,Deux<br />
fragments d'un graduel. Parch 340 x 245, 1 col. initiates decorees dans un style<br />
de 1380, gothique textuelle (ont servi de garde)". Blijkbaar werd dit fragment<br />
in 1964 door de KB aangekocht, het behoorde tot de Acquisitions majeures<br />
(Exercice 1964, p. 29) van deze instelling. Depaire verwijst onder Bibliograp-<br />
hie alleen naar de antiquariaatscatalogus van Maggs Bros, nr. 890 (London<br />
1964) waarin nr. 110 te koop aanbiedt: ,,Hymnal - 2 leaves on vellum. With<br />
musical notation. Crutched Friars, Huy, diocese of Liege (14th century)".<br />
Volgens de inventaris die in november 1796 werd opgesteld, omvatte de<br />
kloosterbibliotheek van Hoei 3719 banden. In de kerk bevonden zich volgens<br />
dit document 6 koorboeken met gregoriaanse zang en 6 psalmboeken (6 livres<br />
de choeur plainchant et six psautiers). Maar het wordt ook duidelijk dat een ze-<br />
kere Laurent de bibliotheekcommissie voor is geweest. In maart 1795 had de<br />
ze ,,representant du peuple" al de sleutel van de bibliotheek in bezit genomen<br />
en verboden de deur van de bibliotheek te openen. Later was de deur door<br />
commissaire Hallin verzegeld. Toch heeft citoyen Laurent zijn slag weten te<br />
slaan en, waarschijnlijk uit de kerk, verscheidene banden ontvreemd (les plus<br />
beaux, peut-on supposer), (aldus Depaire I, p. 16 en 68). Mogelijk is hs. IV<br />
324 het overblijfsel van een van deze gestolen kostbaarheden. Op dit restant,<br />
fol. 1 v° en fol. 2 r° staat geschreven: ,,Liber conventus fratrum sancte crucis<br />
huyensis leodiensis dyocesis". Door deze dekbladen uit de band te snijden<br />
heeft de dief het onmogelijk gemaakt de vroegere eigenaars van deze kostba-<br />
re band terug te vinden.<br />
Mevr. E. Cockx-Indestege wist de teleurstelling die haar antwoord opriep, te<br />
verzachten door beschrijvingen van het fragment aan haar brief toe te voegen.<br />
Behalve de tekst van de Engelse cataloog verschafte zij de beschrijving van de<br />
kaartcatalogus van het Handschriftenkabinet: ,,Graduel. Date: ca. 1380. Ecri-
KRONIEK 183<br />
ture latine gothique textuelle, 2e classe. Codico/ogie: vide laisse pour l'initiale;<br />
lettres d'attente. Decoration: initiales. Musique". Bovendien wees zij op een<br />
vermelding in een artikel, namelijk: Th. Glorieux-De Gand, Provenances monastiques<br />
des manuscripts medievaux des Anciens Pays-Bas meridionaux de la<br />
IVe serie a la Bibliotheque royale Albert Ier a Bruxelles, in: Miscellanea codicologica<br />
F. Masai dicata MCMLXXTX. Ed. P. Cockshaw, M.-C. Garand et P. Jodogne,<br />
II (Gand 1979) p. 559-575, vnl. p. 566, nr. 25.<br />
Vervolgens heeft zij de moeite genomen de teksten te kopieren die op deze<br />
dekbladen geschreven zijn. Het eerste blad recto begint midden in een woord:<br />
-bam, de uitgang van het woord 'humiliabam'. Uit wat volgt wordt duidelijk<br />
dat dit vers 13 is van ps. 34 (Vulgaat), gevolgd door de verzen 1 en 2 van dezelfde<br />
psalm. Deze vormden de Graduate van feria tertia majoris hebdomadae<br />
(Goede Week), die luidt: Ego autem, dum mihi molesti essent, induebam me<br />
cilicio, et humilia// (hier begint het hs.) -bam in ieiunio animam meam: et<br />
oratio mea / in sinu meo conuertetur. Iudica domine nocentes me / expugna im-<br />
pugnantes me: apprehende arma et scu / turn, et exsurge in adjutorium mi / chi.<br />
Alleluya.<br />
Onmiddellijk hierna volgt de tekst van het Alleluia-vers op het feest van<br />
Kruisverheffing (Exaltatio S. Crucis) en in de votiefmis van het H. Kruis:<br />
,,Dulce lignum dukes/clauos dulcia ferens pondera: que sola fuisti digna<br />
susti/nere regem celorum et dominum". Zonder onderbreking sluit hierop de<br />
tekst aan van het Offertorium van Exaltatio: ,, Prote / ge domine plebem tuam<br />
per signum sancte crucis / ab omnibus insidijs inimicorum omnium tibi gratam<br />
exhi/(verso) beamus servitutem et acceptable tibi fi/ at sacrificium nostrum al<br />
leluya ''.<br />
Ter afronding van deze kleine verzameling liturgische teksten fungeren twee<br />
zinnen, een communio of alleluiavers zoals het toegevoegde Alleluia doet vermoeden.<br />
Tot mijn spijt kan ik de liturgische functie en dag niet nader aanduiden.<br />
,,Per lignum ser/ui facti sumus et per sanctam crucem liberati sumus. Fructus<br />
arboris/seduxit nos, filius Dei redemit nos Alleluya".<br />
Na deze teksten volgen het Kyrie en het Gloria (een regel), dat zich voortzet<br />
op het tweede blad. Hierna komt een tweede zetting van het Gloria en het be<br />
gin van een Kyrie.<br />
Over dit nummer van de lijst liturgische boeken van James Hentges o.s.c. is<br />
hiermee ongeveer alles gezegd. We constateren dit met een gevoel van teleurstelling<br />
om het verloren gaan van wat een belangrijke bron van informatie<br />
had kunnen zijn, maar toch ook blij verrast, omdat zelfs dit fragment enkele<br />
voor de kruisbroeders typerende gebeden bevat, aan het licht gekomen dank zij<br />
de bereidwillige en kundige hulp van mevr. E. Cockx-Indestege.<br />
L. van Belkom o.s.c
184 KRONIEK<br />
L. VAN NOORT, Opkomst en neergang van de Nederlandse provincie van de<br />
Kruisheren. Twintig jaar op zoek naar religieuze identiteit. Uitgave provincialaat<br />
Nijmegen 1992, 281 biz.<br />
In deze studie geeft Dr. Leo van Noort o.s.c. een overzicht van de Neder<br />
landse provincie der Orde vanaf haar oprichting in 1957 tot aan het provinci-<br />
aal kapittel van 1977. Het boek is in drie hoofdstukken verdeeld:<br />
1. De provincie zoekt haar identiteit (biz. 1-170)<br />
2. Markante persoonlijkheden uit de provincie (biz. 171-198) met een ap<br />
