Behaketa eta Ebaluazioa. Lehen Hezkuntza - Navarra - Gobierno de ...
Behaketa eta Ebaluazioa. Lehen Hezkuntza - Navarra - Gobierno de ...
Behaketa eta Ebaluazioa. Lehen Hezkuntza - Navarra - Gobierno de ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>Behak<strong>eta</strong></strong> <strong>eta</strong> <strong>Ebaluazioa</strong>.<strong>Lehen</strong> <strong>Hezkuntza</strong>Nafarroako Gobernua<strong>Hezkuntza</strong> <strong>eta</strong> KulturaDepartamentua
Izenburua: <strong>Behak<strong>eta</strong></strong> <strong>eta</strong> <strong>Ebaluazioa</strong>. <strong>Lehen</strong> <strong>Hezkuntza</strong>Fotokonposak<strong>eta</strong>: PretextoAzala:Domingo AznarMarrazkiak: Francisco Javier EtayoInprimategia: Gráficas LizarraLege Gordailua: NA-2062-1996© Nafarroako Gobernua. <strong>Hezkuntza</strong> <strong>eta</strong> Kultura Departamentua
AurkezpenaIrakaskuntzaren kalitatea areagotzeko ahalegin guztiak ebaluazio metodoakhobetzeko bi<strong>de</strong>tik pasa behar dira nahitaez. Gizarteak ebaluazioan eskolak emandakofroga edo kalifikazioa soilik ikusteko joera baldin badu ere, irakaskuntzanibilitakook jakin badakigu ebaluatzea “notak ematea” baino askoz ere gehiago<strong>de</strong>la. Ebaluatzea irakaskuntzari berari buruz hausnartzea da, <strong>eta</strong> hausnark<strong>eta</strong> sistematiko,kritiko <strong>eta</strong> partehartzaile horrekin, ez bestela, emanen dira urrats seguruenakgizarteak hezkuntza sistemari eskatzen dizkion kalitate mailak erdiesteko.<strong>Lehen</strong> <strong>Hezkuntza</strong>ko Orientabi<strong>de</strong> Didaktikoek zehaztasun handiz azaltzenduten bezala, “ebaluazioaren helburu nagusia informazioa jasotzea da, ikasleenirakaskuntza prozesua ben<strong>eta</strong>ko aurrerakuntza bat etor daitezen”. Hortaz, zenbat<strong>eta</strong> aberatsagoa <strong>eta</strong> garrantzizkoagoa izan jasotako informazioa, orduan <strong>eta</strong> hobekiasmatuko dute irakasleek behar bezala erabakitzen metodoak nola hobetu,edukinak nola egokitu, <strong>eta</strong>, azken finean, irakaskuntza prozesua arautu <strong>eta</strong> prozesuhori ikasleen beharr<strong>eta</strong>ra nola egokitu.Ebaluazio kontzeptu hori berria ez bada ere, <strong>Hezkuntza</strong>-sistemaren antolamenduorokorrerako legeak (LOGSEk) jasotzen dituen ikask<strong>eta</strong> berriak ezartzeakaukera ezin hobea emanen die irakasleei praktika ezagun batzuk egokiak ote direnhausnartzeko <strong>eta</strong> hezkuntzaren erreforma eratzen duten i<strong>de</strong>ien araberakopraktika berriak onartzea komeni ote zaien ikusteko. Irakasleok badakigu berri-5
kuntza gure lanari erantsirik doan zerbait <strong>de</strong>la. Berritze hori ez da, or<strong>de</strong>a, zientziarenberrikuntza <strong>de</strong>itutakoari dagokiona bakarrik, hau da, disziplina ezberdinenezagutza eguneratzea; horr<strong>eta</strong>z gain <strong>eta</strong> batez ere, irakaskuntzarako metodoak<strong>eta</strong> ebaluazio prozedurak berritzeari dagokio. Zeregin horr<strong>eta</strong>rakoirakasleak orientabi<strong>de</strong> <strong>eta</strong> tresna berriak beharko ditu, jakina.Honako liburu hau prozesu horr<strong>eta</strong>rako lagungarri bat da, <strong>eta</strong> ziur gau<strong>de</strong> irakasl<strong>eta</strong>l<strong>de</strong>ei laguntza emanen diela ebaluazio praktikak behak<strong>eta</strong>ren bi<strong>de</strong>z hobetzeko.Hemen batu egiten dira teoria printzipioen adierazpena <strong>eta</strong> behatzeko tresnabatzuen azalpen zehatza; <strong>eta</strong> proposamen guztiak garbi azaltzeko ahaleginean,esperientzia zehatzen adibi<strong>de</strong>ak eman dira.Liburu hau arr<strong>eta</strong>z irakurtzeko gomendioa emanen diegu <strong>Lehen</strong> <strong>Hezkuntza</strong>koirakasleei, bertan beren lanerako ekarpen berri, aberasgarri <strong>eta</strong> pizgarriak aurkitukobaitituzte.Jesús Javier Marcotegui Ros<strong>Hezkuntza</strong> <strong>eta</strong> Kultura Kontseilaria6
Aurkibi<strong>de</strong>aHitzaurrea .................................................................................................... 9I. Ebaluazio formatiboa <strong>eta</strong> behak<strong>eta</strong> .................................................. 111. <strong>Lehen</strong> <strong>Hezkuntza</strong>ko ebaluazioa ...................................................... 132. Gaitasuna, ebaluazioaren erreferente .............................................. 183. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>, ebaluazio formatiboaren tresna ...................................... 264. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong> <strong>eta</strong> informazioa biltzea .................................................... 305. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong> ikasgelan .......................................................................... 36II. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako tresnak ........................................................................ 431. Behatze tresnak ............................................................................... 452. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong> gidatu <strong>eta</strong> bi<strong>de</strong>ratzen duten tresnak ................................. 493. Informazioa sistematizatu <strong>eta</strong> antolatzen duten tresnak ................. 72III. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong> bere bihurtu duten sei esperientzia didaktiko ............... 831. Irakurtzea <strong>eta</strong> ipuinak kontatzea ..................................................... 872. Hormirudi bat egitea ....................................................................... 1173. Eskutitz bat idaztea ......................................................................... 1254. Nora atera behar dugu? ................................................................... 1315. “Etxetxoak” eraikiz ......................................................................... 1376. Haziak ereinez ................................................................................. 147IV. Bibliografia ......................................................................................... 153
Orain <strong>de</strong>la hamabost urte, Vienako fisika ikasle batzuei gai hauulertarazten saiatu nintzen, <strong>eta</strong> horr<strong>eta</strong>rako agindu hauekineman nion hasiera hitzaldiari: “Har itzazue papera <strong>eta</strong> arkatza;poliki behatu, <strong>eta</strong> idatz ezazue behatutakoa”. Zer nahi nuen behatzeagal<strong>de</strong>tu zidaten, jakina. “Beha ezazue!” agindua zentzugabekoada, dudarik gabe. (Gramatikaren al<strong>de</strong>tik ere, ez da zuzena,aditz iragankor horren objektu zuzena isildutzat hartzen ezbada, behintzat). <strong>Behak<strong>eta</strong></strong> beti da bereizlea. Beharrezko ditu aukeratutakoobjektu bat, eginkizun zehatz bat, interes bat, ikuspuntubat, arazo bat. Eta horiek <strong>de</strong>skribatzeko lengoaia <strong>de</strong>skribatzaileaerabili behar da, baita horri dagozkion hitzak ere.Karl Popper
HitzaurreaErreformak dakartzan proposamen berriek garrantzi handia ematen dioteebaluazioari <strong>eta</strong> azpimarratu egiten dute banakakoa, etengabea <strong>eta</strong> formatiboaizan behar duela. Horrela, ez bestela, bihurtuko da irakaskuntzaren beste osagaibat, <strong>eta</strong> gure iharduera dikaktikoen emaitzak ezagutzeko <strong>eta</strong> hobetzeko aukeraemanen digu.Eskol<strong>eta</strong>n i<strong>de</strong>ia hauek ezagunak baldin baziren ere, zehaztu <strong>eta</strong> garatu eginbehar dira, irakaskuntzarako eguneroko moduak bi<strong>de</strong> berri batetik abiatuta aldadaitezen, irakaskuntzaren mese<strong>de</strong>rako izanen baita hori guztia.Ebaluazio lanean, <strong>eta</strong> batez ere ebaluazio formatiboan, behak<strong>eta</strong> funtsezkoada. Ikastetxe<strong>eta</strong>n erabiltzen dugun bibliografian hainbat libururen tituluaikustearekin aski dugu konturatzeko nola azaltzen <strong>de</strong>n behin <strong>eta</strong> berriz behatzeariburuzko gaia: “<strong>Behak<strong>eta</strong></strong>, elkarrizk<strong>eta</strong>-prozesu giroa”, “Behatzea hezteko asmoz”,“<strong>Behak<strong>eta</strong></strong> <strong>eta</strong> irakasleen prestakuntza”, “Ebaluatzea irakaskuntzari buruzgogo<strong>eta</strong> egitea da”, “Azterk<strong>eta</strong> <strong>eta</strong> behak<strong>eta</strong> haurrari”, “<strong>Behak<strong>eta</strong></strong> eskolan”, “<strong>Hezkuntza</strong>koegoeren behak<strong>eta</strong>”...<strong>Behak<strong>eta</strong></strong> egiteko nahitaezkoa da ebaluazioa <strong>eta</strong> irakaskuntza-ikaskuntzamodu zehatz batez hartzea. Nolakoa izan behar duen behak<strong>eta</strong> pentsatu behar daaurretik, bat egin <strong>de</strong>zan irakaskuntzaren ikuspuntu konstruktibistarekin <strong>eta</strong> hezkuntzarenkalitatea hobetzeko prozesu<strong>eta</strong>n ebaluazioari ematen zaion garrantziarekin.9
<strong>Behak<strong>eta</strong></strong>raen interesa <strong>eta</strong> beharra onartzen badute ere, irakasle askoren ustezhorr<strong>eta</strong>n aritzeak kargatu eginen luke beren lana, lehendik ere nahikoa astuna.Tresneria tekniko konplexuko egoera bereziekin uztartzen dute, edota apartekoprestakuntza <strong>eta</strong> ahalmenarekin.Argitarapen honek susmo txar horiek baztertzeko lagungarri izan nahi du,irakasle tal<strong>de</strong>ek hausnar <strong>de</strong>zaten zer <strong>de</strong>n behatzea, <strong>eta</strong> zer egin <strong>de</strong>zakeen ikasgel<strong>eta</strong>n<strong>eta</strong> ikastetxe<strong>eta</strong>n. Liburu honen asmoa ez da gal<strong>de</strong>rei erantzun borobilaematea; lanerako bi<strong>de</strong>ak irekitzen <strong>eta</strong> estrategiak sortzen lagundu nahi du, lehenhezkuntzako irakasleek iharduera didaktikoan behak<strong>eta</strong> sistematikoa sar <strong>de</strong>zaten,<strong>eta</strong> beren eguneroko eginbehar bihur dadin.Irakaskuntzaren erreformaren garapenarekin zerikusia duen dokumentua <strong>de</strong>nal<strong>de</strong>tik, ildoak ireki nahi ditu curriculum-proiektuan ikastetxe guztiek egin beharrekolanean, <strong>eta</strong>, bestal<strong>de</strong>, arestian adierazitakoarekin bat etorriz, orientabi<strong>de</strong>akeman nahi ditu, baita ebaluazio sistema <strong>eta</strong> prozedurei buruzko adibi<strong>de</strong>ak ere.Hiru kapitulu dauzka liburuak. <strong>Lehen</strong>engoak ebaluazio formatiboari <strong>eta</strong> behak<strong>eta</strong>riburuzko ohartarazpen batzuk ematen ditu <strong>eta</strong> hurrengo kapituluen esparruteoriko edo gida izateko egina da.Behatzeko tresnei buruzkoa <strong>de</strong>n bigarren kapituluak ikasgelarako tresnaerabilgarrienak <strong>eta</strong> aurretik aipatutako behak<strong>eta</strong> ereduari egokitzen zaizkionak<strong>de</strong>skribatzen ditu zehaztasun guztiz.Azkenekoa <strong>de</strong>n hirugarrenak sei esperientzia didaktiko azaltzen ditu, behak<strong>eta</strong>sartu, <strong>eta</strong> aurreko kapitulu<strong>eta</strong>ko i<strong>de</strong>iak hezurmamitzeko balio dutenak.Lanaren bukaeran arr<strong>eta</strong>z aukeratutako bibliografia dago, irakasleek berenikastetxe<strong>eta</strong>ko liburutegiak eguneratzeko balio duena.Dokumentu honen asmoa ez da ebaluazioaren gaiari buruz <strong>de</strong>n-<strong>de</strong>na azaltzea,behak<strong>eta</strong> bakarrik hartzen baitu gai nagusitzat. Heldu diren lan<strong>eta</strong>n jasokodira ebaluatzeko erabiltzen diren beste teknika batzuk: eskolan sortutako lanenanalisia, berariazko froga idatzien diseinua, <strong>eta</strong>b.10
1. LEHEN HEZKUNTZAKO EBALUAZIOAEtapa honen curriculumean sartutako aldaketek eragina izan dute ebaluazioan:zer, nola <strong>eta</strong> noiz ebaluatzeari dagozkio. Aldak<strong>eta</strong> hori<strong>eta</strong>ko askok ohikoebaluazio moduak indartzen ditu; berritzaileena ebaluazio modu horiekin irakasleeieskatzen zaien sistematizazio <strong>eta</strong> hausnark<strong>eta</strong> ahalegina izanen da akaso.<strong>Ebaluazioa</strong> egiteko garaian kontutan hartzekoa da edukinen bereizk<strong>eta</strong> analitikoa:kontzeptuak, prozedurak <strong>eta</strong> jarrerak. <strong>Ebaluazioa</strong> kontzeptuen ulermenmaila, prozedurak erabiltzeko treb<strong>eta</strong>suna, <strong>eta</strong> jarreren norbereganatzea egiaztatzekomodutzat hartuko da.Bestal<strong>de</strong>, ikaskuntza esanahiduna <strong>eta</strong> funtzionala bereiztearekin bateraebaluazioaren ohiko moduak berriz pentsatu egin behar dira. Egiaztatu egin beharda eskolan ikasitakoak zer esan nahi duen ikasle batentzat <strong>eta</strong> nolakoa <strong>de</strong>nbere funtzionaltasuna, hau da, ingurune ezberdin<strong>eta</strong>n erabili <strong>eta</strong> ikasten jarraitzekoeguneratzen badu. Ikaskuntzaren ikuspuntu horrek helburu bat jartzen dieirakasle tal<strong>de</strong>ei, irakaskuntza koordinatzeko <strong>eta</strong> curriculum-proiektua eratu <strong>eta</strong>hobetzeko biltzen direnean, ebaluazioa hobetzearen ildo horri jarraitu behar baitiote.Bistan <strong>de</strong>nez, zer ebaluatu behar <strong>de</strong>n <strong>eta</strong> nola egin behar <strong>de</strong>n elkarren ondokogaiak dira. Orain arte erabilitako prozedura askok arestian aipatutako betebeharrekinbat egiten dute, baina hobetu egin behar dira, jakina, <strong>eta</strong>, behar izanezgero, beste batzuekin osatu. Lan hori ez da arauen bi<strong>de</strong>z ezartzen; irakasleen lanaren<strong>eta</strong> hausnark<strong>eta</strong>ren emaitza da, irakasleak izanen baitira gutxika tresna <strong>eta</strong>13
modu berriak sartuko dituztenak, beti ere, ikasgelako eguneroko lanerako baliagarriak,erabilgarriak <strong>eta</strong>, batez ere, egingarriak iruditzen bazaizkie.Azkenik, hona hemen ohar labur bat, noiz ebaluatzeari dagokiona. Ikuspuntuberria honako printzipio hon<strong>eta</strong>n laburbil daiteke: irakatsi <strong>de</strong>naren ebaluazioairakaskuntza-ikaskuntza prozesu berean sartuz egin behar da.Hori da etengabeko ebaluazioaren asmoa. Zentzu horr<strong>eta</strong>n bakarrik mintzagaitezte hasierako ebaluazioaz (ikasleak hobeki ezagutzeko <strong>eta</strong> irakaskuntza hobeaegiteko ebaluazioa), edota azken ebaluazioaz (irakaskuntza prozesu jakin batbukatzean ebaluatzea).Gai hori arautzen duen Foru Aginduaren hirugarren puntuak adieraztenduen bezala, “ebaluazioak gaitasunak garatzen lagundu behar die hezkuntza mailahon<strong>eta</strong>ko ikasleei”. Horrela pedagogi tresna bihurtzen da, baita irakaskuntzarenkalitatea <strong>eta</strong> ikasleen ikask<strong>eta</strong> hobetzen duen curriculumaren osagarri ere.Hori da ebaluazio formatiboaren ben<strong>eta</strong>ko zentzua.1.1. <strong>Ebaluazioa</strong>ren zentzua <strong>eta</strong> helburuaIrakasleak ebaluatzerakoan ondorengo oinarrizko helburuak dauzka:• Ikaslea hobeki ezagutzea: bere curriculum konpetentziak, ikasteko moduak,axolak, gizartearenganako konpetenziak, lan teknikak, <strong>eta</strong>b. Hori dahasierako ebaluazioa <strong>de</strong>itutakoan biltzen <strong>de</strong>na.• Ikasitakoak egiaztatzea: irakaslea, etengabe <strong>eta</strong> zenbait prozeduren bi<strong>de</strong>z,informazioa jasotzen aritzen da, <strong>eta</strong> ikaskuntza maila baloratzen du. Batzu<strong>eta</strong>ntal<strong>de</strong> guztiari begira egiten du hori, <strong>eta</strong> beste batzu<strong>eta</strong>n ikasle bakoitzaribegira.• Irakaskuntza ikasle tal<strong>de</strong>ari edo ikasle bakoitzari egokitzea: informazioajaso <strong>eta</strong> aurrikusitako helburuei begira epaitzen da, programazioak zehazteko<strong>eta</strong> ikasgelaren errealitateari egokitzeko.• Irakaskuntza prozesua osoan baloratzea: zikloa bukatzean aurrikusitakohelburuak noraino erdietsi diren ikusteko gogo<strong>eta</strong> orokor bat egiten da.14
Zertarako ebaluatu?Ikaslea hobekiezagutzeko.Irakastearekinbatera ikasitakoabaloratzeko.<strong>Hezkuntza</strong>prozesu batenemaitzaosotasuneanbaloratzeko.HasierakoebaluazioaEtengabekoebaluazioaAzkenebaluazioaEbaluazioformatiboa1.2. <strong>Ebaluazioa</strong>ren ezaugarriakEtapa hon<strong>eta</strong>n ebaluazioak honelakoa behar du izan: banakakoa, etengabea,orokorra (curriculumaren arlo ezberdinak kontutan hartuko baditu ere) <strong>eta</strong> formatiboa:a) <strong>Ebaluazioa</strong> banakakoa izanen da, hau da, pertsona bakoitzaren berezitasunak,bere historia, bere curriculum <strong>eta</strong> gizarte konpetentziak, irakas-15
kuntza-ikaskuntza ingurua, <strong>eta</strong>barrak hartuko ditu kontutan. Eginbeharhorrek bi<strong>de</strong> ematen du ebaluazioaren adierazpenaren planteamenduakuantitatiboa baino gehiago, kualitatiboa izateko. Horregatik informazioaahalik <strong>eta</strong> aberatsena behar du izan, eskolan ikaslearen egoera beharbezala jakinaraziko duena.b) <strong>Ebaluazioa</strong> etengabe egin behar da, <strong>eta</strong> ikasgelako eguneroko lan<strong>eta</strong>nsartu. Horrek eskatzen duena da ahal <strong>de</strong>n guzti<strong>eta</strong>n inguru <strong>eta</strong> egoeraarrunt<strong>eta</strong>n egitea, ebaluazio froga edo egoera berezien naturaltasun ezariihes eginez. Horregatik behak<strong>eta</strong> prozedura egokia da printzipio horigauzatzeko.c) <strong>Ebaluazioa</strong> orokorra da honako gaitasun hauei begira egina <strong>de</strong>nean: mugimendurakogaitasuna, ezagutzari dagokion gaitasuna, norberaren orekaridagokiona, harreman<strong>eta</strong>rako gaitasuna, <strong>eta</strong> tal<strong>de</strong>an aritzeko <strong>eta</strong> bertansartzeko gaitasuna.d) <strong>Ebaluazioa</strong> formatiboa izateko beharrezkoa da ikasleei hezkuntza prozesuanlaguntzeko baliabi<strong>de</strong> gisara hartzea.<strong>Ebaluazioa</strong> ikasleen erdiespenak edo hutsegiteak egiaztatu edo ezagutzekobaliabi<strong>de</strong> gisara ulertu da, <strong>eta</strong> ulertzeko modu horren parean ebaluazio formatiboajarri <strong>eta</strong> kontzeptu horr<strong>eta</strong>n murgiltzen bagara, programazioarekin zerikusihandia duela ikusiko dugu. Hau da, ebaluazioak ematen duen informazioak programazioamoldatzeko balio du, <strong>eta</strong> horrekin batera tal<strong>de</strong> osoaren erritmoari <strong>eta</strong>ikasle bakoitzarenari egokitzeko.Horrenbestez, hobeki ebaluatzeak hobeki irakasteko balio du. Modu horr<strong>eta</strong>nebaluazioa irakasleen prestakuntza <strong>eta</strong> ikerkuntzarako baliabi<strong>de</strong> bihurtzen da,<strong>eta</strong> berari esker curriculuma garatu <strong>eta</strong> hobetzeko beren ahalmena handiagoa egitenda.Ikasleei, berriz, behatze ekintzek beren aurrerakuntza <strong>eta</strong> lanaren emaitzazein <strong>de</strong>n jakiteko modua ematen diete. Ebaluazio ekintzak mehatxu <strong>eta</strong> zigorraekartzen dieten zerbait bezala hartu beharrean, beren irakaskuntza prozesuaarautzeko <strong>eta</strong> horr<strong>eta</strong>n kokatzeko bi<strong>de</strong> ematen dieten ekintzatzat hartuko dituzte,<strong>eta</strong>, azken batean, zer ikasten ari diren <strong>eta</strong> zer nahi <strong>eta</strong> behar duten ikasi antzematekomodutzat.16
<strong>Ebaluazioa</strong>k honelakoa behar du izan:BanakakoaEtengabeaOrokorraFormatiboa1.3. <strong>Ebaluazioa</strong> <strong>eta</strong> irakaskuntzaren hobetzea<strong>Ebaluazioa</strong> irakaskuntzaren plangintza egitean <strong>eta</strong> hori garatzean ere eginbeharreko zerbait da. Hori <strong>de</strong>la <strong>eta</strong>, curriculum-proiektuaren <strong>eta</strong> programazioarenebaluazioaz hitz egin <strong>de</strong>zakegu (ben<strong>eta</strong>ko irakaskuntzaren aurreko aldiari dagokiona),baita ikasgelako irakaskuntzaren ebaluazioaz, <strong>eta</strong> horren emaitzarenebaluazioari buruz ere (hau da, ikasleek ikasi dutenarena).<strong>Ebaluazioa</strong>Irakaskuntzarenplangintza(C.P. Programazioa)Irakaskuntzarengarapena: eskolakogiroa, irakaslearenzeregina, ekintzenkalitatea...Irakaskuntzarenemaitza: ikaskuntzamota <strong>eta</strong> mailak17
Orain arte eskema hori modu linealean hartu izan da, <strong>eta</strong> horregatik ebaluazioahirugarren osagarriari bakarrik egiten zitzaion, hau da, ikasleen ebaluazioabesterik ez zen. Hori zentzurik gabekoa da hezkuntza <strong>eta</strong>pa hon<strong>eta</strong>n. Honi erantsirikdoan eskeman adierazten <strong>de</strong>n moduan, emaitzari buruzko informaziorekinbatera helburuen <strong>eta</strong> edukinen planteamendu berria egin behar da, baita ekintzadidaktikoak, erabilitako materialak, <strong>eta</strong> eskolako inguruneari dagozkion aldagaiakere, hala nola, ikasgelako giroa, ikaski<strong>de</strong>en arteko harremanak, ikasle <strong>eta</strong>irakasleen artekoak, <strong>eta</strong>b.Ebaluatzea hobetzea da <strong>eta</strong> hobekuntza ikasleari, curriculumari <strong>eta</strong> dagokie,hau da, eskolari azken buruan.2. GAITASUNA, EBALUAZIOAREN ERREFERENTE<strong>Lehen</strong> <strong>Hezkuntza</strong>ko curiculumak <strong>eta</strong>pako helburuak <strong>eta</strong> arlo bakoitzekoakhartzen ditu, baita arlo bakoitzeko edukinak <strong>eta</strong> ebaluazio irizpi<strong>de</strong>ak ere.Helburuak gaitasun gisa aipatzen dira. Bost motatakoak dira:— Mugimendurako gaitasuna.— Ezagutzari dagokion gaitasuna.— Norberaren orekari dagokion gaitasuna.— Harreman<strong>eta</strong>rako gaitasuna.— Tal<strong>de</strong>an aritzeko <strong>eta</strong> bertan sartzeko gaitasuna.Edukinek hiru dimentsio hartzen dituzte:— Kontzeptuak: gertaerei, kontzeptuei <strong>eta</strong> printzipioei buruzko edukinak.— Prozedurak.— Jarrerak: jarrerei, baloreei <strong>eta</strong> arauei buruzko edukinak.Azkenik, arlo<strong>eta</strong>n sartzen diren ebaluazio irizpi<strong>de</strong>ek gaitasunak edukineibegira zehazten dituzte, <strong>eta</strong> ikasleen irakaskuntza <strong>eta</strong> irakaslearen curriculumabaloratzeko kontutan hartu beharreko al<strong>de</strong>rdiak azaltzen dituzte.18
2.1. Zeri esaten zaio gaitasuna?Gaitasuna zerbait egitearen al<strong>de</strong>ko jarrera edota horr<strong>eta</strong>rako ahalmena da,berdin eskolan edo eskolaz kanpo. Gaitasuna erabiltzeko beharrezkoa izaten dagauza batzu<strong>eta</strong>z jabetzea (kontzeptuei buruzko jakintza <strong>eta</strong> prozedurei buruzkoabehar da), baita ekintza garatzeko jarrera ona ere.Erreforman garrantzi handia ematen zaio gaitasuna garatzeari, zuzendu eginnahi baitira ikasteko era zehatz<strong>eta</strong>n <strong>eta</strong> ingurunerik gabeko<strong>eta</strong>n oinarritutako hezkuntzamodu batzuk. Izan ere, gaitasuna garatzeko irakasteak ikaskuntza osotuaekartzen du, <strong>eta</strong> horrela ikasitakoak ingurune ezberdin<strong>eta</strong>n erabiltzeko <strong>eta</strong> ikastenjarraitzeko balioko du.Norbaitek gaitasunen bat garatu duenean, ingurune ezberdin<strong>eta</strong>n erabiltzendu, ez eskolan bakarrik. Horregatik, “bizitzarako hezitzea” gaitasun mota ezberdinakgaratzen hezitzea da.<strong>Hezkuntza</strong> oso batek gizakiaren gaitasun mota guztiak harmonia batean garatzeaeskatzen du.Gaitasuna garatzeko hezitzeak honako hau esan nahi du:• Ikasitakoaren “kalitatea” aztertzea: funtzionaltasuna <strong>eta</strong> buru barnekoeskem<strong>eta</strong>n noraino sartu <strong>de</strong>n ikustea.• Zenbait edukin (kontzeptuei, prozedurei <strong>eta</strong> jarrerei buruzkoak) irakasteko<strong>eta</strong> ikasteko inguruneak hedatzea.• Norbera <strong>eta</strong> tal<strong>de</strong>a hartzen dituzten metodologiak erabiltzea.• Ezagutzari, mugimendurako gaitasuna, sentimenduei dagokiona <strong>eta</strong> harreman<strong>eta</strong>rakoaerabilerazten dituzten egoerak proposatzea.• Zerbaiten al<strong>de</strong>rdi zehatzak irakastean, horiek gaitasun mota baten garapenarekinlotzea.Ikasleei ben<strong>eta</strong>ko gaitasuna ematen diena ahazten ez zaien ikaskuntza da,eskura dauzkaten eskem<strong>eta</strong>n <strong>eta</strong> ezagutzan sartzen <strong>de</strong>na, beraientzat zentzudunizatera ailegatzen <strong>de</strong>na, <strong>eta</strong> ikasten segitzeko bi<strong>de</strong> ematen diena.19
2.2. Gaitasun moten mailak<strong>eta</strong>Etapa bakoitzeko <strong>eta</strong> arlo<strong>eta</strong>ko helburu orokorrek gaitasun motak moduorokorrean aipatzen dituzte. Horiek irakurri <strong>eta</strong> zaila da ados ez egotea. Irakasleenzalantza handiak helburu horiek erdiesteko moduari buruzkoak izaten dira.Ikaskuntza zehatzarekin ohituak gau<strong>de</strong>lako gertatzen da hori; modu orokorragoanpentsatzeak segurtasun falta sortzen du, baita zalantzak ere ikasgelan lan egitekomodua aldatzeari buruz.Horregatik irakasle askok gaitasun mailak ezartzea eskatu dute behin <strong>eta</strong> berriz,helburuen erreferentea beren lanera hurbildu nahi dutelako. Horren araberahelburuen enuntziatuak aberastu egin behar dira, hezkuntza ziklo bakoitzean gaitasunasartzeko aukera ematen duen informazioa emanez. Ingurunean sartzekoerak ezberdinak dira: ikasleen garapenari begira gaitasuna <strong>de</strong>finitzea, edukineibegira gaitasuna zehaztea, gaitasun mota bat aplikatzeko ikasleei aukera emanendieten inguruneak asmatzea, <strong>eta</strong>b.Horregatik helburuen mailakak<strong>eta</strong> egitean oso zaila da edukinen sekuentziari<strong>eta</strong> helburuen inguruneari buruzko erabakiak kanpoan uztea —gai horiek biakcurriculum-proiektuan sartzen dira—.Arazo hori ulertzeko ikus <strong>de</strong>zagun adibi<strong>de</strong> bat: Inguru Natural, Kultural <strong>eta</strong>Sozialaren Ezaguera arloaren 9. helburua:“Bere inguruko gauza esanahitsuekin lotutako gal<strong>de</strong>rak <strong>eta</strong> arazoak i<strong>de</strong>ntifikatu,horiei buruz gal<strong>de</strong>rak egin, <strong>eta</strong> irtenbi<strong>de</strong>a aurkitzea, estrategia gero <strong>eta</strong>sistematikoagoak <strong>eta</strong> esanahitsuagoak erabiliz: bilak<strong>eta</strong>koak, bilk<strong>eta</strong>koak, informazioarentratamendukoak, usteak adieraztekoak, horiek frogatzekoak <strong>eta</strong> besteaukera batzuk ikertzekoak”.Helburu hon<strong>eta</strong>n metodo zientifikoa bere egin duelako ezagutzen <strong>de</strong>n pentsatzekomodu razionalerako oinarriak jartzen dira. Etapa hon<strong>eta</strong>n zehar <strong>eta</strong> hurrengo<strong>eta</strong>nikasleek garatu eginen dituzte, sistematikoki <strong>eta</strong> gero <strong>eta</strong> gehiago,gure gizarte konplexuan moldatu ahal izateko behar diren gaitasun mota ezberdinak.Normalean onartzen <strong>de</strong>n helburu hori, nola eraman ikasgelako zeregin<strong>eta</strong>ra?,zer landu ziklo bakoitzean, <strong>eta</strong> nola egin...? Jakina, ezin garatu dira gaitasunhoriek ekintza didaktiko zehatzen modura; ziklo bakoitzean zenbait al<strong>de</strong>rdi landubeharko dira aurrekoan egindakoa oinarritzat harturik, <strong>eta</strong> horrela garapen progresiboanaurreratu.20
