50 Vilmos Benczikĉiaj logikaj rezonadoj ambaŭ teorioj ŝajnas esti ĝustaj, pravaj. Kiel tio eblas?Verŝajne tiel, ke neniu el la du teorioj sukcesas kompreni la veran naturon dela homa lingvo tio ĝis nun restas kaŝita por ni.Momente ni devas kontentiĝi per tio, ke gravan plimulton de la lingvofunkciajfenomenoj eblas priskribi kaj interpreti ĉu per unu, ĉu per alia teorio,kaj la malkovro de la vera naturo de la homa lingvo restos kiel tasko por lalingvistoj de la estontaj generacioj.Tre similan okazon montras por fizikistoj la naturo de lumo. Pri tio ekzistassame du teorioj. Unu teorio diras, ke lumo havas korpusklan karakteron,laŭ alia teorio lumo estas ondoj. Iuj lumfenomenoj priskribeblas kaj interpreteblasper la korpuskla teorio, dum aliaj fenomenoj per la onda teorio.Ĉiuokaze, gravan plimulton de la lumfenomenoj eblas priskribi kaj interpretiper unu el la du teorioj. Kiu el la du teorioj estas la ĝusta? Fakte tio estasneinteresa demando. Ne temas pri vero de teorioj, sed pri taŭgeco de matematikajmodeloj: por iuj fenomenoj unu el la du modeloj, por aliaj la aliamodelo plej bone taŭgas por homa kompreno, por pedagogiaj priskriboj kajpor prognozoj.5. Ni revuu literaturkonceptojnSub la termino literaturo ĉi tie ni komprenos beletron, t.e. fikciajn prozajntekstojn kaj poezion. En la ĉiutaga praktika vivo ĝenerale bone ni scias, kioestas literaturo, tamen doni precizan difinon malfacilas. Kaj ni devas konscii,ke la konceptoj pri literaturo tra la jarmiloj, jarcentoj signife ŝanĝiĝis kajŝanĝiĝas.5.1. Tradiciaj literaturkonceptoj5.1.1. Fruaj literaturkonceptoj. Klara apartiĝo de beletro disde aliajtekstoj okazas fine de la epoko de klerismo, dum la dua duono de la 18-ajarcento. Ĝis tiu tempo ĉio skribita estis rigardata literaturo, sendepende detio, ĉu temis pri fikcia aŭ nefikcia teksto. Indas noti, ke la senkaŝa fikciecoaperas nur en tiu ĉi tempo; pli frue la aŭtoroj de fikciaj tekstoj provis pruntiverecon kaj realecon al sia verko, referencante al trovita taglibro, al rakonto detravivinto de la prezentita historio k.t.p. Necesas aldoni, ke klasiĝis literaturonur tio, kio estis skribita. Buŝe rakontitaj tekstoj, ekzemple popolfabeloj, ĝisla fino de la 18-a jarcento restis sub la t.n. literatur-sojlo, t.e., ili ne estisrigardataj literaturo.La klaran separiĝon de tekstoj fikciaj kaj nefikciaj verŝajne eldevigis larapida kresko de la nombro de libroj: taŭga orientiĝo inter la libroj necesigisian bazan kategoriadon.
