SápmelaÄÄaid dáruiduhttin
SápmelaÄÄaid dáruiduhttin
SápmelaÄÄaid dáruiduhttin
- No tags were found...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
gáldu čála– álgoálbmotvuoigatvuođaid áigečála Nr 3/2005Sápmelaččaiddáruiduhttin– manne, movt ja makkárváikkuhusaid buvttii?Henry Minde čállánInger Anna A. Eira jorgalan
gáldu čála – álgoálbmotvuoigatvuođaid áigečála Nr 3/2005Oaivedoaimmaheaddji: Magne Ove VarsiSápmelaččaid dáruiduhttin - manne, movt ja makkár váikkuhusaid buvttii?Čálli: Henry MindeJorgaleaddji: Inger Anne Eira© Henry Minde ja Álgoálbmotvuoigatvuođaid gelbbolašvuođaguovddášGuovdageaidnu 2005Gráfalaš hábmen, olggoš: Harry JohansenGráfalaš hábmen, siskkoš: Elle Kirste Porsanger, AlfaBehta GrafiskeDeaddileapmi: Ykkös Offset OY, VaasaDoaimmahaga čujuhus:Álgoálbmotvuoigatvuođaid gelbbolašvuođaguovddášNO 9520 GuovdageaidnuTelefovdna +47 7848 8000 Fáksa +47 7848 8020 E-poasta: mov@galdu.orgwww.galdu.orgISBN 82-8144-013-9ISSN 1504-4289
OvdasánitMiessemánus 2002 gieđahalai Norgga Sámediggi ráđđehusa evttohusasámefoandda ásaheamis. Ulbmilin lei ásahit foandda stáhta árat dáruiduhttinpolitihkasoabadanbuhtadassan. Dát artihkal čállojuvvui dán áššigieđahallama oktavuođas čilgen dihtii maid mii dál diehtit sámiid guoskivehádatpolitihkas (1850-1980). Artihkal čájeha ahte sámiid ja kveanaiddáruiduhttima politihkalaš bealit leat guorahallojuvvon bures. Sáhttádadjat ahte stáhta oččodii viidát ja guhká sámiid hilgut gielaset ja rievdaditkultuvrraset vuođđoárvvuid ja álbmotidentitehta. Nuppi dáfus, dán rádjailea unnán guorahallojuvvon, movt dáruiduhttin lea váikkuhan, sihkeekonomalaččat ja sosiála-psykologalaččat, dán politihka oaffariidda. Leatdušše moadde ođđa dutkamuša sámi mánáid vásáhusain skuvlavuogádagas.Dát artihkal guorahallá - dálá dutkamušaid vuođul - dan metodologiijamii geavahuvvo ja daid ehtalaš váttisvuođaid mat šaddet eanádatjavehádatkultuvrra deaivvadeami váikkuhusaid dutkkadettiin.Magne Ove VarsiDirektorÁlgoálbmotvuoigatvuođaid gelbbolašvuođaguovddáš
SisdoalluOvdasánit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3Sápmelaččaid dáruiduhttin– manne, movt ja makkár váikkuhusaid buvttii? . . . . . . . . . . . . . . . . . .6ÁLGU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6Historjjálaš duogáš . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6Dutkanhistorjá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .7Ásahuslaš ja politihkalaš dutkosat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .7Kultuvrra ja sosio-ekonomalaš váikkuhusaid guorahallamat . . . . . . . . .8Dáruiduhttinpolitihka áigodagat, motiivvat ja sisdoallu . . . . . . . . . . .10Nuppástusáigodat: Su. 1850-1870 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .10Nannenáigodat: Su. 1870-1905 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .12Alimusáigodat: Su. 1905-1950 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .14Heaittihanáigodat: Su. 1950-1980 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .16Dáruiduhttinpolitihka váikkuhusat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .18Movt váikkuhii olbmuid identitehtii ja iešdovdui? . . . . . . . . . . . . . . .19Ođđa pedagogalaš metoda ásaheapmi - okta dáhpáhus . . . . . . . . . . . .20Movt oahppit «hálddašedje» skuvlla nuppástuhttimiid . . . . . . . . . . . .21Sámi bákčasat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25Loahppakommentárat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .27Gáldot: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .295
Sápmelaččaid dáruiduhttin – manne, movtja makkár váikkuhusaid buvttii? 1«Jus ádjánii 100 jagi sápmelaččaid dáruiduhttit, de veadjá ádjánit 100jagi min fas sámáiduhttit?»(Beate Hårstad Jensen (29), Dagbladet aviissas 28.07.2001)ÁLGUHistorjjálaš duogášNorgga minoritehtapolitihkka sápmelaččaid guovdu, lei guhká čielgadáruiduhttin. Sihke historjjálaš- ja dáláperspektiivvas lei dát oktasašvuohtasierra ovdánanáigodahkan, sierra epohkan sámi historjjás. Dáruiduhttinpolitihkkaáigodatbistá sullii 1850 rájes sullii 1980 rádjái. Áigodaga álgguja loahpa sáhttá čatnat guovtti dáhpáhussii, goappaš dáhpáhusain leimateriálalaš sisdoallu, muhto maiddái nanu symbolalaš árvu. Vuosttaš leiFinnefoandda (Finnefondet) ásaheapmi 1851:s. Dat lei bušeahttapoastamaid Stuoradiggi ásahii giella- ja kulturnuppástuhttima álggaheami olis.Nubbe dáhpáhus lei Álttáášši 1979-81 mii šattai sápmelaččaid vuostálastinsymbolankultuvrralaš vealaheami ja kollektiiva árvvušatnimahárrái, ja politihkalaš iešstivrejumi ja materiálalaš vuoigatvuođaid ovddas.Eatnasat geat bajásšadde Davvi-Norgga máŋggagielalaš guovlluin1800-logu gaskamuttuid rájes arvat maŋŋelii soađi rádjái, livčče sáhttánmuitalit iežaset muitalusaid dáruiduhttima birra. Mun áiggon iežanmearrirámma siskkobealde oanehaččat ja historjafágalaččat čilget Norggastáhta ráhčamušaid 100 jagi badjel dáruiduhttit sámi - ja kveana álbmoga.Jearan maiddái movt dát váikkuhii sámi álbmoga iešáddejupmái ja identi-1 Dát artihkkal lei duogášnotáhtan (Norgga) Sámedikki čoahkkimii miessemánu 27.-31.b.2002:s, ášši 23/02: Sámeálbmotfoanda.6
tehtii. Álggos álggahuvvui dáruiduhttin kultursuorggis, ja dáruiduhttidettiinadnui «skuvla soahtešilljun ja oahpaheaddjit soalddáhin» (Niemi1997:268). Giella šattai dalle guovddážii. Dat šattai mihttun ja symbolandáruiduhttinpolitihka lihkostuvvamii dahje eahpelihkostuvvamii. 1900-logus jođihuvvogođii dáruiduhttinpolitihkka maiddái eará servodatsurggiin.Politihka dovdomearkan lei iešguđet surggiid rahčamušaid ásahuslašoktiiheiveheapmi. Dás lean dattege válljen deattuhit skuvla- ja giellapolitihka,ja dan lean dahkan ee. saji dáfus muhto maiddái danne go dánsuorggis sáhttá muhtun muddui duođaštit movt politihkka váikkuhii olbmuideguhki vuollái. Dasa lassin šattai skuvla 1800-logus vuođđun našunálastáhtaidstivremis (vrd. Edvardsen 1992).Go historjjálaš duohtavuođat dál šadde nu movt šadde, de ferteguorahallat sápmelaččaid dáruiduhttima buohtastahtti perspektiivvas,erenoamážit kveanaálbmoga ektui. Sápmelaččat ja kveanat ledje dánáigodagas čielga sierralágán álbmotjoavkkut, ja orro muhtun guovlluin nučoahkisin ahte sii navdojuvvojedje leat váttisvuohtan man fertii čoavditsierra našovnnalaš politihkalaš vehkiin. 1800-logus ii jođihuvvonassimilašuvdnapolitihkka dušše min guovlluin. Suoma bealde gohčoduvvuidán sullasaš politihkka «ruoššaiduhttimin», Gaska-Eurohpas gohčoduvvuihabsburgalaš riikka harmonerenpolitihkka «germaniseremin», jaUSA:s gohčoduvvui eahpeveagaválddálaš indiánapolitihkka «amerikaniseremin».Assimilerenpolitihkka lei nappo nannosit čadnon gievrrasnašunálastáhtaid ovdánahttimii. Norgga assimilerenpolitihka álggaheapmija jođiheapmi ii lean earalágán go eará riikkain ge, muhto Norgga ulbmillaš,bistevaš ja guhkilmas assimileren lei dattege erenoamáš. Danne leadáruiduhttinpolitihka historjjálaš árbi sihke morálalaš váivin ja politihkalašváttisvuohtán velá odne nai.DutkanhistorjáDát čilgehus ja ságastallan čilge diehttelasat dálá dutkandilálašvuođa,muhto dás deattuhuvvojit maiddái dáruiduhttinbealit maid birra diehtithirpmáhuhtti unnán.Ásahuslaš ja politihkalaš dutkosatOahpaheaddjit ja pedagogat ledje dat geat vuohččan beroštišgohte dáruiduhttimisfágalaš dutkansuorgin. Dat gal lei vuordimis. Oahpaheaddjitledje leamaš guovddáš eiseváldiid gohčostahkan dán proseassas, sii ledje7