Egoera hori nolabait konpontzen da <strong>eta</strong>paren hiru ziklo bakoitzean gaitasunamailakatu <strong>eta</strong> ingurune batean kokatzen <strong>de</strong>nean. Irakasle tal<strong>de</strong> batek lan horiegin nahi izanez gero hiru gal<strong>de</strong>ra erantzun beharko lituzke:a) Arazoen tipologia:Helburuaren enuntziatuak “ingurunearen arazo nabarmenak” aipatzen ditu.Horrek pentsatzera behartuko du ziklo bakoitzeko irakasle tal<strong>de</strong>a, jakin beharbaitute zein <strong>de</strong>n lehenengo, bigarren <strong>eta</strong> hirugarren zikloko ikasleen “bizitza ingurunea”,ezaugarri ezberdinak izanen dituena, ikasleen esperientzien arabera.Gerta daiteke leku ezberdin<strong>eta</strong>n dau<strong>de</strong>n ikastetxe<strong>eta</strong>ko haurren ingurunea ezberdinaizatea, ezaugarri sozio-kulturalak, familiarrak, <strong>eta</strong>b. ezberdinak direlako.Horr<strong>eta</strong>z gainera, ikasleek beren inguruneko arazo nabarmen<strong>eta</strong>n erreparatzeanahi dugu; hori aurrean duten errealitatea behatzeko beren gaitasunak baldintzatukodu, baita gauzen zergatiari buruz gal<strong>de</strong>tzeko gaitasunak (jakinminak),beren ardurak <strong>eta</strong> beste zenbait gauza. Gai horiek guztiak behar bezalako erantzunaizan behar dute ziklo bakoitzean, esperientzia <strong>eta</strong> ezagutza hartzearekin bateraaldatzen diren aldagaiak baitira.b) Informazioa erabiltzea:Arazoak i<strong>de</strong>ntifikatzeak <strong>eta</strong> horien irtenbi<strong>de</strong>a aurkitzeak informazioa erabiltzekogaitasuna garatuta behar dute: i<strong>de</strong>ntifikatzea, antolatzea, adieraztea <strong>eta</strong>gor<strong>de</strong>tzea. Hori guztia era sistematiko <strong>eta</strong> konplexuaz egin daiteke, teknika <strong>eta</strong>estrategia ezberdinak erabiliz.Ziklo bakoitzean al<strong>de</strong>rdi horiek zehaztu egin beharko dira. Hona hemen, ondorengokoadroan, laburbilduta:21
Informazioa erabiltzeaZikloan <strong>de</strong>nsistematasun mailaKonplexutasunmailaTeknikak <strong>eta</strong>estrategiakHori i<strong>de</strong>ntifikatzeaHori antolatzeaHori adierazi <strong>eta</strong>biltzeac) Usteak adieraztea:Usteak adierazteko gaitasuna ikasleen ezagutzaren <strong>eta</strong> esperientzien araberakoada; horregatik ziklo bakoitzeko gaitasun horren garapena curriculumeanlandutako kontzeptuen esparruaren modukoa izanen da, <strong>eta</strong> ezagutzarenganakojarreren gisakoa ere bai. Jakina da haurrek gauzen zergatiaz gal<strong>de</strong>tzen dutela <strong>eta</strong>beren zalantzak argitzeko azalpenak eskatzen dituztela. Hala ere, egia da jakinminaagortu egiten <strong>de</strong>la, edo guztion artean agortzen dugula, umeak handitzendiren neurrian.d) Usteak egiaztatzea:Hipotesiak <strong>eta</strong> usteak egiaztatzeko gaitasuna ez da berdina izaten lehen zikloan,<strong>eta</strong>, bigarren edo hirugarren ziklo<strong>eta</strong>n. Zehaztu egin beharko da, horrenbestez,ziklo bakoitzean zein <strong>de</strong>n usteak egiaztatzeko metodoa: nagusitasuna22
duen iturri batengana jotzea (irakaslea, testuliburua, entziklopedia...), al<strong>de</strong>ko <strong>eta</strong>aurkako arrazoiak biltzea, esperimentu txikiak egitea...e) Emaitzaren arabera, beste uste batzuk proposatzea:Gaitasun konplexuago horren helmuga arazoen irtenbi<strong>de</strong>a aurkitzea da <strong>eta</strong>zientziarenganako jarrera dogmatikoak gainditzearekin badu zerikusirik. Erabakiegin beharko litzateke ziklo bakoitzean zein diren landu beharreko jarrera, prozedura<strong>eta</strong> estrategiak gaitasun konplexu hori garatzen joateko, Bigarren <strong>Hezkuntza</strong>nmaila konplexuagoan garatuko baita.Dena <strong>de</strong>la, goiz has gaitezke gaitasun hori lantzen jarrera irekiak garatuz <strong>eta</strong>usteak egiaztatu, baietsi edo ezesteko tresnak emanez.Laburbiltzeko, <strong>Lehen</strong> <strong>Hezkuntza</strong>ko irakasle tal<strong>de</strong> batek inguruko arazoenirtenbi<strong>de</strong>a aurkitzeko behar diren gaitasunak modu progresibo <strong>eta</strong> sistematikoanlandu nahi baditu, ziklo bakoitzean honelako al<strong>de</strong>rdiak zehaztu beharko lituzke:1. zikloa 2. zikloa3. zikloaAzaldutako arazoakInformazioaerabiltzeaUsteak adierazteaUsteak egiaztatzeaEmaitzaren araberabeste uste batzukazaltzea23
Hutsune bakoitza informazio ezberdinez osatuz ikuspegi oso bat jasoko dahelburu batean sartutako gaitasunak beren ingurunean sartu <strong>eta</strong> mailakatzeari buruz.Jakina <strong>de</strong>nez, lan hori modu progresiboan egin behar da, curriculum-proiektuahobetuz <strong>eta</strong> eguneratuz, <strong>eta</strong>, horrekin batera, Ikastetxeko irakaskuntzaren kalitateaareagotuz.2.3. Gaitasunaren garapena ebaluatzeaEbaluatzeko erreferente batzuen arabera baloratu behar dira ikasitakoak.Erreferente horiek gaitasun motak dira guretzat. Ebaluazio etengabe <strong>eta</strong> formatiboarenereduan balorazio hori eguneroko irakaskuntza-ikaskuntza egoer<strong>eta</strong>n eginbehar da.Irakasleak gaitasun mota batzuk nola garatuko dituen pentsatuz irakastenbadu, edo emandako ariketek lan horr<strong>eta</strong>n nola lagunduko duten pentsatuz, erantzunaeman izanen dio gaitasunak ebaluatzea posible ote <strong>de</strong>n gal<strong>de</strong>rari.Askotan ebaluazioan arazotzat hartzen diren gauza batzuk irakaskuntzakontuak izaten dira. Ezagutzari, sentimenduei, mugimenduei <strong>eta</strong> harremaneidagokien gaitasun moten garapenari begira irakasten duenak ez du arazorikbere irakaskuntzaren eragina <strong>eta</strong> ondoriozko ikaskuntza nolakoak izan diren jakiteko.Garapena abiapuntutzat hartzen duen ebaluazio modu hau ez dator batkuantifikazioarekin <strong>eta</strong> kategorizazioarekin zerikusi handia daukaten ebaluaziomoduekin. <strong>Lehen</strong> <strong>Hezkuntza</strong>n egin nahi duguna da ebaluazioa ohitura hori<strong>eta</strong>tikaskatzea, <strong>eta</strong> ikasleen orientabi<strong>de</strong> <strong>eta</strong> laguntza izatea, hau da, formatiboa izatea.Hori <strong>de</strong>la <strong>eta</strong>, ebaluazioari dagokion informazioa aberatsa <strong>eta</strong> ugaria izan beharduela esaten dugu behin <strong>eta</strong> berriz.2.3.1. Gaitasunen ebaluazioaIrakasle tal<strong>de</strong>ak helburu<strong>eta</strong>n aipatutako gaitasunak mailakatu <strong>eta</strong> inguruneaeman dienean, erreferentea ikasgelara hurbiltzen du, <strong>eta</strong> gaitasunen garapenariburuzko ebaluazio lana errazten dute.24
Zehatzago esanda, Unitate Didaktiko baten garapena bi<strong>de</strong>ratzen duten helburudidaktikoek edukin jakin batzuekin lotutako gaitasun bat zehazten dute erebai. Hala ere, helburu horiek gaitasunekin harreman<strong>eta</strong>n jarriz irakurtzen badira,semantikaren al<strong>de</strong>tik aberastu egiten dira, <strong>eta</strong> zentzu didaktiko handiagoa hartzendute.Ez dira begibistatik galdu behar <strong>eta</strong>pako <strong>eta</strong> arlo<strong>eta</strong>ko helburu orokorrak,horiek baitira helburu didaktikoak mugarritu <strong>eta</strong> arrazoitu behar dituztenak, <strong>eta</strong>irakaskuntza-ebaluazio prozesu osoko bi<strong>de</strong>rakusleak <strong>eta</strong> gidariak.• Gaitasunek ebaluazioaren erreferente izan behar dute.• Gaitasunak ebaluatzeak informazioa biltzea eskatzen du, <strong>eta</strong> hori egoeranormal<strong>eta</strong>n <strong>eta</strong> ingurunea kontutan hartuta egin behar da.• Gaitasunak ebaluatzeak ikasitakoa nola erabiltzen <strong>de</strong>n epaitzea esannahi du (ikaskuntzaren dimentsio funtzionala).2.4. <strong>Ebaluazioa</strong>ren helburuak <strong>eta</strong> edukinakErreforman oinarritzen <strong>de</strong>n curriculum ereduan, helburu batzuk ezarriz <strong>eta</strong>edukin batzuk zehaztuz erantzun behar zaio hezkuntza sistemaren <strong>eta</strong>pa <strong>eta</strong> mailabakoitzean zer irakatsi behar <strong>de</strong>n gal<strong>de</strong>rari. Gaitasuna <strong>eta</strong> edukina, or<strong>de</strong>a, askotannahasten dira.Helburuek gaitasun mota ezberdinak hartzen dituzte (ezagutzari, sentimenduei,harremanei, moralari, mugimenduari buruzkoak, <strong>eta</strong>b.). Horrela hezkuntzasistemaren tarte bakoitza bukatzerakoan garatuak egon behar duten ahalmen-indarrak<strong>de</strong>skribatzen dituzte. Gaitasunak aplikatu <strong>eta</strong> garatu ahal izateko zenbaitkultura jakintza norbereganatu behar da. Jakintza horrek dimentsio ezberdinakhartzen ditu: kontzeptuena, prozedurena, jarrerena, baloreena <strong>eta</strong> arauena.Jakintza horr<strong>eta</strong>z jabetu gabe ez daiteke gaitasun bat garatu. Esate baterako,ikasleak “osasunaren ohituren arabera aritzea” gaitasuna bereganatzeak esannahi du zenbait kontzeptuz jabetu <strong>de</strong>la, batzuk gorputzaren funtzionamenduariburuzkoak, beste batzuk osasunean eragiten duten faktoreei buruzkoak, osasunarekinzerikusirik duten ohiturei buruzkoak <strong>eta</strong>b. Esan nahi du, halaber, zenbaitprozedura bereganatu dituela, hala nola, norberaren osasuna <strong>eta</strong> gizartearena hobetzekoproposamenen al<strong>de</strong> arrazoitzen, <strong>eta</strong> osasunaren al<strong>de</strong>rdi batzuen eraginarenanalisi kritikoa egiten jakitea. Azken batean, osasun ohiturak hartzeko, bere25
gorputza onartzeko, <strong>eta</strong> osasuna hobetu <strong>eta</strong> zaintzearen al<strong>de</strong>ko jarrerak bereganatudituela esan nahi du.Ikusten <strong>de</strong>n bezala, edukinei dagozkien gai horiek guztiek aipatu gaitasunaribegira hartzen dute beren zentzua, <strong>eta</strong> gaitasun hori garatzeko kontzueptuak,prozedurak <strong>eta</strong> jarrerak norbereganatu <strong>eta</strong> ikasi behar dira.Gaitasunak garrantzi sozial <strong>eta</strong> kulturalagatik aukeratzen diren edukinekingauzatzen direla esan daiteke. Horr<strong>eta</strong>z gain ikasleak nola bereganatzen duenikaskuntza, <strong>eta</strong> ikaskuntza bera non kokatzen <strong>de</strong>n garrantzi handikoak dira gaitasunakgaratzearen al<strong>de</strong>tik. Testuak sortzen ikasteko ez da gauza bera norbaiti zerbaitesanez idaztea (beste ikastetxe bateko ikasleei festa batera gonbidatuz gutunbat, adibi<strong>de</strong>z), <strong>eta</strong> testu liburu batean dau<strong>de</strong>n arik<strong>eta</strong>k eginez idazten ikastea. Horregatikda hain kontutan hartzekoa esanahi <strong>eta</strong> funtzionalitate maila irakaskuntzarenkalitatearen al<strong>de</strong>rdi gisara.Gaitasunak ulertzeko modu hori urrun dago era formalistan ulertzen diren<strong>eta</strong> batzutan zenbait tesi genetistarekin lotuta dau<strong>de</strong>n i<strong>de</strong>ia batzu<strong>eta</strong>tik. Heldutzefaktoreen eragina <strong>de</strong>useztatu gabe ere, gaitasuna ulertzeko moduak zerikusi handiadauka eskolan gertatzen <strong>de</strong>narekin, hau da, irakasten <strong>de</strong>narekin <strong>eta</strong> ikasleekben<strong>eta</strong>n ikasten dutenekin.Helburuak <strong>eta</strong> edukinak• Helburuek gaitasun mota ezberdinak jasotzen dituzte, <strong>eta</strong> edukinek, berriz,gaitasun horiek garatzeko garrantzizko kontzeptu, prozedura <strong>eta</strong> jarrerak.• Gaitasun bat aplikatzeko zenbait jakintzaren jabe izan behar da (kontzeptuak,prozedurak, jarrerak).3. BEHAKETA, EBALUAZIO FORMATIBOAREN TRESNA<strong>Ebaluazioa</strong>ri buruzko arauteriak (martxoaren 31ko 62/1993 F.A.) ebaluazioetengabe <strong>eta</strong> formatiboaren al<strong>de</strong> egiten du. Izan ere, hezkuntza maila hon<strong>eta</strong>koirakasleek ebaluazio formatiboa <strong>eta</strong> behak<strong>eta</strong> erabiltzeko ohitura daukate. Irakasleekberez dute behatzeko ohitura <strong>eta</strong> informazio handia izaten dute, <strong>eta</strong> hori ira-26
kaskuntza hobetzeko erabiltzen dute, baita ikasle tal<strong>de</strong>ari <strong>eta</strong> bakoitzari egokitzekoere.Nolanahi ere, aurrera egin <strong>eta</strong> ebaluazio prozesu<strong>eta</strong>n sistematizazioa sartubehar dugu, <strong>eta</strong> ikasleen aurrerapena aztertzerakoan okerrik, aurriritzirik edotazailtasunik ez izateko neurriak hartu.3.1. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong> irakaskuntza-ikaskuntzaprozesuen barneEskuliburu batzuk aztertu <strong>eta</strong> ondorio hau aterako dugu: behak<strong>eta</strong> ona egitekohorr<strong>eta</strong>n bakarrik aritu behar da. Ikasgelan hori egiteko zailtasun handiak izatendira. Hona hemen zergatik:— Bi lagun beharko lirateke, <strong>eta</strong> hori<strong>eta</strong>ko batek behatu besterik ez lukeeginen.— Ikasleek behatzailea ezagutuko ez balute ikasgelako giroa aldatu eginenlitzateke.— Irakaslearen <strong>eta</strong> behatzailearen artean koordinazio handia beharko litzateke,lehenengoak bigarrenari interesgarria zaion informazioa jaso dakion.Parte hartu gabeko behatze modu hori erabilgarri izan daiteke zenbait<strong>eta</strong>n.Dena <strong>de</strong>la, ikasgelako egoera gehien<strong>eta</strong>n irakaslea bera da behatzailea. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>partehartzailea <strong>de</strong>itu zaio horri, <strong>eta</strong> oso erabilgarria da ebaluazio formatiboa egiteko.Ikaskuntzaren plangintzaren barnean, hau da, Unitate Didaktikoaren diseinuan,ebaluazioaren plangintza egiten <strong>de</strong>nean, bi<strong>de</strong>zko izan daiteke behak<strong>eta</strong> egitekoaproposak diren irakaskuntza-ikaskuntza ekintzen al<strong>de</strong>rdi batzuk sartzea.Horrela irakatsi <strong>eta</strong> bi<strong>de</strong>nabar behatu ere egin daiteke, behak<strong>eta</strong> ikasgelako prozesunormal<strong>eta</strong>n sartzen <strong>de</strong>lako.Badira behatzeko une aproposak: ikasleak bakarka edo tal<strong>de</strong> txiki<strong>eta</strong>n laneanari direnean. Tal<strong>de</strong>ka behatzeak, batez ere, informazio oso baliotsua emanendigu, tal<strong>de</strong> hori<strong>eta</strong>n naturaltasun handia izaten <strong>de</strong>lako. Irakaslea tal<strong>de</strong> osoarekinlanean ari <strong>de</strong>nean ere badu behatzeko aukerarik: zenbait erantzun<strong>eta</strong>n erreparatukodu, norbaitek hitz egitean besteek duten portaeran, <strong>eta</strong>barr<strong>eta</strong>n.27
Irakasteko moduek ere mese<strong>de</strong>garri edo kaltegarri izan daitezke irakaslearenbehatze lanerako. Aipatutako behatzeko modua hobeki egokituko zaio erneegotera <strong>eta</strong> ikasgelako ekintz<strong>eta</strong>n parte hartzera edo hori<strong>eta</strong>n sartzera behartzenduen metodologiari. Irakasleak behatzeko aukera handiagoa izanen du ikaslearibere kasa lan eginarazten dionean (tal<strong>de</strong>ka edo banaka), berak lana gidatu beharduenean baino, edo gauzak azaltzen edo ulertarazten egon behar dueneanbaino.<strong>Behak<strong>eta</strong></strong> irakaskuntzan• <strong>Behak<strong>eta</strong></strong> partehartzailea tresna egokia da ebaluazio formatiboa gauzatzeko.• Unitate Didaktikoak diseinatzean zehaztu egin behar da zein ekintzatankomeni <strong>de</strong>n behatzea <strong>eta</strong> zer behatu behar <strong>de</strong>n.• Ikasleen <strong>eta</strong> proposatutako ekintzaren menpekotasuna zenbat <strong>eta</strong> txikiagoaizan, orduan <strong>eta</strong> aukera handiagoa izanen du irakasleak behatzeko.3.2. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong> <strong>eta</strong> ikasleak ezagutzeaCurriculum proposamen berriaren oinarri <strong>de</strong>n pentsamol<strong>de</strong> konstruktibistangarrantzi handia ematen zaio ikasleen pentsatzeko moduari: nola moldatzen <strong>eta</strong>bereganatzen dituzten ikasten ari diren kontzeptuak, <strong>eta</strong> nola lotzen dituzten lehendikikasitakoekin. Irakaskuntza-ikaskuntza ekintzen balioa ikasleek ikaskuntzarizentzua <strong>eta</strong> esanahia hartzeko gaitasunaren araberakoa izanen da.Ikaskuntza ikasleen buru barneko eskem<strong>eta</strong>n sartzen ari ote <strong>de</strong>n jakitekobi<strong>de</strong> on<strong>eta</strong>ko bat egoera natural<strong>eta</strong>n behatzea da, orduan eragozpenik <strong>eta</strong> zuhurtasunikgabe azaltzen baitzaizkigu. Irakaskuntza-ikaskuntza ekintzek inguruneanbehatzeko egoera egokiak sortzen dizkigute.Al<strong>de</strong>rdi batzuk ezagutzeko bi<strong>de</strong> bakarra ikaslearen portaera behatzea da,edo, bestela, arazoei emandako irtenbi<strong>de</strong>ak <strong>eta</strong> gal<strong>de</strong>rei emandako erantzunak.Hori egin behar izaten dugu, esate baterako, prozedurak, jarrerak, baloreak <strong>eta</strong>arauak bereganatu dituen jakin nahi dugunean.28
Orain arte ebaluatzeko tresnak <strong>eta</strong> behatzekoak bereziki ikasleen ikaskuntzarenemaitza zein zen jakiteko eginak egoten ziren. Hau da, ikasleek kontzeptuenedukinak nola hartu dituzten egiaztatzeko froga idatziak egiten ziren. Horiez da oso egokia, egoera <strong>eta</strong> maila ezberdin<strong>eta</strong>n arazoei erantzuteko balioa hartzenduten neurrian norbereganatzen baitira kontzeptuak, ez behingoan, sakoneramaila ezberdina izaten dutelako. Froga idatzi batean, ikaslearen azalpenak isladatzenez direnez, zaila da ikustea nola norbereganatzen dituzten edukinak urratsezurrats. Gal<strong>de</strong>ra gidoien bi<strong>de</strong>z edo arazo-egoerak emanez behatzeak, or<strong>de</strong>a,edukin horiek nola ikasi diren baloratzeko modua emanen digu.Pentsamol<strong>de</strong> konstruktibistan behak<strong>eta</strong>k bi<strong>de</strong> berriak irekitzen ditu, ikaskuntzarenbarneko prozesu<strong>eta</strong>ra hurbiltzeko modua ematen duelako, <strong>eta</strong> hezkuntzaegoera berriak diseinatzeko informazio baliotsua ematen duelako. Gauzak eraezberdin<strong>eta</strong>n ikasten direla, ikasleek estrategia ezberdinak erabiltzen dituztela,<strong>eta</strong> ikasitako gauza bakoitzak ikasle bakoitzarentzat bere balio berezia duelaikustarazten dizkio irakasleari.3.3. Ikasle bakoitza <strong>eta</strong> tal<strong>de</strong> osoa behatzeaGaitasun batzuk ikasle batengan norainoko garapena izan duten jakin nahibadugu, bakarrean beha <strong>de</strong>zakegu, <strong>eta</strong> ahal izanez gero, eguneroko irakaskuntzaikaskuntzagiroan behatu behar dugu.Beste batzu<strong>eta</strong>n, horrelako gauzak jakiteko ikasle bakarrari begiratu beharrean,ikasle tal<strong>de</strong>ari begiratzen diogu, horrek balioko baitu ikasgelako ikasle bakoitzarenkonpetentziei <strong>eta</strong> gaitasunei irakaskuntza egokitzeko. Behatzetik hartutakoezagutza horrek ikasgelako tal<strong>de</strong>ari lehenengo egokitzapena egiteko baliokodu, <strong>eta</strong> hortik aurrera banakako egokitzapenak egin daitezke.Horrenbestez, behatzearen helburuaren arabera, tal<strong>de</strong>arenganako behak<strong>eta</strong>edo banakakoa erabiliko dugu.Teknika horren eragozpen<strong>eta</strong>ko bat hauxe da: ez da erraza izaten hogei edohogeita bost ikasle dituen gela batean banaka behatzea. Prozedura hori erabiltzekoohitura duten irakasle onek egunen arabera zatitzen dute ikasleen zerrenda, <strong>eta</strong>horrela, egun bakoitzeko bakar batzuk behatzen dituzte soilik.Ikasgelan sarritan erabiltzen <strong>de</strong>n beste prozedura bat behak<strong>eta</strong> bereizlea da.Unitate didaktikoaren, ekintzaren, edo egoeraren hasieran ikasgela osoa behatzenda, <strong>eta</strong>, ikasle batzuk bereizi egiten dira eragozpenak dituztelako edo lana erraz29
egiten dutelako, erabiltzen dituzten estrategia bereziengatik, edo beste zerbaitengatikhobeki behatu nahi direlako.Beste batzu<strong>eta</strong>n irakasleak ikasgelako tal<strong>de</strong> adierazle bat bereizi <strong>eta</strong> behatuegiten du. Eta best<strong>eta</strong>n ikasgela lan tald<strong>eta</strong>n antolatuta izaten duenez, horiek erabiltzenditu behatzeko unitate gisara.4. BEHAKETA ETA INFORMAZIOA BILTZEAIkasle bati, tal<strong>de</strong> bati edo ikasgelako guztiei buruzko informazio fidagarria,baliozkoa, <strong>eta</strong> eskolako bizimoduarekin zerikusirik duen al<strong>de</strong>rdiren bati dagokionabiltzea da behak<strong>eta</strong>ren helburua.<strong>Behak<strong>eta</strong></strong>k ebaluatutako al<strong>de</strong>rdi edo dimentsioari buruzko informazio nahikoabildu behar du, ez zatikakoa edota puntuala. Informazio gutxi edo eskaseanoinarritutako iritzia arriskutsua da <strong>eta</strong>, ahal <strong>de</strong>larik, horrela ez da inoiz eman behar.Informazio kantitatea garrantzizkoa baldin bada, kalitateak ere badu bere garrantzia:informazioak ez du anekdotikoa, errepikatzailea, ingurunerik gabekoaedo hutsala izan behar.Informazio fidagarria izateak esan nahi du behatzailearen aurriritzi<strong>eta</strong>z kanpodagoela. Behatzailea edozein izanda ere, emaitza antzekoa izanen da. Badirasubjektibitatearen ondoriozko arriskuak kontrolatzeko moduak, hala nola, informazioabehin <strong>eta</strong> berriz edo egun batean baino gehiagotan errepikatzea edo, bestela,bi behatzailek biltzea.Azkeneik, baliozko informazioak nabarmena <strong>eta</strong> adierazlea behar du izan.Hori guztia behatzearen helburuak argi <strong>eta</strong> garbi ezartzean oinarritzen da. Irakasleakbere buruari helburuak ezartzen ez badizkio, nekez neurtuko du bildutakoinformazioaren balioa.Tal<strong>de</strong> lana da informazioaren fidagarritasuna <strong>eta</strong> baliagarritasuna bermatzekoirakasleek duten tresn<strong>eta</strong>n hoberen<strong>eta</strong>koa. Helburu orokorrak <strong>eta</strong> ebaluazioirizpi<strong>de</strong>ak garatzeko behak<strong>eta</strong> gidariak tal<strong>de</strong>an aukeratzen badira, balio handikoakizanen dira helburuek <strong>eta</strong> ebaluazio irizpi<strong>de</strong>ek ben<strong>eta</strong>n azaltzen dutena neurtzeko.Era berean, irakasle tal<strong>de</strong>ak behatutakoari buruz egindako hausnark<strong>eta</strong>kbalio handiagoa emanen dio behatze lan horri.30
4.1. Ikasgelan informazioa biltzeko prozedura batzukInformazioa biltzeko modurik arruntena “kontrolak” izenekoak egitea izanda, hau da, ikasleek prozesu luzeago edo laburrago batean (astebetean, hamabostekoan,edo hilabetean) ikasi zutena frogatzeko egoera bereziak. Ebaluazio etengabea“kontrol” horien batura zen.Lan egiteko era horrek, or<strong>de</strong>a, ebaluazioa bere testuinguru naturaletik kanpokokatzen zuen. Horregatik asko azpimarratu da behak<strong>eta</strong> ikaskuntza-irakaskuntzaprozesuan informazioa biltzeko modurik egokiena <strong>de</strong>la, prozesu hon<strong>eta</strong>n naturaltasunosoz integratzen baita. Hala ere, formula hori zaila da <strong>eta</strong> bi gauzadauzka bere kontra, alegia, irakasleak ez dutela hori egiteko moduko prestakuntza,<strong>eta</strong> ezin erabili <strong>de</strong>la ikasle guztien informazioa biltzeko bi<strong>de</strong> bakar gisara.Horregatik, ba, beste prozedura osagarri <strong>eta</strong> laguntzaile batzuk eduki beharditu irakasleak ikasleen ikaskuntza baloratzeko. Bildu beharreko informazioak,ebaluazioaren helburuak, <strong>eta</strong>, azken batean, informazio horrekin egin behar <strong>de</strong>nakaginduko du modu bat edo bestea aukeratzeko garaian.Honakook dira ikasgel<strong>eta</strong>n informazioa biltzeko gehien erabiltzen direnmoduak: irakatsi bitartean edo modu sistematikoan behatzea, ikasleek egindakoarenanalisia (lanak, koa<strong>de</strong>rnoak, hormirudiak...), tal<strong>de</strong>arekin edo bakoitzarekinizandako solasaldiak, <strong>eta</strong> ahozko <strong>eta</strong> idatzizko froga berariazkoak.31
Informazioa jasotzeko prozedurakBEHAKETAEGINDAKOENANALISIAELKARRIZKETAKBERARIZKOFROGAK• Bi<strong>de</strong>nabar• egindakoa• Sistematikoa• Lanak,• idazk<strong>eta</strong>k• Ikasleen• koa<strong>de</strong>rnoak• Tal<strong>de</strong>ari• egindakoak• Banaka• egindakoak• Ahozkoak• Idatzizkoak• Hormirudiak4.2. Ebaluatzea informazioa baloratzea daInformazioa baloratzea hauxe da: irizpi<strong>de</strong> bati, estandar bati edo gertaerabati egokitzen zaion ala ez kontutan izanik, zenbait gertaeratan, egoeratan, datutanedo informaziotan oinarritutako epaia ematea. Ez da, ba, subjektiboki iritziakematea <strong>eta</strong> inongo zerikusirik ez dauka zehaztasunik gabeko baieztapenekin, eztatopikoekin ere.Informazioa baloratzeak neurriaren zentzua <strong>eta</strong> ezaguera izatea eskatzen du.Batzu<strong>eta</strong>n bildutako informazioa <strong>eta</strong> erreferentea (helburuak, irizpi<strong>de</strong>ak, estandarrak,<strong>eta</strong>b) hartuko ditu kontutan. Beste batzu<strong>eta</strong>n ingurunearen <strong>eta</strong> ikasle bakoitzarenbeste aldagai batzuk: aurretiko ezagutza, informazioa zein egoeratan jaso<strong>de</strong>n, <strong>eta</strong>b. Azken kasu horr<strong>eta</strong>n ebaluazioa pertsonalizatua edo banakakoa <strong>de</strong>laesaten da.32
