You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
SOMMAIRE<br />
Avec la participaticipation de……………………3<br />
Edito………………………………………………4<br />
Lettre aux élèves………………………………….5<br />
Lettre aux professeurs……………………………6<br />
Revoilà le printemps……………………………..7<br />
Chère amie……………………………………….8<br />
Poème mini-jupe…………………………………9<br />
Những mảnh tình……………………………….10<br />
Café Givral, Saigon……………………………..11<br />
Tranche de <strong>vie</strong>…………………………………..13<br />
<strong>La</strong> rivière du parfum……………………………17<br />
Sourire…………………………………………..18<br />
Giòng thời gian…………………………………19<br />
Tiễn chị…………………………………………21<br />
Luât vô thuong………………………………….22<br />
HaiKu du XX siècle…………………………….23<br />
Coups de coeur littéraires………………………24<br />
Les tribulations d’<strong>un</strong> Việt-Kiều………………...25<br />
<strong>La</strong> route vers Ðiện Biên Phủ…………………..27<br />
Le coin des poètes……………………………...29<br />
Tóc thề………………………………………….31<br />
Tiếng Huế của tôi………………………………32<br />
Răng Rứa………………………………………..34<br />
Ca dao Viêt Nam………………………………..35<br />
Histoire improvisée……………………………..37<br />
Cendrillon……………………………………….38<br />
<strong>La</strong> <strong>vie</strong> <strong>est</strong> <strong>un</strong> <strong>voyage</strong>……………………………39<br />
Leçon du Tao…………………………………...41<br />
Trompe l'œil…………………………………….46<br />
Appelez-moi par………………………………...48<br />
Mùa xuân yêu em……………………………….49<br />
Khúc quanh của dòng sông……………………..52<br />
Chuyện vui sầu ………………………………....56<br />
Họa thơ………………………………………….59<br />
Thơ Xuân Diệu………………………………….60<br />
Chuchotement des anges……………………….61<br />
Fête du Têt……………………………………...63<br />
Les thèmes de la peinture orientale………….....64<br />
English poems…………………………………..67<br />
Anh không cần ngày Valentine………………..68<br />
Giấc mơ hồi hương……………………………..69<br />
Ao dài…………………………………………..71<br />
Belles rencontres……………………………….75<br />
Grandes retrouvailles…………………………..76<br />
2
Revue MC-JJR Promotion 1972-2011<br />
Web site : www.pallium/mc72<br />
Avec la participation de :<br />
Geneviève Mallet<br />
Denise Trần Huệ D<strong>un</strong>g<br />
Trương Chí Mỹ<br />
Lê Thành Thọ<br />
Bạch Mai<br />
Nguyễn Xuân Dũng<br />
Quý <strong>La</strong>n<br />
Đặng Vũ Chấn<br />
Nguyễn Thị Thu Thuỷ<br />
Tôn Nữ Nguyễn Ngọc Cần<br />
Vũ Quân<br />
Đỗ Trần Trọng<br />
Tuý Nga<br />
Đoàn Minh Đạo<br />
Phạm Tuyết Ngọc<br />
Hà Bạch Trúc<br />
Doãn Quốc Sỹ<br />
Doãn Kim Khánh<br />
Rédaction<br />
Đặng Minh Đức<br />
3
Edito<br />
Plus d’<strong>un</strong> demisiècle<br />
et nous<br />
Đặng Minh-Đức<br />
Depuis plus de cinq décennies, notre <strong>vie</strong> <strong>est</strong> jalonnée de<br />
changements, petits ou grands, choisis ou subis, et nous sommes<br />
toujours là, présents, à être confrontés à toutes sortes de<br />
catastrophes.<br />
Bien que nous vivons <strong>un</strong>e période instable et en crise, il nous arrive<br />
souvent de chatter sur le web, de papoter des heures durant au<br />
téléphone, et de nous voir et nous revoir <strong>un</strong> peu partout sur cette<br />
terre dès que l’occasion se présente.<br />
Il <strong>est</strong> donc intéressant de se demander à quel point il <strong>est</strong> possible de<br />
vivre, de relativiser les malheurs et de considérer les catastrophes<br />
comme des événements presque comme les autres, car de tout<br />
temps, la guerre <strong>est</strong> omniprésente <strong>un</strong> peu partout dans le monde,<br />
les maladies nous surprennent souvent sans crier gare, la mort<br />
terrasse parfois l’<strong>un</strong> de nos proches. Heureusement, les sagesses<br />
païennes et nos religions monothéistes nous aident à retrouver le<br />
goût de vivre et nous nous disons que la <strong>vie</strong> n’<strong>est</strong> pas qu’<strong>un</strong> océan<br />
de larmes et qu’il <strong>est</strong> toujours possible de s’en sortir.<br />
Bonheur hédoniste ou bouddhisme, joie du corps ou paix de<br />
l’esprit, tout le monde espère mener <strong>un</strong>e existence heureuse mais le<br />
bonheur n’<strong>est</strong> qu’<strong>un</strong> sentiment qui dépend de notre être intérieur ;<br />
je suis convaincue que parfois, donner peut procurer plus de<br />
bonheur que recevoir ; c’<strong>est</strong> le sens du dicton : « Si vous donnez<br />
<strong>un</strong>e rose, son parfum s’attarde sur vos mains ».<br />
Alors, cela vaut peut-être la peine de développer en chac<strong>un</strong> de nous<br />
<strong>un</strong> potentiel d’épanouissement, <strong>un</strong> sentiment de bien-être.<br />
A l’heure où bon nombre d’entre nous préparent leur retraite, dans<br />
l’interrogation inquiète sur le sens des années qui r<strong>est</strong>ent à vivre et<br />
qui nous rapprochent de la mort, nous tentons d’aspirer à <strong>un</strong> retour<br />
à l’essentiel et à l’élimination du superflu. Nos enfants nous ont<br />
révélé l’importance de la <strong>vie</strong>, de la préservation de la nature dans<br />
laquelle nous vivons. Nous devons relever le défi afin de ne pas<br />
peser du fardeau de notre mal-<strong>vie</strong>illir sur la génération de nos<br />
enfants.<br />
Mûrir, s’alléger, se détacher. « Vieillir sans devenir <strong>vie</strong>ux » car<br />
la <strong>vie</strong> intérieure ne <strong>vie</strong>illit pas : <strong>voyage</strong>r en esprit, lire, écrire,<br />
écouter de la musique, marcher, méditer, contempler.<br />
Et comme le bonheur <strong>est</strong> plus grand quand il <strong>est</strong> partagé, je vous<br />
invite à <strong>voyage</strong>r à travers le temps et l’espace au fil des pages de<br />
cette revue qui <strong>est</strong> le fruit de nos échanges, de nos réflexions, de<br />
nos confidences, de nos délires et de nos rêveries.<br />
4
Lettre de Mme Mallet Chers élèves<br />
<strong>La</strong> lettre ouverte aux professeurs, dans la revue MC-JJR 72-2009, nous a fait chaud au<br />
coeur ! Merci, très sincèrement ! Nous, professeurs, avons certes, essayé autant que faire se<br />
pouvait de «vous mener à bon port». Nous vous avons accompagnés dans cette "voie de la<br />
formation vers l'âge adulte » avec joie et avec le sens du devoir et de la responsabilité, mais<br />
je tiens à souligner que si vous avez réussi et si vous êtes devenus ce que vous êtes<br />
aujourd'hui, c'<strong>est</strong> en grande partie, grâce à vous, à votre intelligence aiguisée, à votre soif<br />
d’apprendre .<br />
Vous nous avez beaucoup aidés à vous transmettre ce savoir ! Votre mod<strong>est</strong>ie, votre<br />
ténacité et votre dignité ont facilité cette transmission !<br />
Nous aussi, devons vous remercier.<br />
Nous sommes fiers de vous car vous êtes admirables.<br />
Un lien très tendre nous <strong>un</strong>it, et, malgré la fuite inexorable du temps qui passe, il s’<strong>est</strong><br />
renforcé, tout comme le lien qui vous <strong>un</strong>it les <strong>un</strong>s aux autres, chers élèves !<br />
En relisant les pages de cette revue n°1, je suis touchée par la puissance de vos émotions, la<br />
douceur de vos souvenirs, la solidité de votre amitié. C’<strong>est</strong> <strong>un</strong> patrimoine affectif<br />
infrangible : chac<strong>un</strong> peut y puiser la joie des retrouvailles et le courage de continuer son<br />
chemin, tout en surmontant les difficultés inéluctables de la <strong>vie</strong>.<br />
Votre exemple <strong>est</strong> <strong>un</strong>e belle leçon de <strong>vie</strong> et c’<strong>est</strong> certain que, « de là-haut », ceux qui sont déjà<br />
partis vous regardent, vous saluent et vous remercient aussi.<br />
Que souhaiter, sinon que la route de chac<strong>un</strong> soit LUMIERE, AMITIE, JOIE et SANTE !<br />
Affectueusement à tous.<br />
Geneviève Mallet-Farny (ex professeur d’anglais)<br />
5
Mes chers professeurs<br />
Un adage populaire dit : « si le disciple dépasse le maitre alors le monde serait meilleur ». Je<br />
n'ai nullement la prétention de vous dépasser mais plutôt celle d’essayer de suivre vos<br />
préceptes.<br />
Je fais partie, comme la plupart de mes copains et copines, de cette fa<strong>un</strong>e et flore, issue de ce<br />
lycée au doux nom de Marie Curie.<br />
Le vent de la d<strong>est</strong>inée, au gré des méandres de l'histoire, nous avait éparpillés loin de la terre<br />
de nos ancêtres. Nous formons <strong>un</strong>e espèce <strong>un</strong>iverselle. Des rives du Bosphore jusqu'à celles de<br />
la Tamise, traversant le pays des Germains, Helvètes, Bataves et Vikings, rasant le plat<br />
pays, envahissant les 4 coins de l'hexagone et la ville lumière, enjambant l'océan jusqu'au<br />
territoire des castors et de l'érable, la Nouvelle Angleterre, le Midw<strong>est</strong> et toujours à l'Ou<strong>est</strong><br />
au-delà des Rocheuses, jusqu'au bord du Pacifique, <strong>un</strong> peu partout nous prîmes racine. Nous<br />
sommes très divers. Ainsi avec le temps, nous nous bonifions et prospérons dans tous les<br />
secteurs, avec <strong>un</strong>e petite prédominance économico- scientifico- médicale.<br />
Notre squelette tient bon grâce au calcium, ciment des cellules osseuses. Cette substance<br />
bienfaisante, nous la fabriquons depuis le 1er jour de la <strong>vie</strong> jusqu'à l'âge adulte. Après et<br />
jusqu'à notre dernier souffle, nous nous contentons de la quantité produite pour r<strong>est</strong>er droit.<br />
D'<strong>un</strong>e manière similaire, les bases de notre culture se construisent depuis notre enfance<br />
jusqu'à notre adolescence.<br />
Malheur au « mal élevé », il paiera toute sa <strong>vie</strong> sa carence intellectuelle. Cette éducation de<br />
base, nous la devons à nos parents mais aussi à nos maîtres. Je suis de ceux qui croient que<br />
l'école de la <strong>vie</strong> s'apprend depuis la maternelle jusqu'au lycée.<br />
L'étranger candide que je suis, était <strong>un</strong> albatros soumis au vent d'Est et d'Ou<strong>est</strong>.<br />
Inexorablement, je de<strong>vie</strong>ns occidental, mais jamais, je n'oublierai que mon pays natal a la<br />
forme d'<strong>un</strong> S et se compose de 3 régions. Malgré le peu de pratique, j'essaierai de bien parler<br />
et d'écrire la langue de mes parents, de ne pas oublier l'histoire de la belle Kim Vân Kiêu,<br />
celle de mes aïeux, les sœurs Tr<strong>un</strong>g et le dernier empereur. J'ai cherché à comprendre la<br />
Condition Humaine, tout en appréciant les formes, les gammes de couleur ainsi que l'ombre<br />
et la pénombre.<br />
Ô temps! Suspends ton vol, et vous, heures propices !<br />
Suspendez votre cours<br />
<strong>La</strong>issez-nous savourer les rapides délices<br />
Des plus beaux de nos jours »<br />
Je ne serais jamais assez romantique pour écrire des vers aussi sublimes, mais savourerais<br />
toujours les beaux poèmes.<br />
Mesdames, Messieurs, au nom de tous les miens, je m'incline et vous dis Merci.<br />
Gloire et longue <strong>vie</strong> à vous.<br />
Vũ Quân<br />
6
Revoilà le printemps!<br />
Enfin, tu as enlevé ton épais manteau blanc. Au fil des jours, tu vas aussi retirer<br />
cet habit sombre et ces dessous gris.<br />
Ta peau fine avec ce teint de porcelaine ne doit pas être cachée. Les oiseaux<br />
gazouillent pour célébrer ton superbe corps et je r<strong>est</strong>e sans voix devant pareille<br />
chute de reins. Petit à petit, le ciel se dégage, découvrant le noir brillant de ta<br />
tignasse, le br<strong>un</strong> velours de tes yeux et le rouge laqué de tes lèvres.<br />
Trop belle pour prendre de l'âge, mûre plus que je<strong>un</strong>e, tendre mais jamais molle,<br />
la pomme <strong>est</strong>, plus que jamais, bonne à croquer.<br />
Oui, le printemps <strong>est</strong> là. Dame Nature se met au vert, l'horizon se colore en bleu<br />
et mes copines sont en mini-jupe.<br />
Sàigon, été 1968.<br />
Que la <strong>vie</strong> <strong>est</strong> belle !<br />
Quany<br />
De gauche à droite : Caroline HồngVân, Anna Hằng, Denise Đỗ Yến, Minh-Đức, Suzanne Trang,<br />
Rosalie Thu Thủy,Diễm Hà, Elizabeth Phương Mai, Martine Kim D<strong>un</strong>g<br />
7
Chère Amie Chère Amie,<br />
Je veux raconter notre histoire d’enfance<br />
Pour qu’on se rappelle comment elle a commencé<br />
Je veux revivre ces temps merveilleux<br />
Où de classe en classe nous marchions à deux<br />
C'<strong>est</strong> par quelle chance nos chemins se sont croisés<br />
Et par quelle ironie ils s’<strong>un</strong>issaient<br />
Le mien se cachant dans l’ombre timide<br />
Le tien dansant dans la lumière intrépide ?<br />
Sais-tu combien ta compagnie m’enchantait<br />
Et quelle trace obstinée elle a laissée<br />
Sur mon trajet jusque là dénué<br />
De rêveries romanesques, de pensées osées?<br />
On marchait ensemble dans l’esprit vagabond<br />
Deux filles étourdies oubliant leurs leçons<br />
On faisait bravement l’école buissonnière<br />
Et se racontait souvent les aventures fières<br />
Oh que j’avais en<strong>vie</strong> de ta coquetterie<br />
Qui donnait à tes robes l’allure si jolie!<br />
Que j’admirais ta démarche qui faisait tourner<br />
Les yeux rêveurs de tes fidèles sujets!<br />
Tu riais le matin en éclats joyeux<br />
Et boudais le soir au coin silencieux<br />
Je m’amusais gaiement de tes plaisanteries<br />
Et soupirais longuement dans ta mélancolie<br />
Tu connaissais, comme moi, la douleur savoureuse<br />
D’<strong>un</strong>e fille trop je<strong>un</strong>e pour être amoureuse<br />
Je subissais, comme toi, le cafard mystérieux<br />
De l’âme précoce qui s’attristait pour si peu<br />
Tu me demandais d’où venaient ces vers imagés<br />
Les miens venaient de notre passé tourmenté<br />
Dans le mal de l’âge ingrat, je trouvais<br />
<strong>La</strong> muse pour tendre aux blessures qui saignaient...<br />
<strong>La</strong>isse-moi regagner nos années perdues<br />
Qu’on se pardonne les époques superflues<br />
Où nos d<strong>est</strong>ins se séparaient la voie<br />
<strong>La</strong>isse-moi te suivre et retracer nos pas<br />
Je te remercie pour le goût de vivre<br />
Pour ma je<strong>un</strong>esse digne à revivre<br />
Dans mon existence pleine de durs moments<br />
Je te remercie pour nos "bons <strong>vie</strong>ux temps"... Tuyết Ngọc<br />
8<br />
8
L’hiver <strong>vie</strong>tnamien<br />
Tu sais, je n'ai jamais été aussi heureux que ce matin-là<br />
Nous marchions sur ce trottoir <strong>un</strong> peu comme celui-ci<br />
C'était l'hiver, <strong>un</strong> hiver où il faisait beau<br />
Une saison qui n'existe que dans le sud de l'Asie<br />
Là-bas on l'appelle l'hiver <strong>vie</strong>tnamien<br />
Mais c'était tout simplement le nôtre<br />
Avec ta courte minijupe tu ressemblais<br />
A <strong>un</strong>e aquarelle de Marie <strong>La</strong>urencin<br />
Et je me sou<strong>vie</strong>ns, je me sou<strong>vie</strong>ns très bien<br />
De ce que je t'ai dit ce matin-là<br />
Il y a 40 ans, y a <strong>un</strong> siècle, y a <strong>un</strong>e éternité<br />
Velours noir <strong>est</strong> ton regard<br />
Douceur drapant mes nuits blanches<br />
C'<strong>est</strong> Toi, mon <strong>un</strong>ique doléance.<br />
Quany<br />
(D’après « L’été indien »de Joe Dassin)<br />
Đông dĩ vãng nhớ người em váy ngắn<br />
Sóng vai vui lạc bước lối đường thơ<br />
Vỉa hè khô cho cỏ ướt thướt tha<br />
Anh vẽ vóc dáng em thành họa bức<br />
Đông nhiệt đới rực đôi lòng trai gái<br />
Nắng ban mai sưởi ấm mái đầu xanh<br />
Vẫn còn nghe ai tỏ tiếng thiết tha<br />
Tim rộn rã vì hoa đông chợt sáng<br />
Đông băng giá buồn thâu dài đêm trắng<br />
Trái tim khô ao ước mắt nào nh<strong>un</strong>g<br />
Kiếp phù du ôm mãi mối thất duyên<br />
Muôn khắc khoải của tình si bất hối...<br />
Chàng Ếch<br />
9
Những mảnh tình<br />
Ngày xưa có những mảnh tình<br />
Những người lớn vội vờ minh biết yêu<br />
Đến trường trước tiếng chuông kêu<br />
Dựa tường ôm vở đan nhiều mộng mơ<br />
Đêm qua có viết bài thơ<br />
Hôm nay trao lén vào giờ luận văn<br />
Ra chơi có kẻ trốn sân<br />
Vội vàng uống trọn những vần kiêu sa<br />
Mỉm cười len lén nhìn qua<br />
Làm người ta thẹn như hoa đầu mùa<br />
Lớp sau toán đố đành thưa<br />
Hồn theo chiếc lá cợt đùa ngoài hiên<br />
Nhin thầy chỉ biết lặng thinh<br />
Xin đừng hỏi đến phương trình cao siêu<br />
Học bài chỉ thuộc chữ yêu<br />
Chữ thương đồng nghĩa chữ liều đi đôi<br />
Cuộc thi chắc lại lỡ rồi<br />
Từ chương không nhớ, nhớ người cuối sân<br />
Giật mình khi tiếng chuông ngân<br />
Tan trường là đón bâng khuâng vào hồn<br />
Ngập ngừng đếm bước bồn chồn<br />
Ra về không nỡ với ngàn vấn vương<br />
Theo nhau đến cuối đoạn đường<br />
Nắm tay năn nỉ.... khoan đừng buông tay<br />
Từ giờ cho đến hôm mai<br />
Mỏi lòng chờ đợi mười hai tiếng dài<br />
Thơ tình viết tiếp đêm nay<br />
Đêm vào mộng tưởng ôm thay bóng hình<br />
Ngày xưa có những mảnh tình<br />
Nhẹ nhàng như gió làm tình với trăng<br />
Ngày nay tim đậm vết hàn<br />
Làm thơ chợt nhớ những lần ... mới yêu<br />
Tuyết Ngọc<br />
10
Café Givral, Saigon<br />
<strong>La</strong> nouvelle de la démolition du café<br />
Givral m’a mise dans <strong>un</strong> état de choc!<br />
Double choc à vrai dire puisque non<br />
seulement le café Givral mais également<br />
tout le bâtiment incluant la librairie Xuân<br />
Thu et le passage Eden sera démoli pour<br />
faire place à <strong>un</strong> méga-complexe<br />
commercial avec r<strong>est</strong>aurants et<br />
appartements de luxe!<br />
Sis rue Lê Lợi (ex-Bonard), au coin<br />
de Đồng Khởi (ex-Tự Do, ex-Catinat), le<br />
café Givral avait remplacé dans les années<br />
1950 la pharmacie principale L. Solirène<br />
fondée en 1865. Dans cette pharmacie, on<br />
pouvait trouver des « gouttes Holbé » qui<br />
auraient permis aux opiomanes de se<br />
désintoxiquer. On re<strong>vie</strong>nt de loin !<br />
Café Givral, Saigon<br />
Bach Mai<br />
Qui n’a pas marché devant le café<br />
Givral dans les années 1960 et collé son<br />
petit nez à sa vitrine pour admirer en<br />
salivant des gâteaux à la crème chantilly? Il<br />
y avait de superbes gâteaux d’anniversaire<br />
aussi somptueux les <strong>un</strong>s que les autres. Et il<br />
faut être sage pour mériter <strong>un</strong> éclair ou <strong>un</strong>e<br />
boule de crème glacée à la vanille !<br />
Je me rappelle encore, enfant,<br />
j’adorais aller en vélosolex avec mon père<br />
le dimanche matin au centre-ville de<br />
Saigon. Il achetait des journaux dans les<br />
petits kiosques sur la rue Nguyễn Huệ (ex-<br />
Charner). Au retour, il commandait deux<br />
« pâtés chauds » à la viande au café Givral.<br />
Nous dévorions sur place cette pâte<br />
feuilletée croustillante. Quel délice!<br />
11
Je ne savais pas alors que le café Givral<br />
était l’endroit de toutes les rumeurs sur la<br />
guerre qui s’intensifiait à partir des années<br />
1965. C’était le lieu de « travail » d’<strong>un</strong><br />
journaliste au nom préd<strong>est</strong>iné de Phạm Xuân<br />
Ẩn (Ẩn ou Secret), correspondant du<br />
magazine américain Time. <strong>La</strong> double <strong>vie</strong> de<br />
cet espion <strong>est</strong> demeurée secrète pendant trente<br />
ans.<br />
Le monde entier découvrit avec stupeur<br />
en 1978 que cet espion, confident des hommes<br />
politiques sud-<strong>vie</strong>tnamiens et ami de plusieurs<br />
grands correspondants américains, avait fourni<br />
à Hanoi des informations stratégiques sur la<br />
guerre américaine.<br />
En effet, Phạm Xuân Ẩn avait rejoint le<br />
mouvement comm<strong>un</strong>iste dès 1945. Il avait été<br />
envoyé aux États-Unis pour apprendre le<br />
journalisme. Phạm Xuân Ẩn avait dès lors <strong>un</strong>e<br />
bonne couverture. Colonel pendant la guerre<br />
d’Indochine, il a été promu au grade de<br />
général avec titre de « héros de l’Armée<br />
populaire » à la fin de la guerre.<br />
Chose étonnante, avant de s’éteindre à<br />
l’âge de 79 ans en 2006, Phạm Xuân Ẩn avait<br />
confié ses photos, ses notes et ses documents<br />
personnels à <strong>un</strong> Américain. Il s’agit de <strong>La</strong>rry<br />
Berman, professeur en Sciences politiques à<br />
l’Université de Californie à Davis, son<br />
biographe officiel.<br />
Comme plusieurs anciens<br />
Saigonnais expatriés dont les maisons<br />
d’enfance ont été détruites, je m’accroche<br />
aux bâtiments du centre-ville. Nous les<br />
croyons éternels : le Théâtre m<strong>un</strong>icipal,<br />
l’hôtel Continental, le café Givral, le<br />
passage Eden, la cathédrale Notre-Dame, la<br />
Poste etc. Ce sont nos points de repère.<br />
À chaque retour au Viêt-Nam et à<br />
chaque visite à Hô Chi Minh Ville, je ne<br />
manquais pas d’aller manger <strong>un</strong> gâteau au<br />
café Givral. Assise près de la baie vitrée, je<br />
goûtais à cet oasis de tranquillité au milieu<br />
de l’animation perpétuelle du centre-ville.<br />
Hô Chi Minh Ville comme Hanoi font face<br />
à <strong>un</strong> développement accéléré et le paysage<br />
urbain change d’année en année.<br />
Faut-il se rappeler des sages paroles<br />
de Bouddha : « <strong>La</strong> <strong>vie</strong> <strong>est</strong> impermanente »<br />
pour comprendre qu’il n’y a rien de<br />
permanent, ni les êtres, ni même les<br />
bâtiments ? Alors, il nous faut conserver<br />
bien précieusement les images de Saigon<br />
dans nos souvenirs pour ne pas les oublier.<br />
Livres :<br />
Un Vietnamien bien tranquille, Jean-Claude<br />
Pomonti, Éditions des Équateurs, Paris, 2006,<br />
188 pages.<br />
Perfect Spy: The Incredible Double Life of<br />
Pham Xuan An, <strong>La</strong>rry Berman, Harper Collins<br />
Publisher, New York, 2007, 328 pages.<br />
12
Ma famille <strong>est</strong> d'origine de Hà Nội. Du<br />
côté de ma famille paternelle, seul mon père<br />
qui a décidé d’emmener sa famille dans le sud<br />
du VN après le traité de Genève de 1954. Je<br />
n'avais que 3 mois quand j'ai quitté le Nord<br />
VN.<br />
A Saigon, j'ai étudié à l’école Colette puis au<br />
Lycée Marie Curie.<br />
J'ai eu mon bac littéraire en 1972 ; je me suis<br />
inscrite en 1ère année de Droit sans trop savoir<br />
où mènerait mon avenir. Mon père, <strong>un</strong> jour en<br />
se promenant, aperçut <strong>un</strong>e affiche au lycée<br />
Marie Curie : l'ambassade de France organisait<br />
<strong>un</strong> concours pour l’obtention de la gratuité des<br />
cours par correspondance à Vanves (France)<br />
pour le BTS de Comptabilité et de G<strong>est</strong>ion des<br />
entreprises. J'ai passé le concours et j'ai réussi.<br />
Tous les frais d’envoi par la poste, de cours et<br />
de devoirs étaient pris en charge. J’avoue que<br />
les matières étaient nouvelles pour moi qui<br />
étais issue de la filière littéraire. Deux<br />
professeurs venaient de France pour les<br />
matières principales de Comptabilité générale<br />
et Analytique. <strong>La</strong> 1ère année à la faculté de<br />
Droit rue Duy Tân n'a pas été <strong>un</strong>e réussite pour<br />
moi, mon père m'a alors inscrite à l'<strong>un</strong>iversité<br />
de Vạn Hạnh en Commerce.<br />
<strong>La</strong> chute de Saigon du 30/04/75 a interrompu<br />
