Fe-Gubiriki - Euskaltzaindia
Fe-Gubiriki - Euskaltzaindia
Fe-Gubiriki - Euskaltzaindia
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
fe. v. fede.<br />
feberola. � Habichuela. � Zaldi-baba edo feberola, baba mota bat da, etxe-baba baino xeheagoa eta<br />
biribilagoa. Dv Lab 99.<br />
feble (SP, Chaho). � Débil. � Fabora ezazu ene mihi feblea. EZ Man I 90. Orain etzazula nekha hanbat buru<br />
feblea. Ib. 50. Kreatura feblea. EZ Noel 141. Ni febleena naizelarik. SP Phil e) 1r.<br />
feblegarri. Figura en SP, sin trad.<br />
febleki. Figura en SP, sin trad.<br />
febletasun. Figura en SP, sin trad. v. feblezia.<br />
febletu (SP, Chaho). "<strong>Fe</strong>bletzea, flakatzea" SP. "Perdre de sa force, de son ardeur, de son courage" Chaho.<br />
feblezia (SP, sin trad.). � Debilidad, flaqueza. � Ezagutzen baitute bere feblezia. SP Phil 209. Beldurrak,<br />
handi-nahitasunak eta bertze horrelako buruko febleziek. Ib. 344s (He 347 flakitate). Zure permatzeko zure<br />
feblezietan. Ib. 170.<br />
febrero (AN-ilzarb ap. Bon-Ond 136). � <strong>Fe</strong>brero. v. otsail. � <strong>Fe</strong>breroren hemezortzian. INav 160.<br />
fedage. v. fedegabe.<br />
fedakai. "Caution, répondant, garantie, sureté" Chaho.<br />
fedari. � Católico. v. fedeosodun. � Errege <strong>Fe</strong>dariak 1489-garren urtean ontzat emandako Donostiaren<br />
aginde anziñakoak. Izt C 146.<br />
fedastatu. v. fedastetu.<br />
fedaste. "Desponsales, fedasteak" Lar y Añ.<br />
fedastetu (Lar), fedestetu (Añ), fedastatu. � Prometerse (en matrimonio). "Desposar" Lar. v. fedatu. � Clovis<br />
Frantziako errege Khiristian lehena Türenjeko Erregeren emaztiareki izkoitürik zian fedastatü. Egiat 272.<br />
fedatsai (Lar, H), fedatzai. � Hereje. � Nastutzen asi ziran fedatzaien (hereje) kontra. Ag Lar 553.<br />
fedatsaigo (Lar), fedetsaigo. � Herejía. Cf. fedatsai. � Sorgiñen fedetsaigoa edo erejia itxusia. J.C. Guerra<br />
Ezale 1899, 35b. Errosarioa errezatzea [...] fedatsaigoaren desekidarako. Kortazar Serm 370. Protestantien<br />
fedatsaigoa. Ib. 425. Albijensen fedatsaigoak [...] guzia betetzen zuan. Ib. 368.<br />
fedatu (AN-ulz ap. Iz Ulz; Lar). � Desposarse, prometer (en matrimonio). "Arras de esposo, [...] fedatzeko<br />
eskuedak" Lar. "Bier ezkontzen men dire, dicen que mañana se casan. Biér fedatzen men dire" Iz Ulz 422. v.<br />
fedastetu. � Maria, haren ama, Iosephekin fedatua zela. "Fiancée à Ioseph". Lç Mt 1, 18 (Dv hitzemana; v. tbn.<br />
Lc 1, 27). Ethorkizuneko hitzez elkar fedatu eta ondoan, ezkondu eta esposatu baiño lehen, elkarrekin haragizko<br />
bekhatuan bizitzen direnen. FPrBN 26. "Lagúna ematendizút ta ez esklaba", erranzio Elizak gizonái<br />
fedatzerákoan. LE Matr3 226. Gaur fedatu den nobi-andriak / Bular artiak zillarrez. RIEV 1924, 6. Ire gaurko<br />
lagun emana / urdandegian fedatrik (Sal). A EY IV 317 (que traduce 'está en la pocilga velado' [?]). Diozun<br />
bezin maite banauzu, / elizaz feda nazazu. NafEKZ 142.<br />
fedatzai. v. fedatsai.<br />
fedausle. v. FEDE-HAUSLE.<br />
fedazain (Lar), fedazai (Lar, H), fedezai (Añ). � Inquisidor. "Inquisidor de la <strong>Fe</strong>", "inquisidor general, fedezai<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
nagusia" Lar. "Inquisición, Tribunal, <strong>Fe</strong>dazaien Batunea" Ib. "Inquisición, fede zaien bilkun edo batunea" Añ.<br />
� Parisko fedezaia. Aran SIgn 101.<br />
fedazaitza. � Inquisición (tribunal eclesiástico). � Onen gañean ere Toledoko inkisizio edo fedazaitzan salatu<br />
zuten. Aran SIgn 56.<br />
fede (V-gip, G, AN-ulz, S; Lcc, SP, Ht VocGr, Lar, Añ, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H), pede, fe. Ref.: Lrq;<br />
Iz ArOñ, Ulz; Etxba Eib; Elexp Berg. � Tr. Encontramos la var. pede en fray Bartolomé y un texto bersolarístico<br />
alto-navarro del s. XIX (pede eman); hay fe en CatR. En DFrec hay 167 ejs. de fede. �1. <strong>Fe</strong>. Cf. Lar, Añ, H:<br />
"Fidelidad, fedekardea" y otros compuestos de fede. v. sineste. � Tr. De uso general. Algunos autores<br />
meridionales del siglo XX evitan fede (cf. sineste, sinesmen; Azkue no lo recoge). En los dialectos occidentales<br />
se emplea fedeko en exprs. como fedeko artikuluak (aktoak, egiak...), o bien artikulu fedekoak. Los dialectos<br />
orientales se valen de fedezko en los mismos contextos; en Leiçarraga, sin embargo, encontramos fedeko artikulu<br />
(Ins F 7r y ABC A 4v) pero fedezko sakramendu (Ins F 3r), fedezko othoitza (1 Io 5, tít.), etc. En textos navarros,<br />
se documenta fedesko en los meridionales: Ber Trat 57v, Elizalde (10), Lizarraga de Elcano (Doc 104), y fedezko<br />
en CatUlz (13); fedeko en Mb IArg I 390, Añ CatAN 71 y Legaz 24.<br />
� Zuk idazu, othoi, oso neure endelgamenduia, / Alteratu gabetarik zure fede sainduian. E 20 (v., frente al casi<br />
gral. fede santu (saindu, etc.), fede santa sólo en cuatro autores meridionales: Mb IArg I 361, Añ EL<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 2<br />
mende.<br />
1 99, AA I<br />
610 y SMitx Aranz 216n). Erraiten dugu ezen fede hutsaz iustifikatzen garela Iainkoaren aitzinean. Lç ABC I<br />
4v. Iainkoa baithan, zuen fedea eta speranzá. Lç 1 Petr 1, 21. Zeruko Jaunaren fede santua / oi legiela konplidu.<br />
Lazarraga 1169v. Jesusen fedeagatik il. TAV 3.3.1, 170. Egiazko fedeak erakusten duena. Ax 51 (V 33).<br />
Azkenean ere eginen duzu fedezko aithorra. SP Phil 548. Jaunak bere fedearen irakhasteko berezi zituenek. ES<br />
394. Zure fede bizia baliatu zaitzu salbatzekotzat. Lg II 157. <strong>Fe</strong>dea galdu dut. Brtc 132. Inglaterran fedea osoa<br />
zegoan egunetan. Mg CC 133. Onetarako pupuertza euki biar dau kristinaubak pedia, ta esperantzia. fB Ic I 32.<br />
<strong>Fe</strong>de har ezazie / hura dela zieki. Xarlem 1172 (1195 tbn. fede hartu). O, yende fede gutikoak. TB Mt 6, 30 (Lç,<br />
He, Hual, Samper, Ur, SalabBN, Echn, Leon fede; HeH, Dv, IBk sin(h)este, Ol siñeste, BiblE sinesmen). Jesusen<br />
federa biurtu ez ziran Jentillak. Ur MarIl 44. Gizon fede andikoa. Lard 488. Gehienek ezagutu zuten eta<br />
besarkatu fedea. Laph 216. <strong>Fe</strong>a, esperanza eta karitatia. CatR 53. Dotorer konbeni zabeila, eta ez xer kontu<br />
emoitia fezko gaiza guziuez. Ib. 31. Katixima edo fedia labürki. CatS I. Ez, eztugu aski fede. Jnn SBi 142. Ez<br />
dugu aurkhitu liburu huntan deusere <strong>Fe</strong>de katolikoaren kontra denik. Ib. II (EZ Noel 20, in Arg DevB II, CatS VI<br />
fede katoliko; Mat 303, Bp I 22, ES 122 fede katolika). Nik ez diyot artutzen gauz orri fedia. Auspoa 63-64, 274<br />
(ap. ELok 235). --Zer da fede ila? --Pekatu ilkor edo mortalean dagozanak daukena. Itz Azald 16. Gure aiten<br />
fedea. Mde Pr 291. Euki fede nire esanetan. Etxde JJ 218. Berak ez eukan fede askorik medikuak geixuak<br />
osatzeko gauza ziranik. SM Zirik 52. Bestelako zoragarritasuna artu oi du biziak, fedearen argitan! Vill Jaink 9.<br />
Ikazkinaren federik ez dugun Kanten ondoko batzuek. MIH 383.<br />
�2. <strong>Fe</strong>, promesa, palabra dada. Cf. infra FEDE EMAN, FEDE EGIN. "Prevaricar, fedautsi" Lar. "Falido, fallido,<br />
fedausia" Añ. � Nik Martin zuri Maria / prometatzen derautzut neure fedea / zure senar izaiteko (Beorburu,<br />
1536). ETZ 21. Mila gizon gaixtorik da emazte batendako, / Gizon baten mila andre bere fedean dago. E 123s.<br />
Nik Domingo arzen zaitut zuri Katherina neure emaztezat eta ematen drauzut neure fedea eliza sanduak<br />
aginzatzen du[en] bekala. Lege guztiaz eta fede guztiaz. (1560; aunque los hechos suceden en Azpeitia, el texto,<br />
que refleja probablemente el habla del escribano, es claramente alto-navarro). FLV 1992, 66. Fray Bizentek<br />
esala, / fedea zina lizala. "Ser juramento la fe ['palabra dada']". TAV 3.3.1, 171. --Etzaitut gehiago ziñesten. --<br />
Etzara neure fedez kontentatzen? Volt 242. Ielosia, zeinak [...] munduan den irri ixilik arinena gatik, bere kidea<br />
kondenatzen baitu fedea hautsi balu eta bertzerekin bekhatu egin baleza bezala. SP Phil 344 (v. tbn. fedea hautsi<br />
en Gy 40). Bena dolütüren zaik / Jüratzen diat fedia. Xarlem 454 (v. tbn. fede juratu en Balad 130).<br />
�3. (Urt I 325, H). Intención, voluntad (sobre todo con adjs. como on, gaizto, etc.). "Perfidie, fede gaiztokoa" Ht<br />
VocGr 400. "Perfide, fede gaixtoko; perfidie, fede gaixto; perfidement, fede gaixtoz" T-L. � Ene fedeau andia<br />
da ta / ondo tratadu nagizu. Lazarraga 1164v. Bakusu ene fedea firmea dana. Ib. 1185r. Konzientzia gaixtoa,<br />
maliziatia eta fede gaixtoz dabillana. Ax 448 (V 292). Bilduma bat fede onezko konseilluez egina. SP Phil e) 1v.<br />
<strong>Fe</strong>de ta biotz oneko gure jende pobretxoenzat. Cb Eg II 9. Juan da emendik tranpa, / ta fede gaiztoa, / ya ur<br />
bage saltzen da / Tabernan ardoa. GavS 34. Pede txaarra, konpijantza gitxi. fB Ic I 1. Fueroak goardatzeko /<br />
fede onarekin. It Fab 207. Ezagun da testamentarioak fede gaiztoan dabiltzana. Apaol 48. <strong>Fe</strong>de ona emagun<br />
dela leialtasuna, faltsukeriaren kontrarioa. HU Zez 192. <strong>Fe</strong>de hoberenean ari zela ez da dudarik. Ardoy SFran<br />
194. Egin denaren fede ona erakusteko, komeni da lan hori zuk nola egin zenunaren berri guk izatea. In MEIG<br />
IX 55.<br />
v. tbn. He Gudu 57. Lg II 115. Mg CC 115. JJMg BasEsc 141. Echag 234. Lard 22. Hb Egia 117. Laph 235.<br />
CatS 31. PE 124. Xe 362. Ud 140. Lap 356 (V 163). Jnn SBi 166. Ag AL 44. Iraola 126. JE Med 37. Barb Leg<br />
142. Berron Kijote 150.<br />
- ALA ENE FEDEA. A fe mía (en juramentos o exclamaciones). v. ENE FEDEA. � Ala ene fedea ala ene fedea<br />
ala ene fedea. (Huici, 1506). FLV 1992, 57. Ixil endin nahi nikek, ala ene fedia! E 222. Prometatzen drauzut [...]
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
/ ez berze emazterik egiteko, / ala ene fedea, ala ene fedea, / ala ene fedea (Galar, 1557). ETZ 28.<br />
- ALA FEDE. v. alafede.<br />
- BAI FEDEA (bafedea V-arr ap. A; Izt). "(Sí) por cierto [ponderando], bafedea" Izt. "Sí, por cierto" A. Cf. TAV<br />
3.2.3: "Su fide egia egiia al dio e Eneko" (interpr?). v. alafede. � Iura dio: uoto adios: / per monarma:<br />
bayifedea: / iobbigot: yculycos. (fragmento de la Comedia Tinelaria de Torres Naharro, 1513). TAV 3.2.1. Nik<br />
Maria zu Martin arzen zaitut neure senarzat Erromako legeak manatzen duen bekala eta Eliza sanduak<br />
mantenatzen duen bekala. Bai fedea, bai fedea, bai fedea. (Aoiz, 1551). FLV 1992, 64.<br />
- EGIA ETA FEDE. Verdad de fe. � Dudan paratu egietafedea (34). LE-Ir. Egietafedes dakigu (84). Ib.<br />
Egietafedearén ezaumentuas. LE Ong 35r.<br />
� (Usado como juramento). "Egietafedea, especie de juramento empleado por los niños para afirmar o prometer<br />
algo" Asp Leiz. � Gradu andian jarririk nago, / ene egitafedea. Lazarraga 1196v. Egia ta <strong>Fe</strong>dea: gala duk (Ae).<br />
A EY II 124.<br />
- ENE FEDEA (H). A fe mía (en juramentos o exclamaciones). v. ALA ENE FEDEA, FEDEA, ENE FEDEAZ.<br />
� Ene laztana, ene fedea, / ez dot egiten burlarik. Lazarraga 1171r. Esan dit semeak erraz egin daitekela<br />
Erregeren maiestateak nai badu, Endaiako partera. Dioie; zer moduz, nere fedea, nik eztakit. (c. 1597). FLV<br />
1993, 464. "Ene fedea", "ene fedeaz", "ene egia" eta hunelakoak errana gatik eztira iuramentu. Harb 165.<br />
Laguna, anajea, adiskidea / izango natxazu, ene fedea. EgiaK 89. Untsa merezitu duzie / egiazki ene fedia.<br />
AstLas 61. Akherrak derio: --Ene fedia! / Hire izpiritia / Duk handia! Arch Fab 129.<br />
- ENE FEDEAZ, ENE FEDEZ. A fe mía (en juramentos o exclamaciones). "Ene fedeaz, par ma foi" SP. � Ene<br />
fedez eztakit. "Je n'en sais rien sur ma foi". Volt 221. "Ene fedea", "ene fedeaz", "ene egia" eta hunelakoak<br />
errana gatik eztira iuramentu. Harb 165.<br />
- FEDEA. A fe mía (en exclamaciones o juramentos). v. ENE FEDEA. � Pensamentua darabilela / leku<br />
askotan, fedea! Lazarraga 1196r. Ken zaitez orrik, ezpabere ta fedea / xakin bai xakin nolakoa dan ene ukabil<br />
parea. Acto 251.<br />
- FEDE-AITORLE. Confesor, el que confiesa su fe. � "Confessor". Ona emen beste itz bat, egoki jarri ez<br />
dutena. Latin jatorrez beste itz bat bear du lagun: "fidei"; euskeraz esan, "fede-aitorle", edo."siñest-aitorle".<br />
Beti ere naspide du erderaz, pekatuak entzuten ditun apaizarekin. Or MB IX.<br />
- FEDEAN. (Tras gen.). "(En) fe de esto, onen fedean" Lar, Añ.<br />
- FEDE-HAUSLE (fedausle Lar, H; Añ), FEDE-HAUSLARI. Hereje. � Erakhuts nezake nihaur izan naizela<br />
fedehausle bat. TB Gal 2, 18 (Lç transgresor, He prebarikatzaile). Zoazte Galgalara fedeauslariak ugaritutzera.<br />
(Am 4, 4). Ur in BOEg 1524s. Hereje edo fedeauslez betea daukagu munduba. Aran SIgn 60 (v. tbn. 100).<br />
- FEDE-HAUSTE (fedauste Lar, H). Herejía. � Luteroren fede austeak denpora berean egiten zituen kalte<br />
lotsagarri likitsen eragozpenerako. Izt C 484s.<br />
- FEDE EGIN. Prometer, dar fe. � Eta geiago aperzebitzen dut emanen diodala trasladu fede egiten duena,<br />
eskatzen duten personaei. (Leiza, 1626). ASJU 1978-1979, 237. Guk pian siñatu giren theologinek, fede egiten<br />
dugu [...] irakurtu dugula libru haur [...], zoinetan ezpaitugu deus eriden fediaren kontre. In Tt Onsa 7. Guk<br />
pian siñatu girenek, fede egiten dugu irakurtu dugula. In Tt Arima XXI.<br />
� Egiten diot beherago eskiribatua den fede, ordenu, azken borondate, paktu eta promes hau. Harb 408.<br />
- FEDE-EMAILE. � Aiñ griña gaiztoko taldearen fede-emaillea izanik, nere ustez sutara kondenatu bear dugu.<br />
"Dogmatizador de una secta tan mala". Berron Kijote 76.<br />
- FEDE EMAN. a) Dar fe, atestiguar; prometer. � Nik fede ematen drauzut ez berze emazterik egiteko. (Zufía,<br />
1552). ETZ 26. Eta halatan, lekhuko harekin batean, eman diazazuten zeure erranean fede eta sinheste. Ax 251<br />
(V 168). Aprobazione huni, Pauen otsaillaren 27 egiñari, fede ematiagatik ezarri diot hemen neure izena. Gç 24<br />
(v. tbn. en este contexto Ch pról.). Mintzaraziko tut presunaja herriz kanpokoak eta arrotzak, nik orai hemen<br />
aiphaturikako gauzez fede emaiten dutenak. ES 146. <strong>Fe</strong>de emaiten dut, eztudala kausitu fedearen eta<br />
debozinoaren kontrako gauzarik. "Ego infra scriptus testor" (traducido de la aprobación del libro de Axular). Ib.<br />
146s. <strong>Fe</strong>de emanaren gaiñean, ora lotan zauntzanak / Bat itzurtzera utzi gabe zituzten itho denak. Gy 40. "<strong>Fe</strong>de<br />
emateko" behar ditut [luma eta tintontzia]. [...] Lekuko bezala, hauxe adierazi nahi dut. MIH 152.<br />
� (Con formas verbales supletivas). � Nik draudazut fede zu emazte arzeko. (Esparza de Galar, 1557). ETZ 27.<br />
� (Neure fedea eman). � Nik Martin zuri Maria / ematen derautzut neure fedea / zuzaz berze emazterik ez<br />
egiteko (Beorburu, 1536). ETZ 20.<br />
b) Creer, dar crédito. "Eztemokeot federik, je ne lui puis ajouter foi" SP. "<strong>Fe</strong>de emoten detsat aren esanari"<br />
Etxba Eib. v. SINESTE EMAN. � Tr. Lo hallamos con compl. en dat. en Etcheberri de Sara, Larreguy, Arrue,<br />
Auspoa 97 y Etxaide, y con ines. en Etcheberri de Ziburu y Baratciart. � Sinhetsgorrak gehienik dire<br />
ikharaturen, / Zeren Iesus ona baithan fede eman etzuten. EZ Man I 78. Eskual-Herriko berririk jakin gabez, eta<br />
bertzetarik entzun ahal zituzken aierupenezko kontairei sobera fede emanik, aitzinatxe iragan zela. ES 120. <strong>Fe</strong>de<br />
eman zioten gezurrari. Lg I 196. Ametsetan, zorionezkoak edo zorigaitzezkoak direlako egunetan fede ematen<br />
dutenek. Brtc 55. Bere esanai askok fede eman eta bere konseju galgarriak artzen zituztela. Arr May 66. Ori<br />
gezurra dela ez nuke esanen / bañan pede osorik eztizut emanen. Auspoa 97, 37 (ap. ELok 180). Ene etsaien<br />
aitorrai fede ematen diezute? Etxde JJ 192.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
3
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- FEDE-ESPERANTZA. (Pl.). <strong>Fe</strong> y esperanza. � <strong>Fe</strong>d-esperantzak zerbait baditu, / baña arako bestia, /<br />
apurtxoren bat badauka ere / bera ondotxo kostia. Urruz Zer 77.<br />
- FEDE JAKIN. "<strong>Fe</strong> pública" Lar, Añ.<br />
- FEDE-UKATU. "<strong>Fe</strong>de-ukhatu (subst. et adj.), parjure. Syn. fede-ukhatzailea" Dv.<br />
- FEDE-UKATZAILE (-kh- Dv), -UKAILE. Apóstata. � <strong>Fe</strong>de-ukailia, edo fede guztija ukatuten dabena, edo<br />
apostatia. Astar II 8.<br />
- FEDEZ. A fe mía (fórmula de juramento). "Puntualiza que repitió tres veces la palabra fedez, de rodillas en<br />
presencia de testigos" (Huici 1506). FLV 1992, 57. "(A) fe de, fedez" Lar, Añ.<br />
- GIZONAREN FEDEZ. � Eztut faltatuko, gizonaren fedez! "Je n'y manquerai point, à foi d'homme!". Volt<br />
208.<br />
fededina (-iña det. Lar, Añ, H). "Fidedigno" Lar.<br />
fededun (S ap. Lrq; SP, Lar, Añ, Dv). � Fiel, que tiene fe; piadoso. A menudo significa 'cristiano' o incluso<br />
'católico (romano)'. "Creyente" Lar. "Cathólico, hombre, gizon fededuna" Ib. "Fiel cristiano, kristau fededuna"<br />
Ib. "Creyente. Oso fededuna zala, bere obrak esaten detsue" Etxba Eib.<br />
� Tr. Usado al Norte ya por Pouvreau y Haraneder (aunque no es frecuente hasta el s. XIX) y al Sur desde<br />
mediados del s. XVIII. En DFrec hay 57 ejs. Es mucho más frecuente detrás del sustantivo (sinisle fededunak Ub<br />
145) que delante (fededun adiskideak Ardoy SFran 340); cf. la expr. kristau fededuna en CatBurg 20, Añ EL 1<br />
58, AA I 562, Izt C 454, Legaz 1, AB AmaE 218, Bv AsL 42n, Arr May 176, Jnn SBi 103, HU Aurp 105; frente a<br />
fededun kristau sólo en Astar II 10.<br />
� <strong>Fe</strong>dea eztadukan gizona saindutzen dela emazte fedetiarraz, eta fedea eztuen emaztea senhar fededunaz. SP<br />
Phil 404 (He fede-dunaz). <strong>Fe</strong>dedun guziak partzoner dirala ondasun animari egokietan. CatBurg 19s. <strong>Fe</strong>dedun,<br />
jentil ta turkoak ibiltzen dira saldu-erosian. Mb IArg II 321. Bataitu ta fededun egiñak zeduzkan errege bera ta<br />
erreinutar geienak. Ib. 299. Zein ziran fededun egiazkoak ezagutzeko, egin zuen ezagun-bide siñu señale edo<br />
sinboloa [Kredoa]. Ub 104. Zuk daukuzu, herioa goiturik, / <strong>Fe</strong>dedunei ideki zerua. Monho 154. Ill bearra da<br />
gauza bat guziok aitortzen deguna, onak, eta gaiztoak, fededunak, eta fedegabeak. AA III 567. Errege <strong>Fe</strong>dedun<br />
Don <strong>Fe</strong>rnando eta Doña Isabel. Izt C 467. Onela beraz fededunak eta fedegabiak Ejiton maitatzen zuten gure<br />
Santua. Bv AsL 221. Kristiñau zintzo eta fededun bizia. AB AmaE 100. Gur'arbasoak lehen / Oi zer fededunak!<br />
Zby RIEV 1908, 294. <strong>Fe</strong>dedün güziek sinhetsi behar die Elizak erabaki dian egia hau. Ip Hil 14. Mundu<br />
katolikoan den populu fededun handienetarik bat. HU Zez 77. Bitzuak dira euskaldun sendo, / fededun Jainkozaliak.<br />