nappo leamaš guovddáš aktevran ja sin rolla digaštallojuvvui eambbo jaeambbo. Dasto lei giella, skuvla ja risttalaš bajásgeassin dán proseassaguovddážis. Dat ledje deaŧalaš fáddán Norgga oahpaheaddjeoahpus 19.jahkečuođi gaskamuttuid rájes. Ja loahpalaččat báinnii velá gurutbellodatstáhtaásahan- ja našovdnahuksenpolitihkka dan historjjálaš čilgehusaid.2. máilmmesoađi ja Holocausta maŋŋel álge dutkit dađistaga čájehitberoštumi iežá ideologalaš motiivvaide ja servodatlaš proseassaide. Defuomášuvvojedje dat sosiáladarwinisttalaš ja nálálaš bealit mat ledje leamašvuođđun ovddeš politihkkii ja dutkamii. Skuvlla váttisvuođat sámiguovlluin eai lean šat duššefal giellagažaldagat maid sáhtii čoavdilit eanetrafinerejuvvon pedagogalaš goansttaiguin. Váttisvuohta fertii dutkojuvvotsosiála proseassaid vuođul sihke skuvlavisttis ja skuvlavistti siskkobealde.Dán suorggi stuorámus dutkkus lei Anton Hoëma doavttirgrádabargu, miideaddiluvvui 1976:s. Son lei bienasta bitnii guorahallan movt stáhtaváldiain 1960-logus viidát ja dárkilit gozihii sámi servodaga skuvlahálddašeamibokte.Historjadutkit álge maŋŋit dutkat dán suorggi ja pedagogalaš oainnumielde lei dán suorggi stuorámus dutkosis ođđa perspektiiva maid eat leanvuordán. Galbmasoađi áiggi ovddideigga Knut Einar Eriksen ja EinarNiemi vuohččan sihkarvuođapolitihkalaš motiivva Den finske fare nammasašmonografiijjas 1981:s. Soai oaivvildeigga sihkarvuođapolitihka leatčilgehussan Norgga sierralágán minoritehtapolitihkkii, sihke sisdoalu,jođiheami ja čiekŋudeami dáfus, ja maiddái bistevašvuođa ja konsisteanssadáfus. Mu čilgehussii Norgga sámepolitihka birra 1850-1940gaskka lea Eriksena ja Niemi girji vuođđun, muhto lean velá lasihan jamudden čilgehusa ođđaset historjjálaš dutkanbohtosiiguin.Kultuvrra ja sosio-ekonomalaš váikkuhusaid guorahallamatVaikko minoritehtapolitihkkii lea čájehuvvon stuora beroštupmi, de eaileat dattege dáruiduhttinpolitihka kultuvrralaš ja sosio-ekonomalašváikkuhusat leamaš nu sakka guorahallojuvvon vaikko fáddá iešalddis leačilgejuvvon olu stuora dutkosiin ja dieđalaš artihkkaliin, erenoamážit teorehtalaš,metodalaš ja oppalaš dásis. Johs. Falkenbergga Lágešvuonadutkkus1941:s, ja Ivar Bjørklundda Návuonahistorjjá 1985:s leat báikkálašservodatmonografiijjat main gávdná miellagiddevaš dárkomiid jaanalysaid. Bjørklund atná dáruiduhttima váldoággan dan čearddalašjávkamii mii orru leamaš dáhpáhuvvan Statistalaš Guovddášbyråa loguidduođaštemiid vuođul: Suohkana sápmelašlohku lei 1930 rájes 1950 rádjáiunnon 44 %:s nullii! (Bjørklund 1985:12) Vaikko Norga lei dan áigodagas8
leamaš okkuperejuvvon ja Návuonaolbmot ledje šaddan evakueret eretguovllus 1944-45:s, de diehtit aŋkke ahte ledje eanas seammahat bearražatja olbmot mat ásse suohkanis maŋŋel 2.máilmmesoađi. Vaikko álbmotlohkamiidčearddalaš registreren lea ge váttis, de čájeha dát dan hirbmat«jávkama» dahje identitehtamolsuma sámi álbmoga gaskka «nuppástusguovlluin»,namalassii guovlluin gos ledje čearddalaš seaguhusat, ja gosmearkkašahtti olu ledje dáččat ja dárogielhállit. 1900-logu rádjái lei dátdábálaš mearrasámiguovlluin.Harald Eidheim dagai árrat juo miellagiddevaš dutkosiid main leifágahistorjjálašmearkkašupmi su sosiálaantropologalaš fágaustibiidda, jamat dasa lassin ledje vuođđun čiekŋalet kultuvrralaš ja politihkalaš ipmárdussiidas mii lei dáhpáhuvvan ja mii ain dáhpáhuvai sámi guovlluin maŋŋelsoađi. Dáruiduhttinproblematihka gohčodii Eidheim 1958 magisttarbarggustis,Sis-Finnmárkku álbmotlaš «čoakkáhussan». Son čilge huidárkilit movt dáččaid guottut sápmelaččaid birra, čájehuvvojit negatiivavealaheapmin. Son maiddái ovddidii hypotesa ahte dáččat, ja maiddáialmmolaš orgánat šaddet eanet ahte eanet vuostemielalaččat sápmelaččaidhárrái, mađi lagabus sámi guovddáš guovlluid dat leat. Dát digáštallanloktejuvvo eanet oppalaš dássái smávva, muhto klassihkalaš guorahallamis«When Ethnic Identity is a Social Stigma» 1971:s. Das nágge son ahtesápmelaččaid dilálašvuohta ferte vuosttažettiin ovddiduvvot oassin dainstáhtaservodagain gos sápmelaččat ellet unnitlohkun (ja ođđaset čállosiineamiálbmogin). Ii sápmelaččaid «duohta» historjjás lean mearkkašupmi,fertii baicca vuhtiiváldit dalááiggi ipmárdusa ja sápmelaččaid vássanáiggivásáhusaid. Ja dán ipmárdusa mielde lea «sápmi» leat geafi, boaresáigásaš,maŋosmanni ja maiddái muhtumiid gaskkas - báhkin. Dát asymmehtralašfápmooktavuohta dáččaid, Norgga almmolašvuođa ja sápmelaččaidgaskka, dagahii ahte sámi kultuvramearkkat hoigaduvvojedje priváhtalanjaide, ja čihkkojuvvojedje almmolaš lanjain.Dáruiduhttima sosiálaantropologalaš paradigma ii leat buktán makkárgeoppalaš monografiijja dáruiduhttinproseassa váikkuhusain. Dat lea várradanne go fáddá lea nu moalkái ja dan birra eai huma, erenoamážit datjoavkkut geaidda eanemusat čuzii ja geain leat váivvimus vásáhusat.Árbevirolaš dutkan boahtá deaivat olu váttisvuođaid ja etihkalaš čuolmmaid.Jus dieđuid galggaš dábuhit ja jus informánttaiguin galgá sáhkalagabeassat, de ferte informánttas leat stuora luohttámuš dutkái. Dasto sáhttetinformántta dieđut leat máŋggalágánat, mearritmeahttumat ja hearkkit, jadaid ferte hui várrogasat atnit (Nergård 1994). Lea leamaš váttis gávdnatrelevánta dieđuid dán fáttás, dábálaš diehtočohkken vugiiguin. Informántii9
sáhttá leat balddihahttin jus galgá šaddat muitát iežas sápmelašvuođabiehttaleami, ja skuvlaáiggis sáhttet leat leamaš dáhpáhusat maiguin heahpana,ja dat sáhttet leat ággan dasa go nuppástusguovlluid eallingearddijearahallamatlea nu ovttageardánat ja oppalaččat go lea sáhka mánnávuođasja skuvlaáiggis. Dása lea buorren ovdamearkan jearahallan mii dahkkuisoames vuorraset náittosbárain Skániin Lulli-Tromssas eret. Go áhkkulei muitalan movt oahpaheaddji lávii «boagustit» ja «bilkidit» sin go eaimáhttán eará go sámástit go skuvlii álge (1920-logus), de gaskkalduhtiiáddjá su ja dajai ná: «De leat doarvái muitalan. Áiggun dutnje dadjat, dálleat nu dárkilit buot muitalan ahte it dárbbaš šat lasihit it A it ge B.» 2čájehuvvui čielgasit ahte ledje rájit maid dán fáttás muitalit (Minde1993:24f.). Dákkár reakšuvnnat leat dattege dábálaččat go eanetlogu kultuvraja unnitlogu kultuvra deaivvada. Go dutkit dahke jearahallamiid danfágaidgaskasaš prošeavttas mas stáhtapolitihkka romaniálbmoga guovduguorahallojuvvui, de lei čiegusvuohta ja rabasvuohta áigeguovdil ollusiidda(Hvinden 2007:27). Dat prošeakta čájehii dattege man viidát dáidváikkuhusaid sáhtášii čielggadit, jus gávdnoše resurssat fágaidgaskasašdutkamiidda. Nu movt dás oaidnit, de váillahit ain sullasaš dutkanáŋgiruššamiidsámiid historjjá oktavuođas.Dáruiduhttinpolitihka áigodagat, motiivvat ja sisdoallu 3Guhkilmas dáruiduhttima sáhttá juohkit máŋgga áigodahkii. Dat lávejuhkkojuvvot politihka jođiheami vuođul, namalassii mii lei ággan dánpolitihkkii, goabbá álbmot - sápmelaččat dahje kveanat - lei eanemusguovddážis, makkár gaskaoamit adnojuvvojedje ja man muddui oktiiheivehuvvuipolitihkka.Nuppástusáigodat: Su. 1850-1870Maŋŋel 1814 ledje nuorra Norgga stáhta vuosttaš buolvva ámmátolbmotožžon oktavuođa sápmelaččaiguin bargguideaset bokte, ja sii ledje bidjanseamma árvvu sámegillii go dárogillii. Dalá humanisttalaš-romatihkalašoainnu mielde lei juohke olbmos vuoigatvuohta beassat eatnigielas hupmat.Dáid oaiviliid njunnožis lei báhppa N.V. Stockfleth guhte jorgalii ja2 Henry Minde jearahallamat Stuoranjárggas, báddejuvvon 27.11.19903 Dán oasi vuođđun lea erenoamážit Knut Einar Eriksena ja Einar Niemi: Den finske fare(1981, geahča s. 113 ff,; 256 ff.; 298 ff.). Čujuhusat eará girjjiide leat duššefal váldon fárruidalle go leat leamaš heivvolaččat lassi diehtun dahje muddendiehtun Eriksena ja Niemičielggadeapmái.10
