You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
M. MALOVEC: <strong>Gramatiko</strong> <strong>de</strong> <strong>Esperanto</strong><br />
neologismoj estas uzataj jam dum jar<strong>de</strong>koj (kurta), sen esti oficialigitaj, aliaj estas novaj<br />
(sputniko). Eblas krei el ili minimume 100 000 <strong>de</strong>rivaĵojn kaj kunmetaĵojn, la vortgrupoj<br />
estas nekalkuleblaj. Komparante la vortprovizon <strong>de</strong> <strong>Esperanto</strong> kun aliaj lingvoj, oni <strong>de</strong>vas<br />
preni en konsi<strong>de</strong>ron, ke ekzemple al unu angla vorto (work) respondas tri Esperantaj<br />
(laboro, labora, labori), sed ankaŭ tiujn eblas kalkuli kiel unu radikon aŭ radikalon. Do la<br />
asertoj pri la vortprovizo <strong>de</strong> <strong>Esperanto</strong> povas tre diferenci laŭ tio, ĉu oni kalkulas radikojn,<br />
radikalojn aŭ ĉiujn unuopajn vortojn, ĉu oni nombras nur oficialajn vortojn aŭ ankaŭ la<br />
neoficialajn.<br />
7.2. Sĥemismo kaj naturalismo.<br />
En <strong>Esperanto</strong> interbatalas du kontraŭaj ten<strong>de</strong>ncoj:<br />
- sĥemismo - <strong>Esperanto</strong> transprenas el la internacia vorttrezoro plej ofte nur la bazajn<br />
vortojn, donas al ili la fonetikan Esperantan ortografion kaj siajn finaĵojn, per siaj afiksoj<br />
<strong>de</strong>rivas el ili novajn vortojn (kvalit - kvalito, kvalita, plikvalitigi, malkvalitigi, malkvalite,<br />
senkvalitiĝi ktp.). La tiamaniere formitaj <strong>de</strong>rivaĵoj estas regulaj, do sĥemaj; ili proksimigas<br />
<strong>Esperanto</strong>n ankaŭ al la neeŭropaj lingvoj.<br />
- naturalismo - ten<strong>de</strong>nco konservi la tradiciajn formojn <strong>de</strong> la internaciaj vortoj. La<br />
naturalismaj projektoj <strong>de</strong> la internacia lingvo (occi<strong>de</strong>ntal, interlingua) klopodas konservi<br />
ankaŭ la historiajn ortografion, finaĵojn kaj malregulajn <strong>de</strong>rivaĵojn (orthographia, qualitation,<br />
respon<strong>de</strong>r - responsa), por ke ili aspektu je la unua vido nature, do naturalisme. Ankaŭ<br />
<strong>Esperanto</strong> transprenas internacie konatajn malregulajn <strong>de</strong>rivaĵojn, sed donas al ili sian<br />
ortografion, siajn finaĵojn kaj manipulas ilin kvazaŭ ili estus memstaraj vortradikoj, do<br />
regule (agi - agento - akto - aktiva - reakcio).<br />
Ofte ekestas grupoj da sinonimaj vortoj, el kiuj unuj estas rezultoj <strong>de</strong> la ten<strong>de</strong>nco<br />
naturalisma, aliaj <strong>de</strong> la sĥemisma (reformatoro - reformisto; toreadoro - toreisto; agrikulturo -<br />
agrokulturo terkulturado; micetologio - mikologio - fungoscienco). Tiuj esprimoj interbatalas pri<br />
ekzistorajto en <strong>Esperanto</strong>, sed ofte ili kompletigas unu la alian (ĉi tiu toreadoro apartenas al<br />
niaj plej bonaj toreistoj). Similaj esprimoj ne ĉiam estas tute sinonimaj (prezi<strong>de</strong>nto - prezidanto;<br />
stu<strong>de</strong>nto - studanto). La beletro preferas la sĥemismajn vortojn, dum la naturalismajn<br />
aplikas precipe la fakliteraturo, kvankam ankaŭ en ĝi ekzistas forta ten<strong>de</strong>nco al<br />
sĥemigado, kiu ebligas pli logikan aranĝon <strong>de</strong> terminoj en sistemon. Problemoj estas ĉefe<br />
ĉe la vortoj akceptataj el la angla kaj franca lingvoj, en kiuj la prononcado grave diferencas<br />
<strong>de</strong> la ortografio. Kelkaj vortoj eniras en <strong>Esperanto</strong>n laŭ la ortografia formo (relajso - el la<br />
franca "relais"), aliaj laŭ la prononca formo (uesto - laŭ la angla "west” kaj laŭ la franca<br />
"ouest", prononcataj "ŭest").<br />
7.3. Fontoj <strong>de</strong> <strong>Esperanto</strong>. Tri kvaronoj <strong>de</strong> la Esperanta vortprovizo <strong>de</strong>venas el la latino kaj<br />
latinidaj lingvoj, tial <strong>Esperanto</strong> tre similas al la itala kaj hispana. Zamenhof enkondukis<br />
multajn vortojn germanajn (hundo, knabo, ŝranko). El la ceteraj lingvoj estas prenataj precipe<br />
naciaj specialaĵoj (knedlikoj, samovaro, gulaŝo, karateo, turbano, bumerango, vigvamo ktp.). La<br />
83