Enb 101. Elizatik egoztea bezela da: fededunen billeratik berextea. Ir YKBiz 456.Memento batez, apez eta<br />
fededun, oro ixil-ixila baitzauden, hantxet, begitartea bi eskuen artean. Lf Murtuts 14. Eta beste aldetik,<br />
eboluzioa fededunek ere onar dezaketen gauza da. Vill Jaink 51. Gure erran zaharra "euskaldun fededun". Xa<br />
Odol 241 (como expresión o dicho tbn. en Larz Senper 20, StPierre (ap. DRA), Or (ap. DRA); cf. AB AmaE 283:<br />
euskaldun fededunak bear duen gisan, y usos similares a éste tbn. en HU Zez 174, Zub 78, SMitx Aranz 191).<br />
<strong>Fe</strong>dedun osoa zen erlijio gaietan, [...]. <strong>Fe</strong>dedun osoa abertzaletasunean. MEIG VIII 54.<br />
v. tbn. Hb Esk 106. Legaz 17. Jnn SBi 103. Itz Azald 50. Barb Sup 61. Jaukol Biozk 47. Etcham 77. Zub 78. Zerb<br />
Azk 70. Ardoy SFran 297.<br />
� Gizon hori protestante fededuna zen. Mde Pr 74. Gizadia, bada, Jainko-fededun azaltzen zaigu kondairan<br />
zear. Vill Jaink 26.<br />
� Postuladuak dira fede ta filosofi guzietan: <strong>Fe</strong>dedunak dira aiek, edozergatik, aintzakotzat ematen dituztenak;<br />
arro kupidagarriak, berriz, intuiziozko postuladu oietxek arbuiatzen dituztenak. Txill Let 125.<br />
� Axeri baithan fededun [='confiando en el zorro'], / [akerra] da xutik jarri [akerra]. Ox 89.<br />
fededungai. � (El) que va a convertirse en fiel. � <strong>Fe</strong>dedungaiak edo fededun berriak, girixtino zaharragoen<br />
artean sar-araz balinbadetzake. Prop 1906, 71.<br />
fedegabe (V-gip, S; Dv, H), fedebage (Lar, Añ, H), fedage (Lar, Chaho, H). Ref.: Lrq; Etxba Eib. �1. Infiel; (el)<br />
que no tiene fe. "Infiel, sin fe" y "gentil, el idólatra" Lar. � Tr. Documentado en textos de todos los dialectos<br />
literarios. En DFrec hay 4 ejs. � O erhoak eta bihotzez fedegabeak hain barrena lurrean sartu direnak. SP Imit<br />
I 22, 4. Balio deusku kristiñauak izatea fedean, fede bageak bagara ekanduetan? Añ LoraS 71. Ciceronek, fede<br />
gabea bazan ere, [...]. AA II 20. Sarrazeno fede gabiak mirestu dira. Bv AsL 220. Naiz elizako gauzetarako<br />
fedegabea izan, sinistu zuen kartetan irakurri zuen guzia. Goñi 87. Emanen zirela ala fedegabeen ala fededunen<br />
salbatzeari. Ardoy SFran 115. Azaldu zuen ez zeukala fedegabeengana beraztasun gehiegirik. MEIG VIII 71.<br />
v. tbn. FPrS 19. Bp I 141. Ub 148. Mg CC 248. Gy 40. Hb Egia 123. Aran SIgn 17. Arr May 154. Ip Hil 137.<br />
Etcham 64. Iratz 180. Txill Let 142. Vill Jaink 133. Azurm HitzB 44. Berron Kijote 195. <strong>Fe</strong>debage: Añ EL 1 120.<br />
Gco II 82.<br />
�2. (H), fedebage (H), fedekabe (Lar). Infiel, traidor, falto de fidelidad. "Pérfido" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
4
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
�3. (H), fedebage (H), fedekabe (Lar)."Perfidia" Lar.<br />
�4. (H), fedebage (H). Falta de fe.<br />
- FEDEGABEKO (SP, Dv). Infiel; que no tiene fe. "Naiz da pekatari aundixa izan, ez zan fede-bakua" Etxba<br />
Eib. � Deabruak eztitu tentatzen fedegabekoak eta bekhatoreak, dakiela hek bere eskuetan dadutzala.<br />
"Infidèles". SP Imit IV 18, 3. Inpernura zuzen duazan pede bagakuak! fB Ic I 35. Erroma bildurgarri / fede<br />
bagakoak / nai euskuzan ekarri / guzur Jaungoikoak. Zav Fab RIEV 1907, 93. Elizari ere aditu nai ezbadio,<br />
Jainko egiazkoa ezagutzen ez duen fede gabekotzat artu ezazu. Lard 410. Zenbat jentil fede bagako, Ciceron,<br />
Aristoteles, Seneka, [...]. Ur MarIl 44. Jezabel deithu emazte fede gabeko bat. Zerb IxtS 59.<br />
v. tbn. Ub 55. AA III 275. Zab Gabon 96. Arr May 164. Elsb Fram 129. Alz Ram 81. Basarri 2. <strong>Fe</strong>de ba(ga)ko:<br />
Añ EL 2 129. AB AmaE 242. Ag AL 89.<br />
� Errege Bulgaro jentil, edo Jainkoaren fede gabeko gizona. Cb Eg II 201.<br />
� Traidor, pérfido, infiel. � <strong>Fe</strong>degabeko anaiek elkarri oldartzen dituen liskarrak. "Infidos agitans discordia<br />
fratres". Ibiñ Virgil 92.<br />
fedegabedun, fedebagedun (Lar, Añ), fedagedun (Lar, H). "Infiel, sin fe" y "gentil, el idólatra" Lar.<br />
fedegabetasun, fedebagetasun (Añ), fedagetasun (Chaho). � Condición de infiel. "Gentilidad" Añ. �<br />
<strong>Fe</strong>debagetasuneko illuntza ikaragarrian. Añ EL 1 99. <strong>Fe</strong>degabetasunaren gau illunean. AA III 279. <strong>Fe</strong>de<br />
bagatasunaren illunpetik Ebanjelioko argira aterariko euskaldunak. Ag AL 133.<br />
fedegabetu (H), fedebagetu (Lar, H), fedagetu (Chaho). "Gentilizar" Lar. "Observer les rites des gentils ou<br />
païens" Chaho. "Perdre la foi y renoncer" H.<br />
"Devenir perfide, menteur, trompeur, déloyal, félon" H. Cf. fede (2).<br />
fedekabe. v. fedegabe.<br />
fedekaitz. � Infidelidad, mala fe. � Zonbat libürü betherik eztirade gizon plainüz bere anderen fedekaitzetzaz<br />
ta zonbat anderen ezegokidetzaz. Egiat 217.<br />
fedekarde. "Fidelidad" Lar y Añ.<br />
fedekardez (Lar). � Infidelidad. � Etara geike kontua ainbeste zeagitar edo Jaungoiko gezurrezkoak adoratzen<br />
duten fedekardezetik zeintzueri etzaie agertu eta erakutsi Ebanjelioa. Kortazar Serm 154.<br />
fedekide. � Correligionario. � Itsasoa eta legorra inguratzen dituzue, zuen fedekide bakar bat biltzeko. Ir<br />
YKBiz 400.<br />
fedeosodun. � (El) católico. v. fededun, fedari. � Errege <strong>Fe</strong>rnando <strong>Fe</strong>deosodunaren gortean. Aran SIgn 5.<br />
federal. � <strong>Fe</strong>deral. � Europa federal baten barruan, bere nortasuna, bere etnia jatortasuna begiratuko dituen<br />
Euskal Herri batentzat. Mde Pr 40. En DFrec hay 17 ejs.<br />
federalismo, federalixmo. � <strong>Fe</strong>deralismo. � <strong>Fe</strong>deralixmoak du elgartasun hori eta nagusitasun berezi hori<br />
hobekienik obratzen. Herr 3-12-1964, 4.<br />
federalista, federalixta. � <strong>Fe</strong>deralista. � Girixtino izkiriant famatua, federalixta amorratua. Herr 7-8-1965, 1.<br />
Foruzale edo federalista agian. MEIG VI 69. En DFrec hay 2 ejs.<br />
federazio, federazino. � <strong>Fe</strong>deración. � "Old Cornwall" delako federazinoaren aldizkarian. Mde Pr 259. En<br />
DFrec hay 69 ejs. de federazio y uno de federazione.<br />
fedetiar (SP, Dv). � Fiel, que tiene fe. v. fededun. � <strong>Fe</strong>dea eztadukan gizona saindutzen dela emazte<br />
fedetiarraz, eta fedea eztuen emaztea senhar fededunaz. SP Phil 404. v. tbn. He Phil 409.<br />
fedetsaigo. v. fedatsaigo.<br />
fedetsu (V-gip). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. � Fiel, piadoso. "Creyente fervoroso. Mahoman aldekuentzat,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 5<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
eurak fedetsuak, kristauak fede-gabiak" Etxba Eib. v. fededun. � Gerrari katoliko on fedetsuen bat. AB AmaE<br />
184. <strong>Fe</strong>detsua, gauza artezen zalea. Ag AL 143. Denak alkarri lagun zaiogun / kristau fedetsuen gisa. Tx B I<br />
252. Gizaldi fedetsuenen berri / orma aik jakingo zutena! SMitx Aranz 103.<br />
fedezale. � Fiel, piadoso. v. fededun. � Prankotarra bere bidean elizara eioan, da Portun orrek, [...] fedearen<br />
kontra zerbait esan da barre ta ziñuren batzuk egin bear izan eutsazan fedezaleari. Ag AL 20.<br />
feida. v. feria.<br />
feira. v. feria.<br />
feiria. v. feria.<br />
feiros (BN-mix ap. Lh), feiras, feires. �1. Frágil. � Nik ez nakien harrizko sainduak hain hotzbera izaiten ahal<br />
zirela eta hain feirosak. Lf Murtuts 11. Gizonen bertute feirosari ezin fida daitekela. Lf ELit 318. Hain feiras<br />
izana gatik, Frantzian badabiltza berrogei miliun garratoin. Herr 15-4-1957 (ap. DRA; la ref. es incorrecta).<br />
[Minixtro-gaientzat] gobernua ez aski hauskor, ez aski feires. SoEg Herr 20-2-1958, 1.<br />
�2. Gero bertze hainbertze zaldidun, gizonak eta zaldian zoin ederrago, feirosago. Herr 26-5-1960, 3 (DRA<br />
traduce "fachendoso).<br />
�3. "Chapucería; como los objetos comprados en la feria" StJayme (ap. DRA). Cf. feries.<br />
feirostasun. � Fragilidad. � Indarra eta oldar geiena guk dugularik ekartzen, / emaztearen feirostasunaz girea<br />
beti ohartzen? Xa Odol 273.<br />
feit (Chaho, Gèze). � Hecho, suceso. � Minzo delarik gure Salbazale Jaunaren Tranfigurazionian igaran ziren<br />
feitez. AR 171. Huntarik idoki behar dugun feita duzu gure proximuaz bethi untsa jujatu behar dugula. Ib. 434.<br />
Nuiz eta Alfonsak / feit hura beizian ikusi / Xarlemaiñari beizeron / Enbasada bat igorri. Xarlem 1514. Emaztik<br />
egin zeitan, jaunarekin bastart, / ezarten beinüdian, feit harek kanpulat. 'Cet événement'. Etch 182. <strong>Fe</strong>it horrez<br />
orhit zite, maitia zü ere. Ib. 686. Apostoliek bere odolaren khostüz erran dütien feitak faltsü badira. CatS 30. v.<br />
tbn. AstLas 26.<br />
- FEITEAN. a) De acuerdo. � Bazireia feitian / Sarrasi bat har dezadan / Erregiña kalitatian? 'D'accord'.<br />
Xarlem 66. Zer diozü ene alhaba? / Bazireia feitian / khiristi legiaren hartzera / Parisera unduan? Ib. 98.<br />
b) En efecto, ciertamente. � Orozaz akort gütüzü / eta feitian hun düzü. Xarlem 1449. Zü partikülarski<br />
Costantin / nahi zütüdan ikusi / minzatzeko feitian / orai edo sarri. Ib. 1441 (v. tbn. 1371).<br />
c) Seguro. � [Artikülü] haiez ontsa feitian espazira, othoi ezazü zure kofesora plazer deitzün explikatü. UskLiB<br />
79. Marzellüs ene adiskidea / Untsa mintzo zirade / eta orotzaz segurki / feitean zirade. (Interpr?). Mustafa 9 (ap.<br />
DRA).<br />
d) "<strong>Fe</strong>itean izaitea, ez izaitea, estar o no en los cabales, en sano juicio" A, de donde deduce probablemente, con<br />
la indicación "BN-mix", el sentido de "juicio, estado normal" para feit.<br />
feitu. "Faute, hogena, falta, feitua" Ht VocGr 360.<br />
fekatu. "Amaigrir, mehatzea, fekhatzea" Ht VocGr 327.<br />
fekundidade. � <strong>Fe</strong>cundidad. � Memorieren fekundidadean representatzen du Aita Eternoa (AN, s. XVIII).<br />
FLV 1993, 142.<br />
feldarako. v. felderako.<br />
feldera. "Molde-gabe, baldar; desmanado. Zein feldera zaren. Hau mutiko feldera" Izeta BHizt. v. falder.<br />
felderaka (SP � A). "Levrette" SP. Cf. felderako.<br />
felderako (SP), feldarako (Urt). "Lévrier. <strong>Fe</strong>lderakoak felderaka estali du, le lévrier a couvert la levrette.<br />
<strong>Fe</strong>lderakoak eta felderaka batu dira" SP. "Agitatrix, [...] ema feldarákoa, feldarákoa. O qûalis agitatrix!<br />
aidepote noláko feldarákoa! vel ema feldarákoa! Urt I 439.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
6
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
feldro. v. feltro.<br />
feligres. � <strong>Fe</strong>ligrés. � Nik nola feligrés geienók baititut ofizio gortákoak. LE Prog 96. Euren elextar edo<br />
feligresai. Astar II I. Uskerara biurtue beren feligresan amorioz. CatUlz 1.<br />
feligresia. � <strong>Fe</strong>ligresía. � Bere <strong>Fe</strong>ligresiako aurrari Doktrina erakusteko. Iraz 1.<br />
feliz. � <strong>Fe</strong>liz. � Egungo egun misterioso eta feliz (AN, s. XVIII). ASJU 1993, 306.<br />
felizitate (Urt III 280), felizidade. � <strong>Fe</strong>licidad. � Gure felizitatea eztela lurrean konsistitzen. Lç Ins C 8r.<br />
Paradisoa da elijituek aingeruekin perpetualki Iainkoa baithan duten felizitatea. Lç ABC I 8r. <strong>Fe</strong>lizitate<br />
eternala. Tt Onsa 80s. Ebetan dago mundu ontako felizidadea. El 93. Partizipanteak ditxa eta felizidade untan<br />
(AN, s. XVIII). ASJU 1993, 909.<br />
felizitatu (Chaho, Gèze). � <strong>Fe</strong>licitar. � <strong>Fe</strong>lizita dezagun bere bitorioaz. Jaur 165. <strong>Fe</strong>lizitatzen deizüt fama,<br />
musde Renaud. Etch 590. <strong>Fe</strong>lizitatzen zütüt Defis jaun jüjia. Ib. 514. Jauna, entzun düzü felizitatzen zitügu /<br />
Musde Laplazaren alab'ederra zuk düzüla esposatü. Balad 110.<br />
felizitazio, felizitazione (Chaho). � <strong>Fe</strong>licitación. � Eztoa, haren ama bezala, Semiaren [...] laidorioez boztera<br />
eta felizitazione errezebitzera. Ip Hil 163.<br />
felpa (Lar � Chaho). "<strong>Fe</strong>lpa, felpa, felpea", "felpa, zurra" Lar. "Panne, peluche, sorte d'étoffe à long pil; au fig.,<br />
volée de coups de bâton, ou réprimande, correction sévère" Chaho.<br />
feltro, feldro (T-L), fieltro. � Fieltro. � Ezta au denporea gorraenzako, indozu ferreruela ta sonbrerua<br />
fieltrozkoa. Mic 12v. <strong>Fe</strong>ltro hitsezko zapel zikin batzu buruan. GH 1972, 281 (ap. DRA, s.v. zurrundu).<br />
feltzoki. v. fetxoki.<br />
femenino, feminino. � <strong>Fe</strong>menino. � --Izenen jeneroak zenbat dira? --[...] <strong>Fe</strong>meninoa, ut haec Maria. ES 361.<br />
Erdalzaleak gogor egin zion, bada, anima, âme eta alma femininoen indar elkartuari. MEIG VI 182. En DFrec<br />
hay 3 ejs.<br />
feminista. � <strong>Fe</strong>minista. � Badakit gure egunetako feministek jerarkia ori desegin nai luketela eta bere lekuan<br />
diarkia bat sartu. Vill Jaink 163. En DFrec hay 21 ejs., meridionales.<br />
feneant. � Vago, perezoso, (fr.) 'fainéant'. � Hanitz feneant, laxo, auher. Tt Arima 100.<br />
? fenitxa. "<strong>Fe</strong>nicha for ju, cum te coire" Deen II 209 (en nota: "fenicha; hisp.: fornicar").<br />
fenix (Lar), fenits (Chaho), fenitz (T-L). � Fénix. � O <strong>Fe</strong>nix saindua, egun / biztu zare gazterik, / zeruetan<br />
bizitzeko / bethi gloriosorik. EZ Noel 112. Agustinen biotz amorosoa, [...], zeruko fenix baten gisa. Cb Eg III<br />
234. <strong>Fe</strong>nix Egaztia. Berron Kijote 212.<br />
fenizia. � Lengua fenicia. � <strong>Fe</strong>nizioak itzegiten zuten <strong>Fe</strong>nizia edo Hebrea orduan. Izt C 256.<br />
feniziar, feniziatar. � <strong>Fe</strong>nicio. � Hebreoek deitzen dute Aleph, [...] feniziarrek Alios. ES 131. Sarthu zen<br />
Kantabrian, ganbiar bezala. / <strong>Fe</strong>niziar [la]guna, untziz zabilala. Hb Esk 25 (para la interpr., v. la ed. de PAlt,<br />
31). v. tbn. Ur MarIl 44 (fenizija-ar). <strong>Fe</strong>niziatar: Izt C 256. Arr May 55.<br />
fenizio. � <strong>Fe</strong>nicio. � <strong>Fe</strong>nizioak itzegiten zuten <strong>Fe</strong>nizia edo Hebrea orduan. Izt C 256.<br />
fenomeno, fenomenu. � <strong>Fe</strong>nómeno. v. gertakari. � Egokiago dugu telepatia deitzea fenomenu hori. Mde Pr<br />
322. Psikologi-gaindiko fenomenuetan. Ib. 326. Jakintzek fenomenu sentigarria dute gai. Vill Jaink 67. Munduko<br />
fenomenuak esplikatzeko etzela Jainko aien bearrik. Ib. 32. Tximistak, phenomenu elektrikuak. Osk Kurl 118. En<br />
DFrec hay 57 ejs. de fenomeno y 10 de fenomenu.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
7
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
feodalitate. v. feudalitate.<br />
fepako. "(V-ple-arr), palurdo, desmañado, sin destreza. (Contr. de feto-bako)" A. � Ori aintzat artu badozue,<br />
gangar batzu zare, gangar, fepako, ganora bako, burubako, zentzun bakotzar batzuk. A Latsibi 161.<br />
fera. "(BN-ciz), impedimentos que encuentra el carro para andar" A.<br />
ferafutre, ferafutro, fuera-futro. � (En exprs. como ferafutre igorri, joan 'despachar con cajas destempladas, ir<br />
con viento fresco'). Cf. feratu. � Abil, ua fera futre, / nahi izan lekialat. AstLas 29. Enbasadore hori / ferafutre<br />
igorri behar dün. Xarlem 110. Xarlemaiñak behai / ferafutre ütziko. Ib. 215. Hek nausi, zu muthil. Edo bertzenaz<br />
zoazi ferafutro. EGAlm 1896, 29 (ap. DRA). --Zer! Hemen utz? Zangoa kaput du. --Nahi badu bai! Kentzak<br />
hortik ferafutro! StPierre 17. v. tbn. SoEg Herr 12-4-1956, 1 (fera-futro). Fuera-futro despeitu ninduen. GH<br />
1959, 312. Sekulan ez direla haren heinerat helduko, eta oro ferafutro utzi dituzte! Zerb Herr 6-8-1959, 2.<br />
ferakan. v. ferrakan.<br />
feratu (BN-lab ap. A). � Expulsar, despachar. "Despedir bruscamente, dar con la puerta en las narices" A. v.<br />
fueratu; cf. ferafutre. � Dagola bederen gaizki mintzatu gabe, ahalgez, kopeta eskasez kalakarien feratzeko.<br />
HU Aurp 213. Badoha gure gizona behar den tokira huts egin dutela adierazterat. <strong>Fe</strong>ratzen dute. EskLAlm<br />
1908, 16 (ap. DRA). Abreki feratu zuen aitak [etxetik]. "L'expulsa brutalement". Barb Leg 68. <strong>Fe</strong>ratu zuen beraz<br />
Ama-Birjina. "Il éconduisit". Ib. 139.<br />
ferbore (Chaho). � <strong>Fe</strong>rvor. � Al deban ferborerik [...] andienarekin. OA 72. v. tbn. El 93. Purézan, ferbórean,<br />
piedádean. LE Prog 116. <strong>Fe</strong>rbore andiarekin (AN, s. XVIII). ASJU 1993, 933. Gogo bero edo ferbore<br />
andiarekin. Mg CC 235.<br />
ferboroso. � <strong>Fe</strong>rvoroso. � Platika ferboroso bat nobizioai egin zien. Cb Just 121. Penitente ferboroso aiek. Mg<br />
CC 154 (v. tbn. CO 229).<br />
ferdailu. v. berdagailu.<br />
ferdailun. v. BERDE ILUN.<br />
ferdarats. v. berdats.<br />
ferdatiste. � Esmeralda. v. bertiste. � Oltzadar bat ageri zen ferdatiste bat bezalakoa. TB Apoc 4, 3 (Lç<br />
smarauda, Echn, Ur (G), Ol, IBk, IBe esmeralda, He smaragda, Ip esmerauda).<br />
ferde. v. berde.<br />
ferdemiru. "Acanthis, ferdemírua, xoriférdea" Urt I 69. v. berdeloga.<br />
fereka (B, L-ain; Lar, Dv, H, VocB), pereka (AN, BN (ph-); Dv (ph-), H (+ ph-)), bereka (Sal, R, S; H (S)).<br />
Ref.: A (bereka, fereka, pereka); Izeta BHizt. �1. Caricia; frotamiento. "Friegas, ferekak" Lar. "Affection,<br />
marque d'affection" H. "Caricia" A. v. fereku. � Eman gabe hauzoak elkharri harrika: / Bertzelako behar da<br />
Eskaldun fereka. Hb Esk 95. [Zezena] zaldipean, adarraz, ferekatzen ere, / <strong>Fe</strong>reka ezdirenak amaren besarkak.<br />
Ib. 223. [Astoak] makilaren phereka maiz senditurikan. Ox 94. Iguzkiaren perekak zituen hola ematzen uhinak.<br />
JE Ber 79. Semeatxiak hain maite baitu esku horien pereka. Xa Odol 343. v. tbn. Zby RIEV 1908, 765 (phereka).<br />
�2. pereka (ph- H), bereka (S-saug ap. Lh; H), beraka (H). Freza. "(S), action d'un saumon qui se frottant et<br />
tournant sur lui-même, pratique une sorte de corbeille dans le fond des eaux basses, pour y déposer son frai" H.<br />
"Beraka (S), laitance" Ib. "(Foix), le frai des poissons" Lh. � Dioenaz bekhantürik dira, arraiñak ühaitzian,<br />
bereka denboran. Eskual 24-1-1908 (ap. DRA).<br />
�3. "Onction. Syn. gantzudura, en parlant de l'extrême-onction" H.<br />
�4. (Adv.). Acariciando, frotando. v. ferekaka. � Iragaitean lanoak ari zaizkote fereka [mendieri]. Iratz 50.<br />
- FEREKA-GOSE. Ávido de caricias. � Gure gatuak. [...] xori-ihiztaria zen lehena, bainan ere phereka-gosea<br />
eta altzokaria... Larz GH 1959, 91.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
8
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- FEREKAN. a) Acariciando. � Haizea ferekan. Hb Esk 232.<br />
b) "Berekan (arraiñak), udatsean elgarren ondotik" Alth in Lander RIEV 1911, 598. "Berekan arragatu (S), jeter<br />
son frai" Lh.<br />
ferekadura, berekadura. � Unción. "Pherekadura, ferekadura, perekadura, berekadura, syn. de phereka aux<br />