La esperanta literaturo 515.1.2. Mimetismo. La malnovgrekaj vortoj µίµησις (mímēsis) kajµιµέoµαι (miméomai) origine signifas ‘imito’ respektive ‘mi imitas’, sed onipovas ilin kompreni ankaŭ kiel ‘prezento’, ‘respegulo’; ‘mi prezentas’, ‘mi respegulas’.Ili estas la bazo de tiu literaturkoncepto, kiun eksplikas Aristoteloen sia Poetiko. La greka filozofo trovas, ke la tasko de la arto sekve ankaŭtiu de la literaturo estas imiti, prezenti, respeguli la realan mondon. Tiuĉi postulo montriĝis treege temprezista: kun malmulte ŝanĝiĝintaj emfazojkaj etaj modifoj la Aristotela koncepto vivas ĝis nun. La unuajn fendojn enla marmortrono de mimetismo kaŭzis romantismo, kiu donis vastan terenonal fantazio. La detronigon de mimetismo plenumis postmodernismo en ladua duono de la dudeka jarcento, kiam ĝi pridubis la eblon referenci al lareala mondo per elementoj de la lingvo, t.e. per vortoj. Oni povas diri, ketiu detronigo ĝis nun ne estas plena, ja en la publika pensado pri literaturomimetismo ankaŭ nuntempe havas firmajn poziciojn.Mimetisma literaturkoncepto esence staras sur la bazo de la kartezialingvoteorio; ĝia sinteno estas logocentrisma. La pretendo imiti, prezenti, respegulila realan mondon implicas la kredon pri tio, ke la objektoj, personojkaj fenomenoj de la reala mondo fidinde estas referenceblaj per la vortoj dela homa lingvo. Mimetismo trovas memevidenta tion, ke al ĉiu signifantoapartenas klare konturebla signifato, kaj inverse, por ĉiu signifato troveblasadekvata signifanto. Laŭ mimetismo la esenca celo kaj tasko de literaturoestas la vera, fidela kaj nuancoriĉa imitado, respegulado de la reala mondo,la tasko de la signifantoj la vortoj de la literatura teksto estas elvokien la leganto klare konturitajn signifatojn. En tiu senco mimetismo estasliteraturkoncepto signifat-centrisma, ĝisoste logocentrisma.5.1.3. Romantismo. La romantismo refreŝigis la literaturkoncepton deklasikismo per du novaj trajtoj. La unua novigo estis tio, ke en la skribajbeletraj tekstoj resurektas la karakterizaj trajtoj de la buŝa lingvofunkciado,kaj ili fariĝas ĉefaj valorkriterioj; la dua novigo estis la kulto de originaleco. Ladu novigoj, je la unua vido sendependaj unu de la alia, fakte havas organikaninterdependecon. Klasikismo preferis kaj aprezis regulecan, konscie konstruitan,zorge poluritan, perfekte harmonian, moderan stilon, kiu per mil fadenojligiĝis al la skriba lingvouzo. Spitante la klasikisman estetikon, romantismopreferas kaj aprezas la spontaneecon de la parola lingvouzo, trovante ĝinankaŭ natura, kontraste al la artefarita perfekteco de la klasikisma idealo.La kulto de originaleco kvazaŭ memevidente ligiĝas al la aprezo de laspontanea parola lingvo. La prefero de la parola lingvo sendube radikas enla jam en sekcio 2.2 menciita eseo de Rousseau pri la origino de lingvoj.Tiu prefero aperas en pluraj verkoj en klara, eksplica formo; ekzemple en laantaŭparolo de Lirikaj baladoj de Wordsworth kaj Coleridge (1798) poemarorigardata kiel unu el la uverturoj de la romantismo oni povas legi, ke
- Page 1 and 2: ESPERANTOLOGIOESPERANTO STUDIESE E
- Page 3 and 4: Salutvorto de la redaktoroara legan
- Page 5 and 6: A word from the Editorear Reader:D
- Page 7 and 8: Esperantologio / Esperanto Studies
- Page 9 and 10: Lingvaj Rajtoj 9to keep on investig
- Page 11 and 12: Lingvaj Rajtoj 11estas majoritata e
- Page 13 and 14: Lingvaj Rajtoj 13Ĉar Esperanto est
- Page 15 and 16: Lingvaj Rajtoj 15lingvo-uzantojn, p