pendix ,,Bij wijze van epiloog" (biz. 199-202)<br />
3. Bijlagen(blz. 203-281).<br />
Deze twintig jaren (1957-1977) waren in de Kerk, in de wereld en in de Ne<br />
derlandse provincie roerige jaren; de eerste tien veelal nog getuigend van groot<br />
elan, dat ook van het Tweede Vaticaans Concilie sterke impulsen ontving; de<br />
laatste tien gekenmerkt door zware crises en schrijnende tegenstellingen, ook<br />
binnen de provincie. De schrijver, die deze ontwikkelingen van zeer nabij mee-<br />
beleefd heeft, analyseert ze en zoekt er een verklaring voor te vinden. Daarbij<br />
interesseren hem vooral de ontwikkelingen op provinciaal niveau, minder die<br />
der afzonderlijke conventen. Bij het beschrijven van deze ontwikkelingen kent<br />
hij tot mijn verrassing een groot gewicht toe aan het provinciaal kapittel van<br />
1963 en aan de bijeenkomst te Uden in 1965.<br />
Persoonlijk heb ik de provinciale kapittels van 1966 /1967 en van 1969 /1970<br />
veeleer als ,, breekpunten " ervaren. Bij deze twee laatste kapittels mis ik over-<br />
igens de namen van de deelnemers.<br />
Graag had ik ook een uitvoerige bespreking gezien van de redenen van over-<br />
brenging van de theologische opleiding van St. Agatha naar Amsterdam<br />
(KHTA), het gebeuren in Amsterdam en de redenen van de mislukking. Deze<br />
overbrenging acht ik ook daarom een groot verlies, omdat de provincie daardoor<br />
haar eigen theologisch kader is kwijtgeraakt.<br />
Verder meen ik dat in de impasse, waarin de provincie in 1970 verkeerde, de<br />
benoeming en de werkzaamheid van de ,,commissie van goede diensten" en<br />
later van het ,,permanent zakenkapittel'' de best mogelijke regeling was (vgl.<br />
biz. 167) en de provincie voor liquidatie behoed heeft.<br />
Ondanks de grondige analyse die de schrijver van deze twintig jaren geeft,<br />
is het mij bij het lezen niet duidelijk geworden, hoe, vooral na 1967, het zoe-<br />
ken naar religieuze identiteit (ondertitel van het boek) de rode draad in het<br />
verloop van de ontwikkelingen geweest is.<br />
De korte karakteristieken van zes markante Kruisheren uit die periode heb ik<br />
als positief en weldoende ervaren. Natuurlijk blijft de keuze een subjectieve.<br />
Het eerlijke getuigenis van de schrijver in zijn ,,bij wijze van epiloog"<br />
respecteer ik. Zelf meen ik echter, ook op grond van bestudering van de Ordes-<br />
geschiedenis, dat onze identiteit dieper verworteld en meer omvattend is.
KRONIEK 185<br />
Met grote zorg en akribie heeft Dr. Leo van Noort een massa aan gegevens uit<br />
deze twintig jaren verzameld en verwerkt. In een duidelijk en sereen gehouden<br />
betoog biedt hij ons dit materiaal aan en zoekt zelf voortdurend naar verklaringen<br />
voor deze in velerlei opzicht jammerlijke ontwikkelingen (in dit verband<br />
is zijn keuze van het woord ,,neergang" in de ondertitel veelbetekenend). Natuurlijk<br />
hebben nog vele andere oorzaken van meer algemene aard op kerkelijk<br />
en sociaal gebied deze ontwikkelingen binnen de provincie beinvloed.<br />
In elk geval is deze studie een goede documentatie en een persoonlijk zoeken<br />
naar verklaringen. Daarvoor zij de schrijver van harte bedankt.<br />
Dr. Ger. Q. Reijners o.s.c.<br />
SINT ODILIA. Eddy VALGAERTS - Luk MACHIELS, De Keltische erfenis. Riten<br />
en symbolen in het volksgeloof. Stichting mens en kultuur, Gent,<br />
1992, 313 biz., ill.<br />
In dit indrukwekkende boek benaderen de schrijvers het volksgeloof op een<br />
originele manier. Aan de hand van vergelijkend materiaal proberen zij namelijk<br />
een verband te leggen tussen de Keltische religie, het middeleeuwse<br />
Christendom en het moderne volksgeloof. Lange tijd heeft men over de Kelti<br />
sche wortels van de Europese kultuur niet veel zinnigs kunnen schrijven. Daarin<br />
is de jongste jaren verandering gekomen door het speurwerk van vooral Britse,<br />
Duitse en Franse geleerden. Valgaerts en Machiels passen hun nieuwe inzichten<br />
over de Kelten toe op de volkse religiositeit van bij ons. Zij proberen aan<br />
te tonen hoe de religie van Kelten (en Germanen) langzaam maar zeker christelijk<br />
werd getint en hoe ze verdund en verdicht voortleefde tot in de jaren vijftig<br />
van onze eeuw.<br />
Beide schrijvers hebben ons een boeiend en indrukwekkend pareltje aangereikt.<br />
Volledig zijn zij natuurlijk niet, en dat is ook geenszins hun bedoeling.<br />
De rijkdom van hun boek moeten wij overigens in de opsomming, ordening en<br />
analyse van de verschillende vereringen zoeken, bijvoorbeeld in hun benadering<br />
van de verering van Sint-Odilia van Keulen. Op biz. 126 schrijven zij o.a.:<br />
,,Een gelijkaardige verering van Sint-Odilia bestond in Hoei, waar de Kruisheren<br />
op een rots boven de Hoyoux-rivier in de 13de eeuw het klooster ,,Clairlieu"<br />
stichtten. Boven op de heuvel staat een oude kapel ter ere van de zwarte<br />
Notre-Dame-de-la-Sarte. In het klooster zelf werden de relieken van de heilige<br />
Odilia (...) vanuit Keulen overgebracht. Tijdens de Franse Revolutie verhuisde<br />
dit reliekschrijn naar het klooster Colen ( = hazelaar, cf. Connla's Well) in Kerniel<br />
( = Ker-nigella = zwarte godin = Odilia als ,, winterheilige'', feestdag 13<br />
december = de dies natalis van de aartgodin Tellus). In de kloosterkerk daar<br />
bevindt zich het Odiliaputje (waarvan het water voorheen werd aangewend te-
186 KRONIEK<br />
gen oogziekten) en de stoel van Sint-Lutgardis, waarin onvruchtbare vrouwen<br />
plaatsnemen om kinderzegen te verkrijgen. De parochiekerk van Kerniel is sinds<br />
de middeleeuwen toegewijd aan Sint-Pantaleon, de patroon van de oogheel-<br />
meesters''.<br />
