Hygiëne in de huisartsenpraktijk - Landelijke Huisartsen Vereniging ...
Hygiëne in de huisartsenpraktijk - Landelijke Huisartsen Vereniging ...
Hygiëne in de huisartsenpraktijk - Landelijke Huisartsen Vereniging ...
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
De belangrijkste aandachtspunten op een rij<br />
<strong>Hygiëne</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>huisartsenpraktijk</strong><br />
Een effectief <strong>in</strong>fectiepreventiebeleid<br />
helpt het aantal zorg<strong>in</strong>fecties te<br />
reduceren. Ook is <strong>in</strong>fectiepreventie<br />
een belangrijk on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el van<br />
<strong>de</strong> praktijkaccreditatie. Huisarts<br />
<strong>in</strong> praktijk zet <strong>de</strong> belangrijkste<br />
aandachtspunten en tips op een rij.<br />
Tekst Mark van Seggelen • Foto Yon Glou<strong>de</strong>mans<br />
Ziekenhuizen gebruiken <strong>de</strong> richtlijnen<br />
van <strong>de</strong> lan<strong>de</strong>lijke Werkgroep<br />
InfectiePreventie (WIP) al s<strong>in</strong>ds <strong>de</strong><br />
jaren tachtig van <strong>de</strong> vorige eeuw voor<br />
<strong>de</strong> preventie van <strong>in</strong>fecties en besmett<strong>in</strong>-<br />
gen. S<strong>in</strong>ds vier jaar heeft <strong>de</strong> WIP voor <strong>de</strong><br />
<strong>huisartsenpraktijk</strong> ook <strong>in</strong>fectiepreven-<br />
tie-richtlijnen opgesteld. Met <strong>de</strong>ze richt-<br />
lijnen kunnen gezondheidsrisico’s voor<br />
<strong>de</strong> patiënt wor<strong>de</strong>n verm<strong>in</strong><strong>de</strong>rd. Naar ver-<br />
wacht<strong>in</strong>g wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> richtlijnen dit jaar<br />
herzien. Als huisartsen niet voldoen aan<br />
<strong>de</strong> praktijkaccreditatie voor hygiëne zijn<br />
er meestal slechts een paar eenvoudige<br />
veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>gen die ze moeten aanbren-<br />
gen. Soms is een grote <strong>in</strong>vester<strong>in</strong>g nood-<br />
zakelijk om tot verbeter<strong>in</strong>g te komen.<br />
Sterilisatie<br />
Er is een on<strong>de</strong>rscheid tussen kritisch <strong>in</strong>-<br />
strumentarium en niet-kritisch <strong>in</strong>stru-<br />
mentarium. On<strong>de</strong>r kritisch <strong>in</strong>strumen-<br />
tarium vallen on<strong>de</strong>r meer <strong>in</strong>strumenten<br />
voor kle<strong>in</strong>e chirurgische <strong>in</strong>grepen, naald-<br />
voer<strong>de</strong>r, scherpe lepel, oogboortjes, spe-<br />
culum en uterusson<strong>de</strong> en katheters. Ook<br />
vloeistoffen die rechtstreeks <strong>in</strong> contact<br />
komen met steriele weefsels of organen,<br />
vallen on<strong>de</strong>r kritisch <strong>in</strong>strumentarium.<br />
Draag bij kritisch <strong>in</strong>strumentarium die<br />
handmatig wor<strong>de</strong>n gere<strong>in</strong>igd een plastic<br />
schort, handschoenen en een spatbril.<br />
Borstel zoveel mogelijk on<strong>de</strong>r het water-<br />
32 HuiSarTS <strong>in</strong> prakTijk | auGuSTuS/SEpTEMbEr 2009<br />
oppervlak, dat voorkomt spetteren en<br />
spatten.<br />