sens de frottement léger, principalment d'onction" H. � Emadazü mündü huntako konsolazionen ororen plazan,<br />
zure ezpiritü ezinago ezti denaren berekadüra. "Unctionem". Mst III 26, 3.<br />
ferekagarri, perekagarri (ph- H). "Pherekagarria, [...] qui peut être légerement frotté, ou qui sert à cet effet; qui<br />
se prête à être caressé, flatté" H.<br />
ferekaka (Dv, A). � Acariciando. "<strong>Fe</strong>rekaka an [¿por ari?] zaio bethi, siempre está acariciándole" A. �<br />
Azienda ez da oihuka, larderiaka, mehatxuka eta joka erabili nahi, bainan bai eztiki, balakuka eta ferekaka. Dv<br />
Lab 224.<br />
ferekakidin, perekakidin. "Pherekakidina, pherekakizuna, qui doi être légèrement frotté, caressé, flatté, recevoir<br />
de marques d'affection; oint" H.<br />
ferekakizun, perekakizun. "Pherekakidina, pherekakizuna, qui doi être légèrement frotté, caressé, flatté,<br />
recevoir de marques d'affection; oint" H.<br />
ferekalari. "Allector, [...] ferekalaria, ferekatzáillea" Urt I 514. "Assentator, [...] ferekatzaillea, ferekalaria" Urt<br />
II 442.<br />
ferekaldi (B ap. Izeta BHizt; Dv, A). � Caricia. "Todo el tiempo [que] se emplea (sin interrupción) acariciando"<br />
Izeta BHizt. "1.º fricción. 2.º caricia, adulación" A. � Elhe ederrez daienean eman ferekaldia: / Doble karga<br />
bademote laster abereari. Gy 121.<br />
ferekamendu. Figura en SP, sin trad.<br />
ferekari. "Adulator, [...] ferekária, ferekatzaillea" Urt I 268. "Cajoleur" Dv � A.<br />
ferekatu (B, L; SP, Urt I 136, Lar, Dv, VocB), perekatu (AN, BN-arb; ph- L-côte, BN; VocBN), berekatu (S;<br />
Lecl, Arch VocGr, Gèze, Dv (S)). Ref.: A (ferekatu, berekatu, perekatu); EI 65; Izeta BHizt. � Acariciar, frotar;<br />
adular, halagar. "Estregar" Lar. "Flatter, caresser, cajoler" Arch VocGr. � Tr. Documentado en la tradición<br />
septentrional. <strong>Fe</strong>rekatu y perekatu alternan en textos navarro-labortanos: ferekatu es más frecuente hasta<br />
mediados del s. XIX y desde entonces parece irse imponiendo pherekatu (documentado ya en M. Dassança). En<br />
suletino se documenta berekatü.<br />
� Presuna haserrekorrak, zuhaitz arantzetsuak bezala dira, eztira ferekatzeko on. Ax 290 (V 193). Eskuetako<br />
larrua hazkatzen eta ferekatzen zioela. Ib. 32 (V 19). Gantzu edo phereka diozozue zauri hura olio eta gatza<br />
elkharrekin nahasirik. Mong 589. [Lohikeriaren Deabruak baitaki] ferekatuz heriotzeko kolpea ematen. He Gudu<br />
110. Loak etxe hartako atheak / Berekatu zituen. "Morphé avait touché le seuil de ce palais". Arch Fab 237.<br />
Errana da gizona (hartarik zerbait atheratzekotz), ile aldera ferekatu behar dela. Dv Lab 240. Bainan nola?<br />
Handiak ferekatuz, ohointzari bideak idekiz. Hb Egia 77. Haize ezti batek ferekatzen du ostrailla. Atheka 80.<br />
Bortxatua nintzen noizetik noizerat kuskakoa hartu nuen lekhuaren pherekatzerat. Elzb PAd 46. Menturaz,<br />
Apostoluen erakaspenak gizonen flakeza eta jaidura tzarrak ferekatzen eta onhartzen baititu? Lap 325 (V 148).<br />
Iguzkia aphaltzen hasia zen, [...], itsasoa amultsuki ferekatuz. Arb Igand 146. Lamina, loriatuta jada, hasten da,<br />
eskuak fereka eta fereka. "Le Lamina ne s'arrêtait pas de frotter les mains". Barb Leg 24 (v. tbn. 69). Haurrak<br />
berehala xokolet-ondarrean erhia sar, eta izil-izila saindu gaizoari hartaz ezpainak phereka. Lf Murtuts 10.<br />
Haurrari ilea ferekatu zion, eztiki eta amultsuki. Mde HaurB 26. Erhi batez bere muxtatxak perekatuz. JEtchep<br />
100.<br />
v. tbn. Jnn SBi 119. Iratz 88. Azurm HitzB 59. Perekatu: Gy 21. HU Aurp 88. StPierre 16. Ox 179. JE Ber 9.<br />
Zerb Azk 13. Xa Odol 107. Ardoy SFran 237. Berekatu: Egiat 225. Arch Gram 144.<br />
� Rasgar. Cf. Deen I 405: "<strong>Fe</strong>reka, golpear". � Deabru izigarriek bere atzapar zorrotzez, ferekatuko, larrutuko<br />
[dute]. Ax 591 (V 380). [Zezena] zaldipean, adarraz, ferekatzen ere, / <strong>Fe</strong>reka ezdirenak amaren besarkak. Hb<br />
Esk 223.<br />
� +berakatu. Ungir. Cf. ferekadura, fereka (3). � Krist edo Jaunaz berekatia. Bp II 15. Zergatik jaun<br />
apezküpiak berekatzen dü konfirmatzen dianaren belarria? Bp I 65. Bena zük barurtzen düzünian, beraka ezazü<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
9
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
zure büria. Ip Mt 6, 17 (Dv, Ur gantzutu).<br />
ferekaturin. "(Hb), morceau d'étoffe que l'on met entre le doigt et le fil, lorsqu'on dévide ce dernier" Lh.<br />
ferekatzaile (SP, Urt, Dv � A), perekatzaile, perekatzale, berekazale (Arch ms. ap. DRA). � Adulador,<br />
halagador. "Frotteur" SP. "Allector, [...] ferekalaria, ferekatzáillea" Urt I 514. "Assentator, [...] ferekatzaillea,<br />
ferekalaria" Urt II 442. "Cajoleur" Dv. � Etzen nihoren ferekatzaile, etziotzaten bekhaiztu azpikoei zigorrada<br />
eta lege hertsiak. Hb Egia 6 (v. tbn. Esk 170). Eskualduna-k egia garbiaren entzuten usatzen ditu bere<br />
irakurtzaleak [...], ez baigire haatik bethi bilo alde pherekatzaletarik. Eskual 7-8-1908 (ap. DRA).<br />
ferekatze, pherekatze. � Frotamiento. v. fereka. � Phereka zozue urin hurtuz [...] eta kontinua pherekatze hori<br />
zazpi zorzi egunez. Mong 592.<br />
fereku (SP, Urt), pereku. � Caricia; adulación. "Frottement" SP. "Assentatio, ferekátzea, ferékua" Urt II 441. v.<br />
fereka. � Pereku eta maina guti zuten etxean, beharrez kanpo. HU Zez 70. Hitz legun, irri zuri eta pereku...<br />
aintzinetik; eta gero gibeletik ausiki. Ib. 99. Blue-jean gorritan gorputxo bera / ferekuz gose jadanik. Mde Po 81<br />
(cf. infra FEREKU-GOSE). Gizonak ez zion gero gau guztian ferekurik egin nahi. Mde HaurB 63.<br />
- FEREKU-GOSE. Ávido de caricias. � Ene altzoan etzanik, / Blue-jean gorritan gorputxo bera / Pereku-gose<br />
jadanik. Mde Egan 1959 (5-6), 122 (en la versión de Po 81 ferekuz gose).<br />
fereta. v. ferreta.<br />
ferfatu. "(AN-5vill), deshilacharse la ropa" A.<br />
feria (V-ger-gip, G-goi-to-nav, AN-ulz-araq-larr-5vill-olza; Lcc, SP, Urt III 38, Ht VocGr, Lar, Arch VocGr, Dv,<br />
H), peria (G-goi, AN-gip), eria (V; Dv (erija V, G)), feira (Arch VocGr, Dv (BN), H), feiria (T-L), feida. Ref.:<br />
A (eria); Iz ArOñ (ferixia), Als (gizon); Etxba Eib; EAEL 70. �1. <strong>Fe</strong>ria; (en pl.) fiestas, ferias. (El uso del pl.<br />
domina al Norte). "<strong>Fe</strong>ria. Según Astarloa es voz indígena" A. "Foire" T-L. Cf. peri-sagar. v. heida. � Tr. De<br />
uso gral. La forma peria, que en el siglo XIX sólo se encuentra en Moguel y Arrese Beitia, es en el s. XX más<br />
frecuente que feria en los dialectos occidentales. Eria se encuentra en algunos autores vizcaínos de los ss. XIX y<br />
XX, feira en Eguiategy, feiria en Lafitte y feida en Constantin. En DFrec hay 21 ejs. de feria y uno de periya,<br />
todos ellos meridionales.<br />
� <strong>Fe</strong>rietako, hartu-emanetako eta asko berze gauzatako egun iakinak. Lç Cal a 1r. Ifernuraz gero, [...]<br />
akhabatu dira arimako feriak, hertsi dira miserikordiaren atheak. Ax 603 (V 387; v. tbn. feriak akhabatu en<br />
sentido fig. en EZ Man I 115). Arrazo handia zian erraiten zianak denbora feira bat zela, saltzaler eta erosle<br />
güzier zabalik zagoena. Egiat 82. [Jai-egun] oetan egiten da Infernuko <strong>Fe</strong>ria, non egiten dituan debruak irabazte<br />
andiak. Mg CC 192 (CO 289 perijia). Eldutzeko <strong>Fe</strong>ria andi bat zegoan Errira. VMg 62. Gorputzarén kóstus<br />
irabaztendú arimak ánitz birtúte, [...]. Orgátik trabájuen denbórak dire Sánduen feriak. LE Ong 58v (el editor<br />
traduce: 'las témporas de los trabajos o penalidades son las ferias de los santos'). Ematen due Obispo Jaunak<br />
baimena, egunen batzuetan feriak egiteko. AA II 52. Jarten dira neskatillaak plaza inguruban <strong>Fe</strong>rija baten<br />
salgei balegoz legez. JJMg BasEsc 133. Erijarik erija, probarik proba, tabernarik taberna. fB Ic I 252. Moxalen<br />
<strong>Fe</strong>ria. Izt C 184. <strong>Fe</strong>riya ederra dago! Zenbat gauza, e? Alz ST<strong>Fe</strong>r 136. Benteroa zonbait aldiz Oloruko feidetan<br />
ebilten zen. Const Eskual 8-4-1910, 4. Hamar bat pelotari tugu ferietan. Ox 180. Urrengo peri-eguna etorri<br />
zanean. Muj PAm 58 (v. tbn. peri-egun en Ud 159, Munita 42, Etxde JJ 146). Santo Tomaseko feriya. Tx B II<br />
144 (v. Santo Tomasen periak Basarri 59; San Tomaseko feriya Alz ST<strong>Fe</strong>r 111, Anab in MEIG I 203 (peria)).<br />
<strong>Fe</strong>ria, alfer askoren aitzakia. Zerb GH 1936, 223. Peri egun batzutan. Etxde JJ 146. Oloroneko feirietarik<br />
itzultzean. Lf ELit 175. Ganadu-peria. Anab Poli 133. Pauliñok tratu eder bat egin eban erian Txomin<br />
Bekortagaz. Bilbao IpuiB 161. Gauza ona baño, feri ona obe (AN-ulz). Inza NaEsZarr 1042.<br />
v. tbn. Cb EBO 13. Añ LoraS 100. Astar II 135. It Fab 108. Gy 198. Noe 41. Xe 295. AB AmaE 253. Bv AsL 43.<br />
Sor Bar 54. Arb Igand 101. HU Zez 66. A LEItz 6 (explicando a abelazoka). Barb Sup 87. Kk Ab II 150. Mde Pr<br />
321. And AUzta 99. Uzt EBT 29. Berron Kijote 191. Peri(a): AB AmaE 306. Mok 14n. Kk Ab II 33. Or Eus 80.<br />
Munita 42. Lek SClar 137. Basarri 60. NEtx LBB 54. Uzt Sas 57. Eria: JJMg BasEsc 207. Azc PB 53. Ezale<br />
1897, 15a.<br />
� (Pl.). Atracciones de feria. � <strong>Fe</strong>ria guziak kurriturik, egin ginuen oto-kaskakokarietan zela guretzat ordu bat<br />
goxoa iragaiteko manerarik hoberena. Herr 22-2-1962, 4.<br />
�2. (H), peria. Producto (o regalo) de la feria. "Présent, cadeau que l'on fait au retour des foires. Non tutzu ene<br />
feriak?" H. Cf. FERIA EGIN. � Gizon onek ezkondu egin bear duela eta, feri on baten desioa daukala. Alz<br />
ST<strong>Fe</strong>r 116. --Erosiya det bear detan guziya. --Bejon daizula! Saltzalliak izango gera Donostitik feri geiena<br />
eramango degunak. Ib. 143. Jendia ibilliko da feriya erosten. Ib. 113 (acot. escén.). Amak [ume] bakoitzari<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 10<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ekartzen zion peria. Anab in MEIG I 204.<br />
- FERIA EGIN. a) Comprar comprar un producto (regalo) en la feria. Cf. supra (2). v. feriatu (3). � Emango<br />
dizkizute eun pezta, eta gero etorriko zera feriya egitera, e? Alz ST<strong>Fe</strong>r 140. � <strong>Fe</strong>riya ori egin ta / Orumiara asi,<br />
/ alaja ori bidian / bazan nork ikusi. Noe 42.<br />
b) (Tripersonal). Regalar. v. feriatu (2). � [Orratza] kale kantoi batean billatu det, eta andre gaieri feria egiteko<br />
dauket. Alz ST<strong>Fe</strong>r 139. Nik egingo diyat feriya: txorixua ta ogiya. --Ez, naiago diat nik... Ib. 143.<br />
feriagile. "Circumforaneus, [...] merkataria, tratuzalea, feriagillea" Urt V 78.<br />
feriakari. "<strong>Fe</strong>riakari ou feriazale, qui est de foire; gens de la foire" Dv.<br />
ferialiar (H), feiraliar (Chaho). "Celui qui va à la foire" H. v. feriazale.<br />
feriante. � <strong>Fe</strong>riante. v. feriazale. � Ikusi genituan txarlatanak, ferianteak, kinkilleruak eta musika edo soñua<br />
kalez-kale. Salav 51.<br />
feriatu (SP). �1. (Part. en función de adj.). Público, conocido. "Puta feriatua, putain publique" SP. � Egia da<br />
bekhatore itsusiez, feriatuez eta ageriez minza gaitezkela libroki. SP Phil 359s (He 362 famatuez, publikoez eta<br />
guziez).<br />
�2. (SP, Dv, H), feiratu (Chaho). "Norbaiten feriatzea, donner, payer la foire à quelqu'un. <strong>Fe</strong>ria nazazu, donnez<br />
moi la foire" SP. "Donner, recevoir un cadeau de retour de la foire. <strong>Fe</strong>riatuko zaitut, feria nazazu, je vous ferai,<br />
faites-moi un cadeau de foire" H. v. FERIA EGIN.<br />
�3. (Lcc (-du), Lar, H). <strong>Fe</strong>riar, vender (o comprar) en la feria. � Urthe asiera huntan, Don Diego Echague, /<br />
zertaz det feriatuko lotsarik izan bage? (1798). BertsZB 169. Bedorren esaerak / ematen dit jela, / feriatu nai<br />
gaitu / txekorrak bezela. Sor AKaik 115.<br />
feriatzaile. Figura en SP, sin trad.<br />
feriazale (SP (sin trad.), Dv). "Qui est de foire; gens de la foire" Dv.<br />
feries (BN-lab ap. A; Dv, H), peries (G-bet). � "Léger en qualité, en parlant de marchandise" Dv. "De mala<br />
fabricación, de pacotilla. Zapeta feriesak, zapatos de pacotilla" A. Cf. feiros. � Obratzeko errexa delakoan<br />
baliatzen da kadira eta espalakoin egiteko. Lan feriesa atheratzen da haltzetik. Dv Lab 323. Oihaleriaz eta<br />
puxkateria feriesez pagatzen dugu haurrentzateko hazkurria eta lana. Prop 1900, 177. Lehengo gure etxe handi<br />
ederra maite; etxe berri feries oraikoa maitiago. Herr 10-5-1959 (ap. DRA).<br />
fermantza (Chaho, Hb p. Lh). "Affermissements, confirmation dans un bon état" Lh. Cf. bermantza.<br />
fermatu. v. bermatu.<br />
ferme. v. fermu.<br />
fermetate, fermutate. � Firmeza. v. fermutasun. � Hitzaren fermetatea. Lç Mc 13, tít. Zeinétan baitirade<br />
batzu aditzeko gaitzik, ignoranték eta fermetate gabék makhurtzen dituztenik. Lç 2 Petr 3, 16. Zuen fermetatetik<br />
eror etzaitezten. Ib. 3, 17 (v. tbn. He 6, 17; 1 Petr 5, tít.; 1 Cor 15, tít.). Eztezaten bere speranzá ezar fermutate<br />
gabeko abrastasunetan. Lç 1 Tim 6, 17.<br />
fermier. � Cobrador de impuestos. "<strong>Fe</strong>rmier, fiscal" Revol 121 nota. � Etzaiote beharko behatu, fermierei,<br />
hekin guardei eta kostumari edo bureuari pagatzen ohi zaizkoten dretxu batzuei bezala (1790). Revol 121.<br />
fermu (SP, Urt I 9, Lar, Dv, H), fermo (VocBN, Chaho, Gèze), bermu (Dv (BN-bard) � A), permu (H (V, G)),<br />
ferme. �1. (Adj.). Firme. "Solide" Dv. "Parte fermua. [...]. Lur fermua, haragi fermua" H. v. firme, irmo. � Tr.<br />
Propio de la tradición septentrional. Se documenta también, en la forma fermu, en Larramendi y en Legaz. La<br />
forma fermo la emplean los autores suletinos y mixanos, pero se encuentra también en Axular; ferme aparece en<br />
Tartas (cf. bermetarzun en Oihenart, s.v. fermutasun).<br />
� Zaudete fedean fermu. Lç 1 Cor 16, 13. Enplega zaitezte afekzionatuki zuen bokazionearen eta elekzionearen<br />
fermu egiten. "Rendre ferme votre vocation". Lç 2 Petr 1, 10. Behar ditugu fermu garenók, infirmoén<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
11
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
flakatasunak suportatu. Lç Rom 15, 1. Iauna baithan fidatzen direnak Siongo oihana eta mendia bezala izanen<br />
dira: hura bezain fermo, fintko, segur eta bortitz. Ax 133 (V 87). Hark daduka lurra fermu, / nihoiz eztadin higi.<br />
Hm 83. Nik eman sentenzia tink eta fermu dago. SP Imit IV 8, 2. Jainkoaren manamenduen bide xidor ordokian,<br />
zelhaian eta fermuan dabillana. "Plana ac firma pergit semita". Ib. 18, 2. Bake fermu bat. Ch III 47, 2. Nere<br />
ihesleku indar egoki, fermua. Lar STomas 2. Sendo ta fermu daudenak guzitan, persegituak izan arren. CatBurg<br />
46 (en el orig. de Mb sendo daudenak). Maithazale azkar bat fermo dago tentazionetan. Mst III 6, 1. <strong>Fe</strong>de bizi,<br />
esperanza fermu eta amodio karsu batekin (Urdax, 1827). ASJU 1993, 589. Ez ofenditzeko asmo irmo edo fermu<br />
bat. Legaz 41. Aiten oidurak fermu atxikiz. Etcham 236. Adin gaixtoak behar ditu altxazale fermu eta malguak.<br />
Herr 28-8-1958, 2. Lagun fermua gertatuko zauk! Larz Iru 94. Erretora, 50 urthe, fermu. Larz Senper 8. Sineste<br />
fermuan / saria badaukala Jaunak zeruan. Xa Odol 169.<br />
v. tbn. Mat 128. EZ Man I 53. Harb 78. FPrBN 22. Gç 35. ES 188. CatLav 2 (V 10). He Gudu 171. Brtc 163.<br />
JesBih 440. CatLuz 32. MarIl 9. Jaur 126. Arb Igand 185. <strong>Fe</strong>rmo: Mercy 4. CatLan 141. AR 387. UskLiB 108.<br />
CatS 57. <strong>Fe</strong>rme: Tt Arima 42.<br />
�2. bermu (S). (Sust.). "Appui (au propre, physiquement)" Lrq.<br />
fermugabeko. � Débil, inconsistente. � [Athenako jendea] errepresentatzen zuela hainitz olde moldeko,<br />
koleratsu, iniustu, fermugabeko, [...]. SP Phil 268.<br />
fermugabetasun. � Debilidad, inconsistencia. v. finkogabetasun. � Tentazione gaixto guzien hastea da<br />
bihotzaren fermugabetasuna. SP Imit I 13, 5.<br />
fermuki (SP (sin trad.), Urt I 324, Lar, H), fermoki (VocBN, Chaho, Gèze, H). � Firmemente. � Diszipliná<br />
sainduki eta fermuki begiratu behar dela. Lç Ins G 5v. Bere deliberazione onei fermuki datxakoena. Ch I 3, 3.<br />
Bere esparantxa fermoki Jinkuatan ezarri diana. Mst III 14, 4. Begiez ikhusten banu baino fermukiago sinhesten<br />
dut. Brtc 69. Iraun dezagun fermuki Yainkoaren zerbitzuan (Orreaga, s. XIX). ETZ 291. (Mariri fermuki) --Zu<br />
ixilik. Larz Senper 130. v. tbn. Mat 237. EZ Man I 32. SP Phil 208. Gç 58. ES 97. He Gudu 170. Lg II 212.<br />
Monho 128. CatLuz 41. Legaz 65. Elsb Fram 110. Arb Igand 200. CatJauf 74. Etcham 48. <strong>Fe</strong>rmoki: Tt Arima<br />
37. CatLan 25. UskLiB 43. CatS 57. Ip Hil 223. En DFrec hay 4 ejs. de fermuki.<br />
fermutasun (SP (sin trad.), Urt I 324, Lar, H), fermotarzun, bermetarzun (Hb ap. Lh, H), bermetasun (Lh). �<br />
Tenacidad, firmeza. v. fermetate. � Exhortatzen zituen guziak, bihotzeko fermutasun batez perseberatzera<br />
Iaunarekin. Lç Act 11, 23. Etsai gaixto guztien kontrako fermutasun handi bat. Mat 128. Nik gortharzun, zuk<br />
gortharzun, / Derakuskegu elkarri, / Biek bardin bermetarzun / Dugu hetan ezarri. O Po (ed. F. Michel), 227.<br />
Zure fermutasuna inharrots eta kordoka ahal liro. SP Phil 450. [Begiratu dut] doktrinaren fermutasuna. Gç 46.<br />
Soferitzeko pazentzia, iraiteko fermotarzüna. Mst III 26, 3. Zer fermutasun etzuen izpiritu sainduak hedatu<br />
apostoluen izpiritutarat! Lg II 299. v. tbn. ES 122. Ch III 25, 3. Brtc 22. MarIl 49. Jaur 390. Arb Igand 195.<br />
fermutate. v. fermetate.<br />
fermutu (SP (sin trad.), Lar, H), fermotu (Chaho). � Reafirmar. "Afianzar" Lar. � Iainko Iaunak bere bistaz, /<br />
Bazaitu fermutuko: / Hura erdian duzuno, / Deusez ez damutuko. Hm 56. [Konfirmazioneak] fermutzen eta<br />
borthizten baikaitu bathaioan errezibitu dugun fedean. CatLav 223 (V 112). Egia düzü khanbiakor girela, bena<br />
zük fermotzen gütüzü. Mst III 14, 2.<br />
fernesia. v. farlesia; frenesia.<br />
fernesiatu. v. farlesiatu.<br />
feros (V-gip), feroso (V-gip). "Féros dator, viene con fuerza (una planta)" Iz UrrAnz. "Féros, ferósa, (el) que<br />
viene con fuerza, planta, animal, persona" Iz ArOñ. "<strong>Fe</strong>ros-feros dator, ferósketan [sin trad.]. Artua feros dao"<br />
Ib. "<strong>Fe</strong>rosua. <strong>Fe</strong>roso dator" Ib. (sin trad.).<br />
feroz. � <strong>Fe</strong>roz. � Animalijarik uzu edo ferozenak. Astar II 98.<br />
ferra (AN, L, BN, S; Deen I 168, SP, Dv, H), perra (V, G; Lar, Añ, H (+ ph-)), berra (R-uzt). Ref.: A (ferra,<br />
perra, berra); Iz ArOñ (perra), Ulz, Als; Etxba Eib (perra); Izeta BHizt; Elexp Berg (perra).<br />
� Tr. Los autores septentrionales y el navarro Lizarraga emplean la forma ferra, los meridionales perra;<br />