almmuhii olu sámegielgirjjiid mat adnojedje skuvllas ja girkus. Stockflethoaččui stuora doarjaga Stuoradikki ámmátolbmáidbellodagas ja ráđđehusas.Dálá oainnu mielde orru dát leame «liberála» giellapolitihkkan, jadan vuostálaste Finnmárkku alitgearddi olbmot, erenoamážit danne goStockfleth buohtastahtii sápmelaččaid seamma kulturpolitihkalaš árvosažžango kveanaid. Stockfleahta giellapolitihkka dagahii garra digáštallamiid1848:s ja čuovvovaš Stuoradiggečoahkkimiin. Digáštallan čájehiiahte eiseváldit bohte garraset gieđaiguin meannudit davviguovllu unnitloguin.Vuosttaš áigodagas álggahuvvojedje doaibmabijut nu gohčoduvvonnuppástusguovlluid sápmelaččaid olis. 1851 rájes ásahii Stuoradiggi bušeahttapoastta,nu gohčoduvvon «Finnefoandda» dárogieloahpahusa jasápmelaččaid bajásčuvgema olis nuppástusguovlluin. Lean ráhkadan dántabealla vai čielgaseappot oidno man stuoris dán foandda áŋgiruššan leidálá juolludemiid ektui maid Sámediggi ja departemeanttat juolludit sámiulbmiliidda:1. tabealla: Finnefoanda, jahkásaš juolludeamit ja man stuora promilla datdahke stáhtahálddašeami goluin.Jahkásaš juolludeamitPromillat stáhta-Finnefoanddas kr. mielde hálddašeami goluin1865 (1864/65) 4000 0,191870 (1869/70) 11200 0,531880 (1879/80) 20000 0,671890 (1889/90) 31000 0,821900 (1899/1900) 25300 0,391910 (1909/10) 90000 1,011920 (1919/20) 189200 0,34Gáldu: Jahkásaš juolludeamit leat váldon Larssonis 1989:58 (1.tabealla) ja promillastáhtahálddašeami goluin lea rehkenaston Historjjálaš statistihka 1978 vuođul, 234 tabealla,ráidu «visot golut».2002 bušeahttajagi meroštallama mielde leat juolludeamit sámi ulbmiliiddavuollel 1 ‰ oppalaš stáhtabušeahtas, sullii o/oo hálddašit sápmelaččatieža Sámedikki bokte (Fjellheim 2001). Tabealla čájeha ahte datoassi mii Finnefoanddas adnui dušše dáruiduhttimii, lei - earret vuosttašguokteloht jagi - liikka stuoris ja meastta veahá stuorát go dat maidSámediggi dál hálddaša. Ja muhtun áigodagaid 1900-logu álggus lei11
uhtaoassi mii juolluduvvui Finnefoandda dáruiduhttindoaimmaidestuorát go ollislaš sámi ulbmiliid juolludus dál lea. Fertet diehttelasat leatvárrogasat iežamet čuoččuhemiiguin promillaoasiid vuođul goabbat historjjálašáigodagaid fenomenaid hárrái. Njuolgga buohtastahttin ii leatdoallevaš guovtti ákka geažil: Nu movt dás maŋŋelis oaidnit, de álggahuvvojedjedalle moanat eará dáruiduhttindoaimmat mat ruhtaduvvojedjeeará bušeahttapoasttaid bokte 4 ja olu doaimmat ledje erenoamážit oaivvilduvvonrádjeguovlluide ja kveana álbmogii.Nannenáigodat: Su. 1870-19051860-logu loahpa rájes álggii Stuoradiggi čavget dáruiduhttindoaimmaid.Guovddážis lei suopmelaččaid sisafárren Nuorta-Finnmárkui. Álggahuvvondoaibmabijut eai lean menestuvvan nu movt lei sávvojuvvon. čuoččuhuvvuiahte sápmelaččaid ja kveanaid dárogielmáhttu lei baicca hedjonišgoahtán.Vuosttaš áigodaga dáruiduhttindoaimmat ledje álggahuvvon sivilisatoralašja našunalisttalaš ákkaid geažil, dál fas lei sihkarvuođapolitihkkaguovddážis mas «našovnna doahttaleapmi» mearridii sihkeulbmiliid ja strategiijja. Danne mearridii Stuoradiggi 1868:s ahte Finnefoanddaruđat maiddái galge juolluduvvot doaimmaide kveana álbmogaolis. Dát poasta stáhtabušeahtas lassánii badjel beliin moatti jagis (geahča1. tabealla dás ovdalis).Dađistaga čavgejuvvui dáruiduhttin vel eambbo. Guovddáš gaskaoapminlei bagadus maid Tromssa Bismaguovllu njunnožat ledje ráhkadannuppástusguovlluid oahpaheddjiid várás. Bagadusas nannejuvvui ahtebuot sámi ja kveana mánát galge oahppat hupmat, lohkat ja čállit dárogiela,ja buot ovddeš cealkámušat das ahte mánát galge eatnigielaset oahppat,sihkkojuvvojedje. Oahpaheaddjit guđet eai olahan buriid bohtosiiddáin giellahilgundoaimmain dahje «giellamolsumis» nu movt dalle gohčoduvvui,eai ožžon bálkálasáhusaid. Jus lei oahpaheaddjin bargan 7 jagi, dedagai dat gaskal 23 % ja 30 % bálkkás (Larsson 1989:113). Sámi dahjekveana oahpaheddjiide ii lean ávki dán lasáhusa ohcat, muhto dáččaoahpaheaddit bággehalle ruhtadiliset geažil, duođaštit man áŋgirit bargedáruiduhttimiin (geahča Bjøklund 1985:263-274). 1880 bagadusainálggahuvvui garra dáruiduhttin olles mearrái.4 Ovdamearkan dása lei Stuoradikki juolludeapmi Mátta-Várjjaga geaidnohuksemii 1869-76mii lei oktiibuot 80 000 kr, gaskamearálaččat 11 400 kr. jahkásaččat. Ášši vuoruhuvvuigarrasit dáruiduhttima gaskaoapmin (Eriksen ja Niemi 1981:70f) Gaskamearresubmi leaseamma stuoris go Finnefoandda jahkásaš ruhta seamma áigodagas.12
Maŋemus ja bistileamos skuvlabagadus almmuhuvvui 1898:s, ja gohčoduvvuimaiddái «Wexelsen-plakáhttan», girkostáhtaráđi namain. Vuot ainčujuhuvvui nuortaguovllu váraide, ja vuot ain čuoččuhuvvui ahtegielladilli lei vearráneame. Mearriduvvui ahte sámegiela ja kveanagielaoaččui duššefal áibbas erenoamáš oktavuođain atnit, «čilgengaskaoapmin,jus mánát eai ipmirdan maide». Bagadusas eaktuduvvui maiddái ahteoahpaheaddjit galge várasatnit vai sámi ja kveana mánát eai hupman eatnigielaideasetbottuin ge. Ulbmil bisuhuvvui ja čavgejuvvui vel eambbo,muhto vuogit ja viidodat rievddai. Juolludeamit mat ledje adnon TromssaOahpaheaddjeskuvlla sámegiela ja kveanagiela oahpahussii loahpahuvvojedje.Vaikko dát juolludeamit ledje eanas leamaš ávkin studeanttaidegeain lei dáčča čearddalaš duogáš, de oaivvildii departemeanta aŋkke leatunohassan mieđihit dákkár dárbbuide. Departemeanta oaivvildii proseassanai leat juo nu ovdánan ahte dákkár juolludeamit ledje dárbbašmeahttumat.Vaikko dovddus «sámiaktivisttat» nu go Issát Saba ja Anders Larsenbeasaiga «sámegiel friddjaoahppin» Tromssa Oahpaheaddjeskuvlii, deledje dattege duššefal moattis geain sáhttá leat leamaš sámi dahje kveanačearddalaš duogáš. Skuvladutki Helge Dahl dieđuid mielde (1957:256)válde dušše 12 Finnmárkku 187 friddjaoahppis loahppaeksámena 1872 ja1906 gaskka, namalassii 6,4 %. Eat dieđe gallásis dáin lei unnitloguduogáš.Maiddái soapmásiin Tromssas (51) ja Nordlánddas (58) ferte leatleamaš unnitloguduogáš (Smst:256). Buohtastahttidettiin muitala Dahlmuđui ahte gaskal 1883 ja 1905 ledje skuvllas 10 sápmelačča ja 5 kveana(smst:248). Vuosteháhku sámi ja kveana ohppiid vuostá stuorui dán áigodagas.1860-logu loahpa rájes juo dovddahedje Tromssa Bismagottijođiheaddjit vuosteháguset sápmelaš oahpaheddjiide: «Singuin lei hirbmatráhčamuš, ja aŋkke eat nagodan addit sidjiide dohkálaš oahpu» (Dahlasitáhta mielde 1957:226). 1877:s ávžžuhii ekspedišuvdnahoavda Hertzbergásahit virgegildosa čearddalašvuođa vuođul, ja ákkastalai ná: «Leačájehuvvon ahte oahpaheaddjit guđiin lea čielga dahje seaguhuvvonkveana dahje sámi duogáš, eai leat gelbbolaččat ovdánahttit dáruiduhttimaiežaset lágážiid gaskkas nu bures go livččii sávahahtti.»(St.šieht. 1878 II, Mielddus:12). Dán virgegielddusárvalussii čearddalašvuođavuođul ii lean doarjja álggos, muhto guokteloht jagi maŋŋeldohkkehuvvui doaibma Wexelsenplakáhta vuođul.Mii leat oaidnán ahte juolludeamit dáruiduhttindoaimmaide lassánedjesakka 1900-logu álggus (geahča 1. tabealla). Duogážin lei ballu ja fuomášupmi«suopmelaš váraid» hárrái ja našovnnalaš movttálgaddan uniovdna-13