On<strong>de</strong>r niet-kritisch <strong>in</strong>strumentarium valt<br />
on<strong>de</strong>r meer <strong>de</strong> oorspuit. Deze dient wel<br />
ge<strong>de</strong>s<strong>in</strong>fecteerd te wor<strong>de</strong>n na gebruik bij<br />
een patiënt met otitis externa. Mach<strong>in</strong>ale<br />
re<strong>in</strong>ig<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> reflexhamer en verband-<br />
schaar door mid<strong>de</strong>l van een medische<br />
afwasmach<strong>in</strong>e of een ultrasoon re<strong>in</strong>iger<br />
verdient altijd <strong>de</strong> voorkeur boven hand-<br />
matige re<strong>in</strong>ig<strong>in</strong>g. Een stethoscoop kan<br />
afgedaan wor<strong>de</strong>n met een doekje met<br />
alcohol. De keelspiegel valt on<strong>de</strong>r semi-<br />
kritisch <strong>in</strong>strumentarium.<br />
Sterilisatieapparatuur<br />
De manier van verpakken en bewaren<br />
van <strong>in</strong>strumenten is van zeer groot be-<br />
lang. Hechtna<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> verpakk<strong>in</strong>g<br />
dienen hermetisch gesloten te zijn, <strong>de</strong><br />
<strong>in</strong>strumenten moeten stofvrij en vocht-<br />
vrij bewaard wor<strong>de</strong>n en <strong>de</strong> verpakk<strong>in</strong>g<br />
moet van een <strong>in</strong>pakdatum en houdbaar-<br />
heidsdatum wor<strong>de</strong>n voorzien. Leg <strong>de</strong><br />
verpakk<strong>in</strong>g nooit op een vochtige plaats.<br />
Bewaar <strong>de</strong> verpakte materialen <strong>in</strong> <strong>de</strong> volg-<br />
or<strong>de</strong> van het first-<strong>in</strong>-first-out pr<strong>in</strong>cipe. De<br />
houdbaarheid van gesteriliseer<strong>de</strong> <strong>in</strong>stru-<br />
menten is afhankelijk van <strong>de</strong> wijze van<br />
opslag en <strong>de</strong> conditie van <strong>de</strong> verpakk<strong>in</strong>g.<br />
Wanneer <strong>de</strong> <strong>in</strong>strumenten zo zijn opge-<br />
slagen dat <strong>de</strong> verpakk<strong>in</strong>g volledig <strong>in</strong>tact<br />
blijft, is <strong>de</strong> houdbaarheid 1 jaar.<br />
Voorafgaand aan steriliseren is het nood-<br />
zakelijk om <strong>de</strong> <strong>in</strong>strumenten te re<strong>in</strong>igen<br />
met een enzymenoploss<strong>in</strong>g. Bewaar <strong>de</strong><br />
gebruikte apparaten <strong>in</strong> een aparte bak,<br />
en niet <strong>in</strong> <strong>de</strong> wastafel. Gebruikte <strong>in</strong>stru-<br />
menten moeten, <strong>in</strong> afwacht<strong>in</strong>g van steri-<br />
lisatie, nat wor<strong>de</strong>n bewaard (<strong>in</strong> een eiwit-<br />
oplossend bewaarmid<strong>de</strong>l).<br />
Steriliseer <strong>de</strong> <strong>in</strong>strumenten <strong>in</strong> een stoom-<br />
autoclaaf (stoomsterilisatoren) en niet <strong>in</strong><br />
een heteluchtoven. Heteluchtovens zijn<br />
m<strong>in</strong><strong>de</strong>r betrouwbaar dan stoomsterilisa-<br />
toren. Bovendien kan het <strong>in</strong>strumenta-<br />
rium <strong>in</strong> een heteluchtoven verkleuren en<br />
bot wor<strong>de</strong>n.<br />
Ook kunnen <strong>de</strong> <strong>in</strong>strumenten gaan aan-<br />