hallamos además algún ej. de berra en HerVal. En DFrec hay 5 ejs., sept., de ferra. �1. Herradura. "Idi ferra, idi<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
12
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
berra (42)" HerVal 277. Cf. Echaide Orio: "Perra, herradura". � Bi oñetan dabilza bordiña ferrak. "Il cloche<br />
de[s] deux pieds". Volt 160. Ene anáia astokoa, itzulizkiózu ferragoiek Jaunoni. LE JMSB 4333. Ubalik eta<br />
perrarik bage. Izt C 184. <strong>Fe</strong>rrak ematen zaizkote, amoratuz eta ez joka erabiliz. Dv Lab 240. Mandoa zahartu<br />
zaut, [...] / Hobe dut naski / <strong>Fe</strong>rrak athera eta larrerat utzi. ChantP 92. Lau idi berra. HerVal 183. Zaldi zar<br />
guztiyak jan aziko dizkizute, perra ta guzti. Alz ST<strong>Fe</strong>r 118. Nere aurrean jartzen diranak jasotzen dituzte perrak.<br />
Auspoa 111, 155 (ap. ELok 303, que traduce 'ihes egin'). Perra berriyak erantxi dizte. Tx B II 113. Zaldi-ferra.<br />
Barb Leg 62. Malkorrez-malkor / perra-zantzuak igarri. Or Eus 327.<br />
v. tbn. Gy 38. Perra: Echag 145. JanEd II 140. Etxde JJ 173. SM Zirik 70. NEtx LBB 42. In Uzt LEG II 41.<br />
�2. "Pherra, perr: [...]. 2. fer qui termine le bout de quelques outils, comme gaffe, rame à bout inférieur garni de<br />
fer à deux pointes, perche de batelier garni d'une ponte de fer à l'extrémité" H.<br />
�3. "Pherra, perra: [...]. Se dit de la ferrure qui garnit les roues d'une charrette" H.<br />
�4. "Pherra, perra: [...] clous de sabots" H.<br />
�5. "(B, L-ain), ramas de haya o roble o castaño, que sirven de suelos o contrafuerte a la narria" A.<br />
�6. "(B), cortinilla que cubre los huecos inferiores del catre" A.<br />
- FERRA-BIDE. "Camino de herradura, perra-bidea" Lar.<br />
- FERRA-IPINLE. Herrador. � Ermentaria eta / Perra-ifinlea. Izt Po 138.<br />
- FERRA-HOTS. "Perra-otsa, ruido de caballerías" Etxba Eib. � Illuntasunari begira ta zaldien perra otsak<br />
entzuten. Ag AL 156. Baiña burdiaren zaparradeak eta zaldien perrotsak ez eusten ezer garbi entzuten isten. A<br />
Ezale 1898, 316a.<br />
� "Perra-ots, huida precipitada (litm. 'ruido de herraduras'). Polizia agertu zanian, haura zuan perra-otsa.<br />
Egundoko perra-otsian joian mutikua, dendarixa atzetik zebala" Elexp Berg.<br />
- FERRAZKO. <strong>Fe</strong>rrado, guarnecido de hierro. � Batzuek gomazko abarkak ibiltzen giñuzen eta besteak<br />
perrazko botak. BasoM 87.<br />
ferradun. � (El) que lleva herraduras. � Mando gaxtuaren / Üzter ostikuaren / Süstut ferradünen, / Bena<br />
lotsago izan prima handiaren. 'Surtout de ceux qui sont ferrés". Etch 282.<br />
ferradura (Chaho, Lh), perradura (L, BN, S ap. Lh; ph- H). � "<strong>Fe</strong>rrure, garniture de fer, en général, de porte,<br />
d'outils, de bâton, de roue, etc. Spécialement, fers adaptés aux sabots de cheval, de mulet, d'âne et aux onglons<br />
de bœuf, de vache" H. "<strong>Fe</strong>rradura, manière dont le cheval est ferré" Lh. "Zatia deitzen dugu ferraduraren<br />
azpiko egurra" Larz GH 1959, 87.<br />
ferragaitz, perragaitz (ph- H). "Zaldi pherra-gaitz, cheval difficile à ferrer" H (s.v. pherratu).<br />
ferragin, perragin. � Herrador. � Nekazari lanerako ermentari, perragin, iltzegille, txispagin. Izt C 130.<br />
ferrakan, ferakan. � Tormenta, temporal. � <strong>Fe</strong>rrakan tzar eta bortitzeri yarrekitzen dire maiz denbora eder<br />
eta haize gabiak. Atheka 79 (en la ed. de BOEl 221 ferakan).<br />
ferralgo (SP (sin trad.), Lh). "<strong>Fe</strong>rralgo (BN), métier de maréchal ferrant" Lh.<br />
ferrarazi, berrarazi (R ap. A). � Hacer herrar.<br />
ferrarazle, ferra-erazle (Sc ap. A), perra-erazle (ph- H s.v. pherratzailea). "El que manda herrar" A.<br />
ferrari (Chaho s.v. ferralgoa), perrari. � Herrador. � Ullibarritar Jose Paul, Abandoko erazle (perrari) ta<br />
euskaltzale sutsuak. Eguzk LEItz 17.<br />
ferrata. v. ferreta.<br />
ferrategi (B), perrategi (B). "<strong>Fe</strong>rratei, perrategi, donde se hacen herraduras. Aita ferrateian dago. Goazen<br />
ferrateire" Izeta BHizt.<br />
ferratoki, perratoki (V-gip, AN-gip-larr). Ref.: Garbiz Lezo 74; Asp Leiz y Elexp Berg (perratoki). "Lugar<br />
donde se coloca la herradura al ganado" Garbiz Lezo 74.<br />
ferratol (AN-araq ap. A), perraol (AN-araq ap. A), perraul (AN ap. A). "Pala de madera para aplastar y<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
13
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
amoldar panes delgados de maíz" A.<br />
ferratu (B; SP, Urt IV 48, Dv, H), perratu (V-gip, AN-larr; Lar, Añ, H (+ ph-)), berratu (R). Ref.: A (berratu);<br />
Iz ArOñ (perrau); Asp Leiz, Etxba Eib y Elexp Berg (perratu); Izeta BHizt. �1. Herrar, poner herraduras. "On<br />
dit familièrement: Gizon pherratzeko errex eztena, homme qui n'est pas aise à ferrer, qui est difficile à diriger, à<br />
persuader" H (cf. ferrarazi). � Mira zazu ungi ferratua den. "<strong>Fe</strong>rré". Volt 160. Zamariaren ferratzea. SP<br />
GirDoc 135. <strong>Fe</strong>rraturik bein bere astókoa. LE JMSB 433. Onela itzegiteko oitura duenak ipiñi bear lirake<br />
mingañean ferraturik abereak oñetan ferratu oi diran bezala. AA III 558. Manduak urrez ferraturik. AstLas 14.<br />
[Abereak] perratu bezin laister. BOEg 2667. Arotzak ere gauza bera diote kabala ferratzerat heldu direneri.<br />
Larz Bozak 18. En DFrec hay 7 ejs. (6 sept.) de ferratu y uno de perratu.<br />
�2. "Pherratzea, perratzea, ferratzea, garnir de fer, ferrer une porte, un bâton, un outil, etc." H. � Bere makila<br />
ferratuari giderra kendu dio, eta burdin-gerren zorrotzaz eztiki zirringilatuz harri gogor hotzak, zapartarazi<br />
dauzkigu bederazka. JE Ber 70. Nork behinere entzun dio ele bat bera, han eta hemen [pilotaria zelarik]<br />
irabaziak zituen dirutze, zinta eta makila ferratuez? Zerb Azk 78. Nik makil ferratua hartzen diat. JEtchep 36.<br />
- ANTZARA(K) FERRATU. Hacer puñetas (usado en imperativo o con joan, igorri, etc.). "Antzarak perratzik<br />
(AN-gip)" Inza Eusk 1928 (II), 94 (� A EY III 270). "Envoyer promener, antzara ferratzerat igorri" T-L (s.v.<br />
promenade). "Airez aire antzarra ferratzerat igorri zuen (BN-lab), zoaz antzarra ferratzera (BN-lab-arb)" Gte<br />
Erd 303. � Antzara perratzerat, zuen sainga, lausengu ta gezur guziekin! Eskual 10-3-1925 (ap. Inza Eusk 1928<br />
(II), 94). Bera balinbada, igortzen dut ba airez aire antzara ferratzerat. Larz Senper 40. Hots, laborariak eta<br />
laborarien aldeko deputatuak antzar ferratzerat igorri ditu. Herr 24-3-1960 (ap. DRA). Eta jaun horiek aldiz<br />
joanen zirela... antzara ferratzerat! "Qu'ils iraient... ferrer les oies!". Ardoy SFran 210.<br />
� "Para decir de alguno que se ha muerto [...]: Antzarak perratzea jon da (AN-gip)" Lek AEF 1923, 86.<br />
ferratzaile (G-nav, B; SP, Urt III 270, Ht VocGr 383), perratzaile (V, G; Lar, Añ, H (ph-)), ferrazale (AN-ulz,<br />
S), perrazale (H). Ref.: A (perratzaile, ferrazale); Iz Als (ferrazaile), Ulz (ferrazale); Etxba Eib (perratzallia);<br />
Izeta BHizt; Elexp Berg (perratzaille). � Herrador. "Takilli errementarixa zan perratzalle aittua" Etxba Eib. �<br />
Dei dezate ferratzalia. "Maître maréchal". Volt 160. Perratzallearen andretxo gajoa. Echag 117. Esan egijozu<br />
perratzalliari datorrela ointxe berton aizturrakaz. Otx 121. Okondoko Ulibarrik, Abandoko perratzaileak, utzi<br />
zuen gutun liburua. MEIG IV 56. v. tbn. Perratzaile: Ag G 163. Goñi 66. Munita 128.<br />
ferredot. "(S; Foix), seau d'un puits" Lh.<br />
ferrela (S). Ref.: A; Lh. "Juguete de niños; de un hilo fijo en ambas manos pende y gira un palillo" A.<br />
ferrenda. "(BN-mix): 1.º cantidad pequeña. 2.º extensión corta" A.<br />
ferreruelu. � <strong>Fe</strong>rreruelo. � Ezta au denporea gorraenzako, indozu ferreruelu ta sonbrerua fieltrozkoa. Mic<br />
12v.<br />
ferreta (B, BN-ciz, S; Añ (AN), VocBN, Gèze, Dv, H, VocB), perreta (V-gip, G-nav, L (ph-); H (ph-)), berreta<br />
(R), ferrata (Sal), fereta, herreta (Lecl, H). Ref.: A (ferreta, perreta, berreta); Garbiz Lezo 66; Giese CasaS 14;<br />
Lrq; Iz ArOñ (perreta); EAEL 130. �1. Herrada. "Rada para agua" Añ. "<strong>Fe</strong>rreta gider bat (13). Berreta (20)"<br />
HerVal 277. "Seau" Arch VocGr, VocBN. "Herrada, cántaro" A. "Cuenco" Garbiz Lezo 66. "Cruche spéciale,<br />
propre à la région des Basses-Pyrénées; en bois d'if, la ferreta est imputrescible. Elle est entourée de cercles de<br />
fer ou de laiton" Lrq. "Perréta bat, un recipiente de madera para hacer gatzátua" Iz ArOñ. v. edarra. � Gurbille<br />
edo ferrata (Ororbia, 1758). ETZ 102. Argi bat eskuan eta ferreta bat betherik soinean. "Cruche". Arch Gram<br />
73. Pherreta bat ur daramala. HeH Lc 22, 10 (He, Dv pegar). Pegar eta ferretak betherik. Barb Sup 145. Eldu<br />
da iturritik etxekoandrea ferreta buruan. FIr 157. Ageri die untzi zahar tzar parraska bat, thipiña, fereta,<br />
bürdün-kasola. J.B. Mazèris GH 1933, 304. Lehen, emazteak beren ferretekin joaiten ziren Jainkoak daki norat<br />
ur-keta. Sokorri Gazte (mayo) 1957, 1. Batzuetan baian ura ta ferretan ez (AN-erro). 'Batzuekiko ain esku-zabal<br />
ta geien zor dienekiko ain esku-motz'. Inza EsZarr 169 (en NaEsZarr 2214 (AN-erro) ferratan).<br />
�2. herreta (SP � A; e- SP). "<strong>Fe</strong>r de fusil" SP.<br />
ferretaka. � A herradas. � Amerikala zoin luze diren bideak / Ez zenezakete, zuek, sekulan phentsa. / <strong>Fe</strong>rretaka<br />
nuen otxin bil ametsa. Eskual 10-4-1908 (ap. DRA).<br />
ferretategi (H), ferretegi (Hb ap. Lh). "Lieu, [...], où l'on place les seaux" H. "Emplacement des seaux" Lh.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
14
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ferrokarril, perrokarril. � <strong>Fe</strong>rrocarril. Cf. PMuj in MEIG I 94: Nork du arrazoi: burnibidea dioenak, ala<br />
perrokarrila edo xemendeperra esaten duenak? � Gaztelarrak burnibideari perrokarrill esaten zioten. Ag G<br />
114s. Errementaritzat, perro-karrilleko makinistatzat ona zitzakiala. Urruz Zer 90. Norteko ferrokarrilla. Tx B II<br />
113.<br />
ferrol, perrol (AN ap. A). "Tapa de herrada" A.<br />
ferrola. "<strong>Fe</strong>rrería, fábrica de hierros (G-goi)" A Apend.<br />
ferrosta. "(BN-mix), se dice que, parece que. Sin. de ei, emen, omen" A. v. prefosta.<br />
ferru (S). Ref.: Lrq /feRu)/ (oxítona); Foix ap. Lh; Alt Bot 24. "Trèffle incarnat" Lrq. v. faruxa.<br />
ferrutzina. "(R), pelo bien peinado" A.<br />
festa (V-gip, G-azp, Ae, BN-baig; Volt 79, Lar, H), besta (AN-ulz, B, L, BN, S; SP, Urt II 445, Ht VocGr 360,<br />
Lar, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H), pesta (G-azp, AN-larr, ph- L, BN; ph- Arch VocGr, Dv, H), pezta (Ht<br />
VocGr), piesta (V-gip; Chaho), fiesta (AN-5vill, R; Chaho, H). Ref.: A (besta, phesta); Lrq (besta); EI 178s.;<br />
Gketx Loiola (su-pesta); Iz R 314; Iz Ulz e Izeta BHizt (besta); AtBou 385.<br />
� Tr. La forma besta es propia de la tradición septentrional. P(h)esta (documentado ya en CatLan 101 y JesBih<br />
489), es bastante frecuente en autores navarro-labortanos desde la segunda mitad del s. XIX (cf. tbn. Mihura<br />
(114) phestaburu). Los autores guipuzcoanos emplean festa y pesta; fiesta es raro en éste dialecto. En vizcaíno<br />
sólo se documentan, aunque escasamente, las formas piesta y fiesta (festa en T. Etxebarria). En SermAN (3v) y<br />
Lizarraga de Elcano (Ong 52v), y besta en los baztaneses CatB (15), Legaz e Izeta (DirG 63). En Mendigacha<br />
hay fiesta. En DFrec hay 77 ejs., meridionales, de festa, 44 (39 sept.) de besta y 23 (17 sept.) de pesta. � Fiesta.<br />
"Eliza-phesta, la fête locale" Arch VocGr. "Erdibésta, la media fiesta" Iz Ulz. "Ogei ta bosgárnian Santiagoko<br />
fiestá" Iz R 314. v. jai; cf. mesta.<br />
� Tr. De uso general (aunque en el s. XX parece que lo evitan algunos autores puristas del Sur). En la tradición<br />
occidental se emplea para referirse a 'fiesta, reunión de gente hecha con la intención de divertirse' (herriko festak,<br />
bertsolari festa, etc.) y es raro encontrarlo significando 'conmemoración (gralmte. religiosa)' (eliza besta, Bihotz<br />
Sakratuaren besta, etc.). En la tradición septentrional se emplea con ambos sentidos (también en SermAN 3v).<br />
En unos pocos autores guipuzcoanos de los ss. XVIII y XIX se encuentra también como 'fiesta (religiosa)':<br />
<strong>Fe</strong>stak eta jai egunak santifikatu (OA 4); Asunzioko fiesta (Cb Just 38); Gorde bear diran jaiak eta pestak. Ub<br />
175 (v. tbn. Mb IArg I 363, Lard 536, Arr May 196).<br />
� Zein sainduren besta daten orhit egun berian. E 20. Urthe oroz Ierusalemera Bazko bestán. Lç Lc 2, 41.<br />
Heriotzeko orena da negu eta besta. [...]. Besta, zeren orduan behar baita pausatu. Ax 200 (V 134). Alabaiña<br />
trabaillu hura guztia bestatzat hartzen dute. Ib. 488 (V 315). Egün zoin besta begiratzen dügü? Bp II 93.<br />
Ekusten dituzu fest batean danzari ederki apaindu jaunziak. Mb IArg I 377. Joaten zeralako olgantza edo pesta<br />
lekuetara. Mg CC 123. Geijago zaurituten dabee nire bijotza zuben berbeeta piestaz legez esanak. Mg PAb 103.<br />
Ikusi arren semia fiestarik fiesta, erromerijarik erromerija. JJMg BasEsc 11s. Mariaren bihotz garbiaren besta,<br />
zeina zelebratua izanen beita Aboztuko [...]. JesBih 415. Igande eta Bestetan Meza osoa entzutea. CatLuz 19.<br />
[Aitak] bere atseginaren markatzeko egiten du besta bat manifikoa. Jaur 126. Besta orotako handiena dela<br />
Bazko Besta. CatS 103. Uztailaren 14an zelebratzen dugu besta nazionala delakoa. Elsb Fram 75. Pesta bat<br />
zitzaion bere apez lagunek deitzen zutenean. HU Aurp 117. Oiarzungo Euskal <strong>Fe</strong>stetan sarituba. Moc Damu 1.<br />
Gartha egunetan eta Phesta bezpera batzutan. CatJauf 87. Gure begietako besta hunek badirau hemezortzi<br />
kilometraren luze. JE Ber 42. Azkaingo bestetan. Zerb Azk 117. Ardoa ta tripa-festarik bada, an dituzu gure<br />
mutillak. NEtx LBB 205. Satan zaharra bestan dabila / gure herri trixte huntan. Mattin 62. Debekatu zituen<br />
jaialdi horiek, zomorro-festa bihurtu zirelako edo. MEIG I 75.<br />
v. tbn. GavonC (1705) Egan 1956 (5-6), 28. Mb IArg I 326. AA III 552. Echag 115. Bil 144. Arr GB 117. Noe<br />
28. JanEd I 107. Xe 197. Zab Gabon 57. AB AmaE 117. Alz ST<strong>Fe</strong>r 111. Iraola 116. Ill Testim 22. Arrantz 154.<br />
Mok 21. Tx B II 43. SMitx Aranz 215. Etxde JJ 177. Vill Jaink 122. Salav 75. Etxba Ibilt 486.<br />
Besta: Mat 7. EZ Noel 120. Harb 128. SP Phil 405. Arg DevB 50. Gç 192. Ch I 19, 6. Mst I 19, 6. Lg II 207. Mih<br />
111. CatLan 14. Brtc 15. Egiat 200. Mercy 6. Dh 58. Etch 472. Bordel 41. Gy 80. Hb Esk 84. Elzb Po 206. Jnn<br />
SBi 84. Ip Hil 17. Arb Igand 135. Xikito 11. Ox 157. Const 28. Zub 109. Etcham 101. JE Ber 102. Lf Murtuts 26.<br />
Mde Pr 47. Arti Ipuin 84. JEtchep 114. Larz Iru 28. Ardoy SFran 116. Xa Odol 47. Casve SGrazi 44.<br />
Pesta: CatLan 101. AstLas 69. It Fab 145. Izt C 194. Aran SIgn 211. Ud 31. Zab Gabon 94. Bv AsL 115. Arr<br />
May 196. AzpPr 38. Moc Damu 16. Urruz Zer 102. StPierre 24. Ox 74. Muj PAm 51. Zub 59. Etcham 126. Laux<br />
AB 89. Or Eus 139. ABar Goi 31. Iratz 31. Lf Murtuts 53. JEtchep 67. Basarri 121. MAtx Gazt 75. Salav 108.<br />
Uzt Sas 111.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
15
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Phesta: JesBih 489. Laph 107. ChantP 308. Lap 57 (V 30). Zerb IxtS 90. Larz Iru 132.<br />
Fiesta: Cb Just 95. BertsZB 168. DurPl 54. Mg CO 249. Astar II 150. Añ EL 2 133. AB AmaE 262. Iraola 63. Tx<br />
B I 250. Mdg 128. Alzola Atalak 140.<br />
Piesta: fB Olg 60. AB AmaE 27.<br />
� "Venez sans façon, ethor zaite pestarik gabe. Ne faites pas de façon, ez egin pestarik" Ht VocGr 360.<br />
� "Phesta, [...] jour de la naissance de quelqu'un. Zure phesta da bihar, c'est votre fête demain" H.<br />
� (Pl.) Fiestas, agasajo. � Mutikotxoak sei bat illabete izango zituan [...]. Sugur-motzak alako irri bat egin zion,<br />
eta aurtxoak berebiziko pestekin erantzun zion. Ugalde Iltz 32.<br />
� (En compuestos copulativos). � Hain besta-balakadura sarkharria egin ziotzan. Birjin 346. Bizitzizpiritualean<br />
Jainkoak giten dauzkigun besta-mainhei darraizte frogantza garratzak. "Caresses". Ib. 392.<br />
- FESTA BERRI (AN-gip; A Apend; besta-b. B, L-ain, S; SP, Urt I 344, VocBN, Gèze, Dv, H, VocB; pesta-b.<br />
Aq 77, Arch VocGr (ph-)). Ref.: A (besta-); SMuj EEs 1921, 29;<br />
Lrq (besta-). Día de Corpus Christi. "Fête-Dieu" Dv. � Egun berezia ohi da / Besta Berri eguna, / sakramendua<br />
ohoratzeko / ordenatu zaikuna. EZ Noel 122. Besta berriz Jesüs Jaunaren korpitz saintiaren ohoretan. Bp II 84.<br />
Besta berriko [prozesionetan]. Mercy 32. Korpus-Kristi edo festa berria. AA III 56. <strong>Fe</strong>sta-Berrirako pastoralak.<br />
"Autos para el día de Dios". Berron Kijote 137.<br />
v. tbn. Besta-berri: Harb e) 5r. Hm 216. Gç 95. JesBih 415. UskLiB 190. Etch 480. Arch Fab 139. Elsb Fram<br />
162. Zby RIEV 1908, 85. Pesta-berri: Ox 37. Barb Sup 41 (ph-). JE Bur 183 (ph-).<br />
- FESTA BERRI ZAHAR. "Bestaberri zahar (L-côte), la infraoctava del Corpus" A.<br />
- FESTA-BURU. v. festaburu.<br />
- FESTA EGIN (besta e. SP, H, Dv; bestegin Urt II 444), FESTAK EGIN. (Aux. tripersonal). Agasajar, halagar;<br />
acariciar, hacer gracias, juegos. "Besta egitea, faire de grandes caresses" Dv. "Besta egin dauku, il nous a fêté.<br />
Hainitzak izan dira egin dauzkun bestak" H. v. festatu. � Bihurtu zen semeari egin zioen bere aitak besta<br />
gehiago, bethiere etxean bere manuko egon zeikanari baiño. Ax 554 (V 354). Ontasunari egiten dio besta eta<br />
begitarte. Ib. 422 (V 273). Egiten diote besta eta begitarte. "Applaudit sibi similibus". Ch III 54, 14. Nausia<br />
asten zaio [txakurrari] festa asko egiten, / txutika ipiñi ta dantzan erakusten. It Fab 257. Hiriko arratoiñak behiñ<br />
/ Behar ziola besta egiñ, / Baserriko arratoiñari, / Hagitz moduz eta oneski. "Invita". Gy 35. Artzaiak festak<br />
egiten dizkate Kathaliñi eta gero beste doñuan kantatzen dute au: [...]. Sor AKaik 112. Artu zuban [usua]<br />
besuan, / maitatu eta festak egiñaz. Tx B II 53. v. tbn. Noe 36. Besta egin: Hb Esk 39. Prop 1892, 116.<br />
- FESTA-EGUN (bestegun Urt; phestegun H). Día de fiesta, festivo. "Celebrare diem festum, besteguna<br />
zelebratzea" Urt IV 373. � Tr. De uso frecuente al Norte y mucho menos al Sur. � Besta egunean ere debeku<br />
zen [...] bide luzerik iragaitea. Ax 200 (V 134). Lege zaharrean etzitzaion Iainkoari on hartzekodunak besta<br />
egunetan eska litezin zor zitzaiena. SP Phil 166. Iñauteriko / festa egunean. Echag 257. Elizako Besta egunez.<br />
CatS 95. Igande eta phesta egunetan sakramenduetarat hurbildu. Laph 139. Igande eta besta egunetan meza<br />
osoa enzutea. Legaz 31. Beraz hazilaren lehen eguna zuan; dakikan bezala, besta eguna, biziek hilentzat othoitz<br />
egiten dutena. Elzb PAd 19. Maria txit santaren pest-egunak. Arr May 195. Gauak egun eginez, igandeak<br />