mes études ainsi que tous mes projets d'avenir.<br />
Je n’ai pas pu quitter le pays en suivant le flot<br />
des réfugiés <strong>vie</strong>tnamiens vers l’étranger.<br />
Par la suite, à l'<strong>un</strong>iversité de Vạn Hạnh, les<br />
étudiants pro-Việt cộng voulurent organiser<br />
<strong>un</strong>e manif<strong>est</strong>ation pour célébrer la prise de<br />
Saigon ; nous fûmes forcés de nous mettre sur<br />
notre trente-et-<strong>un</strong>, les filles en t<strong>un</strong>ique áo dài,<br />
et nous fîmes <strong>un</strong>e longue marche toute la nuit<br />
depuis l'<strong>un</strong>iversité de Vạn Hạnh rue Trương<br />
Minh Giảng jusqu’à la rue Thống Nhất devant<br />
le Palais présidentiel ! Nous attendîmes la nuit<br />
entière devant le Palais l'arrivée des officiels<br />
comme le général Trần Văn Trà, celui qui<br />
entra le premier avec son tank dans le Palais<br />
présidentiel. A ce moment précis, nous<br />
brandîmes le drapeau du Front National de<br />
Tranche de <strong>vie</strong><br />
Trương Chí Mỹ<br />
Libération du Sud VN (ou le drapeau des Việt<br />
cộng), drapeau rouge et bleu avec l'étoile ja<strong>un</strong>e<br />
au milieu et nous chantâmes l'hymne national<br />
du Front National de Libération du Sud VN<br />
(Mặt trận giải phóng miền Nam). <strong>La</strong> victoire a<br />
été tellement rapide que le Nord VN a été pris<br />
de court, le gouvernement du Nord n'a pas eu<br />
le temps de prendre le pouvoir. Les<br />
comm<strong>un</strong>istes ont envahi le Sud VN, mais le<br />
pays n'était pas encore <strong>un</strong>ifié. Pendant <strong>un</strong>e<br />
année c'était le Front National de Libération<br />
(les Việt cộng) qui gouvernait.<br />
Pendant <strong>un</strong> mois, avec les je<strong>un</strong>es<br />
révolutionnaires, j’ai dû parcourir les quartiers<br />
populaires pour demander, ou plutôt, exiger<br />
des gens qu’ils nous remettent les journaux et<br />
livres jugés « indécents » (đồi trụy) pour les<br />
brûler, et à apprendre aux enfants à chanter des<br />
chansons révolutionnaires. Ils m'ont proposé<br />
de les suivre pendant 3 mois afin d’intégrer le<br />
Parti des Je<strong>un</strong>es Comm<strong>un</strong>istes, mais j'ai refusé<br />
préférant le confort auprès de ma famille.<br />
Le 02/09/1976, le VN a été ré<strong>un</strong>ifié sous le<br />
nom de VN cộng hoà xã hội chủ nghĩa (<strong>La</strong><br />
République Socialiste du VN) avec <strong>un</strong> seul<br />
drapeau comportant <strong>un</strong>e étoile ja<strong>un</strong>e sur fond<br />
rouge, <strong>un</strong> seul hymne national et <strong>un</strong> seul<br />
gouvernement à Hà Nội.<br />
Comme ma famille <strong>est</strong> d'origine du Nord de Hà<br />
Nội, les proches de mes parents descendirent<br />
dans le Sud pour nous retrouver. Grâce à eux,<br />
au courant de l’année 1976, j’ai été recrutée<br />
comme employée dans le service informatique<br />
du bureau des statistiques qui se trouve<br />
toujours près du Palais présidentiel. A cette<br />
époque le service informatique avait seulement<br />
des machines perforatrices, des lecteurs de<br />
cartes et des <strong>un</strong>ités centrales pour trier et<br />
calculer les données.<br />
J'apprenais à utiliser les machines perforatrices<br />
qui ressemblaient aux machines à écrire.<br />
Quand on commettait <strong>un</strong>e faute de frappe, la<br />
carte était fichue. Il fallait absolument ne faire<br />
auc<strong>un</strong>e erreur. Dans la grande salle des <strong>un</strong>ités<br />
centrales, subsistait <strong>un</strong> ancien employé déjà<br />
13
très âgé. Le r<strong>est</strong>e du personnel composé<br />
d’anciens officiers de l’ancien régime était<br />
envoyé dans des camps de concentration.<br />
C'était cela l'erreur du gouvernement. Ces<br />
employés n'avaient tué personne, pas même <strong>un</strong><br />
Việt cộng, il fallait les garder pour continuer à<br />
faire marcher les machines.<br />
Comme je ne voulais pas finir ma <strong>vie</strong> à<br />
perforer des cartes et que fort heureusement je<br />
connaissais bien le français (merci Papa pour<br />
les années dans les écoles françaises), je<br />
potassais les brochures pour faire remarcher les<br />
grosses machines. Ainsi, grâce à moi, elles ont<br />
repris leurs activités, j'ai pu exploiter les<br />
données pour produire les premiers bulletins de<br />
statistiques pour le gouvernement sur la ville<br />
de HCM (nouveau nom de Saigon après le<br />
30/04/75).<br />
Depuis cette date, le Viêtnam s’<strong>est</strong> refermé sur<br />
lui-même jusqu'au début 1989 où le pays<br />
commençait à s'ouvrir timidement grâce aux<br />
réformes (Đổi mới) du 1er ministre VVKiệt.<br />
Le 1er concours de beauté "Miss áo dài " a<br />
ressuscité la t<strong>un</strong>ique <strong>vie</strong>tnamienne.<br />
Pour ne pas se faire remarquer comme procapitalistes<br />
dans la rue ou au travail, la plupart<br />
des gens teignaient leurs vêtements de couleurs<br />
sombres, et à la place des chaussures, ils<br />
portaient des tongs (cái dép), ce qui rendait les<br />
gens de moins en moins élégants. Une<br />
atmosphère de crainte, d’angoisse s’emparait<br />
des grandes villes.<br />
En 1976, à mon bureau la plupart des femmes<br />
portaient le áo dài toléré par les chefs<br />
révolutionnaires (venant du Nord). Les Việt<br />
cộng du Sud étaient beaucoup plus intolérants<br />
et mesquins.<br />
Mon 1er salaire de fonctionnaire était en<br />
1976 de 26 đồng par mois. Pour donner <strong>un</strong>e<br />
idée, en 2010, la plus petite coupure <strong>est</strong> de<br />
1000 đồng, même les mendiants la refusent.<br />
Dans ma famille, nous étions trois<br />
fonctionnaires et nous vivions tous sous le<br />
même toit que nos parents. En plus de nos<br />
salaires, nous rapportions à la famille nos<br />
rations alimentaires, pendant que nos parents<br />
recevaient les leurs dans le quartier où ils<br />
résidaient. Ils devaient faire la queue pendant<br />
des heures sous le soleil ardent ou sous la<br />
pluie. Le comité populaire se basait sur le Hộ<br />
khẩu (livret de famille de modèle chinois) pour<br />
distribuer les rations. Pendant longtemps nous<br />
dûmes manger du riz, du manioc, des patates<br />
douces, et de la farine toujours moisis. On nous<br />
distribuait aussi du glutamate de sodium, du<br />
sucre, des cigarettes même aux femmes qui les<br />
revendaient au marché noir.<br />
Pendant la guerre, les rizières étaient<br />
bombardées, les paysans se réfugiaient alors<br />
dans les grandes villes. Après 1975, le<br />
gouvernement obligeait les paysans et même<br />
ceux qui ne l'étaient pas mais qui n'avaient pas<br />
de travail à quitter les villes pour partir<br />
exploiter les nouvelles régions arides et<br />
éloignées appelées « les nouvelles zones<br />
économiques » (Vùng kinh tế mới).<br />
En 1978, mon salaire progressait rapidement<br />
de 26 đồng à 40 đồng et le billet de 50 đồng<br />
venait d'être imprimé. J'espérais tellement<br />
avoir <strong>un</strong> jour ce billet dans ma poche. Nous<br />
recevions notre salaire en liquide tous les mois.<br />
Le billet de 50 đồng n'existe plus depuis bien<br />
longtemps ; en 1999, la plus petite coupure<br />
était de 200 đồng, déjà sans grande valeur.<br />
Dès lors que j’étais fonctionnaire, j’étais<br />
automatiquement intégrée dans le parti des<br />
prolétaires (Công đoàn), puis dans le parti des<br />
Je<strong>un</strong>es Comm<strong>un</strong>istes (Đoàn thanh niên Cộng<br />
sản TP HCM).<br />
Quand la guerre éclata à nos frontières avec le<br />
Cambodge, les Khmers Rouges massacraient<br />
notre peuple à Châu Đốc. Au parc Tao Đàn,le<br />
1er Ministre VVKiệt appela les Je<strong>un</strong>es<br />
Comm<strong>un</strong>istes à s’engager pour sauver le pays<br />
de l'invasion Khmère Rouge. A cette époque,<br />
dans l'armée <strong>vie</strong>tnamienne, on ne trouvait que<br />
les je<strong>un</strong>es du Parti Comm<strong>un</strong>iste ; comme suite<br />
à cet appel, au bureau des Statistiques on<br />
appelait les volontaires à s'enrôler.<br />
Ainsi j’étais engagée dans l’armée.<br />
Le 03/12/1978, on était tous ré<strong>un</strong>is au camp<br />
militaire de Quang Tr<strong>un</strong>g : les filles d'<strong>un</strong> côté<br />
et les garçons de l'autre. Dans les ré<strong>un</strong>ions, on<br />
nous disait que l'armée était <strong>un</strong>e grande<br />
famille, la grande <strong>un</strong>iversité de la <strong>vie</strong>. Dans<br />
l'armée on ne s'appelait jamais par les grades,<br />
mais par « grand ou petit frère », « grande ou<br />
petite sœur », « oncle », « tante »...Uniquement<br />
dans les ré<strong>un</strong>ions officielles on s'interpellait<br />
"camarade".<br />
Dans l’armée, je mangeais des céréales<br />
appelées « bo-bo », et <strong>un</strong> peu de lard ou avec<br />
du poisson séché, de temps en temps du riz<br />
blanc et de la viande pour les fêtes, c’était<br />
14
eaucoup mieux qu’à Saigon avec nos rations<br />
mensuelles.<br />
Je passais 3 mois d'entraînement peu intense à<br />
Quang Tr<strong>un</strong>g, comme si on était sûr de gagner<br />
contre les Khmers rouges.<br />
En effet, le 06/01/1979, les troupes<br />
<strong>vie</strong>tnamiennes ont pu repousser facilement les<br />
Khmers Rouges et rétablir la paix au<br />
Cambodge. Après ces mois d'entraînement,<br />
j'intégrais l'armée de reconstruction du pays du<br />
Quân Khu 7 dans la région de Phước Long<br />
près de Soc' Bom Bo. Quand j'étais étudiante à<br />
l'<strong>un</strong>iversité de Vạn Hạnh, je dansais la danse<br />
suivant le rythme de la chanson ethnique<br />
révolutionnaire Soc' Bom Bo. Quelle<br />
coïncidence !<br />
Mon camp s'appelait "Xưởng chế biến tinh<br />
bột". Nous recueillions du manioc<br />
des camps environnants, nous les pelions, puis<br />
nous les mettions dans <strong>un</strong>e machine artisanale<br />
pour le broyer, nous obtenions <strong>un</strong>e pâte que<br />
nous distillions dans plusieurs bassins d'eau<br />
pour obtenir <strong>un</strong>e farine blanche qui sera<br />
envoyée ailleurs pour produire du bột ngọt<br />
(glutamate de sodium).<br />
Au bout d’<strong>un</strong> certain temps, je fus mutée avec<br />
d'autres camarades dans <strong>un</strong> autre camp de<br />
Quân Khu 7 près de Budang ; là il n'y avait<br />
plus de maniocs mais des hévéas. Nous<br />
apprenions à greffer les hévéas. A part çà, nous<br />
nous ennuyions fermement et le seul danger<br />
qui nous guettait était le paludisme. Pour<br />
passer notre temps, nous chantions librement<br />
des chansons françaises ou américaines, des<br />
chansons poétiques d’avant-guerre et de Trịnh<br />
Công Sơn (les Bộ đội aiment beaucoup les<br />
chansons de Trịnh Công Sơn) alors que dans<br />
les ré<strong>un</strong>ions officielles, nous chantions des<br />
chants révolutionnaires pour être dans les<br />
normes.<br />
On était reconnus comme « Bộ đội» grâce à<br />
notre <strong>un</strong>iforme vert, sans immatriculation ni<br />
grade et à nos sandales en pneu de voiture<br />
qu'on appelait « dép Bình Trị Thiên»,<br />
maintenant introuvables au VN. On portait ou<br />
bien <strong>un</strong> chapeau colonial vert (nón cối) avec<br />
<strong>un</strong>e médaille rouge centrée d'<strong>un</strong>e étoile ja<strong>un</strong>e,<br />
ou bien <strong>un</strong> chapeau en tissu au large bord (nón<br />
tai bèo).<br />
Ne supportant plus cette <strong>vie</strong> dans l’armée,<br />
j’ai déserté en 1980 avec <strong>un</strong> je<strong>un</strong>e couple.<br />
Nous avions demandé à nos « camarades »<br />
conducteurs de tracteurs, Bộ đội du Nord, de<br />
nous conduire à la petite ville la plus proche où<br />
nous avions dormi <strong>un</strong>e nuit puis pris le bus<br />
pour Hô Chi Minh ville.<br />
je n’ai pas eu de sanction en me présentant au<br />
bureau du quartier après ma désertion.<br />
Pendant <strong>un</strong> an je faisais des petits boulots. Je<br />
vendais sur le trottoir des cigarettes, du café,<br />
des chaussures, des chambres à air pour vélo…<br />
Du 30/04/75 jusqu'en 1990, c'était la période la<br />
plus sombre dans le Sud VN. Avec le départ<br />
des Américains, il n’y avait plus de riz importé<br />
de Thaïlande, les rizières et les plantations<br />
étaient détruites, les paysans entassés dans les<br />
villes.<br />
Il fallait obligatoirement reconstruire les<br />
campagnes, redévelopper l'agriculture pour<br />
nourrir le peuple. C'était très dur car tout était<br />
ravagé, il fallait tout reconstruire et à part <strong>un</strong>e<br />
main-d’œuvre abondante, il manquait<br />
beaucoup de moyens modernes. On obligeait<br />
les chômeurs à quitter les grandes villes pour<br />
s’implanter dans les campagnes. On appelait<br />
les je<strong>un</strong>es à offrir leur force et leur courage.<br />
"Đâu cần thanh niên co', Đâu khó có thanh<br />
niên". Les écoliers, les étudiants étaient<br />
appelés à donner quelques mois de vacances<br />
pour construire des digues et des maisons dans<br />
les campagnes. Beaucoup de gens n'étaient pas<br />
habitués à ces travaux manuels, surtout les<br />
intellectuels, ils pensaient qu'ils étaient<br />
dévalorisés, méprisés, déshonorés... Les riches<br />
perdaient leurs richesses, leurs terres,<br />
beaucoup se suicidaient ou quittaient le pays<br />
par tous les moyens. Obligés de céder leur<br />
maison au gouvernement, certains pouvaient<br />
partir légalement s'ils avaient de la famille à<br />
l'étranger pour les parrainer.<br />
Il y avait aussi régulièrement des coupures<br />
d’eau et d'électricité. Chaque famille devait<br />
s'équiper de bonbonnes de pétrole pour<br />
l'éclairage. Chaque fois que l'eau suintait des<br />
robinets, on se précipitait pour remplir les<br />
cuvettes, les seaux.<br />
Le carburant manquait et coûtait cher. Dès<br />
1975, mes parents nous ont acheté à chac<strong>un</strong> <strong>un</strong><br />
vélo, car, faute d’essence, nous avions dû<br />
revendre nos scooters à ceux qui avaient plus<br />
de moyens.<br />
Nous n'écrivions plus sur du papier blanc mais<br />
sur du papier ja<strong>un</strong>âtre de très mauvaise qualité.<br />
15
Les bacheliers pour pouvoir être acceptés dans<br />
les <strong>un</strong>iversités, devaient faire partie des Je<strong>un</strong>es<br />
Comm<strong>un</strong>istes. Pour cela, il ne fallait pas être<br />
né de parents ayant tenu des postes importants<br />
dans l'administration ou dans l'armée de<br />
l'ancien régime, ou ayant travaillé pour les<br />
Américains et ne pas être catholiques.<br />
Les catholiques manif<strong>est</strong>aient souvent leur<br />
opposition au régime comm<strong>un</strong>iste car ils<br />
n'admettaient pas que leur évêque fût nommé<br />
par le gouvernement et non par le Vatican.<br />
C'était la misère totale pendant 15 ans.<br />
A partir de 1990, l'horizon s'éclaircissait peu à<br />
peu avec la nouvelle politique d'ouverture du<br />
gouvernement, le «Đổi mới»:<br />
Dès l’ouverture du pays en 1989, les Japonais<br />
furent les premiers inv<strong>est</strong>isseurs. En 1993, le<br />
président français François Mitterrand fit <strong>un</strong>e<br />
visite officielle à Hà Nội et à HCMV.<br />
Ainsi se développa le tourisme, au début<br />
<strong>un</strong>iquement avec les pays comm<strong>un</strong>istes puis<br />
petit à petit avec tous les pays du monde. Le<br />
tourisme se développa d'<strong>un</strong>e façon vertigineuse<br />
quand les Américains levèrentl'embargo contre<br />
le VN en 1995 sous la présidence de Bill<br />
Clinton ; la firme Coca Cola distribuait ses<br />
canettes gratuitement sur la rue Đồng Khởi<br />
(ancienne avenue Tự Do) pour fêter<br />
l'événement.<br />
J’ai été comptable pendant 10 ans dans <strong>un</strong>e<br />
coopérative de mon quartier avant de me<br />
lancer dans le tourisme en 1995.<br />
Un jour, j'ai pris la décision d'envoyer mon CV<br />
à <strong>un</strong>e compagnie de tourisme de l'Etat sur la<br />
rue Nam kỳ khởi nghĩa(ex rue Công lý); cette<br />
compagnie appartenait à <strong>un</strong>e très grande<br />
compagnie pétrolière publique, OSC (Oil<br />
Service Company), basée à Vũng-Tầu. Au<br />
VN il y a aussi l'exploitation du pétrole<br />
en mer près de Vũng-Tầu. Ce gisement a été<br />
découvert avant le 30/04/75, et a été exploité<br />
plus tard avec l’aide des ingénieurs russes. <strong>La</strong><br />
compagnie OSC m’a recrutée rapidement car<br />
je savais parler anglais et surtout français.<br />
Peu de temps après, grâce à mes relations dans<br />
le tourisme, j'ai démissionné chez OSC et j’ai<br />
été embauchée comme guide pour 2 autres<br />
compagnies privées <strong>vie</strong>tnamiennes où j'étais<br />
mieux payée, en dollars et non plus en dông<br />
(15 USD/jour pour les tours anglophones, 20<br />
USD/jour pour les tours francophones), sans<br />
compter les généreux pourboires des touristes.<br />
En Février 1996, je devais accueillir à<br />
l'aéroport Tân Sơn Nhất <strong>un</strong> groupe de français<br />
de 18 personnes qui travaillaient chez Peugeot.<br />
C’était la veille du Têt' de l'année du Rat. Je<br />
m'habillais souvent en áo dài pour les<br />
accueillir à l'aéroport. Ce jour-là, j'arborais <strong>un</strong>e<br />
t<strong>un</strong>ique en soie couleur écrue avec des dessins<br />
de fleurs peints à la main (c’était la mode de<br />
l'époque), je tenais <strong>un</strong>e pancarte avec le nom<br />
du groupe.<br />
Dans ce groupe, il y avait <strong>un</strong> je<strong>un</strong>e français très<br />
beau. Au premier regard, le coup de foudre fut<br />
réciproque entre nous.<br />
Après des allers et retours entre son pays la<br />
France et le mien, nous apprîmes à mieux nous<br />
connaitre et après avoir franchi maintes<br />
complications administratives, nous nous<br />
mariames <strong>un</strong> an après.<br />
Quelques mois plus tard, j’ai pu recevoir le<br />
visa de sortie du VN.<br />
Cela fait 13 ans que j’ai quitté mon pays pour<br />
suivre l’homme de ma <strong>vie</strong>. En repensant à<br />
toutes ces années-là, cette tranche de <strong>vie</strong> dont<br />
j’étais l’actrice, j’ai pensé que malgré les<br />
années difficiles, j’ai eu beaucoup de chance et<br />
je m’en sortais relativement bien Il ne me<br />
r<strong>est</strong>e plus que des souvenirs gravés à tout<br />
jamais dans ma mémoire.<br />
TCM.<br />
16
<strong>La</strong> rivière des Parfums (en<br />
<strong>vie</strong>tnamien : sông Hương) <strong>est</strong> <strong>un</strong> fleuve<br />
côtier du Việt Nam, long d'<strong>un</strong>e trentaine de<br />
kilomètres traversant Huê avant de se jeter<br />
en mer de Chine méridionale dans la<br />
lag<strong>un</strong>e de Tam Giang. Elle fut ainsi<br />
nommée car en automne, les fleurs des<br />
arbres fruitiers qui tombent dans la rivière<br />
embaument ensuite la ville de Huê.<br />
Ecoulement<br />
Rivière des parfums<br />
Et des rêves déf<strong>un</strong>ts<br />
Des pavillons amers<br />
Des empereurs de pierre<br />
Des splendeurs du passé<br />
Peu à peu effacées<br />
Des amours reniées<br />
Pas à pas oubliées<br />
<strong>La</strong> <strong>vie</strong> <strong>est</strong> <strong>un</strong> séjour<br />
<strong>La</strong> mort <strong>est</strong> <strong>un</strong> retour.<br />
Tôn Thất Thanh Vân<br />
Mon Chant<br />
<strong>La</strong> musique de mon chant, semblable aux<br />
bras épris de l’amour, t’enveloppera mon<br />
enfant.<br />
Mon chant baisera ton front comme <strong>un</strong>e<br />
bénédiction.<br />
Lorsque tu seras seul, il <strong>vie</strong>ndra se mettre<br />
à tes côtés et chantera doucement à ton<br />
oreille ; quand tu seras dans la foule, il te<br />
tiendra à l’écart dans <strong>un</strong> enclos de<br />
solitude.<br />
Mon chant servira d’ailes à tes rêves, il<br />
emportera ton cœur jusqu’aux limites de<br />
l’inconnu.<br />
Il sera comme l’étoile fidèle qui brille làhaut,<br />
quand la nuit couvre ta route.<br />
Mon chant sera comme <strong>un</strong>e lumière dans<br />
tes pr<strong>un</strong>elles et ton regard percera<br />
jusqu’au cœur même des choses.<br />
Quand ma voix se taira dans la mort, mon<br />
chant se fera entendre à ton cœur plein de<br />
<strong>vie</strong>.<br />
Rabindranath Tagore<br />
17
SOURIRE<br />
Un sourire ne coûte rien et produit beaucoup,<br />
Il enrichit celui qui le reçoit sans appauvrir celui qui le donne,<br />
Il ne dure qu'<strong>un</strong> instant, mais son souvenir <strong>est</strong> parfois éternel,<br />
Personne n'<strong>est</strong> assez riche pour s'en passer,<br />
Personne n'<strong>est</strong> assez pauvre pour ne pas le mériter,<br />
Il crée le bonheur au foyer, soutient les affaires,<br />
Il <strong>est</strong> le signe sensible de l'amitié,<br />
Un sourire donne du repos à l'être fatigué,<br />
Donne du courage au plus découragé<br />
Il ne peut ni s'acheter, ni se prêter, ni se voler,<br />
Car c'<strong>est</strong> <strong>un</strong>e chose qui n'a de valeur qu'à partir du moment où il se donne.<br />
Et si toutefois, vous rencontrez quelqu'<strong>un</strong> qui ne sait plus sourire,<br />
Soyez généreux donnez-lui le vôtre,<br />
Car nul n'a autant besoin d'<strong>un</strong> sourire que celui qui ne peut en donner aux autres.<br />
A Smile<br />
Raoul Follereau<br />
A smile is a sign of love<br />
A smile is a sign of care<br />
A smile tells how much to others<br />
You are important and also dear<br />
A smile is a sign of cheer<br />
A smile is a sign of trust<br />
A smile shows how you can<br />
Be happy even in hard crust<br />
A smile is a sign of joy<br />
A smile is a sign of hope<br />
A smile teaches you how you can<br />
Remove the clouds of mope<br />
For nothing but only a smile<br />
Takes away your pain and trial<br />
And pick your trouble's pile<br />
And let you smile, smile and smile.<br />
Seema Chowdhury<br />
Cười<br />
Cái cười là của trời cho<br />
Ai không cười được ốm o gầy gò<br />
Cười vui hạnh phúc vuông tròn<br />
An khang, thọ phước, cháu con đầy nhà.<br />
18
Giòng thời gian<br />
(Au fil du temps)<br />
Có những sáng chủ nhật, tôi thường ra<br />
công viên gần nhà để chạy, cho tinh thần<br />
thư giãn và để cử động cơ thể .Sau đó tôi<br />
thường ngồi trên chiếc ghế đá bên gốc cây<br />
sồi (oak tree) để nghỉ ngơi và thả hồn<br />
ngắm trời ngắm cảnh.<br />
Cây sồi gần trăm năm đã trải qua không<br />
biết bao nhiêu xuân hạ thu đông, vẫn sừng<br />
xững đứng đó. Tôi thương cây sồi của tôi<br />
vì dù thời gian phôi phai, dù lá xanh nắng<br />
hạ, dù lá úa thu vàng, nó vẫn hiên ngang<br />
như muốn che chở tôi. Dù mùa đông lạnh<br />
giá, những hạt tuyết trắng long lanh tuyệt<br />
đẹp trên cành làm cho lòng tôi xao xuyến,<br />
vì tôi luôn cảm xúc với vẻ đẹp của thiên<br />
nhiên. Nhìn cây sồi vượt qua thời gian, tôi<br />
chạnh nghĩ tới cuộc đời mình.<br />
Tôi đã chả bao giờ ngờ được ngày hôm<br />
nay tôi ngồi đây nơi giảng đường trong<br />
ngày hội nghị Y-tế, bên cạnh đứa con gái<br />