koeken. Door dit aankoeken ontstaat een<br />
Behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g niet-diSpoSaBle <strong>in</strong>Strumentarium na geBruik<br />
Kwalificatie Voorbeel<strong>de</strong>n Instrument was Wijze van <strong>de</strong>contam<strong>in</strong>atie<br />
<strong>in</strong> contact met<br />
Niet-kritisch Oorspuit, Intacte huid Alleen re<strong>in</strong>igen en<br />
<strong>in</strong>strumentarium reflexhamer, goed drogen<br />
stethoscoop en<br />
verbandschaar<br />
Semi-kritisch Keelspiegel Slijmvliezen Re<strong>in</strong>igen, <strong>de</strong>s<strong>in</strong>fecteren<br />
<strong>in</strong>strumentarium en goed drogen<br />
Kritisch Naaldvoer<strong>de</strong>r, Niet-<strong>in</strong>tacte huid Re<strong>in</strong>igen, steriliseren<br />
<strong>in</strong>strumentarium scherpe lepel, of slijmvliezen, en goed drogen<br />
oogboortjes, steriele<br />
speculum, uterusson<strong>de</strong> lichaamsholten<br />
en katheters
film bestaan<strong>de</strong> uit eiwitten, waardoor <strong>de</strong><br />
<strong>in</strong>strumenten niet meer te steriliseren<br />
zijn.<br />
persoonlijke hygiëne<br />
Het spreekt voor zich dat goe<strong>de</strong> persoon-<br />
lijke hygiëne bijdraagt aan <strong>in</strong>fectiepre-<br />
ventie <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>huisartsenpraktijk</strong>. Draag<br />
geen r<strong>in</strong>g, armband of horloge tij<strong>de</strong>ns het<br />
verzorgen van won<strong>de</strong>n of het verrichten<br />
van <strong>in</strong>grepen en gebruik beschermen<strong>de</strong><br />
kled<strong>in</strong>g. Tij<strong>de</strong>ns het verrichten van <strong>in</strong>-<br />
grepen waarbij huid of slijmvliezen zijn<br />
doorbroken, wordt kled<strong>in</strong>g met korte<br />
mouwen gedragen, waardoor een goe<strong>de</strong><br />
handhygiëne mogelijk is.<br />
bij het wassen met<br />
water en zeep, blijven<br />
micro-organismen<br />
aanwezig<br />
Des<strong>in</strong>fecteer <strong>de</strong> han<strong>de</strong>n met alcohol 70%.<br />
Bij het wassen met water en zeep, blijven<br />
micro-organismen aanwezig. Ook dienen<br />
alle huisartsen en me<strong>de</strong>werkers gevacci-<br />
neerd te zijn tegen hepatitis B.<br />
Wanneer een huisarts of een me<strong>de</strong>werker<br />
een <strong>in</strong>fectie heeft, bijvoorbeeld diarree,<br />
kan <strong>de</strong>ze een besmett<strong>in</strong>gsbron zijn voor<br />
patiënten en collega’s. Daarom moet bij<br />
bepaal<strong>de</strong> <strong>in</strong>fecties wor<strong>de</strong>n afgezien van<br />
het zelf behan<strong>de</strong>len van patiënten.<br />
<strong>de</strong>s<strong>in</strong>fectie<br />
Bij <strong>de</strong>s<strong>in</strong>fectie wordt het aantal micro-<br />
organismen (bacteriën, schimmels of<br />
virussen) op levenloze oppervlakken en<br />
op <strong>in</strong>tacte huid en slijmvliezen, tot een<br />
aanvaardbaar geacht niveau verm<strong>in</strong><strong>de</strong>rd.<br />
Des<strong>in</strong>fectie dient beperkt te blijven tot<br />
situaties waar<strong>in</strong> steriliteit niet vereist is,<br />
bijvoorbeeld wanneer ergens bloed op is<br />