astelegun, phesta egunak ortzirale, aztaparrez, jeinuz, xuhurtziaz bilduko dute [...] umeen hazteko ala altxatzeko<br />
doia. JE Bur 103. Besta egunek berek beti elizatik zuten hastea. Ardoy SFran 85.<br />
v. tbn. (Sólo para textos meridionales): <strong>Fe</strong>stegun: Mb IArg I 47. Arr May 96. Pestegun: Or Eus 13. Piesta-egun:<br />
fB Olg 56.<br />
- FESTA-EZTEI. "Adjicialis, adjicialia, besteztáiak, bestaburu eztáiak" Urt I 171.<br />
- FESTA-IGANDE. (Pl.). Domingos y días de fiesta. � Meza inzünen düzü, Besta Igandes deboki. CatLan 14.<br />
Besta Igandetan. CatLuz 20. Besta igandeen ungi santifikatzea. Arb Igand 186.<br />
- FESTA KANBIAKOR. "Besta-ganbiakor (Hb), besta-khanbiakor (S), fête mobile" Lh.<br />
- FESTA ON! ¡<strong>Fe</strong>liz fiesta! � Emazter besta on! [tít.] Besta on, aboztuko / Birjina Maria! / Zure geriza-pean, /<br />
gu denen loria! Etcham 101. Zeta-paperaz inguraturiko paket bat [...] Theresaren haur-eskribuan markaturik:<br />
"Besta on". Mde HaurB 68.<br />
- FESTETAN. De fiesta. � Nagusi, etxekoandre / eta mirabeak / plazan daude, itxirik / etxeko ateak; / bai, bai,<br />
bai, festetan / zar eta gazteak. Echag 185. Gaur zeru-lurrak pestetan dira. Basarri 8.<br />
festaburni. "Como festa-burnias o impuesto pagaban el año 1615 las ferrerías de Plazaola, Berines, Olloquiegui<br />
e Inturia a cada nueve quintales de hierro (G, 1615)" Garm Olag 122. "El año 1628, Lorenzo de Elussa se hizo<br />
cargo del hierro tocho cobrado de los ferrones de las ferrerías de Inturia, Oilloquiegui, Berines, Mustar,<br />
Anmeraun y Plazaola, por las dos terceras partes del tributo llamado festaburni (G, 1628)" Ib.<br />
festaburu, bestaburu (SP, Urt I 171, Ht VocGr 425, Lar, Arch VocGr, Dv, H), pesta-buru (ph- Arch VocGr,<br />
H). � Fiesta principal; cada una de las fiestas más importantes del año. "Bamba [...] besta buruetan jotzen den<br />
ezkilla" Lar. "Besta-buru, grande fête solennelle" Dv. � Birjinaren orenak larunbatekotz eta haren<br />
bestaburuetakotz. EZ Noel 144. Urtheko besta buruetan bedere, Iainkoarekin mintza bedi. Ax 548 (V 351).<br />
Besta buruak heldu direnean. "Principalia festa". SP Imit I 19, 6. Utzak goatera ene poblua, zelebra diezadantzat<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 16<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
bestaburu bat desertuan. 'Ut sacrificet mihi in deserto'. Urt Ex 5, 1. Bazko denboran Yerusalemerat gan<br />
zirenean, [...]. Phesta burua iragan zen ondoan, Maria eta Joseph bihurtu ziren Nazaretheko hirirat. Mih 114.<br />
Urtheko lau besta buruetan eta kongregazioneko bestetan xoilki. JesBih 428. Arropa hura jaunzten zuela<br />
urtheko bestaburu handietan. Jnn SBi 119. Pestaburu dute Samigelez. "Fiestas patronales". Or Eus 11.<br />
v. tbn. Besta-buru: Gç 94. Dh 61. Dv Ps 80, 4. Arb Igand 175. Lf Murtuts 21. Xa Odol 59. Pesta-buru: HU Aurp<br />
118.<br />
festagile, bestagile (SP, -tegile Urt). �1. "Flatteur, caresseur" SP. "Assentator" Urt II 442. Cf. FESTA EGIN.<br />
�2. Torero o subalterno que participa en un festejo taurino. � <strong>Fe</strong>stagille guztiak / dira errikoak, / pikadore,<br />
ezpata, / banderilleroak. Echag 232.<br />
�3. besta-egile, bestile (B ap. Izeta BHizt). "<strong>Fe</strong>sta eta parranda maite; que le gusta la juerga. Gure mutikoa<br />
bestile porrokatua da. Bestile eta alferra" Izeta BHizt. v. festazale. � Gaztiak besta egile, / Ardüra kharrikazale<br />
/ Astelehen goizan lanilat / Ezin jeikiz aski zalhe. 'Aiment festoyer'. Casve SGrazi 168.<br />
�4. "Bestegile (Hb), bouffon, amusant, qui fait fête" Lh.<br />
festaka, bestaka. �1. "Bestaka haritzea, faire des caresses, se dit surtout des chiens" Dv.<br />
�2. "Bestaka (sust.), course de fête en fête" Lrq.<br />
festakal, bestakal. � Cada día de fiesta, todos los días de fiesta. � Katexima honez labür erakatsi behar düzie<br />
Bestakal. Bp II 5.<br />
festakari, bestakari (S ap. Lrq; Foix ap. Lh). �1. (El) que toma parte en la fiesta; convidado. "Qui fait la fête<br />
volontiers" Lrq. "Fêtard" Lh. v. festaliar. � Egun batez bestakari bazkaitan hari zela. "Étant de frairie". Gy 71.<br />
Bixkotx saltzaile baten auntzindeian bi haur, amen bestakari, badaude paztizeri beha zoin hartuko duten.<br />
Egunaria 31-3-1958 (ap. DRA). Bestakari izan naiz / Arbonan bazkaltzen. Mattin 50.<br />
�2. "Phestakari (adv.), en jour de fête. Ezta zilhegi lanean haritzea phestakari" H.<br />
festakatu, bestakatu (S ap. Lrq; Foix ap. Lh). �1. "Bestakatü, faire la fête" Lrq.<br />
�2. "Bestakatu (Hb), accabler de fêtes" Lh.<br />
festakoi. "Bestakoi, bestakor (Hb), partisan des fêtes" Lh.<br />
festalari. "Amata, bestalária, birjina bestalária" Urt II 15.<br />
festale, bestale (SP (sin trad.), Lar Sup), pestale. � Convidado (a una fiesta, banquete). "Alegrador, que sirve a<br />
uno de consuelo" Lar Sup. v. festaliar. � Nahi duzu zuk har dezan Iainkoak bere bestale, maita dezan, besarka<br />
dezan? Ax 182s (V 124). v. tbn. Gy 65. Yaun baten mahainetik lekhora, bestaleak hasi ziren Elizaz trufatzen. Hb<br />
Egia 116. Etxeko andrea nongo, pestaleak ango (AN-ulz). Inza NaEsZarr 939 (en la vers. de Eusk 1928 (II), 104<br />
pestaldeak).<br />
festaliar, bestaliar (S ap. Lrq; Dv, Foix ap. Lh), pestaliar (ph- H), bestalier, pestalier. �1. Convidado. "Celui<br />
qui prend part à un repas" Dv. "Invité à la fête" Lrq. v. festale. � Otso batek, bestaliar joanik, / Hain lasterregi<br />
jan zuen, / [...]. "Étant de frairie". Arch Fab 143. v. tbn. Lander RIEV 1910, 600 (bestalier). Jan-edan eta,<br />
pestaliarrak badoatzi. Ox 42. v. tbn. Lf Murtuts 24 (bestaliar). Adixkide baten etxerat joana zen pestalier. Hain<br />
xuxen pesta guzia omen zen [...]. Zerb Azk 103.<br />
�2. "Bestaliar (Hb), qui aime la fête" Lh. v. festatiar.<br />
festamu, bestamu (Dv), pestamu (ph- L ap. A; ph- Dv, H). � "Phestamu ou bestamu (Laph), fête de<br />
réjouissance" Dv. � Ene anaiari, badakit, gaitzituko zaizko hoinbertze ohore. Phestamuak barnean egin<br />
ditzagun. Laph 145.<br />
festari, piestari. � Aficionado a la fiesta. v. festazale. � Dantza zaliak ta piestarijak. fB Olg 184s.<br />
festatiar. "Bestatiar (Hb), qui court la fête" Lh.<br />
festatu, bestatu (H), pestatu (ph- H). �1. Acariciar; agasajar. "1. faire fête à quelqu'un, l'accueillir avec<br />
distinction, faire des frais pour le recevoir. Ongi phestatu gintuen adiskide batek. 2. fêter, caresser, donner des<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
17
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
marques d'affection, amuser, divertir. Ene haurttoa atsekabetzen duenak ni atsekabetzen nu, eta ene haurttoa<br />
phestatzen duenak ni, [...]. Xakur bat phestatzea" H. v. FESTA EGIN. � [Ergia] erabil zazu lehenbiziko lanetan<br />
eta nekharazi-gabe. Lana utzi eta, emozu zerbait onik eta phesta zazu. Dv Lab 241. Sartzen da gero haurren<br />
artean, [...] phestatzen ditu eta benedikatzen. Laph 211s.<br />
�2. "Bestatu, fêter un jour de fête" Dv.<br />
festatxo. � Dim. de festa. � Bai, bai, bai, festatxo / Iñauterikoak. Echag 185.<br />
- FESTATXOAK EGIN. Hacer caricias. � [Zakurrari] egiten ziozkan festatxoak. Muj RIEV 1907, 207.<br />
festazale, fiestazale, piestazale. � Aficionado a la fiesta. v. FESTA-EGILE. � Piesta zaleentzat ez dago piesta<br />
eguna baino priesakuagorik. fB Olg 56. Abade ta Frailiak bere badira fiesta zaliak, ez dozu faltako nok<br />
absolbiu. JJMg BasEsc 162.<br />
� [Xalbat] izatez baitzan erri festazale eta lagunartean eta neskatxekin jostatu-zale. Etxde JJ 202.<br />
feste. "Asa de olla, etc., festea (AN)" Aq 269 � A.<br />
festeiatu. � Convidar, agasajar. v. festatu. � Hirur egun oietan emen dadutzat irur angles festeiatzen zerbait<br />
jakin nahiz, baina eztakie, diodan bezala, deusik. (c. 1597). FLV 1993, 466.<br />
festibitate (Chaho), festibidade. � <strong>Fe</strong>stividad. � Santiago Apostoloaren festibidadea. SermAN 1v.<br />
Skapülariuaren <strong>Fe</strong>stibitatia. Mercy 9. Ondratutzia pentsatu degu / gauden festibidadiak. Noe 73.<br />
festin (Urt I 85, Chaho). � <strong>Fe</strong>stín. � Eztaietako festinaren parabola. CatLav 263 (V 132). Esta festin<br />
deliziosoagorik (AN, s. XIX). FLV 1991, 147.<br />
festinzale. "Comessator, [...] banketzalea, festinzalea, horditzárra" Urt V 398.<br />
festondo, bestondo (AN-ulz, B, L-sar, BN-baig, S). Ref.: A e Iz Ulz (bestondo); Izeta BHizt (besta). � Resaca.<br />
� Gazteak, astelenero bezala, bestondo pixka bat ere bazuen. Izeta DirG 63.<br />
festuntzi, pestuntzi. � Mimoso. � Haur pestuntziak sekula ez du ikasiko bere amaren altzoan. Zub 35.<br />
fet. Figura en Azkue, con la indicación "V-arr" y el significado de "cordura"; cf. FEITEAN (d).<br />
fetitxe, fetix. � <strong>Fe</strong>tiche. � <strong>Fe</strong>tix heiek dira berek beren eskuz egiten dituzten Jainkoak. Prop 1876-77, 40.<br />
<strong>Fe</strong>tixak edo jainkoxka dituztelako hek, zenbat nahi badire. Prop 1906, 89. <strong>Fe</strong>titxeak berak ere zer nai dute,<br />
gizabizitzari infinitu-lurruna erantsi baizik? Vill Jaink 132.<br />
fetitxismu. � <strong>Fe</strong>tichismo. � <strong>Fe</strong>titxismua, majia ta olako siñiskeriak. Vill Jaink 16.<br />
fetix. v. fetitxe.<br />
fetixari. � Sacerdote de un culto fetichista. � Haurra fetixariaren eskuetan ezartzen balinbada. Prop 1906, 85.<br />
<strong>Fe</strong>tixariek, toki hautako theologoak baitire. Ib. 88.<br />
fetixarigai. � Aprendiz de sacerdote de un culto fetichista. � <strong>Fe</strong>tixarien etxeak, etxe dohakabe fetixarigaieri<br />
sorginkeria egiten eta phozoinaren moldatzen irakasteko direnak, hets-araztea. Prop 1906, 92.<br />
feto. "<strong>Fe</strong>to (V-pl), fetura (V-arr-oroz), habilidad, destreza" A. Cf. fepako.<br />
fetura. "<strong>Fe</strong>to (V-pl), fetura (V-arr-oroz), habilidad, destreza" A.<br />
fetxo (Ht VocGr 336, Lar, Dv, H), fexo (Dv), fetzo (Dv), fezo (BN-baig ap. A; Dv). �1. Valiente, bravo; activo.<br />
"Brave" Ht VocGr. "Bravo" Lar. "<strong>Fe</strong>txo ou fexo et leurs dérivés ont pour augmentatif fetzo ou fezo, vailant, actif"<br />
Dv. v. 1 pijo. � Franzesek iduri arren eskualdunak baino fixoagoak zirela, hala harmaz nola kuraiaz, [...] egin<br />
ziren eskualdunen meneko. ES 115. Orai fexo, gero nagi. Ch III 33, 1 (SP ikhastera iarria, Mst estüdiuari<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
18
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
emana, Ol leiatsu). Han ez da behar nagirik, / Ez gezurrez den eririk, / Han dakite eragiten, / Alferra fetxo<br />
egiten (1798). BertsZB 102.<br />
� fizo (B). "Persona buena, muy formal. Mutiko fizua ta ona. Fizua ta maitagarrie" Izeta BHizt2.<br />
�2. (SP), fitxo (H). "Gentil [...], galant" SP. "Qui a un extérieur, des manières agréables, galantes, de personne<br />
bien apprise" H. � Uste dutenek gizon fetxo direla, halako hitzik konbersazionean erranez, eztakite zertako<br />
eginak diren konbersazioneak. "Ceux qui pensent être galants hommes". SP Phil 339 (He 341 gizon galantarena<br />
egiten dutela).<br />
�3. (SP, Urt I 88), fitxo (H), fijo. "Adroit, habile" H. � Joko suerte guzietan fetxoa da. He Phil 285. Nere<br />
amigua, / kantari fijua, / euskaldun klarua, / pare gabekua. AzpPr 124.<br />
�4. (Chaho, Dv, H), fexo (Dv), fixo (Chaho, VocBN � A, vEys), fitxo (H), fetzo (L-côte, BN-ciz-arb ap. A;<br />
Dv), fezo (BN-baig ap. A; Dv). "Adj., qui a de la corpulence, même de la force apparente" VocBN. "1. gras,<br />
gros, corpulent, bien portant, de bonne mine; 2. par extens., fort, vigoureux" H. "Corpulento" A. "<strong>Fe</strong>tzo, robusto,<br />
muthil fetzo bat egiten hari da (L)" Lander (ap. DRA). � Parisen miseria handiago eta hek gizenago: xorro lodi,<br />
matel gorri, segur fetxo-fetxoak ziren bi senhar-emazteak! GAlm 1957, 59.<br />
� (Ref. a cosas). � Untzi egiteko arbola fixoz bethea da. ES 110.<br />
� "Hermoso, ederra, galanta, polita, fitxoa" Lar. � [Eskualdunak] izpiritutsuak dira, bizitzen dakitenak, edo<br />
kortesak, eta zernahi harma suerteren erabiltzen trebeak, alegerak edo umore onetakoak, fixoak eta ongi eginak.<br />
ES 110. Sartu zire aldare nausiko kapillan bi mutil gaste fixoak eta galantak (304). 'De bello aspecto y<br />
hermosos'. LE-Ir.<br />
�5. (Ref. a cosas). Apropiado, óptimo. � Orain da muga fetxoa oneratzeko. "Aptum tempus". SP Imit I 22, 5<br />
(Ch orai da denbora ziñziñez konbertitzekoa).<br />
�6. fixo, fitso (S ap. Lrq; Gèze), fijo. Fijo. "Adj., fixe" Gèze. Cf. fitsatu. � Señale fixoa eztagola Jangoikoa<br />
zeurekin (AN, s. XVIII). FLV 1992, 302. Emakume denen arpegietan / halako animalikeria somatzen dut /<br />
zoramena, arpegi-idorra, mirada fijoa. Lasa Poem 70. En DFrec hay 5 ejs.<br />
- FIXORIK. Fijamente. � Jotziza biotzen / iltzeakin zure amudioa / ta ezta ataratzen / dago fixorik / beñere eztut<br />
aztuko. Gamiz 204.<br />
� Ordenadamente. � Hala nola armadetan soldaduak fixorik, / pasaiatzen baitirade ordenantzan bildurik. EZ<br />
Man II 53.<br />
fetxoki (SP (sin trad.), Urt I 88, Lar DVC 230, Dv, H), fexoki (Dv), fezoki (Dv, A), fetzoki. �1. Fuertemente,<br />
con ímpetu. "Bravamente" Lar DVC 230. "<strong>Fe</strong>txoki, galanamente" Arch ms. (ap. DRA). "Vaillamment, avec<br />
ardeur" Dv (cita a Haraneder y Duhalde con el ej. fetxoki gudukatzea). "<strong>Fe</strong>xoki, s'emploie dans un sens détourné<br />
pour dire par exemple: lanean fexoki haritzea, se livrer bravement au travail" Dv. "Bien, fort, vigoureusement"<br />
H. � Bizitu zen ohorezki, / Lanean hariz fexoki / Eta gastatuz xuhurki. Gy 43. Hirur aste osoz fetzoki nekhaturik,<br />
herri batetarat heldu ginen. Prop 1896, 231. <strong>Fe</strong>tzoki jo naute, hala da. Prop 1901, 139. Ezen dugunaren<br />
ez galtzeko bereko, fetzoki behartzen gare bermatu. Prop 1906, 225.<br />
�2. fixoki. Hermosamente. � Orái ikusten baita óngi [tapizean] gauza bakótxa! Ará soldado pilagúra<br />
enbestítzen [...], zein propioki! [...]. Berzeebék zer trájea daramáten, nóngoak ote dire? Turkoak. Zein fixoki! LE<br />
in BOEanm 82.<br />
�3. fixoki. Ciertamente. � Fixoki orrek ere gezur erran du bere kontra. "Recte" (Dav 13, 59) (174). LE-Ir (Dv<br />
ederki, Ur ziertoro).<br />
fetxotasun (SP (sin trad.), Urt I 88, H), fixotasun, fexotasun. �1. Habilidad. � Etzaitezila loria zure<br />
fetxotasunaz edo espiritu ederraz, beldurrez higoin zakizkon Iainkoari. SP Imit I 7, 2 (Ch fexotasun; Ol igurdizi).<br />
<strong>Fe</strong>txotasunaren sari izan behar den irabazia egiten da sortearen sari. SP Phil 368 (He 372 antzearen). Ordea,<br />
halarikan ere zein gutiak diren hunen [jakintasunaren] ardiesteko entsejatu eta trabaillatu nahi dutenak; batzuek<br />
gerokotz utzten dute, eta bertze batzuek bere fixotasunean fidatzen dira. ES 179. <strong>Fe</strong>txotasunez eta antzez. He<br />
Phil 371. Yakintasunak, fetxotasunak eta munduak gure baitan ederrets detzakeien merezimendu distiosenek<br />
berek badituzte bere itzalak eta goibeldurak. Lg II 172. Ene anzeari, ene fetxotasunari iratxakitzen diot zure<br />
lagunza xoillaren efetua dena. Mih 60.<br />
�2. fezotasun (Dv, A). "Embonpoint" Dv.<br />
� fitxotasun (Lar). "Hermosura" Lar.<br />
�3. fixotasun (Dv), fezotasun (Dv, A). Valor. "Courage, vaillance, ardeur" Dv.<br />
fetxotu (SP, sin trad.), fezotu (Dv, A). Cf. fitsatu. �1. "Devenir vaillant, actif" Dv.<br />
�2. (H), fixotu (VocBN � A), fezotu (Dv, A). "Engraisser, acquérir de l'embonpoint" H.<br />
fetxuria. � <strong>Fe</strong>choría, broma pesada. � Olako fetxurixaren bat ein ei zetsan Elgoibarko Artaso pelotariari. SM<br />
Zirik 91. Bere fetxurietarako beti moldatzen zan laguntzalliak billatzen. Ib. 33.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
19
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
fetzo. v. fetxo.<br />
feudalitate, feodalitate. � <strong>Fe</strong>udalismo. � Lehuntztarrek Seiñeurei zor diotzoten kargarik handienen azpian bizi<br />
dire. Horiek dire [...] feodalitatearen edo esklabotasun suerte baten iduri bakharrak (1789). Revol 113.<br />
feudatu. "Enfeudar" Lar.<br />
feudo. � <strong>Fe</strong>udo. � Zoaz, ba, saldu zure askatasuna; feudoan artu itzazu zure lurrak. Goen Y 1934, 185.<br />
fexanta. � "Faisan" T-L. v. faisan, buztanga. � Haatik fexanta edo buztanga ez da hunki behar buruilaren 29a<br />
arte. Herr 22-8-1957, 1. Hirugarren fexanta bat agertzen da, tiro, eta peto! Berriz tira eta horra ihizia hila. Herr<br />
19-9-1963, 3.<br />
fexo. v. fetxo.<br />
fezo. v. fetxo.<br />
ffffff. "Interjección de asentimiento: ffffff (V-m, G-to), pronunciado por aspiración" A Morf 495.<br />
1 fi (Bera). "[Letra] F, f, [sonido que representa] f español en faz, flan, ¡uf! [nombre] fi" AG 827.<br />
2 fi (V-ger), fio (V-arr), fit (V-m). Ref.: A (fio); A Apend; Zubk Ond (fit). � "Fi, sin cuartos, fi nago" A Apend.<br />
"Fio, sin nada, nada" A. � "(Exclam.). ¡Se acabó! Onango batean yoten deu, da, fit, ezan agertu geau" Totor Arr<br />
47.<br />
fi. v. 1-2 fin.<br />
fiadore (Lcc, Volt 116, SP, VocBN), fiador, piadore. � Fiador, garante. "Caution" VocBN. v. berme. � Tr. La<br />
forma más empleada es fiadore; emplean fiador los autores septentrionales a partir de comienzos del s. XVIII. �<br />
Hanbatenaz alianza hobeagoren fiadore egin izan da Iesus. Lç He 7, 22 (He ararteko, TB, Dv berme, Ol<br />
baitzalle). Nork abisatuko zaitu noiz edo zer moldez hillen zaren? Nor duzu hartako fiadore? Ax 237 (V 158).<br />
Egia hunen lekhuko, fiador edo berme eta lehenbiziko Eskual-herriko orijinaltzat emaiten dut ene seme Agustin.<br />
ES 400. Badakizu zure seme maitea bitarteko ta fiadore irten zala. Cb Eg III 308. v. tbn. ETZ (Sara, 1773) 134<br />
(fiador). Abásto pagatuzué gure fiadóre dibinoak. LE Ong 61r. Diabrubak urteten deutsee pijadore. JJMg<br />
BasEsc 267. Orrako gizon galdu, zeinzuk ezin inundik aurkitu al eben euren tratu okerren fijadorerik, konbidadu<br />
ebeen etxagun ori trago bat edatera. Astar II 128. v. tbn. Gy 254 (fiador). "Gizona, baña piyadoria jarriko dizut,<br />
ez bazera piyatzen." "Ez, ez det piyadore bearrik, nik dirua biet". Sor Bar 105. Ogasunzai berriak bear bezelako<br />
iru sendesle edo fiadore eman bearko ditu. Eguzk RIEV 1927, 435.<br />
� Garantía. � Arima yustuek haren baitan duten fidanzia, da haren laguntzaren fiadorrik segurena. Mih 107.<br />
Kopetan badakharkek haizenaren fiadorra! Hb Egia 131. Fiador dugu Jesu-Kristoren beraren hitz hau: "Zu<br />
zare harria eta harri horren gainean jarriko eta altxatuko dut ene Eliza". Lap 365 (V 167).<br />
fiadorego, fiadorgo(a). � Fianza. � Baina fiadoregoa rezebiturik Iasonganik eta goitikoetarik, utzi zitzaten<br />
ioaitera. "Caution". Lç Act 17, 9 (He fiadorgoa; TB bermea, Dv bermeak, Ol baikuntza).<br />
fiafa (Lar � H). "Fanfarria, ponparrokeria, ganbada, fiafa" Lar. v. burfudia.<br />