<strong>Ebaluazioa</strong>InguruneaIkaskuntzariburuzkoinformazioaErreferenteak:gaitasunak,helburuak...Ikaslea:aurretiko ezagutza,motibazioa, <strong>eta</strong>b.<strong>Behak<strong>eta</strong></strong>k banakako ebaluazioa egiteko aukera ematen digu, honako haueiburuzko informazioa eskaintzen digulako: inguneari buruzko informazioa, bakoitzarenestrategiei buruzkoa, bere eragozpenei buruzkoa, motibazioari buruzkoa, aurretikoezagutzari buruzkoa, <strong>eta</strong>b. Hau da, kalitatearen al<strong>de</strong>tik informazio baliotsuaematen du, beti ere, ingurunea ahaztu gabe. Informazio horr<strong>eta</strong>n oinarrituta ikaslebakoitzari <strong>eta</strong> tal<strong>de</strong>ari egokitzen zaizkien beste ekintza batzuk asma daitezke.4.3. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>ren plangintza<strong>Behak<strong>eta</strong></strong> bi<strong>de</strong>nabar edo modu sistematikoan egin daiteke. <strong>Lehen</strong>engo kasuanirakasleak informazio anekdotikoa biltzen du sortzen <strong>de</strong>n garaian. Irakasleekikasleei buruz daukaten ezagutzaren zati handi bat iturri horr<strong>eta</strong>tik hartzendute. Zenbait al<strong>de</strong>rdi txar ere badauka, or<strong>de</strong>a. <strong>Lehen</strong>engoa da jasotako informazioazatikakoa, puntuala <strong>eta</strong> batzutan hutsala ere izaten <strong>de</strong>la. Gainera, irakasleakgertaera <strong>de</strong>igarrienak edo apartekoenak biltzeko joera izaten du. Apartekotasunhorrek berak behatutako al<strong>de</strong>rdien garrantzia itxuraldatzen du. Bestal<strong>de</strong>, behatzekomodu horrek ezin ditu kontrolatu behatzailearen aurriritziak.33
Behatzeko modu sistematikoa bi<strong>de</strong>nabarrekoaren mugak gainditzeko asmatuada, <strong>eta</strong> horr<strong>eta</strong>rako plangintza bati eusten dio. Bertan ondokoa hartzen dakontutan:• Zer behatu behar <strong>de</strong>n.• Nor behatu behar <strong>de</strong>n.• Non <strong>eta</strong> noiz behatu behar <strong>de</strong>n.• Nola behatu behar <strong>de</strong>n.• Nork behatu behar duen.• Zertarako behatu behar <strong>de</strong>n.Gal<strong>de</strong>ra horiek aurretik erantzunez gero behak<strong>eta</strong>ren plangintza egiten da,ez da bere kasa uzten, asmo jakin batek gidatzen du, <strong>eta</strong> lehentasunez behatu beharrekoakzein diren erabakitzeko bi<strong>de</strong>a ematen du.a) Zer behartu behar <strong>de</strong>n erabakitzea:Irakasleak zenbat <strong>eta</strong> zehatzago jakin zer behatu behar duen, orduan <strong>eta</strong> hobekiarituko da horr<strong>eta</strong>n. Ikasleen mugimendurako gaitasunarekin zerikusirik dutenaspektu zehatzak beha ditzake. Esaterako, gorputz eskemaren antolamenduariburuzko al<strong>de</strong>rdiak, espazioan <strong>eta</strong> <strong>de</strong>nboran orientatzeko ahalmena, psikomotrizitatezabalari <strong>eta</strong> xeheari buruzko al<strong>de</strong>rdiak, grafomotrizitateari buruzkoak, lateralitateariburuzkoak, <strong>eta</strong>b.<strong>Behak<strong>eta</strong></strong>ren beste al<strong>de</strong>rdi batzuk ezagutzari dagokion gaitasunararekin uztartzendira; adibi<strong>de</strong>z, ikasleek kontzeptuak <strong>eta</strong> printzipioak ulertu dituzten alaez, zenbateraino bereganatu dituzten ikasitakoak, gai ote diren egoera berri<strong>eta</strong>nkontzeptuak erabiltzeko, edota antzeko kontzeptuen arteko zerikusia edo ezberdintasunasomatzeko.Era berean, norberaren orekari dagokion gaitasunaren al<strong>de</strong>rdiak ere behadaitezke: autoestimazioa, konfidantza, emozio oreka, bizitzarekiko jarrera oinarrizkoak,frustrazioei aurre egiteko gaitasuna, <strong>eta</strong>b.Azkenik, ongi behatu beharko dira ere pertsonaren dimentsio sozialari dagozkiongaitasunak: pertsonen arteko harremanak, tal<strong>de</strong>an aritzeko <strong>eta</strong> bertansartzeko gaitasuna. Behatzekoak dira, adibi<strong>de</strong>z, ikasleak bere ikaski<strong>de</strong>ekin, irakasleekin<strong>eta</strong> ikastetxeko gainerako langileekin, <strong>eta</strong> beste heldu batzuekin dituenharremanak. Behatzeko gai da, halaber, nola aritzen <strong>de</strong>n lan tal<strong>de</strong><strong>eta</strong>n edo ikasle-34
ak elkarrekin egon behar duten egoer<strong>eta</strong>n: ikastetxera sartu <strong>eta</strong> ateatzekoan, jolaslekuan,ibilaldi<strong>eta</strong>n, <strong>eta</strong>barr<strong>eta</strong>n.Hitz gutxitan esanez, ikaslearen dimentsio guztiak hartu behar dira kontutan.Gainera, ebaluazio formatiboan ez da nahikoa izaten gaitasun horiek norainogaratu diren behatzea: beharrezkoa da egiaztatzea, ez nahikoa, or<strong>de</strong>a. Zergatiakjakiteko modua ematen duten datuei begiratu behar zaie: ikaslea zergatik <strong>de</strong>nekintza edo prozesu bat egiteko gai, <strong>eta</strong> ez <strong>de</strong>n gai beste bat egiteko.b) Nor behatu behar <strong>de</strong>n erabakitzea:Behatu baino lehen nor behatu ere erabaki behar da: ikasle bat, ikasle batzuk,lan tal<strong>de</strong>a, edo ikasgelako ikasle guztiak.Bi<strong>de</strong>nabarreko behak<strong>eta</strong>k ez du plangintzarako aukerarik ematen; behatzekomodu sistematikoak, berriz, <strong>de</strong>na aurrikusia edukitzea eskatzen du, <strong>eta</strong> horr<strong>eta</strong>zgainera, zenbat <strong>de</strong>nbora dagoen <strong>eta</strong> behatze egoera bakoitzak behar duenakalkulatzea.c) Non <strong>eta</strong> noiz behatu behar <strong>de</strong>n erabakitzea:Ekintzaren edo hezkuntza egoeraren barnean noiz behatu behar <strong>de</strong>n zehazteakomeni da; ez dira une guztiak egokiak ingurunearen barnean behak<strong>eta</strong> egiteko;beharrezkoa da behatzeko uneen plangintza egitea, baita lekuena ere: ikasgelarenbarnean, jolaslekuan, ibilaldi<strong>eta</strong>n, jolaslekuan sartzerakoan, <strong>eta</strong>b.<strong>Behak<strong>eta</strong></strong> egitean garrantzi handikoak diren aldagaiak plangintzan sartutaegon behar dute, <strong>eta</strong> zein diren adierazi behar da informazioa jasotzean, informazioabaloratzeko behar-beharrezkoa baita zein ingurun<strong>eta</strong>n jaso <strong>de</strong>n jakitea.d) Nola behatu behar <strong>de</strong>n erabakitzea:<strong>Behak<strong>eta</strong></strong> sistematikoak <strong>eta</strong> plangintza baten barnean egiteko zenbait tresnamota erabiltzen da, hala nola, grabak<strong>eta</strong>k, ikasgelako gertaeren egunkariak, kontrolzerrendak, jarraipeneko fitxak, anekdotarioak, <strong>eta</strong> behatze eskalak. Hori<strong>eta</strong>kobatzuk beste batzuk baino egokiagoak dira egunero ikasgelan erabiltzeko, edo,bestela, erabiltzen errazagoak dira.Aukeratutako tresna edozein izanda ere, ezinbestekoa da behak<strong>eta</strong> gidanebaluatu beharreko al<strong>de</strong>rdiak <strong>eta</strong> behatu beharreko ikasleak (banaka <strong>eta</strong> tal<strong>de</strong>ka)zein diren agertzea.35
e) Zeinek behatu behar duen erabakitzea:Normalean eskola ematen ari <strong>de</strong>n irakasleak berak eginen du behak<strong>eta</strong>. Hala<strong>eta</strong> guztiz ere, ez dira beste modu bi<strong>de</strong>ragarri batzuk baztertu behar. Esate baterako,arlo bateko irakasle aditua irakask<strong>eta</strong> koordinatzen ari <strong>de</strong>n bitartean irakasletutoreak behatze lana egin <strong>de</strong>zake, <strong>eta</strong> irakaslea ikasle tal<strong>de</strong>arekin ikasgelakoeguneroko lanean ari <strong>de</strong>nean ere, orientatzaileak edota Pedagogia Terapeutikokoirakasleak edo irakasle laguntzaileak behak<strong>eta</strong> egin <strong>de</strong>zakete.Ez dira beste aukera batzuk ahaztu behar, hala nola, irakasleak gurasoeietxean behatzeko eskatzea, edo irakasle tutoreak ikasgelako tal<strong>de</strong>arekin aritzendiren beste irakasle batzuei ikasle bati edo tal<strong>de</strong>ari buruzko al<strong>de</strong>rdiren bat behatzekoeskatzea.f) Zertarako behatu behar <strong>de</strong>n erabakitzea:Ez dugu ahaztu behar helburua <strong>de</strong>la behak<strong>eta</strong> gidatu <strong>eta</strong> bi<strong>de</strong>ratu behar duena.Hori argi <strong>eta</strong> garbi egon behar du hasieratik. Izan ere, askotan behatze lanabera hartzen da baliozkotzat. I<strong>de</strong>ia hori faltsua da, <strong>de</strong>nbora alferrik galtzea baitazertarakorik gabe edo zentzurik gabe behatzea.g) Plangintza inplizitua <strong>eta</strong> esplizitua:Inork ez du ukatuko aspektu hauek guztiak behak<strong>eta</strong>ren aurretik pentsatubehar direla, baita kontutan eduki ere: ez da adostasunik, or<strong>de</strong>a, idatzi behar direnala ez esaterakoan. Eztabaida horr<strong>eta</strong>n ez gara sartuko, irakasle bakoitzak berelan egiteko moduaren, ohituren, <strong>eta</strong> gorabeheren arabera erabaki behar baitu hori,baina egia da idazterakoan azaldu egiten zaizkigula lehendik ikusi gabeko ñabardurak,beste al<strong>de</strong>rdi batzutan erreparatzen dugula, <strong>eta</strong> errazago hartzen ditugulaerabakiak. Beraz, idaztea plangintzarako tresna egokia <strong>de</strong>la esan <strong>de</strong>zakegu.5. BEHAKETA IKASGELAN<strong>Behak<strong>eta</strong></strong>k zentzu osoa hartzen du kontestu natural<strong>eta</strong>n egiten <strong>de</strong>nean, norbaitenohiko portaera besterik gabe azaltzen zaigunean. Ikasgela da ingurune didaktikonagusia, horregatik da behatzeko toki ezin hobea, irakaskuntza <strong>eta</strong> ikaskuntzaprozesu<strong>eta</strong>rako sarbi<strong>de</strong> erraza baita.36
5.1. Beste ebaluazio prozeduren al<strong>de</strong>an behak<strong>eta</strong>kdituen abantailakIkaskuntza dinamikoa da, <strong>eta</strong> ikasleak hobeki bereganatuko du <strong>eta</strong> ulertuko,izaera dinamiko hori onartzen duten prozedurak erabiltzen badira. Hori <strong>de</strong>la <strong>eta</strong>,behak<strong>eta</strong>k begibistako abantailak ditu beste prozedura batzuen al<strong>de</strong>an, esate baterakoikasleen lanen analisiaren <strong>eta</strong> berariazko frogen al<strong>de</strong>an.<strong>Behak<strong>eta</strong></strong>ri esker antzeman daiteke zein <strong>de</strong>n ikasten ari <strong>de</strong>nari ikasleak hartzendion esanahia, baita nola elkartzen dituen lehendik ikasitakoak <strong>eta</strong> al<strong>de</strong>rdiberriak.Egoera naturala <strong>eta</strong> ikaskuntzaren ingurunea onartzen dituelako, prozedurahori oso egokia da al<strong>de</strong>rdi nabarmen batzu<strong>eta</strong>n erreparatzeko, bestela nekez ezagutukodira <strong>eta</strong>.Ikasleak ikaskuntza egoerarekin, ikaski<strong>de</strong>ekin, irakasleekin <strong>eta</strong> bere buruarekinizaten duen elkarreraginean sakontzeko bi<strong>de</strong>a ematen digu behak<strong>eta</strong>k, beti ere,kontutan izanik bi direla beti elkarri eragiten dioten elementuak <strong>eta</strong> bati emandakoerantzunak besteari eragiten diola, <strong>eta</strong> al<strong>de</strong>rantziz; hau da, bi norabi<strong>de</strong><strong>eta</strong>ko harremanaizaten <strong>de</strong>la elkarreragin hori aldatzen <strong>eta</strong> modulatzen aritzen <strong>de</strong>na. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>izanen da egoera horiek antzematen dituen ebaluazio tresna bakarra.a) Ikaslearen <strong>eta</strong> ikaskuntza egoeraren arteko elkarreragina:Edozein ikaskuntza egoeran ikasleak aurretik barneratutako kontzeptuak,bere estrategiak, prozedurak, plangintzarako gaitasuna, baliabi<strong>de</strong>ak helburuekinharreman<strong>eta</strong>n jartzeko ahalmena <strong>eta</strong>b. erabiltzen ditu. Hori guztia arr<strong>eta</strong>zko behak<strong>eta</strong>baten bi<strong>de</strong>z jakin daiteke.b) Ikaslearen <strong>eta</strong> ikaski<strong>de</strong>en arteko elkarreragina:Zenbait aspektu nabari dakizkioke ikaslean, esaterako, zer azalpen ematendituen egoera baten aurrean, noraino inplikatzen <strong>de</strong>n intelektual <strong>eta</strong> afektiboki,zer prozedura erabiltzen dituen lan-tal<strong>de</strong>an, nolako argudioak ematen dituen besteenarrazoiei erantzuteko...c) Ikaslearen <strong>eta</strong> irakaslearen arteko elkarreragina:Irakaslea ikaslearekin elkarreraginean dabilenean, egoera korapilatsu<strong>eta</strong>nedo kontraesaneko<strong>eta</strong>n jartzen du ikaslea bere ikuspuntuak erabiliz. Kontraesan37
horiek gainditzeko ikasleak egiten dituen ahaleginak <strong>eta</strong> saioak behatzeko moduaizanen du orduan.Egoera hori oso egokia da ikaslearen heltze maila ezagutzeko, baita ikastenari <strong>de</strong>na nola barneratzen duen ikusteko ere.Horr<strong>eta</strong>z gainera, aukera ematen du behatzeko zer egin <strong>de</strong>zakeen ikasleakirakaslearen laguntzarekin edo beste ikaski<strong>de</strong> baten laguntzarekin (garatze al<strong>de</strong>rdihurbila).d) Ikasleak bere buruarekin duen elkarreragina:Ikasleak bere pentsamenduak hizk<strong>eta</strong> bihurtzen dituenean, bere ezagutzaprozedur<strong>eta</strong>z, <strong>eta</strong> eragozpen<strong>eta</strong>z jabetzeko duen gaitasuna aztertu <strong>eta</strong> behatu ahalizaten da, baita zer uste duen ere ikasteko <strong>eta</strong> ikasten segitzeko bere ahalmenariburuz (ikaskuntzaren dimentsio m<strong>eta</strong>kognitiboa).<strong>Behak<strong>eta</strong></strong> oso egokia da batez ere prozedurak <strong>eta</strong> jarrerak, arauak <strong>eta</strong> baloreaknoraino barneratu diren jakiteko. Are gehiago, nekez ebaluatuko dira al<strong>de</strong>rdihoriek behak<strong>eta</strong>ren bi<strong>de</strong>z ez bada.5.2. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako eragozpen arruntenakIrakasleek ikasgelan behatzeko izaten dituzten eragozpen arruntenak era ezberdin<strong>eta</strong>koakdira. Ez dituzte une egokiak bilatzen lasai <strong>eta</strong> poliki behatzeko,edo, bestela, ez dute <strong>de</strong>nborarik izaten. Bestal<strong>de</strong>, ikasle kopuruak baldintzatu egitendu behak<strong>eta</strong> sistematikoa egiteko aukera.Normalean, ekintzen <strong>eta</strong> aldien plangintza on bat egitea behak<strong>eta</strong>ren mese<strong>de</strong>rakoizan daiteke, baina batez ere irakaslearen jarreren aldak<strong>eta</strong> izanen da mese<strong>de</strong>garriena.Izan ere, ikasgelako ekintz<strong>eta</strong>n beste elementu bat bezala sartu behardu behak<strong>eta</strong>.Beste eragozpen batzuk sortzen dira irakasle batzuk ebaluazio prozedurahorr<strong>eta</strong>n artifizialtasuna somatzen dutelako. Kanpoko zerbait iruditzen zaie,ikasleekin duten harremana baldintzatzen duen zerbait. Eta hala da, lan hori berengandiksortzen ez bada, kanpotik eskatutako zerbaiten gisara <strong>eta</strong> inposatutakobeste lan baten gisara hartuko dute, ez baitiote zentzurik aurkituko nolanahi.Irakasleek sendotu egin dute pentsatzeko modu hori, batzutan eskatu eginbaitzaie zehaztasun gehiegiko tresna sofistikatuak erabiltzea <strong>eta</strong>, gainera, ezomen zieten informazio garrantzizkoa ematen lanerako.38
Beste batzutan praktika <strong>eta</strong> esperientzia ezarekin sortzen dira eragozpenak,baina ez da aditua izan behar behak<strong>eta</strong> egiteko; edozein irakaslek, praktika <strong>eta</strong>plangintza piska batekin, ebaluaziorako beste tresna bat balitz bezala erabiliko dubehak<strong>eta</strong>. (Egia da, hala ere, irakasle batzuk behatzeko gaitasun handia dutela,<strong>eta</strong> beste batzuk, berriz, plangintza gehiago behar dutela: beti ere, ikas daitekeentreb<strong>eta</strong>suna da, <strong>eta</strong>, batez ere, praktikarekin hobe daitekeena.)Aurreko horrekin zerikusi handia dauka behatzeko arr<strong>eta</strong> bereizleari buruzkogaitasunak; ikasgelako egoerak ez dira egokienak behatzeko zereginean arr<strong>eta</strong>jartzeko, arr<strong>eta</strong> eskaerak, hasierako mail<strong>eta</strong>n batez ere, etengabekoak direlako.Beste eragozpen batzuk behatzearen helburua <strong>eta</strong> zentzua zein diren ez jakitetikheldu dira, askotan behatzearekin lortu nahi <strong>de</strong>na zehaztu <strong>eta</strong> norbereganatugabe edukitzen baita. Gutxi gora beherako, mugagabeko <strong>eta</strong> hala-holako zerbaitbehatu <strong>eta</strong> aztertu nahi <strong>de</strong>nean, behak<strong>eta</strong>k indarra <strong>eta</strong> eraginkortasuna galtzen du.Al<strong>de</strong>rantziz, irakasleak zenbat <strong>eta</strong> argiago izan zer <strong>eta</strong> zergatik behatu beharduen, orduan <strong>eta</strong> eragozpen gutxiago izanen du. Irakaslearentzat mese<strong>de</strong>garri izatendira behak<strong>eta</strong>rako gidoi bat, bi<strong>de</strong>rakusle bat, ildoak ematen dizkion zerbait,taularen bat edo behatzeko beste edozein tresna.Irakasleak, behatzen duenean, interpr<strong>eta</strong>tu egin behar du behatutakoa. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>guztiak esparru teoriko batean egiten dira <strong>eta</strong> hortxe hartzen dite beren zentzua.Esparru hori unitate didaktikoarena da, horrek arautzen baititu helburu, edukin<strong>eta</strong> baliabi<strong>de</strong> jakin batzuk, <strong>eta</strong> ikaskuntza-irakaskuntza ekintz<strong>eta</strong>n zabaltzenditu. Era berean, curriculumaren garapenerako esparru teoriko diren al<strong>de</strong>tik,konstruktibismoaren ekarpenek ere behatutakoaren analisia <strong>eta</strong> interpr<strong>eta</strong>zioaegiteko tresnak eskain ditzakete. Horrekin ulertuko da nola gerta daitekeen bi irakaslekikasgelako egoera bera modu ezberdin<strong>eta</strong>n interpr<strong>eta</strong>tzea.Azkenik, irakasteko modu ezberdinen <strong>eta</strong> behatze funtzioaren arteko harremanariburuz zenbait ohartarazpen gehiago egingo dugu. Irakasle “emankorrak”ben<strong>eta</strong>n egoten <strong>de</strong>na baino gehiago ikusteko joera izaten dute. Irakasle horiek loturaafektiboa edukitzen dute beren ikasleekin <strong>eta</strong> baikorrak izaki, ikasgelaren <strong>eta</strong>ikasle bakoitzaren martxa onean sinisten dute. Beste batzuk, aldiz, “gogorragoak”izaten dira beren iritzi<strong>eta</strong>n, <strong>eta</strong> ben<strong>eta</strong>n egoten <strong>de</strong>na baino gutxiago ikustekojoera izaten dute. Beste batzuk, berriz, iritzia “orekatzeko” joera izaten dute <strong>eta</strong>ñabardurak <strong>eta</strong> al<strong>de</strong>rdi bereizleak galtzen dituzte, kontrolatu gabeko aurriritziengatikedo ohartzeko gaitasun ezagatik. Beti ere, behatzeko modu guzti horien eragozpenakbaztertu edo kontrolatu egin daitezke irakaslea hori<strong>eta</strong>z konturatzenbada, <strong>eta</strong> lehen esan dugun bezala, lan tal<strong>de</strong>aren bitartez.39
5.3. Irakaslearen behak<strong>eta</strong> ahalbi<strong>de</strong>ratzen duten irakaskuntzaikaskuntzaekintzen ezaugarriakEz dira ikasgelako ekintza guztiak egokiak edozein gauza behatzeko. Batzukbeste batzuk baino esanahi gutxiagokoak dira, beste batzuk bezain interesgarriakez diren buru barneko prozesuak sortarazten dituzte edota irakasleariikasleak hobeki ezagutzeko informazio interesgarria ematen ez dioten egoerak.Honako hauek izaten dira behak<strong>eta</strong> aberatsa egiteko modua ematen dutenekintzen ezaugarriak:a) Ikaslearen buru barneko prozesuak, bere pentsamol<strong>de</strong> berezkoak adieraztendituztenak, “in situ” behatzeko aukera ematen dute. Hau da, behatzailearentzategintza “gar<strong>de</strong>nak” izaten dira batzuk, <strong>eta</strong> beste batzuk, or<strong>de</strong>a, “ilunak”, ikaslearenedo tal<strong>de</strong>aren pentsamedu prozesua jarraitzeko zailtasun handia ematendutenak. Badira beren diseinuan une edo aldi bi<strong>de</strong>ratuak dituzten ekintzak behak<strong>eta</strong>rimese<strong>de</strong> egiten diotenak.Berdin gertatzen da jarrerekin <strong>eta</strong> tal<strong>de</strong> lanarekin zerikusirik duten zenbaital<strong>de</strong>rdirekin. Ekintzak al<strong>de</strong>rdi hori berezko baldin badu, errezago izanen da analisia<strong>eta</strong> behak<strong>eta</strong> egitea.b) Ikasleak zentzua antzeman behar die ekintzei, <strong>eta</strong> horiek garatzeko prozesuzentzudunak sortu behar ditu. Ekintzak zenbat <strong>eta</strong> gehiago urrundu planteamentuitxi <strong>eta</strong> errepikatzaile<strong>eta</strong>tik, <strong>eta</strong> zenbat <strong>eta</strong> gehiago hurbildu “aztertu”,“arazoei irtenbi<strong>de</strong>a eman”, “iritzia eman” <strong>eta</strong> horrelako prozesu<strong>eta</strong>ra, orduan <strong>eta</strong>egokiagoak izanen dira garrantzizko al<strong>de</strong>rdiak behatzeko.c) Une edo aldi ezberdinak aurrikusten dituzten ekintzek une edo aldi hori<strong>eta</strong>kobakoitzaren al<strong>de</strong>rdi berezkoak behatzeko aukera ematen dute. Hona hemenekintza horien adibi<strong>de</strong> batzuk: aurretiko ezagutza piztea, informazioa biltzea,mota ezberdin<strong>eta</strong>ko informazioak uztartzea, aplikatzea, laburbiltzea, <strong>eta</strong>b. Ekintzahoriek beren diseinuan daukate behak<strong>eta</strong>ren egitura <strong>eta</strong> edukina.5.4. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>n adierazleek daukaten zereginaIrakaskuntza-ikaskuntza ekintzak ongi eginak direnean, asmatu egin daitezke,beren garapeneko une edo aldi ezberdin<strong>eta</strong>n, irakasleak garrantzizkotzat hartzendituen gal<strong>de</strong>ra batzuk. Berdin da nola idazten diren; behak<strong>eta</strong>ren adierazleakdira.40
Orokorrean esan daiteke adierazleen garrantzia handia <strong>de</strong>la hezkuntzan <strong>eta</strong>irakaslearen behatze lana bi<strong>de</strong>ratu <strong>eta</strong> gidatu egiten dutela. Hona hemen adibi<strong>de</strong>batzuk: helburu orokorrak, helburu didaktikoak, ebaluazio irizpi<strong>de</strong>ak, ekintza didaktikoaksortzen dituen gal<strong>de</strong>rak, nabarmentzekoak diren ekintzaren puntuak,<strong>eta</strong>b.Bildu egiten dute ikaslearen pentsatzeko, sentitzeko edo aritzeko moduarekinzerikusirik daukan garrantzizko informazio guztia, irakaskuntza-ikaskuntzaekintzen garapenean agertzen <strong>de</strong>na. Unitate didaktikoaren helburu<strong>eta</strong>tik (ekintzarekinsortzen diren gal<strong>de</strong>rak, irakaslearentzat nabarmentzekoak diren ekintzarenaldiak...) sortzen dira behatzeko adierazle zehatzenak.Ez da baliozko behak<strong>eta</strong>rik adierazlerik gabe; horiek ematen digute ikasleenestrategiak, prozedurak, <strong>eta</strong> buru barneko ekintzak baloratzeko bi<strong>de</strong>a. Badira orokorreanadierazitako adierazleak, <strong>eta</strong> zehazki <strong>eta</strong> bereziki adierazitakoak ere bai.<strong>Lehen</strong>goak aberatsagoak dira esanahiaren al<strong>de</strong>tik, <strong>eta</strong>, ingurune <strong>eta</strong> egoeraezberdin<strong>eta</strong>ra moldatuz, zehaztasun ugari onartzen dute. Edukina <strong>eta</strong> inguruneakontutan hartuz zehazten badira, behatze lana erraztuko dute.41
<strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako tresnakII. Kapitulua
1. BEHATZE TRESNAK<strong>Behak<strong>eta</strong></strong> ikasgelan egin ahal izateko tresnak eduki <strong>eta</strong> erabili behar dira.<strong>Ebaluazioa</strong>ri dagokionez, neurri praktiko bihurtzen ez diren asmo onak baliorikgabekoak dira. Hori <strong>de</strong>la <strong>eta</strong>, curriculum proiektuak ebaluazioari buruzko printzipioakeduki behar ditu, <strong>eta</strong> horiek gauzatzeko tresnak.Irakasle askok tresnak eskatzen dituzte behin <strong>eta</strong> berriz, kendu eginen dietelakoanbehak<strong>eta</strong> sistematikoak ebaluazio formatiboa egiteko eskatzen dituenhausnark<strong>eta</strong> <strong>eta</strong> lank<strong>eta</strong>.Beste irakasle batzuk, aldiz, artifizialtzat jotzen dituztelako <strong>eta</strong> beren ustezirakasle <strong>eta</strong> ikasleen askatasuna <strong>eta</strong> burujab<strong>eta</strong>suna trabatzen dituztelako, gaitzestendituzte behak<strong>eta</strong>rako tresnak. Ikasgelatik <strong>eta</strong> eguneroko eskola lanetik kanpodau<strong>de</strong>n artifiziotzat hartzen dituzte. Beren memoria <strong>eta</strong> intuizioan oinarritzen diraikasleak ebaluatzeko.Tresna horien kontra beste jarrera gaitzesle bat ere bada; zergatia, berriz, ezberdinada. Jarrera hori duten irakasleen iritzian behak<strong>eta</strong> ez da ebaluazioarenhelburuarekin bat heldu, fidagarritasunik gabekoa <strong>de</strong>lako <strong>eta</strong> ezerosoa. Subjektibitatezbetea <strong>de</strong>la uste dute, <strong>eta</strong> beste prozedura “ekonomikoagoak”, “errazagoak”<strong>eta</strong> “objektiboagoak” nahiago dituzte, esate baterako, kontrolak <strong>eta</strong> berariazkofrogak.45
Kontrako ohartarazpen horiek guztiak entzuteko <strong>eta</strong> kontutan hartzeko modukoakdira behak<strong>eta</strong> tresnak erabiltzerakoan, baina ez dute tresna egoki horrenerabilpena galarazten.1.1. Diseinatu ala prestatutako tresnak erabili?Curriculum-proiektuaren al<strong>de</strong>rdi honi buruz irakasle tal<strong>de</strong>ek zehaztasunakegin <strong>eta</strong> erabakiak hartu behar dituztenean, hori da sortzen zaien gal<strong>de</strong>ra. Prestatutakotresnak erabiltzeko aukera hartzen duten irakasleek honako al<strong>de</strong>rdiok baloratzendituzte:a) Erabilgarritasuna:Irakurtzen dituztenean somatzen badute beren lan egiteko moduarekin ezdirela bat heldu, edota garrantzizkotzat hartzen dituzten al<strong>de</strong>rdiak jasotzen ez dituztela,normalean berehala baztertzen dituzte. Batzu<strong>eta</strong>n itxuraz onartzen dituzte,baina ez dituzte erabiltzen gero.b) Erabiltzeko erraztasuna <strong>eta</strong> ekonomia:Irakasleek gaitzetsi egiten dituzte tresna luzeegiak <strong>eta</strong> zehaztasun gehiegikoak,<strong>eta</strong> errazak, bi<strong>de</strong>ragarriak <strong>eta</strong> praktikoak direnak, berriz, ia <strong>de</strong>nek erabiltzendituzte. Oker egin gabe esan daiteke ebaluazio tresna bat ona <strong>de</strong>la, <strong>eta</strong> erabiltzen<strong>de</strong>la, irakaslearen irakasteko asmoekin bat egiten duenean. Irakatsi nahiduenarekin ados baldin badago, balioa emanen dio <strong>eta</strong> erabili eginen du. Bestela,bere irakasle lanerako gauza arrotzatzat hartuko du, ez du baloratuko, <strong>eta</strong>, kasurikonenean ere, mekanikoki erabiliko du.c) Egokitzeko ahalmena:Oso zaila izaten da ikastetxe batetik kanpo egindako tresna, bere curriculumproiektuaren erabakiekin zerikusirik ez duena, hango irakasleen beharr<strong>eta</strong>ra egokitzea.Horregatik irakasleek baloratu egiten dute kontestu <strong>eta</strong> egoera bakoitzeraegokitzeko tresnen ahalmena.Nolanahi ere, tresna batzuk hain orokorrak <strong>eta</strong> moldagarriak izanik, baliogutxikoak izaten dira ematen duten informazio eskasagatik.46