yêu quý mới ngày nào còn chập chững biết<br />
đi mà nay đã học xong Y-khoa.<br />
Cũng như ngày nào tôi còn bé tí, ngày<br />
nhập học, được Ba tôi dắt tay tới trường<br />
Colette, ngay gần nhà tôi. Sao có những<br />
hình ảnh không bao giờ nhạt phai trong trí<br />
óc mình nhỉ ? Tôi còn nhớ thật rõ hôm ấy,<br />
tôi mặc chiếc váy đầm trắng và đi đôi giầy<br />
trắng mới toanh mà Mẹ tôi mới sắm ở chợ<br />
Bến Thành cho ngày nhập học của tôi. Biết<br />
tôi rất lì lợm và câm như hến đối với người<br />
lạ nên Ba tôi vừa cầm chặt tay tôi vừa dặn<br />
dò : "con nhớ trả lời khi cô giáo hỏi con :<br />
Comment t'appelles-tu ?Quel âge as-tu ?..."<br />
Ngày tôi sắp lên xe hoa, hôm ấy tôi thử<br />
chiếc váy đầm cưới trắng thêu cùng với chị<br />
em, bỗng Ba tôi đi ngang qua phòng và<br />
đứng xững lại.Tôi thấy trong ánh mắt Ba<br />
tất cả niềm thương yêu và niềm hẵnh diện<br />
của một người cha đang khám phá rằng<br />
con gái mình đã lớn thật rồi. Tôi nhận thức<br />
rằng chắc chắn không có ánh mắt của<br />
người đàn ông nào trên thế gian này có thể<br />
làm tôi s<strong>un</strong>g sướng hơn được.<br />
Nhớ hôm Ba nằm trong bệnh viện G. W.<br />
University Hospital, mặc dù cơ thể tàn tụy<br />
vì căn bệnh hiểm nghèo, Ba tôi vẫn còn<br />
minh mẫn để nhắc nhở dặn dò con cái rằng<br />
hãy cố gắng học cho tới nơi tới chốn, hãy<br />
đừng bao giờ để ai chèn ép mình ... Ba tôi<br />
lúc nào cũng lo lắng cho viêc học hành của<br />
chúng tôi và luôn ân cần dặn dò từng chi<br />
tiết một.<br />
Hè cuối cùng, cùng với chồng con qua Mỹ<br />
thăm Ba vì căn bệnh đã sắp mang Ba đi<br />
vĩnh viễn, tôi thèm được ôm chặt lấy Ba<br />
như ngày tôi còn bé, và được vòng tay gầy<br />
gò yếu đuối của Ba ôm bờ vai thổn thức<br />
của tôi, nhưng Ba tôi chỉ nói:" các con về<br />
Pháp bình an nhé" và nhìn tôi với đôi mắt<br />
buồn vời vợi làm cho lòng tôi thêm rã rời<br />
tan nát.<br />
19
Nhìn lại ba mươi lăm năm sinh sống bên<br />
xứ người từ lúc tha hương, và làm tổng kết<br />
cuộc đời mình mới ngẫm thấy rằng cuộc<br />
đời không hề phẳng lặng như mặt nước hồ<br />
thu. Hỷ Nộ Aí Ố là thế đó. Có buồn mới có<br />
vui. Có xuống mới có lên. Có âm mới có<br />
dương...<br />
Mặc dù đã bị cuộc đời vật ngã đôi lần<br />
nhưng tôi không bao giờ buông trôi và chịu<br />
thua với những thử thách khó khăn. Ba tôi<br />
đã truyền cho các con lòng Nhân từ, và Mẹ<br />
tôi đã truyền cái cá tính mạnh mẽ và can<br />
đảm.<br />
Mùa đông năm ấy, Mẹ bị bênh nặng ; tuyết<br />
trắng phủ khắp Âu Mỹ, dầy dặc lên tới đầu<br />
gối. Mẹ nhìn ra cửa sổ, thấp thỏm mong<br />
ngóng các con từ xa về thăm Mẹ, và cầu<br />
trời cho mùa Đông qua mau, để các con<br />
qua thăm Mẹ kịp. Mẹ đã quyết liệt chiến<br />
đấu với căn bệnh để sống qua mùa Đông.<br />
Trời thương Mẹ tôi nên các con đã về đầy<br />
đủ bên Mẹ.<br />
Rồi mùa Xuân đã tới, bờ sông Potomac với<br />
hàng cây anh đào nở hoa tưng bừng tuyệt<br />
vời… Mẹ đã nhắm mắt ra đi.<br />
Tang lễ thật long trọng và quá đông đảo.<br />
Tôi đã chẳng ngờ rằng Mẹ tôi đã được rất<br />
nhiều ngươi hâm mộ, nể trọng từ khắp nơi<br />
xa xôi đến luân phiên vái lậy trước thi hài<br />
của Mẹ. Nằm trong áo quan, trong chiếc áo<br />
dài nh<strong>un</strong>g tím và chuỗi hạt trắng, Mẹ vẫn<br />
đẹp, vẫn sang với khuôn mặt thanh thản.<br />
Mẹ tôi đã yêu hoa, đã yêu mùa Xuân. Mẹ<br />
đã ra đi dưới bầu trời xanh biếc, và nằm<br />
dưới muôn vàn vòng hoa rực rỡ từ khắp<br />
nơi gửi tới.<br />
Một thế hệ đã đi qua. Một thế hệ mới bắt<br />
đầu. Cháu ngoại rồi cháu nội tôi lần lượt<br />
oe oe chào đời, đem đến cho tôi niềm vui<br />
vô bờ.<br />
Sinh Lão Bệnh Tử. Xuân Hạ Thu Đông.<br />
Vòng luân hồi của tạo hóa.<br />
Cây sồi của tôi vẫn sừng xững đó, hiên<br />
ngang dầm mưa dãi nắng.<br />
Đặng Minh Đức<br />
20
Tiễn chị<br />
- Mommy, it’s time to get off! You keep<br />
talking to me in French! I don’t<br />
<strong>un</strong>derstand!<br />
Chị Hai tôi vừa trải qua môt cuôc giải phẫu<br />
trầm trọng.<br />
Tôi đem đứa con gái, bay từ Cali qua Pháp<br />
để thăm chị.<br />
Thành phố Bordeaux đã thay đổi quá<br />
nhiều.<br />
Cánh cửa chiếc xe bus điện bật mở, và<br />
tiếng con gái tôi thốt lên làm tôi sực tỉnh,<br />
đột ngột trở về với hiện tại, với thành phố<br />
Bordeaux 2010!<br />
Con đường chính Sainte Catherine nay<br />
không còn xe chạy nữa : Mc Donald,<br />
Starbucks, đầu và cuối phố ! Đại lộ Cours<br />
de l'Intendance chằng chịt đường rầy cho<br />
những chiếc xe bus điện còn gọi là xe<br />
“tram”.<br />
Tôi cảm thấy lạc lõng, như 35 năm trước,<br />
lần đầu tới thành phố này, sau khi đi di tản<br />
xa quê hương.<br />
- Con ơi, nếu đây là place de la Victoire,<br />
đây là faculté của mẹ ngày xưa, thì mẹ ở<br />
đường này đây!<br />
Tôi vui mừng, dẫn con lần mò, trở lại căn<br />
phòng trọ ngày xưa, những năm tháng đầu<br />
thời sinh viên trên xứ người.<br />
- Đây là r<strong>est</strong>aurant <strong>un</strong>iversitaire mẹ thường<br />
đi ăn, đây là trạm xe bus mà mẹ thường<br />
đón xe đi lên trường đại học, đây là cửa sổ<br />
căn phòng mẹ mà “má Hai” thường lại gõ.<br />
Nói đến đây tôi nghẹn lời, hai hàng nước<br />
mắt tuôn trào không cầm được.<br />
Chị tôi nay đâu còn để đến gõ cửa phòng<br />
trọ nữa<br />
Khi còn nằm nhà thương, chị cứ tự trách<br />
rằng không dẫn được hai mẹ con đi chơi<br />
đây đó, đi ngắm cảnh, đi ăn uống ở những<br />
r<strong>est</strong>aurants mà ngày xưa tôi hay thèm<br />
thuồng.<br />
Chị Hai tôi lớn hơn tôi nhiều tuổi và tôi là<br />
em út, được chị săn sóc từ khi mới chào<br />
đời, tôi thì lúc nào cũng đeo theo chị<br />
nhưng cũng rất nghe lời.<br />
Ngày xưa chị cũng học ở lycée Marie-<br />
Curie, nên khi tôi nhập học trường này, tôi<br />
không thấy xa lạ gì cái góc đường Công<br />
Lý- Ngô Thời Nhiệm vì đã được chị dẫn<br />
vào trường trong những dịp lễ và những<br />
ngày cuối năm. Bấy giờ mấy bà đầm, tóc<br />
quăn, mắt xanh, đến nựng má tôi, và xì xồ<br />
tiếng Pháp, mà tôi nghe như vịt nghe sấm !<br />
Là giáo sư, chị kèm tôi đường học lẫn<br />
đường đời. Có lần chị bị mắng vốn rằng,<br />
cô em chị nhỏ mà ghê gớm lắm, người ta<br />
hỏi tên thì trả lời là tên Chị (vì tôi muốn<br />
lên chức chị), còn hỏi họ thì nói là Bành !<br />
Chị cười và nói tôi không có dậy như vậy.<br />
"Lên xe tiễn em đi chưa bao giờ buồn<br />
thế..." Đêm ấy sân nhà ga Saint Jean, buồn<br />
thê lương, ánh đèn vàng vọt xuyên qua<br />
những hạt mưa phùn rỉ rả. Buồn làm sao<br />
ngày chị tôi tiễn tôi ra đi sang xứ Mỹ :<br />
“Em qua đó ráng học cho có nghề, nên nhớ<br />
mình là người tỵ nạn, nhe em” .<br />
Tôi ngoái cổ nhìn mãi theo dáng chị nhỏ<br />
dần cho đến khi mất hút trên sân ga, đôi<br />
mắt mờ lệ...<br />
Ba mươi năm sau, Bordeaux với nhiều đổi<br />
thay.<br />
Tôi đã thành nhân.<br />
Chị tôi đã ra đi vĩnh viễn.<br />
Quý-<strong>La</strong>n (Mai 2010)<br />
21
Luật « vô thường » theo nhà Phật<br />
Đức Phật đã dạy: Cõi thế gian tràn đầy đau khổ! Trong đó có định luật:<br />
Sinh, Lão, Bệnh, Tử<br />
“Bệnh tật”, tức giai đoạn “Hư hoại”. Vạn vật là thế; tất cả đều bị luật “Vô Thường” chi<br />
phối. Chẳng hạn như cái áo đang mặc, khi mới mua về, trông thật đẹp đẽ, mềm mại, óng<br />
mướt, tươi thắm… Nhưng nay mặc đã lâu rồi ; màu đã bạc, gấu đã sờn, vai đã rách và vải đã<br />
mục. Nó đang ở tiến trình “Hư Hoại”.<br />
Không có gì có thể còn mãi được, vì bản chất tự nhiên là như vậy, mà thân xác cũng đang<br />
như vậy. Ngay khi mới sanh ra thì trẻ tr<strong>un</strong>g, khỏe mạnh, xinh đẹp, rồi lớn lên trông rất kháng<br />
kiện. Khi già yếu và đang ở thời kỳ bệnh hoạn (Sanh, Trụ, Hoại, Diệt)<br />
* Thân vô thường: Nay khỏe mạnh, mai ốm đau. Nay đang sống, mai đã chết…<br />
* Tâm vô thường: Nay đang mến thương nhau, mai chuyển sang hận thù, ân oán nhau…<br />
* Tài sản vô thường: Của cải nay còn, mai hết. Tức là tiện nghi vật chất không thể tồn tại<br />
mãi được… Vật thể này biến đổi chất liệu thành ra vật thể khác. Sự vật không bao giờ cố<br />
định cả.<br />
Chiều nay lộng gió thu về<br />
Lá vàng tơi tả tràn trề khắp nơi.<br />
Đời người như hạt sương rơi<br />
L<strong>un</strong>g linh một thoáng mặt trời chiếu tan.<br />
Thân em như đóa hoa <strong>La</strong>n<br />
Người đời yêu thích muôn vàn đắm say<br />
Nhưng rồi chẳng được bao ngày<br />
Cánh hoa tàn úa đổi thay hoàn toàn ...<br />
22
Haiku du XXè siècle<br />
Autant et peut-être plus encore qu’<strong>un</strong> poème, le haiku <strong>est</strong> <strong>un</strong> mode de <strong>vie</strong>, <strong>un</strong> style d’être, <strong>un</strong>e<br />
approche sensuelle du monde ; il <strong>est</strong> et c’<strong>est</strong> sans doute ce qui fait encore toute sa force aujourd’hui,<br />
<strong>un</strong>e initiation à la <strong>vie</strong> poétique, à <strong>un</strong>e perception autre des êtres et des choses.<br />
Le haiku témoigne irréductiblement d’<strong>un</strong>e présence, d’<strong>un</strong> monde où rien n’<strong>est</strong> anodin, d’<strong>un</strong> <strong>un</strong>ivers qui<br />
continue sans relâche de faire signe et sens, d’<strong>un</strong>e rencontre élective. Il nous révèle toujours quelque<br />
chose de notre intimité profonde.<br />
Nous avons vu dans notre revue n° 1 le haiku du japon féodal, et nous avons passé notre soirée à<br />
délirer ensemble en faisant du haiku avec des mots comportant des saisons.<br />
Le XXè siècle quand à lui, a vu s’épanouir le haiku sans mot-saison (muki-haiki) et le haiku de forme<br />
libre abandonnant le découpage classique en 5/7/5 syllabes, qui r<strong>est</strong>e toute fois majoritaire.<br />
Voici quelques poèmes courts des haikistes japonais du XXè siècle.<br />
Printemps :<br />
Dans le secret du cœur Une pétale de cerisier<br />
Le printemps me manque Deux pétales<br />
j’ai <strong>vie</strong>illi A.S. Sans fin je pense à toi Y.R.<br />
Eté :<br />
Dans le port Robe de soie<br />
De l’été finissant Plus de bague à mon doigt<br />
Les souvenirs me lancinent A.B. Depuis Juillet T.A.<br />
Automne :<br />
Vent d’automne Au crépuscule<br />
Les eaux sombres Le rouge des feuilles d’érables<br />
Du sombre pays natal Z.S. Les larmes m’envahissent M.M.<br />
Hiver :<br />
Voie lactée en hiver Nuit de givre<br />
Même avec des mots En la prenant dans mes bras<br />
On peut s’entretuer I.R. Je l’entends vibrer O.M.<br />
« Collection poésie » éd.Gallimard<br />
23
Coups de cœur littéraires<br />
Bach Mai (ex MC72) <strong>est</strong> née à Saigon et après des études <strong>un</strong>iversitaires à Bruxelles, elle a<br />
travaillé au Canada comme journaliste et comme conseillère à la coopération internationale.<br />
Elle a œuvré au Vietnam et au Cambodge. Son premier roman, D’ivoire et d’opium, a été<br />
publié en 1985 aux éditions Naman, Québec. Elle vit à Montréal.<br />
Hier encore Saigon (éd. L’Harmattan) décrit l’histoire d’<strong>un</strong>e double passion entre <strong>un</strong> homme<br />
et <strong>un</strong>e femme, entre <strong>un</strong>e femme et <strong>un</strong>e ville, Saigon.<br />
Après vingt ans d’exil, <strong>un</strong>e femme retourne en Asie. Elle y fait la rencontre d’<strong>un</strong> photographe<br />
de guerre épris de liberté. Ils partagent leurs souvenirs sur des événements qui se sont passés<br />
en 1975, notamment la chute de Saigon et la prise de Phnom-Penh.<br />
« Cet homme, si fort si fragile, je l’aimais comme si c’était trop tard. Je l’aimais comme si<br />
c’était la première et la dernière fois. C’était grâce à lui que j’avais su dépasser les limites et<br />
rompre toutes les amarres de l’espace et du temps. Cet homme avec lequel il était impensable<br />
de vivre <strong>un</strong>e simple <strong>vie</strong> normale, je l’aimais de tout mon cœur, je l’aimais à contre-courant.<br />
Je l’aimais de cette passion dont la fragilité même avait quelque chose d’infini et d’éternel.»<br />
Lê Thành Thọ (ex JJR70) <strong>est</strong> natif de Saigon et enseignant-chercheur à la Faculté des<br />
Sciences d’Orsay. Par son roman Saigon-Paris, d<strong>est</strong>ins déprogrammés (éd. L’Harmattan), il<br />
a voulu décrire <strong>un</strong>e page d’histoire contemporaine tragique de son pays natal et la faire<br />
connaitre aux lecteurs français. Des faits historiques, il a tiré <strong>un</strong>e belle fresque romanesque,<br />
écrite dans <strong>un</strong> style neutre du genre journalistique de celui qui souhaite porter <strong>un</strong> témoignage<br />
sur son temps. Son roman de<strong>vie</strong>nt <strong>un</strong> grand reportage qui mêle habilement faits réels et<br />
fiction.<br />
« Le Je<strong>un</strong>e Tuấn voit son avenir basculer au décès de son père. Il ne sera pas médecin. Il<br />
s’engage dans l’armée et de<strong>vie</strong>nt pilote d’hélicoptère de secours médical. A peine fait-il la<br />
connaissance de Huyền-Lệ, son grand amour, qu’il <strong>est</strong> contraint de quitter son pays vaincu<br />
par les comm<strong>un</strong>istes. Le d<strong>est</strong>in de leur pays les sépare dès lors. Il se retrouve à Paris où il<br />
commence à se consacrer à sa vocation première : les études de médecine. Sa fiancée r<strong>est</strong>ée<br />
au pays, connait le sort tragique du camp des vaincus : enfermement, exactions, viols. Puis<br />
<strong>vie</strong>nt le temps des boat people. Comme des millions d’autres à la recherche de la liberté, elle<br />
fuit le pays à bord d’<strong>un</strong> rafiot de fort<strong>un</strong>e. Mais le mauvais sort continue à s’acharner sur elle<br />
tout au long de son exil. De nouveau leurs d<strong>est</strong>ins se croisent à Paris… »<br />
Amour, bonheur, consécration et compassion.<br />
Mais également jalousie, maladie, combat et transgression.<br />
24
Les tribulations d’<strong>un</strong> Việt-Kiều<br />
Bước tới đèo Ngang bóng xế tà<br />
Cỏ cây chen đá lá chen hoa<br />
Lom khom dưới núi tiều vài chú<br />
Lác đác bên sông chợ mấy nhà<br />
Nhớ nước đau lòng con quốc quốc<br />
Thương nhà mỏi miệng cái gia gia<br />
Dừng chân đứng lại trời non nước<br />
Một mảnh tình riêng ta với ta.<br />
Ce Thất Ngôn Bát Cú Đường<br />
Luật (Huitain de sept pieds) du 19 ème de Bà<br />
Huyện Thanh Quan lui <strong>est</strong> revenu en<br />
mémoire plus de quarante ans après qu’il<br />
l’avait appris. En classe de 4 ème , au lycée<br />
« Jean-Jacques ». Il n’y avait alors ressenti le<br />
moindre brin de compréhension pour la<br />
pauvre poétesse qui évoquait la nostalgie de<br />
son pays et du passé. D’ailleurs, ce poème<br />
l’avait plutôt barbé à cause de l’exercice<br />
impossible à faire qu’on appelait injustement<br />
version (traduction d’<strong>un</strong> texte d’<strong>un</strong>e langue<br />
étrangère dans la langue de l’élève) alors que<br />
c’était <strong>un</strong> thème pour lui dont les ancêtres<br />
étaient tout, sauf des Gaulois. Il aurait préféré<br />
à la place aller jouer au football avec ses<br />
camarades de classe : <strong>un</strong>e passion collective<br />
au point qu’ils s’étaient cotisés, qui avec<br />
cinquante Xu, qui avec <strong>un</strong>e piastre, pour<br />
soudoyer le gardien du Sân banh Tao Đàn<br />
qui se trouvait à deux pas de leur lycée,<br />
derrière le Dinh Độc Lập. Ce fut pour lui le<br />
temps de l’insouciance : l’examen d’entrée<br />
en 6 ème était déjà loin et le BEPC ne serait<br />
pas avant <strong>un</strong> an. Une insouciance de surface<br />
cependant, car à chaque putsch orch<strong>est</strong>ré par<br />
les militaires ou autre événement majeur tel<br />
que le Tết Mậu Thân, il était bien soulagé<br />
d’être enfin convoqué au lycée pour recevoir<br />
des devoirs à faire à la maison et, par la<br />
même occasion, avoir des nouvelles des<br />
copains.<br />
Ce fut aussi le temps du deuil des<br />
Mobylette françaises, des Sachs allemandes,<br />
des Puch autrichiennes et des Vespa<br />
italiennes. A dada sur leurs poneys<br />
pétaradants répondant désormais aux noms<br />
de Yamaha, Honda, Suzuki ou Kawasaki, ses<br />
copains du lycée sillonnaient les chemins<br />
avoisinants de ceux des filles pour draguer<br />
<strong>un</strong>e Marie Cúc, ou aborder <strong>un</strong>e Régina Minh.<br />
Ce furent des années de liberté. Une fausse<br />
liberté pourtant pour lui, et pour tous les<br />
garçons de son âge d’ailleurs, risquant à<br />
chaque instant de se faire embarquer illico au<br />
poste s’ils ne présentaient pas tous les<br />
laissez-passer au cours d’<strong>un</strong> contrôle<br />
d’identité. Très je<strong>un</strong>e déjà, lors de ses courtes<br />
pérégrinations, il ne quittait jamais ses<br />
amulettes attachées les <strong>un</strong>es aux autres<br />
comme <strong>un</strong> chapelet de de cá khô (poissons<br />
séchés) tapés qui éloignaient les mauvais<br />
esprits par leur odeur : le Thẻ học-sinh (la<br />
carte d’identité scolaire), le Thẻ Khai Sanh<br />
(l’extrait d’acte de naissance) et le Lược Giải<br />
Cá Nhân (la fiche individuelle d’état-civil).<br />
Puis à l’adolescence, le Thẻ Căn Cước (la<br />
carte nationale d’identité), le Giấy Kiểm Soát<br />
(la fiche de contrôle établie lors du Tết Mậu<br />
Thân), et le Chứng Chỉ Hoãn Dịch (le<br />
certificat de report du service militaire)<br />
constituaient ses anges-gardiens. Ces fameux<br />
parchemins à n’en plus finir encombraient<br />
son portefeuille qui peinait à trouver encore<br />
<strong>un</strong>e place pour <strong>un</strong> seul billet de banque, fût-il<br />
à l’effigie de Trần Hưng Đạo 1 !<br />
Ce fut aussi le temps des premiers émois.<br />
Côté cœur, il était plutôt précoce malgré sa<br />
timidité maladive. Le coup de foudre le<br />
terrassa à l’âge où il fréquentait encore le<br />
centre scolaire « Saint-Ex », qui était en fait<br />
<strong>un</strong>e école de garçons. Non, ce n’<strong>est</strong> pas du<br />
tout ce que vous pensez ! C’était d’<strong>un</strong>e très<br />
belle je<strong>un</strong>e fille aux cheveux mi-longs qu’il<br />
était éperdument épris. Il l’avait connue dans<br />
<strong>un</strong> cours particulier de français, mais l’avait<br />
aussitôt perdue de vue à la fin de l’année<br />
scolaire. Une beauté inoubliable, aussi<br />
flamboyante que les couleurs de l’Automne,<br />
aussi fraîche que la Rosée du Matin. <strong>La</strong><br />
Rosée Matinale de l’Automne avait imprégné<br />
ainsi définitivement son esprit, et la divine<br />
1 Billet de 500 piastres, la plus grosse coupure en<br />
cours.<br />
25
Patronne des musiciens 2 l’avait envoûté au<br />
point de le faire chuter sérieusement dans son<br />
classement à l’école. Deux ou trois autres<br />
idylles se reproduisaient quelques années<br />
après pendant son adolescence, mais son<br />
éducation familiale réfrénait chaque fois ses<br />
sentiments. Le temps des premiers émois fut<br />
pour lui le temps des amours réprimées et<br />
censurées.<br />
Il rêvait alors d’<strong>un</strong> monde plus<br />
merveilleux que celui-là. Il rêvait d’<strong>un</strong> aller<br />
simple en Occident. Rêve réalisé en 1971.<br />
Dans ce monde merveilleux, certes il n’a<br />
pas tout réussi mais s’<strong>est</strong>ime avoir réalisé et<br />
obtenu le gros de ce dont il avait rêvé dans<br />
son enfance. Et pourtant…<br />
Plus de quatre décennies après la leçon<br />
Qua dèo Ngang, il s’interpelle, l’âge l’ayant<br />
rendu depuis peu plus sensible aux<br />
sentiments éprouvés par Bà Huyện Thanh<br />
Quan dans son exil et dans la nostalgie du<br />
passé. Il éprouve subitement le besoin de<br />
s’épancher auprès de ceux et celles qui<br />
veulent bien être ses confidents d’<strong>un</strong> moment<br />
à travers ces vers, avec l’espoir que Bà<br />
Huyện Thanh Quan ne se retourne pas dans<br />
sa tombe en l’entendant la parodier :<br />
Bước tới sở làm gà chưa gáy<br />
Cỏ cây băng giá xảy trợt chân<br />
Lom khom dựng lên chiếc xe máy<br />
Lửng chửng chưa đi lại té càn<br />
Nhớ nước An-Nam đâu rét thế<br />
Thương đàn Việt-Kiều cảnh xa quê<br />
Dừng chân ngoảnh lại xóm nhà lá<br />
Một mảnh tình ch<strong>un</strong>g nhà vẫn nhà.<br />
A l’instant même et à quelques années de<br />
la retraite, il songe :<br />
« Que Dame Thanh Quan me pardonne,<br />
je n’ai fait là qu’appliquer les préceptes de<br />
nos ancêtres annamites par <strong>un</strong> retour à la<br />
source pour jouir d’<strong>un</strong>e heureuse retraite, eux<br />
qui seraient les maîtres de pensées des<br />
scientifiques occidentaux, et non des<br />
moindres. Ils préconisaient en effet :<br />
2 NDA – L’auteur de l’article prétend n’avoir pas été<br />
mis dans la confidence pour ces deux métaphores.<br />
Ta về ta tắm ao ta<br />
Dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn !<br />
Reconnaissons que le pauvre illustre<br />
Archimède, barbotant dans sa minuscule<br />
baignoire sabot, n’a fait que traduire ce ca<br />
dao dans <strong>un</strong> triste langage de chiffres !<br />
Indiscutablement, leur observation Lá<br />
rụng về cội avait inspiré le malheureux Isaac<br />
Newton qui, émerveillé devant la danse des<br />
feuilles d’automne, a bêtement oublié que<br />
recevoir <strong>un</strong>e pomme bien dure sur la tête<br />
pouvait faire très mal : la douleur lui a permis<br />
de faire des étincelles avec des théories<br />
somme toute peu novatrices eu égard à la<br />
leçon qu’il avait apprise d’eux.<br />
<strong>La</strong> genèse de la Science moderne <strong>est</strong><br />
donc les Ca dao annamites. Que r<strong>est</strong>e-il alors<br />
de la Science de l’Occident face à la Sagesse<br />
de l’An-Nam ? Rien. Désormais je ne puis<br />
que considérer la Sagesse très au-dessus de la<br />
Science.<br />
Je sais que je vis dans <strong>un</strong> pays<br />
merveilleux mais je rêve d’<strong>un</strong> monde où il<br />
fait encore mieux vivre. J’ai rêvé d’<strong>un</strong> aller<br />
simple en Occident pour assouvir mes en<strong>vie</strong>s<br />
de je<strong>un</strong>esse. L’âge s’accumulant, j’aspire<br />
maintenant à <strong>un</strong> <strong>voyage</strong> de retour vers là où<br />
la Spiritualité <strong>est</strong> plus importante que le<br />
Matérialisme. Là où règne la Sagesse. Làbas,<br />
sagesse oblige, le vent de la Liberté<br />
soufflera. Là-bas, la Démocratie s’installera à<br />
tout jamais… Mon esprit y sera enfin en<br />
harmonie avec mon corps, et en paix avec<br />
mon idéal. Après tout, An-Nam veut dire Sud<br />
en paix ! Rêve ou Réalité ? »<br />
LTT (JJR70)<br />
26
Nouvelle<br />
<strong>La</strong> route menant à Ðiện Biên Phủ<br />
commence à zigzaguer et nous<br />
franchissons maintenant des versants de<br />
montagnes en épingles. C’<strong>est</strong> la première<br />
fois que je vais à Ðiện Biên Phủ pour des<br />
projets d’écoles de la Coopération<br />
canadienne et c’<strong>est</strong> pour moi <strong>un</strong>e bonne<br />
initiation. Il faut dire que la route entre<br />
Sơn <strong>La</strong> et Ðiện Biên Phủ <strong>est</strong> presque<br />
inexistante. Le véhicule tout-terrain<br />
arrache chaque kilomètre à force de<br />
changements de vitesse et de crissements<br />
de pneus. Heureusement, nous sommes<br />
avec <strong>un</strong> chauffeur expérimenté qui a<br />