fiafaka. "Bravear, fiafaka egon, ibili" Lar. "En train de faire le vantard. Fiafaka dago, il fait le vantard, le<br />
fanfaron [...]" Lh.<br />
fiafakatu (Lar � H). "Fanfarronear" Lar.<br />
fiafari (Lar � H). "Fanfarrón" Lar.<br />
fiantza (-nza Lcc, Lar, Añ; H). � Fianza, garantía; fianza, acción de garantizar o ponerse como fiador. "Fianza"<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
20
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Lar. "Cautionnement, garantie" H. � Nun egiten oi dira buru bagako tratu eta fijanza galgarrijak? Geijenak<br />
tabernetan. Astar II 127. Zenbat etxagun eta euren familija euren etxetarik kanpora burubako fijanza onelakuak<br />
gaitik? Ib. 128.<br />
fiar. v. fier.<br />
fiara. � Al fiado. v. FIDATURA. � O, ene Jangoiko óna, nere gauza guziak, alá arimarén, nola gorputzarénak<br />
dire berorrénak, berórrek emának fiará. LE Ong 95r.<br />
fiat (VocBN � Dv y A). "<strong>Fe</strong>rmeté. Ce mot n'est ordinairement employé que dans le sens négatif. Gizon horrek<br />
ez du fiatik, nehork ez diro hortan khonda" VocBN. � Fiatik batere eztüzü, / mündia erriz ari zaizü. "Vous êtes<br />
inconséquent". ChantP 140.<br />
fiatasun. "Fianza, fianza, fiatasuna" Añ.<br />
fiatu. v. fidatu.<br />
fibrolito. � Fibrolita. � Badira Iruña eta Gazteizko erakustokietan otaarri edo ophitazko eta fibrolitozko<br />
zenbait arlaban-aizkora. JMB ELG 59.<br />
fidagaitz. v. fidakaitz.<br />
fidagarri (S ap. Lrq; H). � Fiable. "Qui mérite la confiance" H. � Gazteegia naiz, ordea, neure zaharrean,<br />
lekuko fidagarria izateko. MEIG VI 62. <strong>Euskaltzaindia</strong> ez da zenbaitentzat fidagarri, diotenez. MEIG VII 171.<br />
En DFrec hay 14 ejs.<br />
fidago. � Persona de la mayor confianza. � Bide hartaz hain tentazione bortitz batez akometatu izan zen, non<br />
hura ezin estaliz bere egitatetan haren fidagoetarik batek hori ezagutu baitzuen. "Un de ses plus confidents". SP<br />
Phil 495 (He 502 lagun fidenetarik).<br />
fidainxa. v. fidantzia.<br />
fida izan (Ht VocGr 424, Dv, H). � (Aux. intrans.). Fiarse, confiar. v. fidatu, 2 fio. � Tr. Documentado<br />
únicamente en textos septentrionales. A partir del s. XVIII el sintagma nominal se expresa con dativo (hasta<br />
entonces, con instrumental o inesivo).<br />
� Ni fida izanen naiz hartan. Lç He 2, 13 (He, Dv fida izanen naiz; TB fidatuko naiz). Nola ezpainintzen neure<br />
buruaz fida, desenkusatu nintzen ahal bezanbat. Ax 15 (V 6). Fida ezpazara zure memorioaz, eskiribuz emazu<br />
orhoitu zarena. SP Phil 24 (He 23 fida). Salomon ez zitzaion fida, iduritu zitzaion zenbeit xede gaixto bazuela.<br />
Lg I 324. Nola fida hiz hire lagüner, hekila larrütü nahi aiener? Egiat 201. Fida naiz zerorrek hautsiren<br />
dituzula, nere aintzinean, traba gaitzegiak. Dv LEd 239. Bainan botz horri ez aski fida izanez. Laph 52. Fida niz<br />
zure erraner / fidago ene hegaler. ChantP 206. Hurbiltzen nitzaio emeki, muthila oldar dakitan ez fidaz. JE Ber<br />
65. Gu ez gira Platon bezain fida gure sortzezko jiteari. Lf in Zait Plat XIX. Jasaiten ditut fida eta segur bainiz<br />
[...] Zure Graziak bere bihotz handiarekin ez duela holakorik luzatzerat utziko. Ardoy SFran 118.<br />
v. tbn. Mat 108. Bp I 87. Mst III 3, 3. Xarlem 623. Monho 156. Bordel 40. Arch Fab 81. Gy 43. Balad 131. Barb<br />
Sup 121. Lh in Const 14. JEtchep 72. Larz Iru 50.<br />
fidakabe. � Indigno de confianza. � Badakizu herioa fidakabea dela; badakizu zeure burua enganatzera uzten<br />
baduzu enganatuko zaituela. Harb 141.<br />
fidakaitz (fia- G-azp-to), fidagaitz (Ht VocGr 384, Lar Sup), piakaitz (G-azp). Ref.: Iz To (fiakaitz); Gketx<br />
Loiola (fiakaitza, piakaitz). � Desconfiado. � Bildurtia ta fiakaitza zala? Nork azalduko luke burua lasai ario<br />
orretan? Or SCruz 79. Piakaitz utsa dalako dabill / andrerik artu ezinda. Olea Goierriko lorak 36 (ap. DRA).<br />
fidakaizkor (H), fidagaizkor (H). � "Fidakaizkorra, méfiant, de caractère soupçonneux, qui aisément se défie"<br />
H.<br />
fidakaizkortasun (H), fidagaizkortasun (H). � "Qualité de celui qui naturellement est défiant" H.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
21
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
fidakaiztasun (H), fidagaiztasun (Ht VocGr 384, Lar Sup, H). � "Défiance, méfiance, crainte d'être trompé" H.<br />
fidakaiztu (Lar � H), fidagaiztu (H). �1. Desconfiar. "Se méfier, se défier, avoir crainte, soupçon" H. � --<br />
Nork onen kontra egiten du bekatu? [...] --Jangoikoaren urrikalmenduan fidakaizten duenak. Legaz 24s.<br />
�2. fiakaiztu (G-azp). Volverse desconfiado.<br />
fidamen. � Confianza. � Zure baithan ematen ditut neure esperanza eta fidanzia edo fidamen guziak. ExIzp<br />
(ed. 1716), 47.<br />
fidande (Lar � H). "Confianza" Lar. v. fidantzia.<br />
fidandekabe (Lar � H). "Desconfianza" Lar.<br />
fidandekabero (Lar � H). "Desconfiadamente" Lar.<br />
fidantzia (-nzia Ht VocGr 424, Lar, Añ; Lecl, Dv, H), fidantza (-nza SP, VocBN, Gèze), fidantxa (H), fidainxa.<br />
�1. Confianza. "Confiance, espérance ferme en quelqu'un ou quelque chose" H. Cf. fiantza. v. USTE ON. � Tr.<br />
Documentado en autores septentrionales; al Sur se encuentra en CatBurg, Añibarro (MisE 34 -nzia), Zabala (EE<br />
1884b, 232 -nzia) y en un texto baztanés del s. XIX (-nzia). La forma más general parece ser fidan(t)zia, que<br />
aparece ya desde los primeros textos. Emplean tanto fidantza como fidantzia Axular (mucho más fidantzia que<br />
fidantza), Etcheberri de Ziburu y Xalbador. En DFrec hay 6 ejs. de fidantzia.<br />
� Esperanza da berthute bat zeinek emaiten baiterauku fidanzia handi bat Iainkoaren faborearekin batean<br />
zeruko loriaren ardiesteko. Mat 75. Ahal dukegu esperantza, fidantza eta segurantza bizitze luzea emanen<br />
derakula. Ax 134 (V 88; 146 (V 96) fidantzia). Hek izan duten esperantza nik badut, eta fidanza ere bai hek<br />
ardietsi duten lekura nik zure graziarekin batean ardietsiko dudala. SP Imit IV 11, 3 (Ch segurantza, Ip ustia).<br />
Zure baithan finkatua dut osoki ene fidantza. Gç 187. Humiltasunez ta fidanziaz eskatzeko. CatBurg 24. Marka<br />
da bere fidantzia ez Jaiñkoa baitan, baiñan bere baitan ezarri zuela. He Gudu 49. Gizon gaztiak, gaiza<br />
igaranetzaz deusere eztakienak ta jingeietan fidantza hanitzez betherik daudianak. Egiat 243 (271 fidantxa). Eta<br />
holako fidantzia batekin nahi nuen lehenik yoan zuen ganat. TB 2 Cor 1, 15 (He fidantzia; Lç konfidanza). Zure<br />
miserikordian baizen fidantziarik ez duenari. JesBih 459. Bethi entzun izan dut ez dituzula sekulan mespresatzen<br />
fidantziarekin zuri errekomendatzen direnak. MarIl 119. Yinkoaren miserikordian fidanzia galtzen duenak (B, s.<br />
XIX). ASJU 1992, 988. Biharamun goizean, fidantza osoan, / berriz mendia goiti doatzi lerroan, / amentsetan<br />
ikusi usoak gogoan. Xa Odol 255 (215 fidantzia). Uste dut <strong>Euskaltzaindia</strong>k fidantza apurren bat gehixeago<br />
merezi duela sorterrikide euskaldun zein erdaldunengandik. MEIG VII 172.<br />
v. tbn. EZ Man I 53. Hm 210 (-nzia). Ch III 46 (tít.). CatLav 37 (V 26, -nzia). Lg II 244. Brtc 264. Monho 82.<br />
Dh 133. Gy 99. Lap 22 (V 13). Etcham 230. JEtchep 62. Ardoy SFran 334. Fidantza: EZ Man I 124. Harb 269s.<br />
Laph 135. Arb Igand 86. Fidainxa: CatLan 62.<br />
�2. Garante, fiador. v. fiadore. � Guregatik hil zaren Jesus, / gure fidantza dulzea, / ikhusi dugu nola duzun /<br />
besarkatu gurutzea. Gç 154.<br />
- FIDANTZATAN JARRI. Confiarse. � Etzatian etzitela fidainxatan jar biharamuna bizirik ikusiko duzula. AR<br />
55.<br />
- FIDANTZIAZKO. De confianza. � Fidanxazko, benerazionezko sendimendietan. CatLan 30. Erregina lorios<br />
haren alderako errespetuzko, maithagunezko, fidantziazko, debozionezko sentimendurik bizienak. Dh 58.<br />
fidatu (gral.; SP, Urt I 137, Ht VocGr 361, Lar, Añ, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H), fiatu (V-m-gip, G-azp,<br />
AN-gip-5vill; Lcc (-adu), Lar, H), piatu (G-azp-goi, AN-gip). Ref.: Lrq; Etxba Eib (fixau); Gketx Loiola (kontakatillu);<br />
Elexp Berg (fixau); Gte Erd 203 y 220.<br />
� Tr. De uso general en todos los dialectos hasta principios del s. XIX; a partir de dicha época su uso disminuye,<br />
especialemte en el siglo XIX entre los meridionales. Al Norte sólo aparece fidatu, mientras que al Sur lo que se<br />
documenta es fiatu (tbn. fiyatu y, menos frec., pi(y)atu), encontrándose fidatu sólo en Larramendi y Berrondo.<br />
En DFrec hay 12 ejs. (10 mer.) de fidatu y 2 de fiatu. �1. Fiarse, confiar. "Se fier, se confier" H. "Konta-katillu<br />
dek ori ta gutxi piau" Gketx Loiola. "Anesekin ez da piatzen (G-azp-goi, AN-gip), orregaz ezta fixetan (V-gip),<br />
horren baitan ez da fidatu behar (BN-arb)" Gte Erd 220s. v. fida izan, 2 fio, hidatu.<br />
� Erho iokhatuia date hartan fida dadina. E 99. Fortunea kurela dana / aldi bat pensa ezazu. / Onezkero fia ze<br />
zatez, / ez artu fantasiarik. Lazarraga 1173v. Ezpaita emazte edalea baithan zer fidaturik. Ax 407 (V 265). Eta<br />
hargatik utzi baniz / ahaid', adiskidez fida niz. O Po 23. Non fida, han gal. O Pr 337 (tbn. en Arb Igand 134).<br />
Nere zeruko Aita ta graziaren jabea, nizaz baño ere zuzaz obeto fia naiteke. Cb Eg II 44 (Dv LEd 89 sinheste<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
22
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
hainitz hobea nuke zu baithan). Ezi obligázioak kunplitu ez ta fiátzea debozioetán dá parátzea dilindaká<br />
istupasko ari batétik. LE Prog 108. Holako elhetara nor laite fida? Egiat 172. Geregan fiatu eta arrotu bear ez<br />
gerala, baizik alde batetik kontuz bizi. Gco I 443. Nos gitxiago pijauko gara bizitziagaz, gazte, sendo, osasuntsu<br />
bat urak, edo subak, kalenturiak, edo naibagiak ordubete-garreneko illda, luurperatuten dabenian baino? fB Ic<br />
III 263. Enemigo beldurrez / gau ta egun zebiltzen, / kasikan iñun ere / fiatu ezin zen. Xe 158. Baina fidatzen zen<br />
jakinen zuela Isabela hartara ekartzen. Mde HaurB 22. Ez geiegi piatu. Arkumelarruz jantzitako otso amorratu<br />
asko dago. MAtx Gazt 83. Ez nintzan piyatzen bakarrik abiatzera, amilduko zan beldurrarekin. Salav 64.<br />
Etzaiteztela iñor fiatu / eiztaiaren esanian. In Xa EzinB 126. Ostatuko neskatx(a) ederrakin eta bide ondoko<br />
aritzekin, ez diteke fiatu (AN-ulz). Inza NaEsZarr 1955. Ez gaitezen behintzat gure indarretan fida. MEIG VII<br />
132.<br />
v. tbn. Mat 247. Volt 248. EZ Noel 130. Harb 348. Hm 193. SP Imit II 9, 4. ES 179. Ch III 45, 3. CatLav A 4r (V<br />
4). He Gudu 39. Mst I 7, 1. Lg I 303. Mercy 6. Brtc 250. Xarlem 728. Dh 74. Jaur 148. Etch 274. Arch Fab 139.<br />
Bordel 171. Gy 312. Hb Esk 69. ChantP 54. CatS 42. UNLilia 8. JanEd II 62. Zub 121. JEtchep 32. Ardoy<br />
SFran 334. Mattin 109. Xa Odol 341. Berron Kijote 184. Fiatu: OA 146. DurPl 77 (fijatu). CrIc 53 (fiau). Añ<br />
LoraS 75. AA III 625. Izt Po 109. It Fab 253 (fiyatu). Bil 87 (fiyatu). Arrantz 79. Noe 56. Arr GB 33. Xe 200<br />
(fiyatu). PE 55. Bv AsL 216. Alz ST<strong>Fe</strong>r 119 (fiyatu). Tx B I 76 (fiyatu). Txill Let 98. Vill Jaink 176. Piatu: Mg<br />
CC 159. Aran SIgn 44. PE 41. Sor Bar 105 (piyatu). Moc Damu 16 (piyatu). Urruz Zer 125. Tx B I 236. MAtx<br />
Gazt 76 (piyatu).<br />
� (Con dativo). � Baldin abrastasun inikuoetan leial izan ezpazarete, abrastasun egiazkoetan nor fidaturen<br />
zaizue? Lç Lc 16, 11. Iinkoari nahi ezpazira fidatu, nori nahi zira fidatu? Tt Arima 122. Ene beharretan eziñ<br />
bertze nihori fida nakioke zuri baizen. Ch III 59, 1. Jesus bera ordean ez zitzaien fidatzen hei, guziak ezagutzen<br />
baitzituen. He Io 2, 24 (HeH etzuen ustekida handirik). Tobiak erran zian / bere semiari / eledin fida emaztiari, /<br />
ez arduari, ez mihiari. Xarlem 1484. Miriku bati fidatzen gaizko osasunaz. Dh 235. Fida hakit arras niri. Gy 42.<br />
Ez natzaio piyatzen / alimaliyari. Noe 62. Holako jender ez da sekulan fidatu behar. Laph 82. Etzieztela fida<br />
amodioari! ChantP 198. Ez gaitela, to, fida / lausengariari. Zby RIEV 1908, 759. Ele ederreri ez fida. Etcham<br />
65. Eni fida hakit, harren, eta ez dezanala gehiago negarrik egin. Mde HaurB 22. Zerorrek, irakurle, ikus<br />
dezakezu zeure begiz, nere hitzari fidatzen ez bazatzaizkio. MEIG III 87.<br />
v. tbn. Harb 373. EZ Eliç 238. Hm 54. He Gudu 111. Monho 138. Elzb Po 189. Barb Sup 109.<br />
�2. (VocBN, Dv), fiatu (Lar, Añ, H). (Aux. trans.). Fiar, encomendar. "Fiar a uno" Añ. "Cautionner" H. �<br />
Eztiozu halakoari sekereturik fidatzen. Ax 538 (V 346). Bertzei hainitz enplegu eta egiteko fidatu zaie. SP Imit<br />
III 49, 5 (Ch emanen zaizte, Ol egotziko zaie). Ta tximista hain bero oni [...] / Balaren indarra zion fidatu. Lar<br />
Gram 391. Eta zuri fidatü ezteitzien egitekuetan etzitiala sar. Mst III 25, 1. Eman beharko zuela bizia fidatzen<br />
zion arthaldearentzat. Lg II 294. Bere ohorearen artha fidatzen diote. Mih 31. Onik onena autu bear dozue<br />
fietako zuen konzienzia. Añ LoraS 38. v. tbn. Astar II 179 (fijatu). Ez fia iñori / fuero-kontu ori, / gure buruari, /<br />
ikusiak ikusi, / fia gauz ori. It Fab 214. Hark zuen gure gizona / griña handian ezartzen, / bere sosak nori fida<br />
ziotzaken. Gy 241. Edozein gauza dute fidatuko hari. Hb Esk 195. Hiri fidatzen daiat beraz erresuma guzia!<br />
Zerb IxtS 27. Segeretua Jainko onari nola fidatu zion gizon jainkotiarrak. Mde Pr 177.<br />
� "Vendre, acheter à crédit" H.<br />
- FIDATUAN. Al fiado. � Fiatura saldu dituan gauza aetan [...] [Gauza aek] fiatuan emateagatik beragatik<br />
eraman ote debean eskuko diru pronptoan balio zeban baño prezio geiago. OA 164.<br />
- FIDATURA. Al fiado. v. fiara. � Fiatura saldu dituan gauza aetan. OA 164.<br />
- FIDATURIK. Al fiado. � Ni ez nagozu eske fiaturik / ez urregorria ez laborea. Lazarraga (B) 1153vb. Ea<br />
engañurik egin daben erostean [...] edo saldu daben fiadurik gorago zeinda pagua ordu presentean eginik<br />
. "Más al fiado que al contado". Cap 109.<br />
- FIDATZEKO (S ap. Lrq; Dv). Digno de confianza. � Zer fidatzekoa, Mari-Eder! Barb Sup 78. Nere<br />
adimendua eztela fiatzekoa, lege itsu batzuen araura tajutua dagoelako. Vill Jaink 92. [Mandoa] alkilerreko<br />
oietakoa izanik ez bait-zan fidatzekoa. Berron Kijote 105.<br />
fidatuki (H). � Confiadamente. "Avec confiance, assurance, sécurité" H. � Zure baithan fidatuki bizi direnak<br />
salbatzen ditutzula. Harb 367.<br />
fidatukiro (Lar, H). "Confiadamente" Lar.<br />
fidatzaile, fiatzaile (-alle Lar, Añ; H). � Fiador, tutor. "Celui qui se porte caution, garant" H. � Jainkoa gure<br />
esanaren testigu ta fiatzalle ipintzera. Arr CDoc 114 (ap. Zait EG 1958, 408). [Aitapontekoak] dirala bigarren<br />
guraso batzuk edo fiatzalle batzuk legez. Itz Azald 130. Zorraren fiatzalle jartzen danak, ipintzen badu<br />
ezagungarritzat abere bizi bat, erabakitzen da, zorra eun sueldotik gorakoa danean, ipiñi dezala zaldi, beor,<br />
mando edo mando-emea. Etxag RIEV 1908, 118.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
23
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
fidegitu. � Fiarse demasiado. � Eztia zarioten solaser fidegiturik, urrikalmendu zoro batek galdu zituela. Leon<br />
Imit III 38, 2 (SP zinetste sobera emanez).<br />
� fidekardero. "Fidelki, fielki, fielkiro, fidekardero (Lar, inusité), fidèlement" H. Lo que realmente trae<br />
Larramendi es fedekardero.<br />
fidel (L, BN, S; SP, Urt III 299, Ht VocGr 361, VocBN, Gèze, Dv, H), fiel (Lcc, Lar, Añ, H), piel. Ref.: Lh; Lrq.<br />
� Tr. Su uso es frecuente tanto en los dialectos septentrionales como en los meridionales en su empleo como<br />
adjetivo, aunque al Sur es casi exclusivo de catecismos y bersolaris; el uso sustantivo falta en los textos<br />
occidentales, aunque se encuentra en Cardaberaz. En los dialectos septentrionales aparece siempre fidel, mientras<br />
que al Sur la forma más general es fiel (piel fB Ic I 84 y Zab Gabon 108). �1. (Adj.). Fiel. "Fiel cosa, gauza<br />
fiela" Lcc. "Qui est loyal à garder sa foi, sa parole, sa promesse" H. v. leial. � Eure benedikzionea emaiten<br />
drauealarik eure zerbitzari fidel Abrahami. Lç Ins B 7r. Aditzen dut giristino fidel guztiek badutela parte batak<br />
bertzearen orazinoetan. Mat 71. Jainkoaren zerbitzari fidela. SP Imit III 49, 5 (Ch leiala, Ol zindoa).<br />
[Justiniano] zeruko erresumen begirale fidela. ES 145. Ea, arima fiel zorionekoa, alegera zaite. Cb Eg II 105<br />
(Dv LEd 190 fidel). Sen Grat misteriuen dispensazale hanitz fidelia [sic]. UskLiB 142 (27 fidel). Agiri da gure<br />
uri noble, leial, errutsu eta beti piela. Zab Gabon 108. Zakurrari ogi puska batzu emanik, luze-luzea etzaten<br />
[zen] bere zaintzale fidelaren gerizan. Zub 26. Ene bihotzak eman dezaken amodio guzia hiretzat daukeat. [...]<br />
Hire maite fidela. Mayalen. JEtchep 68. Ene biotza, bizi naizeno, izanen zaizu fidela. Xa Odol 115.<br />
v. tbn. Harb 394. EZ Eliç 391. Hm 161. Tt Onsa 125. FPrS 2. Gç 190. He Gudu 122. Mst III 10, 6. CatLan 52.<br />
Xarlem 1180. JesBih 445. CatLuz 40. Etch 82. Jaur 204. Bordel 65. Izt C 498. Hb Esk 161. CatS 120. Elsb Fram<br />
184. Ip Hil 146. Arb Igand 181. CatJauf 27. Balad 181. Ox 193. Etcham 131. SMitx Aranz 120. Mattin 42. Fiel:<br />
Bet 3. Ber Trat 70r. Cap 146. CatAnz 6. VJ 4. OA 43. El 61. Iraz 2. CatBurg 3. LE Prog 108. Añ CatAN 76. Gco<br />
I 427. CatB 32. CatLlo 27. CatBus 3. CatAe 2. CatSal 3. CatR 31. Xe 387. Ud 137. CatUlz 34. Tx B III 73.<br />
Erkiag BatB 104. Fiyel: CatLlo 99.<br />
� (Uso pred.). v. FIDELIK. � Iesus bethi ere fidel dago. SP Imit II 1, 2. Nola neure yende gustiak ditudan fidel<br />
neure gogara (1664). ETZ 48. O, Maria, [...] fidel egon nahi gütüzü gü ere. Ip Hil 166. Haren familia egon zen<br />
Jainkoari fidel. CatJauf 32. v. tbn. Fidel egon: Elsb Fram 100. Etcham 236.<br />
�2. (H), fiel (Lcc, H). (Sust.). Fiel; cristiano, creyente. "Fielmente, fiela legez" Lcc. Cf. fidelsa. � Zer<br />
konkordia du Kristek Belialekin? Eta zer parte fidelak infidelarekin? Lç 2 Cor 6, 15 (He fidelaren eta infidelaren<br />
artean, TB fidelak; Ol siñestun). Ungi ethorri, fidel eta adiskide maiteak. EZ Man I 87. [Apezak] fidel guziei<br />
exenplu [...] emaiten deraue. SP Imit IV 5, 3 (Ch poblu giristiñoari, Ol doibatzari). Bere fiel edo kristau maite<br />
bat. Cb Eg II 157. Apostoluek eta lehen mendetako fidelek egiten zituzten berthutezko obrak. Mih 92. Zeren<br />
Jinkua fidelen aita komüna baita. CatLan 69. Hura da Elizaren eta fidel guzien arartekoa. Jaur 369. Fidelak oro<br />
eztira khorpitz bat baizik. CatS 34.<br />
v. tbn. Hm 76. Tt Arima 130. Gç 53. ES 144. Ch III 18, 3. Mst XIV. Mercy 17. AstLas 70. JesBih 390. UskLiB<br />
17. MarIl 13. Hb Egia 112. Lap 323 (V 147). Ip Hil 100. Arb Igand 175. Fiel: LE Prog 104.<br />
� Naiz zure zerbitzaria eta fidela eta zure senarra (Oiartzun, 1664). ETZ 50. - FIDELIK. (Ser, mantenerse, etc.)<br />