loahpaheami oktavuođas. Oanehis áiggis čađahuvvojedje ođđa doaibmabijut:– Finnmárkkus huksejuvvojedje skuvlainternáhtat gosa oahppit galgesirrejuvvot eret sin iežaset eallinbirrasiin.– Tromssasemináras bissehuvvui sámegiel- ja suomagieloahpahus.– seammás loahpahuvvui seamma skuvllas friddjaohppiid ortnet daidohppiid várás geain lei sámi dahje kveana duogáš.– eiseváldit vuoruhedje virgádit dáčča oahpaheddjiid sámi ja kveanaguovlluin, ásahuvvui ee. virgegielddus sápmelaččaide ja kveanaideskuvllas.– pedagogalaš vuogit movt beaktilit ovddidit dáruiduhttima, digáštallojuvvojedjeoahpaheaddječoakkámiin, ja skuvladirektora ieš čájehiidáid vugiid.Dasto čavgejuvvui stáhta bearráigeahčču dáruiduhttindoaimmaid hárráisakka, erenoamážit skuvlasuorggis. Jahkečuohtemolsašumi rádjái ledjebáikkálaš eiseválddit bearráigeahččan dáruiduhttindoaimmaid, omd.bearráigeahčai suohkanbáhppa ahte suohkana doaimmat čađahuvvojedjego son han lei skuvlastivrra ovdaolmmoš. Stáhtaeiseválddit adde BerntThomassenii doaibman čađahit ođđa mihttomeriid. «Sagai Muittalægje»nammasaš aviissas gohčoduvvo son Bobrikoffan go lei de go generálaguvernevramaid tsára lei nammadan ruoššahuhttit Suoma. Son oassálasttiiee. oahpaheaddječoakkámiin gos ieš čájehii ođđa pedagogalaš dáruiduhttinvugiid.Skuvladirektovrraid gaskkas lei dalle ja dál ain sáhkaThomassena dáruiduhttinbarggu birra ee. danne go muhtun ráje su ámmátreivviinlea almmuhuvvon (Hoëm ja Tjeldvoll 1980). Fuomášuhttit heivemaiddái ahte su dáruiduhttinákkat eai lean dušše našunalisttalaš ja sihkarvuođapolitihkalašbealit, muhto maiddái buresbirgenpolitihkalaš bealit.Čielggadusastis departementii 1907:s, deattuhii Thomassen ahte dáruiduhttinlei «maiddái deaŧalaš buresbirgenáššin eanas Davvi-Norggasápmelaččaide ja kveanaide. Dáruiduhttima bokte olahit sii nai ovdáneami»(Eriksena ja Niemi sitáhta 1991:114). Dáinna oskkuin oaivvildedjeeiseválddit iežaset olahit ulbmiliid unnitloguálbmogiid bealis jasidjiide ávkin.Alimusáigodat: Su. 1905-1950Dán áigodaga álggus «nannejuvvojedje doaimmat mat ovdal ledjeálggahuvvon, ja ideologiijjat duođaštuvvojedje» (Eriksen ja Niemi1981:323). Versailles-ráfišiehtadus vuosttaš máilmmesoađi maŋŋá,14
ievdadii Davvikalohta rájiid. Norggas šattai oktasaš rádji Ruošša jaSuoma guvlui. Dat sihkarvuođapolitihkalaš áitta mas Norgga eiseváldditledje ballan, vearáskii ruošša revolušuvnna maŋŋá, muhto muhtun áiggigeažes lei «suopmelaš várra» fas guovddážis. Sođiid gaskka lei sierastallanSuoma ektui - ja vel deaŧalaččat min oktavuođas - «siskkáldas offensiiva»kveanaid ja sápmelaččaid ektui, garas.Dat gaskaoamit mat dassožii ledje adnon, ja vel ođđa gaskaoamit nai,čohkkejuvvojedje maŋážassii sierra čiegus orgánan, Finnmárkkolávdegoddi(Finnmarksnemden) 1931:s. Orgána lei Norgga assimilerenpolitihkakulminašuvdna mii jotkkii maŋŋel soađi nai, ja masa válddi molsun1935:s ii nu sakka váikkuhan. Finnmárkkolávdegoddi čájeha maiddáimovt minoritehtapolitihkka dađistaga čadnojuvvui sihkarvuođapolitihkkii,mii attii dáruiduhttinpolitihkkii áibbas sierralágán hámi. čiegusindoallan lei maiddái vástádussan sápmelaččaid organiserejuvvon vuostálastimiija skuvlapolitihkalaš moaitámušaide. Stuorasuopmelaš áigumušatja sámi mobiliseren, mielddisbuvttii nappo eambbo «suollemas» ákkaidálggahit ođđa doaibmabijuid.Juolludeamit ovdalis namuhuvvon Finnefondii lassánedje sakka 1900-logu álggus ja eanet go duppalastojuvvojedje 1914 soađi álggu rádjái.Lasáhusat galge gokčat stáhta internáhttaáŋgiruššamiid mii lei ođđabeaktilis vuohki dáruiduhttit. Internáhtat huksejuvvojedje álggosrádjedállun daidda guovlluide gos kveanat ledje eanetlogus, muhto dađistagašattai maid Sis-Finnmárku ja Divttasvuotna oassin prográmmas(Meløy 1980). Dakká maŋŋel máilmmesoađi, rávvii Finnmárkku skuvladirektovrarievdadit Finnefoandda nama eanet «neutrála» namman.Jáhkkimis lei dán rievdadeamis oktavuohta sámiid riikkašoahkkimiiguinmat ledje ovddit jagiid dollojuvvon. Departemeanta čuovui rávvaga ja1921 rájes rievdaduvvui Finnefoanda vai orui mahkáš oppalaš gaskaoapmin:»Sierradoarjja Finnmárkku guovlluid álbmotskuvllaide». BjørgLarsson guhte lea guorahallan movt Finnefoandda ruđat adnojedje,gávnnahii ahte «finnefoandda juolludeamit joatkašuvve seammaládje goovdal» (Larsson 1089:31).Chr. Brygfjeld lei Thomassena maŋisboahtti skuvladirektovran ja stáhtadáruiduhttindoaimmaid váldobearráigeahččin 1923 rájes 35 rádjái.Dutkangirjjálašvuođas lea son čilgejuvvon leat hirbmat ceaggás ja garraskuvladirektovran (Meløy 1980:94 ja Eriksen ja Niemi 1981:257 ff.). Sonhilggui buot sámi gáibádusaid mat ovddiduvvojedje, muhtun mudduičielga čearddalaš oaiviliid vuođul:15
«Sápmelaččain eai leat leamaš gálggat ii ge dáhttu atnit gielasetčállingiellan. (...) Dat moaddása geat leat báhcán čielga sámi álbmogisleat juo nu sakka billahuvvan ahte lea unnán doaivva olahit sidjiidebuorádusaid. Dát duonat leat Finnmárkku heajumusat ja eanemusbázahallan olbmot, ja leat eanemus ovddastuvvon min miellabuhcciidruovttuin ja skuvllain.» (Eriksen ja Niemi sitáhta 1980:258) 5Brygfjeld oaivvildii sápmelaččaid dáruiduhttima leat čielga sivilisatoralašdoaibman maid Norgga stáhta fertii čađahit danne go dáččat ledje nálálaččatbuorebut. Son earuhii sápmelaččaid ja kveanaid, ja gohčodii kveanaidkulturálbmogin, Finnmárkku «searalaččamussan ja čeahpimussan». Kveanatgalge dáruiduhttojuvvot duššefal sihkarvuođapolitihkalaš ákkaid geažil.1800-logu gaskamuttuin eai earuhan eiseválddit sámi ja kveana ohppiidskuvlla dáruiduhttindoaimmaid čađahettiin. Muhto ovdalis namuhuvvonBrygfjeld ovdamearka čájeha ahte sođiid gaskka álge eiseválddit eambboearuhit ohppiid. Dát vealaheapmi sáhtii leat vahágin sápmelaččaide sivilisašuvdnaeavttuidhárrái go hejohuvvojedje. Muhto sáhtii maid leat buorrebeallin historjjálaččat: Kveanat oaivvilduvvojedje leat sisafárrejeaddjin,sápmelaččat ledje fas Davvikalohta eamiálbmogin.Dát vealaheapmi sápmelaččaid ja kveanaid guovdu vuhtto maiddái1936 álbmotskuvlalágas. Ovddeš lohpi heađis atnit suomagiela veahkkegiellan,seammaládje go sámegiela nai, gahčai dál eret. 1936 skuvlaláhkačavgii nappo dáruiduhttima kveanaid guovdu vel eambbo. Ággan dása leiahte sápmelaččain ledje sierra vuoigatvuođat danne go leat eamiálbmoginja go ollusat sis eai máhttán dárogiela. Nubbe suollemas motiiva lei sihkarvuođapolitihkalašbealli, muhto dat bođii ovdan dušše eahpealmmolašoktavuođain, eai ge almmolaš stuoradiggedigáštallamiin. Ođđa bargiidbellodatráđđehusčuovui dasto ovddeš borgárráššehusa dáruiduhttin- jaassimilerenpolitihka.Heaittihanáigodat: Su. 1950-1980Formálalaččat gustui 1898 Wexelsen-bagadus gitta dassožii go Stuoradiggimeannudii Sámelávdegotti árvalusa 1963:s (1959 árvalus, s. 58 f. ja5 Ferten deattuhit ahte mu dieđu mielde eai leat empiralaš duođaštusat dasa ahte sápmelaččatledje eanetlogus miellabuohcama hárrái. Jus dat leaš duohta, de dáidet skuvlla dáruiduhttindoaimmatdasa ággan.16