l’habitude de ces trajets en montagnes.<br />
Le paysage <strong>est</strong> superbe et<br />
verdoyant. Nous nous trouvons dans la<br />
région de la minorité ethnique Thaï.<br />
Vivant dans des paillotes sur pilotis, les<br />
habitants pratiquent des cultures de riz à<br />
flanc de montagne. Les femmes Thaï<br />
portent <strong>un</strong>e coiffe impressionnante, des<br />
vêtements brodés et des colliers en argent.<br />
Nos nouvelles écoles seront d<strong>est</strong>inées aux<br />
enfants de cette ethnie qui actuellement<br />
doivent marcher pendant de très longues<br />
heures pour accéder à la seule école de la<br />
région.<br />
***********************************<br />
<strong>La</strong> route vers Ðiện Biên Phủ<br />
Bach Mai<br />
En apprenant que j’allais à Ðiện<br />
Biên Phủ, Hélène, <strong>un</strong>e amie française qui<br />
travaille à Hanoi, m’a demandé d’apporter<br />
<strong>un</strong>e gerbe de fleurs pour la déposer au<br />
Monument des soldats français à la<br />
mémoire de son père. Membre du Corps<br />
expéditionnaire français en Extrême-<br />
Orient, son père était tombé sur le champ<br />
de bataille de Ðiện Biên Phủ en 1954,<br />
laissant sa mère en France avec trois<br />
je<strong>un</strong>es enfants. Hélène avait cinq ans à<br />
l’époque.<br />
Après deux jours de <strong>voyage</strong><br />
harassant ponctués de mal de cœur, nous<br />
arrivons à mon grand soulagement à Ðiện<br />
Biên Phủ, à 100 kilomètres de la frontière<br />
chinoise et 20 kilomètres de celle du <strong>La</strong>os.<br />
Je ne peux m’empêcher de scruter avec<br />
curiosité cette petite ville du bout du<br />
monde qui fut le théâtre de la plus terrible<br />
bataille d’Indochine. Malgré le paysage<br />
grandiose, je me sens <strong>un</strong> peu étouffée par<br />
les montagnes qui barrent l’horizon de<br />
tous les côtés. Mais oui, Ðiện Biên Phủ se<br />
trouve bien dans <strong>un</strong>e cuvette ! À part la<br />
route, les vols d’avion ne sont pas<br />
réguliers à cause du brouillard qui<br />
enveloppe la ville pendant des jours,<br />
rendant la visibilité incertaine.<br />
27
Nous nous arrêtons d’abord dans <strong>un</strong><br />
marché et je regarde avec <strong>un</strong>e certaine<br />
émotion ma collègue Phi choisir avec soin<br />
deux bouquets de fleurs. Son père,<br />
combattant Viêt Minh, <strong>est</strong> tombé à Ðiện<br />
Biên Phủ en 1954. Née à Hanoi, Phi n’a<br />
jamais connu son père. Nous allons<br />
ensuite au camp retranché de Ðiện Biên<br />
Phủ, aux endroits même des combats,<br />
autour des collines fortifiées que les<br />
Français avaient surnommées Claudine,<br />
Huguette, Anne-Marie, Dominique,<br />
Éliane… <strong>La</strong> piste d’aviation <strong>est</strong> encore là,<br />
envahie de hautes herbes.<br />
Nous passons devant le b<strong>un</strong>ker où<br />
le colonel Christian de Castries, promu<br />
général pendant la bataille, était aux<br />
commandes. Quinze mille soldats français<br />
étaient encerclés dans leurs tranchées par<br />
des combattants Viêt-Minh cinq fois plus<br />
nombreux dirigés par le général Võ<br />
Nguyên Giáp. Phi m’explique que les<br />
volontaires à bicyclettes responsables du<br />
ravitaillement, même s’ils n’avaient plus<br />
rien à manger eux-mêmes, ne pouvaient<br />
pas toucher aux vivres des combattants<br />
Viêt-Minh. Ðiện Biên Phủ tomba le 7 mai<br />
1954 après 56 jours de durs combats<br />
faisant des milliers de victimes dans les<br />
deux camps.<br />
Dans le principal cimetière de<br />
Ðiện Biên Phủ, Phi dépose <strong>un</strong> premier<br />
bouquet de fleurs devant le Mémorial en<br />
l’honneur des combattants du Viêt-Nam.<br />
Le chauffeur et moi observons <strong>un</strong>e minute<br />
de silence derrière elle. Nous nous<br />
rendons ensuite au Monument aux morts<br />
des soldats français où je dépose à mon<br />
tour <strong>un</strong> deuxième bouquet de la part<br />
d’Hélène.<br />
Notre véhicule s’éloigne et je me<br />
retourne pour capter <strong>un</strong>e dernière image<br />
de ce lieu historique. Sous <strong>un</strong>e stèle<br />
blanche à la mémoire des soldats disparus,<br />
<strong>un</strong> bouquet de fleurs forme <strong>un</strong>e tache<br />
multicolore dans <strong>un</strong> silence d’éternité que<br />
plus rien désormais ne trouble.<br />
Bach Mai<br />
(Nouvelle écrite en souvenir de mon<br />
affectation au Viêt-Nam de 1998 à 2001).<br />
28
Le coin des poètes<br />
Tình xa<br />
Tình đôi ta<br />
Mong manh như sợi tơ<br />
Thu năm nao<br />
Chiều tháng mười qua mau<br />
Dáng mảnh khảnh<br />
Ngón tay dài quấn quít<br />
Giọng ca êm<br />
Làm xao xuyến hồn em<br />
Hạt tuyết trắng<br />
Rơi phủ cành lá khô<br />
Buồn chạnh lòng<br />
Lại man mác...nhớ anh.<br />
Đặng Minh Đức<br />
Vẩn Vơ<br />
(Anh chỉ có những vần thơ vụng dại,<br />
Viết cho em để em đọc làm vui…)<br />
Lạ nhỉ làm sao em lại sầu,<br />
Khóc mây, khóc gió, khóc mưa mau?<br />
Hay là có phải em rơi lệ,<br />
Cho đậm tình ta nhuộm chút mầu?<br />
Hay nhỉ làm sao lúc em sầu,<br />
Cau mày ngọc nữ lệ trân châu,<br />
Lệ rơi tan nát lòng quân tử,<br />
Hồ thỉ công danh cũng chẳng cầu.<br />
Công danh hồ thỉ xá gì đâu,<br />
Khi thấy em yêu vẫn cứ sầu.<br />
Lệ thật, lệ vờ anh nào biết<br />
Đỗ Trần Trọng<br />
29
Xót Xa Tình Vắng<br />
Ta yêu nhau mùa xuân<br />
Ta xa nhau mùa hạ<br />
Thu sang đầy nh<strong>un</strong>g nhớ<br />
Đông về đem lãng quên<br />
Nay xuân đà trở lại<br />
Ai thương ai thiết tha<br />
Cho ai lòng xót xa<br />
Tình vắng đã phôi pha...<br />
Nguyễn Xuân Dũng<br />
Làm Thi Sĩ<br />
Làm thi sĩ là ngập tràn khao khát<br />
Chữ tuôn trào theo tình cảm trong tim<br />
Lời thiết tha tâm sự giữa im lìm<br />
Thay môi mắt lặng thinh không dám tỏ<br />
Làm thi sĩ khi mâm yêu mới nở<br />
Khi đợi chờ ai lỡ hẹn không hay<br />
Khi xót xa người tình phụ héo gầy<br />
Khi mơ mộng cho đời thôi trống vắng<br />
Làm thi sĩ vui buồn theo mưa nắng<br />
Ban mai cười theo chim hót nỉ non<br />
Lúc chiều rên theo tiếng dế dỗi hờn<br />
Đêm nức nở cho lệ nhoà theo chữ<br />
Làm thi sĩ là một đời lữ thứ<br />
Không bến bờ để gác bút ngừng tay<br />
Vì lỡ yêu đến say đắm miệt mài<br />
Tim còn nhịp nên thơ chưa vẹn khúc<br />
Làm thi sĩ là chìm trong cảm xúc<br />
Mặc cho dòng đời xoay chuyển dửng dưng<br />
Ta cứ đi như kẻ lạc giữa rừng<br />
Tìm lối thoát theo lời yêu tuông chảy<br />
Làm thi sĩ để gọi mời đưa đẩy<br />
Ai nhịp ch<strong>un</strong>g một phím nhạc tơ lòng<br />
Xin đến cùng trong một phút cuồng ngông<br />
Lời quyện chữ cùng aí ân lưu luyến …<br />
Phạm Tuyết Ngọc<br />
30
Tóc nào hãy còn xanh,<br />
cho ta chút hồn nhiên...<br />
(TCS)<br />
Tóc thề<br />
Gió heo may đã về,<br />
chiều tím loang vỉa hè<br />
Bớ cô xõa tóc kề bề<br />
và gió hôn tóc thề…<br />
(Trịng Công Sơn)<br />
Cô mặc áo trắng tóc thề ngang vai<br />
(Ca dao Huế)<br />
(Photos de Gigi. Huê’. Février 2011)<br />
31
Tiếng Huế của tôi Tôn Nữ Nguyễn Ngọc Cần<br />
Tôi sinh ra ở Huế, thành phố có giòng sông<br />
Hương nước chảy êm đềm, như vải lụa uốn<br />
lượn quanh co, có núi Ngự Bình văng vẳng<br />
tiếng thông reo khi gió nổi, có đền đài lăng<br />
tẩm, có nội thành cổ kính, có giọng nói đặc<br />
biệt có một không hai và những từ ngữ ...<br />
không ở mô có hết !!<br />
Năm 8 tuổi tôi vô Saigon học. Tôi còn nhớ<br />
miết, dù đã mấy mươi năm qua, ngày đầu<br />
tiên đi học ở trường Colette. Hôm đó giờ việt<br />
văn, tập đọc, học trò phải đọc lớn tiếng một<br />
bài học, tới phiên tôi, với giọng Huế đặc sệt<br />
của con bé lớn lên ở miền Tr<strong>un</strong>g, tôi chăm<br />
chỉ đọc, để tỏ ra là mình cũng biết đọc không<br />
thua ai. Rứa mà cả lớp ôm bụng cười ồ, lúc<br />
đầu tôi không hiểu tại răng bạn bè lại cười,<br />
tôi càng chăm chỉ cố đọc chừng mô thì các<br />
bạn lại càng cười rộ chừng nớ, tôi rớm nước<br />
mắt, nhìn cô giáo để cầu cứu, thì ngay cả mặt<br />
cô giáo lúc nớ, cũng ... nhăn răng ra mà cười<br />
tôi. Trong đầu óc của con bé 8 tuổi lúc nớ,<br />
lẫn lộn những cảm nghỉ vừa buồn tủi, vừa ốt<br />
dột, vừa tức tối ... Chỉ trong vài giây đồng hồ<br />
thôi, tôi bỗng hiểu là tôi bị cười là ... tại cái<br />
giọng Huế của tôi. Tôi tự quyết định không<br />
đọc nữa , ngồi xuống xếp sách lại. Cô giáo<br />
lúc nớ - tôi nghĩ - phải binh tôi chứ và la các<br />
bạn không được chọc tôi, rứa mà trái lại, Cô<br />
bắt tôi phải đọc tiếp tại Cô chưa cho phép tôi<br />
ngừng. Tôi nổi cục lì, cái mặt sất lên, trả lời<br />
"đọc rứa đủ rồi ". Cả lớp lại cười rộ lên, có lẽ<br />
không hiểu tôi nói chi. Tôi muốn oà khóc,<br />
nhưng cố nuốt nước mắt, nhứt định không để<br />
cho tụi hắn thấy sự uất ức của mình. Ừ thì tôi<br />
người Huế, dĩ nhiên nói tiếng cha sinh mẹ đẻ<br />
của tôi. Mắc mớ chi mà tụi hắn cười tôi, tụi<br />
hắn không hiểu tiếng Huế là tụi hắn đầu óc<br />
hẹp hòi, tôi không được khóc, phải tỏ ra mình<br />
... hơn tụi hắn. Nghĩ rứa, tôi nhìn cô giáo, cái<br />
mặt tôi hất lên, để ra vẻ là tôi ... không sợ chi<br />
ai hết !! Cô giáo bắt tôi đọc tiếp, được, tôi sẽ<br />
đọc, nhưng tôi đổi giọng ngay lập tức, tôi<br />
như muốn bao ch<strong>un</strong>g quanh mình một lớp vỏ<br />
dày để không bị ai chọc, ai cười mình nữa<br />
hết. Tôi tiếp tục đọc lớn tiếng, nhưng với<br />
giọng Nam. Chắc lúc nớ tiếng Nam giả giọng<br />
của tôi nghe…quái đản lắm, vì bạn bè cũng<br />
cứ trố mắt ra và ôm bụng cười ! Con bé con 8<br />
tuổi ngày nớ nghĩ "tụi mi có cười thì cũng là<br />
cười cái giọng Nam của tụi mi, chứ tụi mi<br />
không còn dịp mô để mà cười giọng Huế của<br />
tao nữa hết " .<br />
Từ giây phút đó trở đi, giọng Huế tôi chỉ<br />
dành để nói trong gia đình, còn ra đường tôi<br />
đổi giọng, nói chuyện với người Nam thì tôi<br />
giả giọng Nam, với người Bắc thì tôi giả<br />
giọng Bắc, cái giọng lớ lớ chắc không giống<br />
ai, và đôi khi dù giọng Nam hay giọng Bắc,<br />
lâu lâu tôi cũng quên, vẫn còn dùng những từ<br />
ngữ của người Huế - cái thoạ, cái thúng, .. ,<br />
tại răng vậy ? - làm các bạn đôi khi cũng ngớ<br />
mặt ra, hỏi lại tôi nói cái gì ?<br />
Năm 18 tuổi, qua Pháp học. Tôi ở thành phố<br />
Grenoble, Tết đến các bạn VN tổ chức văn<br />
nghệ Tết, qua tên tôi, biết tôi là nguời Huế,<br />
họ yêu cầu tôi làm xướng ngôn viên để giới<br />
thiệu chương trình, nhưng phải nói tiếng Huế<br />
kia. Tôi ... khổ tâm lắm, tại nói tiếng Huế<br />
giữa đám đông , không phải là người trong<br />
gia đình, rất là khó đối với tôi. Những kỷ<br />
niệm ngày xưa 8 tuổi khi bị bạn bè cười chọc<br />
tôi lúc tôi nói tiếng Huế, và lời thề của con bé<br />
8 tuổi ngày xưa nớ "không khi mô để ai chọc<br />
mình khi mình nói tiếng Huế nữa" như đã in<br />
sâu vào tim tôi. Các bạn phải năn nỉ dữ lắm,<br />
chắc có những người không hiểu nghĩ là tôi<br />
bầy đặt làm cao kiệu, và tôi phải cố hết sức<br />
mới giới thiệu được chương trình của những<br />
đêm văn nghệ Tết hồi xưa nớ bằng giọng<br />
Huế đặc sệt của tôi .<br />
Suốt mấy mươi năm, tôi bao giờ cũng giả<br />
giọng, tôi chỉ nói được tiếng Huế thiệt của<br />
mình với những người thân thuộc trong giađình.<br />
Tất cả mấy anh chị em tôi đều rứa hết,<br />
cho đến nỗi ai nấy lấy vợ lấy chồng cũng đều<br />
giả giọng với ngay cả vợ hay chồng mình !<br />
Những lúc họp mặt anh chị em với nhau, mấy<br />
O Mệ nói với nhau "ri, tê, mô, răng, rứa..."<br />
xong xây lại với vợ hay chồng mình lại đổi<br />
giọng ngay tức khắc !<br />
Không biết bao nhiêu lần tôi giả giọng Nam<br />
nói chuyện với những người lạ mới quen , hai<br />
bên nói chuyện với nhau một lúc, thấy có chi<br />
khác lạ, có những dấu hiệu không dú đi mô<br />
được, té ra là hai bên đều gốc Huế vớí nhau<br />
mà lại giả giọng Nam để nói chuyện với<br />
nhau ! Răng mà kỳ cục và tức cười rứa không<br />
biết !<br />
32
Làm như những người Huế rời xa Huế để vô<br />
Nam như tôi, chắc phần đông ai cũng bị cười<br />
và không ai hiểu được mình, cho nên chúng<br />
tôi đều giả giọng. Còn những người Bắc, tôi<br />
nghĩ khoảng thời gian 1954, khi họ di cư vô<br />
Nam, họ đi đông lắm và sống ch<strong>un</strong>g với nhau<br />
nên giữ được giọng nói của họ. Còn cái xứ<br />
Huế của tôi, nhỏ bé quá, hiền từ quá, ít người<br />
dân Huế bỏ Huế mà đi, cho nên, sống với<br />
một cộng đồng chỉ toàn nói tiếng Nam và<br />
tiếng Bắc, chúng tôi đành phải giả giọng để<br />
mà hoà đồng cho dễ ?<br />
Bỗng cách đây mấy năm, tôi có dịp gặp môt<br />
anh chàng người Huế từ Bắc Mỹ qua. Anh<br />
chàng người Huế ni nói giọng Huế đặc sệt,<br />
không những nói tiếng Việt giọng Huế không<br />
thôi mà còn nói cả tiếng Mỹ cũng đặc sệt<br />
giọng Huế mới hay và ly kỳ chứ ! Lần đầu<br />
tiên tôi gặp một người Huế vẫn giữ nguyên<br />
giọng Huế của mình mà không thèm đổi<br />
giọng và hãnh diện với giọng Huế của mình !<br />
Nguời ta nói "nuớc chảy về nguồn " và "lá<br />
rụng về cội" . Thời gian qua, dù chừ chưa đến<br />
nỗi 'lá rụng' , chỉ mới 'lá hơi vàng vàng' thôi,<br />
nhưng những thời gian sau ni tôi bỗng nhiên<br />
thèm trở về cội nguồn, thèm nói và viết tiếng<br />
Huế hơn, tiếng cha mẹ tôi dạy tôi khi tôi bập<br />
bẹ tập nói, những câu Hò Huế ru con ù ơ của<br />
mẹ hát cho tôi nghe khi còn bé tôi khóc, tôi<br />
thèm nghe và nói lại giọng Huế ngày xa xưa<br />
đó. Và tôi chợt nghĩ : tại răng tiếng nói của<br />
mình, của cha sinh mẹ đẻ mình mà mình phải<br />
đổi hỉ ? Tại răng mình phải giả giọng hi ? Tại<br />
răng những nguời khác họ không ráng để<br />
hiểu mình mà tự mình phải cứ phải ráng giả<br />
giọng miết để cho họ hiểu mình ?<br />
Tiếng Huế của tôi dễ thương biết chừng mô,<br />
vừa nhẹ vừa nhàng, vừa êm vừa ái, vừa thơ<br />
vừa mộng, đầy chất tình tứ và lãng mạng.<br />
Tại răng tôi lại dấu giọng Huế của tôi hỉ, tại<br />
răng tôi không khuyến khích các bạn.<br />
Các bạn ơi, các bạn ráng hiểu tiếng Huế của<br />
tôi đi, ráng nghe tiếng Huế, ráng nghe nhạc<br />
Huế, ráng đọc thơ Huế đi - như những câu<br />
thơ sau đây của Huỳnh Văn Dũng :<br />
Giữ chút gì rất Huế trang đài / Nắng nghiêng<br />
bóng nắng dáng thơ ngây / Gặp anh nón hỡi<br />
đừng buông xuống / Cho Anh trông mắt ngọc<br />
mày ngài / Giữ chút gì rất Huế mặn mà / Dạ<br />
thưa ngọt lịm ai mê say / Em đi gót nhẹ xanh<br />
hồn cỏ / Và hơi thở mềm suơng khói bay …<br />
để rồi nhắm mắt lại đi , bạn sẽ …cảm thấy<br />
đời tự nhiên thơ mộng hơn, bạn sẽ …nghe<br />
tiếng chim hót trên cành có vẻ líu lo hơn, bạn<br />
sẽ … nghe tiếng gió thổi có vẻ mặn nồng<br />
hơn, bạn sẽ … thấy trăng sao hình như chói<br />
sáng hơn, bạn sẽ cảm thấy như …ánh mặt<br />
trời chiếu trên da mình nóng ấm hơn.<br />
Tiếng Huế, giọng Huế, thơ Huế, nhạc Huế<br />
của tôi hay rứa đó, tài tình rứa đó, sẽ làm cho<br />
bạn tình tứ hơn, lãng mạng hơn, và sẽ làm<br />
bạn .. yêu thuơng nồng nàn hơn. Bạn tin tôi<br />
đi, nhen .<br />
Có nguời bạn gởi cho tôi đọc bài thơ Huế sau<br />
đây của Bảo Quốc Kiếm . Bài thơ toàn câu<br />
hỏi Răng Rứa dễ thuơng chi lạ, tôi muốn chia<br />
xẻ với các bạn. Các bạn đọc, ráng hiểu đi hỉ.<br />
Không hiểu thì đi tìm môt anh chàng Huế hay<br />
môt O gái Huế mô thiệt dễ thuơng , hỏi họ,<br />
họ sẽ giảng cho các bạn nghe . Nhưng mà,<br />
sau đó, lỡ có chuyện chi xảy ra - chuyện chi<br />
ai mà biết trước được – thì các bạn ráng mà<br />
chịu chứ đừng đổ thừa cho tôi hí.<br />
TNNNC<br />
Cầu Trường Tiền sáu vài mười hai nhịp ....<br />
Tóc em dài, anh đắm đuối mê say ...<br />
(Photo Gi)<br />
33
Răng Rứa<br />
của tác giả Bảo Quốc Kiếm<br />
Răng anh yêu ! chiều ni không trở lại ?<br />
Để em buồn ri mãi rứa anh ơi<br />
Không răng mô, mẹ đã thuận lòng rồi<br />
Rứa không nói, mần răng người ta biết ?<br />
Về đi anh, răng mình không nói thiệt<br />
Nếu có răng, em đứng mũi chịu sào<br />
Có răng mô mà ngần ngại đổi trao<br />
Răng rứa hỉ, anh làm thinh mãi thế ?<br />
Rứa răng anh lại thề non hẹn bể<br />
Răng rứa anh, chắc có chuyện chi buồn ?<br />
Phải rứa không, hay anh muốn thay nguồn ?<br />
Cứ nói thiệt, răng âm thầm tự kỷ<br />
Không răng cả, em yêu anh ch<strong>un</strong>g thủy<br />
Nếu vì anh, răng lại chẳng hy sinh ?<br />
Dù ra răng, em không ngại chi mình<br />
Rứa cũng đủ cho cuộc tình thơ dại<br />
Lạnh như rứa mà lòng em nóng mãi<br />
Còn bây chừ riêng anh lại ra răng ?<br />
Rứa sông Hương buồn anh có biết không ?<br />
Hỡi núi Ngự, răng anh còn lơ đễnh ?<br />
34
Ca dao Viêt Nam<br />
Ba cô vác gậy chòi đào<br />
Có một quả chín biết vào tay ai?<br />
Trên cây có quả chín mồi,<br />
Anh trông mỏi mắt, anh chòi mỏi tay.<br />
Ba cô đội gạo lên chùa<br />
Một cô yếm thắm bỏ bùa cho sư<br />
Sư về sư ốm tương tư,<br />
Ốm lăn ốm lóc cho sư trọc đầu.<br />
Ai làm cho dạ sư sầu,<br />
Cho ruột sư héo như bầu đứt dây.<br />
Ba cô cùng ở một nhà,<br />
Cùng đội nón thúng cùng ra thăm đồng.<br />
Ba cô cùng chửa có chồng,<br />
Để anh mua cốm, mua hồng sang chơi.<br />
Sang đến nơi, cô đã chồng rồi,<br />
Để cốm anh mốc, để hồng long tai.<br />
Ba đồng một mớ đàn ông,<br />
Đem về mà bỏ vào lồng cho kiến nó tha.<br />
Ba trăm một mụ đàn bà,<br />
Đem về mà trải chiếu hoa cho ngồi.<br />
35
Paris, Mai 2009<br />
Bạn vàng ơi hỡi bạn vàng<br />
Long, Lân, Qui, Phụng một đoàn tứ linh.<br />
Long : Rồng<br />
Lân : Kỳ lân<br />
Qui : Rùa<br />
Phụng : Phượng hoàng<br />
Tứ linh : Bốn con vật linh thiêng.<br />
Ngày xưa dùng chữ bạn vàng là ám chỉ<br />
người bạn quý hay bạn tâm giao của mình.<br />
Bạn bè là nghĩa tương tri<br />
Sao cho sau trước một bề mới nên<br />
Tương tri: sự hiểu biết lẫn nhau<br />
Trong đời sống, dù ít hay nhiều, người nào<br />
cũng có bạn bè. Bạn bè ảnh hưởng rất<br />
nhiều đến đời sống của mỗi người trong<br />
chúng ta. Có người nên là nhờ gặp bạn bè<br />
tốt, nhưng cũng có lắm người hư vì gặp<br />
bạn bè xấu : Gần mực thì đen, gần đèn thì<br />
sáng.<br />
Ngày xưa có cặp Bá Nha và Tử Kỳ là cặp<br />
bạn vàng thân thiết. Bá Nha là người đàn<br />
giỏi. Tử Kỳ là người biết thưởng thức tiếng<br />
đàn của bạn ; nghe tiếng đàn của Bá Nha,<br />
Tử Kỳ hiểu rõ được tâm trạng của bạn lúc<br />
đó vui buồn ra sao. Ngày Tử Kỳ mất, Bá<br />
Nha khóc lóc để tang và đập đàn trước mộ<br />
bạn, thề không chơi đàn nữa.<br />
(« Tự điển thành ngữ, tục ngữ ca dao Việt Nam », tác gỉa Việt Chương, NXB Đồng Nai)<br />
36
Histoire improvisée<br />
Voici <strong>un</strong>e histoire écrite à plusieurs mains le 11/09/2010, sans concertation, par <strong>un</strong> groupe<br />
MC72.<br />
Imagination déferlante des <strong>un</strong>s et des autres, chac<strong>un</strong> <strong>un</strong>e phrase, pour aboutir à ceci :<br />
Un homme et <strong>un</strong>e femme marchaient, main dans la main, au bord de la Seine, <strong>un</strong> soir de pleine l<strong>un</strong>e.<br />
Ils regardaient les étoiles et chantaient de bonheur.<br />
Il virent passer <strong>un</strong>e péniche avec des gens qui dansaient. Ils devaient fêter <strong>un</strong> anniversaire…<br />
Les yeux dans les yeux ils commencèrent <strong>un</strong> rock endiablé.<br />
Ils oublièrent tout ce qui les entourait et vivèrent pleinement leur bonheur dans l’instant présent. <strong>La</strong><br />
nuit leur appartenait et leur offrait <strong>un</strong> ciel étoilé pour éclairer leur romance.<br />
Suddenly, she turned and declared “My love I have a secret. If you need to know…”<br />
Pendant que la femme clignait ses paupières, l’homme se pencha vers elle et dit « ma chérie, j’ai en<strong>vie</strong><br />
de te rouler <strong>un</strong>e pelle »<br />
« Attends, attends chéri, écoute d’abord le secret que je vais te confier …. »<br />
« Respire, hume bien ce parfum de la nuit, ferme tes yeux et écoute ce secret… »<br />
Secret des dieux – secret des hommes – secretera bien qui secretera le dernier ….<br />
« Dernier ? Dernier de quoi ? Dernier de la classe ? Dernier film ? Dernier jour ? Der des ders ?<br />
Dernier de l’histoire ? Je devine ton secret …. »<br />
« Je suis <strong>un</strong>e femme au tympan <strong>un</strong>ique »<br />
« Peu importe.. Mais qu’<strong>est</strong> ce que tu veux dire ? … Tu m’écoutes encore ? »<br />
…Elle ne l’entendait pas, qu’<strong>est</strong>-ce qu’elle pouvait y faire ?<br />
Son tympan avait été retiré pour greffer son hymen !<br />
<strong>La</strong> morale de l’histoire <strong>est</strong> « Vierge ou sourde, il faut choisir » et « On ne peut être bon entendant et<br />
bonne <strong>vie</strong>rge » !<br />
(Avec les inspirations de : Kiki, Gigi, Mimi, Phiphi, Lêthi, Mado, Quany, Bobi et la participation<br />
exceptionnelle de G.M, anh Hải et. Tuấn)<br />
37
Cendrillon a maintenant 75 ans<br />
Après <strong>un</strong>e <strong>vie</strong> heureuse avec son prince charmant qui <strong>est</strong> maintenant décédé,<br />
elle passe ses journées sur son perron dans <strong>un</strong>e chaise berceuse, à observer le<br />
monde, avec son chat Bob sur ses genoux. Elle <strong>est</strong> heureuse.<br />
Par <strong>un</strong> bel après-midi, sans <strong>un</strong> nuage, apparait soudain sa marraine, la bonne<br />
fée.<br />
Cendrillon lui demande :<br />
- Chère marraine, après toutes ces années, que fais-tu ici ?<br />
- Cendrillon, depuis la dernière fois que je t'ai vue, tu as vécu <strong>un</strong>e <strong>vie</strong><br />
exemplaire. Y a-t-il quelque chose que je puisse faire pour toi ? Un souhait que<br />
je pourrais exaucer ?<br />
Cendrillon <strong>est</strong> surprise, joyeuse et rouge de confusion.<br />
Apres y avoir réfléchi <strong>un</strong> peu, elle murmure :<br />
- J'aimerais être immensément riche.<br />
A l'instant même, sa chaise berceuse se change en or massif. Cendrillon <strong>est</strong><br />
abasourdie. Bob, son chat fidèle, sursaute et se refugie au bord du perron,<br />
tremblant de peur.<br />
Cendrillon s'écrie :<br />
- Oh ! Marraine ! Merci !<br />
- C'<strong>est</strong> la moindre des choses. Quel <strong>est</strong> ton deuxième souhait ?<br />
Cendrillon baisse la tête et examine son pauvre corps décharné et dit :<br />
- J'aimerais être belle et je<strong>un</strong>e à nouveau.<br />
Presque instantanément, elle retrouve sa beauté d'antan. Cendrillon ressent en<br />
elle des sentiments qu'elle n'a pas ressentis depuis longtemps : des élans<br />
oubliés, des ardeurs ...<br />
- Je peux t'exaucer <strong>un</strong> dernier souhait. Quel <strong>est</strong>-il ?<br />
Cendrillon regarde son pauvre chat apeuré et répond :<br />
- Je veux que tu transformes mon chat Bob en <strong>un</strong> beau et viril je<strong>un</strong>e homme.<br />
Comme par magie, Bob <strong>est</strong> transformé en <strong>un</strong> magnifique mâle, si beau que<br />
même les oiseaux ne peuvent s'empêcher d'arrêter de voler et de tomber à ses<br />
pieds.<br />
<strong>La</strong> bonne fée dit :<br />
- Félicitations Cendrillon. Amuse-toi bien dans ta nouvelle <strong>vie</strong>.<br />
Et en <strong>un</strong> éclair, elle <strong>est</strong> partie...<br />
Pendant quelques instants magiques, Bob et Cendrillon se regardent<br />
tendrement.<br />
Cendrillon <strong>est</strong> comme hypnotisée par le plus bel homme qu'elle n'ait jamais vu.<br />
Puis, Bob s'avance langoureusement vers elle, la prend dans ses bras musclés,<br />
lui souffle dans l'oreille <strong>un</strong> souffle tout chaud et lui murmure :<br />
- Là, tu regrettes de m'avoir fait opérer, n'<strong>est</strong>-ce pas ?<br />