fiel. � Kantari, pilotari, oro dituzuna, / euskara maiteari fidelik zaudena. Xa Odol 153.<br />
fidelitate (Urt V 218, Chaho, H), fidelidade, fieldade (Lcc, Lar, H), fideldade (Chaho, H). � Fidelidad.<br />
"Fieldad" Lcc. v. fideltasun, leialtasun. � Tr. No hallamos ejs. del s. XX. � Iainkoaren fedea erraiten denean,<br />
batzutan erran nahi da egia bera, edo Iainkoak bere erranén konplitzez begiratzen duen fidelitatea. Lç Decl a) 3r.<br />
Aseguratzen zaitudala nere fidelitateaz fin emanen diot presenteari. (c. 1597). FLV 1993, 464. --Zer zor derio<br />
senharrak emaztiari? --Maitetarzün, fidelitate eta ürgaztia. Bp I 81. Proximoarekiko <strong>Fe</strong>dea edo fidelidadea. OA<br />
101s. Pertsekuzionerik krudelenak (zeiñak baitdire Jaiñkoaren zerbitzarien fidelitatearen frogarik segurenak).<br />
He Gudu 34. Anderea beira fidelitatea. Balad 64.<br />
v. tbn. Harb 131. CatLav 430 (V 203). Mercy 33. CatLan 164. MarIl 30. Jaur 409. ChantP 366. CatS 47.<br />
fidelki (S ap. Lrq; SP, Hb ap. Lh, Dv, H), fielki (Lar, H). � Fielmente. v. fidelkiro, leialki. � Tr. Documentado<br />
en la tradición septentrional. Sólo hemos encontrado un ej. del s. XX. � Duzu prometatzen hala edukiren,<br />
onhetsiren eta entretenituren duzula fidelki eta leialki. Lç Ins B 6r. Afekzione eta gogoramendu guziak ager<br />
diotzotzu zure Gidariari eta Konfesorari humilki eta fidelki. SP Phil 469 (He 475 garbiki eta humilki). Zin egiten<br />
dizügü / fidelki zerbütxatzera. Xarlem 53. Konplitü fidelki Jinkuaren eta elizaren manü saintiak. UskLiB 98.<br />
Fidelki bat eginez / orok elgarrekin. Etcham 168.<br />
v. tbn. Harb 318. Hm 215. Arg DevB 213. Tt Onsa 179. ES 382. Mst III 3, 3. Mercy 31. CatLan 60. JesBih 412.<br />
MarIl 26. Etch 80. Bordel 118. CatS 47. Elzb PAd 11. Ip Hil 26.<br />
fidelkiro, fielkiro (Lar, H (s.v. fidelki)). � Fielmente. � Zu Jaungoiko gauza guzien egillea fielkiro adoratu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
24
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
zaitu. Cb Eg III 273.<br />
fidelsa. � (Forma fem. --suf. -sa-- de fidel). � Edozein fidelek edo zenbeit fidelsak. Lç 1 Tm 5, 16 (TB fidel<br />
zenbaitek, gizon ala emazte).<br />
fideltasun (SP, Dv, H), fieltasun (Lar, Añ, H). � Fidelidad. v. fidelitate, leialtasun. � Zeure aginzetan duzun<br />
fideltasunaz. Harb 349. Amorioa eta fideltasuna, elkharrekin daudenean, bethi ekhartzen dute trebetasuna eta<br />
fidanza. SP Phil 399s (He 404 fideltasuna). Ene ezin hautsizko fideltasunaz emaiten natzaitzu. Ib. 70. Ezertan<br />
eztago segurutasunik, prestutasunik, fieltasunik. Añ MisE 199. Fideltasuna ez dute frantsesek gure euskaldunek<br />
bezala ulertzen. Lf ELit 81.<br />
fideo, firio. � Fideo. "Fideo zopa artu zuten (V-arr-gip, G-azp, AN-gip, B)" Gte Erd 311. � Amar kilo fideo.<br />
NEtx Nola 14. Urak irakin zuanean [...], sopa egiteko firioa bota ta ontzia tapatu zuan. Anab Aprika 79.<br />
fido. v. 2 fio.<br />
fidos. � Orgulloso, arrogante. � Zure esparanza emazu Jainkoaren grazian, zeiñak laguntzen baititu humillak<br />
eta humiliatzen fidosak eta seguratuak. "Praesumentes humiliat". Ch I 7, 1 (Ip fidatzen direnak, Ol arroak).<br />
fidoski. � Confiadamente, con arrogancia. � Humildurik eta pobreturik ikhas dezatentzat ez abiatzen fidoski<br />
airetan gora. Ch III 7, 2.<br />
fiebra (Chaho). � Fiebre. � Noiz ere persona bat edo fiebraz, edo bertze zoinbait eritarzunez aflijiturik baitago.<br />
Tt Arima 67.<br />
fiel. Cf. fidel. �1. "Almotacén, merioa, fiela" Lcc.<br />
�2. "Fiel de la balanza" Lcc.<br />
�3. + piel (Vc ap. A). "Fiel, nombre que hasta hace algunos años se daba al alcalde de las anteiglesias (pueblos)"<br />
A. � Bein baño geijagotan izan naz neure erriko buru edo piel. Mg PAb 44. Urijeetako alkate jaunak ta<br />
errijetako piel jaunak. fB Olg 151 (v. tbn. Ic II 219). Alkate, fiel eta beste justizijako guztijak. Astar II 86. v. tbn.<br />
A BGuzur 109.<br />
fiel. v. fidel.<br />
fieldade. v. fidelitate.<br />
fier (L, BN, S; VocBN, Chaho, Gèze). Ref.: A; Lrq. �1. Orgulloso, arrogante. "Fier, ferme, hautain" VocBN.<br />
"Ufano, firme, altanero" A. � Zeren gizona baita hanbat natura fierretako eta korrunpitutako, non ezpaitu bere<br />
burua hain bekhatore ezagutu nahi non redenptore prometatuaren behar den. Lç Adv *** 2r. Beldur izan behar<br />
du / gerlate aundier, / etan eztitzen dira / zenbait gizon fier. Bordel 152. Oilanda gazte moko fier bat. Etcham 34.<br />
Andere hori ez da segur nor-nahi; moko fier bat bethi bai, bere familiaren ohoreaz ezinago hartua. Lf ELit 318.<br />
� (Pred.). � Ordu berean itho eta, hortzez herrestatuak, / badaramatzate fier lasterrez oihanpera, / aita-amer<br />
erakutstera. Gy 40. Fier ziren inpioak Frantzian ehortzi zutela azken Aita Saindua. Elsb Fram 127.<br />
�2. (G-to, B), fiar (AN-erro). Ref.: A; Izeta BHizt; EAEL 212. Fuerte, valeroso. "Hombre curtido y fuerte" Izeta<br />
BHizt. "Pilota fierrak, pelotas vivas, que botan mucho" (BN-baig). � Exenplia aita-ametan da akuluik fierrena<br />
eta boteretsiena (Luzaide, 1869). ETZ 280. Berenaz azkarra edo fierra den [...] arima baten kuraie guzia<br />
erakhutsi zuen. Elsb Fram 112. Eskualdun haurrak, Ameriketan / erromes zinezten sartu, / bainan lanetik zirezte<br />
laster / gizon fierrak agertu! Ox 149.<br />
� Sun [= soinu] egiliak emazie / airerik fierrena, / uduri zait ene mitilek oro badakitzela. AstLas 14.<br />
� (Uso pred.). � Fier Santxo benta zala ta benta zala, eta ezetz nagusiak. "Porfiaba Sancho". Berron Kijote 171.<br />
- FIER-FIERRA. Orgullosamente. � Heldu zira, heldu zira, jaun kurrierra, / fier fierra, / eskuan daukazularik<br />
giderra... Ox 206.<br />
fiera. �1. (Adj.). "Fiera cosa, gauza fierea" Lcc.<br />
�2. (Sust.). Fiera. � Fiera salbajeak bezela (AN, s. XIX). FLV 1991, 139. Fierei ere egin ez luketena / egiten<br />
dakote Jesusi. A Aezk 238.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
25
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
fierki (S ap. Lrq; VocBN). � Firmemente, con fuerza. � Yendeak yendeen kontra fierki altxatuak (Urdax, 1827).<br />
ASJU 1993, 605. Pariseko senbladan zük düzü fierki / jente nekez bizien intresa etxeki. 'Fièrement'. Etch 590.<br />
Fierki zuen erran bere etsaier. Elsb Fram 119s. Gure errana segurik emendatzen du fierki E. Garat adixkideak.<br />
Herr 27-6-1963, 1.<br />
fierkisko. � (Dim. de fierki). � Gizon gisa franko esku zalukoa zela eta bere burua etxean fierkisko<br />
errespetarazten zuela. Elzb PAd 59.<br />
fierratu. � (Part. en función de adj.). Fuerte (ref. a sabores). � Brindátzen éskuan daráman katulibatéki,<br />
gañétik gastanbéra-bañu iduribát, ondarrékoa guziá pozio samin fierrátua. LE in BOEanm 929. Hozpin<br />
fierrátua ze aien biotzeko ira ta erruintasúna. Ib. 532. Prestaturík elze bát belárres, egosióndoan txastaturík, ta<br />
ezin pása miñ-fierratuarén utses, oiu inbaizióte. LE Ong 24r.<br />
fierrundaka. v. firrindaka.<br />
fiersko. � Dim. de fier. � Astiri batez, Jean-Marie, Bernadetaren anai gaztena fiersko heldu da etxerat.<br />
Othoizlari 1958, 172<br />
fiertasun (Chaho, T-L), fiertarzun (Chaho). � Orgullo. � <strong>Fe</strong>dearekin yuan da lehenagoko fiertasuna, karatera,<br />
noblezia, dignitatea. Elsb Fram 181.<br />
fiertu (S ap. Lrq; Hb ap. Lh). "Rendre ou devenir fier" Lh. � Oloa zaraman bizkarrean batak, / grabeletikako<br />
dirua bertzeak. / Hunek, kargaz fiertua, / gora darama burua, / ozen kroskoilen soinua. Gy 8. Baiña nola ziren<br />
biak nola biak, / ethorkiaz fiertuak, / zubi erditsura heldu direnean, / biek amaiñatu ez zuten nahi izan. Ib. 184s.<br />
fiesta. v. festa.<br />
fi eta fu. "Fi ta fu! (AN-araq), ir echando pestes" Satr VocP.<br />
fifait (VocBN � A; H), fitfat (Sal ap. A). "Proptement, sur l'heure, sur-le-champ" H. "Brusca e irreflexivamente"<br />
A.<br />
- FIFAIT EGIN. "Expédier" T-L.<br />
fifi. � Bai, otsez "laïque" fifietarik zela, nahi zükien, solamente, mündü huntako elhe hüts entzün erazi eta, gero,<br />
khorpitza labian erre erazi. Herr 4-4-1957 (ap. DRA, que traduce "muy fino", interpretándolo prob. como<br />
repetición intensiva de fi, variante suletina de fin).<br />
figa. "(R), yerro, p.ej. agarrar y no pegar la pelota" A.<br />
figo. v. 1 fio.<br />
figo. v. piku.<br />
figu. v. 1 fio.<br />
figura (SP, Urt I 99, H), figora, piura, piyura. �1. Figura, forma. "Figure, visage" H. Cf. piura. v. irudi,<br />
itxura. � Tr. En la tradición septentrional se documenta ya en Dechepare, pero no lo hemos encontrado en<br />
textos del s. XX. Al Sur aparece sobre todo en catecismos y textos de léxico poco cuidado. En DFrec hay 6 ejs.<br />
� Figuraren ekhustiaz dakikezu egia. E 95. Baptismoaren figurák gu ere salbatzen gaitu. Lç 1 Petr 3, 21 (He,<br />
TB figura; Ol eredua, IBk irudi). Aditu eben kantaetaz etorrela odeietati figura eder bat. Lazarraga 1153r. Ekusi<br />
eiano salbaje terrible bien figura. Ib. 1153r. Akordadu eben joaten arzai baten figuran. Ib. 1146r. Arpa eder bat<br />
esku bietan / figuraz eskulpidurik. Ib. (B) 1183rb. Iguzkia, ilhargia, urrez edo zilharrez eginikako figurak<br />
Iainkotzat hartzen eta adoratzen baitituzte. Mat 109. Guztiz desegina eta gizonaren figurarik ezpa iduririk<br />
etzuena bezalakatua. Harb 311. Baldin bethiereko aipamenaren itxura edo figura nahi baduzue pintatu, har<br />
zatzue eskoletako koloreak, tintak eta pintzela. ES 188 (197 figora). Infernuko basakatuen figuran demonioak<br />
ikusten zituela ta ito nai zutela. Cb Eg II 189. --Zeren figüra da ezkonzako sakramendia? --Jesü-Kristok bere<br />
Elizarekin dien ünioniarena. CatLan 158. Zergatik baita Kristo gurutzifikatuaren figura, zeñetan redimitu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
26
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gintuen. CatB 19 (CatSal, CatR 15, CatAe 14, CatUlz 10 figura; CatLuz 7 itxura). Kontrapasa (ariyari figura<br />
ematen) (tít). Echag 75. Anbotoko Señori oi be ikusita gauz. Bera da, neska gazte baten figuria dauko (V-gip).<br />
Eusk 1956, 215. Esan bezaie, bada, Mantxako Don Kijote famatua dala, izengoitiz "Zaldun Figura-Trixte"<br />
deritzana. Berron Kijote 212. Bere gaiñ alako piura ikusi zuanean nekazariak, armaz bete-beta, lantzari bere<br />
aurpegiruntz eragiñaz, iltzat etsi zuan. "Aquella figura llena de armas". Ib. 58. Arte-lanian daki [Oteitzak] /<br />
aurrena ibiltzen: / zuzenak okertzen, / okerrak makurtzen, / [...] / bederatzi puntuko / piyurak sortzen. MEIG I<br />
114.<br />
v. tbn. Ber Doc 134r. EZ Man I 29. Ax 503 (V 325). Cap (ed. 1893), 153. SP Phil 314. Arg DevB 244. Tt Onsa<br />
110. Gç 83. OA 11. Ch I 3, 1. Arz 25. CatLav 23 (V 19). El 48. Iraz 16. He Gudu 119. Mb IArg I 391. Lg II 238.<br />
Mih 100. Brtc 63. Monho 138. Gco I 444. AA III 431. Jaur 360. It Fab 127. Gy 197n. Alz ST<strong>Fe</strong>r 131. Figüra:<br />
Bp I 70. Mst III 20, 2. Etch 174. CatS 72.<br />
� "Palabra usada sobre todo por las personas mayores al referirse a gente muy delgada, bigotuda, maquillada...<br />
Eztozu ezautzen horren andria? Bai, halako figura bat" Elexp Berg.<br />
� Oso piura txarra zeukanat, Maria; umea itteko bette betten neon (AN-gip). PPer FLV 1987, 191.<br />
�2. Figura (retórica). � Figura eta parabola eder bat dago iarririk Eskrituran S. Matheu baitan. (Interpr?). Tt<br />
Onsa 71. Erretorikaren arte onek ondo itzegiten erakusteko erregletan, bere edergarri edo itzaldiaren<br />
apaindurak, tropo ta figurak deriztenak, ditu. Cb EBO 39. Figura batzuek itzetan, besteak sentenzietan dirade.<br />
Ib. 40. [Uste baitzuen] bertso ikasi zehazki neurtuetan zegoela poesiaren muina eta, horrezaz gain, antzinakoen<br />
ornatus delako apaindura haietan: figuretan. MIH 286.<br />
�3. + fiura. (Aplicado a personas, en sdo. peyorativo). � Ale, kanaila figura, / orai behar dun pakatu. AstLas<br />
58. Ilhabete guziz emaiten diozkatan 150 liberatatik, apho figura horrek 75 libera aldarazten ditu. Barb Sup 151.<br />
Bainan Paxkal figura harek burua azpiz goiti ezartzen zakon. Ib. 9. Debrien figura, / zer duk arrangura? Ox 123<br />
(198 fiura).<br />
� (Aplicado a cosas). � Haize bat heldu zitzaioten aldiz, haize mehe figura bat, Joanesi sudurra ereman nahi<br />
baitzion tenore batez. Barb Piar II 83.<br />
- FIGURAZKO. Figurado, metafórico. � Ez figurazko bildotza, baina bai zure gorputz eta odol sakratua. SP<br />
Imit IV 11, 5 (Ol iruditzako).<br />
figurakeria. "Figurakerixetan ibilli, llamar la atención por el vestido, peinado, etc. Figura baten gisan ibili.<br />
Esate baterako lagun bat ile-mototx berde batekin ikusten duzu eta esan zenezake: horri figurakerixetan ibiltzia<br />
gustatzen jako" Elexp Berg.<br />
figuratu (Lcc (-adu), SP (sin trad.), H). � Figurar, representar, formar la figura de una cosa. "Se figurer,<br />
s'imaginer, se représenter" H. � Zergatik, bada, egun iakin bat horren figuratzeko asignatzen da? Lç Ins D 5r.<br />
Hala da figura, non figuratzen denaren egia ere harekin batean baita. Ib. F 2v. Desertuan zu zintuen / Moisek<br />
figuratu. EZ Noel 102. Elias profetak ene egia eder haur bere denboran figuratu zian eta representatu. Tt Onsa<br />
104. Bañan bethi zu zintuzten / Hostia hek figuratzen, / nola iguzki argia / itzalak baitu markatzen. Gç 66.<br />
Anhartian Jinkoak berritzen zütian bere hitzemaitiak eta ere figüratzen edo üdüriazten zütian. Ip Hil 8. � (Aux.<br />
intrans.). � Joseph, Jakoben semeak, inzue améts misterioso bát, zeintan figuratu baizitzaizkio bere aita ta ama<br />
iruzkia ta ilárgia bekála. LE Matr5 301.<br />
figureria, pigureria. � Figurería, apariencia. � Pigurerija guztijak gura ditube, Jauntxo egin gura dabee ta<br />
andikijak baño apaindubago ibilten jatzuz. Mg PAb 46.<br />
figurin. � Figurín, modelo. � Nere lantegian jostunik eta figuriñik berrienak ikus ditzakezu. NEtx Nola 16. En<br />
DFrec hay 3 ejs.<br />
fiit, fiii, fli, fri, piit. � (Onom. del silbido). � Haxeria, hiruretako zalhiena, juan zen airez aire, ürxantxa<br />
bezala, bena, fiiiit! jauzia bezain arhiñeko hüstü bat izan zen. Eskual 21-2-1908 (ap. DRA). To, Txuri, to; fiii, fiii<br />
--deadar ta txistu egiten zion berriz ere Josek. Ag G 155. Bero eske-edo, ipar mea ateai bultzaka diardu,<br />
zorioneko fiii... luze-beldurtia maratil ertzetan atereaz. Loram 173. Xulubita orrek frifrifri, / danbore orrek<br />
ttonttontton. A EY IV 294. Txistuak fli fli fli. Ib. 298. Bermioko delanterua baioian peloteagaz aurrera ta<br />
aurrera, ta ia porteri aurrean egoala, piit! EgutAr 21-10-1957 (ap. DRA). Gutien ustean, fri-fri aditzen dituk<br />
heien zageta madarikatuak. EG 1958, 148. Orduan, txilibitu ttiki bat athera sakeletik, eta friii! friii! jo zuan<br />
aitak. Osk Kurl 125. Fiii! Fiii! --jotzen zien ardi txuriei. NEtx LBB 97.<br />
fijatu, fixatu. �1. Fijar. Cf. fisatu. � Neure begiok banegian / aregan laster fixadu. Lazarraga (B) 1182rb.<br />
�2. fixatu (Volt). "Afficher" Volt 45.<br />
�3. +fija. Fijarse. � Anaia baten puestora zuaz / bei esnedun bat artzera, / konfiantzak zer esan nai duen / ongi<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
27
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
fijatzen bazera, / emango dizu gustora baño / zorretan zuaz etxera. Tx B II 153. Ene... fije be enai eiñ! Ort Oroig<br />
87.<br />
fijo. v. fetxo.<br />
fika. v. 1 mika.<br />
fikatu. v. finkatu.<br />
fiki. v. finki.<br />
fiko. v. 1 piko; 1 piku.<br />
fikondo. v. 1 pikondo.<br />
fikotze. v. pikutze.<br />
fikunkeria. v. frikunkeria.<br />
fikzio, fikzione. � Ficción, invención. � Orhoitzen naizela hitan den fikzione gabeko fedeaz. "<strong>Fe</strong>inte". Lç 2 Tim<br />
1, 5 (He fede garbi hura, Dv fede zina, IBk zinezko fedea). Nola ere baita, bada fikzionez, bada egiaz, Krist<br />
predikatzen da. Lç Phil 1, 18 (He okasionez, Dv gerthakariz, BiblE itxurakeriaz). En DFrec hay 4 ejs. de fikzio.<br />
fil. "Fil fil fil (R-vid), dando vueltas y despacio. Fil fil fil jaistan da papera leiotik lurreraino" A.<br />
fila. � Fila. v. ilara. � Gure agura zarrori be ez zan elixan lelengo filan egoten zanetarikua. SM Zirik 42.<br />
- FILA EGIN. "Fila eiñ, escabullirse; desaparecer a hurtadillas. Iñor kontuan jausi baño len, fila eiñ eban" Etxba<br />
Eib.<br />
filakterio. � Filacteria. � Zabaltzen dituzté bere filakterioak eta luzatzen dituzté bere beztimendetako bazterrak.<br />
Lç Mt 23, 5 (He bergamio xerrendak, Dv larruzko xerrendak, Ol larrutx aundiak, IBk uhal-zirrinda luzeak).<br />
filantropia. � Filantropía. � Izen guztiz ederra / da filantropia / baina obea askoz bere / zan lengo sopea. Azc<br />
PB 355.<br />
filara (V-gip), filera (-ll- Lar), filari (V-gip), pillera (Lar). Ref.: A (filari, ilari); Iz LinOñ 179. � "Hilo torcido<br />
ya para coser, pillera, fillera" Lar. "Filari, hilo doble retorcido" A. "Fillarea egiteko ari-gai fiñagoa nai<br />
zutenean, kirrua berriz ere orraztu ta 'kirratxak' edo 'kirratxa' ateratzen zuten. [...] Fillara-arixa, fillara-orraatza,<br />
fillara-arilla, oiñ ezta fillaraik eitten, oiñ eztao fillaagintzaik esaten da" Iz LinOñ 179.<br />
- FILARA-ARDATZ. "Fillaa-ardatza. Bi berdiñak erabilten ziran fillarea egiteko. Beste ardatza baiño<br />
aunditxoagoak izaten ziran, ta "kantxo bana" izaten zituzten" Iz LinOñ 181.<br />
filaragintza. "Oiñ ezta fillaraik eitten, oiñ eztao fillaagintzaik esaten da" Iz LinOñ 179.<br />
filari. v. filara.<br />
filarmonika, pilarmonika. � Acordeón; armónica. v. eskusoinu; AHOKO SOINU. � Zuk ez al dezu lengusu<br />
bat filarmonika jotzen duena? Iraola 54. Badantzuzute auspo soñularia, filarmonika? Ag G 190. Filarmonika<br />
koxkor batekin / Mariano munduz-mundu, / boda aberats askotatikan / ez dezu deyik izandu. Tx B I 257.<br />
Automobil-ots, pilarmonika ta txistuaren soñua, deadarrak ta abar entzun bitez. Lab EEguna 106. Etxegurenek<br />
pillarmonika txiki bat atera dizu, ta, arixe ezpañak egotziz, asi da oska. Ldi IL 44. v. tbn. Anab Poli 46.<br />
Berastegiko semea da ta pilarmonika jotzen zuan onek. Uzt Sas 23.<br />
filda. v. pilda.<br />
fildarhuts. v. pildahuts.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
28
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
fildahuts. v. pildahuts.<br />
file. � Nombre de una antigua clase de poetas irlandeses. � Fileak, leheneko olerkari ofizialak. Mde Pr 233.<br />
Patricius zuhurrak, druidak apaltzeagatik, fileak goratu nahi ukan zituen hierarkian. Ib. 229.<br />
filera. v. filara.<br />
filet. �1. Solomillo. � Bistekak idi filetaz (tít.). ECocin 6. Pikazatzu filet trantxak arras mehe. Ib. 6. Filet<br />
altxatu marinatua. Ib. 6.<br />
�2. Rebanada, lámina. � Hauts zaitzu filetetan eta egitzu bortz filet amanda bakotxetik. ECocin 37.<br />
filia. � Filia. � Nork bere filiak eta fobiak izan ohi ditu. MEIG V 102.<br />
fili-fala. v. 1 firi-fara.<br />
fili-fili. "Basatxipu, álamo temblón?" Ond Bac.<br />
filigero. v. jilgero.<br />
filigrana (T-L). � Filigrana. Cf. Lar: "Afiligranado, filigranatua". � Filigranazko birtute fiña. Cb Just 13.<br />