Roger JANSSEN o.s.c.<br />
WESTFALISCHES KLOSTERBUCH, Lexikon der vor 1815 errichteten Stifte<br />
und Kloster von ihrer Griindung bis zur Aufhebung. Erster Teil. Heraus-<br />
gegeben von Karl HENGST, Aschendorff Miinster 1992.<br />
ImJahr 1992 ist der lang erwartete erste Teil (A - Miilheim) des ,,Westfa-<br />
lisches Klosterbuch" erschienen. Im Untertitel wird schon darauf hingewiesen,<br />
dafi wir es hier mit einem Lexikon, einem Nachschlagewerk, zu tun haben. An-<br />
hand eines Gliederungsschemas gibt es Kurzinformationen iiber Kloster und<br />
Stifte im heutigen Westfalen, die vor 1815 gegriindet worden sind. In diesem<br />
Gliederungsschema, das bei den einzelnen Artikeln straff eingehalten wird, sind<br />
Kurzinformationen enthalten:<br />
1. Zur Lage (u.a. politisch, kirchlich, iuristisch) und zur Lebensform.<br />
2. Zur Geschichte und Bedeutung.<br />
3. Zu den archivalischen Quellen.<br />
4. Zu dem Bau und den Kunstdenkmalern.<br />
5. Zu den Vorstehern (bei den Kreuzherren: Namensliste der Prioren).<br />
6. Ein auf den neuesten Stand gebrachtes Literaturverzeichnis.<br />
Der Herausgeber, Prof. Dr. Karl Hengst aus Paderborn, hat viele Geschichts-<br />
forscher zur Mitarbeit eingeladen. Selbst hat er die Arbeit koordiniert und die<br />
Redaktion auf sich genommen.<br />
In diesem ersten Band hat Dr. Hans-Ulrich Weifi — wegen seiner Doktorarbeit<br />
iiber die westfalischen Kreuzherrenkloster mit der Materie vertraut — die<br />
Kloster Bentlage und Glindfeld behandelt, Herr Hans-Peter Wendt das Kreuz<br />
herrenkloster Falkenhagen.<br />
Bei der Lektiire dieser Artikel schien mir folgendes erwahnenswert:<br />
Bentlage: Die urkundliche Benennung des Klosters: ,, Klosterhaus der Kreuzbriider<br />
sanctae Gertrudis bei Rene genannt Bentlage" (1458);<br />
,,Conventus fratrum sanctae Crucis ecclesiae sanctae Gertrudis in<br />
Bentlage" (1592); ,,Canonia Bentlagensis" (18. Jh.).<br />
Bermerkenswert ist weiter, dafi auch die Kleriker Handarbeit verrichteten. So<br />
halfen sie beim Bau des Klosters sowie bei der Anlage eines Staudamms durch<br />
die Ems. Im Visitationsrelikt von 1631 ermahnte der Visitator auch die Priester<br />
zur taglichen Arbeit in den Klostergarten und anderswo.
KRONIEK 187<br />
Das Kloster hatte sowohl in Rheine als in Miinster ein Stadthaus oder Refugium.<br />
Die Klosterkirche zahlte 1484 neun Altare. Der Hochaltar war dem Allerheiligsten<br />
Driefaltigkeit, dem hi, Kreuz, der Jungfrau Gertrud sowie alien<br />
Aposteln und Evangelisten geweiht. Die anderen acht Altare hatten als Patron<br />
oder Titel: das hi. Kreuz und den hi. Nikolaus — die Gottesmutter Maria —<br />
den hi. Augustinus und alle Bekenner — die Schutz-patronin Gertrud samt al<br />
ien Jungfrauen — die hi. Helena, Anna sowie alle heiligen Witwen — die hi.<br />
Odilia und alle Martyrer — alle Engel — alle Heiligen. Diese Vielheit mag uns<br />
(ibertrieben vorkommen, sie kennzeichnet jedenfalls die Frommigkeit der<br />
Kreuzbriider im ausgehenden Mittelalter.<br />
Das Literaturverzeichnis ist auf den neuesten Stand gebracht.<br />
Falkenhagen: Auch hier finden wir in den Urkunden interessante Benennungen:<br />
,,Prior und Convent zu Falkenhagen des hilgen Crucis ordens<br />
und observancien der werdigen Frauen sent Helenen" (1446); ,,Prior<br />
conventus fratrum ordinis sanctae Crucis monasterii Vallisliliorum alias Valkenhagen<br />
vulgariter nuncupati'' (1485); ,, Pryor unde gantze gemeyne convent des<br />
doster Valkenhagen, des hilgen Cruces sinte Augustins Ordens" (1503).<br />
Das Kloster und die Kirche waren der Mutter Gottes und dem hi. Kreuz ge<br />
weiht.<br />
Das runde Konventssiegel mit einem Abbild der Muttergottes (15. Jh.) so<br />
wie das ovale Priorssiegel mit einem Kruzifix (15. Jh.) sind uns erhalten.<br />
Der zweite Prior, Heinrich von Bocholt, unter dessen fast vierzigjahriger<br />
Amtszeit (1457-1495) das Kloster eine geistliche Bliite erlebte, wurde zwischen<br />
1471 und 1493 zehnmal zum Definitor des Ordens gewahlt.<br />
Falkenhagen war mafigeblich beteiligt an der Errichtung der Kreuzherrenkloster<br />
Hohnscheidt (1468) und Glindfeld (1499).<br />
Im ersten Drittel des 16. Jhs. erlebte das Kloster einen enormen wirtschaftlichen<br />
Aufschwung, der einen Neubau bzw. Umbau des gesamten Wirtschaftshofes<br />
ermoglichte. Zwei noch erhaltene Notizbucher des Prokurators Johannes<br />
Vrese aus Hoxter (1510-1535) gewahren uns einen Einblick in diese gute Wirtschaftslage.<br />
In jener Zeit war Falkenhagen im Orden der Konvent mit der hochsten<br />
Mitgliederzahl.<br />
Das umfangreiche Literaturverzeichnis enthalt auch mehrere Veroffentlichungen<br />
iiber Falkenhagen aus dem letzten Jahrzehnt.<br />
Glindfeld: Hier finden wir die urkundlichen Benennungen: ,, Monasterium<br />
vallis Beatae Mariae Virginis in Glindfelde" (1507); ,,Kloster<br />
Marienthal, anders genannt Glintfeld" (1509); ,,Canonie Glindfeld" (19.<br />
Jh.). Es war der Mutter Gottes und dem hi. Laurentius geweiht.<br />
Urn 1630 iibertrug der Kolner Erzbischof Ferdinand von Bayern dem Kon<br />
vent Glindfeld vorlaufig die Seelsorge im ganzen Dekanat Medebach. (11 Pfarreien).<br />
Sein Nachfolger Max Heinrich von Bayern vertraute ihm in Anerkennung<br />
der Standhaftigkeit der Konventualen gegeniiber den Verfolgungen der
188 KRONIEK<br />
Waldecker und Hessen das Dekanat Medebach 1682 endgiiltig an. Die gotische Hal-<br />
lenkirche wurde nach der Sakularisation gesprengt. Der Hochaltar, die beiden Sei-<br />
tenaltare und die reich geschnitzte Kansel stehen heute in der Pfarrkirche zu<br />
Hesborn.<br />
Die Namensliste der Prioren ist fast vollstandig.<br />