38
Le train Corail partant de Paris sillonnait les<br />
plaines et les vallées de la Meurthe-et-<br />
Moselle, <strong>un</strong> jour de fin d’été 1975 ; je<br />
somnolais après <strong>un</strong> long <strong>voyage</strong> de plus de six<br />
mille kilomètres depuis la côte Est des Etats-<br />
Unis d’Amérique.<br />
C’était la première fois que je quittais mon<br />
cocon familial pour <strong>un</strong>e d<strong>est</strong>inée soi-disant<br />
finale : Nancy où je devais rejoindre mon<br />
grand-frère pour recommencer <strong>un</strong>e nouvelle<br />
<strong>vie</strong> d’étudiante en médecine en France.<br />
Les événements subis par la chute de Saigon<br />
aux mains des comm<strong>un</strong>istes nous ont amenés,<br />
mes parents, ma grand-mère, mes trois sœurs<br />
et moi à devoir quitter le Viêt-Nam en<br />
catastrophe. Nous étions finalement en <strong>vie</strong>, et<br />
nous devions tout recommencer dans <strong>un</strong> pays<br />
étranger.<br />
<strong>La</strong> France, j’en rêvais et les circonstances de<br />
la <strong>vie</strong> m’ont aidée à réaliser mon rêve. Je<br />
n’avais auc<strong>un</strong>e idée de la distance entre Paris<br />
et Nancy. J’étais trop fatiguée et trop<br />
somnolente pour entendre <strong>un</strong>e voix masculine<br />
provenant du haut-parleur annonçant chaque<br />
station d’arrêt du train. « Est-ce Nancy ? » me<br />
disais-je à chaque arrêt ; « Dois-je descendre<br />
ici ? ». Au bout de trois heures, le train<br />
s’arrêta à <strong>un</strong>e ville qui me semblait assez<br />
importante par rapport à toutes celles qu’on<br />
venait de traverser. Me fiant à ma seule<br />
intuition, je décidai de ramasser mes bagages<br />
et de descendre du train.<br />
Gare de Nancy : je cherchais en vain <strong>un</strong>e tête<br />
familière, celle de mon frère qui devait m’y<br />
attendre et qui effacerait toute mon angoisse<br />
d’être seule dans <strong>un</strong> lieu étranger. Soudain, au<br />
milieu de la foule des <strong>voyage</strong>urs, j’aperçus<br />
<strong>un</strong>e tête que j’ai déjà vue quelques fois dans la<br />
cour de mon lycée Marie-Curie à Saigon. Mon<br />
frère devait avoir <strong>un</strong> empêchement majeur et<br />
c’était lui, L. qui était là pour m’accueillir,<br />
pensais-je pour me rassurer. Me fiant de<br />
<strong>La</strong> <strong>vie</strong> <strong>est</strong> <strong>un</strong> <strong>voyage</strong><br />
M Đ<br />
nouveau à mon intuition, je suivis ce garçon<br />
sans vraiment le connaitre, pour aller<br />
rejoindre mon frère, même si à ce moment<br />
précis, résonnèrent dans ma tête les<br />
recommandations de ma mère : « Ma fille, ne<br />
suis jamais les étrangers ». Moment irréel,<br />
circonstance improbable, mais c’<strong>est</strong> ainsi que<br />
commença la deuxième partie de ma <strong>vie</strong>. Finie<br />
l’insouciance de ma je<strong>un</strong>esse au sein de ma<br />
famille, me voilà dans <strong>un</strong>e ville inconnue avec<br />
<strong>un</strong> avenir que je n’osais même pas imaginer.<br />
Depuis ces dernières trente cinq années, j’ai<br />
parcouru des « miles » et des kilomètres et<br />
toutes mes belles histoires d’amour et d’amitié<br />
ont <strong>un</strong> rapport avec les trains et les aéroports.<br />
Aéroport Tân Sơn Nhất à Saigon, <strong>un</strong> jour<br />
d’Avril juste avant la saison des moussons.<br />
Une chaleur moite et étouffante me jetait dans<br />
<strong>un</strong> monde totalement différent de celui dans<br />
lequel je vivais depuis trente ans. Je tirais ma<br />
grosse valise remplie de médicaments et de<br />
jouets d’enfants que je pensais distribuer à<br />
quelques orphelinats lors de mon court séjour<br />
à Saigon, comptant sur mes nombreuses<br />
connaissances au Viêt-Nam pour m’y amener.<br />
V était là parmi la foule de gens qui<br />
attendaient leurs proches derrière la baie<br />
vitrée de l’aéroport. Trente années nous ont<br />
séparés depuis notre première année à la<br />
faculté de médecine et dentaire à Saigon. Il<br />
était assis juste derrière moi dans le grand<br />
amphithéâtre, où nous avions l’habitude de<br />
conserver immuablement notre place comme<br />
lors de nos années de lycées, habités sans<br />
doute par <strong>un</strong> besoin d’être entourés par des<br />
visages familiers car l’amphi paraissait<br />
immense pour de je<strong>un</strong>es bacheliers. Quelques<br />
mails échangés et voilà l’amitié tissée de<br />
nouveau. On aurait dit que la maturité nous<br />
avait rapprochés plus aisément alors qu’à<br />
l’époque de notre je<strong>un</strong>esse, on échangeait<br />
juste quelques regards, quelques sourires et<br />
chac<strong>un</strong> r<strong>est</strong>ait timidement dans son coin. V.<br />
39
était là, à m’attendre avec <strong>un</strong> bouquet de<br />
fleurs multicolores, les couleurs de l’amitié.<br />
Emotion et plaisir car je ne m’attendais pas à<br />
<strong>un</strong> accueil si touchant. V. m’emmena sur sa<br />
moto me faisant visiter tous les coins de<br />
Saigon que j’avais connus et que je voulais<br />
revoir. Sur le quai Bach-Dang où tombait la<br />
fraicheur du soir, de je<strong>un</strong>es gens filaient à<br />
toute vitesse sur leur scooter, les cheveux dans<br />
le vent, évoquant nos balades, jadis, les<br />
samedis soirs, sensation de liberté et de<br />
légèreté de nos vingt ans.<br />
<strong>La</strong> gare de l’Est, crée par le baron<br />
Haussmann dans le 10è arrondissement de<br />
Paris et construite par l’architecte François<br />
Duquesney, a été rénovée lors de l’arrivée du<br />
TGV, train à grande vitesse, raccourcissant la<br />
durée du trajet Nancy-Paris. Une heure trente<br />
pour écouter de la musique sur mon MP3, de<br />
rêvasser, ou d’admirer le paysage changeant<br />
de la campagne française, tantôt d’<strong>un</strong> vert<br />
tendre des champs de je<strong>un</strong>es pousses de blé,<br />
tantôt brumeuse parsemée de bois et forêts<br />
aux couleurs rouge et or, tantôt recouverte<br />
d’<strong>un</strong> manteau blanc givré au gré de mes<br />
<strong>voyage</strong>s et selon les saisons. T. était là, <strong>un</strong>e<br />
rose couleur fuchsia (ma couleur préférée)<br />
dans la main ; je l’ai aperçu de loin, parmi la<br />
foule de gens pressés. Grand, mince, sourire<br />
charmeur et attitude protectrice comme celle<br />
d’<strong>un</strong> grand-frère. J’écoutais en boucle ses<br />
chansons qu’il a enregistrées pour moi, des<br />
chansons d’amour triste avec sa voix chaude<br />
et enveloppante.<br />
HL, CM, MH, TT, mes copines, étaient là<br />
aussi ; parfois elles m’attendaient sur le quai,<br />
rendez-vous improvisés à la dernière minute,<br />
ne serait-ce que pour <strong>un</strong> court instant passé<br />
ensemble. J’aime la compagnie des femmes<br />
avec qui je partage des moments de<br />
spontanéité et d’espièglerie. J’aime le sourire<br />
de GM, mon professeur d’anglais au lycée qui<br />
n’hésite pas à faire <strong>un</strong> saut jusqu’à la gare<br />
pour me voir. J’aime la suivre du regard à<br />
travers la vitre et voir sa main s’agiter pour<br />
me dire au revoir jusqu’au premier virage du<br />
train.<br />
Washington Dulles Airport : ce printemps<br />
là, je ne remarquais même pas les jolis<br />
cerisiers en fleurs, car l’âme en peine, j’ai pris<br />
l’avion pour être près de ma mère gravement<br />
malade. Une hôtesse de l’air compatissante,<br />
s’étant aperçue de mon état, m’a invitée à<br />
venir m’asseoir en première classe où je me<br />
suis retrouvée seule dans <strong>un</strong>e rangée vide. Je<br />
me suis mise à pleurer à chaudes larmes<br />
durant tout le vol, pensant à ma mère, à sa<br />
douleur physique due à sa maladie, à tout ce<br />
qu’elle avait fait pour nous durant toute sa <strong>vie</strong><br />
et surtout, je savais pertinemment que ce<br />
serait la dernière fois que la reverrais.<br />
H. m’attendait dans le hall de l’aéroport ; à<br />
l’intant même où je l’aperçus, toujours ce<br />
même visage si doux et ce même regard si<br />
tendre, je revis alors nos moments jadis passés<br />
ensemble, au temps où nous étions à<br />
l’<strong>un</strong>iversité à Saigon. Au Starbucks Coffee, je<br />
buvais du café américain dans <strong>un</strong> gobelet en<br />
plastique et à la paille, H buvait mes paroles,<br />
les yeux parfois embués de tristesse. Nos<br />
rêves de je<strong>un</strong>esse brisés par le d<strong>est</strong>in et nous<br />
savons bien que rien n’<strong>est</strong> possible sans la<br />
volonté de Dieu. Nil sine numini.<br />
D<strong>est</strong>in ou Providence ? Il parait que tout a été<br />
tracé d’avance. <strong>La</strong> <strong>vie</strong> <strong>est</strong> comme <strong>un</strong>e<br />
autoroute. Parfois on trace son chemin, on se<br />
dit qu’on se donne les moyens pour arriver à<br />
d<strong>est</strong>ination, mais parfois, <strong>un</strong> événement<br />
majeur sur<strong>vie</strong>nt, et notre route <strong>est</strong> déviée vers<br />
des itinéraires différents.<br />
Le bonheur n’<strong>est</strong> pas <strong>un</strong>e d<strong>est</strong>ination. Ce sont<br />
des petits moments agréables partagés avec<br />
ceux qu’on aime qui nous rendent heureux,<br />
tout comme celui de savoir que quelqu’<strong>un</strong><br />
nous attend sur le quai d’<strong>un</strong>e gare ou dans le<br />
hall d’<strong>un</strong> aéroport.<br />
M Đ<br />
40
Leçons du TAO Petits exercices de sagesse chinoise<br />
Le tao ? Il a été traduit par « voie », « courant de la <strong>vie</strong> », « doctrine ». Mais ce « principe premier qui<br />
embrasse toutes choses et engendre tous les phénomènes », selon le Dictionnaire de la sagesse<br />
orientale, r<strong>est</strong>e impossible à définir. On ne connait de lui que ce qu’en ont dit les grands sages de<br />
l’Antiquité chinoise, les plus connus étant Confucius, <strong>La</strong>o Tseu, Tchouang Tseu. Contrairement à ce<br />
que l’on croit souvent, le tao n’<strong>est</strong> pas la propriété exclusive du taoïsme, il appartient à la pensée<br />
chinoise dans son ensemble.<br />
Et si connaitre les principes du tao nous permettait de favoriser l’équilibre et la fluidité dans nos <strong>vie</strong>s ?<br />
Plus de vitalité, plus de justesse, plus de santé…Telles sont les promesses taoïstes.<br />
« Un <strong>voyage</strong> de mille lieues commence par <strong>un</strong> seul pas » a dit <strong>La</strong>o Tseu.<br />
Et si vous essayez de vous imprégner de cette sagesse par ces quelques leçons?<br />
Vous pouvez les lire dans les moments de doute ou de découragement puis tenter d’appliquer les<br />
sugg<strong>est</strong>ions qui figurent dans les encadrés « A cultiver » et « A éviter ». Les phrases à méditer et les<br />
sugg<strong>est</strong>ions sur les attitudes à favoriser vous inspireront sûrement pour sortir de la crise.<br />
Extrait de Psychologies magazine.<br />
41
changer.<br />
Concept 1 : Je me conforme à la « volonté du ciel » et j’accepte ce que je ne peux<br />
Les Chinois ne connaissent pas de Dieu créateur. Le principe supérieur <strong>est</strong> représenté par le Ciel, qui<br />
représente l’élan créatif ; sa contrepartie <strong>est</strong> la Terre, symbole de réceptivité. Entre les deux se trouve<br />
l’homme, pivot entre ciel et terre. <strong>La</strong> relation entre homme-Ciel <strong>est</strong> <strong>un</strong> va-et-<strong>vie</strong>nt constant de bas en<br />
haut et de haut en bas : l’homme s’adresse au Ciel en exécutant des rites et le Ciel lui répond. Pour que<br />
tout fonctionne harmonieusement, il faut savoir distinguer ce qui <strong>est</strong> du ressort de l’homme et que<br />
nous appelons le libre-arbitre et ce qui relève de la volonté du Ciel, c’<strong>est</strong>-à-dire le d<strong>est</strong>in.<br />
A cultiver :<br />
*Mon d<strong>est</strong>in <strong>est</strong> fixé à la naissance, et ma<br />
mission consiste à l’utiliser au mieux.<br />
*J’essaie de m’interroger : Suis-je sûr d’avoir<br />
fait tout ce qu’il était en mon pouvoir de faire ?<br />
*J’accepte mon <strong>vie</strong>illissement avec sérénité.<br />
Ce qui ne m’empêche pas de mettre tout en<br />
œuvre pour en freiner le processus.<br />
A éviter :<br />
*Je ne me mets pas en tête de changer les<br />
autres. Le seul que je peux et que je doischanger,<br />
c’<strong>est</strong> moi.<br />
*Ma généalogie fait partie de mon d<strong>est</strong>in.<br />
Pourquoi alors m’en prendre à ma famille ?<br />
*Je ne cache pas mon âge. Parce que c’<strong>est</strong><br />
inutile, et aussi parce que je sais en apprécier<br />
les aspects positifs.<br />
concept 2 : Tout change tout le temps : Je ne peux donc rien tenir pour acquis.<br />
Le changement <strong>est</strong> l’essence même de la <strong>vie</strong>. Rien n’<strong>est</strong> fixe, tout bouge et se transforme<br />
continuellement, dans nos <strong>vie</strong>s personnelles comme dans l’<strong>un</strong>ivers tout entier. Savoir que tout<br />
change tout le temps évite de se laisser surprendre ou déstabiliser par les événements.<br />
<strong>La</strong> seule chose qui ne changera jamais, c’<strong>est</strong> que tout <strong>est</strong> toujours en train de changer : Le Yi<br />
King<br />
A cultiver :<br />
*Je relativise ce qui m’arrive, car tout peut<br />
basculer d’<strong>un</strong> moment à l’autre.<br />
*Je mets toute mon attention dans mes<br />
relations avec les autres, sachant qu’elles<br />
sont en perpétuelle évolution.<br />
A éviter :<br />
*Je ne dis plus je suis « comme ça » ou<br />
« c’<strong>est</strong> comme ça », car au moment même<br />
où je finis ma phrase, ce n’<strong>est</strong> déjà plus<br />
comme ça.<br />
*Je ne me fais plus aveugler par <strong>un</strong>e<br />
passion amoureuse. Je la <strong>vie</strong> pleinement,<br />
sachant qu’elle <strong>est</strong> d<strong>est</strong>inée à se<br />
transformer.<br />
42
Concept 3 : Je cultive la « Zen attitude » : Je r<strong>est</strong>e calme et centré en toutes circonstances.<br />
Le bouddhisme ou le taoïsme considèrent que le monde tel que nous le voyons <strong>est</strong> <strong>un</strong>e illusion, la<br />
seule réalité étant la vacuité (pour les bouddhistes) et le vide (pour les taoïstes). Tous deux prêchent le<br />
détachement et la non-avidité. Tous deux donnent <strong>un</strong>e grande importance à l’introspection, à la <strong>vie</strong><br />
contemplative et à la méditation. A leur exemple, il faut apprendre à tourner son regard vers l’intérieur<br />
et à r<strong>est</strong>er maître de soi quoi qu’il arrive.<br />
A cultiver :<br />
*Je sais que ma perception des choses <strong>est</strong><br />
souvent erronée, et je ne lui donne pas souvent<br />
<strong>un</strong>e importance excessive.<br />
*Je me sou<strong>vie</strong>ns que la <strong>vie</strong> suit la loi de<br />
l’alternance : bonheur et malheur, maladie et<br />
santé, frustration et satisfaction, rien n’<strong>est</strong><br />
jamais définitif.<br />
attendre.<br />
A éviter :<br />
*Je ne me fais pas contaminer par l’agitation<br />
des autres. Quand on me met la pression, je<br />
r<strong>est</strong>e courtois et imperturbable.<br />
*Je ne crains pas la solitude mais au contraire<br />
la recherche, car c’<strong>est</strong> le seul moyen pour me<br />
connaitre moi-même.<br />
Concept 4 : Chaque chose arrive à son temps : je cultive la patience, l’art de savoir<br />
Lorsqu’on a accompli tout ce qui était en son pouvoir pour mener à bien <strong>un</strong> projet, la seule chose qu’il<br />
r<strong>est</strong>e à faire <strong>est</strong> d’attendre patiemment que la situation mûrisse. Les paysans de la Chine ancienne<br />
savaient que le ciel finirait par leur envoyer la pluie, mais ils ne savaient pas quand : <strong>un</strong>e fois terminée<br />
les semailles, ils rentraient chez eux et se reposaient. Comme eux, il faut apprendre à attendre, à se<br />
détendre. « En cherchant à hâter les choses, on manque le but. Et la poursuite des petits avantages fait<br />
avorter les grandes entreprises » (Confucius).<br />
A cultiver :<br />
*Quand les choses traînent, j’en déduis que le<br />
tao m’invite à aller plus doucement.<br />
*Je donne du temps au temps, et profite de<br />
l’attente pour mettre de l’ordre dans ma <strong>vie</strong> et<br />
régler les affaires en suspens.<br />
A éviter :<br />
*Si <strong>un</strong>e chose à laquelle je tiens ardemment <strong>est</strong><br />
différée, je ne me fais pas prendre par<br />
l’anxiété. Je me concentre sur autre chose.<br />
*Je ne me laisse pas prendre par l’accélération<br />
généralisée. Les autres courent ? Je vais<br />
ralentir.<br />
43
Concept 5 : Je m’habitue à penser en termes de Yin et de Yang.<br />
L’énergie en soi <strong>est</strong> formée de deux aspects : Le Yin symbolise l’obscurité, le froid, le faible, le<br />
souple, l’intériorité, donc le principe féminin. Le Yang évoque la lumière, la chaleur, la grandeur, la<br />
rigidité, l’extériorité, donc le principe masculin. Que nous soyons homme ou femme, tous deux sont<br />
présents en nous. Lorsque nous nous exprimons haut et fort, nous activons le Yang ; lorsque nous<br />
écoutons et réfléchissons, nous laissons la place au Yin.<br />
A cultiver :<br />
*En cas de conflit, j’écoute les arguments de<br />
mon adversaire (Yin) avant de découvrir mes<br />
cartes et passer à l’action (Yang).<br />
*En face d’<strong>un</strong> dilemme, je réfléchis avec<br />
pondération (Yin). Mais <strong>un</strong>e fois que j’ai<br />
tranché, je me tiens à ma décision (Yang).<br />
adapter.<br />
A éviter :<br />
*Je ne confonds pas autorité et arrogance<br />
(excès de Yang) ; être sûr de moi n’implique<br />
nullement d’écraser qui que ce soit.<br />
*Ne pas écouter ma fatigue dénote <strong>un</strong> excès de<br />
Yang. Mieux vaut m’arrêter et reprendre ma<br />
tâche à tête reposée.<br />
Concept 6 : Avant de combattre les événements, j’essaie d’abord de m’y<br />
Pour comprendre le fonctionnement du Yin et du Yang, il suffit de penser à celui de la bicyclette : je<br />
pousse sur <strong>un</strong>e pédale (Yang) et relâche l’autre (Yin) et c’<strong>est</strong> grâce à ces deux mouvements opposés<br />
que je peux avancer. Toute forme de <strong>vie</strong> implique les deux principes, chac<strong>un</strong> n’existe qu’en fonction<br />
de l’autre et chac<strong>un</strong> <strong>est</strong> voué à se transformer en son contraire. Parfois il nous suffirait de suivre <strong>un</strong>e<br />
rivière pour que tout aille pour le mieux et défier les tempêtes et ramer à contre-courant peut parfois<br />
devenir nécessaire, mais en faire <strong>un</strong>e règle n’aboutit qu’à l’épuisement.<br />
A cultiver :<br />
*Si quelqu’<strong>un</strong> m’agresse, je n’entre pas dans<br />
son jeu. Je r<strong>est</strong>e serein et maître de moi, et<br />
attends qu’il récupère son calme.<br />
*Dans <strong>un</strong>e discussion, je préfère convaincre<br />
par la douceur plutôt que m’imposer par la<br />
force.<br />
A éviter :<br />
*Je n’humilie jamais mon adversaire, sachant<br />
qu’à la première occasion il me le fera payer.<br />
*Je ne m’entête pas face aux difficultés. Je fais<br />
le dos rond et attends que la situation évolue<br />
d’elle-même.<br />
44
Concept 7 : Je choisis mes amis avec le plus grand discernement.<br />
Tout comme l’amour, l’amitié ne va pas de soi et mérite les plus grands égards. Confucius se s’intéressait<br />
guère au premier, mais beaucoup à la seconde. Sa première recommandation concerne les critères de<br />
choix : si les valeurs de l’autre sont trop différentes des miennes, il ne pourra jamais y avoir de véritables<br />
échanges. Vient ensuite l’honnêteté : il faut toujours dire ce que l’on pense, même si ce n’<strong>est</strong> pas plaisant.<br />
<strong>La</strong> loyauté <strong>est</strong> <strong>un</strong> autre ingrédient fondamental : on se doit d’être fidèle à ses amis en toutes circonstances<br />
et de ne pas déroger à ses engagements.<br />
A cultiver :<br />
*Je suis sincère avec mes amis et n’hésite pas à<br />
les mettre en garde lorsque je pense qu’ils se<br />
trompent.<br />
*Je me montre tel que je suis. Les masques n’ont<br />
pas de place en amitié.<br />
A éviter :<br />
*Je ne choisis pas mes amis pour les avantages<br />
que je pourrais en retirer : l’amitié n’a rien à voir<br />
avec l’opport<strong>un</strong>isme.<br />
*Je me méfie des solutions de facilité : le<br />
voisinage n’<strong>est</strong> pas <strong>un</strong> critère suffisant, seules<br />
comptent les réelles affinités.<br />
Concept 8 : je limite mes exigences et je sais me contenter de ce que j’ai.<br />
Le bambou représente la limitation, symbolisée par les nœuds de sa tige. Tout comme les bouddhistes, les<br />
grands sages taoïstes ne cessent de nous mettre en garde contre l’attachement excessif aux biens<br />
matériels. Le problème n’<strong>est</strong> pas l’argent lui-même, mais la dépendance qu’il tend à créer : plus on en a,<br />
plus on voudrait en avoir. S’efforcer de limiter son avidité <strong>est</strong> essentielle, car celle-ci éloigne de soi et fait<br />
oublier le tao. « Pas de plus grand malheur que d’être insatiable. Pas de pire fléau que l’esprit de<br />
convoitise. Qui sait se borner aura toujours assez » : <strong>La</strong>o Tseu.<br />
A cultiver :<br />
*Je considère que l’argent <strong>est</strong> <strong>un</strong> outil : rien de<br />
plus, rien de moins.<br />
*Je traite « les choses en choses » au lieu de me<br />
« traiter en choses par les choses ». Je ne suis ni<br />
esclave de ma voiture, ni de mon téléphone<br />
portable, ni de rien.<br />
A éviter :<br />
*Je ne m’identifie pas à mon compte en banque :<br />
je vaux bien plus que ça !<br />
*Je cesse de me comparer à ceux qui ont plus<br />
que moi, j’essaie de me comparer à ceux qui ont<br />
moins.<br />
45
Trompe l'œil<br />
Oh <strong>vie</strong>ns, que tes doigts doués font tromper l'œil<br />
Et que tes soins galants trompent mon orgueil<br />
Remplis ma <strong>vie</strong> déjà déçue de mensonges<br />
D' illusions où réalité tourne en beaux songes<br />
Pour qu'<strong>un</strong> instant j'oublie cette pauvre existence<br />
Et cesse de gémir dans cette cruelle pénitence<br />
Même si ton art <strong>est</strong> vaguement faire semblant<br />
Je l'admire avidement en caresses tremblantes<br />
Vas-y, que ton imagination courre les distances<br />
Que je sois l'héroïne de ton chef-d’œuvre immense<br />
Regarde, ma <strong>vie</strong> si blême dans ce gris et noir<br />
Dénuée de couleurs pour nourrir l'espoir<br />
J'ai besoin du bleu pour revivre, s'il-te-plait<br />
Et aussi du rose puisque romance me plait<br />
Tiens, plein de ja<strong>un</strong>e pour la joie qui brille<br />
N'oublie pas le rouge comme passion se gaspille<br />
Un peu de violet pour <strong>un</strong> moment romantique<br />
Du vert pour compléter ton tableau magnifique...<br />
Oui, enlève cette solitude qui tache mes jours<br />