d) Al<strong>de</strong>rdi formalak:Teorian balio gutxi eman bazaie ere, al<strong>de</strong>rdi hauek praktikan kontutan hartzekoakdira. Irakasleak tresna ongi aurkeztuak <strong>eta</strong> egituratuak, <strong>eta</strong> irakurterrezakbehar ditu, bere arr<strong>eta</strong> toki ezberdin<strong>eta</strong>n jartzea eskatzen dioten egoeratan erabiltzeko.Tresna horiek ikastetxean bertan egiten badira, aipatu muga guztiak gaindituahalko dira <strong>eta</strong> aspektu positiboak indartu. Bestal<strong>de</strong>, ikasgelako, zikloko edoikastetxeko egoeraren araberako tresnak egiteko ezinbestekoa da beste tresna batzukerabiltzea, pistak <strong>eta</strong> i<strong>de</strong>iak hartzeko.1.2. Irakasle bakoitzak ala irakasle ta<strong>de</strong>ak egin behar ditu tresnak?Askotan tresnak ikasgelako programazioari zuzenean egokitu behar zaizkio(nola aritzen diren ikasleak ekintza batean, zein diren problema baten zailtasunak...),<strong>eta</strong> horregatik normala da unitate didaktikoen garapenaz arduratzen <strong>de</strong>nirakasleak bere ildoak ireki <strong>eta</strong> bere behatzeko tresnak sortzea. Hala ere, besteeniritziei esker, tal<strong>de</strong> lanak aberastu <strong>eta</strong> hobetu egiten du emaitza, <strong>eta</strong> irakaslearenlagungarri izaten da bere lanean isolamendu <strong>eta</strong> partzialtasuna somatzen baditu,horiek gainditzeko.Beste batzu<strong>eta</strong>n, behak<strong>eta</strong>k curriculum koordinazioarekin lotutako al<strong>de</strong>rdiakhartzen ditu: ahozko komunikazioaren behak<strong>eta</strong>rako gidoia, anekdota erregistroa,zikloko oinarrizko al<strong>de</strong>rdiei buruzko kontrol zerrenda... Horrelako<strong>eta</strong>nebaluazio tresnaren diseinua tal<strong>de</strong> lanean egin behar da.Unitate didaktikoa nola aplikatzen <strong>de</strong>n baloratzeko tresnak egiten direneanirakasle tal<strong>de</strong>ak ere parte har <strong>de</strong>zake. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>ren bi<strong>de</strong>z irakaskuntza-ikaskuntzaekintzak nola aplikatzen diren baloratzeak bi<strong>de</strong> ematen du irakaskuntza etengabehobetzeko, <strong>eta</strong> helburuak <strong>eta</strong> emaitza elkarri egokitzeko.1.3. Tresna irekiak ala itxiak?Behatzeko erabiltzen diren tresnak ezberdinak dira egituraren al<strong>de</strong>tik. Esaterako,anekdota erregistroa zehaztasun gutxikoa izaten da, <strong>eta</strong> kontrol zerrendak,berriz, behatu beharreko gaia ahalik <strong>eta</strong> gehien zehazten du.47
Ondoko koadroan behatze tresnen al<strong>de</strong>koak <strong>eta</strong> kontrakoak jasotzen dira,behatu beharreko gaien zehaztasun mailaren arabera.AbantailakGutxi bi<strong>de</strong>ratutako tresnak• Aurrikusi gabeko al<strong>de</strong>rdiakbehatzeko modua ematen dute• Ikaslearen nortasuna <strong>eta</strong>izateko modua antzematekoegokiagoak• Informaziorik aberatsena <strong>eta</strong>kalitatezkoena ematea• Gaitasun heuristiko handiagoa• Behatzailearen nagusitasunhandiagoaAsko bi<strong>de</strong>ratutako tresnak• <strong>Behak<strong>eta</strong></strong> errazten duteezaugarri oso zehatzakbakarrik behatzen dituztelako• Informazio homogenoa,tratamendu <strong>eta</strong>konparaziorako erraza• Behatzaileak prestakuntzagutxiago behar du• Behatzailearensubjektibitasuna gehiagokontrolatzeaKontrakoak• <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>ren subjetibitatehandiagoa• Behatzean informazioa galdaiteke• Erabiltzeko eragozpenak,behatzailearen gaitasunarenarabera• Tal<strong>de</strong> baten informazioaantolatzeko zailtasunhandiagoa• Aurrikusi gabeko ezaugarrinabarmenak ez dirabehatuko• <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>ren artifizialtasunhandiagoa• Behatzailea <strong>eta</strong> tresnaelkarri egokitzeko beharra• Tresnak jasotzen ez dituennortasun ezaugarriak galduegin daitezkeIkusten <strong>de</strong>n bezala, tresna mota bakoitzak baditu bere kontrako <strong>eta</strong> al<strong>de</strong>koak;horregatik, behak<strong>eta</strong>ren helburuak, ikasgelako egoerak <strong>eta</strong> irakasleak erabakikodute noiz erabili bat edo bestea.48
1.4. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong> bi<strong>de</strong>ratzen duten tresnak<strong>eta</strong> sistematizatzen dutenak<strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako tresn<strong>eta</strong>n, badira behatze lana bi<strong>de</strong>ratzeko <strong>eta</strong> gidatzeko egokiagodirenak, <strong>eta</strong> bildutako informazioa antolatu <strong>eta</strong> sistematizatzeko egokiagodirenak.<strong>Behak<strong>eta</strong></strong>n hiru aldi bereiziko ditugu:• Behatu baino lehen ➯ tresnak egitea.• Behatzerakoan ➯ tresna aplikatzea.• Behatu ondoren ➯ informazioa lantzea.Tresnak egiteaTresna aplikatzeaInformazioalantzeaOndoko atal<strong>eta</strong>n ikastetxe<strong>eta</strong>n gehien erabiltzen diren tresnak <strong>de</strong>skribatu,<strong>eta</strong> horiek egiteko, erabiltzeko <strong>eta</strong> hobetzeko orientabi<strong>de</strong>ak ematen dira.2. BEHAKETA GIDATU ETA BIDERATZEN DUTEN TRESNAKBi<strong>de</strong>nabar egiten <strong>de</strong>n behak<strong>eta</strong>n errealitateak berak ematen digu behatzearenobjektua. Deigarri iruditzen zaiguna behatzen dugu, baina hezkuntzaren al<strong>de</strong>tikbegiratuz ez da beti garrantzizkoena <strong>eta</strong> interesanteena.Egoera didaktikoak gar<strong>de</strong>nagoak <strong>eta</strong> esplizituagoak dira begi kritikoekinbegiratzen diegunean, begibistakoa gainditzen saiatu, <strong>eta</strong> beren al<strong>de</strong>rdi egokiakaukeratzen ditugunean. Hau da, zeri begiratu jakinda behatzen dugunean.49
Esan daiteke behatze tresnek bi mailatan egituratzen dutela irakaskuntzaikaskuntzaegoera bat: ulertzeko <strong>eta</strong> ezagutzeko garrantzizkoa iruditzen zaigunaadierazten duen maila, <strong>eta</strong> horr<strong>eta</strong>rako garrantzizkoa ez <strong>de</strong>n maila. Komunikazioarenteoriaren hitzak erabiliz esan daiteke behatze tresnek “mezua” <strong>eta</strong> “zarata”bereizteko balio dutela, edo, Gestalt teoriaren arabera, adierazia <strong>eta</strong> adierazleabereizteko.Hezkuntz kontestuan zer behatu nahi <strong>de</strong>n jakitea zer irakatsi nahi <strong>de</strong>n jakiteada. Behatze lan abstraktuak ez du zentzurik. Lan horr<strong>eta</strong>n asmo argi <strong>eta</strong> esplizitubatek izan behar du gidaria, horrek bereiziko baitu zer behatu nahi <strong>de</strong>n. Irakasleaskok beren behatze tresn<strong>eta</strong>n beha daitekeen guztia hartzeko joera dute;hau da, edozein aukera ahal <strong>de</strong>n guztia behatzeko erabiltzen dute, ahalik <strong>eta</strong> informaziogehiena biltzeko. Ohitura horrek kalte egiten dio behatze lanari, luzeegia<strong>eta</strong> nahasia bihurtzen du, <strong>eta</strong>, horregatik, irakasle askok behatzeari utzi egitendiote.Behatzearen emaitza ez da neutroa, behatzailearen erreferentzia esparruarenaraberakoa da, berak arloari buruz <strong>eta</strong> hezkuntzari buruz dauzkan pentsamol<strong>de</strong>arenaraberakoa, bere itxaropenen araberakoak... Behatze tresna bat egitean aurrikuspenhoriek guztiak agerian jartzen zaizkigu, irakasleari berari ere bai. Horregatikbehatzeko tresna bat diseinatzearekin batera bakoitzaren i<strong>de</strong>ia pedagokikoeiburuzko hausnark<strong>eta</strong> egiten da.Tresnen zeregina lana gutxiagotzea da; behak<strong>eta</strong>k ematen dituen aukeraguzti<strong>eta</strong>tik batzuk onartu <strong>eta</strong> beste batzuk baztertu egiten ditugu, <strong>eta</strong> gure arr<strong>eta</strong>bereizlea bihurtzen da.Hala <strong>eta</strong> guztiz ere, zer merezi duen behatzea erabakitzeko lan esperientziagutxieneko bat behar da. Pertsona guztiak, or<strong>de</strong>a, ez dira treb<strong>eta</strong>sun beraren jabe,batzuk zorrotzagoak dira beste batzuk baino, batzuk analisia egiteko trebeagoak,<strong>eta</strong> ohartarazpenak egiteko argiagoak. Hori <strong>de</strong>la <strong>eta</strong>, tresnak diseinatzeari dagokionez,tal<strong>de</strong> lanak emaitza hobeak bermatzen ditu.Behatzailea ez da gauza guzti<strong>eta</strong>n egoten <strong>de</strong>n hori<strong>eta</strong>koa: nahi duguna behatzendugu (garrantzizkoa iruditzen zaiguna), dakiguna (tresna egokiak diseinatuz),<strong>eta</strong> ahal duguna (eskola ingurune korapilatsu<strong>eta</strong>n tresna aplikatuz).Ikasgel<strong>eta</strong>n erabiltzen ohi diren tresna nagusiak <strong>de</strong>skribatuko ditugu ondoren.Argien iruditu zaizkigun hitzak erabili ditugu <strong>eta</strong> gure behatze mo<strong>de</strong>loarigehien egokitzen zaizkionak: batzu<strong>eta</strong>n zenbait autore <strong>eta</strong> eskolak ez ditu hemengohitz berak erabiltzen.50
Honako tresna hauek <strong>de</strong>skribatuko ditugu:• <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako gal<strong>de</strong>ra sorta.• <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako gidoia.• Gal<strong>de</strong>ra zerrenda.• Kontrol zerrenda.• Estimazio eskalak.2.1. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako gal<strong>de</strong>ra sorta<strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako gal<strong>de</strong>ra sortak irakaslearen ardurako gal<strong>de</strong>rak jasotzen ditu.Gal<strong>de</strong>ra gisara adierazten dira gero behatzearekin erantzunak eman nahi zaizkielako.Tresna hau irakaslearen jarrera ikertzaileari dagokio. Horrek behatu egitendu hobeki ulertzeko, irakaskuntzaren praktikaren ondorioei buruz bere ezagutzazabaltzeko.Ez dira gal<strong>de</strong>ra erretorikoak; bere lanean hobetzeko gertu dagoen irakasleariaxola zaizkion gal<strong>de</strong>rak dira. Irakurritako gauz<strong>eta</strong>tik, lan praktikatik, i<strong>de</strong>iakaurkatzetik, koordinazio biler<strong>eta</strong>tik <strong>eta</strong> horrelako<strong>eta</strong>tik sortutako gal<strong>de</strong>rak dira.Zientzia ikerket<strong>eta</strong>n hipotesiek izaten duten zeregina izaten dute.Batzu<strong>eta</strong>n modu orokorregian adierazten direlako behatze gida <strong>eta</strong> ildoa izatekobalioa galtzen dute. Adibi<strong>de</strong>z, irakasle batek bere buruari gal<strong>de</strong>tzen badio“nire ikasleek zergatik ez dute irakurritakoa ulertzen?”, nekez emanen dio irtenbi<strong>de</strong>agal<strong>de</strong>rari ikasleek nola irakurtzen duten behatuz.Gal<strong>de</strong>rek zerikusi handia izan behar dute irakaslea irakasten ari <strong>de</strong>narekin,ekintza didaktikoarekin. Hau da, irakasle bat <strong>eta</strong> bere ikasleak sailkapena lantzenari badira, irakasleak gal<strong>de</strong>ra bat egin diezaioke bere buruari: “ikasleak sailkatzeanbi irizpi<strong>de</strong> erabiltzeko gai ote dira?”. Gal<strong>de</strong>ra hori egoerari egokitzen zaio,ekintza didaktikoarekin zerikusia duelako, baita irakaskuntza-ikaskuntza egoerazehatzarekin ere. Ez da irakaslearen arr<strong>eta</strong> sailkapen horiek egiteko irakasle batgai <strong>de</strong>n ala ez; jakin nahi duena da bere ikasleak, arik<strong>eta</strong> horiekin, erabiltzen aridiren material horrekin, <strong>eta</strong> bere ildoei jarraikiz, gai ote diren sailkapen mota horiekegiteko.51
2.1.1. Gal<strong>de</strong>ra sorta diseinatzeaNormalean hezkuntzaren plangintza <strong>eta</strong> programazio aldian sortzen diragal<strong>de</strong>rak. Askotan curriculum proiektua eztabaidatzeko saio<strong>eta</strong>n: edukinen sekuentziazioa,gaitasunen lehentasuna erabakitzea, metodologia <strong>eta</strong> materialei buruzkoerabakiak, <strong>eta</strong>b. Beste batzu<strong>eta</strong>n, berriz, unitate didaktikoa zehaztean <strong>eta</strong>ekintza didaktikoak asmatzean.Tresna hori, tresnatzat har badaiteke, erabili ahal izateko irakasleei erabakiakhartzeko aukera ematen dien curriculum ireki <strong>eta</strong> malgua da behar da.Gal<strong>de</strong>ra sortan gal<strong>de</strong>rak gutxi egon behar du: hiruzpalau, edo, gehienez ere,bost; gal<strong>de</strong>ra gehiagorekin gal<strong>de</strong>ra sortaren itxurako behak<strong>eta</strong>rako gidoia izandaiteke. Irakaslearentzat berarentzat ere gal<strong>de</strong>rak argiak izan behar dute, <strong>eta</strong>, zeresanik ez, irakasle tal<strong>de</strong>arentzat. Eta, azkenik, idatzita egon behar dute. Irakasleaskok ez dute gal<strong>de</strong>ra horiek idazteko ahalegina egiten. Beren memorian sinistendute. Idazteak baditu, or<strong>de</strong>a, al<strong>de</strong>rdi onak: pentsamendua argitzen laguntzen du,sintaxi kontua baino zerbait gehiago baita adierazpen zuzena bilatzea. Irakasleagehiago inplikatzen du <strong>eta</strong> informazioa biltzeko <strong>eta</strong> sistematizatzeko erraztasunaematen du. Gal<strong>de</strong>rak idatzita ez badau<strong>de</strong> nekez idatziko dira erantzunak.2.2. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako gidoia<strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako gidoia eskema bat da, behatu beharreko puntu guztiak antolatutajasotzen dituena. Hortaz, behak<strong>eta</strong> bi<strong>de</strong>ratzeko balio du. Berdin erabil daitekeprozesuak (egoera didaktiko errealak) aztertzeko <strong>eta</strong> ondorioak (lan idatziak,grabak<strong>eta</strong>k, eskola lanak, <strong>eta</strong>b.) aztertzeko.Gidoiak gaien araberakoak edo sekuentzien araberakoak izan daitezke. <strong>Lehen</strong>engoekbehatu beharreko puntuak eskema logiko baten arabera antolatzen dituzte(atalak, azpiatalak...). Askotan sistema <strong>de</strong>zimala erabiltzen da zatiak egituratu<strong>eta</strong> antolatzeko.Gidoi sekuentzialek ekintzaren garapenaren araberako <strong>de</strong>nbora sekuentziajakin bati jarraitzen diote. Hau da, une bakoitzean zer behatu behar <strong>de</strong>n jakinaraztendute.Erdi egituratutako tresna da, <strong>eta</strong> horregatik egituratuen <strong>eta</strong> egituratu gabekoenal<strong>de</strong>rdi on batzuk biltzen ditu, <strong>eta</strong> arestian ezagutarazitako al<strong>de</strong>rdi txar batzukgainditzen ditu.52
Ongi egindako gidoi baten ezaugarriak erraztasuna, koherentzia <strong>eta</strong> egoerariegokitzeko ahalmena izan behar dute. Ben<strong>eta</strong>ko balioa duen gidoia erraz samarrada, horrek memorizazioari <strong>eta</strong> kontsulta azkarrari laguntzen baitie.Gidoiek barne koherentzia behar dute, logikoa edo <strong>de</strong>nborazkoa, <strong>eta</strong> egoera<strong>eta</strong> behar bakoitzari egokitu behar zaizkio. Hori <strong>de</strong>la <strong>eta</strong>, zaila izaten da beste inguruneedo egoera batzu<strong>eta</strong>n prestatutako gidoiak erabiltzea.2.2.1. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako gidoia diseinatzea<strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako gidoia egitea erraz samarra da. Hiru aldi bereiz daitezke diseinuan:i<strong>de</strong>iak bilatzea, horiek antolatzea, <strong>eta</strong>, azkenik, gidoia idaztea.2.2.1.1. I<strong>de</strong>iak bilatzea:Prozesuko unerik garrantzizkoena da. Irakasle batek edo irakasle tal<strong>de</strong> batekzer behatu argi ikusten badu, lanaren zati bat aurreratu izanen du. Baina askotanez da hori gertatzen. Orduan i<strong>de</strong>iak sortarazteko teknika batzuk erabil daitezke.Hona hemen ezagunenak: i<strong>de</strong>ien zurrunbiloa, mapa semantikoak, hitz klabeak,<strong>eta</strong> gal<strong>de</strong>ra heuristikoak.Ondoren laburbildurik azalduko ditugu teknika horiek.• I<strong>de</strong>ien zurrunbiloa egiteko paper batean edo harbelean idatzi behar da behatunahi <strong>de</strong>narekin zerikusirik duen edozer. Banaka edo tal<strong>de</strong>ka egin daiteke.Egiterakoan balorazioa <strong>eta</strong> iritzi kritikoakal<strong>de</strong> batera uzten saiatu behar da. I<strong>de</strong>ienugaritasuna da interesgarriena, nahita <strong>eta</strong> oharkabean burura heltzen diren i<strong>de</strong>iaguztiak biltzea.Ikus ditzagun teknika honen laguntzaile izan daitezkeen kontseilu batzuk(1) :1. Koadro hau liburu hon<strong>eta</strong>tik hartua da: Daniel CASSANY: La cocina <strong>de</strong> la escritura, Anagrama,Bartzelona.53
I<strong>de</strong>ien zurrunbiloa egiteko kontseiluak• Guzti-guztia idatz ezazu, baita begibistakoa, zentzugabea, edo barregarriairuditzen zaizuna ere. Ez ezazu ezer baztertu! Zenbat <strong>eta</strong> i<strong>de</strong>iagehiago atera, orduan <strong>eta</strong> aberatsago izanen da testua. Aurrerago probetxagarrigerta dakizuke behin pobrea edo eroa iruditu zitzaizun i<strong>de</strong>ia.• Ez itzazu oraingoan i<strong>de</strong>iak baloratu. Geroago izanen duzu gustoko ezduzuna kentzeko aukera. Erabil ezazu energia guztia i<strong>de</strong>iak bilatzekoprozesu sortzailean.• I<strong>de</strong>ia bat gogora ekartzeko hitz soilak <strong>eta</strong> esaldiak idatzi. Ez ezazu <strong>de</strong>nborarikgaldu esaldi osoak <strong>eta</strong> zehaztuak idatziz. Azkar idatzi beharduzu pentsamenduari jarraitzeko. Papera, oraingoan, zure gogoaren luzapenabesterik ez da.• Ez arduratu gramatikarekin, kaligrafiarekin edo aurkezteko moduarekin.Zuk bakarrik irakurriko duzu papera. Berdin da faltak, zirriborroakedo lerro okerrak egiten badituzu ere.• Paperaren espazioa jostazeko erabili. Egin geziak, zirkuluak, lerroak,marrazkiak. I<strong>de</strong>iak modu grafikoan markatu. Multzotan jar itzazu. Marrazitzazu.• I<strong>de</strong>ien iturria agortzen zaizunean, berriz irakurri idatzitakoa <strong>eta</strong> bilatzenjarraitzeko ondorengo teknikak erabili• Mapa semantikoak. I<strong>de</strong>iak sortarazteko beste teknika bat da. I<strong>de</strong>ia nagusibat abiapuntutzat hartu <strong>eta</strong> bata besteari lotutako i<strong>de</strong>iak garatu <strong>eta</strong> ikusteko moduangorpuztu behar dira. Teknika honek sormena bizteko balioa izan <strong>de</strong>zake.Ikus <strong>de</strong>zagun testuen ulermena behatzeko mapa semantiko bat:54
NagusiakBigarrenmailakoakBi<strong>de</strong>nabarazaldutakoakArauzkoakAdierazleakIrakastekoakBestebatzukI<strong>de</strong>iakTestu motakTestuen ulermenaNola egokitzenzaizkion adinariEstrategiakIkasleeninplikazioaBerrizirakurtzeaKanpokokontsultaHipotesiak Motibazioa ArdurakIrakurtzearenhelburuakIkusten <strong>de</strong>nez, i<strong>de</strong>ia nagusi bat abiapuntutzat hartu <strong>eta</strong> hortik bigarren mailakoi<strong>de</strong>iak sortzen dira, <strong>eta</strong> hori<strong>eta</strong>tik beste batzuk <strong>eta</strong> horrela... Teknika haui<strong>de</strong>ia orokorren barnean dau<strong>de</strong>n beste batzuk aterarazteko erabiltzen da.• Hitz klabeak. Teknika honen bi<strong>de</strong>z erabiltzen diren material<strong>eta</strong>tik <strong>eta</strong> dokumentu<strong>eta</strong>tik(testu liburuak, curriculum proiektua, programazioak, unitate didaktikoak,kontsulta liburuak...) behatu beharrekoari dagozkion hitzak harrapatzendira. Hitz horiek gaitasun heuristiko handikoak dira beren kontestutik kanpoaztertzen badira. Garrantzia handia hartzen dute.Hain zuzen ere arloen curriculuma hitz sugerenteen iturri izaten da. Hitzaurreanedota helburuei, edukinei <strong>eta</strong> ebaluazio irizpi<strong>de</strong>ei dagozkien atal<strong>eta</strong>n hitzklabe asko bilatzeko aukera izanen dugu, <strong>eta</strong> i<strong>de</strong>iak bilatzeko garai hon<strong>eta</strong>n laguntzahandikoak izan daitezke.55
Ikus <strong>de</strong>zagun orain adibi<strong>de</strong> bat:Irakasle tal<strong>de</strong> batek behak<strong>eta</strong>rako gidoi bat egin nahi du “informazioarentratamenduari buruzkoa”, zikloan zehar al<strong>de</strong>rdi horren jarraipena egiteko asmoz.Zikloaren koordinatzaileak <strong>eta</strong>pako helburu orokorren fotokopiak atera ditu, baitaInguruaren Ezaguera <strong>eta</strong> Hizkuntza arloen curriculumenak ere (Arloko sarrera,helburuak, edukinak: kontzeptuak, prozedurak, jarrerak <strong>eta</strong> ebaluazio irizpi<strong>de</strong>ak).Hori egin ondoren, irakasle bakoitzak atera eginen ditu informazioaren tratamenduaridagozkion hitz klabeak, fotokopi<strong>eta</strong>n hitz horiek azpimarratuz edomarkatuz. Gero, koordinazio bileran, emaitza elkarri jakinarazi, <strong>eta</strong> hurrengo hitzklabeen zerrenda eginen dute:Hitz klabeak: “Informazioaren tratamendua”• Aurrerapenaren lerroa• Interpr<strong>eta</strong>zio klabeak• Estrategiak prestatzea• Informazioa eskuratzea• Informazioa lantzea• Sistematizazioa• I<strong>de</strong>ntifikazioa• Sailkapena• Protokoloak• Plangintza• Interpr<strong>eta</strong>zioa• Analisi kritikoa• Tal<strong>de</strong>ari dagozkion ekintzak• Gauza esanguratsuak• Adieraztea• Diseinatzea• Arakatzea• Informazioa norbereganatzea• Kontsultarako teknikak• Erregistro sistematikoa• Fitxategiak• Burujab<strong>eta</strong>suna• Zehaztasuna• <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako koa<strong>de</strong>rnoak erabiltzea• Grafikoak, taulak, ardatzak• <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>• Hiztegiak erabiltzea...• Inkestak, gal<strong>de</strong>rak• Monografiak egitea• Erakusk<strong>eta</strong>k• ...56
Teknika honen helburua i<strong>de</strong>iak m<strong>eta</strong>tzea da; i<strong>de</strong>ia hori<strong>eta</strong>ko batzuk egokiak<strong>eta</strong> beste batzuk ez. Aukera ondoren eginen da, gidoian azalduko diren i<strong>de</strong>iak bereizi<strong>eta</strong> antolatu behar direnean.• Gal<strong>de</strong>ra heuristikoak. Heuristika asmatzearen artea da. Gal<strong>de</strong>ra heuristikoakgauzak asmatzen edo iradokitzen laguntzeko gal<strong>de</strong>rak dira. Nor? Non?Noiz? Zergatik? Nola? Zer?... gal<strong>de</strong>rek informazio baliotsuzko erantzunak ateraraztendituzte.Balio berekoak dira ondoko hauek ere: Nola <strong>de</strong>finituko litzateke...? Zeindira ....-en antza daukaten gauzak? Zertan dira antzekoak <strong>eta</strong> zertan ezberdinak...?Zergatik gertatzen da...? Nola arrazoituko nuke...?Ikus <strong>de</strong>zagun ulertutako mezuak ahoz laburbiltzeko gaitasuna behatzekoadibi<strong>de</strong> bat.Gal<strong>de</strong>ra heuristikoak: ahozko laburpenaNork? Ahozko laburpenak egiteko gai al dira haurrak?Nolakoak dira haurren ahozko laburpenak?Noiz da hori egiteko garaia?Nork irakatsi die? Zer irakatsi die?Nola irakatsi zaie? Zertarako irakatsi zaie?Nola <strong>de</strong>finituko litzateke ahozko laburpena?Zein dira ahozko laburpen baten antzeko gauzak?Zein da ahozko <strong>eta</strong> idatzizko laburpenen arteko diferentzia?Zergatik egiten dituzte haurrek ahozko laburpenak?Zein dira ahozko laburpenak behatzeko arrazoiak?...Komenigarri izan daiteke gal<strong>de</strong>ra hauei erantzutea behak<strong>eta</strong>rako gidoianerabil daitezkeen i<strong>de</strong>iak biltzeko.57
2.2.1.2. I<strong>de</strong>iak antolatzeaI<strong>de</strong>iak hartu ondoren, antolatu egin behar dira irizpi<strong>de</strong> logiko bat, sekuentzialbat, edo bien arteko bat erabiliz.Koherentzia logikoko eskema egiteko lehengo lana atal nagusiak bereizteada. Adibi<strong>de</strong>z, testuak sortzeko baldin bada, honako hauek izanen dira atalak:I. Eskema edo testu plana prestatzea.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................II.III.Testualizazioa edo testua lantzea.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Testua berrikusi <strong>eta</strong> hobetzea.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................58
Atal nagusiak ezarririk, logikaren al<strong>de</strong>tik garrantzia gutxiagokoak diren atalekinosatzen dira, <strong>eta</strong> azken horiek ere beste azpiatalekin osa daitezke, <strong>eta</strong> prozesuhorri jarraitzen zaio informazio guztia eskema logiko batean sartu arte.Egitura sekuentziala egin nahi izanez gero, ekintzarako <strong>de</strong>nboraren antolamenduakemanen ditu atal nagusiak. Adibi<strong>de</strong>z, irakaslearen nahia ikasleek treb<strong>eta</strong>sunbat ikastea baldin bada, ondorengo <strong>de</strong>nbora eskemari jarrai diezaioke, horrekazalduko baitizkio une bakoitzean behatu beharreko al<strong>de</strong>rdiak:59
I. Treb<strong>eta</strong>suna nolakoa <strong>de</strong>n azaltzeko irakaslearen hitzaldia.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................II.III.IV.Praktika elkarrekin <strong>eta</strong> mo<strong>de</strong>lizazioa.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Banakako praktika.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Praktika, tal<strong>de</strong> txikian.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................V. Emaitza elkarri azaltzea <strong>eta</strong> sintesia.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................60