Leider gibt es aus den letzten Jahrzehnten keine neuen Verdffentlichungen mehr<br />
xiber Kloster Glindfeld.<br />
Das Kloster HOHNSCHEIDT in der Graftschaft Waldeck ist nicht in das West-<br />
falische Klosterbuch aufgenommen, weil es im heutigen Hessen liegt. Das Kloster<br />
OSTERBERG wird im zweiten Teil behandelt.<br />
Dr. Ger. Q. Reijners osc.<br />
In den ,, Westfalische Nachrichten'' (August-September-Oktober 1992) und in<br />
der ,,Neue Osnabriicker Zeitung" vom 12. September 1992 hat Dr. Wilfried Pabst<br />
(Osnabriick) die Geschichte des Kreuzherrenklosters Osterberg (1427-1633) der Offentlichkeit<br />
zuganglich gemacht.<br />
G.R.<br />
BENTLAGE HOOJahre Bentlage. Zur Geschichte einer alten Kulturlandschaft. Ju-<br />
bilaumschrift, herausgegeben vom Forderverein ,, Kloster-Schlofi-Bentlage'',<br />
Rheine 1991.<br />
Um das Jahr 890 wird Bentlage ,,Binutlage" erstmals urkundlich erwahnt im He-<br />
beregister (Urbar A) der Abtei Werden. Wahrscheinlich war mit ,,Binutlage" der<br />
Hof Niederbentlage gemeint, der zu jahrlichen Abgaben an die Werdener Abtei ver-<br />
pflichtet war.<br />
Diese erste Erwahnung hat der Forderverein ,, Kloster-Schlofi-Bentlage " elfhundert<br />
Jahre spater zum Anlafi genommen, eine reich illustrierte Festschrift iiber die<br />
einzigartige Landschaft Bentlage und deren Geschichte erscheinen zu lassen. 2u dieser<br />
Ausgabe hat eine Reihe von Mitarbeitern entweder durch Aufsatze oder durch<br />
Karten- und Bildmaterial beigetragen.<br />
In einigen Beitragen wird die geologische oder biologische Eigenart der Landschaft<br />
hervorgehoben, einer Landschaft, die auch von den Kreuzbriidern in ihrer alten<br />
Klosterchronik fur ihre Schonheit gelobt wird, Agidius de Vreese (17. Jh.) hat in<br />
seinem Gedicht auf das Kloster ,, Bentlage'' die Volksetymologie: Bentlage =<br />
,,Schone Lage" (bene sita) libernommen: ,,Bentlagen bene seu rite locata vocor".<br />
In den geschichtlichen Beitragen wird zunachst die Erwahnung von Bentlage im<br />
Werdener Heberegister (890) erortert. Der zweite Aufsatz befafit sich mit der Stif-<br />
tung der Gertrudenkapelle (1022) durch die edle Frau Reinmod sowie
KRONIEK 189<br />
mit der schriftlichen Ubertragung des Guts Bentlage auf den Bischof von<br />
Miinster zur Dotation ihrer Stiftung. Das Urkundenbuch des Klosters (Copia-<br />
rium Bentlacense) enthalt noch die beglaubigte Abschrift dieser Stiftungsur-<br />
kunde. Als dritter markanter Punkt in der Bentlager Geschichte wird die Errich-<br />
tung des Kreuzbriiderklosters (1437) und dessen Baugeschichte erwahnt. Die<br />
wichtigen Daten dieser Baugeschichte sind festgehalten durch eine lateinische Inschrift<br />
auf einer Gedenktafel iiber dem Hauptportal. Obersetzt lautet sie: ,, Zum<br />
hoheren Ruhme Gottes und zur Ehre des heiligen Kreuzes ist der nach Osten ge-<br />
legene Fliigel dieses Klosters von 1463-1466 erbaut worden, die Kirche mit dem<br />
seitlichen Anbau von 1468-1484, der nach Norden gelegene Fliigel von<br />
1499-1504. Dieser aber (gemeint ist der Westflugel) begann errichtet zu werden<br />
am Tage nach Peter und Paul; vollendet wurde er 1657, nachdem alles im Jahre<br />
1647 von den Schweden in Brand gesetzt und dann wieder aufgebaut war".<br />
Von der Hand von Rudolf Breuing stammen zwei lesenswerte Beitrage. In ei-<br />
nem bespricht er die wichtigsten mittelalterlichen Kunstwerke des Klosters, u.a.<br />
das grofie Kreuzigungsrelief, das fur die Spiritualitat der Kreuzbriider so kenn-<br />
zeichnend ist. In dem anderen erlautert er anhand eines Gemaldes des Klosters<br />
aus dem Jahr 1750 auf hervorragende Weise die Baugliederungen der Westfas-<br />
sade und der — 1828 abgerissenen — Klosterkirche.<br />
Auch der Saline ,, Gottesgabe'' sind mehrere Beitrage geweiht. Durch Ab-<br />
wechslung in den kurzgefafiten Aufsatzen, durch vorziigliches, oft farbiges<br />
Karten- und Bildmaterial, ja durch das ganze Layout ist diese Jubilaumschrift zu<br />
einer Festgabe geworden, zu der ich den Forderverein begliickwiinschen mochte.<br />
BU2ANCAIS<br />
Dr. Ger. Q. Reijners o.s.c.<br />
In de correspondentie-mappen van onze Redactie bewaren we een uitvoeri-<br />
ge briefwisseling met onze vriend dhr. Andre Bochin, Voorzitter van de ,,Grou-<br />
pe d'Histoire et d'Archeologie de Buzangais" en van de Stichting ,,Sauvegarde<br />
du Prieure Sainte-Croix de Buzangais". Vanaf 31 mei 1985 is deze stichting ei-<br />
genares van de daar nog bestaande maar zwaar gehavende Kruisherenkerk. (Cfr.<br />
Clairlieu 1989, pp. 101-146)<br />
Via talloze initiatieven tracht dhr. Bochin met zijn Kring de nodige fondsen<br />
te verzamelen voor het restaureren van de Kerk. Tevens wordt ijverig gewerkt<br />
aan projecten op korte, middellange en lange termijn om aan het geheel een<br />
functie te geven in het culturele leven van de stad. Met hulp van stad en regio<br />
is men begonnen aan die restauratie waarvan het bestek voorlopig beraamd is<br />
op ongeveer vier en een half miljoen Franse franken (27 milj. BFR.).<br />
Dhr. Bochin werkt intussen aan uitgebreide opzoekingen omtrent de geschiedenis<br />
van de Kruisheren in Frankrijk. Hij bezorgde ons voor het archief van<br />
Clairlieu dit jaar al meer dan 100 A-4-fotocopies met documentatie over niet
190 KRONIEK<br />
alleen Buzangais, maar ook Saint-Georges in Bretagne, Salviac, Salignac en Ver-<br />
teillac, Varennes-sur-Allier en Toulouse.<br />
Hopelijk vindt hij tijd en gelegenheid voor een bijdrage aan Clairlieu in de<br />
komende jaargangen.<br />
Tevens ontvingen we van hem een foto van een Zegel dat in 1776 werd ge-<br />
bruikt door de Kruisheren van Parijs. Hij bekwam voor ons de toelating van de<br />