Et ajoute à mes nuits... tes meilleures touches... d'amour...<br />
Tuyết Ngọc<br />
Oui, ton trompe l'œil de mes doigts sera née<br />
Et ton orgueil de mes soins se sentira caressé<br />
Nul mensonge survivra au brillant soleil<br />
Car les beaux songes peupleront ton sommeil<br />
Ton existence sera, plus qu'<strong>un</strong> instant, très belle<br />
Alors ta pénitence ne semblera-t-elle plus réelle<br />
Mon art fera semblant mais nullement mon âme<br />
Pour les caresses tremblantes d'<strong>un</strong>e jolie femme<br />
C'<strong>est</strong> quoi les distances, quand mon imagination<br />
Dans mon chef-d’œuvre te fera héroïne sans fiction<br />
Le gris et noir s'écouleront de ta <strong>vie</strong>, tu vois<br />
Pour que l'espoir te nourrisse de couleurs cette fois<br />
Il re<strong>vie</strong>ndra, s'il-te-plait, te couvrir du bleu<br />
Et ma rose te couvrira d'<strong>un</strong>e romance digne des cieux<br />
Autant que la joie brillera ton cœur de fleurs ja<strong>un</strong>es<br />
Et tes lèvres rouges de passion s'offrant à mes paumes<br />
Tes moments romantiques dès lors teintés de violet<br />
Mon tableau magnifique sera Toi dans <strong>un</strong> vert voilé<br />
Mon art enlèvera pour toujours tes lasses solitudes<br />
Et mes meilleurs touches d'amour à tes nuits, seront...multiples ....<br />
Minh Đạo<br />
46
Appelez-moi par mes vrais noms (Photo Gigi, Huê 2010)<br />
Dans ta pensée où tout <strong>est</strong> beau,<br />
Que rien ne tombe ou ne recule.<br />
Fais de ton amour ton flambeau.<br />
On s'éclaire de ce qui brûle.<br />
Victor Hugo (Il fait froid)<br />
47
Que dire, que partager après tant<br />
d’années, alors que nous sommes<br />
à l’automne de notre <strong>vie</strong> ?<br />
Encore des souvenirs de nos<br />
années ensemble au lycée Marie<br />
Curie ou de notre pays natal ?<br />
Mais ils sont déjà si bien<br />
partagés par d’autres. Quoi alors<br />
?<br />
Ma <strong>vie</strong> au Vietnam, mes années<br />
au lycée Marie Curie, toutes les<br />
expériences et tous les gens<br />
faisant partie de mon passé ont<br />
contribué de manière importante<br />
à mon évolution et ma <strong>vie</strong><br />
d’aujourd’hui. Pour cela, je suis<br />
profondément reconnaissante à<br />
vous tous et je vous garde dans<br />
mon cœur et mes pensées<br />
bienveillantes pour toujours.<br />
Pour cela, je voudrais vous offrir<br />
<strong>un</strong> poème de Thầy Thích Nhất<br />
Hạnh, <strong>un</strong> poème qui m’a guidée<br />
dans mon <strong>voyage</strong> intérieur et me<br />
guide de près dans la <strong>vie</strong><br />
quotidienne.<br />
Rosalie Thu Thủy<br />
Appelez-moi par mes vrais noms<br />
par Thầy Thích Nhất Hạnh<br />
Ne dites pas, je serai parti demain,<br />
car je ne cesse de naître, aujourd’hui encore.<br />
Regardez en profondeur : je nais à chaque seconde<br />
bourgeon sur <strong>un</strong>e branche printanière,<br />
oisillon aux ailes encore fragiles,<br />
apprenant à chanter dans mon nouveau nid,<br />
chenille au cœur d’<strong>un</strong>e fleur ;<br />
bijou caché dans <strong>un</strong>e pierre.<br />
Je ne cesse de naître, pour rire et pour pleurer ;<br />
pour craindre et pour espérer :<br />
Mon cœur <strong>est</strong> rythmé par la naissance et<br />
la mort de tout ce qui <strong>est</strong> vivant.<br />
Je suis l’éphémère se métamorphosant sur l’eau de la rivière,<br />
et je suis l’oiseau qui, au printemps, naît juste à temps<br />
pour manger l’éphémère.<br />
Je suis la grenouille nageant heureuse dans la mare claire,<br />
Et je suis l’orvet approchant en silence pour se nourrir de la grenouille.<br />
Je suis l’enfant d’Ouganda, décharné, squelettique,<br />
aux jambes pareilles à des bambous fragiles,<br />
et je suis le marchand d’armes vendant des armes meurtrières à l’Ouganda.<br />
Je suis la fillette de douze ans, réfugiée sur <strong>un</strong>e frêle embarcation,<br />
Se jetant à l’eau pour avoir été violée par <strong>un</strong> pirate,<br />
et je suis le pirate, au cœur incapable encore de voir et d’aimer :<br />
Je suis <strong>un</strong> membre du Politburo,<br />
et je suis l’homme qui doit acquitter sa "dette de sang " envers mon peuple,<br />
mourant lentement aux travaux forcés.<br />
Ma joie <strong>est</strong> comme le printemps, chaude,<br />
au point d’épanouir des fleurs en tout mode de <strong>vie</strong>.<br />
Ma peine forme <strong>un</strong>e rivière de larmes, débordante,<br />
au point d’emplir les quatre océans.<br />
S’il vous plaît, appelez-moi par mes vrais noms,<br />
Que j’entende ensemble mes cris et mes rires,<br />
Que je voie ma joie mais aussi ma peine.<br />
Appelez-moi, s’il vous plaît, par mes vrais noms,<br />
Que je m’éveille,<br />
et ouvre pour toujours la porte de mon cœur,<br />
la porte de la compassion.<br />
48
Những ngày tết trôi qua<br />
thật chậm.<br />
Mồng một …<br />
Mồng hai …<br />
Mồng ba …<br />
Mồng bốn …<br />
Mồng năm …<br />
Eo ơi …… Biết bao giờ mới đến mồng<br />
bảy.<br />
Mồng một còn chịu được vì bận rộn với<br />
những nghi lễ, sinh hoạt ngày tết trong<br />
gia đình.<br />
Mồng hai cũng còn chịu được vì gặp gỡ<br />
bạn bè để chúc tết nhau.<br />
Mồng ba sáng sớm cúng đưa ông bà đi<br />
và đưa ông Táo về trời thì coi như đã hết<br />
tết. Mồng bốn, mồng năm là thê thảm<br />
nhất. Người ta nói: “Mồng năm, mười<br />
bốn, hăm ba, có đi thăm mẹ thăm cha<br />
cũng đừng”. Vậy thì chắc chắn người ta<br />
không lên đường vào ngày mồng năm<br />
rồi, lại càng cử đi xa.<br />
Và kể từ mồng sáu là tôi bắt đầu chờ đợi<br />
tiếng chuông …<br />
Kể từ ngày quen <strong>La</strong>ng, tôi không còn<br />
thích ăn tết nữa.<br />
Những ngày trước tết là những ngày đau<br />
khổ của tôi, chứ không còn là những<br />
ngày đầy nhộn nhịp phụ mẹ tôi làm kiệu,<br />
làm mứt và nôn nao may sắm quần áo<br />
mới. Ba ngày tết và những ngày sau đó<br />
là khoảng thời gian dài diệu vợi mà tôi<br />
Mùa Xuân Yêu Em<br />
Hà Bạch Trúc<br />
phải âm thầm chịu đựng. Năm nào cũng<br />
thế, <strong>La</strong>ng về ăn tết với gia đình từ ngày<br />
hăm tám tết đến mồng bảy mới vô lại<br />
Sàigòn.<br />
Nhà <strong>La</strong>ng ở cách thành phố của tôi mấy<br />
trăm cây số, <strong>La</strong>ng vào Sàigòn trọ học,<br />
cũng như trăm ngàn sinh viên trọ học<br />
khác mà đến bây giờ tôi mới biết.<br />
Nhỏ em tôi rất tinh, nó biết hết về mối<br />
tình của tôi với “người phương xa” cho<br />
nên những lúc thấy tôi thơ thẩn đi ra đi<br />
vào hay thẫn thờ ngồi nhìn ra cổng hoặc<br />
suốt ngày nằm dài trên giường, hết đọc<br />
sách lại thở dài, hết lăn qua lăn lại mắt<br />
thì dán lên trần nhà, nó bực lắm.<br />
Nó chọc tôi: “Lắng nghe cây lặng bên<br />
thềm” hả? Người ta tới bấm chuông thì<br />
biết liền, chứ hơi đâu mà nằm im lắng<br />
nghe như vậy! Ai biểu người ở gần<br />
không thương, lại đi thương người<br />
phương xa, cho cái cổ càng ngày càng<br />
dài!<br />
Những ngày xuân trôi qua mà tôi nào có<br />
thưởng thức được gì đâu, tôi rạc người<br />
trong nỗi chờ mong. Mấy hôm trước tết<br />
đáng lẽ phải náo nức chờ mong tết đến<br />
thì tôi đã bắt đầu buồn cho sự chia tay<br />
sắp tới. Hạnh phúc của tôi vì thế không<br />
bao giờ trọn vẹn.<br />
Nhiều lúc tôi tự nghĩ: “Sao cái gì mình<br />
cũng ngược với người ta hết, người ta thì<br />
chờ mong tết đến còn mình thì mong<br />
chờ cho tết mau qua”.<br />
49
Tiền lì xì tôi cũng được nhận trước tết,<br />
những lời chúc xuân tôi cũng nhận trước<br />
lúc <strong>La</strong>ng lên đường. Tờ giấy bạc mới<br />
tinh nằm trong phong bì, kèm theo bài<br />
thơ nhỏ tôi không nhớ của ai, nét chữ<br />
của <strong>La</strong>ng nắn nót chép trên thiệp thay<br />
cho lời chúc tết:<br />
Đầu một ngày vội chi em thong thả,<br />
Nhận dùm anh lòng nhỏ với chim<br />
khuyên.<br />
Bước ngập ngừng từ những bước đầu<br />
tiên,<br />
Năm sẽ ngỡ em vô cùng thương mến.<br />
Rồi <strong>La</strong>ng bỏ tôi ở lại thành phố một<br />
mình.<br />
Hơn một tuần dài như một thế kỷ. Suốt<br />
thế kỷ đó, tôi mất hết ý niệm không gian<br />
và thời gian. Tôi nằm im nín thở, trí óc<br />
tôi đình trệ, chữ nghĩa tôi nuốt không vô,<br />
mọi chuyện tôi gác lại một bên, tôi sống<br />
trong trạng thái không vui không buồn<br />
không suy nghĩ. Tôi ngủ vùi trong nỗi<br />
chờ mong héo hắt, tựa như những củ hoa<br />
tulip ngủ vùi suốt mùa đông trong lòng<br />
đất lạnh, chôn dưới lớp tuyết trắng, chờ<br />
tia nắng ấm mùa xuân đến đánh thức để<br />
những chồi hoa xanh nõn giật mình chổi<br />
dậy trổ hoa khoe sắc rực rỡ muôn màu.<br />
Rồi một ngày, thường từ mồng bảy đến<br />
mồng chín, vào giữa buổi trưa nắng<br />
vàng oi ả, có tiếng chuông reo làm tôi<br />
giật mình… <strong>La</strong>ng đến đánh thức tôi dậy,<br />
đưa tôi ra khỏi giấc ngủ mùa đông, cho<br />
tôi bàn tay âu yếm, ánh mắt nồng nàn và<br />
món quà xứ Thượng.<br />
Hai đứa lang thang khắp các nẻo đường<br />
Sàigòn, Chợ lớn. Những vòng bánh xe<br />
quay tròn đưa hai đứa đi ciné, đi chơi<br />
“weekend Cholon” đạp xe qua những<br />
ngõ ngách ngoằn ngèo của những khu<br />
phố tàu tấp nập xe mì, xe hủ tíu. <strong>La</strong>ng<br />
dẫn tôi đến nhà học trò ăn cơm, không<br />
quên dặn tôi: “Nhớ nói cám ơn”, bởi vì<br />
biết tôi ít nói mà lại không khéo nói.<br />
<strong>La</strong>ng mua một lúc hai cây kem, bắt tôi<br />
cầm cả hai ăn cùng một lúc “để người ta<br />
biết cô bé thích ăn kem, và chỉ khi ăn<br />
kem là mắt sáng nhất”.<br />
Khi <strong>La</strong>ng đàn và hát tặng tôi bài Nụ hôn<br />
đầu, trong tôi mùa xuân như bất tận<br />
Lần đầu ta ghé môi hôn,<br />
Những con ve nhỏ hết hồn kêu vang.<br />
Trời xanh cỏ biếc trưa vàng,<br />
Nghìn cây phượng vĩ huy hoàng trổ<br />
bông.<br />
( thơ Trần Dạ Từ)<br />
Nếu ngày xưa tôi thích Verlaine, Edgar<br />
Allan Poe, Emily Dickinson, thì bây giờ<br />
tôi yêu Trần Dạ Từ, Từ Kế Tường, Ðỗ<br />
Qúy Toàn, Hoàng Anh Tuấn. <strong>La</strong>ng kể<br />
tôi nghe chuyện Cô bé tuyệt vời của<br />
Hoàng Anh Tuấn và tôi hiểu vì sao <strong>La</strong>ng<br />
gọi tôi là cô bé.<br />
Lần đầu nghe <strong>La</strong>ng hát Mùa xuân yêu<br />
em tôi thấy sao giống hai đứa quá, giống<br />
những lúc hai đứa ngồi suốt ngày bên<br />
nhau mà có nói với nhau được bao điều.<br />
Anh yêu em vì em vì em biết nói<br />
Đã biết thưa: Thưa anh<br />
Em còn biết gọi.<br />
Sáng trời mưa khiến cho anh nhớ em<br />
Bây giờ nắng<br />
Anh nhớ em nhiều.<br />
Ngồi xuống đây nghe chim là chim đang<br />
hót<br />
Ðông cỏ như bàn tay<br />
Trời trong mắt say.<br />
Ta ngó nhau ôi còn biết nói gì<br />
Hai đứa ngồi ngồi đó<br />
Như hai hòn bi.<br />
(Thơ Ðỗ Qúy Toàn, nhạc Phạm Duy)<br />
50
Tôi cảm động rưng rưng, tôi nghĩ <strong>La</strong>ng<br />
thật sự yêu tôi và chắc phải yêu nhiều<br />
lắm, bởi có lý do gì đặc biệt để <strong>La</strong>ng yêu<br />
tôi đâu.<br />
Có điều gì đó nhẹ nhàng quá đỗi xâm<br />
chiếm cả hồn tôi buổi sáng buổi trưa<br />
buổi chiều buổi tối, ngày mưa ngày nắng<br />
lúc nào không hay. Lần đầu tiên tôi chấp<br />
nhận sự diụ dàng trân trọng của một<br />
người khác phái. Tôi hồn nhiên đón<br />
nhận mối tình đầu ngày thơ êm ái, tim<br />
tôi r<strong>un</strong>g động theo từng nhịp thở của<br />
một “người dưng khác họ” mà tôi trót<br />
“đem lòng nhớ thương”.<br />
...Cho đến một ngày mùa xuân, <strong>La</strong>ng bỏ<br />
tôi đi không trở lại.<br />
Lặng lẽ không một lời giải thích, ít ra<br />
một lời giải thích thỏa đáng. Có lẽ <strong>La</strong>ng<br />
nghĩ tôi ngây thơ quá, có giải thích cũng<br />
chắc gì đã hiểu? Hay khi yêu chẳng có<br />
lý do thì lúc chia tay cũng chẳng cần<br />
một lý do để giải thích? <strong>La</strong>ng không có<br />
can đảm để nói sự thật cho tôi biết, <strong>La</strong>ng<br />
chọn giải pháp hèn nhát, bỏ tôi ở lại một<br />
mình, với một lý do vu vơ giả tạo. Khi<br />
người ta thay đổi thì sự thay đổi đó chỉ<br />
cần xảy ra trong một giây phút. Và rồi<br />
mọi sự không còn như trước nữa.<br />
Trong cơn bàng hoàng đau đớn, tôi chỉ<br />
kịp thốt lên một câu nói vô tình nhưng<br />
không ngờ chính xác: “<strong>La</strong>ng giết người<br />
ta mà còn muốn người ta cám ơn”. Mỉa<br />
mai thay, trong suốt cuộc tình có lẽ đó là<br />
giây phút sáng suốt nhất của tôi.<br />
Phải nhiều năm sau đó, tôi mới hiểu<br />
được câu nói của chính mình thốt ra<br />
trong lúc tột cùng đau đớn. <strong>La</strong>ng bỏ tôi<br />
đi nhưng còn ích kỷ muốn trói buộc tôi<br />
mãi mãi, dù chỉ bằng tình cảm. Dù đã<br />
bóp nát trái tim tôi nhưng <strong>La</strong>ng muốn tôi<br />
vẫn giữ mãi hình ảnh đẹp về người.<br />
Chính trong những giờ phút yếu đuối<br />
nhất, đôi khi người ta khám phá ra sức<br />
mạnh của mình. Tôi tưởng tôi yếu đuối<br />
nhưng sự thật tôi dũng mãnh hơn nhiều.<br />
Trong con người mảnh mai đó chứa<br />
đựng một sức chịu đựng bền bỉ không<br />
ngờ. Tôi gói ghém mớ kỷ niệm vào tận<br />
cùng ký ức rồi tôi tự đứng lên, tự băng<br />
bó vết thương và tôi tự nhủ lòng phải<br />
giữ tâm hồn trong sáng, đừng đánh mất<br />
niềm tin ở con người và trong cuộc<br />
sống.<br />
Nếu trong hồn ai cũng có những kỷ niệm<br />
vui buồn, những bóng ma dĩ vãng, thì có<br />
lẽ tôi đã làm lành được với bóng ma<br />
trong tâm hồn mình. Những kỷ niệm tôi<br />
đã chôn chặt từ lâu hôm nay bỗng chợt<br />
kéo về. Và tôi ngạc nhiên thấy chúng<br />
không còn làm trái tim tôi buốt nhói<br />
nữa. Chúng đã biến thành những hình<br />
ảnh đẹp, những câu thơ của một thời đã<br />
mất. Tôi thấm thía hiểu rằng kỷ niệm<br />
không tự chúng tồn tại được. Sở dĩ<br />
chúng tồn tại là vì chúng đã biến thành<br />
tim, thành máu của ta khiến cho ta quên<br />
lãng chúng đi để rồi một ngày nào đó<br />
chúng bất ngờ xuất hiện trong một nụ<br />
cười, một nét chữ, một cái tên, một bài<br />
hát …<br />
… Ðã nhiều năm trôi qua.<br />
Tóc tôi vẫn dài, mắt tôi vẫn trong và tim<br />
tôi vẫn tràn đầy hạnh phúc mỗi độ xuân<br />
về nghe ai đó hát bài Mùa xuân yêu em.<br />
HBT<br />
51
KHÚC QUANH CỦA DÒNG<br />
SÔNG<br />
de lettres.<br />
»<br />
, écrivain et professeur<br />
Ô tô từ Hà Nội đến quãng đầu tỉnh Bắc<br />
Ninh thì có một con đường đã rẽ về tay<br />
phải : đường 21. Đi sâu vào con đường đó<br />
– đi chân, đi xe đạp, đi xích lô hay đi xe<br />
hàng nhỏ nhỉnh hôn xe tắc xi một chút –<br />
chừng mười hai cây số thì gặp con sông<br />
Đuống nước đỏ ửng có bến phà.<br />
Làng Thiệu ở cách bến phà chừng một<br />
trăm thước, làng An Lữ.<br />
Năm đó Thiệu lên tám, học lớp tư trường<br />
làng. Yến, con gái bà Ba hàng xóm lên sáu<br />
mới xin vào lớp năm. Thiệu được bà Ba<br />
giao cho trọng trách trông nom “em Yến”<br />
khi đi, khi ở trường, và khi về.<br />
Khi đi khi về, Thiệu làm đầy đủ bổn phận ;<br />
nhưng khi ở trường nghĩa là trong giờ ra<br />
chơi thì không bao giờ Thiệu nhớ đến Yến.<br />
Thiệu ham chơi lắm, còn mải đánh khăng,<br />
đánh bi, đánh đáo hay đá bóng. Con sông<br />
Đuống mùa nước cạn trông thật chán phèo<br />
– Thiệu nghĩ như vậy – nhưng Thiệu cũng<br />
không quên rằng nhờ có mùa cạn này<br />
Thiệu mới dám xuống nước để tập bơi một<br />
mình. Năm lên bảy, một hôm thầy đưa<br />
Thiệu ra sông tắm, thấy Thiệu bơi mà ngạc<br />
nhiên.<br />
Khi về ới mẹ:<br />
– Nó bơi giỏi như con nhà thuyền chài mẹ<br />
nó ạ.<br />
Vào mùa nước, Thiệu thích đi dọc theo con<br />
đê làng để ngắm cảnh sông nước mênh<br />
mông. Mỗi khi ngắm như vậy Thiệu thấy<br />
quên hết những thứ mà Thiệu thích : đánh<br />
bi, đánh khăng, đánh đáo, đá bóng. Thiệu<br />
thấy hình như mình buồn rầu thì phải, nhất<br />
là khi ngắm khúc quành của dòng sông ở<br />
tít phía xa, trước khi cả dòng sông mất hút<br />
sau một lũy tre mờ mờ, có một cây đa<br />
vươn lên cũng mờ mờ. Về nhà hỏi Mẹ,<br />
Thiệu mới biết đó là làng Thái L<strong>un</strong>g<br />
Thượng. Khi mẹ kể chuyện Thạch Sanh thì<br />
Thiệu đồ rằng có lẽ cây đa làng Thái L<strong>un</strong>g<br />
Thượng là cây đa của Thạch Sanh ngày<br />
xưa. Đến khi nghe chuyện Phạm Công Cúc<br />
Hoa, Thiệu lại đồ rằng tại bãi tha ma bên<br />
kia bến phà hẳn là đêm đêm có những cảnh<br />
mẹ hiện hồn lên cho con bú như Cúc Hoa<br />
đã hiện hồn với hai con.<br />
Thiệu nghĩ bụng: giá sau này mẹ có chết,<br />
rồi chôn ở ngoài đồng, đêm đến Thiệu ra<br />
ngồi bên mả khóc thì thế nào mẹ cũng hiện<br />
lên, mẹ cũng ôm Thiệu, vuốt tóc Thiệu và<br />
lúc trời sắp sáng thế nào mà mẹ chẳng<br />
đánh lừa : “Con hãy cúi xuống để mẹ bắt<br />
chấy cho con”, Thiệu sẽ không cúi xuống<br />
mà nắm lấy vạt áo mẹ. Không hiểu làm thế<br />
mẹ có sống lại không nhưng nhất định là<br />
mẹ không biến vào mồ được rồi.<br />
Yến đi học cùng Thiệu được hai tháng thì<br />
một buổi sáng chủ nhật kia Yến theo Thiệu<br />
ra đê ngắm sông.<br />
Thiệu lại nói với Yến:<br />
-Sông mùa cạn trông chán phè!<br />
Khúc quanh đằng xa nhỏ hẳn đi, Thiệu chỉ<br />
cho Yến thấy lũy tre cùng cây đa và bảo :<br />
“Đấy là làng Thái L<strong>un</strong>g Thượng”. Thiệu<br />
lõm bõm kể cho Yến nghe Thạch Sanh và<br />
52
kết luận: “Dưới gốc đa làng Thái L<strong>un</strong>g<br />
Thượng cố nhiên là ngày xưa có Thạch<br />
Sanh.”<br />
Yến hỏi:<br />
-Thế làng mình cũng có cây đa, sao ngày<br />
xưa Thạch Sanh lại không ở ?<br />
Thiệu gạt đi:<br />
-Mình có phải là người cùng làng với<br />
Thạch Sanh đâu. Thạch Sanh ở làng khác<br />
chứ, càng xa càng hay, mà làng Thái L<strong>un</strong>g<br />
Thượng xa nhất lại cách sông nữa thì<br />
Thạch Sanh phải ở đấy chứ.<br />
Lúc bấy giờ Yến mới gật đầu cho là phải.<br />
Buổi chiều, Thiệu dạy Yến bơi ở gần bến<br />
phà. Thiệu buộc túm hai ống quần và cạp<br />
quần để khi dìm xuống nước, cả cái quần<br />
phồng lên như bong bóng. Yến nắm lấy<br />
quần, úp mặt xuống, hai chân đập tầm<br />
phòng trên mặt nước. Một tuần sau Yến đã<br />
vỗ về bơi một mình được.<br />
Thiệu, Yến tắm khỏa thân trong cả mùa<br />
nước cạn năm đó.<br />
Hai năm sau Thiệu, Yến vẫn cùng đi học<br />
trường làng. Thiệu học lớp nhì, mà Yến thì<br />
theo lớp ba, cuối năm thi “Sơ học yếu<br />
lược”. Sáng hôm đó Thiệu mặc quần đùi<br />
thâm và chiếc áo trúc bâu mới, lên đê<br />
ngắm dòng sông đang mùa nước. Lẽ ra<br />
theo ý Thầy, Thiệu không được mặc áo<br />
mới đi chơi, nhưng mẹ bảo: “Ông cứ để nó<br />
mặc cho nhàu hồ đi rồi tôi giặt.”<br />
Xuống đến bến phà, Thiệu gặp Yến. Yến<br />
đương đứng trên cầu nổi, tay cầm que tinh<br />
nghịch cời những hoa, những quả, những<br />
cành củi trôi lướt theo dòng sông sát bên<br />
cầu nổi. Lúc đó phà đã sang bên kia sông<br />
và ở bến này chưa có ai tới đợi.<br />
Yến hỏi:<br />
-Thiệu đi đâu đấy?<br />
Thiệu thò tay vào túi áo trúc bâu mới, vầy<br />
vò:<br />
-Đi lên đê ngắm sông.<br />
Chỉ một thân chuối lớn đương lừng lững từ<br />
xa trôi lại, Thiệu hỏi:<br />
-Đố Yến thân chuối kia có trôi vào khoảng<br />
hoắm của bến này không nào?<br />
Yến nghiêng đầu ngắm rồi đáp:<br />
-Chắc là có, nếu không Yến lấy que cời<br />
vào.<br />
Vừa lúc đó có quả gì như quả bưởi lướt<br />
qua gần bên ngoài.<br />
Yến reo:<br />
-Để Yến cời quả này vào đã.<br />
Yến hơi kiễng chân vươn người về phía<br />
trước và khom lưng để gạt quả bưởi, bất<br />
chợt mất thăng bằng ngả tỏm xuống nước.<br />
Yến chỉ kịp kêu lên một tiếng rồi bị cuốn<br />
theo dòng ngược chiều chảy sát bờ, chân<br />
đạp cuống quít trên mặt nước cố cho thân<br />
nổi lên.<br />
Trong một thoáng rất nhanh, Thiệu nhớ ra<br />
rằng khi mức sông lên cao, khoảng hoắm<br />
này nước vẫn chảy thành vòng tròn. Nhưng<br />
ủa, không thể nghĩ lan man hơn được. Yến<br />
đang bơi vụng dại theo dòng sát bờ. Thiệu<br />
nhảy phăng xuống đón ngay cây chuối<br />
đang dạt vào, ẩy ngay cây chuối ngược<br />
chiều nước men bên dòng chính, phía<br />
ngoài cùng.<br />
Phải bơi nhanh, phải ẩy mạnh, mình là đàn<br />
ông mà – Thiệu nghĩ – để khi Yến theo<br />
dòng bên trong quành ra tới đồng ngoài thì<br />
đã có cái víu. A lê hấp, veo! Cây chuối đã<br />
được ẩy tới lần thứ năm và lao ra trước<br />
53
Yến đúng một sải tay. Khi Yến víu được<br />
cây chuối, Thiệu cũng vừa bơi tới. Thiệu<br />
phải bơi sát cây chuối và luôn luôn ẩn cây<br />
chuối vào để Yến khỏi lạng ra dòng ngoài.<br />
Khi cả hai đều leo lên cầu nổi, Yến nhìn<br />
Thiệu nhoẻn miệng cười, không biết nói<br />
cám ơn.<br />
Thiệu đưa mắt nhìn dòng sông bên ngoài<br />
màu nước đỏ h<strong>un</strong>g dữ như mặt người say<br />
rượu có chút máu điên, rất nhiều chỗ ngầu<br />
bọt trắng như màu nước dãi phòi ở mép<br />
bác cu Tý trong làng mỗi khi bác lên cơn<br />
ngất, tay chân dẫy đành đạch (mãi về sau<br />
này Thiệu mới biết rằng bác Tý mắc bệnh<br />
động kinh).<br />
Làm ra vẻ nghiêm trọng, Thiệu hất hàm<br />
hỏi mà không nhìn Yến:<br />
-Yến có trông thấy dòng sông bên ngoài<br />
không ? Giá không nhanh tay đẩy cây<br />
chuối kịp, Yến mà lạng ra ngoài kia thì có<br />
thánh cũng không cứu được.<br />
Không thấy Yến trả lời, Thiệu nhìn lại,<br />
thấy vẻ mặt Yến lo lắng. Yến chỉ vào quấn<br />
áo ướt sũng của mình:<br />
-Làm thế nào về nhà được? Mẹ đánh chết!<br />
Lúc bấy giờ Thiệu mới sực nhớ mình cũng<br />
sũng nước. Ôi thôi, chiếc áo trúc bâu mới<br />
nay thành màu hồng xỉn. Lại thêm mấy<br />
khoảng hoen lớn do nhựa chuối quệt vào.<br />
Nhưng thôi chuyện mình hãy gác đấy, còn<br />
tính sao cho Yến đã chứ.<br />
Thiệu bảo:<br />
-Yến hãy theo Thiệu lên đê, sắp có người<br />
lại đợi phà rồi đó. Thiệu bước ra khỏi cầu<br />
nổi leo nhanh lên khoảng vệ đê có mấy cây<br />
nhãn cao và mấy cây duối đại thấp. Yến<br />
cũng thoăn thoắt lên theo.<br />
Thiệu hỏi:<br />
-Thế bây giờ Yến bảo phải làm thế nào?<br />
Yến nói:<br />
-Sáng nay mẹ Yến phơi bộ quần áo thay<br />
của Yến ở giây thép ngoài vườn.<br />
Thiệu cam quyết:<br />
-Để Thiệu về lấy cho.<br />
Thiệu cởi phăng chiếc áo trúc bâu h<strong>un</strong>g<br />
h<strong>un</strong>g đỏ treo lên một cành duối. Thế là<br />
Thiệu cởi trần, chỉ còn mặc chiếc quần đùi<br />
ướt sũng và nói:<br />
-Thiệu sẽ chui vào vườn lấy trộm quần áo<br />
mang ra đây cho Yến.<br />
Yến giao hẹn:<br />
-Thiệu nhớ là quần đen, áo tím nhạt kẻ<br />
vuông.<br />
Thiệu đã sắp sửa chạy về trổ tài, Yến còn<br />
hỏi:<br />
-Thế Thiệu vào vườn nhà Yến bằng lối<br />
nào?<br />
Thiệu để ngón tay trỏ lên miệng bí mật:<br />
-Có một lối Thiệu vẫn chui vào để nhặt<br />
những quả mận, quả ổi rơi.<br />
Thiệu nói là “nhặt những quả rơi” cho lịch<br />
sự kỳ thực chính Thiệu leo lên, tuột vội<br />
từng chùm quả, bỏ vội vào túi, rồi tuột vội<br />
xuống, lủi ra.<br />
Cũng may mà đi suốt trên đường từ bến<br />
cho tới khi vào vườn Thiệu không gặp<br />
Thầy, mẹ hoặc các anh chị. Thiệu vừa chui<br />
lọt vào hàng rào dâm bụt, chưa kịp đứng<br />
thẳng người, đã có tiếng quát, tiếng của bà<br />
Ba:<br />
54
-A… a! Ông tướng Thiệu ! Có phải ông<br />
chui vào định ăn trộm ổi của nhà tôi để tôi<br />
chạy sang nhà mách nào!<br />
Rất nhanh trí – Thiệu cũng không hiểu sao<br />
lúc đó mình nhanh trí đến thế - Thiệu đáp:<br />
-Thưa bác cháu tìm con quay của cháu<br />
văng vào đây.<br />
Rồi Thiệu làm vẻ vạch cỏ hàng rào chăm<br />
chú tìm. Khi bà Ba vào, Thiệu đưa mắt<br />
nhận ngay ra chiếc quần và chiếc áo tím kẻ<br />
ô của Yến. Chỉ một loáng, Thiệu đã lướt<br />
tới quơ được cả hai và lủi khỏi khe hàng<br />
rào. Qua cổng nhà mình Thiệu thấy bóng<br />
chị Hoa. Thiệu nhảy vội xuống vệ đường<br />
khom lưng lại. Chị Hoa không thấy Thiệu.<br />