Stuoradiggedieđáhus 21 (1962-63)). 6 Bagadusa ásaheamit gustojedjenappo miehtá 1950-logu, ja muhtun guovlluin diehtit ahte geavahuvvojedjevel 1960-logus nai. Tor Edvin Dahla girjeraporttas (1970:150) muitalaoahpaheaddji guhte lei Oslos eret:«Fertiimet várás atnit ahte mánát eai sámás eai ge suomas, leimmetožžon dieđu skuvlahoavddas ahte sis ii lean lohpi hupmat iežaseteatnigiela, eai bottuin eai ge ovdal ja maŋŋel skuvlla. Galge dárustit,nu dat lei!»Dán boares vuoiŋŋa sáhtii vihkut 1960-logus, ja dan duođašta maiddáihistorjadutki Anders Ole Hauglid Brummundalas eret go čilge movt sonvásihii dán máinnasmáilmmi:«Imašlaš Finnmárku-, lei de go olgoriikii boahtit: «Buohkat máhttetdárogiela. Ii oktage dárbbaš suomastit dahje sámástit», muitaluvvuimidjiide.- Easkka maŋŋel muitalii Internáhttahoavda munnje ahte sineatnigiella lei sámegiella ja suomagiella, ja ahte Internáhtta lei sinnubbe ruoktu. Dál 20 jagi maŋŋel jur hárbmada jurddašit.»Dát dáhpáhusat leat muitaluvvon Porsáŋggus, muhto jáhkkimis dáruiduhttojuvvuiáŋgirit sihke skuvladiimmuin ja muđui maiddái eará guovlluinTromssas ja Finnmárkkus gitta 1960-lohkui, vel maŋŋel nai go Stuoradiggilei hilgon Wexelsen-bagadusa. Lea čájehuvvon ahte Davvi-Tromssasledje oahpaheaddjit áiggis gaskal sođiid, eanas earaguovllo olbmotgeat ledje báidnojuvvon eiseválddiid dárogiel ja dáččakultuvrra áigumušaide.Leat ovdamearkkat dasa ahte oahpaheaddjit ovddidedje rasisttalašguottuid maiddái almmolaččat. Bråstad Jensen (1990:141) čilge ahteskuvla:«(...) vaháguhtii olu sámi ja kveana ohppiid iešdovddu ovdáneami.Skuvllas ohppe eanet unnit man unnán árvu sin eatnigielas ja sinkultuvrralaš vuođus lei.»Dás ii leat sadji dađi dárkileappot guorahallat movt skuvlla ja báikkálašservodaga oktavuohta ovdánii, ja makkár bohtosiid, dieđuid ja oahpudáfus dáruiduhttima skuvlaovdáneapmi mielddisbuvttii. Dát gažaldagat6 Finnmárkku sápmelaččaid skuvladilli vuosttaš 25 jagi maŋŋel Nuppi máilmmesoađi, leamaiddái čielggaduvvon Finnmárkku skuvllaid dieđáhusas 1945-1970, s. 32-37 (Norggaskuvlapolitihkka sámi guovlluin maŋemus 25 jagi. Dalá sámi giellaga¿aldatkonsuleanttaOdd Mathis Hætta čielggadeapmi) ja s. 42-43 («Søring i skoledirektørstolen», maid ArthurGjermundsen lea čállán).17
leat easkka 1960-logus iskojuvvon dárkileappot, go álbmotskuvla nuppástuvai9-jagi skuvlan guovddáš davvisámi guovlluin. Dalle lei oahppiprestašuvdnagaskamearálaččat mearkkašahtti heajut go normálaplánaunnimusgáibádus, ja olles 1900-logu šattai gaska skuvlla ja sápmelaččaidgaskka dađistaga stuorát, sihke sosiáladit ja kultuvrralaččat (Hoëm 1976,a ja b).Dáruiduhttinpolitihka váikkuhusatDáruiduhttinpolitihkka lea čilgejuvvon leat «dáruiduhttinbarggu ollislašdoaibma ja totalitehta jurdda» (Eriksen ja Niemi 1981:61) ja dán oktavuođas«gáibidii dat ahte sápmelaččat galge leat eará go dan maid ledje»(Nergård 1994:58).Historjadieđuid vuođul sáhttá roahkka dadjat ahte stáhta ráhčamušatoččodit sápmelaččaid )ja kveanaid) hilgut iežaset giela, lonuhit kultuvrralašvuođđoárvvuid ja molsut našovnnalaš identitehta, leat leamaš viidát,guhkilmasat ja ulbmilaččat. Sosiála ásahusaid nuppástuhttin ferte leat sakkaváikkuhan ovttaskas olbmuid oktavuođaide. Stáhtalaš ráhčamuš leimuhtun muddui vuođđuduvvon dalá beaivválašrasismii, muhto dat dagahiiiešalddis maid ahte sii guđet šadde gillát dán politihka oppalaččat,adnojuvvojedje vuolit árvosažžan. Lea dattege mearkkašahtti man unnánsosiála ráfehisvuohta lei sápmelaččaid gaskka dán ođasmahttin- ja dáruiduhttináigodagas.Eatnasat mieđihit dasa ahte ággan dasa dáiddii leatvuolláneapmi dan stuora fápmoerohusa geažil mii lei doaibmi stáhtahálddašeami,ja ovttaskas olbmuid gaskka geat rievdadusaid šadde vásihit(Aubert 1982; Eidheim 1971; Eriksen ja Niemi 1981; Hoëm 1976(a ja b)).Eriksen ja Niemi leaba ovddidan «jáhkehahtti hypotesa» ahte «suopmelašváraid» haga ii livčče dáruiduhttinpolitihkka sápmelaččaid guovduleamaš nu garas nu guhká» (Eriksen ja Niemi 1981:333, geahča maiddáis. 125). Mii leat dán konklušuvnna vuođul oaidnán ahte maŋŋel su. 1870čavgejuvvui dáruiduhttinpolitihkka Finnmárkkus dađi mielde go kveanasisafárrenlassánii. Ođđaset dutkan lea dattege čájehan ahte eiseválddiidpolitihkka sápmelaččaid guovdu Finnmárkku lulábealde, lei maiddáinannosit vuođđuduvvon našovnnalaš sosiáladarwinisttalaš ja nállevealaheaddjijurdagiidda. Guhkes soabadanproseassa Norgga ja Ruoŧa gaskka1919 boazoguohtungažaldaga hárrái, lea historjadutki Roald Berg navdanleat «vel oktan vuoitun» «dáčča gáržžidanpolitihkkii sámi kultuvrra ektui»(Berg 1998:182) ja girjjis Norsk utenrikspolitisk historie, čilge Berg dánášši meannudeami ná:«Boazoguohtunriidu Ruoŧain mii bisttii 1919 rádjái lei olgoriika-18
politihkalaš čađaheapmi dan garra dáruiduhttinpolitihkas maidlulliássiid koloniseren dagahii, boares sámi guovlluid siskkáldas nannenja viidáneapmi» (Berg 1995:143).Jus ekonomalaš ovdáneami guorahallá dárkileappot go dan maid mun leačahkkehan dása, de oaidná ahte dáruiduhttindoaimmat dagahedje mearkkašahttimarginaliserema (Minde 2000:81-103). Boađusin lei ahtemearrasámi guovlluin «jávke» sápmelaččat álbmotloguin, ja sámiberoštumit ja identitehta guolástusealáhusas stigmatiserejuvvui (Drivenes1982:144f; Eythórsson 2001). Danne leat dutkosat mat leat dahkkonNorgga-Ruoŧa boazoguohtunriiddu birra, Norgga boazodoalu birra sihkeriikka ja guovllu dásis (Berg 2000) ja Lulli-Tromssa ja Ofuohta báikkálašservodagaid birra (Minde 2000) sihke ollistan ja mudden Eriksena jaNiemi barggu dán oktavuođas.Eará dutkansurggiin leat oaidnán ahte dat vuolláneapmi maid unnitlogutvásihedje dáruiduhttima vuolde, dagaha sosiopsykologalaš váikkuhusaid.Olmmoš bidjá johtui iešguđetlágán suodjalanmekanismmaid vai nagodaiežas heivehit sosiála áŧestussii ja ođđa dilálašvuođaide. Muhto jus birasdagaha ilá lossa dili guhki vuollái, de «váikkuha dat olbmo iežas iešgovvii,billista su iešárvvusatnima ja iežas árvvu, ja son sáhttá dalle vaikkoiežas vašuhišgoahtit ja ilá kritihkalaččat veardidišgoahtit earáid iežasjoavkkus» (Hvinden 2000:19).Movt váikkuhii olbmuid identitehtii ja iešdovdui?Norgga girjjálašvuođas leat Bjørnstierne Bjørnson boandamuitalusain jaArne Garborgga románain vaikko man olu muitalusat das movt skuvla rihkuimánáid vuoigatvuođaid, seađu ja gearddi dili vuođul. Dušše Finnmárkkoguovllusnai livčče olu sullasaš muitalusat dán čuođi jagis, ja dain50 internáhtain ja 70 skuvlavisttiin mat ledje doppe.Nu movt álggus namuheimmet de váilu mis olu historjjálaš ja servodatdieŧalašdutkan sápmelaččaid dáruiduhttima - ja maiddái kvenaid, sosiálapsyhkalašváikkuhusaid hárrái. Áiggun aŋkke čoahkkáigeassit muhtunobservašuvnnaid daid muitalusaid vuođul mat leat oassin girjjálašvuođasja muitočoakkáldagain. Movt dovde oahppit ieža skuvladiliset? Movtváikkuhii dáruiduhttinpolitihkka nuorra olbmui su váddáseamos ovdánanáigodagas?19
Ođđa pedagogalaš metoda ásaheapmi - okta dáhpáhusFágagirjjálašvuođas eai leat galle muitalusa dan kultuvrakollišuvnna birramii ferte leat dáhpáhuvvan beaivválaččat skuvlavisttiin. HistorjadutkiRegnor Jernsletten lea gávdnan ovtta fearána mii muitaluvvui Anders Larsena«Sagai Muittalægji»- nammasaš aviissas: Dát dáhpáhuvai dalle goskuvladirektovra Thomassen lei mátkkis Porsáŋggus 1903:s. Thomassenháliidii leat oahpaheaddjin ovtta skuvladiimmu Leavnjjas ja dáhtui čájehitmovt dáruiduhttinpedagogihka ođđa metoda, áiccalmasvuođaoahpahusa 7 ,galggai geavatlaččat čađahit.«Skuvladirektovra čergii ovtta mánnái «Gaa ud! Gaa ud!» ja go mánnáii ádden amas giela, de dohppii skuvladirektovra su niskái ja bálkestiisu uksaráigge olggos feaskárii, ja čergii fas «Gaa ud!». Mánnásuorganii ja čierrugođii. Dalle galggai fas nubbe mánná viežžat su sisago skuvladirektovra lei su gohččon - ja dál maid čearggui «Gaa ud!Gaa ud!» Manai nu movt ovddit mánáin nai. Dalle vieččaimuorračujonasa ja cuoiggui fearamakkár áđaid mat lanjas ledje. Ja gománát eai ipmirdan su ságaid, de huškkastii beavdái nu ahte bávkkiivel. Ja dalle eai ipmirdan mánát easkka maidege oahpahusas go ledjenu ballán.» (Jernsletten 1998:50, Jernsletten jorgalan dárogillii)Skuvladirektovra ii diehttelasat diktán dán mannat vástitkeahttá. Su beallijorgaluvvui sámegillii ja prentejuvvui seamma avisii, son čilgii eatnasadas mii konkrehtadit dáhpáhuvai, muhto dulkui ášši áibbas nuppeládje:«Skuvladirektovra čájehii movt áiccalmasvuođamálle sáhttá atnitoahpahusas, nu ahte ii adno sámegiella ii ge kveanagiella. Sátni maidmánát galge oahppat lei «ude». Danne sáddejuvvui okta mánná feaskárii,ja earáin fas jerrojuvvui gos son lea. Vástádus galggai leat:«Johan er ude.» Go dát lei máŋgii geardduhuvvon, de bođii Johan fassisa. Son lei dađi bahábui boastut ádden dilálašvuođa. Dannedagaimet seammaládje ovttain eará bártnážiin, ja Johan de áddii ahtelei boastut ipmirdan. - Oahpaheaddji jur hirpmáhuvai skuvladirektovrraálkis ja buori oahpahusvuogis. - Ja muorračujonasain šattai skuvladirektovraskoalkkuhit beavdái moatte háve, vai bovttii mánáidberoštumi.» (smst:51)Beroškeahttá das goabbá muitalus lei eanemus riekta dan ektui mii7 Dáinna vugiin ii galgan leat dárbbašlaš fállat sámegiel ja kveanagiela oahpahusa oahpaheddjiide.20