Archives Nationales in Parijs om het af te drukken.<br />
Sceau du Couvent de Sainte-Croix<br />
de la Bretonnerie de Paris - 10 juin 1776<br />
Conserve sous la cote G.9-14 aux<br />
Archives Nationales a Paris<br />
A. Bochin<br />
C. Brasseur o.s.c.
KRONIEK 191<br />
DUSSELDORF Gerhard KARPP, Die Sammlung mittelalterlicher Handschriften<br />
in der Universitatsbibliothek Diisseldorf, in Westfdlische Forschungen<br />
41/1991, S. 360-378.<br />
Die Universitatsbibliothek in Diisseldorf verdankt einen grofien, besonders<br />
den alteren Teil ihres geisteswissenschaftlichen Bestandes der ehemaligen<br />
Landes- und Stadtbibliothek Diisseldorf. Als die Universitatsbibliothek Anfang<br />
1975 mit dem Aufbau einer eigenen Handschriftenabteilung begonnen hatte,<br />
iibergab die Stadt ihr im Jahr 1977 aufierdem ihre Sammlung mittelalterlicher<br />
Handschriften und Inkunabeln als Dauerleihgabe.<br />
Diese Handschriftensammlung (384 codices) stammt fast ganz aus Klostern<br />
und Stiften des rechtsrheinischen Gebiets: Niederrhein und Westfalen. Darun-<br />
ter sind die ehemaligen Kreuzherrenkloster Diisseldorf und Marienfrede mit 83<br />
bzw. 65 Handschriften aus dem 15. und Anfang des 16. Jhs. gut vertreten.<br />
Diese Handschriften gehoren zwar nicht zu den alteren, bilden jedoch mit noch<br />
3 Beyenburger Handschriften den relativ grofiten Bestand (151 Codices) der<br />
Sammlung. Unter diesen Handschriften befinden sich Teile der Heiligen Schrift<br />
und Bibelkommentare, Werke von Kirchenvatern, vor allem lateinischen, so-<br />
wie theologische und asketische Werke aus dem Mittelalter. Einen besonderen<br />
Platz nehmen die liturgischen Handschriften ein: Antiphonare, Gradualien,<br />
Lektionare, Martyrologien, sowie Ordensregel und Konstitutionen. Bei diesen<br />
liturgischen Handschriften gibt es einige mit besonderer Kunstausstattung.<br />
In seinem Aufsatz erteilt uns Dr. G. Karpp, der Direktor der Abteilung<br />
Handschriften, wissenswerte Informationen iiber Umfang und Zusammenset-<br />
zung der Sammlung, iiber ihre Geschichte und die Provenienz der Handschrif<br />
ten sowie iiber ihre Bestandserschliefiung und Benutzung und die Verwaltung.<br />
Wir wissen jedenfalls unsere ehemaligen Handschriften in Diisseldorf gut auf-<br />
gehoben.<br />
Dr. G. Reijners o.s.c.<br />
FALKENHAGEN — In den ,,Lippische Mitteilungen " 59, 1990, S. 139-157<br />
veroffentliche Dr. Hans-Ulrich WEISS in gemeinverstandlicher Sprache die Ge<br />
schichte der Kreuzherren in Falkenhagen (1432 / 43-1596). In den einleitenden<br />
Abschnitten bespricht er die Griindung des Ordens im Rahmen der Kirchen-<br />
geschkhte, das Frommigkeitsideal der Kreuzbriider und die Organisation des<br />
Ordens. Der wichtigste Bestandteil seines Aufsatzes befafit sich mit dem Kloster<br />
Falkenhagen selbst: die Ubertragung an die Kreuzbriider (1432-1443), die Auf-<br />
bauphase, die Bliitezeit unter Prior Heinrich von Bocholt (1457-1495), die Be-<br />
deutung des Klosters im Ordensverband, die Wirren infolge der Reformation<br />
im Lippischen Land und die Auseinandersetzungen mit den Landesherren bis<br />
zur Auflosung des Klosters (1596).