Ra tới bờ sông khi đã đưa quần áo cho Yến<br />
thay, Thiệu cũng biết quay đi. Thiệu đã lên<br />
mười, Yến lên tám rồi còn gì.<br />
Yến về, Thiệu cởi nốt quần đùi phơi lên<br />
bụi duối rồi nằm lần trong bụi cây chờ cho<br />
quần áo khô, thỉnh thoảng nghe vẳng tự<br />
dưới bến tiếng nói cười của những người<br />
vừa ở phà lên hoặc vừa tới bến đợi phà.<br />
Tới gần trưa quần áo mới khô. Thiệu len<br />
lén vào ngõ, chị Hoa trông thấy trước, giơ<br />
cả hai tay lên trời:<br />
-Thôi thế là xong đời cái áo mới rồi, ông<br />
mãnh!<br />
Nhưng nước mắt chị bỗng chảy quanh vì<br />
chị thấy Thầy quắc mắt nhìn quanh, ý tìm<br />
roi. Thiệu không lên nhà trên sợ gần nhà<br />
Yến quá. Thiệu lảng thẳng xuống bếp, chỉ<br />
vừa kịp đến đứng sau cối xay lúa. Thầy đã<br />
tới và quất ngang đít Thiệu ba roi cật lực.<br />
Thiệu đã nghiến răng mà tuy vậy mỗi roi<br />
nhận được vẫn phải thốt ra câu:<br />
-Con lạy Thầy! – Nhưng rất khẽ.<br />
Anh Tín – anh trưởng – còn hùn thêm:<br />
-Thầy cứ đánh nữa cho từ sau nó chừa.<br />
Đúng là ngã xuống bến phà đây.<br />
May mà mẹ đã xuống. Mẹ vừa thay quần<br />
áo khác cho vừa nói:<br />
- Còn ham chơi, còn chết đòn con ạ. Làm<br />
sao mà khổ thê, thân lừa ưa nặng!<br />
Mọi người đã vào mâm cơm trưa. Thiệu<br />
hoàn toàn yên long : cha, mẹ, anh, chị<br />
mắng thế là xong. May là Thiệu tinh ý<br />
xuống ngay bếp. Từ bếp cách một khoảng<br />
nhà trên, cách một cái vườn rồi mới đến<br />
nhà Yến, chắc Yến không nghe thấy. Thiệu<br />
cho việc này giữ kín đáo như thế là phải,<br />
không nên để Yến thắc mắc điều gì.<br />
Buổi chiều hôm đó, chú Hai ở Hà Nội về<br />
chơi mua quà riêng cho Thiệu một bánh<br />
sô-cô-la lớn gồm nhiều thỏi nhỏ và bịch<br />
giấy thiếc. Thiệu lấy ra một thỏi, tìm Yến,<br />
bẻ đưa cho Yến một nửa. Cả hai cùng ăn<br />
ngon lành lắm. Khi ăn xong, Thiệu thấy<br />
bên mép Yến có một vệt sô-cô-la màu nâu<br />
sẫm. Thiệu thích vệt đó lắm, thành thử mỗi<br />
lần lấy ra một thỏi sô-cô-la khác, Thiệu<br />
phải đi tìm Yến bằng được, bẻ cho Yến<br />
một nửa – nhiều khi quá nửa – để được<br />
thấy lại vệt sô-cô-la đọng mép Yến.<br />
( , 1959)<br />
55
CHUYỆN VUI SẦU (JOIES et PEINES)<br />
Nhớ xưa Bùi Giáng hứa : “Tôi sẽ yêu mến<br />
trần gian này mãi mãi, vì nơi đây tôi có cả<br />
vui sầu”. Thật thương ông thi sĩ lấy vui sầu<br />
làm mồi thắp sáng lòng yêu mến trần gian.<br />
Phải chăng nhờ đó mà ông làm thơ hay ?<br />
Thực ra, người Việt xa xứ chúng ta ai cũng<br />
có một bụng chuyện vui sầu, nhưng từ đó<br />
có yêu mến trần gian không là một chuyện<br />
khác. Có ra được vần thờ sâu rụng nào<br />
không lại là một chuyện khác nữa. Tôi dạy<br />
học cho một tổ chức phi lợi nhuận của<br />
người Việt nên được dịp nghe tâm sự của<br />
nhiều người đồng hương. Tôi vẫn ao ước<br />
mỗi người đều có trong mình một ông thi<br />
sĩ, hay tiểu thuyết gia, hay đạo diễn thì đó<br />
sẽ là chất liệu cho bao nhiêu tác phẩm nghệ<br />
thuật để mà chúng ta đem lòng yêu mến<br />
trần gian.<br />
Câu chuyện sau đây được tôi theo dõi như<br />
một cuốn phim sống độ ời tâm sự<br />
của nhân vậ<br />
tai tôi.<br />
“Cô giúp tôi tìm thông tin trên mạng về<br />
mấy chuyến bay đi Hawai được không?”<br />
“Bữa nay con gái chở đi học, tui hết đón xe<br />
“bớt” rồi.<br />
“Con gái thi đậ ồi. Đang tìm<br />
mua xe.”<br />
“Con gái qua rồi. Đang học lái xe.”<br />
“Tui lãnh đứa con gái độc thân, nó sắp<br />
qua.”<br />
Cuốn phim quay nhanh, chiếu lùi trình tự<br />
những bước đời vui của một người Việt<br />
trên đất Mỹ, khớp với khẩu hiệu<br />
“Welcome to America”.<br />
Người kể chuyện là một bác gái tuổi ngoài<br />
70, mặt tròn phúc hậ<br />
. Nghe giọng miền Nam<br />
chân chấ ụ cười nhẹ<br />
ềm vui chừng<br />
mực của người thất thập hiểu sự đời.<br />
Trước khi con gái qua, bác chăm chỉ đón<br />
xe buýt đi học lớp luyện thi quốc tịch. Bác<br />
thà đi chuyến sớm bét để rồi ngồi ở băng<br />
ghế cuối hành lang ôn bài, còn hơn ở nán<br />
lại dọn dẹp nhà cửa rồi hồi hộp sợ lỡ<br />
chuyến xe buýt sát giờ. Bác tâm sự rằng<br />
đứa con gái mang sang một ít vốn liếng từ<br />
Việt Nam, đủ để mua một chiếc xe cũ.<br />
Mua xe của một người quen, chồng tiền rồi<br />
mà người ta còn nhì nhằng cả tháng mới<br />
giao xe. Ngày đầu tiên được con gái chở đi<br />
học, bác đến lớp chỉ mười lăm phút trước<br />
giờ học. Bác giải thích: “Bị bữa nay con<br />
gái chở!” Tôi reo vui dùm bác: “Vậy bác<br />
giã từ đời xe buýt rồi hén”. Bác cười hiền:<br />
“Dạ, hết đón xe “bớt” rồi.”<br />
Được ít lâu, bác lại đi sớm bét. Đón ý dò<br />
hỏi của tôi, bác giải thích:<br />
“Bị bữa nay con gái chở tui đi sớm để nó<br />
còn đi hầu tòa.”<br />
“Ủa, làm sao phải đi hầu tòa vậy bác ?”<br />
“Nó lái xe chưa rành, lại không biết đường<br />
xá, vượt đèn đỏ mà không hay. Năm trăm<br />
56
hai mươi đồng đó cô, lại còn phải ra tòa,<br />
rồi đi học nữa.”<br />
Tôi lắng nghe tiếp, chờ đợi một câu trách<br />
móc. Nhưng không, bác chỉ chép miệng:<br />
“Tội nghiệp con nhỏ!”<br />
Trước Tết vài ngày tôi nhận điện thoại của<br />
bác. Giọng bác khẩn cấp: “Cô giúp tôi tìm<br />
thông tin trên mạng về mấy chuyến bay đi<br />
Hawai được không?”<br />
“Dạ được. Đi ngày nào bác? Vé khứ hồi,<br />
phải không?”<br />
“Đi càng sớm càng tốt. Vé một chiều.”<br />
Khẩn cấp thật, chiếc vé không đường về.<br />
Tôi vào mạng liền và 15 phút sau báo cho<br />
bác biết các chuyến bay đi Hawai trong hai<br />
ngày sắp tới giá một chiều hơn 1000 đồng.<br />
Qua điện thoại, giọng bác sửng sốt: “Mắc<br />
quá, tưởng vài trăm!”<br />
Tôi không dám hỏi thêm, chỉ mách nước<br />
bác đến một văn phòng du lịch ở Phước<br />
Lộc Thọ, lầu 2. Họ có nhiều thông tin hơn.<br />
Hôm sau gặp bác ở lớp học, tôi hỏi liền:<br />
“Bác có mua được vé đi Hawai chưa?” Bác<br />
hớn hở:<br />
“Được rồi. Hôm qua vừa nói chuyện với cô<br />
xong tôi thay quần áo đến văn phòng du<br />
lịch liền. Người ta tìm cho tôi một vé đi<br />
Hawai ngày mùng 3 Tết, giá 310 đồng.”<br />
Tôi mừng cho bác và hơi ngượng vì “tài”<br />
lùng vé của mình. Bác gạt phăng: “Có sao<br />
đâu. Cám ơn cô đã giới thiệu chỗ mua vé.”<br />
Rồi bác loay hoay móc từ bọc ra một chùm<br />
bưởi ba trái nhỏ, có lá xanh tươi. “Biếu cô<br />
mấy trái bưởi của vườn nhà chủ. Trái mùa<br />
đầu tiên, tui không biết nó chua ngọt ra<br />
sao. Mới hái đó cô.” Nói thêm dăm ba câu<br />
nữa, bác lại nói “Bưởi mùa đầu, lỡ chua cô<br />
đừng buồn nha.”<br />
Chưa đến giờ học, bác kể lể chuyện đi<br />
Hawai của đứa con gái. Một người bạn kêu<br />
nó đi gấp vì tiệm nail ở đó đang cần người<br />
những ngày Tết. Tính ra một ngày được<br />
100 đồng, một tháng được 3000 đồng. Chủ<br />
bao ăn uống và chổ ở. Kể tới đây bác hạ<br />
giọng nói : “Nói thiệt với cô, mua vé máy<br />
bay cho nó xong, cả nhà chỉ còn 100 đồng.<br />
Tui đưa nó năm chục để đóng tiền hành lý<br />
và tiền xe từ phi trường. Tui giữ năm chục<br />
đợi đến ngày đóng tiền điện nước.”<br />
Không nghe bác nhắc tới tiền ăn.<br />
Tối giao thừa, tôi vừa bầy chùm bưởi của<br />
bác vào mâm cúng đón ông bà vừa cầu<br />
mong bưởi ngọt để bác đừng áy náy.<br />
Sau Tết bác lại đến lớp sớm bét, ngồi ôn<br />
bài ngoài hành lang. Tội nghiệp bác phải<br />
quay lại với kiếp xe “bớt”; chắc bác nhớ<br />
con gái dữ. Tôi hỏi thăm bác: “Con gái bác<br />
đi làm chưa?” “Chưa cô ơi, nó nói bà chủ<br />
chưa sắp xếp.” Tự nhiên tôi thấy lo trong<br />
bụng, nhưng hình như bác vững tâm lắm.<br />
Bác nói: “Hôm qua nó gọi về, tui dặn nó<br />
kiêng ngày mùng 5, làm trễ một ngày cũng<br />
được.”<br />
Tối hôm đó tôi soạn trái cây ngày Tết, chợt<br />
thấy mấy trái bưởi của bác. Vừa định bổ ra<br />
ăn thử một trái thì em tôi cản liền “Đừng<br />
ăn, em đã thử, chua len lét. Em phải bỏ<br />
đi!” Tôi nhìn trái bưởi trong tay, thầm<br />
trách: “Sao mày chua, sao mày không<br />
ngọt?” Tôi tần ngần nhớ đến một trăm<br />
đồng cuối cùng của bác, nhớ đến năm trăm<br />
đồng mất toi cho DMV (department of<br />
motorized vehicles) và ba trăm tiền vé máy<br />
bay cho người con gái đi xa mưu sống.<br />
Cuộc đời đã chua, sao bưởi nỡ lòng nào<br />
còn chua hơn?<br />
Hai ngày sau gặp bác ở lớp học, tôi vẫn<br />
đeo đuổi câu chuyện “Con gái bác đi làm<br />
chưa, bác?” Bác vừa ngồi xuống ghế vừa<br />
57
thở dài: “Nó về nhà rồi cô ơi. Bữa nay nó<br />
chở tui đi học.” Bác kể là người chủ tiệm<br />
chỉ mướn một người nhưng kêu hai người<br />
phòng hờ. Đứa con gái bay đến thì cũng có<br />
người khác đến. Người kia được chọn, nó<br />
phải đi về. Tôi nghe lòng chua chát, nhưng<br />
bác điềm tĩnh kể tiếp : “Người ta cũng tử<br />
tế, mua vé cho nó về. Trước khi về còn chở<br />
nó đi một vòng cho biết Hawai.” Tôi lắng<br />
nghe, vẫn không có lời trách móc nào kế<br />
tiếp.<br />
Chiều hôm ấy về nhà, mắt tôi lại vô tình<br />
trông thấy hai trái bưởi chua còn lại trong<br />
rổ trái cây. Tự nhiên tôi đùng đùng muốn<br />
“thanh toán” cái của chua lét này. Hai trái<br />
mọng nước vắt được một ly lớn. Tôi nếm<br />
thử, nước bưởi chua gắt và có vị đắng. Tôi<br />
vùng vằng bỏ thêm ba muỗng đường.<br />
Nước bưởi bây giờ chua, đắng và ngọt. Tôi<br />
sớt cho đứa cháu gái một ly nhỏ, còn lại tôi<br />
nhắm mắt uống một hơi. Vị chua đắng<br />
ngọt đọng trên lưỡi hồi lâu.<br />
Hai hôm sau bác đi học, giọng chào<br />
“morning, cô” vẫn điềm tĩnh như bình<br />
thường. Nhưng sau đó bác ngồi xuống ghế,<br />
nói liền: “Cô ơi, chuyện buồn gì cũng kể<br />
cho cô nghe, hôm nay tôi có chuyện vui<br />
nè.” Tôi cũng bắt chước giọng điềm tĩnh<br />
của bác: “Vậy hả bác, chuyện vui gì ạ?”<br />
“Hôm trước Tết đứa con ở Việt Nam gọi<br />
qua. Nó trách sao để chị phải đi làm xa.<br />
Tui nói “má kẹt tiền quá con à.” Nó suy<br />
nghĩ vài bữa, hôm qua mới gọi lại nói “Má,<br />
con gửi má hai ngàn đồng nha. Con nói<br />
anh Hai ký check cho má trước, con<br />
chuyển tiền sau.” (Anh Hai ở miền Bắc<br />
nước Mỹ)<br />
Bác ngưng lời kể, hít một hơi dài: “Mừng<br />
quá, cô ơi!”<br />
Nhìn khuôn mặt hằn nét vui buồn của bác<br />
tôi lại nhớ đế<br />
phong trần. Trần gian, quả như ông nói,<br />
sầu vui tiếp nối. Tôi yêu mến trần gian vì ở<br />
đó có những người hứng nhận chuyện vui<br />
sầu mà không khởi tâm hờn giận.<br />
DKK<br />
Ông lão nghèo ở Huế<br />
Một hôm đang lang thang đi mua sắm ở<br />
một đường phố ở Huế, tôi bỗng nghe: "Cô<br />
ơi cho bác vài nghìn bác vá bánh xe đạp<br />
bên kia đường, bác nghèo quá không có<br />
đồng xu nào để sửa xe!". Mới đầu thấy khó<br />
chịu, vì chắc thấy mặt Việt kiều lại bị xin<br />
tiền. Lúc quay laị, thì thấy một ông cụ tóc<br />
bạc phơ, quần áo luộm thuộm, xách chiếc<br />
xe đạp cũ kỹ, bánh xe sau xẹp lép. Tôi<br />
không thích bị xin tiền, nhưng lại buột<br />
miệng nói: "Thì bác cứ đem xe qua bên kia<br />
sửa xem sao". Trong lúc thợ sửa vá bánh<br />
xe, tôi ngồi bệt bên lề đường hỏi han tình<br />
cảnh của ông cụ này. Bánh xe đã vá xong,<br />
tôi trả tiền cho thợ sửa xe, và ông già cứ<br />
chắp tay cám ơn tôi rối rít và không hề xin<br />
thêm một đồng xu nào!<br />
Nhìn theo cụ già gầy gò đạp chiếc xe đạp<br />
cũ kỹ, kót két, trên đường phố bụi mờ của<br />
thành phố Huế, tôi không thể nào không<br />
thương xót cho một mảnh đời khốn khổ.<br />
MĐ<br />
58
Họa thơ<br />
Ngập ngừng<br />
Em cứ hẹn nhưng em đừng đến nhé!<br />
Tôi sẽ trách – cố nhiên, nhưng rất nhẹ<br />
Nếu trót đi, em hãy gắng quay về…<br />
Tình mất vui khi đã vẹn câu thề<br />
Ðời chỉ đẹp những khi còn dang dở<br />
Thư viết đừng xong, thuyền trôi chớ đỗ<br />
Cho nghìn sau… lơ lửng… với nghìn xưa…<br />
Lỡ Hẹn<br />
Hồ Dzếnh<br />
Em biết không chiều qua em lỡ hẹn<br />
Anh buồn tênh ngồi đếm lá vàng rơi<br />
Xuân ấm êm sao lá úa chơi vơi<br />
Hay tại lá sầu em khi hẹn lỡ<br />
Em cứ vô tình đi đừng đến nhé<br />
Để anh làm thơ trách kẻ hay quên<br />
Đời vẫn vui khi hẹn ước không nên<br />
Anh tự dối lòng thôi vì yếu đuối...<br />
Chàng Ếch họa thơ Hồ Dzếnh<br />
Những giọt lệ<br />
Trời hỡi bao giờ tôi chết đi<br />
Bao giờ tôi hết được yêu vì<br />
Bao giờ mặt nhật tan thành máu<br />
Và khối lòng tôi cứng tơ si<br />
Họ đã đi rồi, khôn níu lại<br />
Lòng thương chưa đã, mến chưa bưa<br />
Người đi một nửa hồn tôi mất<br />
Một nửa hồn tôi bỗng dại khờ…<br />
Hàn Mặc Tử<br />
Nửa dấu lệ đầy<br />
Nửa dấu lệ đầy<br />
Người đi nỡ lấy nửa hồn tôi<br />
Để lại cho ai trái tim côi<br />
Vỡ muôn ngàn mảnh nhưng còn đấy<br />
Một mảnh trọn ghi mối tình ngây<br />
Còn mỗi mình ai nửa dại khờ<br />
Gửi mây nửa dấu lệ vừa khô<br />
Nhặt gom từng mảnh tim xa xót<br />
Một nửa hồn đau đến bao giờ....<br />
Chàng Ếch hoạ thơ Hàn Mặc Tử<br />
59
Thơ Xuân Diệu<br />
Phải Nói<br />
Xuân Diệu<br />
"Yêu tha thiết, thế vẫn còn chưa đủ ?<br />
Anh tham lam, anh đòi hỏi quá nhiều.<br />
Anh biết rồi, em đã nói em yêu ;<br />
Sao vẫn muốn nhắc mọi lời đã cũ ? "<br />
- Yêu tha thiết, thế vẫn còn chưa đủ,<br />
Nếu em yêu mà chỉ để trong lòng ;<br />
Không tỏ hay, yêu mến cũng là không.<br />
Và sắc đẹp chỉ làm bằng cẩm thạch.<br />
Anh thèm muốn vô biên và tuyệt đích,<br />
Em biết không? Anh tìm kiếm em hoài.<br />
Sự thật ngày nay không thật đến ngày mai...<br />
Thì ân ái có bao giờ lại cũ ?<br />
Yêu tha thiết, thế vẫn còn chưa đủ,<br />
Phải nói yêu, trăm bận đến nghìn lần ;<br />
Phải mặn nồng cho mãi mãi đêm xuân,<br />
Đem chim bướm thả trong vườn tình ái.<br />
Em phải nói, phải nói, và phải nói<br />
Bằng lời riêng nơi cuối mắt, đầu mày,<br />
Bằng nét vui, bằng vẻ thẹn, chiều say,<br />
Bằng đầu ngả, bằng miệng cười, tay riết,<br />
Bằng im lặng, bằng chi anh có biết !<br />
Cốt nhất là em chớ lạnh như đồng,<br />
Chớ thản nhiên bên một kẻ cháy lòng,<br />
Chớ yên ổn như mặt hồ nước ngủ.<br />
Yêu tha thiết, thế vẫn còn chưa đủ.<br />
Le poète Xuân Diệu (1916-1985), poète de l'amour, se fit connaître par son recueil Thơ, Thơ<br />
publié en 1938 (Poésie, poésie) et introduisit <strong>un</strong>e forme de prose poétique dans Phấn Thông<br />
Vàng, publié en 1939 sous le titre Pollen doré du pin.<br />
Dans <strong>un</strong>e conférence donnée à l’Université de Paris VII, le 19 octobre1981, Xuân Diêu a fait<br />
part du succès des traductions dans son adolescence : « Dans les années 1920, pendant qu’en<br />
France, après la Première Guerre mondiale, vous a<strong>vie</strong>z le mouvement Dada et le Surréalisme,<br />
chez nous, au Vietnam, mes grands aînés qui avaient vingt ans, commençaient à aimer les<br />
Méditations de <strong>La</strong>martine et récitaient par cœur, avec ivresse, les strophes traduites du <strong>La</strong>c, du<br />
terrible beau <strong>La</strong>c :<br />
« Ainsi, toujours poussés vers de nouveaux rivages, dans la nuit éternelle emportés sans<br />
retour… » : Ừ, rồi cứ trôi đi mãi, trong đêm trường trở lại được nao…».<br />
60
Chuchotement des anges<br />
Confiance<br />
Aie confiance en toi-même<br />
Confiance en tes convictions<br />
Confiance en la Lumière<br />
Lumière de l'équilibre<br />
Lumière de ta Réalisation<br />
Garde la Foi<br />
Foi en ta Conscience<br />
incarnée en ta Sagesse<br />
Sagesse au-delà de toutes<br />
choses<br />
Aie le courage de choisir<br />
et la volonté de matérialiser<br />
la plus haute version de toi-<br />
même<br />
sur le chemin de l'évolution.<br />
TUY-nGA (été 2008)<br />
Paix et Réconciliation<br />
Retrouve<br />
la Paix en toi-même<br />
Accepte<br />
la Réconciliation avec toi-même<br />
Regarde-toi<br />
avec le Regard de l'Amour<br />
celui que la mère porte à son<br />
enfant<br />
N'oublie pas<br />
que tu es Paix<br />
Amour et PArole du Cœur<br />
Réconcilie-toi<br />
avec ton état originel<br />
et toutes les mémoires<br />
contenues en tes cellules<br />
Réconcilie-toi<br />
avec ce que tu es, as été<br />
et ce que tu seras<br />
pour t'engager<br />
sur le chemin d'auto-guérison.<br />
61
J'utilise l'art comme moyen d'expression du non-manif<strong>est</strong>é dans le manif<strong>est</strong>é, dans la quête de<br />
l'Unité d'<strong>un</strong> Esprit qui pénètre TOUT sous les multiples expressions de la Vie.<br />
Un tracé fermé sans soulever la pointe du stylo. Le point d'arrivée rejoint toujours le point de<br />
départ. Un retour inévitable à la Source de toute d<strong>est</strong>inée humaine.<br />
Des traits, des lignes, des boucles, des ronds ... traversent, séparent ou <strong>un</strong>issent les espaces<br />
limités par ce tracé. Autant d'événements joyeux, tristes, agréables, désagréables… qui<br />
<strong>vie</strong>nnent agrémenter toute <strong>vie</strong> dans notre monde de dualités.<br />
Enfin, c'<strong>est</strong> <strong>un</strong> gribouillis à la portée de tous, fait largement constaté lors des ateliers proposés<br />
à <strong>un</strong> public de tout âge (à partir de 5 ans), qu'il soit bien portant ou malade (Alzheimer,<br />
maladies mentales…).<br />
Tuý Nga<br />
62
Depuis mon départ pour la France en<br />
1977, c’<strong>est</strong> la première fois que je retourne au<br />
pays natal afin de fêter et de revivre le TÊT.<br />
Arrivée à Saigon, la veille de ce fameux jour,<br />
je suis tout de suite allée au marché central et<br />
je suis très étonnée et à la fois déçue de ne plus<br />
voir les étals de fruits ou de marchandises, ni<br />
les petites échoppes construites autour de<br />
celui-ci comme c’était du temps de mon<br />
enfance ; tout au long de la «rue Catinat »<br />
plutôt Nguyễn Huệ et Lê Lợi maintenant, il n’y<br />
a plus de multitudes de fleurs vendues sur les<br />
trottoirs où les derniers clients se précipitaient<br />
avec empressement, à la recherche d’<strong>un</strong> beau "<br />
Mai "ou d’<strong>un</strong> couple de chrysanthèmes.<br />
Déjà à midi, tous les commerces<br />
commencent à fermer : les employés du<br />
marché de Bến Thanh veulent rentrer chez eux<br />
en toute hâte pour les préparatifs du NOUVEL<br />
AN. Je les comprends mais encore <strong>un</strong>e fois<br />
étonnée et déçue…..car ce n’était pas comme<br />
cela dans le temps !!!<br />
Mais à ce moment précis, moi aussi, j'ai eu ce<br />
même désir : rejoindre mes proches au plus<br />
vite et revivre avec eux ces instants de<br />
bonheur.<br />
Cependant <strong>un</strong>e obligation me retient encore à<br />
l’hôtel...et j’attends l’arrivée du TÊT " Lễ giao<br />
thừa " en tant que touriste car je suis " seule "<br />
loin de ma famille.<br />
Je me fais belle, je déguste <strong>un</strong> bon<br />
repas, j’attends les feux d’artifice sur la<br />
terrasse d’<strong>un</strong> hôtel luxueux, mais rien ne peut<br />
remplacer ma famille, mes petits-neveux et je<br />
remémore mes souvenirs...<br />
<strong>La</strong> fête du TÊT démarre réellement le<br />
soir. Toute la famille se ré<strong>un</strong>it pour aller à la<br />
Pagode où parfois sont déposées les cendres<br />
des Parents ou des Ancêtres. <strong>La</strong> tradition veut<br />
que les ESPRITS des ANCÊTRES re<strong>vie</strong>nnent<br />
<strong>La</strong> Fête du TÊT 2011<br />
pour la nouvelle année pendant les trois<br />
premiers jours. Ils nous observent, il faut donc<br />
« être irréprochable ».<br />
Superstitieux ou pas, tout<br />
VIETNAMIEN doit respecter la tradition afin<br />
d’apporter Bonheur, Chance et Prospérité dans<br />
la famille ... <strong>La</strong> personne qui franchit, la<br />
première, le seuil de la maison, sera la<br />
personne qui doit porter <strong>un</strong> nom chanceux.<br />
Cette journée se passe sous le signe des<br />
symboles qui feront que l'année à venir sera<br />
<strong>un</strong>e bonne année. Chaque petit événement sera<br />
interprété et pourra être de bon ou de mauvais<br />
augure.<br />
Je me revoyais avec mes parents, mon<br />
frère, autour d’<strong>un</strong>e table garnie de bánh chưng<br />
et de fruits confits. Nous attendions l’heure de<br />
passage à la nouvelle année avec joie et<br />
bonheur.<br />
A minuit, le beau spectacle des feux<br />
d’artifice me ramène à la réalité : je me sens<br />
vraiment seule parmi cette foule si dense qu’on<br />
a du mal à se frayer <strong>un</strong> chemin dans ce<br />
capharnaüm de voitures, de motos….<br />
Le lendemain, je découvre enfin le<br />
« Saigon d’aujourd’hui » où les rues<br />
principales, les vitrines des grands magasins<br />
sont décorées de lampions, de fleurs. C’<strong>est</strong> très<br />
beau certes, mais cette décoration ne me fait<br />
pas frémir, elle n’<strong>est</strong> plus comme avant ... elle<br />
n’<strong>est</strong> plus celle du temps jadis ...<br />
Elle n’<strong>est</strong> plus celle de mon enfance !....<br />
Denise Trần Huệ D<strong>un</strong>g<br />
63
Les thèmes de la peinture orientale traditionnelle<br />
<strong>La</strong> beauté dans la peinture orientale ne pro<strong>vie</strong>nt pas <strong>un</strong>iquement de rapports entre les traits et le<br />
caractère dominant de l’ensemble, des rapports entre les formes et les couleurs, mais aussi de<br />
l’inspiration qui a suscité l’œuvre.<br />
Le sujet choisi n’<strong>est</strong> pas essentiellement <strong>un</strong>e copie ou <strong>un</strong>e interprétation de la nature. Il <strong>est</strong> animé d’<strong>un</strong><br />
rythme vivant qui lui <strong>est</strong> propre.<br />
Parmi les nombreux courants de pensées philosophiques qui ont influencé la peinture orientale, le<br />
Confucianisme, le Taoïsme et le Bouddhisme sont les plus connus.<br />
Le courant confucianiste, édifiant et moralisateur, <strong>est</strong> basé principalement sur l’Homme. Les sujets les<br />
plus souvent traités sont les portraits des grands hommes d’autrefois, les illustrations d’événements<br />
historiques ou de livres classiques, décrivant l’Homme dans ses rapports avec les autres et avec le<br />
monde qui l’entoure.<br />
Le courant taoïste, mystique et poétique, empreint de merveilleux et de magie, donne naissance au<br />
« Paysage chinois ».<br />
Le peuple asiatique a <strong>un</strong>e passion pour la nature, <strong>un</strong>e adoration pour les fleurs. Pénétré de cet amour<br />
inné, l’artiste oriental préfère expliquer ses émotions non directement, mais par allusion, sous<br />
l’apparence de la fleur ou de l’oiseau. Il empr<strong>un</strong>te les milles facettes de la beauté de la nature pour<br />
ouvrir à la lumière son cœur le plus secret, pour révéler ses intuitions et ses pulsions qui ont trop de<br />
profondeur et de pudeur pour s’exprimer.<br />
Ainsi la fleur du cerisier <strong>est</strong> l’emblème classique d’<strong>un</strong>e <strong>vie</strong> de héros, le lotus le sujet d’<strong>un</strong>e ardente<br />
contemplation, non pas comme attribut sacré mais comme possédant en lui-même <strong>un</strong>e <strong>vie</strong> parfaite.<br />
Jaillissant de la boue et de la vase, le lotus déploie dans la lumière le trésor de sa pureté native, audessus<br />
de l’eau dont il <strong>est</strong> issu. Le lotus <strong>est</strong> aussi le symbole de la pureté et de la loyauté. Il <strong>est</strong> la fleur<br />
qu’on associe à Bouddha. L’iris et l’orchidée sont les symboles de la victoire. Ils font partie des<br />
plantes précieuses symbolisant les quatre saisons.<br />
Le bourgeon du pr<strong>un</strong>ier ou du bambou représente l’hiver<br />
<strong>La</strong> fleur de pêcher représente le printemps<br />
Le chrysanthème représente l’automne<br />