- Page 17 and 18: Lingvaj Rajtoj 17scia diferenco de
- Page 19 and 20: Lingvaj Rajtoj 19la vortojn. Ĉar i
- Page 21 and 22: Lingvaj Rajtoj 21konceptita de la j
- Page 23 and 24: Lingvaj Rajtoj 23utilas por teni la
- Page 25 and 26: Lingvaj Rajtoj 25planitaj lingvoj,
- Page 27 and 28: Lingvaj Rajtoj 27Maŝiko Hidenori (
- Page 29 and 30: Esperantologio / Esperanto Studies
- Page 31 and 32: Recenzo pri biografio de Zamenhof v
- Page 33 and 34: KritikoRecenzo pri biografio de Zam
- Page 35: Recenzo pri biografio de Zamenhof v
- Page 38 and 39: 38 Vilmos Benczik1. Konciza termino
- Page 40 and 41: 40 Vilmos BenczikGrava diskretigo e
- Page 42 and 43: 42 Vilmos Bencziken ĉapitro 2). Fo
- Page 44 and 45: 44 Vilmos BenczikRousseau (1712 177
- Page 46 and 47: 46 Vilmos Benczikeksterlingvaj komu
- Page 48 and 49: 48 Vilmos Benczikla kritikantoj de
- Page 52 and 53: 52 Vilmos Benczikla poemoj en tiu
- Page 54 and 55: 54 Vilmos Benczikpovis inventiĝi n
- Page 56 and 57: 56 Vilmos BenczikLa romano L’Étr
- Page 58 and 59: 58 Vilmos BenczikDerrida, Jacques (
- Page 61 and 62: Esperantologio / Esperanto Studies
- Page 63 and 64: Organizaj strukturoj kaj la estonte
- Page 65 and 66: Organizaj strukturoj kaj la estonte
- Page 67: Organizaj strukturoj kaj la estonte
- Page 70 and 71: 70 Spomenka ŠtimecKion celis la pr
- Page 72 and 73: 72 Spomenka ŠtimecSpomenka Štimec
- Page 74 and 75: 74 Spomenka Štimec3. Kovrilo de la
- Page 76 and 77: 76 Spomenka Štimec5. Kovrilo de la
- Page 78 and 79: 78 Spomenka Štimec7. Kovrilo de la
- Page 80 and 81: 80 Christer Kiselman1. La difino de
- Page 82 and 83: 82 Christer KiselmanLa fonto por Li
- Page 84 and 85: 84 Christer KiselmanRilate al la se
- Page 86 and 87: 86 Christer Kiselmandebà. Tamen pl
- Page 88 and 89: 88 Christer Kiselman(germandevena,
- Page 90 and 91: 90 Christer Kiselmanĉar oni jide n
- Page 92 and 93: 92 Christer Kiselman6.7. La persona
- Page 94 and 95: 94 Christer KiselmanŚuisto ‘La P
- Page 96 and 97: 96 Christer Kiselmanopri de opfern,
- Page 98 and 99: 98 Christer Kiselmanek- 26 εκ- ek
- Page 100 and 101:
100 Christer KiselmanOve Strid (per
- Page 102 and 103:
102 Christer KiselmanNi vidas ke Za
- Page 104 and 105:
104 Christer Kiselmanvorto. En la F
- Page 106 and 107:
106 Christer Kiselmandevus esti ĝu
- Page 108 and 109:
108 Christer Kiselmanĉi-supre, la
- Page 110 and 111:
110 Christer Kiselman8.2. La skribo
- Page 112 and 113:
112 Christer Kiselman8.10. Kunmetit
- Page 114 and 115:
114 Christer Kiselmanledo de Leder,
- Page 116 and 117:
116 Christer Kiselmanmondo monde mu
- Page 118 and 119:
118 Christer KiselmanTabelo 14. De
- Page 120 and 121:
120 Christer Kiselman3) ricevinte c
- Page 122 and 123:
122 Christer KiselmanAl la dirita a
- Page 124 and 125:
124 Christer KiselmanVerŝajne tiu
- Page 126 and 127:
126 Christer KiselmanTamen, eĉ en
- Page 128 and 129:
128 Christer Kiselmankie nun la kom
- Page 130 and 131:
130 Christer Kiselmanrezignis tial
- Page 132 and 133:
132 Christer Kiselmania, ial, iam,
- Page 134 and 135:
134 Christer Kiselman13. La propono
- Page 136 and 137:
136 Christer KiselmanEn la propono
- Page 138 and 139:
138 Christer KiselmanF. reglo ( 〈
- Page 140 and 141:
17. Diakronaj tabelojTabelo 16. La
- Page 142 and 143:
142 Christer KiselmanTabelo 17. (vi
- Page 144 and 145:
144 Christer KiselmanDankojMi danka
- Page 146 and 147:
146 Christer KiselmanGolden, Bernar
- Page 148 and 149:
148 Christer Kiselmande Saussure, R
- Page 150:
150 KorektojKorektoj al EES 4Bedaŭ