192 KRONIEK<br />
Dr. Weifi hat in diesem Artikel seine historischen Forschungen iiber das<br />
Kloster Falkenhagen auf den neuesten Stand gebracht. Weil ihm diese Materie<br />
so vertraut ist, war er in der Lage die Geschichte des Klosters eingehend und<br />
doch verstandlich darzuleggen. Davon zeugt auch sein Versuch, den Alltag im<br />
Konvent zu beschreiben. Es ist z.B. interessant, wie er die angedrohten Strafen<br />
in den Schuldkapiteln der Konstitutionen in positive Verhaltensregeln umzudeuten<br />
weifi.<br />
Mit grofiem Einfuhlungsvermogen hat der evangelische Verfasser diesen Aufsatz<br />
geschrieben. Einige Ungenauigkeiten in bezug auf das Ordensleben: u.a.<br />
auf S. 141: die Kreuzbriider gelobten Ortsbestandigkeit (stabilitas loci) oder<br />
auf S. 147: der Subprior vertritt den Prior im Gottesdienst, sind ihm gerne verziehen.<br />
Dr. Ger. Q. Reijners osc.<br />
HOHENBUSCH — ,,Sie teilten mit Jedermann ", uberschrieb Kathe Micus,<br />
Mitglied des Kulturausschusses der Stadt Erkelenz, einen von ihr kopierten Bericht<br />
aus der Stadtchronik, in dem von einem grofien Brand in Erkelenz am Albantag<br />
des Jahres 1540 die Rede ist. Ganz Erkelenz brannte damals am 21.<br />
Juni, und eine Welle der Hilfsbereitschaft setzte ein. Eine Landbriicke zu den<br />
hilfsbedurftigen Menschen wurde gebildet: Funf Wagen mit Lebensmitteln<br />
schickte die Stadt Venlo, sechs Wagen die Stadt Roermond, und der Abt der<br />
Benediktinerabtei in Gladbach sandte einen Wagen mit Hilfsgiitern fur die Erkelenzer.<br />
Der Prior des Kreuzherrenklosters Hohenbusch schickte Hilfskrafte mit<br />
Pferden und Wagen.<br />
Von den Kreuzherren in Hohenbusch ist im folgenden die Rede. Alljahrlich<br />
trifft sich ein Interessentenkreis fur die Ordensgeschichte der Kreuzherren auf<br />
Einladung von P. Dr. Gerard Q. Reijners vom Historischen Institut der Kreuz<br />
herren in Bonn-Beuel. Diesmal fand der Treff im ehemaligen Kloster Hohen<br />
busch statt.<br />
Die Interessenten kamen aus vielen Orten, wo Kreuzherrenkloster waren,<br />
auch aus den Niederlanden. Mit von der Partie war auch Grete Nordalm, langjahrige<br />
Pachterin von Hohenbusch.<br />
Auch der neue Stadtdirektor von Erkelenz, Ulrich Feller, hatte es sich nicht<br />
nehmen lassen, nach Hohenbusch zu kommen. Er berichtete, dafi die Stadt es<br />
vorgezogen habe, Hohenbusch zu kaufen, um zu verhindern dafi Rheinbraun<br />
den Zuschlag bekam und die Gebaulichkeiten abreifien konnte. Stadtdirektor<br />
Feller: ,,Die Stadt steht zu Hohenbusch, und ich bin sicher, dafi Sie in Kathe<br />
Micus und Matthias Siemes zwei Partner haben, die aus der 500 Jahre Ge<br />
schichte des Klosters Hohenbusch Ihnen das vermitteln, was von hier ausstrahlte<br />
in die Umgebung''.<br />
Mit Sach- und Fachkenntnis fiihrte Kathe Micus die Teilnehmer durch das<br />
gesamte Gebaude und die Aufienanlagen. Matthias Siemes aus Hetzerath, der
KRONIEK 193<br />
fur die Ausstellung verantwortlich zeichnete, hat in jahrelanger Arbeit in Eigen-<br />
initiatieve Archivmaterial zusammengetragen, das in hunderten von Exponaten<br />
besichtigt werden konnte. Aus Wickrath stammten zwei Schautafeln mit Fotos<br />
der letzten Prioren. Zwischen dem ehemaligen Kreuzherrenkloster in Wickrath<br />
und dem in Hohenbusch bestanden enge Beziehungen, P. Dr. Reijners dankte<br />
alien Akteuren fur das gute Gelingen der Veranstaltung. Dank sagte er auch<br />
den Teilnehmern aus Ten Apel in den Niederlanden, wo im vergangenen Jahr<br />
im dortigen Kreuzherrenkloster das Treffen stattfand.<br />
Martin Otten<br />
HOORN en NICOLAAS van HAARLEM — In augustus 1992 voltooide dhr.<br />
Nicolaas Beers zijn werkstuk over 'Nicolaas van Haarlem' voor het vak Kerkgeschiedenis<br />
over de middeleeuwen. In zijn inleiding schrijft hij, dat de naam Ni<br />
colaas de aanleiding is geweest om te komen tot dit werkstuk. Vandaar dat in<br />
het begin nogal aandacht besteed wordt aan de naam 'Nicolaas'. Vervolgens<br />
worden uitgebreid de gebeurtenissen behandeld uit de kerk- en profane geschiedenis<br />
van de vijftiende eeuw en wordt ingegaan op voorname tijd- en naamge-<br />
noten van Nicolaas van Haarlem. De tweede helft van het werkstuk handelt<br />
over de Orde van het H. Kruis in de middeleeuwen en de stichting van het<br />
kruisherenklooster te Hoorn. Het laatste hoofdstuk handelt dan over de persoon<br />
van Nicolaas van Haarlem.<br />
Schrijver komt, evenals velen voor hem, tot de ontdekking dat over de per<br />
soon van Nicolaas van Haarlem niet veel bekend is. Men vermoedt dat hij in<br />
Haarlem is geboren uit een wellicht gegoede familie omdat hij zijn theologiestudie<br />
kon maken aan de universiteit van Keulen, het Rome van het noorden.<br />
Daar moet hij ook de kruisheren hebben leren kennen en koos hij ervoor<br />
met hen het kloosterleven te delen. In 1462 werd Nicolaas door de magister-<br />
generaal van de Orde benoemd tot prior van het pas opgerichte klooster te<br />
Hoorn. Vanuit deze functie werd hij meerdere malen gekozen tot definitor en<br />
visitator van de Orde. Op 21 September 1473 werd hij gekozen tot magistergeneraal<br />
en verhuisde hij naar zijn residentie te Hoei waar hij 1 november 1482<br />
stierf. Dhr. Nic. Beers heeft zijn werkstuk geschreven in een prettig leesbare stijl<br />
en zich veel moeite gegeven, getuige de vele noten en verwijzingen, om zoveel<br />
mogelijk gegevens over Nicolaas van Haarlem bijeen te brengen. Wij zijn hem<br />
daar dankbaar voor en hopen dat hij, na nog meer zoek- en speurwerk, zal kunnen<br />