«duođas» dáhpáhuvai, de čájeha muitalus ođđa pedagogalaš vugiid konkrehtasisdoalu ja váikkuhusaid. Nu movt dás oaidná, de sáhtii ohppiidolmmošárvu beaivválaččat rihkkojuvvot. Paradoksa lea ahte leat unnánmuitalusat das movt mánát ieža vásihedje skuvlaáiggiset. Sámi guovlluinlea leamaš dábálaš ahte ii galgga «doložiid birra dálggát». Lea dattegemearkkašahtti go buohtastahttá daiguin olu ja dárkilis muitalusaiguin matleat muitaluvvon dáčča guovlluin. Davvi-Norgga máŋggačearddalaš birrasiinorru skuvla sámi ja kveana ohppiid gaskkas leamaš goasii seamma tabungo veahkaváldin ja rohcošeapmi lea dán áiggi oarjemáilmmi riikkain.Movt dáid paradoksaid čilge? Dás ii leat vejolašvuohta čiekŋalit čilget,muhto jus atná olbmuid eanet unnit implisihtta geažuhemiid vuođđun, deleat dat doarvái buorre vuođđu boktit beroštumi eanet dieđuid ohcat.Movt oahppit «hálddašedje» skuvlla nuppástuhttimiidÁiggun čujuhit guovtti dovddus muitalussii áiggis ovdal nuppi máilmmisoađi,mat deaddiluvvojedje báhpa Jens Otterbecha čállosis dáruiduhttimavuostálastima olis mii almmuhuvvui 1917:s (Hidle ja Oterbech 1917). 8Dán artihkkalčoakkáldagas čálliba guokte sámi oahpaheaddji iežaskaskuvlavásáhusaid birra. Anders Larsen 9 (1870-1949) Silvetvágis Návuonasja Per Fokstad (1890-1973) Bonjákasas Deanus eret. 10 Larsen leijuo vuorasnuvvan go muittašii iežas skuvlaáiggi ná:«In muitte maide das maid oahpaheaddji muitalii munnje vuosttašskuvlajagiid, danne go in ipmirdan maid son muitalii, ja dattege ingullan vissa čuorbbimusaid searvái ge. Skuvlavázzimis ii lean olu ávki.šadden vuoiŋŋalaččat nealgut. Mu siellu vaháguvvui. Dát jagit ledjeváivves ja ávkkehis oahppojagit. Dat manne jur duššái, ja duššás mánnávuođaii oaččo goassege ruovttoluotta.» (Hidle ja Oterbech 1917:35)Dat mii Larsenii lei báhcán muitui, lei badjelgeahččanvuođadovdu. Larsenlei dan áiggi duvdiluvvon eret ii ge beassan oahpaheaddjin bargat sámiguovlluin, ja lei heaitán iežas sámeaktivistadoaimmaiguin. Lea vuollánanolbmo eallinmuitalus maid muitala skuvlaáiggistis. Nuorra oahpaheaddjisPer Fokstadas guhte barggai ruovttugilistis Deanus ja geas lei sámi jabargiidbellodatpolitihkkár duogáš, livččii sáhttán vuordit eará muitalusa.8 Dan digáštallama maid dát girji dagahii sáhtát eambbo lohkat Eriksen ja Niemi 1981:121ff9 Anders Larsena birra, geahča Bjørklund 1985:324-33110 Fokstad lea jearahallamis muitalan iežas eallimis, geahča Dahl 1970:7-15. Geahča Jernsletten1998:125-128.21
«Oh, go lei juo dorvvohisvuohta daid vuosttaš skuvladiimmuid! Lei dego buot uvssat ledje lohkkaduvvon!- Maid dajai? Orui nu ártegithállame.- Sielus gopmanii juoga. čuvges, roahkkadis rabasvuođamassen, mánnálaš mokta nogai! Ii duostan goasse jearrat maide; fertiidušše árvidit. Eat jietnadan goasse maide daid ipmášiid maid šattaimetoaidnit. Orui de go livččiimet ovtta ijas boarásnuvvan. šattaimetjávskun, dovddaimet oktovuođa. (...) Skuvladiimmut šadde nu láitas, janu guoros, sisdoallu nu unnán.» (Smst:39f)Diehtoáŋgirvuohta ja ceakkásteamit gal namuhuvvojit, muhto balluoaivámuđaide lei stuorát. Dihtomielalašvuohta das maid skuvllareakšuvnnat dagahedje, leat dattege hirpmáhuhtti sullasaččat go dat maidLarsen muitalii. Vihttaloht jagi maŋŋel, 1970 beassážiid, čilgii Fokstadmovt garra dáruiduhttin lei váikkuhan sutnje persovnnalaččat:«Muhtomin go muittašan, de šaddá nu ahkit ahte in oaččo nahkariid.Veallán ijaid, ja dovddan ahte ferten dáid áššiid birra beassat hállat.Muitalit soapmásii, buot dan mii váivvida, mii lea leamašdulbmojuvvon—-. Juoga mu sis čuorvu: Ale hávkat mu. Juoga miidárbbaša áimmu, mii báhkke bajás, mii áiggošii eallit. Muhtomerkejuvvuimet. Dulbmojuvvuimet ja in sáhte vajálduhttit. In goassegevajálduhttit movt dalle lei. Buot váldui mis eret. Eatnigielamet eatbeassan hupmat. Ii oktage mis beroštan.» (Dahl 1970:10)Badjelgeahččanvuohta, go ii árvvusadnojuvvo ja go vajálduvvo leat dovddutmat fas bohtet ovdan. Fokstad dovddai bahčavuođa nu movt Larsennai, muhto vuostálasttii maiddái áŋgirit dalá unnitlogupolitihka. Larsen jaFokstad ovddasteabba eahpitkeahttá daid sápmelaččaid mat su. 1905 rájessu. 1920 rádjái vuohččan ceggegohte sámi organisašuvnnaid (vrd. Jernsletten1998:49-65). Sáhttá diehttelasat jearrat man dábálaččat dát dovddutledje sámiid gaskka muđui. Ovdamearkan sáhttit váldit muhtun guovlluidgos eai leat leamaš nanu čearddapolitihkalaš organisašuvnnat ovdal 1980ja -90-logus. Soames Moskavuonasápmelaš Davvi-Tromssas r. 1911, guhteii lean aktiivadit searvan sámepolitihkkii, muitalii jearahallamis 1990:s:«Lávejin imaštallat go oahpaheaddji ii hupman sámegiela skuvllasvaikko ieš lei sápmelaš - Ii sus lean várra lohpi, oaivvildii ieš. (...) Miileimmet nu hárjánan dulbmojuvvot, eat atnán dan nu áššin.» 1111 Tove Johansen jearahallamat Moskavuonas, referáhtta 15.06.198922
Sullii seammaahkásaš nisu seamma báikkis eret, ii atnán giela heajos árvvunu imašin, muhto muittii erenoamážit movt oahpaheaddji lávii bilkiditdaid ohppiid geat eai máhttán dárogiela: «Mis lei okta oahpaheaddjiBådåddjos eret. Son lei sieiva dáčča. Son gal lávii bilkidit jus fal oktagesámástii.» 12 Dát dovdu ahte oahpaheaddji anii sin heajubun, lea maiddáiearáin nai geat leat muitalan iežaset skuvlaáiggi birra, de go omd. dát sáminissonolmmoš Skániin eret, r. 1924:s:«Dalle go mun álgen skuvlii, de in máhttán dárustit. Fertejin oahppat.Hupmen unnagielagaččat. Lean máŋgii dan dadjan, go muittašan,givssiiduvvojin máŋgii dušše giela dihte, dan sámegielriebu dihte.» 13Tor Edvin Dahl raporttain Kárášjogas, Deanus ja Porsáŋggus 1970:s leatčohkkejuvvon skuvlamuittut nuppi máilmmesoađis ja maŋŋel. Dat leatmuitaluvvon Sis-Finnmárkkus gos čearddapolitihkalaš opposišuvdna sajaiduvvagođii1960-logus (Stordahl 1996). Dahl lea addán sáni saji iešguđetlágánolbmuide geain lea sámi duogáš:«Giella lei diehttelasat sámegiella. Dárogiela eai hállan earát gooahpaheaddjit ja oahpahus lei dárogillii. Das ii ádden nu olu.Biibbalhistorjjá gal máhtiimet. 4 ( jagis ledje mus 9 oahpaheaddji, ii geoktage sis máhttán sámegiela.» (Hans Eriksen, Kárášjoga skuvlahoavda.Riegádan ja bajásšaddan Sirpmás. Su. 35 jagi boaris 1970:s, Dahl1970:69).«Ollusat leat eahpesihkkarat ja dovdet dan. Dat dovdagohte unnin juonu, ama nu. Skuvllas, go ovttatládje áddejedje boastut, buot háviid gohehppehedje. In máhttán nu bures dárustit, mus ledje váttisvuođatčielgasit muitalit, ja dávjá medden dadjat eará go dan maid ledjenoaivvildan.» (Albert Johansen, Buolbmága skuvlahoavda. Su. 40 jagis1970:s, smst:74).In lean skuvllas go njeallje jagi, várra. Dan maŋŋel vulgen máttásnuoraidskuvlla vázzit, ja álggos manai viehka bures. Máhtten mekánalaččatlohkat, muhto imaš lei, go álgen eambbo áddet de manai funebut.čállit ii lean álki. Ja oktii mis lei geahččaleapmi. In addán iežanbáhpára. Oahpaheaddji bođii mus jearrat manne in lean čađahangeahččaleami. Lohken ahte das ii lean dáiga, danne in háliidan addit.12 Smst., báddejuvvon 11.09.199013 Henry Minde jearahallamat Skániin, báddejuvvon 15.05.1991.23