L’orchidée, l’iris représentent l’été<br />
Le taoïsme insiste aussi sur la passivité du féminin qui agit sur le masculin, sur la douceur de l’eau qui<br />
ronge la pierre la plus dure, sur l’utilité du vide. « L’eau, dit <strong>La</strong>o-Tseu, <strong>est</strong> la plus molle des choses et<br />
pourtant elle triomphe des plus fortes et des plus résistantes »<br />
L’idée de l’eau <strong>est</strong> reprise par le bouddhisme. Le bouddhisme propose à l’homme l’immortalité de<br />
son âme en échange d’<strong>un</strong>e <strong>vie</strong> vertueuse selon les lignes d’<strong>un</strong>e foi simple, obéissant à l’esprit de<br />
sacrifice et à <strong>un</strong> idéal de paix. L’âme qui s’identifie aux caprices du vent, aux mouvements du nuage et<br />
de la brume, sans cesse changeante, prend la forme symbolique du Dragon. Le Dragon s’associe aux<br />
64
formes de l’élément Eau, des orages, de la pluie, des cascades. Doué de ce pouvoir de fluidité, le<br />
Dragon <strong>est</strong> le symbole de l’infini.<br />
Mais c’<strong>est</strong> avant tout l’image de Kouan-Yin, personnification de la Miséricorde et de la Bonté qui<br />
nous <strong>vie</strong>nt à l’esprit quand nous évoquons l’Art bouddhique. Ainsi le Bouddhisme nous a laissé <strong>un</strong>e<br />
empreinte permanente sur la totalité de la <strong>vie</strong>, sur les coutumes, sur la culture et sur les arts.<br />
Comme nous l’avons vu, les idées philosophiques et les traditions littéraires jouent <strong>un</strong> grand rôle dans<br />
l’art d’Extrême-Orient. Pour s’harmoniser avec ces coutumes et ces conceptions, l’œuvre du peintre<br />
doit présenter <strong>un</strong> aspect léger provenant à la fois du thème choisi, de la matière et du procédé employé.<br />
Dans la peinture traditionnelle sur soie, l’artiste respecte le principe de la composition qui <strong>est</strong><br />
l’asymétrie, l’imparfait, l’incomplet, tout en tenant compte des propriétés de la soie et des<br />
contingences d’application de la peinture à l’eau.<br />
Dans la peinture comme dans l’<strong>un</strong>ivers, sans le vide, les souffles ne circulent pas. Le vide s’introduit<br />
dans la composition sous la forme de brume, des nuages, de l’eau, du ciel, d’ouverture vers le<br />
lointain…<br />
Au moyen de ce vide l’artiste exprime son sentiment de l’invisible dans lequel baignent les choses. Le<br />
vide évoque la sérénité, le calme, le silence, la distance, la profondeur…<br />
Il <strong>est</strong> aussi l’espace d’évasion, de méditation, de rêve qui invite le spectateur à pénétrer dans <strong>un</strong><br />
<strong>un</strong>ivers nouveau plus riche en émotions et en imagination que le monde réel.<br />
En Extrême-Orient, la peinture <strong>est</strong> conditionnée par le pinceau, le lavis et le support. <strong>La</strong> soie fut à<br />
l’origine le premier support souple adopté en Chine pour l’écriture ; elle servit ultérieurement au<br />
développement de la calligraphie ou plus exactement à l’adoption du pinceau comme instrument<br />
d’écriture, puis de la peinture.<br />
<strong>La</strong> peinture sur soie <strong>est</strong> <strong>un</strong>e technique spécifique r<strong>est</strong>ée identique pendant des milliers d’années.<br />
C’était <strong>un</strong>e technique réservée au travail formel et réfléchi des peintres de la cour, s’apparentant à<br />
certains procédés manuels de teinture.<br />
Extrait de la « Peinture sur soie » de Denise Trần Huệ D<strong>un</strong>g, (éd. Piere Zech, Paris, 1991)<br />
Denise Trần Huệ D<strong>un</strong>g : <strong>est</strong> née à Cho Lon (Vietnam) en 1943 et était professeur de dessin<br />
académique, de décoration et de la technique traditionnelle sur soie dans les écoles au Vietnam de<br />
1969 à 1975 (Lycée Marie-Curie, Institution catholique Regina M<strong>un</strong>di, Ecole secondaire d’art<br />
décoratif, Ecole Nationale Supérieure des Beaux Arts).<br />
Diplômée de fin d’études supérieures des Beaux-Arts à Saigon en 1968, diplômée d’études<br />
approfondies d’arts plastiques (DEA) à Paris en 1983, elle avait perfectionné la technique de la<br />
peinture traditionnelle sur soie au Japon en 1968 et avait participé à de nombreuses expositions au<br />
Vietnam, en France, au Québec et aux Etats Unis. Elle réside à Paris depuis 1977.<br />
Voici certaines de ses œuvres.<br />
65
<strong>La</strong> peinture sur soie de D. Trân Huê D<strong>un</strong>g<br />
Le lotus<br />
Les frangipaniers<br />
Les pivoines<br />
Les nénuphars<br />
66
English poems Shadow<br />
Where I am from…<br />
Shadow on the silent wall<br />
Mirror of the empty past<br />
Reflection of loneliness<br />
Reflection of love...<br />
Clouds in my naked heart<br />
The day I become dust<br />
Cycle of eternal pain<br />
Tears on your velvet touch...<br />
Winter warms my sorrow<br />
Soft as your crazy lips<br />
Autumn has fallen<br />
Like a ghost astray...<br />
I am from the crack of dawn<br />
Hurting my jaw with a long yawn<br />
Wondering why I have to rise<br />
To face the day with such a price<br />
I am from the coffee and scone<br />
Before stepping into the war zone<br />
Savoring the last moment of peace<br />
Before they chew me into pieces<br />
Texas Frog (tormented by a certain Irish California blonde)<br />
I am from the desk behind the window<br />
With nothing but a computer to show<br />
As my eyes see double and triple<br />
I remember my age just... quintupled<br />
I am from the crawling traffic<br />
Asking myself what is more tragic<br />
Wasting my life in a dreadful job<br />
Or being robbed by the mob<br />
I am from the modern woman<br />
Who better not depends on her man<br />
For all the debts that we collect<br />
It takes two to write the checks<br />
I am from the aspiring retiree<br />
Watching her 401K flee<br />
Losing yet another year of hope<br />
To ever reach the end of the rope<br />
I am from the self-made prison<br />
Doing labor through all seasons<br />
Beneath the power blouse and v<strong>est</strong><br />
Is blue stripe, could you have guessed?<br />
I am from burst of frustrations<br />
Followed with long desperation<br />
When will my sentence end<br />
So I can smell the freedom's scent<br />
I am from the day dream of life<br />
Wishing to be just a housewife<br />
Just one morning let me sleep late<br />
And not have to ponder over my fate...<br />
Tuyết Ngọc<br />
67
Anh Không Cần Ngày Valentine<br />
Đặng Vũ Chấn (sáng tác và phổ nhạc)<br />
Anh không cần ngày Valentine<br />
Khi có em bên anh hằng ngày<br />
Anh không cần ngày Valentine<br />
Khi trái tim không ôm một ai<br />
Ngoài hình em<br />
Anh không cần ngày Valentine<br />
Khi chúng ta yêu nhau trọn đời<br />
Anh không cần ngày Valentine<br />
Hạnh phúc ta đong đầy không vơi<br />
Còn dầy thêm<br />
Em ơi<br />
Cần chi ngày Valentines cho giống tình thường<br />
Đôi ta<br />
Cần chi ngày Valentines mới nói yêu đương<br />
Em ơi,<br />
Tình ta mở ra mang đi tô thắm quê hương<br />
Đôi ta<br />
Cùng dân Việt vươn lên qua v<strong>un</strong> đắp tình thương<br />
Nhưng anh mượn ngày Valentine<br />
Để cám ơn em yêu mặn nồng<br />
Nhưng anh mượn ngày Valentine<br />
Xin lỗi em khi em chờ mong<br />
Anh họp xa<br />
Anh xin mượn ngày Valentine<br />
Xin lỗi em khi em buồn lòng<br />
Anh xin mượn ngày Valentine<br />
Để cám ơn em không ngừng trông<br />
Gia đình ta<br />
Anh xin mượn ngày Valentine<br />
Để cám ơn em ban niềm vui<br />
Mình ch<strong>un</strong>g đôi<br />
Anh xin mượn ngày Valentine<br />
Để cám ơn em ban niềm vui<br />
Anh… Yêu… Em….<br />
68
Giấc mơ hồi hương Đặng Vũ Chấn<br />
Rồi mai, đất nước ta sẽ hội nhập vào luồng chính<br />
của thế giới dân chủ văn minh. Lúc ấy, những rào<br />
cản trong cơ chế chính trị đã được gỡ bỏ, và nhân<br />
dân sẽ thực thi quyền của mình để quyết định vận<br />
mạng của đất nước. Lúc ấy, chính quyền do người<br />
dân lựa chọn sẽ đóng vai trò của một chất xúc tác,<br />
điều hòa, tạo điều kiện thuận lợi cho nhân dân phát<br />
huy sức sống mãnh liệt của mình để tân hưng đất<br />
nước. Lúc ấy, sự phát triển của Việt Nam sẽ không<br />
còn bị giới hạn bởi một Ðảng và nhà Nước độc<br />
quyền cùng với ý thức hệ lỗi thời nữa, mà chỉ bị hạn<br />
chế bởi chính trí tuệ và khả năng canh tân của dân<br />
tộc mình.<br />
Trong giai đoạn đầu tân hưng đó, nước Việt ta sẽ<br />
vừa có những khó khăn và thuận lợi cơ bản như<br />
sau:<br />
*Thuận lợi thứ nhất là sức sống trẻ. Hiện nay hơn<br />
phân nửa dân số Việt Nam là thành phần từ 30 tuổi<br />
trở xuống. Sức sống năng động này đang cần<br />
những điều kiện và môi trường tích cực để bừng lên<br />
xây dựng đất nước, thay vì lãng phí năng lực trong<br />
những sinh hoạt đồi trụy trác táng, đua xe bạt<br />
mạng.<br />
Thuận lợi thứ hai là dân ta đã được tôi luyện trong<br />
những hoàn cảnh khó khăn khắc nghiệt, từ đó khắc<br />
phục vươn lên sống còn. Sự thông minh, linh động<br />
thích ứng này cũng đang cần được điều hướng để<br />
cùng nhau xây dựng cái ch<strong>un</strong>g và thăng tiến nhân<br />
trong sự hài hòa với môi trường và tập thể ch<strong>un</strong>g<br />
quanh.<br />
Thuận lợi thứ ba là nguồn tài chánh và nhân lực từ<br />
các cộng đồng người Việt ở nước ngoài, đã nhờ<br />
môi trường tự do dân chủ pháp trị mà phát triển<br />
vượt bực. Những chuyên viên Việt Nam ở nước<br />
ngoài, tuỳ theo điều kiện, sẽ sẵn sàng mang kinh<br />
nghiệm làm việc và kiến năng được đào tạo từ các<br />
nước tiên tiến về đóng góp cho đất nước.<br />
*Song song với các thuận lợi trên là những khó<br />
khăn. Khó khăn thứ nhất là vì luôn luôn phải đấu<br />
tranh sinh tồn trong hoàn cảnh bấp bênh, từ chiến<br />
tranh loạn lạc sang tới thời kỳ bao cấp ngăn sông<br />
cấm chợ, phải chạy miếng ăn từng ngày ; qua tới<br />
thời đổi mới kinh tế thì phải lo chụp giựt cơ hội làm<br />
ăn, trước khi nhà nước đổi ý, đổi luật, nên dân ta đã<br />
tiêm nhiễm thói quen làm ăn theo tinh thần "ăn sổi”,<br />
lo việc trước mặt mà không để ý tới hậu quả tương<br />
lai lâu dài.<br />
Thêm vào đó tệ nạn tham nhũng và sự mất niềm tin<br />
vào hệ thống luật pháp, mà người dân cho là chỉ<br />
phục vụ giai cấp lãnh đạo, đang tập cho dân ta<br />
nhiễm thói quen coi thường luật pháp quốc gia,<br />
thậm chí còn tìm cách qua mặt luật pháp. Thói quen<br />
này dễ đưa tới những di hại về văn hóa đạo đức xã<br />
hội, môi trường, môi sinh trên đường dài, mà một<br />
nước Việt tân hưng phải đối phó.<br />
Ngoài ra sau những năm dài đấu tranh ý thức hệ,<br />
sống dưới một chế độ luôn đề cao hận thù đấu<br />
tranh, kỳ thị giai cấp, luôn đề cao cảnh giác, nghi<br />
ngờ những thế lực gọi là “thù địch” ; trường trực<br />
nuôi dưỡng sự sợ hãi bị tố khổ trù dập, cùng cái<br />
nhìn nhất nguyên độc quyền ; nhân dân ta dễ mất đi<br />
niềm tin vào nhau, nhiễm tinh thần phân hóa cục<br />
bộ, có thể ảnh hưởng tiêu cực trên sự đại đoàn kết<br />
dân tộc. Xác xuất chia rẽ phe nhóm cục bộ càng dễ<br />
xẩy ra sau này, khi người Việt nước ngoài đổ về<br />
giúp nước, mang theo những ảnh hưởng khác nhau<br />
từ Mỹ hay Pháp hay Ðức, Nhật, Úc v.v... so với nội<br />
địa.<br />
69
Ðể đối phó với những nan đề trên, nước Việt tân<br />
hưng cần ưu tiên tiến hành hai hướng sau:<br />
*Thứ nhất, củng cố và hoàn thiện một cơ chế chính<br />
trị và môi trường dân chủ pháp trị để xây dựng lại<br />
niềm tin của nhân dân vào luật pháp và chế độ. Khi<br />
nhân dân thấy có cơ chế chính trị và luật pháp vững<br />
chắc, thực sự bảo vệ mình thay vì phục vụ giai cấp<br />
lãnh đạo, bảo đảm cho người dân điều kiện có thể<br />
chọn lựa lãnh đạo và sa thải chính quyền bất xứng<br />
đi ngược lại quyền lợi nhân dân qua bầu cử định kỳ,<br />
dân sẽ thấy nhu cầu phải tôn trọng luật pháp và yên<br />
tâm lo nghĩ tới tương lai dài hạn. Cơ chế chính trị<br />
này được thể hiện qua một bản hiến pháp tối cao<br />
mà không một ai hay một tập thể nào có thể chà<br />
đạp coi thường. Bản hiến pháp này ngăn cấm mọi<br />
sự độc quyền độc tôn lãnh đạo của bất cứ một<br />
Đảng hay cá nhân phe nhóm nào và quy định tam<br />
quyền phân lập, bảo đảm tính độc lập giữa nhà<br />
nước hành pháp, quốc hội lập pháp, và tòa án tư<br />
pháp. Ba ngành này sẽ kiểm soát nhau để tránh mọi<br />
sự lạm dụng chi phối dễ đưa đến tình trạng vừa đá<br />
bóng vừa thổi còi như Đảng CS hiện nay. Cơ chế<br />
chính trị cũng phải triệt để bảo đảm quyền tự do<br />
ngôn luận, để tối thiểu người dân có thể an toàn tri<br />
hô la làng khi bị ức hiếp hay thấy những sai trái của<br />
chính quyền, và có thể tự do thảo luận phê phán<br />
đúng sai. Nói ch<strong>un</strong>g cơ chế phải bảo đảm mọi<br />
quyền tự do quy định trong bản tuyên ngôn quốc tế<br />
nhân quyền, và các lực lượng vũ trang, bán vũ<br />
trang độc lập với mọi Đảng phái, chỉ mang sứ mạng<br />
duy nhất là bảo vệ lãnh thổ, bảo vệ hiến pháp và<br />
luật pháp quốc gia.<br />
Khi dân trí được nâng cao với kiến thức<br />
mở rộng, người dân sẽ thấy những khác<br />
biệt nhau là điều bình thường<br />
*Hướng thứ hai là đề cao phát huy tinh thần Hòa và<br />
Ðồng. Ðây là tinh thần đa nguyên, chấp nhận tôn<br />
trọng sự khác biệt và thuận hòa với nhau, để đồng<br />
lòng cùng nhau hướng tới lo việc ch<strong>un</strong>g. Có như thế<br />
thay vì phân hóa cục bộ, những khác biệt sẽ thành<br />
sự bổ túc tổng hợp, để đoàn kết cùng nhau đưa đất<br />
nước chóng đi lên hàng tiên tiến trên thế giới. Ðể<br />
phát huy tinh thần này, giáo dục sẽ là lãnh vực ưu<br />
tiên để nâng cao dân trí và xây dựng nơi những thế<br />
hệ tương lai một tư duy và phong cách của con<br />
người mới tự tin, khách quan khoa học và khai<br />
phóng. Khi dân trí được nâng cao với kiến thức mở<br />
rộng, người dân sẽ thấy những khác biệt nhau là<br />
điều bình thường, không những thế, còn cần thiết<br />
để cho đời sống được đa dạng, phong phú và ngày<br />
càng thăng tiến hơn. Thấy được sự khác biệt đa<br />
dạng là cần thiết, và tự tin vào tư thế đồng làm chủ<br />
thực sự, để chủ động quyết định vận mạng đất<br />
nước và hướng đi của xã hội, người dân sẽ càng<br />
cảm nhận nhu cầu phải cùng nhau trách nhiệm bảo<br />
vệ phát huy những giá trị tốt đẹp ch<strong>un</strong>g, và canh tân<br />
xã hội càng ngày càng tốt đẹp hơn.<br />
Những ưu tiên tiến hành kể trên nằm trong hai<br />
hướng Canh Tân Con Người và Canh Tân Môi<br />
Trường mà dân ta trong cũng như ngoài nước cần<br />
chuẩn bị điều kiện ngay từ bây giờ cho một Nước<br />
Việt Mới. Chuẩn bị như thế nào là câu hỏi thách đố<br />
của mỗi người chúng ta. ĐVC<br />
70
Áo dài Việt-Nam<br />
71
Áo dài Le Mur :<br />
ÁO DÀI (la t<strong>un</strong>ique traditionnelle <strong>vie</strong>tnamienne)<br />
Vào thập niên 1930 một họa sĩ tên Cát Tường, hay "Le Mur" là cách dịch sang tiếng Pháp đã thực hiện một cải<br />
cách quan trọng trên chiếc áo tứ thân để biến nó chỉ còn lại hai vạt trước và sau mà thôi. Vạt trước được họa sĩ<br />
nối dài chấm đất để tăng thêm dáng vẻ uyển chuyển trong bước đi đồng thời thân trên được may ôm sát theo<br />
những đường cong cơ thể người mặc tạo nên vẻ yêu kiều và gợi cảm rất độc đáo. Để tăng thêm vẻ nữ tính, hàng<br />
nút phía trước được dịch chuyển sang một chỗ mở áo dọc theo vai rồi chạy dọc theo một bên sườn. Tuy nhiên,<br />
áo dài Le Mur có nhiều biến cải mà nhiều người thời đó cho là "lai căng" thái quá, như áo may ráp vai, ráp tay<br />
phồng, cổ bồng hoặc cổ hở. Thêm nữa áo Le Mur mặc cho đúng mốt phải với quần xa tanh trắng, đi giày cao,<br />
một tay cắp ô và quàng vai thêm chiếc bóp đầm. Lối tân thời này đã bị một số dư luận khi đó tẩy chay và cho là<br />
"đĩ thõa" (như được phản ảnh không hề thiện cảm trong tác phẩm Số đỏ của Vũ Trọng Phụng).<br />
Áo dài Lê Phổ :<br />
Năm 1934, một họa sĩ khác là Lê Phổ bỏ bớt những nét lai căng, cứng cỏi của áo Le Mur, đồng thời đưa thêm<br />
các yếu tố dân tộc từ áo tứ thân, ngũ thân vào, tạo ra một kiểu áo vạt dài cổ kính, ôm sát thân người, trong khi<br />
hai vạt dưới được tự do bay lượn. Sự d<strong>un</strong>g hợp này quá hài hòa, vẹn vẻ giữa cái mới và cái cũ, được giới nữ thời<br />
đó hoan nghênh nhiệt liệt. Từ đây áo dài Việt Nam đã tìm được hình hài chuẩn mực của nó, và từ bấy đến nay dù<br />
trải bao thăng trầm, bao lần cách tân cách điệu, hình dạng chiếc áo dài về cơ bản vẫn giữ nguyên.<br />
Áo dài với tay « raglan » :<br />
Thập niên 1960 có nhà may D<strong>un</strong>g ở Dakao, Sài Gòn đưa ra kiểu may áo dài với cách ráp tay raglan (giác lăng).<br />
Cách ráp này đã giải quyết được vấn đề khó khăn nhất khi may áo dài: những nếp nhăn thường xuất hiện hai bên<br />
nách. Cách ráp này cải biến ở chỗ hàng nút cài được bố trí chạy từ dưới cổ xéo xuống nách, rồi kế đó chạy dọc<br />
một bên hông. Với cách ráp tay raglan làn vải được bo sít sao theo thân hình người mặc từ dưới nách đến lườn<br />
eo, khiến chiếc áo dài ôm khít từng đường cong của thân hình người phụ nữ, tạo thêm tính thẩm mỹ theo đánh<br />
giá của một số nhà thiết kế.<br />
Áo dài nam :<br />
Theo nhà biên khảo Trần Thị <strong>La</strong>i Hồng thì áo ngũ thân đi đôi với quần hai ống và khăn đội đầu cũng là quốc<br />
phục của phái nam. Các bà các cô dùng mầu sắc óng ả dịu mát trong khi đàn ông con trai chỉ dùng màu đen,<br />
trắng, hoặc lam thẫm. Suy cứ này có cơ sở vì từ chiếc áo dài ngũ thân trang trọng cho phụ nữ tỉnh thành chắc<br />
chắn phải tồn tại bên cạnh đó một thứ áo trang trọng cho giới nam để cân xứng. Tuy nhiên theo sắc dụ ban hành<br />
từ thời Chúa Nguyễn Vũ Vương thỉ sự quy định trang phục cho nam giới ít gò bó và thoáng hơn, "Thường phục<br />
thì đàn ông, đàn bà dùng áo cổ đứng ngắn tay, cửa ống tay hoặc rộng hoặc hẹp tùy tiện. Áo thì hai bên nách trở<br />
xuống phải khâu kín liền không cho xẻ mớ. Duy đàn ông không muốn mặc áo cổ tròn và hẹp tay cho tiện làm<br />
việc thì cũng được" (trích sắc dụ này). Từ thập niên 1930 trở đi mới xuất hiện áo dài nữ phục hai vạt, vậy về lý,<br />
áo dài nam phục hai vạt cũng phải xuất hiện khoảng thời gian đó.<br />
Một giả thuyết khác cho rằng từ khi Chúa Nguyễn Phúc Khoát ban hành sắc dụ về quốc phục đã xuất hiện lối ăn<br />
mặc theo cách Việt Nam ở phái nam cho khác biệt với lối ăn mặc của người khách trú. Cơ sở chính của cách tạo<br />
ra khác biệt là lối cài nút về bên trái thay vì bên phải giống như người Hoa kiều (theo sách Việt Nam Văn Hóa<br />
Sử, tác giả Đào Duy Anh, đã chú dẫn trên phần đầu mục Lịch Sử Áo Dài). Sự khác biệt thứ hai là trên chất liệu<br />
vải (thường bằng the mỏng, và mặc ra ngoài áo bà ba trắng, với phụ tùng lệ bộ kèm theo là khăn đóng (tức khăn<br />
vành cho nam). Có thể ngay từ đầu, "quốc phục sơ khai" của nam giới đã chỉ có hai vạt và được biến cách trên<br />
chiếc áo Tàu "nhà Thanh": dài gần tới gối và có đường xẻ hai bên từ hông trở xuống. Đến thập kỷ 1930 khi xuất<br />
hiện áo nữ với hai tà dài thì được thay đổi chút ít cho gần gũi chiếc áo dài nữ phục.<br />
Vậy nếu nói đến quốc phục truyền thống thì chính chiếc áo dài nữ phục mới đậm nét hơn, được quy định bởi<br />
những văn bản pháp quy (sắc dụ chúa Nguyễn Vũ Vương) và chuẩn mực ăn mặc rõ ràng hơn (chiếu chỉ quy định<br />
của vua Minh Mạng về trang phục hoàn chỉnh cho áo dài nữ phục). Do đó khi nói đến áo dài Việt Nam, người<br />
trong lẫn ngoài nước thường nghĩ đến chiếc áo dài nữ phục.<br />
72
Áo dài nam phục Việt Nam lại không có số phận may mắn như áo dài nữ phục. Ngày nay ta ít có dịp bắt gặp<br />
hình ảnh một thanh niên, thậm chí một ông cụ già Việt Nam, vận chiếc áo dài nam phục truyền thống. Áo dài<br />
nam phục chỉ còn xuất hiện tại những lễ hội mang đậm nét truyền thống Việt Nam.<br />
Trong thơ ca :<br />
Hình ảnh phụ nữ/con gái Việt Nam với chiếc áo dài truyền thống đã được nhiều nhà nghệ sĩ ghi lại, nổi bật nhất<br />
là trong thơ và nhạc. Bài thơ nổi tiếng về chiếc áo dài có thể kể là "Áo lụa Hà Đông" của Nguyên Sa, bài này<br />
được phổ nhạc thành một bài hát nổi tiếng và là cảm hứng cho một bộ phim điện ảnh cùng tên, với những câu:<br />
Nắng Sài Gòn anh đi mà chợt mát<br />
Bởi vì em mặc áo lụa Hà Đông...<br />
Bài "Tương tư" của Nguyên Sa cũng có đoạn ca ngợi chiếc áo dài:<br />
Có phải em mang trên áo bay<br />
Hai phần gió thổi, một phần mây<br />
Hay là em gói mây trong áo<br />
Rồi thở cho làn áo trắng bay<br />
"Ngày xưa Hoàng Thị" của Phạm Thiên Thư kể về chuyện tình thuở học sinh với cô gái họ Hoàng, cô xuất hiện<br />
trong bài với những nét phác họa:<br />
Áo tà nguyệt bạch<br />
Ôm nghiêng cặp sách<br />
Vai nhỏ tóc dài".<br />
Phạm Duy phổ nhạc bài này cũng không quên làm nổi bật hình ảnh áo dài khi sửa thành:<br />
Ôm nghiêng tập vở, tóc dài, tà áo vờn bay...<br />
Áo dài cũng in đậm nét trong những vần thơ nghịch ngợm của Nguyễn Tất Nhiên:<br />
Tháng giêng em áo dài trang nhã<br />
Tỉnh lỵ còn nguyên nét Việt Nam<br />
Đài các chân ngà ai bước khẽ<br />
Nguyện theo tà lụa cả phương Đông (Tháng giêng, chim)<br />
đưa em về dưới mưa/ áo dài sầu hai vạt/ khi chấm bùn lưa thưa... (Em hiền như Ma-soeur)<br />
Trong thơ Bùi Giáng, màu áo dài của ký ức được nâng lên thành huyền thoại:<br />
Biển dâu sực tỉnh giang hà<br />
Còn sơ nguyên mộng sau tà áo xanh (Áo xanh)<br />
Và có lẽ trong những vần thơ rất d<strong>un</strong>g dị sau đây của Huy Cận cũng có hình bóng của chiếc áo dài trắng nữ sinh:<br />
Áo trắng đơn sơ mộng trắng trong<br />
Hôm xưa em đến mắt như lòng<br />
Nở bừng ánh sáng em đi đến<br />
Gót ngọc dồn hương bước tỏa hồng (Áo trắng).<br />
Chiếc áo dài cũng phảng phất hay xuất hiện nhiều trong các ca khúc Việt Nam. Trong nhạc Trịnh Công Sơn có<br />
thể nhìn thấy khá nhiều. Theo hồi ký, chính những bước chân hoàng c<strong>un</strong>g của những nữ sinh áo tím Huế đã làm<br />
cho nhạc sĩ họ Trịnh viết nên bài "Diễm xưa" nổi tiếng. Hay trong bài "Hạ trắng", hình ảnh áo dài cũng chập<br />
chờn:<br />
Gọi nắng trên vai em gầy đường xa áo bay... (Hạ trắng)<br />
73
"Bé ca" của Phạm Duy viết cho con gái mới lớn, có bài "Tuổi ngọc" tả về niềm hân hoan của cô bé khi bước<br />
chân vào tr<strong>un</strong>g học, lần đầu khoác lên mình "một chiếc áo như mây hồng":<br />
Xin cho em một chiếc áo dài, cho em đi mua xuân tới rồi<br />
Mặc vào đời rồi ra, mừng lạy chào mẹ cha<br />
Hàng lụa là thơm dáng tuổi thơ<br />
Phạm Duy cũng không quên nhắc về chiếc áo này trong một giấc mơ hòa bình từ thập niên 1940:<br />
Nằm mơ, mơ thấy trăm họ tốt tươi, mơ thấy bên lề cuộc đời, áo dài đùa trong nắng cười... (Quê nghèo)<br />
Bài "Một thoáng quê hương" của Từ Huy nổi tiếng một thời với câu:<br />
Tà áo em... bay, bay, bay, bay... trong gió nhẹ nhàng...<br />
Dù ở đâu, Paris, Luân Đôn hay ở những miền xa. Thoáng thấy áo dài bay trên đường phố, sẽ thấy tâm<br />
hồn quê hương ở đó... em ơi...<br />
Các nhạc sĩ tiền chiến cũng hay ca ngợi áo dài như bài "Tà áo xanh" của Đoàn Chuẩn - Từ Linh. Và cảm xúc về<br />
chiếc áo dài cũng làm nên những câu hát nổi tiếng của Hoàng Trọng:<br />
Ngàn thu mưa rơi trên áo em màu tím<br />
Ngàn thu đau thương vương áo em màu tím<br />
Nhuộm tím những chuỗi ngày ấy nhau<br />
Tháng năm càng lướt mau<br />
Biết bao giờ ấy nhau(Ngàn thu áo tím)<br />
Wikipedia VN.<br />
Áo tứ thân (t<strong>un</strong>ique à 4 pans de l’époque) và nón quai thao.<br />
74
Professeurs et élèves.<br />
75
Gala MC72, Mai 2009, Paris.<br />
Gala MC72, J<strong>un</strong>e 2010, Orange Co<strong>un</strong>ty, CA.<br />
76