2.2.1.3. Gidoiaren idazk<strong>eta</strong>Gidoia idazteko esaldi laburrak <strong>eta</strong> ulerterrezak erabili behar dira, sintaxiegitura argikoak. Ahal izanez gero aditz izena edo hirugarren pertsonako adizkiakberen osagarri zuzenarekin erabiliko dira, beste osagarri guztiak, berriz, baztertueginen dira. Esaldiak baieztapen moduan edo gal<strong>de</strong>ra moduan egin daitezke.Baliabi<strong>de</strong> tipografikoak erabiliko dira (letra motak, espazioak, gidoiak...)zatien hierarkia <strong>eta</strong> garrantzia adierazteko. Irakasle batzuk zenbaki erromatarrak<strong>eta</strong> hizkiak erabiltzen dituzte:I. ...........................................................................................................................a) ......................................................................................................................b) ......................................................................................................................c) ......................................................................................................................II. ...........................................................................................................................a) ......................................................................................................................b) ......................................................................................................................c) ......................................................................................................................Beste batzuk sailkapen <strong>de</strong>zimala nahiago izaten dute:1. .............................................................................................................................1.1. ...................................................................................................................1.1.1. ..........................................................................................................1.2. ...................................................................................................................2. .............................................................................................................................2.1. ...................................................................................................................2.2. ...................................................................................................................61
Atal hau irakurri ondoren, behak<strong>eta</strong>rako gida egiteko lana konplexua <strong>de</strong>la<strong>eta</strong> <strong>de</strong>nbora asko behar duela irudituko zaio norbaiti; ez da horrela, ezta gutxiagoere. Lanari ekin <strong>eta</strong> horr<strong>eta</strong>n aritzea besterik ez da.Jarraian behak<strong>eta</strong>rako gidoi bat aurkeztuko dugu. Inguru natural, sozial <strong>eta</strong>kulturalaren ezaguera arloko “ebaluazio irizpi<strong>de</strong>” bat abiapuntutzat harturik daegina.7. ebaluazio irizpi<strong>de</strong>a.Inguruko animalia <strong>eta</strong> landare nagusiak i<strong>de</strong>ntifikatzea, konparatzea<strong>eta</strong> sailkatzea, beren morfologiari, elikatzeko moduari, ibiltzeko moduari<strong>eta</strong> ugaltzeko moduari buruz ezagutzen <strong>de</strong>na aplikatuz.Hona hemen irizpi<strong>de</strong> honen helburua: ikasleak bere inguruko landare <strong>eta</strong>zuhaitzak i<strong>de</strong>ntifikatzen dituen (ezagutzen dituen) egiaztatzea, <strong>eta</strong> fitxak, laminak<strong>eta</strong> klabe errazak <strong>eta</strong> antzeko tresnak erabiliz, horien sailkapenen bat egiteko gaiote <strong>de</strong>n jakitea. Erabiliko dituen klabeak egokituak izanen dira <strong>eta</strong> dikotomikoak.<strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako gidoiaLandareen sailkapenaI. Izaki bizidunak ezagutzea.Bereizten al dituzte izaki bizidunak <strong>eta</strong> bizigabeak?Irizpi<strong>de</strong> funtzionalak ala anatomikoak erabiltzen dituzte?Izaki txikiekin arazorik ba al dute?II. Landareak <strong>eta</strong> zuhaitzak ezagutzea.Bereizten al dituzte zuhaitzak, sasiak <strong>eta</strong> belarrak?Irakatsitako zuhaitzak bereizten al ditu: haritza, pinua, zurzuria, sagarrondoa...?Bereizten al ditu koniferak <strong>eta</strong> konifera ez direnak?Erabilaren arabera zuhaitzak bereizten al ditu? (fruta, zura, erretxina,apaintzekoak...)III. Zuhaitzak <strong>eta</strong> landareak sailkatzea.Ulertzen al ditu landutako “klabeak”?Sailkatzeko irizpi<strong>de</strong> zientifikoak erabiltzen al ditu?Ikasgelan ikusitako zuhaitz <strong>eta</strong> landareen sailkapena egin <strong>de</strong>zake?62
Berdin egin daiteke animaliekin ere. Gidoi hori erabilgarria da ikasleek landareekinlanean ari direnean: eskolak, ateraldiak, lanak...2.3. Gal<strong>de</strong>ren zerrendaBehatze lana naturala edo partehartzailea izan daiteke. <strong>Lehen</strong>engo kasuanbehatzaileak ez du parterik hartzen behatzen ari <strong>de</strong>n egoeran, ikuslea da, ez duegoera didaktikoan eragiten. Bigarren kasuan behatzaileak egoera didaktikoanparte hartzen du <strong>eta</strong> behatu nahi dituen egoerak sortarazten ditu.Bigarren horr<strong>eta</strong>n aplikatuko da tresna hau; egoera didaktikoa gidatzeko,irakasleak ikasleari edo tal<strong>de</strong>ari egin beharreko gal<strong>de</strong>ren zerrenda prestatu behardu, <strong>eta</strong> egoera natural<strong>eta</strong>n behatu ezin diren al<strong>de</strong>rdiak behatu (buru barneko prozesuak,ikasleek estrategiak nola erabiltzen dituzten, iritziak, ezagutza norainobereganatu duten, kontraesanei ematen dizkieten erantzunak, <strong>eta</strong>b.).Hala ere arazo nahasi samarra da hau, behak<strong>eta</strong> egin aurretik gal<strong>de</strong>rak egitenbadira ere, ekintza didaktikoan zehar sortzen baitira askotan. Ikasleen erantzunakere ustegabekoak izaten dira askotan, <strong>eta</strong> a priori garrantzizkoa iruditzenzitzaiguna, behatzeko garaian ez da hain garrantzitsua izaten.Horregatik gal<strong>de</strong>ra zerrenda izena eman zaio tresna horri, adierazi nahi baita,zerrenda itxia ez <strong>de</strong>la, <strong>eta</strong> beste gal<strong>de</strong>ra batzuk onartzen dituela.2.3.1. Tresna horren diseinua<strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako gidoiari buruz esandakoak tresna honi ere aplikatu dakizkiokeneurri handi batean, beti ere, egokitzapen txiki batzuekin. Uneen bereizk<strong>eta</strong>berdina da: gal<strong>de</strong>rak bilatzea, horiek antolatzea, <strong>eta</strong> zerrenda idaztea.<strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako gal<strong>de</strong>ra sortan gal<strong>de</strong>rak oso orokorrak izaten dira, <strong>eta</strong> irakasleakbere buruari egiten dizkio. Zerrendako hauek, berriz, oso zehatzak dira <strong>eta</strong> ikasleeiegiten zaizkie; horr<strong>eta</strong>z gain ingurunea ere zehaztuta dago, irakasleak ekintzagaratzen ari <strong>de</strong>nean egiten baititu, ikasleen erantzunen <strong>eta</strong> zalantzen arabera.Tresna hau ikasleen aurretiko ezagutza behatzeko erabil daiteke, besteakbeste. Ondoren gal<strong>de</strong>ra zerrenda bat azalduko dugu (1) .1. J. FUSTER PÉREZ, Materiales para el <strong>de</strong>sarrollo curricular, Generalitat Valenciana. Bertan<strong>de</strong>n “Un mar <strong>de</strong> aire” gal<strong>de</strong>ra zerrendaren egokitzapena.63
Gal<strong>de</strong>ra zerrenda: airea01. Zer dakizu aireari buruz?02. Non egoten da airea?03. Atzeman al daiteke?04. Airerik ba al da gure gorputzean?05. Bizi ahal izateko airea behar al du gure gorputzak?06. Zikintzen al da arnasten dugun airea?07. Nolakoa da airea?08. Zein da airearen kolorea?09. Tokia hartzen al du aireak?10. Geldirik egon al daiteke airea?11. Indarra transmititu al <strong>de</strong>zake aireak?12. Berdinak al dira kanpoko airea <strong>eta</strong> hemen barnean duguna?13. Nola jakin airea azkarrago edo motelago mugitzen <strong>de</strong>n?14. Zein dira haizeak mugitzen dituen gauzak?15. Aireak zergatik mugitzen ditu gauzak?16. Nora al<strong>de</strong>ra mugitzen da haizea?17. Egunero haize berdina izaten al da?18. Nola somatzen dugu guk haizea?19. Zein dira hegan egiten duten gauzak?20. Nola ibil gaitezke hegan gizakiok?21. Zein da hegan ibiltzen diren objektuen forma?2.4. Kontrol zerrendaKontrol zerrenda ikasle batek edo tal<strong>de</strong>ak dituen edo ez dituen ezaugarriedo al<strong>de</strong>rdien aipamena da. Behatzaileak egiaztatu egin beharko du behak<strong>eta</strong> aldianazaltzen diren ala ez.Behatzailearen lana erraztea da bere abantaila nagusia, behatu beharrekoezaugarriak zehatz-mehatz ematen dituelako. Baina behatutako portaera dikotomiabi<strong>de</strong>z sailkatzea (bai/ez) zaila da askotan, <strong>eta</strong> erredukzionista. Normaleanikasgelan behatu nahi diren al<strong>de</strong>rdiekin gertatzen da ez dagoela esaterik badau<strong>de</strong>laedo ez dau<strong>de</strong>la behak<strong>eta</strong> egoera batean, ez baitira izaten horren zehaztuak <strong>eta</strong>iraunkorrak.64
Behatu beharreko ezaugarriak adierazteko moduak ere asko baldintzatzendu tresna horren erabilgarritasuna. Adibi<strong>de</strong>z “Ikasleak egokitasunez irakurtzendu” esaten badugu, zaila izanen da hori egia <strong>de</strong>n ala ez jakitea. Zehaztu egin behargenuke zer <strong>de</strong>n guretzat egokitasunez irakurtzea. Ikus <strong>de</strong>zagun beste adibi<strong>de</strong>bat: “Ikasleak begibistako eragozpenak dauzka ikasgelan erabilitako testuakulertzeko”. Hor errazagoa da somatzea, behak<strong>eta</strong> aldi bat baino gehiagorekin,ikasleak ezaugarri hori duen ala ez.Kontrol zerrendak aukera ematen du behatutako al<strong>de</strong>rdiei dagokienez tal<strong>de</strong>arenegoera zein <strong>de</strong>n ezagutzeko. Horrela jakin daiteke zer al<strong>de</strong>rdi landu edo sartubehar <strong>de</strong>n programazioan.2.4.1. Kontrol zerrendaren diseinuaBeste tresna batzuekin egin dugun bezala, hemen ere hiru aldi bereiziko ditugudiseinuan: behatu beharreko ezaugarri edo al<strong>de</strong>rdiak zein diren erabakitzea,horiek antolatzea <strong>eta</strong> kontrol zerrenda idaztea.Behatu nahi diren ezaugarri edo al<strong>de</strong>rdiak zein diren erabakitzeko lehendikjakin egin behar da zer irakatsi nahi <strong>de</strong>n; ekintzaren egitura bera <strong>eta</strong> unitate didaktikoarenhelburuak balioko adierazleak dira berez. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako gidoianesandako guztiak ere berdin balio du tresna hau prestatzeko. Kontrol zerrendaegiteko ere aurretik gidoi bat prestatzea, <strong>eta</strong> gero zehaztea komeniko litzaigukeelaesan daiteke.Al<strong>de</strong>rdiak <strong>eta</strong> ezaugarriak aukeratuz gero, atal<strong>eta</strong>n egituratu behar dira, zerrendahori irakurtzean koherentzia logikoa nabaritu behar baita behak<strong>eta</strong>ren elementuedo unitateen artean.Gero behak<strong>eta</strong> zerrenda idatziko da. Horr<strong>eta</strong>rako sarrera bikoitzeko koadroaeginen da. Norabi<strong>de</strong> batean behak<strong>eta</strong>ren unitateak edo ezaugarriak jarriko dira,<strong>eta</strong> bestean ikasleen izen-abizenak.Adierazteko modu errezak bilatzea <strong>eta</strong> singularreko hirugarren pertsonakoadizkiekin adieraztea komeni da. Ondoren ipuinak kontatzen dituztenean ikasleenmintzamena behatzeko kontrol zerrenda bat emanen dugu. Irakasleak ikaslebat behatuko du egun bakoitzean; epe batean <strong>de</strong>nak behatu izanen ditu.65
IkasleakItem1. Egindako adierazpena:Ipuineko pertsonaiak aurketzu dituIstorioa non gertatu zen <strong>de</strong>skribatzenduHasierako egoera <strong>de</strong>skribatu <strong>eta</strong> ipuinekoarazoa edo arazoak zein diren esan duIpuineko arazoari edo arazoeiirtenbi<strong>de</strong>a emateko egin dutena edoegin dituztenak azaldu dituBehin betiko irtenbi<strong>de</strong>a zein <strong>de</strong>n esanduIpuineko aldiak modu egokian azaltzendituKontakizunaren sekuentziari jarraitu ahalizateko, lokailuak modu egokian erabili dituZergatia/ondorioa, gertaera/ondorengoakbereizteko zailtasuna sortzen dutenlokailuak erabili situKontrol zerrenda: mintzamena baloratzea66
Kontakizunarekin bat heldu <strong>de</strong>nhiztegi zehatza erabili duEsaldi zuzenak erabili ditu (sintaxia)Esaldi zuzenak erabili ditu(konkordantzia)Ekintzari egokitzen zaizkion adizkiakerabili ditu2. Ipuina ulertzeko erraztasuna ematen duten komunikazio estrategiak:Behar bezalako tonu aldak<strong>eta</strong>k egindituEsaten ari <strong>de</strong>na indartu edo adibi<strong>de</strong>aemateko keinuak erabili dituUlertzen ari zaiola ziurtatzeko hitz edoesaldi nagusiak errepikatu dituIpuinaren zati ezberdinen arteanisiluneak egin ditu3. Baloratu beharreko jarrerak:Tal<strong>de</strong>ari azalpenak ematen egotearekin larrituegin da <strong>eta</strong> lehenbailehen bukatzen saiatu daAzalpenak emateaz arduratu da <strong>eta</strong>ipuina urratsez urrats azaltzen saiatu daJasotzeko sistema: ikasleari <strong>eta</strong> itemari dagokien laukitxoan gurutzea jarri hori egin badu. Egin ez badu ez idatzi.Atzeko al<strong>de</strong>an ikasle batzuei edo jaso nahi diren al<strong>de</strong>rdi batzuei buruzko oharrak idatzi.67
2.5. Estimazio eskalakBehatzeko garaian balorazioa edo mailak<strong>eta</strong> onartzen duten al<strong>de</strong>rdi edoezaugarrien aipamena da estimazio eskala. Tresna honek gainditu egiten du kontrolzerrendaren al<strong>de</strong>rdi txarr<strong>eta</strong>ko bat, behak<strong>eta</strong>n xeh<strong>eta</strong>sun gehiago emateko aukeraematen baitu.Eskalak zenbakidunak, grafikoak edo hitzezkoak izan daitezke.Eskala zenbakidunakEskala hori<strong>eta</strong>n ezaugarri bakoitzaren ondoan eskala zenbakidun bat egotenda (normalean 1etik 5erainokoa), ezaugarri horren gradua edo neurria jasotzeko.Adibi<strong>de</strong>z:Ikasleak arazoei irtenbi<strong>de</strong>a ematen die 1 - 2 - 3 - 4 - 5Eskala grafikoakOraingo hon<strong>eta</strong>n ezaugarria baloratzeko eskala grafikoa da. Adibi<strong>de</strong>z:Bizitzako egoerak azaltzeko bere ezagutza aplikatzen duBAIEZHitzezko eskalakHitz eskala hau<strong>eta</strong>n behatu beharreko ezaugarria hitzen bi<strong>de</strong>z baloratzen da.Batzu<strong>eta</strong>n hitz horiek egiten duten mailak<strong>eta</strong> ezaugarriaren ohikotasunari dagokio.Adibi<strong>de</strong>z:Elkarlanean aritzen da:Beti Ia beti Batzu<strong>eta</strong>n Gutxitan Inoiz ez68
Beste batzutan kantitateari buruzko mailak<strong>eta</strong> izaten da. Adibi<strong>de</strong>z:— Txukuna da bere gauz<strong>eta</strong>n:Oso txukuna Nahiko txukuna Normala Ez oso txukuna Ez da batere txukunaBeste batzutan hitzez <strong>de</strong>skribatzen dira behatu nahi <strong>de</strong>n ezaugarri edo al<strong>de</strong>rdiaridagozkion portaerak. Adibi<strong>de</strong>z:— Testu erraz bat irakurritakoan, ikasleak:a) Irakurritakoaren edukinari buruz loturarikgabeko i<strong>de</strong>ia bakanak dauzkab) Gaiaren i<strong>de</strong>ia iluna dauka <strong>eta</strong> i<strong>de</strong>ia bakanakgogoratzen diituc) Gaiari buruz gutxi gora beherako i<strong>de</strong>ia dauka<strong>eta</strong> i<strong>de</strong>ia batzuk gaiarekin uztartzen ditud) Gaiari buruzko i<strong>de</strong>ia garbia dauka <strong>eta</strong> i<strong>de</strong>ianagusiak gai horrekin uztartzen ditue) Gaia, i<strong>de</strong>ia nagusiak, bigarren mailakoak <strong>eta</strong>anekdotak bereizten ditu2.5.1. Estimazio eskala diseinatzeaEstimazio eskala kontrol zerrenda erabiliz egin daiteke. Kontrol zerren<strong>de</strong>ndiseinuari buruz arestian esandakoak ere berdin balio du estimazio eskalentzat.Hitzezko eskalak <strong>de</strong>skriptiboen kasuan zenbait gauza zehaztea komeni da.Ezaugarri edo al<strong>de</strong>rdi batean behatu beharreko portaerak <strong>de</strong>skribatzen direnean,horiek zehaztasun guztiak eman behar dituzte, <strong>eta</strong> esklusiboak <strong>eta</strong> dimentsioberekoak izan behar dute. Zehaztasun guztiak eman behar dituzte behatu be-69
harreko ezaugarriarekin zerikusirik duten erantzun guztiak edota behatzeko gaidiren portaera guztiak aurrikusi behar direlako. Esklusiboak izan behar dute ezdirelako bata <strong>eta</strong> bestearen gainean jarri behar. Eta, azkenik, al<strong>de</strong>rdia zehaztenduten proposamen guztiak dimentsio edo kategoria berekoak izan behar dute.Arestian emandako azkeneko adibi<strong>de</strong>an <strong>de</strong>skribatu egiten dira ikasle batektestu erraz bat irakurri ondoren izan daitezkeen egoera guztiak. Horrela, <strong>de</strong>skribatutakoportaerek zehaztasun guztiak bildu behar dituzte, hau da, behatutakogaiaren kasuistika guztia; burujabeak izan behar dute, hau da, ez diote elkarriitzal egin behar, <strong>eta</strong> <strong>de</strong>nak behatu beharreko portaeraren al<strong>de</strong>rdi berari buruzkoakizan behar dute.Ikus <strong>de</strong>zagun ondoren 4 zenbakidun “ebaluazio irizpi<strong>de</strong>a” erabiliz diseinatutakoestimazio eskala bat, Hizkuntza <strong>eta</strong> Literatura arloko curriculumean azaltzen<strong>de</strong>na.Ebaluazio irizpi<strong>de</strong>a:4. Modu konstruktiboan parte hartzea (entzutea, besteen iritziak erresp<strong>eta</strong>tzea,adostasunera heltzea, arrazoitutako iritziak ematea...) eskola lanarekinzerikusirik duten komunikazio egoer<strong>eta</strong>n (tal<strong>de</strong> lanak, eztabaidak,ikasgelako batzarrak, ikaski<strong>de</strong>en edo irakaslearen hitzaldiak,atse<strong>de</strong>naldiak, <strong>eta</strong>b.), harrremana posible egiten duten arauak errep<strong>eta</strong>tuz.Irizpi<strong>de</strong> honen helburua egiaztatzea da ikasleek modu antolatuan <strong>eta</strong> elkarlaneanaritzen ote diren komunikazio harreman<strong>eta</strong>n. Horr<strong>eta</strong>rako egoera hori<strong>eta</strong>koarauak ezagutu behar dituzte, baita erresp<strong>eta</strong>tu ere, harreman eroso <strong>eta</strong> garbiarenmesed<strong>eta</strong>n.70
Estimazio eskala:Lan tal<strong>de</strong><strong>eta</strong>ko komunikazioaIkasle 1Ikasle 2Ikasle 3Ikasle 4Ikasle 5Ikasle 6Ikasle 7a) Besteek zerbait esatendutenean adi egoten dab) Ikuspuntu ezberdinakerresp<strong>eta</strong>tzen dituc) Tal<strong>de</strong>ra i<strong>de</strong>iak <strong>eta</strong> iradokizunakekartzen ditud) Elkarrekin egindako lan<strong>eta</strong>nakordio<strong>eta</strong>ra heltzen dae) Azaltzen dituen i<strong>de</strong>iakarrazoitzen dituf) Besteen argudioei arrazoiakemanez erantzuten dieg) Bere i<strong>de</strong>iak modu antolatuan<strong>eta</strong> garbian azaltzeko gai dah) Eztabaidaren edo lanaren gaiarieusten dioi) Komunikazio harreman<strong>eta</strong>rakoarauak erresp<strong>eta</strong>tzen dituj) Lan tal<strong>de</strong>aren egoerari dagokionabots tonuaz mintzatzen daAnotazio sistema: idatzi laukitxo bakoitzean 1etik 5era bitarteko zenbaki bat ondokoirizpi<strong>de</strong>ei jarraikiz:1. Deskribatutako portaera gradu txikienean azaltzen <strong>de</strong>la adierazten du.2. Deskribatutako portaera oso gutxitan ikusten <strong>de</strong>la adierazi nahi du.3. Deskribatutako portaera noizean behin ikusten <strong>de</strong>la esan nahi du.4. Deskribatutako portaera ohikoa <strong>de</strong>la adierazi nahi du, beti azaltzen ez bada ere.5. Deskribatutako portaera ohikoa <strong>de</strong>la adierazi nahi du <strong>eta</strong> ia beti azaltzen <strong>de</strong>la.71
3. INFORMAZIOA SISTEMATIZATU ETA ANTOLATZEN DUTEN TRESNAK<strong>Behak<strong>eta</strong></strong>ren helburua ebaluazioa egiteko informazioa jasotzea da. Hortaz,informazio hori guztia behar bezala antolatu <strong>eta</strong> zaindu behar da. Banakako ebaluazioaren,etengabearen <strong>eta</strong> formatiboaren esparruan informazioa laguntza handikoaizanen da: ikasleari bere burua hobeki ezagutzen <strong>eta</strong> bere mugak gainditzenlaguntzeko, gurasoei beren seme-alabak hobeki ulertzen laguntzeko, <strong>eta</strong> arrakastapertsonalerako asmoak eduki ditzaten, hau da, seme-alaben gaitasun <strong>eta</strong> baliabi<strong>de</strong>akprobetxatzeko modua izan <strong>de</strong>zaten. Horr<strong>eta</strong>z gainera programazioak irakasleeiprogramazioak hobetzen lagundu behar die, <strong>eta</strong> ikasleentzat beharrezkoenakdiren al<strong>de</strong>rdiak gehiago lantzeko; laburbilduz, ikasle bakoitzari bere gaitasunguztiak garatzen laguntzeko.Ikastetxe<strong>eta</strong>n sistema informatikoak sartzearekin erraztuz <strong>eta</strong> laburtuz doaadministrazio <strong>eta</strong> ebaluaziorako hainbat lan. <strong>Ebaluazioa</strong>ren informazioa jasotzenduten dokumentu asko informatizatuta dau<strong>de</strong> dagoeneko. Hori guztia ona da, bainaez beharko du gehiegi baldintzatu informazioa jaso <strong>eta</strong> antolatzeko egunerokolana, batez ere ebaluazioarekin <strong>eta</strong> behak<strong>eta</strong>rekin zerikusia duen lana.Behatzetik heltzen zaigun informazioa sistematizatzeko <strong>eta</strong> antolatzeko balioduten tresna batzuk <strong>de</strong>skribatuko ditugu atal hon<strong>eta</strong>n. Aurreko atalean <strong>de</strong>skribatutakotresnen bi<strong>de</strong>z jasotako datuak lantzeko balio dute.Honako hauek dira <strong>de</strong>skribatuko diren tresnak:• Anekdota erregistroa.• <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako koa<strong>de</strong>rnoa <strong>eta</strong> ikasgelako egunkaria.• Behakearen erregistro fitxa.• Bakoitzaren jarraipenerako fitxa.• <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>ren txostena.3.1. Anekdota erregistroaIrakasleak bi<strong>de</strong>nabar zerbait behatzen badu, <strong>eta</strong> edozein arrazoi <strong>de</strong>la medio,jasotzea interesgarri iruditzen bazaio, hori guztia idatziz erregistratzeko tresna dahau.72
Normalean ikaslearen i<strong>de</strong>ntifikazio datuak jasotzen ditu <strong>eta</strong> behak<strong>eta</strong>renegoerako gorabeherak: tokia, ordua, eskola ingurunea... Gertaera ere <strong>de</strong>skribatzendu <strong>eta</strong> atal bat egiten du behatzaileak eman duen interpr<strong>eta</strong>zioa azaltzeko.Ikus <strong>de</strong>zagun anekdota erregistroaren eredu bat:Anekdota erregistroa. Ikastetxea: ..........................................................................Ikaslea: ................................................................................. Ikasturtea: .........Eguna: ................................................................................... Ordua: ...............GERTAERAREN DESKRIBAPENA:HORREN INTERPRETAZIOA:Sinadura:3.2. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako koa<strong>de</strong>rnoa <strong>eta</strong> ikasgelako egunkaria.“Egituratu gabeko” tresnak dira, irakasleak bakarrik erabiltzeko. Bertanidatzi egiten da irakasleari garrantzikoa iruditzen zaion informazioa. Formaltasungutxikoa <strong>eta</strong> erabiltzen erraza <strong>de</strong>lako irakasle guztiek al<strong>de</strong>an eduki beharko luketenoizbait behak<strong>eta</strong>rako koa<strong>de</strong>rnoa.Egituratu <strong>eta</strong> bi<strong>de</strong>ratu gabeko tresna guztien antzera, baditu bere al<strong>de</strong>koak<strong>eta</strong> kontrakoak. Al<strong>de</strong>rdi on<strong>eta</strong>ko bat da informazio guztia toki batean biltzen<strong>de</strong>la, <strong>eta</strong> horrek eskura edukitzeko aukera ematen duela. Irakasle batzuk <strong>de</strong>nborairizpi<strong>de</strong>az antolatzen dute koa<strong>de</strong>rnoa (ikasgelako egunkaria), <strong>eta</strong> egunero idaztendituzte behatutako aspektuak; beste batzuk koa<strong>de</strong>rnoko orrial<strong>de</strong>en kopurua ikas-73
leen kopuruarekin zatitu, <strong>eta</strong> horrela ikasle bakoitzari dagokion informazioaorrial<strong>de</strong> gutxitan biltzen dute. Idatzitako ohar bakoitzaren aurretik data jarri beharda.Dokumentu pribatua <strong>de</strong>nez gero, estiloak <strong>eta</strong> idazteko moduak ez dute bateregarrantzirik. Horregatik irakasle batzuentzat tresnarik erosoena <strong>eta</strong> nahienaizaten da.3.3. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>ren erregistro fitxa.Bertan sistematikoki biltzen da egindako behatze lanen emaitza. Adibi<strong>de</strong>z,gidoi batekin, kontrol zerrenda batekin, edo estimazio eskala batekin posible dainformazioa lantzea <strong>eta</strong> behak<strong>eta</strong>ren erregistro fitxa batera aldatzea. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>renerregistro fitxaren eredua egiterakoan komeni da ez bakarrik ikusten diren hutsune<strong>eta</strong> eragozpenak sartzea, baita lortutakoak <strong>eta</strong> egindako ikaskuntza ere.Erregistro fitxak banakakoak izan daitezke edo ikasle tal<strong>de</strong>ari egokituak.Hona hemen mota bakoitzeko bi adibi<strong>de</strong>:74
Banakako erregistro fitxa: IRAKURMENAIkaslea: ................................................................................. Ikasturtea: .........<strong>Behak<strong>eta</strong></strong>ren eguna: ...............................................................................................Ikasleak erabilitako irakurk<strong>eta</strong> mota:Ahozko irakurk<strong>eta</strong>ko eragozpen arruntenak:Ulertzeko erabiltzen dituen estretegia onak:Ulertzeko eragozpenak:75
.......... Unitate didaktikoaren banakako erregistro fitxaIkaslea: ................................................................................. Ikasturtea: .........<strong>Behak<strong>eta</strong></strong> egiteko epea: ...............................................-aren ..................................-(e)tik .................................. -aren ............................................................... -(e)ra• U.D. honen helburu <strong>eta</strong> edukinei begira sendotutako ikask<strong>eta</strong>k......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................• Sendotzeko <strong>eta</strong> norbereganatzeko prozesuan dau<strong>de</strong>n ikask<strong>eta</strong>k:......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................• Gehiago sendotzea behar duten ikask<strong>eta</strong>k (U.D.-an izandako eragozpenak).......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................76
Ikasgelako tal<strong>de</strong>aren erregistro fitxa (1)Eguna: .................................................Gaia: ................................................... Ikasturtea: ........................Tal<strong>de</strong>a: ................................................77EDUKINEIBURUZOINARRIZKOAKBIGARRENMAILAKOAKEDUAkatsakEgokitasun gabekoakKINAKGab<strong>eta</strong>sunakNahikoakPROZEDAkatsakEgokitasun gabekoakURAKGab<strong>eta</strong>sunakNahikoakJGaiari buruzEsperientziei buruzARRERATal<strong>de</strong> lanari buruzKBeste jarrera batzuk1. Eusko Jaularitza: <strong>Ebaluazioa</strong>. Aholkularitzarako Materialak..