Na, čájet munnje dasto, dajai oahpaheaddji. Maŋŋel čohkkái sonmuinna nuppát eahkeda, ja danne várra birgejin dan mađe bures godahken.» (L.K., snihkkár Sirpmás eret. Su. 40 jagi 1970:s, smst:92).«Lean várra nu ovttageardán, dan gal don áddet guhte Oslos boađátdeike girjji čállit. Muhto lean álo ieš birgen. Vel dárustit nai leanoahppan, vaikko dat galgá midjiide sápmelaččaide nu váttis. Skuvllasin ádden sáni ge, ja oahpaheaddji attii midjiide biibbalhistorjjá maidgalggaimet lohkat. Muhto eat olus ádden.» (R.S., dálueamitBuolbmágis eret. Su. 55 jagi boaris 1970:s, smst:118).«(...) ledjen skuvllas 17 mánu, muhto in oahppan sáni ge dárogiela, inge máhttán lohkat ja čállit. Oahpaheaddji gohčodii mu ránatsávzan.Livččen várra dikkis sáhttán vuoitit ja ožžon buhtadusa go in oahppanmaide, ollusat dáppe várra livčče dan dahkan. Muhto mun in leatdakkár olmmoš.» (J.S. eanandoalli Kárášjogas eret, 50 jagi boaris1970:s, smst:138).«In dieđe nu olu. In máhte dárogiela, duššefal veahá, muhto dat leaváttis. In ádde go radios hállet, das hállet nu jođánit. In ge máhtelohkat in ge čállit, in sámegiela in ge dárogiela. Na de gulat, in máhteolus maidege.» (A.S. Kárášjogas eret, su. 45 jagi boaris 1970:s,smst:143)Dat mii dáin muitalusain lea oktasaš, lea dat váivahuvvan maid oahppitdovde go olgguštuvvojedje vuosttaš jagiid giela dihte. Sii dahke vaikkomaid amas bilkkusin šaddat. Go eai boahtán skuvlii, de ii lean álo duššegeafivuohta dahje buohcan dasa ággan, vaikko nu lea čállojuvvon skuvlaprotokollaide.čeahpimus oahppit birgejedje juogaládje, muhto sis naisáhttet leat bahča muittut báhcán. Ja hirpmáhuhtti ollusat eai oahppandárogiela obanassiige. Måsske internáhtas Divttasvuonas muitaluvvojitseammasullasaš dáhpáhusat go Sis-Finnmárkkus. Informánta lei riegádan1932:s ja šattai ieš oahpaheaddjin rávisolmmožin:«Go álggiimet skuvlii - dat lei áibbas amas máilbmi. Oahpaimet lohkat- dat lea oavdu - in ipmir odne ge movt dan nagodeimmet. Ieš ohppenmekánalaččat. Lohken gal, muhto in ipmirdan sáni ge (...) čieruimet jalogaimet leavssuid, logaimet ja logaimet (...) Movt leažžan gal nagodančađahit daid vuosttaš jagiid. Easkka 6. klássas ohppen dárogilliijurddašit (...) Oahppit geat dál livčče oahppan sihke lohkat ja čállit24
doarjjaoahpahusa vehkiin, sin muittán erenoamážit (...) Lei okta guhtelei muinna ovtta boaris. Čieža jagis oahpai son ovttaidlohkui čállit - jalohkat ii oahppan. Lean maŋŋel muitán ahte son lei erenoamáš čeahppioaivvesisrehkenastit.» 14Sámi bákčasatDán oktavuođas lea dábálaš ahte vássanáiggi dáhpáhusat láhppojitseavdnjadassii. Olmmošlaš vahágiid maid čađahuvvon doaimmat dagahedje,leat nu movt ovdalis leat geažuhan, váttis duođaštit. Go unnitloguidčállinkultuvra ii leat nu nanus, ja go oskkáldasvuohta ja heahpu lea leamašdábálaš, de sáhttá dan gohčodit struktuvramearkan, namalassii ahte «váldičiehká luottaidis» (Hvinden 2000:27-28, vrd. Høgmo 1986, Nergård1994).Danne ii leat nu imaš ahte fágagirjjálašvuođas eai leat nu olu ovdamearkkatsápmelaččaid ja kveanaid organiserejuvvon vuostálastimisdáruiduhttindoaimmaid čađaheami hárrái. Unnitlogujoavkkuid fámohisvuođadovdulei bearehaga sturron, ja guovddáš eiseválddit eai atnán sindoarjaga dárbbašlažžan ge. Dán oaidnit čielgasit go Sámemišuvdna(Finnemisjonen), namalassii Norgga girku njunnožat muhtun áiggifallehedje dáruiduhttinpolitihka. Sihke skuvladirektovra Thomassen jabisma Dietrichson 15 šattaiga bealuštit dáruiduhttinpolitihka. Váldoákkastallanlei ahte oaivilvuoigaduvvomiid eanetlohku dorjo dán politihka.Opposišuvdna navdojuvvui leat reakšunearan go háliidedje fas máhccatovddeš moivái skuvlagiela hárrái, ja danne go eai oaidnán ahte dáruiduhttinlivččii mielddisbuktán sápmelaččaide buoret materiálalaš, kultuvrralašja oskku dili. Thomassen ja Dietrichson oaivvildeigga maiddái ahtesápmelaččat ieža eai lean vuostálastán dáruiduhttima (Eriksen ja Niemi1981:122).Sihke skuvladirektovra ja bisma gean guovttos lei ovddasvástádusdavviguovllu sámi álbmogii, badjelgeahčaiga dalle dan čielga sámepolitihkalašopposišuvnna maid Anders Larsen ja Issát Saba leiggaovddastan. «Sagai Muitalægji» nammasaš aviissa váldodoaimmaheaddjin1904 rájes 1911 rádjái lei Larsena ja Saba opposišuvdna dáruiduhttimavuostá dovddus: Giella lei álbmoga eallinsuotna, danne galge sápmelaččainseamma vuoigatvuođat go dáččain «min iežamet riikkas». MuhtoThomassen ja Dietrichson sáhtiiga maid čujuhit sápmelaš doarjagii. Dan14 Henry Minde jearahallamat, báddejuvvon 29.01.1993.15 Hålogalándda bisma (1910-18).25
oaidnit vuosttaš stuora gielladigáštallamis sápmelaččaid eatnigiela hárrái«Sagai Muittalægji» aviissas 1905-06 jagiid. Larsen lei addán saji sámegielčállioahpaheaddjái guhte lei Dálbmeluovttas Finnmárkkus eret ja sončálii «jurddašeaddji» nammasaš pseudonymain. Dát reive lei de go ohcanskuvladirektovrii oažžut bálkálasáhusa Finnefoanddas: Jus ii oahppanriikka váldogiela, de ii ollen beare guhkás. Dat binnánaš ovdáneapmi miiriikkas lei, lei dáččaid gudni. Sápmelaš ii máhttán ieš alcces háhkat buoretboahtteáiggi. Easkka go boahtte buolva lei dáruiduhttojuvvon, de sáhttesápmelaččat olahit ovdáneami (Jernsletten 1998:51f). Dát ii lean áidnahávve go dákkár oaivilat ovddiduvvojedje sápmelaččaid gaskka. Sámigirječállái Matti Aikioi maid čájehuvvui beroštupmi go son 1919:s celkkiisoames riikkaaviisii: «Ođđaáigásaš eallin boahtá lagabui ja lagabui, jadat ii huma sámegiela.» 16Jáhkkimis levve dát oaivilat eatnigiela hárrái sápmelaččaid gaskka, erenoamážitsin gaskka geat dáhtto ovdánit dáčča servodagas juogo oahpaheaddjindahje girječállin. Muhtun riddoguovlluin gos sápmelaččat ledjeleamaš eanetlogus, lei dábálaš fuonášit giellagáhttema. Muhtun bárraMoskavuonas (r. su. 1915:s) eaba lean riekta ovttaoaivilis, go vástideigganá go jerrojuvvui ledje go sámegielat ohppiin váttisvuođat skuvlaváccidettiin:«Eamit: Na, gal don dan dieđát, nu hal šattai... Isit: (gaskkaduhttá) Eaiheađisge, buot mánát han dárustedje. Vel dain ruovttuin nai gossámástedje fertejedje oahppat dárogiela (...) Lea vuohkkaset atnit dangiela maid muđui hupmet Norggas, Dat lea jábmi giella. Manne batdan galgá bisuhit? Diet boares guokkit geat eai goastta vázzit ge šat,sii han gáibidit sámegiela. Ja dii universitehtain mat viggabehtetsámegiela ealáskahttit. Dat ii leat go joavdelas!» 17Sidjiide geat guorrasedje sámepolitihkalaš lihkadussii, bovttii várra dáruiduhttinsihke bahča dovdduid ja oppsišuvnna, muhto «oskkaldas Norggaássit» geain lei sámi duogáš baicca heahpanedje, juogo máttuideaset dihtedahje vieljaid ja oappáid dihte geat ain hupme eatnigielaset, dahje iežasetdihte jus eai nagodan doarvái bures oahppat dárogiela. 18 Sámepolitihkalašbealit čilgejedje dákkár guottuid ná: sámi ja kveana birrasiid áiccalmahtiiLarsen dárkilit 1917:s juo:16 Siterejuvvon Gjengset vuođul 1980:142.17 Tove Johansena jearahallamat Moskavuonas, báddejuvvon 11.09.1990.18 Sullasaš sosialiserenproseassaid ođđaset áiggis lea Høgmo :1986 čilgen.26