gespat of bij besmett<strong>in</strong>g met materiaal<br />
waar<strong>in</strong> bloed zichtbaar is.<br />
Thermische <strong>de</strong>s<strong>in</strong>fectie verdient <strong>de</strong> voor-<br />
keur. Dit gebeurt met water met een tem-<br />
peratuur van 65 tot 100°C of met stoom.<br />
Als oppervlakken en artikelen niet be-<br />
stand zijn tegen hoge temperaturen, kies<br />
dan voor chemische <strong>de</strong>s<strong>in</strong>fectie.<br />
Zowel thermische als chemische <strong>de</strong>s<strong>in</strong>-<br />
fectie dient altijd te wor<strong>de</strong>n voorafgegaan<br />
door re<strong>in</strong>ig<strong>in</strong>g.<br />
Wettelijk toegestane <strong>de</strong>s<strong>in</strong>fectantia<br />
- Alcohol 70%<br />
Voor <strong>de</strong>s<strong>in</strong>fectie van huid en han<strong>de</strong>n, en<br />
voor <strong>de</strong>s<strong>in</strong>fectie van kle<strong>in</strong>e oppervlak-<br />
ken en voorwerpen, wordt alcohol 70%<br />
gebruikt.<br />
- Chloorpreparaten<br />
Ook kan voor oppervlakte<strong>de</strong>s<strong>in</strong>fectie 250<br />
ppm chloor gebruikt wor<strong>de</strong>n. Voor opper-<br />
vlakken die verontre<strong>in</strong>igd zijn met bloed<br />
of an<strong>de</strong>re met bloed verontre<strong>in</strong>ig<strong>de</strong> li-<br />
chaamsvochten wordt 1000 ppm chloor<br />
gebruikt (250 ppm = 0,025% en 1000 ppm<br />
= 0,1% vrij chloor). Echter alvorens met<br />
chloor of alcohol te <strong>de</strong>s<strong>in</strong>fecteren moeten<br />
<strong>de</strong> oppervlakken eerst huishou<strong>de</strong>lijk ge-<br />
HuiSarTS <strong>in</strong> prakTijk | auGuSTuS/SEpTEMbEr 2009 33
e<strong>in</strong>igd wor<strong>de</strong>n, laat men <strong>de</strong>ze stap ach-<br />
terwege dan werkt <strong>de</strong> <strong>de</strong>s<strong>in</strong>fectie niet.<br />
Chloorhexid<strong>in</strong>e (0,5%) <strong>in</strong> alcohol 70%<br />
Gebruik voor <strong>de</strong>s<strong>in</strong>fectie van <strong>de</strong> huid<br />
chloorhexid<strong>in</strong>e (0,5%) <strong>in</strong> alcohol 70%.<br />
Let bij alle huid<strong>de</strong>s<strong>in</strong>fectantia op <strong>de</strong> ui-<br />
terste gebruiksdatum.<br />
Cryotechniek<br />
Virussen zoals hepatitis B, HIV en het<br />
humaan papillomavirus (HPV), kunnen<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> zeer kou<strong>de</strong> stikstof niet groeien,<br />
maar wel overleven. Wattenstokjes mo-<br />
gen daarom slechts eenmaal <strong>in</strong> <strong>de</strong> vloei-<br />
bare stikstof wor<strong>de</strong>n gedoopt.<br />
naal<strong>de</strong>n<br />
Bewaar naal<strong>de</strong>n <strong>in</strong> een naal<strong>de</strong>ncontai-<br />
ner. Volle naal<strong>de</strong>nconta<strong>in</strong>ers wor<strong>de</strong>n<br />
beschouwd als chemisch afval. Zij moe-<br />
ten <strong>in</strong>geleverd wor<strong>de</strong>n bij <strong>de</strong> <strong>de</strong>pots voor<br />
chemisch afval <strong>in</strong> apotheek of zieken-<br />
huis.<br />
laboratoriumwerkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
Des<strong>in</strong>fecteer <strong>de</strong> laboratoriumtafel aan<br />
het e<strong>in</strong>d van elke werkdag met alcohol<br />