komen tot een uitgebreide biografie over Nicolaas van Haarlem als prior<br />
van Hoorn, maar vooral als magister-generaal van de kruisherenorde.<br />
P. WlNKELMOLEN O.S.C.
194 KRONIEK<br />
SCHARMER - TER APEL — In de Groninger Historische Reeks verscheen als<br />
nr. 5: C. Tromp (red.), Groninger Kloosters. De direkte aanleiding om de geschiedenis<br />
van de Groninger kloosters te schrijven kwam voort uit de door het<br />
Rijksarchief te Groningen ondernomen inventarisatie van de Groninger kloosterarchieven.<br />
Het boek, dat slechts 120 bladzijden telt, begint met een kort overzicht<br />
van de kerkelijke verhoudingen, gevolgd door een zeer beknopte geschiedenis<br />
van de verschillende kloosters in Stad en Lande. In kort bestek worden 34<br />
kloosters beschreven. In vijf bladzijden wordt de geschiedenis van de twee kruisherenkloosters<br />
in het Groninger land beschreven, voorafgegaan door een bek<br />
nopte geschiedenis van de Orde. In de enkele regels, die de geschiedenis van<br />
de Orde verhalen, komen nogal onjuistheden voor. Zo wordt o.a. verteld, dat<br />
het generaal kapittel slechts om de drie jaren bijeenkwam, terwijl dit elk jaar<br />
gebeurde. Van de kloosters Scharmer en TerApe/wotdt de stichting vermeld<br />
en verder aandacht besteed aan de bezittingen van de beide kloosters en hun<br />
opheffing. Het boek sluit met acht bladzijden literatuur over de Groninger<br />
kloosters. Het boek is verlucht met 60 afbeeldingen van de vroegere kloosters<br />
en hun ligging in de provincie. Met belangstelling zien wij uit naar het volgende<br />
deel in deze reeks, waarin een inventaris gepubliceerd zal worden van de<br />
nog aanwezige archieven van de Groninger kloosters in het Rijksarchief van<br />
Groningen.<br />
TER APEL<br />
P. WlNKELMOLEN O.S.C.<br />
Sinds 8 mei 1993 is het Museum-Klooster Ter Apel in het bezit van een I6e<br />
eeuws houten beeld van de H. Rochus, vervaardigd door een onbekende kunstenaar<br />
in de noordelijke Nederlanden. Hoe komt dit beeld in Ter Apel? Op 19<br />
mei 1992 overleed in Paterswolde plotseling op 42-jarige leeftijd Dr. Edme<br />
Smits, hoogleraar Mediaevistiek aan de universiteit van Groningen. Dr. Edme<br />
Smits is de grote intitiatiefnemer geweest voor de tot standkoming van het<br />
Museum-Klooster Ter Apel, gevestigd in het oude kruisherenklooster aldaar.<br />
Vanaf het begin van zijn aktiviteit voelde Dr. Smits zich bevriend met de Kruisheren<br />
en was hij een welkome gast in onze kloosters te Amersfoort, Diest en<br />
Rome. De vele vrienden van hem hebben het mogelijk gemaakt dit beeld van<br />
de H. Rochus aan te kopen als een blijvende herinnering aan hem, en als dank<br />
voor het vele werk, dat hij als onvermoeibaar bestuurslid van de Stichting<br />
Museum-Klooster Ter Apel voor het klooster heeft gedaan.<br />
Op 8 mei 1993 heeft mevr. R. Smits-Hoenderken in een korte toespraak herinnerd<br />
aan de belangrijke plaats die het klooster Ter Apel in het leven van haar<br />
echtgenoot heeft ingenomen en van zijn plannen om het Museum-Klooster een<br />
vaste collectie voorwerpen te bezorgen.
KRONIEK 195<br />
Dr. H. van Dijk, opvolger van Dr. Smits als hoogleraar Mediaevistiek aan de<br />
Groningse universiteit, gaf daarna een uiteenzetting over de geschiedenis en de<br />
betekenis van de H. Rochus die leefde van 1295-1327. Hij was een rijke jongeman<br />
uit Montpellier die zijn bezit aan de armen gaf en de rest van zijn leven<br />
heeft doorgebracht als pelgrim en verzorger van pestlijders in Italie. Daarna<br />
werd het beeld overgedragen aan het bestuur van het Museum-Klooster. Voor<br />
de Orde van de Kruisheren is de H. Rochus geen onbekende. In verschillende<br />
middeleeuwse kruisherenkloosters vinden we zijn verering: een altaar in de<br />
kloosterkerk werd hem vaak toegewijd en zo vinden we in de I6e eeuw ook in<br />
het klooster van Ter Apel een Rochusaltaar. In 1761 bouwt de prior van Ehrenstein,<br />
pater M. Reifferscheidt, in de buurt van zijn klooster de nu nog<br />
bestaande Rochuskapel.<br />
Wij hopen, dat naast het vele andere werk van Dr. Smits, door de plaatsing<br />
van dit beeld in een nis van de voormalige kloosterrefter van Ter Apel, de herinnering<br />
aan deze vriend van de Kruisheren steeds levend zal blijven.<br />
P. WlNKELMOLEN O.S.C.<br />
WISCONSIN - LE PERE CROISIER EDOUARD DAEMS DE SCHAFFEN<br />
A L'ORIGINE DE LA COMMUNAUTE WALLONNE DU<br />
WISCONSIN<br />
L'Ordre des Peres croisiers se relevait a peine des decombres de la Revolution<br />
franchise et de FEmpire, grace au pere Van den Wijmelenberg, en Hollande,<br />
qu'il songeait deja a essaimer, notamment en Amerique du Nord, dans le Wis<br />
consin. Le pere Francis Edouard Daems fut parmi les premiers pionniers. II avait<br />
vu le jour a Schaffen, pres de Diest, le 20 aout 1826. Attire par la vocation religieuse<br />
et missionnaire, il avait fait la connaissance des Croisiers, au couvent de<br />
Diest (fonde en 1845), etait entre au noviciat en 1846, avait etudie a Uden, en<br />
Hollande et avait ete ordonne pretre en 1850. Des juin 1851, il s'embarquait,<br />
a Rotterdam, sur le Mozambique, pour aller rejoindre les premiers Croisiers du<br />
Wisconsin. Arrive, en compagnie d'un frere, dans le nord-est du Wisconsin, il<br />
declara: ,,C'est ici que nous allons vivre". De fait, en mai 1852, il se retrouvait<br />
a Bay Settlement (appele l'Anse, a 1'origine), prenant en charge une<br />
immense paroisse, fondee par un autre Beige, du nom de Bonduel.<br />
Pendant ce temps avait commence, dans le lointain roman pays de Brabant,<br />
l'epopee des Wallons du Wisconsin. Ce sont des raisons economiques —<br />
notamment la crise du tissage a domicile et la certitude d'acquerir des terres et<br />
de grandes fermes en Amerique — qui determinerent des families wallonnes du<br />
Brabant et du Namurois a s'expatrier en 1852 et en 1853. A cela s'ajoutaient<br />