Ikasgelako tal<strong>de</strong>aren erregistro fitxaEguna: ...................................................................................................................Gaia: ............................. Ikasturtea: ........................ Tal<strong>de</strong>a: ............................• Buruzko kalkuluan tal<strong>de</strong>ak gehien erabilitako estrategien <strong>de</strong>skribapena:...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................• Gehien landutako estrategiak:...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................• Ohituraz erabiltzen dituzten ikasleak:...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................• Gutxiago landutako estrategiak:...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................• Ohituraz erabiltzen dituzten ikasleak:...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................3.4. Bakoitzaren jarraipenerako fitxa.Prozesu batek dirauen bitartean (U.D. garatzeko epea, hiruhilabete, ikasturtea,zikloa) al<strong>de</strong>rdi berei buruzko oharrak egiteko egina da. Izenak adierazi bezala,fitxarekin banakako jarraipena egiten da <strong>de</strong>nboran zehar, aurrerapenak <strong>eta</strong> eragozpenakelkarren ondoan jarririk.Hona hemen jarraipenerako fitxaren bi eredu:78
Hasierako zikloaren jarraipenerako orria 1Izena ...................................................................................................... Jaiotze eguna .........................................................Urtea .................................. Ikasturtea ......................... Maisua ............................................................................................Eskola .........................................................................................................................................................................................1. HARREMANEI BURUZKO ALDERDIAK 2. OINARRIZKO ARAU ETA OHITUREI EGOKITZEA1.1.Ikaski<strong>de</strong>ekiko harremana1.2.Irakasleekiko harremana2.1.Bakoitzarenak2.2.SozialakEguna1. Zenbait egile: Evaluación y seguimiento en Parvulario y Ciclo Inicial, liburutik hartutako fitxa.79
Bakoitzaren jarraipenerako fitxa 1GORPUTZ HEZIKETA ARLOABere arik<strong>eta</strong> ekintzaren <strong>de</strong>nbora baldintz<strong>eta</strong>raegokitzen duProposatutako erritmo egitura sortzen du gorputzmugimendu orokorrekin edo zatikakoekinLasterk<strong>eta</strong>n norabi<strong>de</strong> <strong>eta</strong> zentzu aldak<strong>eta</strong>k egiteankoordinazioa erakusten duMugimenduzko arik<strong>eta</strong> batean edo jolas batean ari<strong>de</strong>nean buelta emateko gaitasuna aplikatzen duEgoera dinamiko batean objektu bat hartzeko gauza<strong>de</strong>la erakusten duMugitu gabe pilota batekin bote egitean koordinazioaerakusten duDistantzia txikiak egiteko laster egin <strong>eta</strong> abiaduraareagotzen duEguna:BALORAZIOAKEguna: Eguna: Eguna: Eguna: Eguna:Pertsona <strong>eta</strong> animalien mugimenduak imitatzen dituIndarra egitean organo <strong>eta</strong> funtzio sistema nagusienzeregina ezagutzen duKirolak gorputzarari egiten ahal dizkion mese<strong>de</strong><strong>eta</strong>kobatzuk ezagutzen dituGogoz parte hartzen du jolasa edoproposatutako ekintza burutzeko agintzenzaizkion gauz<strong>eta</strong>nOnez hartzen ditu ezarritako jolas arauak haustetikheldu diren zehapenak1. La evaluación, Generalitat Valenciana, liburutik egokitua.80
3.5. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>ren txostenaBehatzetik hartutako informazioa jasotzen duen txostena idaztea interesgarriaizaten da batzutan. Zenbait<strong>eta</strong>n txosten hori ikaslearen espedientean artxibatukoda, edo gurasoentzako informazio boletinari erantsi, edo, bestela, hurrengoikasturtean ume horiek hartuko dituzten irakasleentzat gor<strong>de</strong>...Beste batzutan irakasleak beretzat egiten ditu behak<strong>eta</strong> txostenak; paper bateanidazten du behak<strong>eta</strong> lanaren emaitza. Ikasgelako egunkariak edo behak<strong>eta</strong>rakokoa<strong>de</strong>rnoak ez bezala, txostenak prestakuntza handiagoa eskatzen du, <strong>eta</strong>,neurri batean behintzat, jendaurreko dokumentua da.Txostenak bi<strong>de</strong>ratuak edo bi<strong>de</strong>ratu gabeak izan daitezke. <strong>Lehen</strong>engo<strong>eta</strong>n informazioaazaltzeko antolamendu bati <strong>eta</strong> egitura zehatz bati jarraitzen zaio. Adibi<strong>de</strong>z,tal<strong>de</strong> batek, curriculum proiektuan, zein izanen <strong>de</strong>n familientzako txosteneneredua erabaki <strong>de</strong>zake, edota informazioa artxibatzeko modua, <strong>eta</strong>b. Bigarren hori<strong>eta</strong>nirakaslea da bere irizpi<strong>de</strong>en arabera informazioa egituratzen duena. Izan ere,erregistro fitxak <strong>eta</strong> jarraipenerako fitxak txosten bi<strong>de</strong>ratuak besterik ez dira.Txosten orokorrei buruzko dokumentazioa <strong>eta</strong> bibliografia ugaria da <strong>eta</strong>,horregatik, atal hon<strong>eta</strong>n behatutakoa berehala idazteko txostenari buruz aritukogara, ikasgelako lanean tresna oso baliagarria baita.Tresna batek gidatutako behak<strong>eta</strong> egin ondoren (gal<strong>de</strong>ra sorta, gidoia, zerrenda,eskala...) komeni da irakasleak behak<strong>eta</strong> horren emaitza doitasunez idaztea.Askotan begibistakoa <strong>eta</strong> gogoratzen erraza iruditzen zaiguna, ahaztu egitenzaigu egun batzuen buruan <strong>eta</strong> informazioa galdu egiten da.3.5.1. Nola <strong>de</strong>skribatzen da behak<strong>eta</strong> bat?Orokorrean estilo erraza hobetsi behar da, <strong>eta</strong> enuntziatu abstraktuak <strong>eta</strong>azalpen teorikoak baztertu. Behatutakoa zehazki ulertzen lagunduko digun informazioa,berriz, ugaria izanen da.Ikus <strong>de</strong>zagun, adibi<strong>de</strong>z, idazkera abstraktu <strong>eta</strong> korapilatsu samarrarekinadierazitako behak<strong>eta</strong> bat:“Irakaskuntza-ikaskuntza ekintzari aurre egiterakoan, ikasleak estrategiaurruntzaileak <strong>de</strong>ituko ditugunak erabili zituen <strong>eta</strong> beste aukera batzuk bilatzeariekin zion...”81
Errazagoa da hitz arruntago <strong>eta</strong> zehatzagoekin esatea:“Eman nion materialarekin jostak<strong>eta</strong>n hasi zen ikaslea, agindutako laneanhasi beharrean”.Beste kontu bat da erregistratu behar <strong>de</strong>n informazio kantitatea. Irakasleakbereizlea izan behar du, <strong>eta</strong> gertatzen ari <strong>de</strong>na ulertzeko garrantzizkoa <strong>de</strong>na besterikez idatzi. Dena <strong>de</strong>la, estilo telegrafikoa ere baztertu egin behar da.Azkenik, txostenak halako antolamendu <strong>eta</strong> egitura bat izan behar du, ezpuntu batzu<strong>eta</strong>tik beste batzu<strong>eta</strong>ra pasatu <strong>eta</strong> berriz lehenengo<strong>eta</strong>ra itzuli... Garrantzizkoada informazioaren koherentzia logikoa.Hiru baldintza horiek betez gero, gainontzekoa bakoitzaren kontua izanen da.82
<strong>Behak<strong>eta</strong></strong> bere bihurtu duten seiesperientzia didaktikoIII. Kapitulua
Kapitulu hon<strong>eta</strong>n sei esperientzia didaktiko aurkeztu dira <strong>Lehen</strong> <strong>Hezkuntza</strong>koikasgel<strong>eta</strong>n izaten ohi diren<strong>eta</strong>koak. Ohiko ekintzak erakusten dituzte: istorioak<strong>eta</strong> ipuinak irakurtzea <strong>eta</strong> ikaski<strong>de</strong>ei kontatzea, zerbaiti buruz idaztea,hormirudi bat egitea, ateraldi bat prestatzea, kontatzea, gauzak maneiatzea, <strong>eta</strong>b.Ez dira batere bereziak. Irakaslea lanean ikusten dugu, edozein ikasgelan bezalaxe,<strong>eta</strong> ikasleak lanean, banaka, binaka, tal<strong>de</strong>ka, tal<strong>de</strong> handian... Ez da ezerapartekorik.Hain zuzen ere, horregatik aukeratu ditugu, irakasleek ongi ezagutuko dutenlan egiteko modua isladatzen dutelako, batez ere, ikasleek ikasten dutenari zentzuaeman diezaioten saiatzen badira, motibazio handiagoa <strong>eta</strong> ikasitakoaren kalitatehobea erdiesteko.Ez dira ekintza didaktikoen eredu izan nahi, ezta ikasgelan nola behatu behar<strong>de</strong>n azaltzeko gida bat ere: adibi<strong>de</strong> praktikoak dira soilik, ikasgelako egunerokolanean irakasle batzuk behak<strong>eta</strong> nola egiten duten erakusteko. Argi ikustenda zer behatu nahi duten <strong>eta</strong> zergatik, noiz <strong>eta</strong> nola egiten duen behatze lana. Adibi<strong>de</strong>zehatzekin frogatu nahi dugu aldi berean irakatsi <strong>eta</strong> behatu egin daitekeela;biak asmo beraren bi al<strong>de</strong>rdiak direla, hau da, zentzuzko ikaskuntza ahalbi<strong>de</strong>ratzenduten esperientziak ematea.Narrazio estiloa erabili dugu, erabaki didaktikoak hartu <strong>eta</strong> zehaztu ondoren,ikasgelan egin behar <strong>de</strong>n lan didaktikoa erakusteko. Esperientziak <strong>Lehen</strong><strong>Hezkuntza</strong>ko bigarren ziklorako dira, bat edo beste lehen zikloaren azkenaldirakobalio baldin badu ere.85
Laburbilduz, sei esperientzia horiek arr<strong>eta</strong>z irakurriz gero, ondoko haueierreparatuko zaie:a) Nola sar daitekeen behak<strong>eta</strong> ikaskuntza-irakaskuntza eguneroko egoerabatean naturaltasuna kentzen duten egoera berezi<strong>eta</strong>ra jo gabe.b) Nola ulertzen <strong>de</strong>n behak<strong>eta</strong> ebaluazio formatibo, banakako <strong>eta</strong> etengabearenzerbitzuan. Ekintza guzti<strong>eta</strong>n nabaritzen da irakaskuntza hobetzeko<strong>eta</strong> ikasleei laguntzeko asmoa.c) Nola beha daitekeen irakaslearen lana kargatu gabe. Tresnak errazak diraerabiltzen, <strong>eta</strong> biltzen <strong>de</strong>n informazioa, berriz, bereizlea, <strong>eta</strong> irakaslearentzatinteresgarri <strong>de</strong>na jasotzen du. Esan daiteke irakasleek egiten dutena<strong>de</strong>skribatzen <strong>de</strong>la hemen, gehixeago sistematizatuta.d) Azkenik, esperientzia hauek dokumentu honen lehenengo kapitulu<strong>eta</strong>nazaldutako i<strong>de</strong>iak hezurmamitzen dituzte.86
1. IRAKURRI ETA IPUINAK KONTATZEA (1)1.1. HitzaurreaHizkuntza arloko edukinak diren ulermena <strong>eta</strong> adierazpena lantzeari lehentasunaematen zaio <strong>eta</strong>pan <strong>eta</strong> ziklo bakoitzean, ikastetxeko curriculum proiektuanjasotzen <strong>de</strong>n bezala. Unitate didaktiko<strong>eta</strong>n dagoen ekintza asko hizkuntzaarloko gaitasun horren inguruan antolatzen dira.Umeengandik hurbil dau<strong>de</strong>n narrazio testu batzuk, ipuinak adibi<strong>de</strong>z, irakaskuntzanprobetxatzea da atal hon<strong>eta</strong>n azaltzen diren ekintzen asmoa. Ekintza horiekprestatu zituen irakasleak baliabi<strong>de</strong> didaktiko motibatzaileak bilatu nahi izanzituen testuen ulermena lantzeko, baina irakurritakoaren ulermena egiaztatzekogal<strong>de</strong>ra arruntak ez zirenak. Gainera, ahozko, idatzizko ulermen treb<strong>eta</strong>sunak <strong>eta</strong>adierazpen treb<strong>eta</strong>sunak sartu nahi zituen egoeraren didaktikoaren diseinuan.1.2. Narrazio testuak irakurri <strong>eta</strong> ulertzea (ipuinak)Ipuin bat irakurri <strong>eta</strong> ulertu behar dutela esanen die irakasleak ikasleei. Horr<strong>eta</strong>rakoikasleek lerrokadak bereizi <strong>eta</strong> aukeratu egin behar dituzte. Lerrokadabatzuk ipuinarenak dira <strong>eta</strong> beste batzuk ez. <strong>Lehen</strong>engo <strong>eta</strong> azkeneko lerroka-1. Iñaki Biainek, Pilar Elcartek <strong>eta</strong> Nicolás Urizek osatutako tal<strong>de</strong>aren Contar Cuentos proposamenarenegokitzapena.87
<strong>de</strong>kin ipuinaren egitura berregin behar dute beste lerrokadak erdian sartuz,istoriarekin bat heldu direnak aukeratuz <strong>eta</strong> ez direnak baztertuz. Lan horital<strong>de</strong>an egin beharko dute burura etortzen zaizkien aukera guztiak eztabaidatuz.Gero irakasleak lan tal<strong>de</strong> txikiak antolatuko ditu (3 edo 4 lagunekoak), <strong>eta</strong>tal<strong>de</strong> bakoitzari ipuin ezberdin bat banatuko dio. Aurrerago eman ditugu esperientziahon<strong>eta</strong>n erabilitako ipuinak <strong>eta</strong> ipuin<strong>eta</strong>ko gertaera batzuen irudiak. Ondoren<strong>de</strong>skribatuko ditugun ekintz<strong>eta</strong>n erabiliko da material hori.1.2.1. Zer behatu behar da?Ulermen estrategiekin <strong>eta</strong> irakurk<strong>eta</strong>rako jarrerekin zerikusia duten al<strong>de</strong>rdijakin batzuen behak<strong>eta</strong>n jarriko du irakasleak arr<strong>eta</strong>. “<strong>Behak<strong>eta</strong></strong> partehartzailea”eginen du, tal<strong>de</strong><strong>eta</strong>n egongo baita gal<strong>de</strong>rak egiten, horien bi<strong>de</strong>z ikusi ahal izatekozein diren istorioa berregitean ikasleek erabiltzen dituzten estrategiak, <strong>eta</strong> nolaulertu duten ipuin guztia. Horr<strong>eta</strong>z gain ikasleek ekintzarekiko duten jakinmina<strong>eta</strong> interesa zein diren jakin beharko du, <strong>eta</strong> lanean buru belarri sartzen diren edo,lana azaletik <strong>eta</strong> asper eginda hartzen duten.<strong>Lehen</strong>engo puntuari dagokionez, tal<strong>de</strong>ek testuaren koherentzia orokorra berregitekoerabiltzen dituzten estrategiak <strong>de</strong>skribatzen arduratuko da. Horr<strong>eta</strong>rakoondorengo erregistro fitxa egin izanen du:88
Erregistro fitxaEguna: .................................................• Informazio bilk<strong>eta</strong>ren noiz-nolakoak:.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................• Gutxiago landutako estrategiak:.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................• Gehiago landutako estrategiak:.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Irakurk<strong>eta</strong>rako jarrerei buruz, berriz, irakasleak <strong>de</strong>igarri irudituko zaizkionkasuak bilduko ditu.89
Erregistro fitxaEguna: .................................................• Informazio bilk<strong>eta</strong>ren noiz-nolakoak:...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................• Lanean gogo gutxiz aritzen diren ikasleak:...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Horren zergatia daitekeena...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................• Lanean gogo onez aritzen diren ikasleak:...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................1.3. Ipuinaren azalpena gidatzeko eskema egiteaAurreko ekintza bukatu ondoren, irakasleak tal<strong>de</strong> bakoitzari bere ipuinaprestatzea esanen dio irakurri ez duten gainontzeko ikaski<strong>de</strong>ek entzun <strong>de</strong>zaten,<strong>eta</strong> horr<strong>eta</strong>rako poliki irakurtzea beste behin <strong>eta</strong> ipuinaren kontak<strong>eta</strong> gidatukoduen eskema bat egitea. Aurretik teknika hori landu dutenez, irakasleak nola egiten<strong>de</strong>n oroitaraziko die, besterik ez.1.3.1. Zer behatu?Oraingo hon<strong>eta</strong>n irakaslearen ardura da aipatu teknikan landutako al<strong>de</strong>rdiakpraktikan jartzen dituzten jakitea: hau da, i<strong>de</strong>ien antolamendua edo sekuentzia <strong>eta</strong>90
i<strong>de</strong>ien hierarkia. Horr<strong>eta</strong>rako <strong>Lehen</strong> <strong>Hezkuntza</strong>ko bigarren <strong>eta</strong> hirugarren mail<strong>eta</strong>koirakasle tal<strong>de</strong>ak egindako gidoia erabiliko du.Hona hemen gidoia:Narrazio testu baten eskemaren teknika ebaluatzea1. Eskeman azaltzen al dira narrazioaren puntu nagusiak?....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................2. Gertaera nagusiak behar bezala sekuentziatuta azaltzen al dira?....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................3. Prozeduraren bat erabiltzen al du gertaera batzuk beste batzuentzat dutengarrantzia adierazteko?....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................4. Eskema irakurtzean erraz ikusten al da narrazioaren egitura?....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................5. Deskribatu hitz gutxitan ikasleak egiten duen eskema mota:....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................91
Zikloan lantzeko lehentasunezko teknika <strong>de</strong>nez gero, irakasleak ebaluaziofitxa bat beteko du (gidoia) tal<strong>de</strong> bakoitzeko, <strong>eta</strong> tal<strong>de</strong> bakoitzak egindako eskemangrapatuko du. Zikloa bukatu arte gor<strong>de</strong>tuko ditu teknika horrekin ikasleekaurreratu dutena egiaztatzeko.1.4. Narrazio testu bat azaltzea (ipuina)Tal<strong>de</strong> bakoitzeko or<strong>de</strong>zkari batek bere tal<strong>de</strong>an landutako ipuina, besteen ezberdina,azalduko die ikasgelako gainontzekoei. Horr<strong>eta</strong>rako tal<strong>de</strong>ak aurretikegindako gidoi-eskema erabiliko du.Ipuin bakoitzaren narrazioa egin baino lehen, irakasleak ipuinaren gertaeranagusien marrazkiak dituzten irudiak nahasian banatuko ditu.Tal<strong>de</strong>ka, ikasleek irudi horiek antolatzen <strong>eta</strong> ipuina aurrikusten saiatukodira; gero irudien bi<strong>de</strong>z asmatutako ipuina ikaski<strong>de</strong>ak kontatutakoarekin al<strong>de</strong>ratukodute. Tal<strong>de</strong> bakoitzak ezatabaidatu eginen du ipuin beraren bi bertsio ote direnedo pertsonaia berak dituzten bi ipuin ezberdinak ote diren.1.4.1. Zer behatu?Irudien bi<strong>de</strong>z egindako tal<strong>de</strong> lanari dagokionez, irakaslearen ardurak hauekizanen dira: asmatutako narrazioak aurkezpen, korapilo <strong>eta</strong> atarramenduko egituragarbia ote duen ikustea, <strong>eta</strong> ipuinaren aberastasuna <strong>eta</strong> interesa behatzea. Hurrengolanean, hau da, ikasleek entzundako ipuina <strong>eta</strong> aurretik asmatutakoa kontrajartzendituzten horr<strong>eta</strong>n, irakasleak arr<strong>eta</strong> hon<strong>eta</strong>n jarriko du: ikasleek ipuinbaten elementuak (narrazio egitura, pertsonaia nagusiak, <strong>eta</strong>b) bereizten dituztenegiaztatzea. Horr<strong>eta</strong>rako honelako gal<strong>de</strong>rak egingo dizkio tal<strong>de</strong> bakoitzari:Pertsonaiak berberak al dira?Pertsonaia nagusia berbera al da bi ipuin<strong>eta</strong>n?Gauza berak gertatzen al dira?Or<strong>de</strong>n berean gertatze al dira?Zertan dira berdinak <strong>eta</strong> zertan ezberdinak bi ipuinak?Esan al daiteke ipuin bera bi modutan kontatua <strong>de</strong>la?92
Ipuina ahoz azaltzeari dagokionez, bi al<strong>de</strong>rditan erreparatuko du soilik: batetikipuinaren narrazio egituran, <strong>eta</strong>, bestetik, narrazioaren aberastasunean. Honahemen irakaslearen behak<strong>eta</strong> gidatzen duten gal<strong>de</strong>rak:I. Narrazio egitura:• Ipuineko pertsonaien aurkezpena egiten al da ala bilbean sartzen da zuzenean?• Ipuinaren bilbea ongi azaldua al da?• Ipuina azaldu ahala narrazio tentsioa gorantz doa ala halako ahuleziabat somatzen da narrazioan zehar?• Ongi ikusten al da zein <strong>de</strong>n atarramendua?• Garbi ikusten al da bilbearen gertaeren <strong>eta</strong> atarramenduaren arteko harremana?II. Narrazioaren aberastasuna:• Pertsonaiei <strong>eta</strong> egintzei buruzko zehaztasun ugari (izaerak, espazio kokapenak...)ematen al dira?• Denbora sekuentziak ongi lotuta al dau<strong>de</strong> behar bezalako esaeren bi<strong>de</strong>z,ala leloak erabiltzen dira (<strong>eta</strong> gero... <strong>eta</strong> gero...)?• Azalpena egitean ikasleak ia eskema osoa irakurtzearekin aski izan aldu, ala franko aberastu du?93
IPUINAK:Lehoia <strong>eta</strong> eskerroneko sagutxoaBehin batean oihanean bizi zen lehoi izugarri bat lo gelditu omen zenmendiko zuhaitzen artean.Lo zegoen bitartean, sagutxo lotsagabe bat bere aurretik haruntz <strong>eta</strong>honuntz zebilen gelditu gabe.Hainbeste gustatzen ari zitzaion horrela ibiltzea, lehoia iratzarri zeneanbertan harrapatu baitzuen. Eta ezetz asmatu non! Hain zuzen ere... bereatzapar beldurgarriaren ondoan. Lehoiaren atzaparra!Pentsa!Lehoiak, seguruenik, ia mugitu gabe ere, besterik gabe hilko zuensagu ziztrina.✃Jakina, leohiak sagutxo lotsagaldua ikusi zuenean haserretu egin zen.Nola ausartu zen, ba, piztitxar hura bera molestatzen!Bere hortz indartsuak <strong>eta</strong> azazkal zorrotzak erakutsiz, atzapar azkarraaltxatu <strong>eta</strong>......Mendian bere orro indartsua trumoia bezala aditzen zela, zaplaztakohandi batez sagua harri baten kontra zanpatu zuen.Ozta-ozta ikus zitekeen lehengo sagutxo bihurriaren buztantxo mehea,gorputzeko gainontzekoa lehoi ahaltsuaren azpian <strong>de</strong>sagertua baitzuen.Aurrerantzean inork molestatuko ez zuela ziurtaturik, lehoia lo egitensegitzeko etzan zen berriz ere.94
✃✃“Piztien erregeak” ben<strong>eta</strong>n errege direnen portaera izan zuen halakohartan. Eskuzabala izan zen, ez baitzuen min egiteko bere ahalmen izugarriaerabili.Sagutxoa ihes egiten utzi zuen.Bai zoriona! Ezta?Hagitz pozik joan zen sagutxoa, <strong>eta</strong> lehoiari hanbesteraino eskerturik,bere buruari hitz eman baitzion ahal bezain laster bere eskuzabaltasunarenordaina emanen ziola.Berak? Lehoiari? Horren txikitxo izanik? Nola, ba?Oraintxe jakinen duzue.Beste behin, lehoia, ez buru ta ez oin, nondik zihoan ere begiratugabe atera, <strong>eta</strong> ehiztari batzuk harrapatzeko prestatu zioten tranpa bateanerori zen. Orduan ez zitzaion, ez, <strong>de</strong>ustarako balio bere indar izugarria!Tranpa hura soka lodiz egindako sare ikaragarria zen, <strong>eta</strong> lehoiak, jakina,korapiloak askatzen ez zekien.Behin <strong>eta</strong> berriz amorruzko <strong>eta</strong> oinazezko orro izugarri batzuk botatzeaizan zen egiten jakin zuen gauza bakarra.Orduan sagutxoa pasatu zen handik.✃Hura izan zen sagutxoaren aukera.Orroak entzutean hurbildu egin zen <strong>eta</strong> lehoia ikusi zuen, saretik ateranahian, al<strong>de</strong> batera <strong>eta</strong> bestera atzaparka.Hari begiratu, irribarre maltzurra egin, mingaina atera, <strong>eta</strong> al<strong>de</strong> eginzuen.95
✃Hura izan zen sagutxo eskerronekoaren aukera.Etsiak hartutako lehoiaren orroak aditzean, hurbildu <strong>eta</strong> hara nonhasten <strong>de</strong>n sarearen soka bat marraskatzen.Rec-rec, rec-rec, rec-rec, erabat ebaki arte.Eta sareak, <strong>de</strong>seginik, libre utzi du lehoia.Nork esanen zuen sagutxo ziztrin batek lehoi baten bizitza salbatukozuela!96
Sagu printzesaBazen behin sagu bat bere leinuaren errege zena. Horregatik <strong>de</strong>itzenzuten Sagu errege, <strong>eta</strong> bere alaba, berriz, Sagu printzesa. Sagu printzesagurasoekin bizi zen arroz larre handi batean, Japoniako bazterrik izkutuenean.Sagu printzesa oso polita zen, <strong>eta</strong> bere gurasoak hain harro zeu<strong>de</strong>n,ez zutela berarekin jostak<strong>eta</strong>n ibiltzeko inor egokirik bilatzen. Ezkontzekogaraia heldu zitzaionean, Sagu printzesaren senarra izateko, saguen erresumakoprintze bakar bat ere ez zuten onartu, <strong>eta</strong> aldarrikatu zuten mundukopertsonaiarik ahaltsuena bakarrik ezkonduko zela Sagu printzesarekin....Eta pertsonaia ahaltsu horrek agertu nahi ez zuenez, Sagu erregeabere osaba sagu zahar jakintsuarengana jo zuen. Hark esan zion eguzkiaizan behar zuela munduko pertsonaiarik ahaltsuena, eguzkirik gabe ezbaitzen ontzen arroza. Orduan Sagu erregea eguzkiarengana jo zuen. Mendirikhandienera igo, <strong>eta</strong> ortzadar luze batean zehar korrika ibili zuenekial<strong>de</strong>ko haitzulora iritsi arte, han egiten baitzuen lo eguzkiak.✃— Zer nahi duzu, anaitxo? —esan zion eguzkiak ikusi zuenean.— Nire alaba, Sagu printzesa, ezkontzan eskaintzera natorkizu, zuzarelako munduko pertsonaiarik ahaltsuena <strong>eta</strong> beste inork merezi ez duelakoberarekin ezkontzeko ohorea.— Oi! oi! —erantzun zion eguzkiak irribarrez <strong>eta</strong> begikeinuka—.Asko preziatzen dizut hori, anaitxo, baina Sagu printzesa ezin dut niretzathartu; ho<strong>de</strong>ia da ni baino ahaltsuago, berak estaltzen nauenean ni argituezinik geratzen naiz <strong>eta</strong>.— A! Ez zara, ba, interesgarri niretzat —esan zuen Sagu erregeak—,<strong>eta</strong> agur esan gabe al<strong>de</strong> egin zuen, eguzkia irribarrez <strong>eta</strong> berriz begikeinukautziz.98
✃— Zer nahi duzu, anaitxo? —esan zion eguzkiak ikusi zuenean.— Nire alaba, Sagu printzesa, ezkontzan eskaintzera natorkizu, zuzarelako munduko pertsonaiarik ahaltsuena <strong>eta</strong> beste inork merezi ez duelakoberarekin ezkontzeko ohorea.— Oi! oi! A zer ohorea egiten didazuna! —erantzun zion eguzkiakharro-harro—. Arrazoia duzu ni ahaltsuena naizela esatean, ho<strong>de</strong>ia ere ezbaita ni estaltzeko gauza, nire aurrean jartzen <strong>de</strong>nean, nire errainu indartsuekin<strong>de</strong>usezten dut <strong>eta</strong>. Zure alabarekin ezkonduko naiz <strong>eta</strong> mundukobikoterik e<strong>de</strong>rrena <strong>eta</strong> ahaltsuena izanen gara.✃Sagu erregeak igotzeari jarraitu zion ho<strong>de</strong>iak lo egiten zuen hegoal<strong>de</strong>kohaitzulora iritsi arte.— Zer nahi duzu, anaitxo? —esan zion ho<strong>de</strong>iak ikusi zuenean.— Nire alaba, Sagu printzesa, ezkontzan eskaintzera natorkizu, eguzkiakesan baitit munduko pertsonaiarik ahaltsuena zarela, <strong>eta</strong> ahaltsuena ezbeste inor ezkon daiteke berarekin.— Eguzkiak oker esan dizu —esan zuen ho<strong>de</strong>iak hasperenka—. Eznaiz ni munduko pertsonaiarik ahaltsuena. Haizea da ni baino ahaltsuago,harrotzen <strong>de</strong>nean, berak eramaten nauen tokira ezinbestean joan behar dudalako.— Ez zara, ba, interesgarri niretzat —bota zuen harro-harro Saguerregeak. Eta abian jarri zen haizearen bila.99
Sagu erregeak igotzeari jarraitu zion, ho<strong>de</strong>iak lo egiten zuen hegoal<strong>de</strong>kohaitzulora iritsi arte.— Zer nahi duzu, anaitxo? —esan zion ho<strong>de</strong>iak ikusi zuenean.— Nire alaba, Sagu printzesa, ezkontzan eskaintzera natorkizu, eguzkiakesan baitit munduko pertsonaiarik ahaltsuena zarela, <strong>eta</strong> ahaltsuena ezbeste inor ezkon daiteke berarekin.✃✃— Oi! oi! A zer ohorea egiten didazuna, anaitxo! —erantzun zionho<strong>de</strong>iak harropuztuta—. Ez zebilen oker eguzkia, ni naiz mundukoahaltsuena, haizea ere ez baita bere indar guztiarekin ni mugitzeko gainahi ez badut. Zure alabarekin ezkonduko naiz <strong>eta</strong> munduko bikoterikahaltsuena <strong>eta</strong> e<strong>de</strong>rrena izanen gara.Egun<strong>eta</strong>n <strong>eta</strong> egun<strong>eta</strong>n ibili zen ortze osoan zehar haizeak lo egitenzuen ekial<strong>de</strong>ko haitzulora iritsi arte.Haizeak heltzen ikusi zuenean, barre algaraka lehertu zen <strong>eta</strong> algarahoriek lurra dardarka jarri zuten. Gero gal<strong>de</strong>tu egin zion:— Oi! oi! Zer nahi duzu, anaitxo?Munduko pertsonaiarik ahaltsuena izateagatik, bere alaba, Saguprintzesa, ezkontzan eskaintzera heldu zela erregeak esan zionean, matrailakpuztu, ziztu ikaragarri bat bota, <strong>eta</strong> esan zion:— Ez naiz ni ahaltsuena. Gizakiek egindako horma da ni baino ahaltsuagoa,saiatuta ere, ezin baitut bota. Zoaz hormarengana, anaitxo!100