70%. Bij zichtbare verontre<strong>in</strong>ig<strong>in</strong>g van<br />
<strong>de</strong> tafel moet <strong>de</strong>ze eerst wor<strong>de</strong>n gerei-<br />
nigd. Wanneer <strong>de</strong> laboratoriumtafel tij-<br />
<strong>de</strong>ns het werk zichtbaar met biologisch<br />
materiaal is verontre<strong>in</strong>igd, wordt <strong>de</strong> ta-<br />
fel direct gere<strong>in</strong>igd en ge<strong>de</strong>s<strong>in</strong>fecteerd<br />
met alcohol 70%.<br />
Materialen zoals glazen centrifugebuis-<br />
jes, dienen net zo gere<strong>in</strong>igd te wor<strong>de</strong>n<br />
als het <strong>in</strong>strumentarium. Lever scherpe<br />
voorwerpen, zoals <strong>in</strong>jectienaal<strong>de</strong>n, afge-<br />
knipte capillairen, scalpels, objectglaas-<br />
jes en bloedbuizen <strong>in</strong> bij <strong>de</strong> <strong>de</strong>pots voor<br />
chemisch afval. n<br />
Met dank aan Ron Hendrix, die workshops<br />
geeft aan huisartsen over hygiëne. Hij is arts<br />
en medisch microbioloog <strong>in</strong> Medisch Spectrum<br />
Twente en werkzaam op het Laboratorium<br />
Microbiologie Twente Achterhoek<br />
<strong>Huisartsen</strong> kunnen contact opnemen met een<br />
ziekenhuishygiënist of <strong>de</strong> VHIG: www.vhig.nl.<br />
De onafhankelijke sticht<strong>in</strong>g DOKh on<strong>de</strong>rsteunt<br />
<strong>de</strong> <strong>huisartsenpraktijk</strong> met on<strong>de</strong>r meer nascho-<br />
l<strong>in</strong>g hygiëne en HHG praktijkaccreditatie:<br />
www.dokh.nl<br />
34 HuiSarTS <strong>in</strong> prakTijk | auGuSTuS/SEpTEMbEr 2009<br />
handreik<strong>in</strong>g patiëntveiligheid<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> nieuwe LHV-handreik<strong>in</strong>g patiëntveiligheid <strong>in</strong> <strong>de</strong> huisartsenzorg staan <strong>de</strong> risicogebie<strong>de</strong>n<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> huisartsenzorg opgenomen, gebaseerd op het niVEL-on<strong>de</strong>rzoek naar patiëntveiligheid<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> eerste lijn <strong>in</strong> ne<strong>de</strong>rland.<br />
De lijst met risicogebie<strong>de</strong>n is opgesteld als voorlopige <strong>in</strong>vull<strong>in</strong>g van patiëntveiligheid aspecten,<br />
zodat het <strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk houvast geeft om risico’s te voorkomen. De risicolijst is uitgewerkt naar<br />
beschikbare normen, standpunten, richtlijnen en mogelijkhe<strong>de</strong>n voor (bij)schol<strong>in</strong>g c.q. geaccre-<br />
diteer<strong>de</strong> cursussen. In on<strong>de</strong>rstaand schema is het risicogebied ‘<strong>in</strong>fectie’ uitgewerkt voor <strong>de</strong><br />
huisartspraktijk en <strong>de</strong> huisartsenpost.<br />
HA = huisarts<br />
DA = doktersassistent/ triage-assistent<br />
POH = praktijkon<strong>de</strong>rsteuner<br />
PRAKTIJK INFECTIE<br />
Man/Co<br />
HA<br />
POH<br />
DA<br />
HAP INFECTIE<br />
Man/Co<br />
HA<br />
POH<br />
DA<br />
• <strong>in</strong>fectiepreventie (handhygiëne, naal<strong>de</strong>nbeleid)<br />
• immunisatie<br />
• mel<strong>de</strong>n van <strong>in</strong>fectieziekten<br />