rinfluence d'un armateur d'Anvers, Adolphe Srauss, qui recrutait des emigrants<br />
et T action de la Societe evangelique beige dans la region de Grez-Doiceau qui
196<br />
KRONIEK<br />
Father Edward Daems, O.S.C. The picture was taken<br />
in 1875 on the occasion of his Silver Jubilee.<br />
(J.W. RAUSCH)<br />
explique la presence de plusieurs chefs de famiUe protestants parmi les premiers<br />
pionniers.<br />
Une dizaine de families, toutes originaires de Grez-Doiceau et des environs,<br />
s'embarquerent sur le Quinnebaug, le 17 mai 1853 (deux autres families avai-<br />
ent quitte Grez-Doiceau l'annee precedente). Apres une traversee mouvemen-<br />
tee, le voilier arriva en vue du Wisconsin, a la fin du mois, apres une escale a<br />
New York. Une brochure, Guide et conseiller de I'emigrant, editee a Anvers,<br />
en 1850, les avait aides dans leur choix. En effet, le Wisconsin, avec un climat
KRONIEK 197<br />
semblable a celui du Brabant wallon (sauf les hivers plus longs), une excellente<br />
eau potable et la fertilite inouie de son sol (mais et froment) presentait le plus<br />
d'avantages. Les Greziens n'en croyaient pas leurs yeux et se faisaient meme<br />
beaucoup d'illusions.<br />
Huit seulement des dix families etaient arrivees (les deux autres les rejoindront<br />
plus tard). Elles s'arreterent a Scheboygan, occupe par des colons hollandais<br />
mais, comme elles ne parlaient pas leur langue, elles pousserent jusqu'a<br />
Green Bay (Baie verte) ou se trouvaient de nombreux Canadiens francais. El<br />
les allaient s'etablir dans le voisinage lorsque la mort imprevue d'un enfant les<br />
obligeait a rester a Green Bay et finalement a y fixer demeure. C'est la qu'elles<br />
recontrerent le pere croisier Edouard Daems, missionnaire a Bay Settlement,<br />
qui etait en visite chez le cure de l'eglise Saint-Jean-1'Evangeliste de Green Bay'<br />
le pretre frangais John Perrodin.<br />
Le role joue par le pere Daems fit de lui le veritable fondateur de la communaute<br />
wallonne du Wisconsin. Non seulement il les persuada de rester a Green<br />
Bay, au nord-est de la ville, pres de sa paroisse, afin de ne pas tomber dans les<br />
mains des speculateurs, mais il leur fit obtenir des terres gouvernementales au<br />
prix d'un demi-dollar l'acre (environ 40 ares). Ainsi naissait, en aout 1853, a<br />
Robinsonville (ou Champion), la colonie wallonne du Wisconsin, mieux connue<br />
a l'epoque sous le nom de ,,Belgian Community".<br />
Les debuts de la colonie furent penibles. Nos Wallons — une cinquantaine<br />
de personnes, selon un rapport de Janvier 1854 — se croyaient riches en possedant<br />
de vastes terres et un enorme volume de bois. Mais il fallut d'abord loger<br />
a la belle etoile, puis construire des cabanes et fabriquer des meubles, enfin<br />
creuser des routes pour transporter le bois et le vendre a Green Bay. Us ne perdirent<br />
pas courage. L'emigration continua, elle devint massive dans le Brabant<br />
wallon, en 1855 et 1856, au point qu'on a pu parler d'une ,, depopulation partielle"<br />
dans les cantons de Wavre, Jodoigne et Perwez.<br />
Le pere croisier Edouard Daems dont la reputation de saintete etait tres<br />
grande ne fut pas oublie. La premiere localite wallonne du pays avait change<br />
plusieurs fois de vocables: Robinsonville, Champion, Aux premiers Beiges, mais<br />
pendant tres longtemps, les pionniers de Grez-Doiceau l'appelerent Nouveau-<br />
Grez ou Grez-Daems, en souvenir de ce pere croisier qui avait ete a l'origine de<br />
leur installation.<br />
Malheureusement, l'histoire des Croisiers dans le Wisconsin s'arrete en 1879,<br />
avec la mort du pere Daems (elle continuera ailleurs aux U.S.A.). Celui-ci avait<br />
dedie son eglise de Bay Settlement a la Sainte-Croix de son Ordre et avait<br />
fonde, en 1874 la Congregation des Soeurs franciscaines de la Sainte-Croix qui<br />
faisait la synthese entre les spiritualites des Croisiers et des Franciscains.<br />
L'histoire a conserve le nom d'une de ces religieuses, soeur Adele Brice, nee a<br />
Dion-le-Val, pres de Wavre, en 1831, et morte a Robinsonville, en 1896. Elle<br />
s'etait signalee par sa piete et ses visions de la Vierge Marie. Le dimanche 9 octobre<br />
1859, la Belle Dame lui aurait dit en frangais: , Je suis la Reine des cieux<br />
qui prie pour la conversion des pecheurs, et je souhaite que tu fasses la meme
198 KRONIEK<br />
chose. Instruis les enfants ... enseigne-leur le catechisme pour qu'il puissent<br />
connaitre et aimer mon Fils". On construisit une chapelle a l'endroit de l'apparition.<br />
C'est le lieu-dit ,,La Chapelle", pres de Robinsonville, devenu lieu<br />
de pelerinage et de devotion, tandis que les Soeurs franciscaines de la Sainte-<br />
Croix (appelees d'abord les Soeurs franciscaines de Bay Settlement) continuerent<br />
l'oeuvre d'evangelisation, amorcee par soeur Adele.<br />
De nos jours, les Wallons du Wisconsin rencontrent regulierement les Wallons<br />
du Brabant et du Namurois. Les plus vieux d'entre eux parlent encore le<br />
dialecte de chez nous.<br />
Bibliographic<br />
Pere Joseph BOLY, croisier<br />
Father E. Daems, de vadervan de kolonisten in Wisconsin (1826-1879), par W. Sangers, Leuven,<br />
Xaveriana, n° 187, juni 1939-<br />
La Communaute beige du nord-est du Wisconsin, par Antoine De Smet, Wavre, Cerde historique<br />
et archeologique, 1957.<br />
The Crosier Story, by Jerome W. Rausch, Onamia, Minnesota, Crosier Press, I960.
afiveI ah<br />
,,CL AIRLIEU"<br />
1'ijdscbnjt y- | ■:■/ Knuskcrcn.<br />
IOQ biz.<br />
(ten'n blifi ■■/■woorde/ijk voor him t-ekst.<br />
i iw<br />
B<br />
ar. cj.s.c.<br />
B - jhSO Me !.<br />
iSi'.<br />
- voor lii'liti'e : Gesckiedkundige Kring Clairh.<br />
■ poor AA-i .<br />
ienkloostev<br />
S3<br />
iteih<br />
: ' OQQ ' '1 )<br />
. ... . ,..<br />
■.-■ Fock.ciindaan IQ<br />
S$18 - /-.'(''' Amenfoort<br />
(giro 8}6 ■ ■■<br />
Al)RUSSt:N l'Ai\ ; !