Leat dađi bahábui hárve sáminuora geat eai leat juogaládje gillánskuvlla dáruiduhttinbargguid geažil. Skuvlla sámegielhálddašeapmilea dagahan ahte sii dađistaga leat fuonášišgoahtán eatnigielaset. Leadábálaš ahte dakkaviđe go sáminuorra lea oahppan dárogiela, de álgáson heahpanit eatnigiela ja duogaža dihte.» (Hidle ja Oterbech1917:35f)Mii leat oaidnán ahte «sámi bakčasat» - dan dajanvuogi lean luoikkahanpedagogas Jens-Ivar Nergårdas (1994) - sáhttet leat leamaš dábálaččat singaskka geat ledje opposišuvnnas, muhto jáhkkimis vel čiekŋaleappot jatraumáhtalaččat sin gaskkas geat nu áŋgirit geahččaledje heivehit iežasetgarra dáruiduhttimii. Danne lei máŋgii nu ahte sii šadde dovdat duođalaččamusgillámuša. Lea olles dutkanprošeakta per se geahččalit vástiditmanne nu lei.Loahpas áiggun čujuhit momentii mii lea áigeguovdil dál nai iešmearridanproblematihkadahje váilevaš iešmearridanproblematihka oktavuođas.Eiseválddit ovddidedje dáruiduhttinpolitihka sápmelaččaid ja kveanaidguovdu ja dat galggai leat sidjiide ávkin. Ovdalis namuhuvvon ovdamearkkasskuvladirektovrra Thomessena ja bisma Dietrichsona birra,oaivvilduvvui ahte sápmelaččat ja kveanat eai ipmirdan mii sidjiide leibuoremus. Ámmátolbmot eai atnán unnitloguid,namalassii sápmelaččaidja kveanaid dan vearan ahte sin bovdet ságastallamiidda ja proseassa mielváikkuheapmái.Dat orro baicca dárbbašeame paternálalaš suodjaleami.Vaikko áigumušain orui sosiála ja buresbirgejumi vuođđu, de dat duohtandahkkojuvvojedjeovttageardánis gulahallama ja bággema vugiiguin.Habermasa formuleremiin (1998:56f) sáhttá cealkit ahte «bahá ii leatduššefal moarri, muhto juoga masa dovdá alddis leat vuoigatvuođa. Jorggulágánbuorre sáhttá maid leat bahá.» 19Loahppakommentárat– Min diehtu dáruiduhttinproseassa birra ii leat ollislaš. Dáruiduhttimapolitihkalaš bealit leat áŋgirit dutkojuvvon. Dán vuoruheapmái leat oluákkat. Stáhtalaš doaimmaid stuora gáldomateriála lea okta. Ollu dáruiduhttitledje dalá fámolaš olbmot ja muhtumat hui erenoamážat. Dastoledje ges sii geat dán politihka šadde gillát, ja sis besse dušše muhtumat19 Dát problematihkka cegge vuđolaš etihkalaš gažaldagaid maid romániálbmoga historjjádáfus lea Wyller guorahallan 2001:s.27
oidnosii ja guođđit gáldoluottaid. Ollusat sis guđet leat ain eallime, eaidáhtostuva hupmat dan birra movt dáruiduhttin čuzii sidjiide persovnnalaččat.Mun oaivvildan leat seamma deaŧalažžan dál beassat diehtitdáruiduhttima váikkuhusaid politihkalaš ággan. De lea easkka vejolašárvvoštallat aktevrraid doaimmaid sihke válddi ja fámohisvuođa bealis,sihke sin geat proseassa álggahedje ja sin geat šadde gillát garra dáruiduhttima.– Lea oalle sihkar ahte dáruiduhttinpolitihkka lihkostuvai «nuppástusguovlluin»,namalassii mearrasámiguovlluin, aŋkke juo giellamolsumadáfus, ja muhtun muddui maiddái identitehtamolsuma dáfus. Dáruiduhttinproseassaváikkuhusat individualiserejuvvojedje ja šadde heahpun.Jus almmolaš oktavuođas navdojuvvui leat sápmelažžan de lei datpersovnnalaš vuoittáhallan. Dáčča govva sápmelaččas lei geafivuohta.Nanu vuostegovat eai čuožžilan ovdal go ođđaáigásaš sámelihkadusattii vuođu stuora ovttaskas miellačájehemiide. Álttá-akšuvdna 1979-82lei eanemus dovddus, muhto das čuvvo maiddái olu báikkálaš miellačájeheamitmaid birra ii leat nu olu gullon almmolaččat Norggas, omd.Finnmárkku «mearrasámilihkadus» 1980-logus (Nilsen 1998:55-68).– Mun lean geahččalan gávnnahit ulbmila buohtastahttit dáruiduhttimaalmmolaš ráhčamušaid dálá stáhtabušeahttajuolludemiiguin sámiulbmiliidda. Daiguin várrehusaiguin maid ferte vuhtiiváldit go buohtastahttááiggi badjel, de čuoččuhan aŋkke ahte jahkásaš juolludeamit su.1870 rájes, jáhkkimis leat dakkár dásis mii vástida dálá ollislaš stáhtabušeahttajuolludeapmái«rehabiliteret» ja nannet sámi servodaga. Dannesáhttá čuoččuhit ahte dáidá gollat 120 jagi Sámedikki ásaheami rájes,ovdal go Norgga stáhta lea «buhtadan» dáruiduhttinpolitihka goluid.19 Bishop of Hålogaland (1910-18)28
Gáldot:Aubert, Vilhelm: Ufred, Pax Forlag, Oslo 1982.Berg, Bård A: Mot en korporativ reindrift. Samisk reindrift i Norge i det 20. århundre,Sámi Instituhtta: Dieđut 2000, no. 3.Berg, Roald: Norge på egen hånd 1905-1920. Norsk utenrikspolitikks historie, Oslo:Universitetsforlaget 1995.Berg, Roald: «Lappekodisillen og unionsoppløsningen 1905»,: Steinar Pedersen (red.):Lappekodisillen. Den første nordiske samekonvensjon? Sámi Instituhtta: Dieđut1998, no. 3.Bjørklund, Ivar: Fjordfolket i Kvænangen, Universitetsforlaget 1985.Dahl, Helge: Språkpolitikk og skolestell i Finnmark 1814 til 1905, Oslo 1957.Dahl, Tor Edvin: Samene i dag - og i morgen. En rapport, Oslo: Gyldendal NorskForlag: 1970.Drivenes, Einar-Arne: «Minoritetene i nord - et offer for norsk sikkerhetspolitikk ogekspansjonisme», Heimen vol. XIX (1982).Edvardsen, Edmund: Den gjenstridige allmue, Oslo: Solum Forlag A/S 1992Eidheim, Harald: Aspects of the Lappish Minority Situation, Universitetsforlaget 1971.Eriksen, Knut Einar og Einar Niemi: Den finske fare, Universitetsforlaget 1981.Eythórsson, Einar: «The Coastal Sami, a Pariah Caste of the Fisheries?» Paper presentedat the 7h Circumpolar University Co-Operation Conference, 19th-21st August2001, TromsøFjellheim, Rune: «Selvbestemmelse og økonomi»,: Nils Oskal (red.): Samisk selvbestemmelse,Dieđut 2000, no. 2.Habermas, Jürgen: Die postnationale Konstellation, Frankfurt: Suhrkamp 1998.Hauglid, Anders Ole: «Deaivvadeapmi Porsángguin»/»Om å møte Porsanger»,: AageGaup ja Ingunn Utsi (red.): Ruovttabálgá rái/På hjemveger, Karasjok (1984).Hidle, Johannes and Jens Oterbech (utg.): Fornorskningen i Finnmarken, Kristiania1917Hvinden, Bjørn: «Innledning: Fra fordømmelse til respekt og verdighet»,: BjørnHvinden (red.): Romanifolket og det norske samfunnet. Følgene av hundre års politikkfor en nasjonal minoritet, Fagbokforlaget 2000.Hoëm, Anton: Makt og kunnskap, Oslo 1976 (a).Hoëm, Anton: Yrkesfelle, sambygding, same eller norsk, Oslo 1976 (b).Hoëm, Anton og Arild Tjeldvoll: Etnopolitikk som skolepolitikk, Universitetsforlaget1980.29
Hoxie, Frederick E.: A Final Promise: The Campaign to Assimilate the Indians, 1980-1920, Lincoln, Neb.: University of Nebraska Press, 1984.Høgmo, Asle: «Det tredje alternativ»,: Tidsskrift for samfunnsforskning, 1986:5.Innstilling 1959: Innstilling fra Komiteen til å utrede samespørsmål, Mysen 1959.Jensen, Eivind Bråstad: «Den norske skoles rolle i fleretniske samfunn i Nord-Tromspå trettitallet»,: Norsk pedagogisk tidsskrift, 1990:3.Jernsletten, Regnor: Samebevegelsen i Norge: Ide og strategi, Skriftserien - Sámi dutkamiidguovddáš, no 6, Tromsø 1998 (hirstorjja váldofága čálus, Tromssa universitehta1986).Larsson, Bjørg: Finnefondet - Et fornorskningsinstrument, hirstorjja váldofága čálus,mii ii leat prentejuvvon, Tromssa universitehta 1989).Melding om skolene i Finnmark 1945-1970.Meløy, Lydolf Lind: Internatliv i Finnmark, Oslo 1980.Minde, Henry: «Språk, etnisitet og fornorskning i nord fram til 1940», i: Utredning omtapt skolegang. Rapport fra et arbeidsutvalg vedr. samer som har tapt skolegangunder 2. verdenskrig, (addon Gieldda- ja bargodepartementii) 17. juni 1993.Minde, Henry: Dikning og historie om samene på Stuoranjárga. Rapport I,Skoddebergprosjektet, Sámi Instituhtta: Dieđut 2000, no. 4.Nergård, Jens-Ivar: Det skjulte Nord-Norge, ad Notam, Gyldendal 1994.Niemi, Einar: «Kulturmøte, etnisitet og statlig intervensjon på Nordkalotten»,:Andersson, Boström (red.): Den Nordiska mosaiken : språk- och kulturmöten igammal tid och i våra dagar: Humanistdagarna vid Uppsala universitet 1997,Uppsala 1997.Nilsen, Ragnar: Fjordfiskere og ressursbruk i nord, ad Noam Gyldendal 1998Stordahl, Vigdis: Same i den moderne verden, Davvi Girji O.S 1996.Stortingsforhandlinger 1878, bd. II.Stortingsmelding 21 (1962-63).Wyller, Trygve: «»Se det blev fantefølgets jul». Skam og skamløshet mellom integrasjonog selvrealisering», in: Trygve Wyller (ed.): Skam. Fagbokforlaget 2001.30