✃Egun<strong>eta</strong>n <strong>eta</strong> egun<strong>eta</strong>n ibili zen ortze osoan zehar haizeak lo egitenzuen ekial<strong>de</strong>ko haitzulora iritsi arte.Haizeak heltzen ikusi zuenean, barre algaraka lehertu zen <strong>eta</strong> algarahoriek lurra dardarka jarri zuten. Gero gal<strong>de</strong>tu egin zion:— Oi! oi! Zer nahi duzu, anaitxo?Munduko pertsonaiarik ahaltsuena izateagatik, bere alaba, Saguprintzesa, ezkontzan eskaintzera heldu zela erregeak esan zionean, matrailakpuztu zituen harro-harro, ziztu ikaragarri bat bota, <strong>eta</strong> esan zion:— Ez zabiltza oker, anaitxo, ni naiz munduko pertsonaiarik ahaltsuena,gizakiek altxatutako hormak ere erori egiten baitira, hasarretu <strong>eta</strong> nireindar guztiaz bultzatzen ditudanean. Zure alabarekin ezkonduko naiz <strong>eta</strong>munduko bikoterik ahaltsuena <strong>eta</strong> e<strong>de</strong>rrena izanen gara.✃Eta Sagu erregea biraka jaitsi zen zerutik, <strong>eta</strong> beherantz <strong>eta</strong> beherantzjoan zen gizakiek egindako hormaraino ailegatu arte, saguak bizi zirenarroz larretik hurbilera.— Zer nahi duzu, anaitxo? — esan zion marmarrean hormak ikusizuenean.— Nire alaba, Sagu printzesa, ezkontzan eskaintzera natorkizu, mundukopertsonaiarik ahaltsuena zarelako, <strong>eta</strong> ahaltsuena ez beste inor ezkondaiteke berarekin.— Oi! oi! —esan zuen marmar batean hormak—. Ez naiz ni mundukoahaltsuena, haitzuloan bizi <strong>de</strong>n sagu grisa da ni baino indartsuagoa.Hortzekin marraskatzen ditu nire adreiluak, piskanaka birrintzen ditu, <strong>eta</strong>azkenean erori egiten naiz. Zoaz sagu grisaren bila, anaitxo.101
✃Eta Sagu erregea biraka jaitsi zen zerutik, <strong>eta</strong> beherantz <strong>eta</strong> beherantzjoan zen gizakiek egindako hormaraino ailegatu arte, saguak bizi zirengari larretik hurbilera.— Zer nahi duzu, anaitxo? — esan zion marmarrean hormak ikusizuenean.— Nire alaba, Sagu printzesa, ezkontzan eskaintzera natorkizu, mundukopertsonaiarik ahaltsuena zarelako, <strong>eta</strong> ahaltsuena ez beste inor ezkondaiteke berarekin.— Oi! oi! —esan zuen horma ahaltsuak marmar batean—. Ez zabiltzaoker, inor ez da munduan ni bezain ahaltsurik. Ezta saguak ere; egunosoa ematen dute marraska-marraska nire adreiluak birrindu nahian bainaez naute botatzen. Zure alabarekin ezkonduko naiz <strong>eta</strong> munduko bikoterikahaltsuena <strong>eta</strong> e<strong>de</strong>rrena izanen gara.Bidaia horiek guztiak egin ondoren, alaba beste sagu batekin ezkondubehar izan zuen Sagu erregeak, baina Sagu printzesak oso pozik hartuzuen berria, betidanik sagu grisarekin ezkondu nahi izan baitzuen.102
103
TontolapikoMunduan asko bezala, Euskal-Herriko herrixka batean ama semeakbizi ziren. Semea oso buru gutxikoa zen, lelo samarra. Hori zela <strong>eta</strong>, herrikojen<strong>de</strong>ak <strong>eta</strong> bere lagunek Tontolapiko esaten zioten. Baina amak ezzuen bere semea tontotzat. Eta azokara bidali zuen gurina erostera.✃Gure mutila joan zen azokara <strong>eta</strong> erosi zuen gurina. Gurina ondo eramatekotxapela kendu <strong>eta</strong> ipini zuen buruan. Poz-pozik zihoan etxerantz.Baina Tontolapiko etxera iritsi baino lehen olioz blai zegoen: burutik beheragurina zerion. Aurpegia, belarriak, alkondara <strong>eta</strong> <strong>de</strong>n-<strong>de</strong>na gurinezbeterik zeramatzanAmak gal<strong>de</strong>tu zion:— Semetxo, non duzu gurina?— Ama, buru gainean ekarri dut.— Hara seme, ontzitxo batean ekartzen da gurina <strong>eta</strong> bi<strong>de</strong>ko iturri<strong>eta</strong>nfreskatzen da.— Arrazoia duzu ama. Hurrengoan horrela egingo dut.104
✃✃✃Hurrengo astean, amak gatz bila bidali zuen Tontolapiko. Ontzitxobatean zekarren <strong>eta</strong> bi<strong>de</strong>ko iturri guzti<strong>eta</strong>n sartu zuen. Etxera heldu zenerako,ontzitxoan ez zegoen ezer. Gatza urtu egin zen.Amak gal<strong>de</strong>tu zion:— Semetxo, non duzu gatza?— Ama, ontzitxo batean ekarri dut gatza <strong>eta</strong> iturri<strong>eta</strong>n freskatu dut.— Hara seme, gatza zapi batean bildurik <strong>eta</strong> kolkoan sartuta ekarri beharda.— Arrazoia duzu ama. Hurrengoan horrela egingo dut.Hurrengo astean, amak gatz bila bidali zuen Tontolapiko. Honek,bere amaren azalpenak kontutan hartuz <strong>eta</strong> gurinarekin gertatutakoa berrizez gertatzeko, kontu haundiz jokatu zuen. Gatza zapi batean bildu zuen<strong>eta</strong>, ongi eramateko kolkoan sartu zuen. Modu hon<strong>eta</strong>z etxera ailegatu zenean,gatza oso ongi zegoen.Beste egun batean, berriro bidali zuen amak Tontolapiko azokara.Txerrikume bat erosteko esan zion. Tontolapikok zapi handi batean batu<strong>eta</strong> kolkora sartu zuen txerrikumea. Arnasik gabe iritsi zen etxera, ito beharrean,<strong>eta</strong> txerritxoa, kurrinka batean, lepotik haginka.— Seme, non duzu txerrikumea?— Ama, zapi batean bildu <strong>eta</strong> kolkoan sartuta ekarri dut.— Ara seme! Txerrikumea sokaz loturik <strong>eta</strong> poliki-poliki ekarri beharda!— Arrazoia duzu ama. Hurrengoan horrela egingo dut.105
✃Beste egun batean, berriro bidali zuen amak Tontolapiko azokara.Txerrikume bat erosteko esan zion. Tontolapikok sokaz lotu zuen txerrikumea<strong>eta</strong> poliki, poliki etxera eraman zuen.Ama, semeak txerritxoa ekartzea lortu zuela ikustean, alaitu zen oso.✃Eta beste egun batean, lurrezko lapiko berri bat erostera bidali zuenamak, <strong>eta</strong> Tontolapikok sokatxo bat lotu kirten batetik <strong>eta</strong> arrastaka zuelajoan zen etxeraino. Etxeratu orduko kirtentxoa baizik ez zeraman zokatikzintzilik—Baina semetxo! Non duzu lurrezko lapikoa?Tontolapikoren ama lur-jota geratu zen. Sinistu zuen azkenean beresemea ez zela berak uste zuen bezain azkarra.Eta hola bazen, ez bazen, Tontolapiko azokara itzuli gabe geratu zen.106
107
MakilakixkiMunduan asko bezala, etxe batean aita hiru semerekin bizi zen.Egun batean, anaia zaharrena etxetik joan zen lan egitera. Lan askoegin zuen <strong>eta</strong> nagusiak asto bat eman zion. Asto horrek, urrea egiten zuen.Bere etxera zihoala, gau batez ostatu batean geratu zen.Oherakoan ostalariari esan zion:— Ez, gero, nire astoari “urrea egin” esan.— Ez, ez —esan zuen ostalariak.✃Baina mutila ohera joan orduko, ostalariak esan zion astoari:— Astoa! Egin urrea!Eta astoak urre pilo bat egin zuen.Orduan ostalariak astoa hartu <strong>eta</strong> beste asto bat jarri zuen haren tokian.Hurrengo goizean, hartu ostalariaren astoa berea zelakoan <strong>eta</strong> mutilaoso alai bere etxera joan zen.Etxera iritsi, aitari <strong>eta</strong> anaiei <strong>de</strong>itu <strong>eta</strong> esan zuen:— Astoa! Egin urrea!Eta astoak kaka pilo bat egin zuen.108
✃Baina mutila ohera joan orduko, ostalariak esan zion astoari:— Astoa! Egin urrea!Eta astoak urre pilo bat egin zuen.Orduan ostalariak astoa hartu <strong>eta</strong> beste asto bat jarri zuen haren tokian.Hurrengo goizean, hartu ostalariaren astoa berea zelakoan <strong>eta</strong> mutilaoso alai bere etxera joan zen.Etxera iritsi, aitari <strong>eta</strong> anaiei <strong>de</strong>itu <strong>eta</strong> esan zuen:— Astoa! Egin urrea!Eta astoak urre pilo bat egin zuenAita <strong>eta</strong> anaiak hori ikustean, pozaren pozez, saltoka hasi ziren. Halakoastoarekin inork ez zuen etxetik atera beharrik lan egiteko, oso aberatsakbait ziren.✃Gero bigarren semea joan zen etxetik kanpo lanera. Lan asko eginzuen <strong>eta</strong> nagusiak mahai bat eman zion. Mahai horrek, bazkaria jartzenzuen.Bigarren semea ere etxera zihoala, anaiari astoa lapurtu zioten ostatuhartan bertan geratu zen.Oherakoan ostalariari esan zion:— Ez, gero, mahai honi “bazkaria egin” esan.— Ez, ez —esan zuen ostalariak.109
✃✃Baina mutila ohera joan orduko, ostalariak esan zion mahaiari:— Mahaia! Jarri bazkaria!Eta mahaiak bazkari e<strong>de</strong>rra jarri zuen.Orduan ostalariak mahai hura ezkutatu <strong>eta</strong> beste bat jarri zuenHurrengo goizean, hartu ostalariaren mahaia berea zelakoan <strong>eta</strong> mutikoaoso alai, bere etxera joan zen.Etxera iritsi, aitari <strong>eta</strong> anaiei <strong>de</strong>itu <strong>eta</strong> esan zuen:— Mahaia, bazkaria jarri!Baina mahaiak ez zuen ezer prestatu.Baina mutila ohera joan orduko, ostalariak esan zion mahaiari:— Mahaia! Jarri bazkaria!Eta mahaiak bazkari e<strong>de</strong>rra jarri zuen.Orduan ostalariak mahai hura ezkutatu <strong>eta</strong> beste bat jarri zuenHurrengo goizean, hartu ostalariaren mahaia berea zelakoan <strong>eta</strong> mutikoaoso alai, bere etxera joan zen.Etxera iritsi, aitari <strong>eta</strong> anaiei <strong>de</strong>itu <strong>eta</strong> esan zuen:— Mahaia, bazkaria jarri!Eta mahaiak bazkari e<strong>de</strong>rra jarri zuen.Aita <strong>eta</strong> anaiak halako mahaiak prestatu zuen bazkaria ikustean zoraturikgeratu ziren. Horrela, inoiz ez zuten etxetik atera beharko janariarenbila, betirako nahi beste janaria izango bait zuten mahaiari esker.110
✃✃Gero anaia gazteena joan zen etxetik kanpo lanera. Lan asko eginzuen <strong>eta</strong> nagusiak makila bat eman zion. Makila hori ikusgarria zen. “Makilakixki”esanez gero, makilak mutila izan ezik, <strong>de</strong>na jotzen zuen.Anaia gazteena ere etxera zihoala, beste anaiei lapurr<strong>eta</strong> egin zietenostatu hartan bertan geratu zen.Afaldu ondoan ostalariari esan zion:— Ez, gero, makila honi “makilakixki” esan.— Ez, ez —esan zuen ostalariak.Baina mutila ohera joan orduko, ostalari lapurrak esan zion makilari:— Makilakixki!Eta makila hasi zen bazter guztiak txikitzen, <strong>de</strong>nak joka, ostalaria, <strong>eta</strong>etxeko guztiak.Orduan, ostalaria, estu <strong>eta</strong> larri, makilaren jabearengana joan zen <strong>eta</strong>geratu zezan eskatu zion. Baina mutil gazteak esan zion:— Ekarri astoa <strong>eta</strong> mahaia lehenengo!111
Eta horrela, ostalari gezurti hark anaiei lapurtutako astoa <strong>eta</strong> mahaiaeman zizkion.Orduan gure mutilak bere makila, astoa <strong>eta</strong> mahaia hartu <strong>eta</strong> etxerajoan zen.Hortik aurrera <strong>de</strong>nak ondo bizi izan ziren.Eta ala bazan sar dadila kalabazan.112
113
Printzesa <strong>eta</strong> ilarraBehin batean bazen printzesa batekin ezkondu nahi zuen printze bat;ben<strong>eta</strong>ko printzesa behar zuen, or<strong>de</strong>a. Mundu osoan zehar ibili zen harenbila, baina beti eragozpenen bat aurkitu izan zuen. Printzesak ugari samarrakziren arren ezin ziurtatu zuen ben<strong>eta</strong>koak ote ziren ala ez; beti susmotxarren bat azaltzen zen. Azkenean goibel itzuli zen etxera ben<strong>eta</strong>ko printzesabat ben<strong>eta</strong>n gustatuko litzaioke <strong>eta</strong>.✃Gau batez ekaitz izugarri bat sortu zen, tximista <strong>eta</strong> trumoiekin, euriagoian-behean ari zuen, ben<strong>eta</strong>n beldurgarria zen. Gazteluko atea jo zutenartean, <strong>eta</strong> errege zaharra irekitzera joan zen. Printzesa bat zen. Alajainena!Zer egin zioten euriak <strong>eta</strong> ekaitzak! Iletik <strong>eta</strong> jantzi<strong>eta</strong>tik ura zerion; oin<strong>eta</strong>koenpuntatik sartu <strong>eta</strong> orpo<strong>eta</strong>tik ateratzen zitzaion. Ben<strong>eta</strong>ko printzesaomen zen.✃— Tira, laster jakingo dugu hori! —pentsatu zuen erregina zaharrak,<strong>eta</strong> tutik esan gabe, logelara joan, ohatzeko koltxoi guztiak atera, <strong>eta</strong> ilarbat jarri zuen oholtzaren gainean. Gero hogei koltxoi jarri zituen ilarrarengainean, <strong>eta</strong> hogei estalki guztiaren gainetik.Ohatze hartan lo egin behar zuen printzesak.✃Hurrengo goizean gaua nola pasatu zuen gal<strong>de</strong>tu zioten.—Oi! ikaragarri gaizki! —esan zuen printzesak—, begiak bildu ezinikibili naiz gau osoan. Ez dakit zer zuen ohatzeak, baina gauza gogor batengainean egon naiz etzanda, <strong>eta</strong> hain gogorra zen, gorputz osoa ubeldurazbeterik utzi baitit! Hau mixeria!114
✃✃Hurrengo goizean gaua nola pasatu zuen gal<strong>de</strong>tu zioten.— Oi! ikaragarri ongii! —esan zuen printzesak—, hainbeste koltxoisamurrekin ho<strong>de</strong>i itsaso baten gainean egonen banitz bezala egon naiz, <strong>eta</strong>estalki guztiei esker bero-bero <strong>eta</strong> goxo pasa dut gaua. Berrituta jaiki naiz.Horrek frogatzen du ben<strong>eta</strong>ko printzesa zela, hogei koltxoi <strong>eta</strong> hogeiestalkiren gainetik ere nabaritu baitzuen ilarra. Ben<strong>eta</strong>ko printzesa bat bakarrikizan daiteke horren minbera.Orduan printzeak bere emazte egin zuen, orain bazekien <strong>eta</strong> ben<strong>eta</strong>koprintzesa bat zeukala ondoan, <strong>eta</strong> ilarra museo batera eraman zuten, <strong>eta</strong>han egonen da, norbaitek eraman ez badu, behintzat.Egia bada, sakelan sar.115
116
2. HORMIRUDI BAT EGITEA (1)(Informazioa bildu <strong>eta</strong> antolatzea)2.1. HitzaurreaOndoren tal<strong>de</strong>an hormirudi bat egiteko ekintza sorta bat aurkeztuko dugu.Hasierako egoera oso arrunta da <strong>Lehen</strong> <strong>Hezkuntza</strong>ko ikasgel<strong>eta</strong>n. Ikasleek ateraldibat egin nahi dute beren herri ondoko aintzira batera. Ateraldian garatuko direnedukinak aurretik lantzeko, irakasleak zenbait ekintza azaltzen die informazioabildu <strong>eta</strong> aintziran ugari diren hegazti migrariekin interesa har <strong>de</strong>zaten.2.2. Hegazti migrariei buruzko informazioa biltzeaIrakasleak hegazti migrariei buruzko ahozko informazioa <strong>eta</strong> grafikoa bil<strong>de</strong>zaten eskatzen die umeei, gero horiei buruz hormirudi bat egin, ikaski<strong>de</strong>eiazaldu <strong>eta</strong> ikasgelan erakusteko. Horrela aintziran ikusiko dituzten hegaztiei buruzkogauzak aurretik jakinen dituzte.1. M.ª Jesús Echániz, Visita a la laguna <strong>de</strong> Cañas (Viana) proposamenaren egokitzapena.117
Irakasleak egin behar dutena adierazten die:“<strong>Lehen</strong>go egunean esan bezala, herri ondoan daukagun aintzira ikusterajoan behar dugu, bertan dau<strong>de</strong>n hegazti migrariak ezagutzeko. Ba al dakizue zergatik<strong>de</strong>itzen zaien hegazti migrariak? Zerbait ba al dakizue horiei buruz? Horiguztia jakiteko informazioa bildu beharko duzue zuen ustez bilatuko duzuen tokitan.<strong>Lehen</strong>engo zergatik <strong>de</strong>itzen zaien horrela jakin behar duzue, <strong>eta</strong> gero garrantzizkoakiruditzen zaizkizuen ezaugarriak zein diren.Launakako tal<strong>de</strong>ak egin <strong>eta</strong> hegazti horiei buruz informazioa non bilatu,nori gal<strong>de</strong>tu, <strong>eta</strong> zer liburu edo aldizkaritan begiratu erabaki beharko duzue. Erabakihoriek harturik, informazioa bildu <strong>eta</strong> ikasgelara ekarriko duzue hormirudibatean zintzilik jarri <strong>eta</strong> ikaski<strong>de</strong>ei azaltzeko”.2.2.1. Zer behatu?Irakaslearen ardura ikasleek emandako informazioa ezagutzea izanen da,<strong>eta</strong> lau al<strong>de</strong>rditan erreparatuko du: a) informazio kantitatea; b) informazioarengarrantzia; c) iturri ezberdinen erabilera, <strong>eta</strong> d) gaiaren al<strong>de</strong>rdi batzuk biltzen ditueninformazioaren aberastasuna.Al<strong>de</strong>rdi horiek guztiak aurretik landu dituzte <strong>eta</strong> irakasleak behin <strong>eta</strong> berrizazpimarratu ditu; horregatik beren lan egiteko moduan sartu dituzten jakin nahidu. Horr<strong>eta</strong>rako behak<strong>eta</strong> fitxa bat egin du, tal<strong>de</strong> bakoitzean datu horiek bildu, <strong>eta</strong>gero lan tal<strong>de</strong> bakoitzarekin fitxari buruz hitz eginen du.118
I. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako fitxaLan tal<strong>de</strong>a: .............................................................................................................Behatu beharreko al<strong>de</strong>rdiak:a) Emandako informazio kantitatea:......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................b) Informazioaren garrantzia:......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................c) Erabilitako iturrien ugaritasuna:......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................d) Informazioaren gaien ugaritasuna:......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................119
2.3. Informazioaren analisia <strong>eta</strong> sailkapenaInformazioa bildu ondoren, hurrena analisia egin behar da. Irakaslea saiatuegin behar da ikasleek berek era progresiboan asma ditzaten zein diren bildutakomaterialaz informazioa hartzeko moduak. Hala ere, pistak eman beharko ditu jasotakoinformazioaren analisia egiteko moduak bilatzeko. Ikasleei oroitarazi behardie, halaber, informazioaren analisiaren helburua informazio hori sailkatzea<strong>de</strong>la <strong>eta</strong> hormirudi batean jartzea, <strong>de</strong>nok ezagutu <strong>eta</strong> hegazti migrariei buruz gauzagehiago jakiteko.Irakasleak hau adieraziko die:“Tal<strong>de</strong> bakoitzean hegazti migrariei buruz jasotako informazioarekin ondorengohau eginen dugu:<strong>Lehen</strong>ik horri buruz tal<strong>de</strong>an hitz egin, analisia egin <strong>eta</strong> tal<strong>de</strong>ko guztien arteanulertzen saiatu. Bildutako guztia (argazkiak, testuak...) ulertzera heltzen zaretenean,hormirudi bat egin beharko duzue informazio hori erabiliz. Horr<strong>eta</strong>rakoondoko gal<strong>de</strong>ra hauei erantzuna eman beharko diezue:— Zer esan nahi diegu gure ikaski<strong>de</strong>ei hegazti migrariei buruz?— Hartutako zein irudi <strong>eta</strong> testu balioko zaigu hori egiteko?— Nola jarriko dugu hormirudian esan nahi duguna ulertarazteko?— Itsasi duguna adierazteko titulu edo iruzkinak idatzi behar al ditugu?”.2.3.1. Zer behatu?Zikloan lehentasunez lantzen <strong>de</strong>n “prozedur<strong>eta</strong>ko bat” sailkapena da: horregatikirakasleak bere ikasleek informazioa nola sailkatu duten, irizpi<strong>de</strong>ak erabilidituzten ala ez, <strong>eta</strong> zein irizpi<strong>de</strong> erabili duten behatzeko ardura izanen du, aurretikelkarrekin sailkapena landu baitute.120
II. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako fitxaLan tal<strong>de</strong>a: .............................................................................................................Behatu beharreko al<strong>de</strong>rdiak:a) Informazioaren sailkapena:.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................b) Sailkatzeko erabili dituzten irizpi<strong>de</strong> motak:.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................c) Sailkapenean bereizten dituzten kategoriak:.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................121
2.4. Informazioaren adierazpenaHormirudiak ikasgelan erakutsiko dituzte <strong>eta</strong> tal<strong>de</strong> bakoitzeko or<strong>de</strong>zkari batekhormirudiaren edukina azalduko die gainontzeko ikaski<strong>de</strong>ei.2.4.1. Zer behatu?Kontutan izanik zer landu duten hormirudiei buruz, irakasleak behatu beharrekohiru aspektutan soilik erreparatuko du: a) i<strong>de</strong>iak adierazteko garbitasuna; b)hormirudiaren antolamendua: argazkiak, testuak, tituluak...; <strong>eta</strong> c) gaiari begirainformazioak duen garrantzia. Gero behatutako al<strong>de</strong>rdi horiek lan tal<strong>de</strong>en baloraziobateratua egiteko balioko dute.Behatutakoa modu sistematiko <strong>eta</strong> antolatuan biltzeko, irakasleak behak<strong>eta</strong>rakofitxa hau prestatu du:122
III. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako fitxaLan tal<strong>de</strong>a: .............................................................................................................Behatu beharreko al<strong>de</strong>rdiak:a) Hormirudian i<strong>de</strong>iak adieraztea:(Antolamendu logikoa, ulermena, irakurtzeko <strong>eta</strong> ikusteko erraztasuna...).....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................b) Hormirudiaren antolamendua:(Testua-argazkia lotura, argazki-oinak, kokapena, tituluak <strong>eta</strong> atalburuak,<strong>eta</strong>b.).....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................c) Informazioaren garrantzia:......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................123
3. GUTUN BAT IDAZTEA (1)(Testuak sortzea)3.1. HitzaurreaIkastetxean, <strong>Lehen</strong> <strong>Hezkuntza</strong>ko bigarren zikloan lantzen ari garen edukin<strong>eta</strong>kobat testu idatzi laburrak sortzearena da. Probetxatu egin dugu 4. ikasturtekoikasleek behin baino gehiagotan kexatu direla futbol ataria hondatuta dagoelako.Irakasleak ez du aukera hori galdu ikasleek ikasten ari direna ben<strong>eta</strong>ko egoera bateraekartzeko. Zuzendariari gutun bat idaztea proposatu die, egoera azaldu <strong>eta</strong>horri irtenbi<strong>de</strong>a eman diezaion eskatzeko.Horrela testu idatzi bat sortzeko prozesu guztia landu nahi du: plangintza,testualizazioa <strong>eta</strong> berrikusk<strong>eta</strong>.3.2. Testuaren plangintzaIrakasleak ekintza azaldu <strong>eta</strong> ikasleak 4 edo 5 lagun<strong>eta</strong>ko tald<strong>eta</strong>n antolatzenditu, testuaren plangintzan elkarrekin lan egiteko ikastetxeko zuzendariaribidali behar dioten gutun horr<strong>eta</strong>n.1. Iñaki Biainek, Pilar Elcartek <strong>eta</strong> Nicolas Urizek osatutako tal<strong>de</strong>aren Escribamos para solucionarun problema proposamenaren egokitzapena.125
Oroitarazten die ongi garatutako eskema egin behar dutela gutunaren “eskeletoa”<strong>de</strong>lako, <strong>eta</strong> eskema horr<strong>eta</strong>n argi egon behar duela zein <strong>de</strong>n arazoa <strong>eta</strong> zereskatutakoa. Horr<strong>eta</strong>z gain, gutuna idazterakoan kontutan eduki beharreko gauz<strong>eta</strong>zhitz egiteko proposatzen die: norentzat <strong>de</strong>n, nola hasi <strong>eta</strong> bukatuko <strong>de</strong>n,gutxi gora behera zenbat lerroal<strong>de</strong> izan behar duen... Hori guztia paperean idaztekoesaten die.3.2.1. Zer behatu?Irakasleak bi gal<strong>de</strong>ra mota behatu nahi ditu: al<strong>de</strong> batetik, antolamenduarekin<strong>eta</strong> lan tal<strong>de</strong>arekin zerikusirik duten al<strong>de</strong>rdi batzuk, hori baita irakasle tal<strong>de</strong>akhiruhilabetekoan egiteko ezarri duen helburu<strong>eta</strong>ko bat; bestetik, ikasturteanzehar lantzen ari diren testu plangintza egiteko prozedurak nola aplikatu dituztenaztertu.Tal<strong>de</strong>ak lanean ari direnean, irakaslea klasean ibiliko da <strong>eta</strong> bi al<strong>de</strong>rdi hauekbehatuko ditu: behak<strong>eta</strong> hori bi<strong>de</strong>ratzeko behak<strong>eta</strong>rako gidoia egin du aurretik,<strong>eta</strong> bertan interesgarri iruditzen zaizkion puntuak jaso ditu.Hona hemen erabilitako gidoia:Tal<strong>de</strong>aren behak<strong>eta</strong>rako gidoiaTestuaren plangintza.I. Tal<strong>de</strong>ko harreman komunikatiboa.1. Nola antolatzen <strong>de</strong>n tal<strong>de</strong>a lanerako:— Eginkizunen banak<strong>eta</strong>: mo<strong>de</strong>ratzailea, idazkaria...— Egin beharrekoa garbi ulertzea.— Denboraren antolamendua.2. Tal<strong>de</strong>aren funtzionamendua:— Hitz egiteko txandak.— Elkarrizket<strong>eta</strong>ko hitz-jarioa.— Elkarri entzuten diote.— Adostasunera heltzen dira.— Besteek esaten dutena arr<strong>eta</strong>z hartzen duten.— Tal<strong>de</strong> lanari nola laguntzen dion bakoitzak.126
II. Testuaren eskemaren balorazioa (plangintza).1. Arazoa azaltzea:— Arazoa i<strong>de</strong>ntifikatzea.— Arazoa <strong>de</strong>skribatzeko argitasuna.— Ondorioak <strong>eta</strong> arrazoiak.2. Zuzendariari egindako eskaera:— Eskariaren i<strong>de</strong>ntifikazioa <strong>eta</strong> garbitasuna.3. Eskutitza idazteko orientabi<strong>de</strong>ak:— Al<strong>de</strong>rdi formalak: lerroal<strong>de</strong> kopurua, aurkezteko modua...— Eskutitzaren edukina <strong>eta</strong> tonua.3.3. Eskutitza idaztea (testualizazioa)Tal<strong>de</strong>ki<strong>de</strong> guztiek egindako eskema hartuz, eskutitza banaka egiteari ekinendiote. <strong>Lehen</strong>engo zirriborroa egin ondoren, tal<strong>de</strong>an irakurtzeko eskatuko die irakasleak,<strong>eta</strong>, hori hobetzeko, tal<strong>de</strong>ki<strong>de</strong>ek beren iritziak emateko; gero garbira pasatukodute aurkezteko moduan erreparatuz <strong>eta</strong> ortografia zainduz. Horr<strong>eta</strong>rakohiztegia erabil <strong>de</strong>zakete edo tal<strong>de</strong>ki<strong>de</strong>ei gal<strong>de</strong>tu.3.3.1. Zer behatu?Lantzen ari diren edukinekin bat etorriz, irakasleak lau al<strong>de</strong>rdi behatzeko arduraizanen du: testua hartzaileari egokitzen zaion, testuaren koherentzia, berebarne kohesioa, <strong>eta</strong> formaren zuzentasuna. Puntu horien informazioa ikasleei banan-bananhartu nahi dielako, ondoko kontrol zerrenda eginen du:127
Kontrol zerrenda1. Ikasle2. Ikasle3. Ikasle4. Ikasle5. Ikasle6. IkasleHARTZAILEARENGA-NAKO EGOKITASUNATestuaren helburua nabari daHizkera hartzaileari egokitzeaTestu motari dagozkion al<strong>de</strong>rdi formalak(eskutitza)KOHERENTZIAKOHESIOAKORRESPONDENTZIA FORMALAI<strong>de</strong>ia nagusiak dauzka:(arazoa, ondorioa, eskaera)Barne egitura garbia dauka:(i<strong>de</strong>ien arteko harremana, antolamendua...)Azaldutako i<strong>de</strong>ien arteko koherentzia logikoa(hutsunerik, errepikapenik, kontraesanik ez)Esaldi<strong>eta</strong>ko <strong>eta</strong> lerroal<strong>de</strong><strong>eta</strong>ko lokailuak behar bezalaerabiltzeaTestuan erredundantzia gehiegi galarazteko baliabi<strong>de</strong>enerabilera: (izenor<strong>de</strong>ak, elipsiak, sinonimoak)Zeinuen erabilera zuzena:(puntuazioa...)Lexiko zehatza, aberatsa <strong>eta</strong> egokia dagoAl<strong>de</strong>rdi morfo-sintaktikoen zuzenk<strong>eta</strong>Ortografia zuzenaAurkezteko modu zaindu <strong>eta</strong> arduratsua128
3.4. Testua berrikusteaEskutitzak bukaturik, testu guztiak hobe daitezkeela esanen die irakasleakikasleei, <strong>eta</strong>, horregatik, berrikustea komeni <strong>de</strong>la. Borondatezkoak eskatuko ditueskutitzak ozenki irakurtzeko <strong>eta</strong> <strong>de</strong>non artean horiek hobetzeko iradokizunakemanen dituzte.Lan hori bukatu <strong>eta</strong> gero, irakasleak autoebaluaziorako gal<strong>de</strong>ra zerrenda laburbat banatuko die. Hona hemen tresna hori:Gure idazkiak hobetuz1. Gutuna idatzi behar izanez gero, zerbait aldatuko al zenuke?....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................Zergatik?....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................2. Idatzitako gutunean, zer duzu gustukoena?....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................3. Zer da gutunean gutxien gustatu zaizuna?....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................129