Hoewel <strong>de</strong> <strong>in</strong>ci<strong>de</strong>ntie voor <strong>in</strong>fecties kle<strong>in</strong> is, zijn <strong>de</strong> gevolgen groot en is slordigheid<br />
bij <strong>in</strong>fectiepreventie maatschappelijk onacceptabel. Ook is er vaak sprake van<br />
niet gepaste zu<strong>in</strong>igheid. Zon<strong>de</strong>r handschoenen kan ook, gaat nu eenmaal niet op.<br />
Patiëntveiligheid en hulpverlenersveiligheid gaan hier hand <strong>in</strong> hand.<br />
WIP-richtlijn ‘Infectiepreventie <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>huisartsenpraktijk</strong>’(Sticht<strong>in</strong>g<br />
Werkgroep Infectie<br />
Preventie, www.artsennet.nl, www.wip.nl).<br />
Richtlijn prikacci<strong>de</strong>nten (RIVM).<br />
Richtlijnen Acci<strong>de</strong>nteel bloedcontact m.b.t.<br />
prik- en bijtacci<strong>de</strong>nten (Sticht<strong>in</strong>g Werkgroep<br />
Infectie Preventie,<br />
www.artsennet.nl, www.wip.nl).<br />
Lan<strong>de</strong>lijke Coörd<strong>in</strong>atiestructuur Infectieziektenbestrijd<strong>in</strong>g<br />
(LCI, www.artsennet.nl ).<br />
Richtlijn Re<strong>in</strong>ig<strong>in</strong>g, <strong>de</strong>s<strong>in</strong>fectie en sterilisatie<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> openbare gezondheidszorg<br />
(RIVM, www. artsennet.nl).<br />
Man/Co = manager/coörd<strong>in</strong>ator<br />
APO = apotheek<br />
Richtlijnen, normen, standpunten Aanknop<strong>in</strong>gspunten bij uitvoer<strong>in</strong>g<br />
• <strong>in</strong>fectiepreventie (handhygiëne, naal<strong>de</strong>nbeleid)<br />
• immunisatie<br />
• mel<strong>de</strong>n van <strong>in</strong>fectieziekten<br />
De huisartsenpost heeft voor hygiëne en<br />
<strong>in</strong>fectiepreventie een werkwijze<br />
vastgesteld en geïmplementeerd waarnaar<br />
gehan<strong>de</strong>ld wordt. (HKZ-<strong>Huisartsen</strong>dienstenstructuren).<br />
Gel<strong>de</strong>n<strong>de</strong> ziekenhuisrichtlijnen voor<br />
huisartsenposten gevestigd <strong>in</strong> ziekenhuizen<br />
(Sticht<strong>in</strong>g Werkgroep Infectie Preventie,<br />
www.artsennet.nl, www.wip.nl)<br />
Leidraad voor <strong>in</strong>fectiepreventie <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
huisartspraktijk (NHG)<br />
Schol<strong>in</strong>g<br />
Programma ‘Leidraad voor <strong>in</strong>fectiepreventie<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> huisartspraktijk’.<br />
Geaccrediteer<strong>de</strong> cursus “<strong>Hygiëne</strong> <strong>in</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>huisartsenpraktijk</strong>” (NVDA).<br />
Richtlijnen, normen, standpunten Aanknop<strong>in</strong>gspunten bij uitvoer<strong>in</strong>g<br />
Leidraad Infectiepreventie op <strong>de</strong><br />
<strong>Huisartsen</strong>post, <strong>in</strong>clusief<br />
Implementatietips (VHN).<br />
Schol<strong>in</strong>g<br />
Interne schol<strong>in</strong>g huisartsenpost.<br />
Geïnteresseer<strong>de</strong>n kunnen <strong>de</strong> handreik<strong>in</strong>g bij <strong>de</strong> LHV bestellen via e-mail lhv@lhv.nl<br />
Download <strong>de</strong> handreik<strong>in</strong>g Patiëntveiligheid op www.lhv.nl