Gero eskutitz guzti<strong>eta</strong>tik edozein aukeratu, <strong>de</strong>nok sinatu <strong>eta</strong> zuzendariari bidalikodiote.3.4.1. Zer behatu?Ekintzaren aldi hon<strong>eta</strong>n ikasleek erantzundako gal<strong>de</strong>ra zerren<strong>de</strong>n analisiaizanen da irakaslearen ardura, <strong>eta</strong> ba ote dakiten testua berrikusi ondoren hobedaitezkeen al<strong>de</strong>rdiak zein diren.Zehazki, ondoko gal<strong>de</strong>rak izanen ditu irakasleak buruan:• Ikasleak gai al dira beren idazlan<strong>eta</strong>tik ateratzen horiek berrikusi <strong>eta</strong> hobetzeko?• Gai al dira idazten dituzten testu<strong>eta</strong>n hobetzekoak diren al<strong>de</strong>rdiak berekasa aurkitzen, ala irakaslearen iritziaren menpean dau<strong>de</strong>?• Zein al<strong>de</strong>rditan dira jakitun? (Al<strong>de</strong>rdi formalak, testuaren egitura, idazkeramota...)130
4. NORA ATERA BEHAR DUGU? (1)(Eguneroko arazo txikien irtenbi<strong>de</strong>a)4.1. HitzaurreaEtxeko aberei buruzko unitate didaktiko baten garapenaren barruan irakasleakhaztegi bat ikustera joan behar dutela esanen die ikasleei, baina <strong>de</strong>nok prestatubehar dutela ateraldia. Irakasleak aukera hori probetxatu egin nahi du InguruarenEzaguera, Matematikak <strong>eta</strong> Hizkuntza arloen zenbait edukin ingurunebatean lantzeko <strong>eta</strong> aurretik ikasitako zenbait gauzen erabilgarritasuna egiaztatzeko.4.2. Helmugako tokiak proposatzeaIkasleek egin behar duten lehenengo gauza toki egoki bat aukeratzea da.Horr<strong>eta</strong>rako toki ezberdinak proposatuko dituzte. Etxekoei, ikaski<strong>de</strong> adinduagoei,<strong>eta</strong> irakasleei gal<strong>de</strong>tuko diete non dau<strong>de</strong>n ikusteko moduko haztegiak <strong>eta</strong> zerikus daitekeen bertan.1. Carlos Cutrín Pérez, ¿A dón<strong>de</strong> vamos <strong>de</strong> excursión? proposamenaren egokitzapena.131
Hori egin ondoren elkarri jakinaraziko diote informazioa. Ikasle batek harbeleanhaztegien izenak idatziko ditu, zer ikus daitekeen haztegi bakoitzean <strong>eta</strong>zenbat Km dagoen haraino.TokiaHazten dituzten abereakDistantzia (Km.)(gutxi gora beherakoa)Aukera guztiak ikusirik, bigarren aldia heldu da: Zein aukeratu? Erabakiahartu baino lehen irakasleak azaldu eginen die aukera bakoitzaren al<strong>de</strong>koak <strong>eta</strong>kontrakoak bildu behar dituztela.Harbelean koadroko aukera bakoitzaren al<strong>de</strong>koak <strong>eta</strong> kontrakoak idatziz joanendira. Gero bozk<strong>eta</strong> egin <strong>eta</strong> emaitza taula batean jarriko dituzte. Azkenik,helmugako tokia aukeratuko da.4.2.1. Zer behatu?Ekintzaren aldi hon<strong>eta</strong>n irakasleak hiru al<strong>de</strong>rdi behatuko ditu: ikusteko gaidiren tokiei buruz datuak emateko orduan ikasleek hartu duten ardura, taulak <strong>eta</strong>grafikoak interpr<strong>eta</strong>tzeko gaitasuna, <strong>eta</strong>, azkenik, erabaki bat hartzerakoan zergatiakkontutan eduki dituzten.132
Gero egindako behak<strong>eta</strong>rako gidoia aurkeztuko da:<strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako gidoia:1. Ikasleen ardura.• Datuak ekartzea.• Lanarenganako ardura erakustea.2. Taulak <strong>eta</strong> grafikoak interpr<strong>eta</strong>tzeko gaitasuna.• Taula egitea: zailtasunak.• Taula interpr<strong>eta</strong>tzea.3. Aukerak hartzeko zergatiak.• Zergatien objektibitatea.• Al<strong>de</strong>ko <strong>eta</strong> kontrako zergatien arteko harremana.4.3. Denboraren <strong>eta</strong> distantzien analisia egiteaHaztegia aukeratu dutenean, haren ondoko toki interesgarri bat (monumentuak,paisaia, industria, <strong>eta</strong>b.) bi<strong>de</strong>nabar ikusteko proposamena eginen die irakasleak.Mapa erraz bat banatuko die distantzia partzialekin batera.133
AbiapuntuaHaztegia10 Km.A Herria15 Km.B Herria13 Km.30 Km.20 Km.25 Km.C HerriaToki interesgarria ikusteaTal<strong>de</strong> txikitan banatuta, ikasleek ibilbi<strong>de</strong>aren distantzia osoa kalkulatu beharkodute <strong>eta</strong> distantzia partzialak:a) Abiapuntutik haztegira.b) Abiapuntutik toki interesgarrira.c) Haztegitik abiapuntura.d) ... <strong>eta</strong>b.Gero <strong>de</strong>nbora aurrikuspenak landuko dituzte. Autobusaren abiadura 80Km/h baldin bada, zein da ibilbi<strong>de</strong> osoa egiteko beharrezko <strong>de</strong>nbora?, zenbatabiapuntutik haztegira?... Ez da kalkulu zehatza egin behar, hurbilk<strong>eta</strong>k baizik ez(ordu bat baino gehiago, ordu erdi gutxi gora behera...).4.3.1. Zer behatu?Irakasleak sei ikasle aukeratuko ditu behak<strong>eta</strong> sistematiko samarra egiteko.Hiru al<strong>de</strong>rdiei begiratuko die: arazo egoeraren ulermena, hartutako ezagutza aplikatzea,<strong>eta</strong> kalkuluaren hurbilk<strong>eta</strong>.134
BEHATUTAKOAKIkasleakArazo egoerarenulermenaHartutako ezagutzaaplikatzeaKalkuluarenhurbilk<strong>eta</strong>1234564.4. Ateraldiaren eguna antolatzeaTokia aukeratu <strong>eta</strong> ibilbi<strong>de</strong>ko tokien arteko distantziak, <strong>eta</strong> bidaiaren gutxigora beherako iraupena kalkulatuta, ikasleak tal<strong>de</strong>ka banatuko dira <strong>eta</strong> ateraldikoeguna antolatuko dute.Horr<strong>eta</strong>rako irakasleak azaldu egingo die kontutan hartu behar dutena:a) Abiatzeko <strong>eta</strong> itzultzeko orduak.b) Ikusi beharreko tokiak <strong>eta</strong> beharbadako geldialdiak.c) Geldialdien iraupena.d) Geldialdi bakoitzerako ekintzak.e) Eraman beharreko materialak <strong>eta</strong> gauzak.Gero kartulina batean jarri beharko dute hau guztia <strong>eta</strong> ikasgelan erakutsi.Azkenean guztien artean erabakiko da eguneko plana, <strong>eta</strong> tal<strong>de</strong> bat arduratuko dagurasoi bidaltzeko programa egiteaz.135
4.4.1. Zer behatu?Arik<strong>eta</strong> hon<strong>eta</strong>n ikasleek erakusten duten plangintzarako gaitasuna da irakasleakfuntsean behatuko duena. Kontutan hartu beharreko al<strong>de</strong>rdiak jakiteraematean plangintza hau bi<strong>de</strong>ratuta baldin bada ere, irakasleak puntu horiek nolagaratzen dituzten jakin nahi du, baita orduen antolamendua <strong>eta</strong> plangintzarenazalpena nola egiten dituzten ere. Gero behak<strong>eta</strong> bi<strong>de</strong>ratzeko <strong>eta</strong> sistematizatzekoegindako gidoia aurkeztuko da.<strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako gidoiaI. Plangintza egiteko al<strong>de</strong>rdiak.• Egun guztiak kontutan eduki al dituzte eguna antolatzerakoan?• Atal bakoitzean al<strong>de</strong>rdi nabarmen guztiak kontutan izan al dituzte?• Erabakiak modu antolatuan idatzi al dituzte?II. Ariketen sekuentzia.• Eguneko ordutegia ongi antolatu al dute?• Ekintza nolakoa <strong>de</strong>n arabera neurtu al dute bakoitzarako <strong>de</strong>nbora?• Ekintza <strong>eta</strong> bidaien iraupena zuzen kalkulatu al dute?III. Plangintzaren adierazpena.• Hormirudiak argi <strong>eta</strong> modu antolatuan azaltzen al du informazioa?• Den<strong>eta</strong>rako informazioa ematen al du hormirudiak: tokiak, distantziak,orduak, ekintzak...?• I<strong>de</strong>iak baliabi<strong>de</strong> grafikoen bi<strong>de</strong>z eman al dira?136
5. ETXEAK ERAIKITZEN (1)(Zenbak<strong>eta</strong>ko ekintza)5.1. HitzaurreaEkintza hon<strong>eta</strong>n “etxeak eraikitzea” proposatzen zaie ikasleei, hiru aldagaikontutan izanik:a) Teilatuak: etxeak teilatu bakarrekoak, bikoak edo hirukoak izan daitezke.b) Atea: handia edo txikia izan daiteke.c) Leihoak: etxe bakoitzak bat edo bi izan ditzake.Hona hemen hori guztia grafiko batean:1. Marisa <strong>de</strong> Simón, Construyendo casas proposamenaren egokitzapena.137
TEILATUAKATEAKLEIHOAKIkasleek ezberdin marraztu beharko dute ahal bezainbeste etxe, teilatuen,<strong>eta</strong> leihoen kopurua <strong>eta</strong> ateen tamainak elkarrekin konbinatuz.5.2. Aukerak asmatzeaIrakasleak ekintza poliki azaldu <strong>eta</strong> ikasleei etxe bat marraztea proposatukodie; gero, gauzak elkarri azaltzeko garaian, etxeak hiru aldagaien arabera bereiztendirela konturatzera eramanen ditu ikasleak, <strong>eta</strong> “etxe” ezberdinak antolatzera<strong>eta</strong> sistematizatzera bultzatuko ditu.Gero, kartulina txikitan teilatu bateko, biko <strong>eta</strong> hiruko teilatuak marraztukodituzte, leiho batekoak <strong>eta</strong> bikoak, <strong>eta</strong> ate txiki bat <strong>eta</strong> handi bat; zazpi piezaguztira. Kartulina handixeago batean errektangelu bat marraztuko du etxearenegitura irudikatzeko, <strong>eta</strong> horr<strong>eta</strong>n gainerako piezak sartuko dira (teilatua, atea,leihoa). Horrela ikasleek behar bezala maneiatuko dituzte <strong>eta</strong> ekintzarekin segitukodira.Maneiatu daitekeen material horrekin etxeak eraikitzeari ekinen diote bi aldagaisoilik hartuz; lan horr<strong>eta</strong>n ohitura hartzen dutenean, hirugarren aldagai batsartzea proposatzen zaie, <strong>eta</strong> etxe gehiago eraikitzen segitzea.138
5.2.1. Zer behatu?Irakasleak honako honi begiratuko dio ekintzaren une hon<strong>eta</strong>n: arazoa ulertzenduten, aldagaiak i<strong>de</strong>ntifikatzen dituzten, <strong>eta</strong> aldagai batekin baino gehiagorekinlan egiten duten. Ikasleak lanean ari diren bitartean, irakasleak bere ustezikasgelako or<strong>de</strong>zkari diren sei ikasle aukeratu <strong>eta</strong> horien informazioa bilduko du.<strong>Behak<strong>eta</strong></strong> gidatu <strong>eta</strong> bi<strong>de</strong>ratzeko irakasleak ondorengo estimazio eskala egindu:EgokitasunezEstimazio eskalaIkasleak1 zk.a 2 zk.a 3 zk.a 4 zk.a 5 zk.a 6 zk.aProblemaulertzeaZailtasunen batekinZailtasun frankorekinI<strong>de</strong>ntifikazioaAldagaiaki<strong>de</strong>ntifikatzeaZailtasunen bat daukaZailtasun frankorekinEz du erabiltzenEstrategiakSistematizazio gutxikoakSistematizatuak139
Analisi kualitatiboa:a) Problema ulertzeko eragozpen nagusiak:...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................b) Aldagaiak i<strong>de</strong>ntifikatzeko eragozpenak:...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................c) Behatutako ikasleek erabiltzen dituzten estrategia nagusiak:...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................5.3. Zenbak<strong>eta</strong> sistematikoaren bi<strong>de</strong>tikIkasleek etxeak egiteko prozedura sistematikoren bati jarraituz estrategiarenbat erabiltzen ote duten behatuko du irakasleak oraingoan. Gauzak elkarri adieraztekogaraian, ikasleek egiten duten aurrerakuntza probetxatuko du honakoprozedura hauek piskanaka sartzeko: sarrera bikoitzeko koadroa, <strong>eta</strong> zuhaitz diagrama.5.3.1. Sarrera bikoitzeko koadroaIkasleen ekarpenekin irakasleak azaldu eginen du zein diren “sarrera bikoitzekokoadroekin” lan egitearen abantailak, <strong>eta</strong> nola erabiltzen diren.140
5.3.2. Zuhaitz diagramaEra berean irakasleak zuhaitz diagrama sartuko du zenbak<strong>eta</strong> sistematikoaerrazteko modu gisara.141
Teilatu mota bakoitzeko, bi ate mota. Teilatua <strong>eta</strong> atea dituen etxe bakoitzeko,bi leiho mota.142
Gero ikasleek ahal bezainbeste etxe marraztuko dute azaldutako bi prozedurakerabiliz.5.3.3. Zer behatu?Bi dira irakasleak ekintzaren garai hon<strong>eta</strong>n behatu behar dituenak: sarrerabikoitzeko koadroa <strong>eta</strong> zuhaitz diagrama eman aurretik haurrek erabiltzen dituztenestrategia naturalak, <strong>eta</strong> horiek erabiltzeko izaten dituzten zailtasunak.Informazioa biltzeko asmoz ondoko behak<strong>eta</strong> koadroa egin dugu:I. FitxaZenbak<strong>eta</strong>rako estrategia naturalak:• Oinarri-oinarrizko estrategiak <strong>de</strong>skribatzea:....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................• Gehiago landutako estrategiak <strong>de</strong>skribatzea:....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................• Gehien landutako estrategiak <strong>de</strong>skribatzea:....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................143
II. FitxaKoadroak <strong>eta</strong> diagramak ulertu <strong>eta</strong> erabiltzea:• Eragozpenen bat daukaten ikasleak:....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................• Eragozpen gehiagoko ikasleak:....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................• Eragozpenen analisi kualitatiboa:....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................5.4. Estrategiak zenbatu <strong>eta</strong> hedatzeaTal<strong>de</strong> handian ikasleak proposatutako irtenbi<strong>de</strong>ak egiaztatu <strong>eta</strong> parekatueginen dituzte. Irakasleak hauxe planteatuko du: Posible diren guztiak al dau<strong>de</strong>?Ba al da aurkitu ez dugun besteren bat? Zein dira etxe guztiak, bat bakarrik ahaztugabe, ikusteko modu egokiak?Irakasleak gal<strong>de</strong>ra horiek ikasgelako ikasle guztiekin landuko ditu, <strong>eta</strong> saiatueginen da ulerarazten teilatu ezberdinen kopurua ateen kopuruarekin <strong>eta</strong> leihoenkopuruarekin bi<strong>de</strong>rkatzen badugu, bi<strong>de</strong>rkadura etxe kopurua izanen <strong>de</strong>la, bainahorrek ezin adieraz <strong>de</strong>zakeela zein diren etxe horiek: horr<strong>eta</strong>rako etxeakbanan-banan bilatu beharko dira.Gero irakasleak antzeko egoerak erakutsiko dizkie, edukinak bereganatu dituztenegiaztatzeko. Adibi<strong>de</strong>z: Zenbat modutan jantzita atera naiteke etxetik, ar-144
mairuan bi galtza (bat grisa, <strong>eta</strong> marroia bestea), hiru elastiko (bat zuria, beste batber<strong>de</strong>a, <strong>eta</strong> bestea urdina), <strong>eta</strong> hiru oin<strong>eta</strong>ko pare (marroiak, beltzak <strong>eta</strong> kirol zapatilak)baldin badauzkat.5.4.1. Zer behatu?Ekintzaren une hon<strong>eta</strong>n hau da irakasleak jakin beharrekoa: baloreen aldagaiakkontutan izanik, ahal diren aukera guztien kopurua kalkulatzeko bi<strong>de</strong>rk<strong>eta</strong>erabiltzen duten, <strong>eta</strong>, kasu <strong>eta</strong> ingurune berri<strong>eta</strong>n, ikasitakoa aplikatzen duten.145
6. HAZIAK EREITEN (1)(Aurretiko i<strong>de</strong>iekin lan eginez)6.1. HitzaurreaLandareei buruzko Unitate Didaktiko batean irakasleak <strong>Lehen</strong> <strong>Hezkuntza</strong>ko2. ikasturteko bere ikasleei haziekin lan egiteko ekintzak azalduko dizkie. Ikasleenaurretiko i<strong>de</strong>iekin landu nahi ditu edukiak, tal<strong>de</strong>an i<strong>de</strong>iak kontrajarriz <strong>eta</strong> eztabaidatuz,<strong>eta</strong> hipotesiak kontrajartzeko esperientziak diseinatuz.6.2. Haziak i<strong>de</strong>ntifikatzeaIrakasleak lan tald<strong>eta</strong>n antolatuko du ikasgela, <strong>eta</strong> tal<strong>de</strong> bakoitzari bildumabat emanen dio, hazi, fruitu txiki <strong>eta</strong> formagatik haziez osatua. Haziak i<strong>de</strong>ntifikatu<strong>eta</strong> bereizteko eskatuko die. Tal<strong>de</strong>ki<strong>de</strong>ak beren artean ados ez badau<strong>de</strong>, eztabaidatu<strong>eta</strong> ildo amankomunak erabaki beharko dituzte. Gero “haziaren” <strong>de</strong>finiziobat idatzi behar dute beren hitzekin <strong>eta</strong> liburuei begiratu gabe. Beren<strong>de</strong>finizioa izan behar du, tal<strong>de</strong>arena.1. Juana Fresneda, Sembrando semillas proposamenaren egokitzapena.147
6.2.1. Zer behatu?Irakasleak ikasleen aurretiko i<strong>de</strong>iak ezagutu nahi izango ditu irakasleak, lanhau<strong>eta</strong>n isladatuta: haziak i<strong>de</strong>ntifikatu <strong>eta</strong> sailkatzean, <strong>eta</strong> tal<strong>de</strong> bakoitzak egitenduen <strong>de</strong>finizio proposamenean. Ikasleek beren ikuspuntuak <strong>de</strong>fenditzeko emanendituzten adierazpen <strong>eta</strong> zergatiak ere ezagutzeko ardura izanen du.Bilduko duen informazioa sistematizatu <strong>eta</strong> antolatzeko ondorengo behatzekofitxa erabiliko du:I. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako fitxaIkasleen pentsamol<strong>de</strong>akIkasle kopuruaBere erantzunen arrazoiakHaziaren kontzeptua ez dutelafrogatzen duten azalpenakematen dituzteAzalpen<strong>eta</strong>n haziaren kontzeptulaburra daukatela antzematen daHaziaren kontzeptura heltzekolank<strong>eta</strong> adierazten dutenazalpenak ematen dituzte(transizio aldia)Azalpen<strong>eta</strong>n “hazia” kontzeptuabereganatu dutela antzematen da148
II. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako fitxa“Hazia” kontzeptuaren lotutako erantzun-tipo batzuk *11.º ........................................................................................................................12.º ........................................................................................................................13.º ........................................................................................................................14.º ........................................................................................................................15.º ........................................................................................................................16.º ........................................................................................................................17.º ........................................................................................................................18.º ........................................................................................................................19.º ........................................................................................................................10.º ........................................................................................................................* Kontzeptu lank<strong>eta</strong> handiagotik gutxiagora idatziko dira.6.3. Zer gertatuko litzateke...?Irakasleak koadro hau idatziko du harbelean:149
Armairuan gor<strong>de</strong>tzen diraLurrean sartzen diraBuztinezko pilotatxoakGarbantzuakBanabarrakOgi puskaArrosakTulipanakOndutako udareakLaranja zukuaMarrubiaIkasleei eskatuko die kasu bakoitzari buruz beren iritziak emanez, <strong>de</strong>non arteankoadroa bete ditzaten. Erantzun bakoitza entzutean, irakasleak gal<strong>de</strong>tu eginendu: <strong>de</strong>nok ados al gau<strong>de</strong>? <strong>eta</strong> eztabaidarako bi<strong>de</strong> emanen du gaiari buruzkopentsamol<strong>de</strong> ezberdinak agertarazteko.150
Zati hori bukatutakoan, landare bat azkar erne <strong>eta</strong> hazteko baldintzak azaldukodizkie. Eztabaida sortaraziko du <strong>eta</strong> ikasleek emanen dituzten aldagai guztiakidatziko ditu (garrantzizkoak direnak <strong>eta</strong> ez direnak). Zerrenda egin ondorenlandarea hazteko garrantzizkoak diren aldagaiak <strong>eta</strong> ez direnak bereizten aritukodira. Gal<strong>de</strong>tu eginen die, halaber, nola egiaztatuko luketen esandako hori. Hipotesiakegiteko prozesu hori beharrezkoa da geroago kontrajarri ahal diren esperientziakdiseinatzeko. Ondorengo ekintzan esperientzia erraz bat <strong>de</strong>skribatukoda.6.3.1. Zer behatu?Atal hon<strong>eta</strong>n irakasleak egiaztatu nahi duena da bere ikasleek bereizten otedituzten materia organikoa <strong>eta</strong> hazia kontzeptua. Behatu nahi du, halaber, hipotesiakegiteko <strong>eta</strong> egiaztatzeko gaitasuna. <strong>Behak<strong>eta</strong></strong> gidatzeko honako gidoi haulandu du:<strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako gidoia:1. “Hazia” kontzeptuaren ulermen maila:— Materia organikoa <strong>eta</strong> ez organikoa bereizten dituzte.— Hazia <strong>eta</strong> hazitik ateratako produktuak bereizten dituzte.— Materia organikoa orokorra <strong>eta</strong> “haziak” bereizten dituzte.2. Susmoak <strong>eta</strong> hipotesiak agertzea:— Susmoen logika.— Argudioak <strong>eta</strong> argudio-kontrakoak.— Susmoak egiaztatzeko proposamenak.151
6.4. Hazitoki bat egiteaDenon artean ikusi ondoren landareen hazkuntza lurraren hez<strong>eta</strong>sun mailak,nutrienteek <strong>eta</strong> eguzkiaren argiak baldintzatzen dutela, hiru zati itxiez osatutakohazitoki xume bat egitea esanen die irakasleak; batean ur gutxiz ureztatuko direnhaziak sartuko dira, beste batean ur gehixeagoz ureztatuko diren mota bereko haziak,<strong>eta</strong> hirugarrenean asko ureztatuko diren haziak sartuko dira.Horrela lur mota (nutrienteak) <strong>eta</strong> eguzkiaren argia kontrolatuta egonen dirahiru egoer<strong>eta</strong>n <strong>eta</strong> hez<strong>eta</strong>sunaren aldagaia frogatu eginen da.Aste bakoitzean behatutakoa koa<strong>de</strong>rno batean biltzen joatea esanen die irakasleakikasleei; data adierazi beharko dute, <strong>eta</strong> ondorioren bat atera badaitekeenesan. Hilabete barru, ordurarte behatutakoaren txosten labur bat egitea eskatukodie.Ikaslearen behak<strong>eta</strong>rako koa<strong>de</strong>rnoaAsteak: 1.ª, 2.ª, 3.ª, 4.ª1a) Behatutakoak.....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................b) Beste ondorioren bat atera al daiteke?.....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................152
6.4.1. Zer behatu?Ekintza hon<strong>eta</strong>n hiru gal<strong>de</strong>r<strong>eta</strong>z arduratuko da irakaslea:a) Zein diren ikasleentzat koa<strong>de</strong>rnoan jasotzeko moduko garrantzizko gauzak.b) Behatutakoarekin, ez aurretiko i<strong>de</strong>iekin, ondorioak ateratzeko gaitasuna.c) Txosten zientifiko labur bat egiteko gaitasuna.Ondotik, hiru al<strong>de</strong>rdi horiek behatzeko gidoi bat aurkeztuko dugu.<strong>Behak<strong>eta</strong></strong>rako gidoia1. Ikasleek egiten duten behak<strong>eta</strong>ren garrantzia.• Ikasleek aldagaiak elkarrekin lotzen dituen.• Lanean datu <strong>eta</strong> ohar garrantzirik gabekoak edota anekdotikoakazaltzen diren ala ez.2. Behatutakoarekin ondorioak ateratzeko gaitasuna.• Ondorioaren <strong>eta</strong> behatutako errealitatearen arteko harremana.• Ondorioak aurretiko i<strong>de</strong>iekin <strong>eta</strong> datu anekdotikoekin kutsatu diren.3. Txostena egitea:• Txostenaren antolamendua.• Argitasuna.• Marrazkiak, grafikoak, i<strong>de</strong>iak helerazteko baliabi<strong>de</strong>ak.153
Capítulo IIIBibliografia
• ZENBAIT EGILE: Evaluación y seguimiento en Parvulario y Ciclo Inicial: pautas<strong>de</strong> observación, Madril, Visor, 1986.• ALLAL, L. : “Estrategias <strong>de</strong> evaluación formativa: concepciones psicopedagógicasy modalida<strong>de</strong>s <strong>de</strong> aplicación”, in Infancia y Aprendizaje, 11, 1980.• ANGUERA, M.T.: Manual <strong>de</strong> prácticas <strong>de</strong> observación, Madril, Trillas, 1983.• ANGUERA, M.T.: Metodología <strong>de</strong> la observación, Universidad <strong>de</strong> Bartzelona,Bartzelona.• ANGUERA, M.T.: Observación en la escuela, Bartzelona, Graó, 1988.• BOLÍVAR, A.: La evaluación <strong>de</strong> valores y actitu<strong>de</strong>s, Madril, Anaya, 1991.• CALATAYUD, E. Y PALANCA, O.: La evaluación en la Educación Primaria, Bartzelona,Octaedro, 1994.• COHEN, D. Y STERN, V.: Guía para observar la conducta escolar, Buenos Aires,Paidós, 1965.• COLL, C.: Los contenidos en la Reforma, Madril, Santillana, 1992.• COULIBALY, A. y DEMAN, C.L.: “Observación <strong>de</strong> las situaciones didácticas”, inInfancia y Aprendizaje, 16, 1981.• CUBERO, R.: Cómo trabajar con las i<strong>de</strong>as <strong>de</strong> los alumnos, Sevilla, Diadas,1989.• CHADWICK, C. Y RIVERA : Evaluación formativa para el docente, Bartzelona/BuenosAires, Paidós, 1991.157
• DE KETELE, J.M.: Observar para educar, Madril, Visor, 1984.• DELATORRE, S.: Evaluación <strong>de</strong> la creatividad, Madril, Escuela Española,S.A., 1990.• EUSKO JAURLARITZA: <strong>Ebaluazioa</strong>. Aholkularitzarako Materialak.• FERNÁNDEZ BALLESTEROS, R. y CARROBLES, J.A.I. (comps.): Evaluación conductual,Madril, Pirámi<strong>de</strong>, 1981.• FERNÁNDEZ BALLESTEROS, R.: Evaluación <strong>de</strong> contextos, Murtzia, Universidad<strong>de</strong> Murtzia, 1982.• FERNÁNDEZ FERNÁNDEZ, S.: “Diagnóstico curricular y dificulta<strong>de</strong>s <strong>de</strong> aprendizaje”,in Psicothema, nº 2, 1990.• GENERALITAT DE CATALUÑA: L’evaluació a l’Educació Primaria, 1994.• GENERALITAT VALENCIANA: La evaluación. E. Primaria, 1994.• GOBIERNO DE NAVARRA/MEC: Documentos <strong>de</strong> apoyo a la evaluación. Infantily Primaria, 1993.• GONZÁLEZ TELLO, M.: Observación y evaluación en el segundo ciclo <strong>de</strong> EducaciónInfantil, Madril, Escuela Española S.A., 1991.• GORDÓN, J.J.: Cómo estudiar al niño en la escuela, Buenos Aires, Paidós,1978.• IRWIN, M. y BUSHNELL, M.: La observación <strong>de</strong>l niño. Estrategias para su estudio,Madril, Narcea, 1984.• JACKSON, P.: La vida en las aulas, Madril, Morata, 1991.• LÁZARO, A.: “Los indicadores en el proceso evaluador”, in Apuntes <strong>de</strong> Educaciónnº 43.• MEDINUS, G.R.: Estudio y observación <strong>de</strong>l niño, Mexiko, Limusa, 1979.• MIRAS, M. y SOLÉ, I.: “La evaluación <strong>de</strong>l aprendizaje y la evaluación en el proceso<strong>de</strong> enseñanza y aprendizaje”, in COLL, C., PALACIOS, J. y MARCHERSI,A. (biltzaileak): Desarrollo psicológico y educación II. Psicología <strong>de</strong> laEducación, Madril, Alianza.• MONEREO, C. (Koord.): “La evaluación <strong>de</strong> las estrategias <strong>de</strong> aprendizaje <strong>de</strong> losalumnos”, in Estrategias <strong>de</strong> enseñanza y aprendizaje, Bartzelona, Graó,1994.• POPHAM, W.J.: Problemas y técnicas <strong>de</strong> la evaluación educativa, Madril, Anaya,1980.• POSTIC, M.: Observación y formación <strong>de</strong> los profesores, Madril, Morata, 1977.158
• POSTRA, M. y DE KETELE, J.M.: Observar las situaciones educativas, Madril,Narcea, 1988.• RENAU, D.: “Dossiers y observaciones”, in Reforma <strong>de</strong> la Escuela, 33, 1981.• RIVAS, F. y ALCANTUD, F.: La evaluación criterial en la educación primaria,Madril, C.I.D.E., 1989.• RODRIGUEZ, J.A.: Criterios <strong>de</strong> evaluación, Madril, Alhambra Longman, 1990.• ROGER AMENGUAL, B.: Evaluación formativa, Bartzelona, CEAC, 1990.• ROSALES, C.: Criterios para una evaluación formativa, Madril, Narcea, 1981.• ROSALES, C.: Evaluar es reflexionar sobre la enseñanza, Madril, Narcea, 1990.• SANTOS GUERRA, M.A.: La evaluación: un proceso <strong>de</strong> diálogo, comprensión ymejora, Málaga, Aljibe, 1993.• TENBRINK, T.: Evaluación. Guía práctica para profesores, Madril, Narcea,1984.• VALLS, E.: Los procedimientos: aprendizaje, enseñanza y evaluación, Bartzelona,ICE/HORSORI, 1993.• VERDUGO ALONSO, M.A.: Evaluación curricular, Madril, Siglo Veintiuno,1994.• ZIMMERMANN, D.: Observación y comunicación no verbal en la escuela infantil,Madril, Morata/MEC, 1987.159