fililita. � Presumida, coqueta. � Egunik erdia apaintzeko gutxiegi duten señorita fililitai begira jartzen dira.<br />
And AUzta 65.<br />
filipa (Dv � A). "Sorte de boisson des pauvres sur la côte de Saint-Jean-de-Luz" Dv.<br />
filipear, filipestar. v. filipotar.<br />
filipiano. � Filipense. v. filipotar. � S. Paul Apostoluaren filipianoetaratko epistola (tít.). Lç Phil 1, tít.<br />
(TB filipianoei ; He filipearrei , Dv filipestarrei, Ol pillipoitarrentzako, IBk filipotarrei).<br />
filipotar, filipoar, pilipotar, pillipoitar, filipear, filipestar. � Filipense. v. filipiano. � Guthuna Filipearrei<br />
. He Phil 1, tít (Dv filipestar, Ol pillipoitar, IBk filipotar; Lç, TB filipiano). Gogo au zerabillen Pablo<br />
Apostolu deunak filipoarrai esatean: [...]. Inza Azalp 133.Zuek Pilipotarrok, Berri Ona zabaltzen asi. Or Aitork<br />
412.<br />
filistar, pilistar. � Filisteo. v. filistindar. � Zu mutil gazte bizar bagea ta filistar hura gizon egiña. Mb IArg I<br />
349. Pilistarrek, bera atzemanik, begiak idoki zizkioten. Ol Iud 16, 21 (Ker filistarrak). Silon egonen da<br />
filistarrek ebatsi arte. Zelaiberri Herr 1-10-1959, 4.<br />
filisteo, pilistio. � Filisteo. v. filistindar. � Testamentuko Kaxa Santua ifini ebenean filisteoak Dagon Jainko<br />
guzurrezkoaren elexan. Añ LoraS 46s. v. Gco II 69. Filisteoak berekin eraman zuen kutxa. AA I 428. Filisteo<br />
gogorrak. JJMg BasEsc 175.<br />
� Eta ala, tabernariya ayeri begira farrez zeguen bitartian, alde egin ziyoten bi pilistiyuak sagardua pagatzeko<br />
denborik gabe. Iraola 103.<br />
filisteotar. � Filisteo. v. filistindar. � Filisteotar bat izan zan Golias edo Goliat erraldoia. Berron Kijote 20.<br />
filistin. � Filisteo. v. filistindar. � Sanson sendoa ohi duk / sendagallez famatu, / zeren zuen filistinen /kanpo<br />
osoa zehatu. EZ Noel 30. Filistinek eskuetan izatu zuten Jaunaren arkha. Mih 3. v. tbn. Egiat 172.<br />
filistindar, filistintar, pilistindar. � Filisteo. v. filisteo, filisteotar, filistin, filistar. � Chasluhim, zeñenganik<br />
ilkhi baitire filistintarrak. Urt Gen 10, 14. Parada bihurtzeko filistindarrei. Lg I 225. Dalila eta onek<br />
erakarritako filistintarrak. Lard 145 (493 filistindar). Filistindarren egunetan. Dv Iud 15, 20 (Ol pilistarren, Ker<br />
filistarren). v. tbn. Zerb IxtS 51. Gehiegikeria deritzat batek eta bestek, Sansonen modura, pilistindar guztiak<br />
geurekin batean zapaltzeko agertzen dugun grina bizia. MIH 383.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
29
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
film, filme, filma (BN-ciz-arb-lab, S ap. Gte Erd 215; T-L). � Film, película. � Film batean bezelaxe dakusat<br />
nere leena. Txill Let 101. Jadanik iragandako filme bat izan bailitzakeen, esanen zukeen zer entzun behar zuen<br />
harengandik, eta zer hitzetan. Mde HaurB 77. Filmak min egiten du eta ez du erakaspenik ekartzen. Herr 16-2-<br />
1961, 4. Ikusle-entzule askok, etxe-barruko filmeak baiño lekore-gaidunak gogokoago dituen antzera. Erkiag<br />
BatB 35. v. tbn. Izeta DirG 25 (film). Filma labur batean ikusita naukan urte batzuk aurretik eta filman obeto<br />
ikusten zala iduritu jatan. Alzola Atalak 71s. Igande aratseko polizia filman. Herr 27-12-1990, 6. Beste film bat<br />
egiten ari omen da Chaplin. MIH 319. Cannesko urrezko palmondoa irabazi duen film honetan. Ib. 326.<br />
<strong>Fe</strong>llinigandik datozkigu azken urteotan filmik ausart eta sarkorrenak. MEIG I 182. En DFrec hay 48 ejs. de<br />
film(a) y 79 de filme.<br />
filmalari, filmari. � (El) que hace una película. � Gordinkeria batzuen sakatzeko parada izaki-eta, filmalariek<br />
ez dute aski bertute izan, gauza horien baztertzeko. Herr 4-9-1958, 4. Agian gauzak gostu eta izari<br />
hoberenarekin eginen dauzkute filmari berriek. Badakigu Zelhay jaunak ez duela nahi perttolikeriarik. Herr 4-8-<br />
1960 (ap. DRA).<br />
filmari. v. filmalari.<br />
filogenia. � Filogenia. � Hizkuntzaren ontogenia ez ezik, filogenia ere aztertu behar omen genuke. MEIG VI<br />
112.<br />
filologia. � Filología. � Filolojia asko ote zekin sumatzea ez zan zailla. JAIraz Bizia 8. Ala zuten Erromatarrek<br />
Jupiter, eta ori bera da Griegoen Zeus-pater (filologiak berak egiaztatzen digunez). Vill Jaink 25. Linguistika<br />
filologiaren mende agertzen zaigu gurean, eta hala behar ere. MEIG VIII 119. Filologiak, berriz, testua<br />
(ahozkoa nahiz izkribuzkoa) du eremu. MEIG IV 115. En DFrec hay 4 ejs.<br />
filologiko. � Filológico. � Nahiz gramatika harako filologiko-historiko gisakoa izan [...], nahiz tradizionalista,<br />
nahiz estrukturalista. MEIG VIII 109.<br />
filologizale. � Aficionado a la Filología. � Filologizale eta ez hain filologizale direnen arteko eztabaidaz.<br />
MEIG IV 121.<br />
filologo, filologu. � Filólogo. � Gure filologoak ainbeste eskatzen dabien "atlas-linguistiko" orretarako. SM<br />
Zirik 7. Uste dudanez, filologuen artean bada eztabaida. Vill Jaink 22. <strong>Euskaltzaindia</strong>n ez da filologo uholderik<br />
izango berehalakoan. MEIG IV 122 (v. tbn. 114). En DFrec hay 2 ejs.<br />
filosofa. v. filosofo.<br />
filosofari, pilosopari.<br />
� Filósofo. v. filosofo. � Bereiztasun auen ikaskizuna ezta, alabaiña, makurgarri pilosopari ta<br />
istorigillearentzat. Etxde 16 Seme 110. Epikuro eta estoa-taldeko filosofari batzuk. IBk Act 17, 18 (IBe filosofo).<br />
En DFrec hay 2 ejs.<br />
filosofarri. "Piedra filosofal" Lar.<br />
filosofia (Lcc, Urt I 120, Chaho), filosofi, pil(l)osopia, pilosopi, pilosofia. � Filosofía. � Begirauzue nehork<br />
pilla etzaitzaten filosofiaz eta enganio banoz. Lç Col 2, 8 (Dv filosofiaz). Orduan konszienzia onak eta garbiak<br />
bozkarioturenago du filosofia iakinak baino. SP Imit I 24, 6. Zeren iskiribatu duen filosofia bat gauza<br />
naturazkoez tratatzen duena. ES 144. Egokinde edo filosofiya. Aran SIgn 67 (29 pilosofi). Mattasuna pillosopija<br />
baño jakintsubagua da. Altuna 35. Pronto nazue berriro pillosopietarako. NEtx Antz 104. Baina utz dezaiogun<br />
filosofia aspergarri horri. Arti Tobera 274. Alemania-aldetik etorri zitzaigun filosofia-mota bat, Hegel-ena. Vill<br />
Jaink 54. Gaurko gaztiak, / asko ikusten dabe-ta / gau-txoriaren filosofian / asko dauz aurreratuta. BEnb NereA<br />
162. Pillosopiaren lenengo oiñarritzat [artu]. Amez Egan 1964, 183. Nahiago nukeen gehiago saiatu balitz<br />
filosofia eta orain jakintza deritzanari dagokiona bereizten. MEIG III 77. En DFrec hay 55 ejs. de filosofia y 1<br />
de philosophia.<br />
v. tbn. Tt Onsa 18. Mst I 24, 6. Mb IArg I 51. Cb Just 49. Gy 61. Laph 123. A in Azc PB 5. A. Zavala in Goñi<br />
11. Mde Pr 341. SM Zirik 43. Ardoy SFran 104. Filosofi: Txill Let 125. Zait Plat 22. Osk Kurl 176. Gazt MusIx<br />
61. Pilosofia: Lab SuEm 207. Pilosopia: Lab EEguna 84. Herr 24-1-1957, 4. Gazt MusIx 58. Pilosopi: Or QA<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 30<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
70.<br />
- FILOSOFI-JAKINTZA. Filosofía. � Gramatika latiñezkoan pijo jarri zan ezkero, egokinde edo pilosofijakintzari<br />
ekiteko garaia zuen. Aran SIgn 53. Suizako Friburgon egin ebazan Filosofi-Jakintza ta Elerti-Ederren<br />
Ikasteak. Alzola Atalak. 73.<br />
- FILOSOFI-LETRA. (Pl.). Filosofía y letras. � Salamancan burutu zuen gero Filosofi-Letretako lizentzia,<br />
Filologia klasiko sailean. MEIG IV 110.<br />
filosofiakeria, pilosopikeri. � Filosofía (con sentido peyor.). � Neronen kaltean eztut biotz-samurtu nai --bota<br />
zion pilosopikeriz Engrazik. Etxde JJ 225.<br />
filosofo (Lcc, Urt IV 303, Chaho), filosofu, filosofa, pilosopo, pillosopo, pillosopu. � Filósofo. � Orduan<br />
epikuriano eta stoiziano filosofo batzu disputatzen ziraden harekin. Lç Act 17, 18 (He, Dv e IBe filosofo; IBk<br />
filosofari, TB egokintsuetarik zenbait, Ol ikastun). Diogenes filosofo handi hari. Ax 458 (V 298). San Tomasek,<br />
filosofo zuhur guziek bezala, aitortzen du adiskidetasuna dela bertute bat. SP Phil 298 (He 299 filosofo).<br />
Sokrates filosofa zuhurra. Tt Onsa 157 (20 filosofo). Utsegin dezu, esango dirate filosofo bekozkodunak. Lar<br />
SAgust 4. Mutill gazte bat jarri zan filosofo baten mendian jakitun izateko guraarijagaz. JJMg BasEsc 186.<br />
Filosofu eta teologu aien ustez. Vill Jaink 42. Elizabide Arloteak bere galdeari erantzunik ez baitzion ematen,<br />
lurra bere aitzurraz iraultzeari segitzen zion, pillosopu antzo. Amez Egan 1964, 116. Bere burua pilosopo aizez<br />
bete ta esan du: [...]. NEtx LBB 186. Arturo Kanpionek "Astigarragako pilosopo txikia" esan ei-eban Txomin<br />
San Sebastianegaitik. Alzola Atalak 111. Aspaldidanik aurkitu dute filosofoek bistan dagoena ez dagoela beti<br />
argi. MEIG VI 179. En DFrec hay 14 ejs. de filosofo.<br />
v. tbn. ES 198. Ch I 1, 3. Mst III 3, 1. Cb EBO 8. Mb IArg I 225. Egiat 178. AstLas 69. Jaur 386. Ur MarIl 61.<br />
Gy 33. JanEd I 36. Arr May 55. Elsb Fram 63. Lap 23 (V 14). Iraola 98. A Ardi 74n. Txill Let 137. Erkiag Arran<br />
117. Lf in Zait Plat XXI. BEnb NereA 154. Ardoy SFran 105. Alzola Atalak 109. Berron Kijote 18. Filosofa:<br />
Laph 110. Pilosopo: Lab EEguna 93. Or Aitork 133. Pillosopo: Kk Ab II 109. Anab Poli 8. Pillosopu: Or QA 69.<br />
� Baiña berak bere burua du galtzen, / gorphutz berotutik darizkon lanhoak / azor zaharraren sudur filosofak /<br />
estudiatu baititu. Gy 221.<br />
filosofokeria, pilosopokeri(a). � Filosofía (con sentido peyor.). � Utzi naik, eure pillosopokerijakaz makillatu<br />
barik. Kk Ab II 17. Ez dago or pilosopokeririk. Biotzaren mintzoa da entzun didazuna. TAg Uzt 287.<br />
filosomia (S ap. Lrq; Hb ap. Lh). "Physionomie, air, trait du visage" Lh. � Filosomiaz beita ilüsigarri / eta<br />
domenanta profetak üdüri. Etch 552.<br />
filots. �1. "(Sal), tamo" A.<br />
�2. filotx. "(R), cañones de plumas que se queman después de desplumar una ave" A.<br />
filoxera, filozera (T-L). � Filoxera. � Gure aldion igartu, iraungi ta amaitu dira emen ziran maasti eder<br />
samarrak, zoritxarreko filoxera ori zala-ta. Erkiag Arran 18.<br />
filtratu. � Filtrar. v. iragazi. � Esne biltzeko ontzi edo tanke bat, bomba, depositotako tankea, esne-iraztekoa<br />
edo filtratzekoa, [...] eta botill betetzekoa. Oñatibia Baserria 119.<br />
filtzar. v. piltzar.<br />
filur. � Engañador. v. filus. � Ai! zer hipokrit parea! Zer filur-maistro kublea! "Deux archipatelins". Gy 146.<br />
filus (B, BN-lab). Ref.: A; Inza RIEV 1928, 152; Inza EsZarr 178. �1. Taimado, astuto, malicioso. "Taimado,<br />
maulón" A. v. filur. � Zu bezalako filusik / nik ez dut maite. Bordel 73. Begira emazue hirietako ohoin, filusak<br />
deitzen dituztenei. Egunaria 1882, 7 (ap. DRA). Ohoin filus bat zen egina Erreboluzionea yin orduko. Elsb Fram<br />
123. Atheratzen du gerritik zetha moltza luze bat eta emaiten dazko gure emazte filusari bi duro ederrak. EGAlm<br />
1890, 40. Etzitzaiona Jafnapatan-eko debru erregettoaren anaia filusak hitzemana bera giristino eginen zela...<br />
"Rusé". Ardoy SFran 177.<br />
�2. (BN-baig). "Filusa, caricia fingida, sin naturalidad" Satr VocP.<br />
- FILUS-FILUSA. Maliciosamente. � Filus-filusa, nik aitzina: "Ez duk hain gaizki hire besoetan dena". Herr<br />
23-3-1961, 4.<br />
filuskeria (T-L). � Malicia, astucia. "Filouterie" T-L. � Bat mintzo da azti batez, eta haren filuskeriez edo<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
31
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
tronperiez. Elsb LehE IV (ap. DRA). Erranik ere filuskeriaz, ez dutela gehiago Pauerat joan nahi, zenator<br />
izendatzerat. Eskual 24-4-1908 (ap. DRA). Nik, filuskerian, ezpainak luzatuz: "Hemengo mutikoez arras<br />
bertzelakoa baihaiz". Herr 2-2-1961, 4.<br />
fimatu (Aq (AN) � A). � Injertar. "Enjertar" Aq 541. "Enjerir" Ib. 74. Azkue atribuye a Araquistáin tbn. la<br />
forma firmatu, pero no la encontramos en éste.<br />
fimo (Aq (AN) � A). � "Púa para eso [enjertar]" Aq 542. "Fimoa es la púa" Ib. 74. Azkue atribuye tbn. a<br />
Araquistáin la var. firmo, que no hallamos en éste.<br />
1 fin (Lcc, SP, Urt I 48, Arch VocGr, H), fi, fini, pin. � Tr. Fin es con mucho la forma más usada; hay un único<br />
ej. de pin en Iturriaga (Fab 257). Fi se encuentra en Etchahun (fi-gaxto), Xarlem (942) y UskLiB, y fini en<br />
UskLiB (248). En DFrec hay 22 ejs. de fin. �1. Fin, término, final (ref. frecuentemente a la muerte).<br />
� Tr. Al Norte es bastante frecuente desde los primeros textos, aunque a partir de la segunda mitad del s. XIX<br />
sólo se encuentra en Goyhetche (152), Mattin (50) y en una carta escrita a Xalbador. Al Sur, aunque se<br />
documenta ya en Lazarraga, es poco frecuente y generalmente aparece en textos de léxico poco cuidado.<br />
� Guk ere hala behar dugu harzaz unsa orhitu, / gure hatse eta fina hura dela pensatu. E 13s. Bada gauza<br />
guzién fina hurbiltzen da. Lç 1 Petr 4, 7 (He, TB, Dv akhabantza, Ol amaia). Finik izango / ez daben asientuan.<br />
Lazarraga 1199v. Finik eztaben penea. Ib. (B) 1159vb. Halaber du aditzera emanen haren fiñak / ea nolako<br />
izatu diren haren egiñak. EZ Man I 65. San Agustinek eztu konturik egiten aitzineko perseberantziaz eta<br />
irauteaz, finera baiño lehen, edo finean berean, fina finatu gabe finatzen denaz. Ax 457 (V 297). Hek izanen<br />
baitzuten fiñ bat / denborarekiñ batean. Gç 175. Fina da prinzipioa. Arz 30. Gure akzione guzien hastapena<br />
bezala guzien azken-fina ere izan nahi baitu. He Gudu 68 (SP 42 azken buru). Ontasun fiñik eztuena, infinitoa.<br />
Cb Eg II 74 (Dv LEd 138 ez ondo, ez mugarrigabea). Zure obren araberakoa izanen da zure fina. Brtc 133. Han<br />
egonen da jarria / mendeen fineraino. Monho 76. Gloria horrek eternitate bat iraiñen dizü; hori erran nahi beita<br />
seküla eztiela firik ükhenen. UskLiB 99. Ikus bezate nigan nere antzekoak / zer azken pin daukaten ni<br />
bezalakoak. It Fab 257. Jaun bat infinitoki ona, poderosoa, sabioa, justoa, prinzipio eta fin gauza guziena.<br />
CatAe 22 (v. tbn. fin(a) en el mismo contexto en Cap 27, VJ 5 (finik), ConTAV 5.2.11, 147, El 29, LE Ong 32r,<br />
CatB 25, CatSal 23, CatUlz 15). Ainbeste euskaldun zintzori ezteutsegu geuk buruetan sartu zer esan gura daben<br />
exzelentea, [...] prinzipioa, fiña ta beste olango erderakada ta mordollokeri askok? Ag Kr 6s (v. tbn. fiña en<br />
contexto similar en Lab EEguna 107). Gauza guziek badute fin bat. In Xa Odol 293. Zorioneko "printzipioak eta<br />
finak" dira jendearen ahotan dabiltzanak. MEIG IX 64.<br />
v. tbn. TAV 3.2.8. Mat 54. Volt 171. Ber Doc 112v. Harb e) 1r. SP Imit I 23, 7. Arg DevB 108. Tt Onsa 35. OA<br />
40. Ch III 48, 3. CatBurg 48. BertsZB 103 (fiñaraiño). Añ LoraS 196. AA III 336. CatLuz 5. Jaur 124.<br />
� (Pl.). Novísimos (del hombre). v. AZKEN FIN. � Idukitzak gizonaren lau fiñak bihotzean, / bekhaturik<br />
eztagien munduko bizitzean. EZ Man I 17 (v. tbn. II 203). Gizonaren lau fiñak (tít). Gç 149. Zoin dira gizonaren<br />
finak? CatLan 9.<br />
�2. (H). Fin, objetivo. � Ezen fin hunetakotz skribatu-ere drauzuet, ezagut nezanzát zuen esperienziá. Lç 2 Cor<br />
2, 9 (He horrengatik, TB hortakotz, Dv aria hortaz). Zer finetako kreatu izan da gizona? Mat 50. v. ej. de Axular<br />
supra (1). Hazkak, musuak, promesak, fin gaixtotako hitzak. Harb 177. Zu zare, bada, ontasun guzien xedea eta<br />
fina. SP Imit III 59, 4 (Ip azken müga). Jauna, ona pekatari andi galdu bat, erremedia nazazu; bada fin<br />
onetarako gurutzean ikusi ziñaden. Cb Eg II 39 (Dv LEd 80 xede). Zerbitzátus Jangoikoa, ta kunplitus fina,<br />
zeintáko baikaude múnduan. LE Prog 96. Premiazko fin bat iristeko. Gco I 389s. Aspaldi da gu ere asi giñala<br />
lan onetan fiñ berarekin. AA III 520. Ez gare munduan baizen ere haren lorifikatzeko, hori da gure bokazione<br />
bereziaren fina. Jaur 183. Nork itzegiten digun / eta zer fiñekin, / al badegu, lendanik / bear degu jakin. It Fab<br />
147.<br />
v. tbn. EZ Man I 61. Cap 23. CatAnz 2. VJ 16. Tt Arima 65. CatLan 68. Brtc 223. JesBih 393. Gy 32.<br />
- AZKEN FINEAN. v. azken.<br />
- FINEAN (Lcc, H). Al fin, al final, en último término. "À la fin" H. v. AZKENEAN, AZKEN FINEAN. � Tr.<br />
Documentado en la tradición septentrional. No hay ejs. del s. XX. � Onsa hari gomend'adi, nik diotsat egia: /<br />
finian ere eztik uzten hark galtzera beria. E 99. Baina finean ethorririk bi testimonio falsuk erran zezaten. Lç Mt<br />
26, 60 (He, TB, Dv azkenean, Ol azkenez). Kreatura guztiek zuten / damu hartu fiñean, / zergatik Salbatzaillea /<br />
itzatu zen habean. EZ Noel 98. Finean, [...] oraikotz azken erremedioa da konsideratzea [...]. Ax 319 (V 212).<br />
Fiñean hil da, utzi gaitu, / galdu du bere bizia. Gç 156. Eta fiñean gizonen ernetasun guzia ezta deus baliatzen<br />
zure artha gabe. Ch III 14, 2. Elizako entrada, batheuko grazia, eta finian zeruko gloria. CatLan 127. Finean<br />
gaizki dena ohitu gaztean, / zaharrean bioa zakua soiñean. Gy 4. Bethikotz bakean izaiteko Birjina-Amarekin,<br />
zure apostoluekin, martirekin, Saindu eta Sainda guziekin eta finean eternitate guzian zurekin. Arb Igand 200.<br />
v. tbn. Mat 222. Harb 241. Hm 65. SP Phil 350. Tt Onsa 24. Mong 592. ES 150. He Gudu 31. AR 323. Brtc 236.<br />
JesBih 447. MarIl 46. Jaur 120.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
32
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- FIN EMAN. Dar fin. � Baina hark ethorri izan denean fin eman ukhan draue Moisesen Legeko figura guziei.<br />
Lç Decl a) 6r. Aseguratzen zaitudala nere fidelitateaz, fin emanen diot presenteari. (c. 1598). FLV 1991, 291.<br />
Ezpeletan ezin emanez bere aferari finik / Zuarramurdirat juan zitzaizkun paper txarrak harturik. AstLas 66.<br />
- FIN GAITZ EGIN (SP). Tener mal final, mala muerte. "Faire mauvaise fin" SP. � Bizitze gaixtoak fin gaitz<br />
komunki du egiten. EZ Man I 76. Beraz, ez fin gaitz egitekotz, behar da kofesatu. Ax 530 (V 341). Fin gaitz<br />
eginen duk, xoria, baldin gaztedanik ezpadagik kafia, dio errefranak. Ib. 178 (V 120). Gaixki bizitzen denak [...]<br />
halakoak eta alakoek behar dute fingaitz egin. Tt Onsa 12. v. tbn. Gy 41.<br />
- FIN GAIZTO EGIN. Tener mala muerte, mal final; morirse; acabar mal. � Batere bada haietan gaizki hil<br />
denik, fiñ gaizto egin dianik, haien exenplutik zure probetxua eginik korriji zite. Tt Onsa 42. v. tbn. Gy 163.<br />
Agustin, aphez arropa utzirik, Genebarat juan zen eta han fin gaxto egin. Laph 180. [Emazteki tristea] ikaran<br />
zagon ez othe zuenetz fin-gaixto eginen suhiak mirikua ekhar-arazi gabe. Lf Murtuts 32. Badira diotenak frango<br />
"fin gaixtoa" egin zuela. Ardoy SFran 223. Beldur naiz, ni ere horrela abiatzen baldin banaiz, ez ote dudan fin<br />
gaizto egingo. MEIG VIII 42.<br />
� (Ref. al suicidio). � Entzünik egüzaita aitak bildü zeitala / bere hiru etxaltez ene desprimützera, / hüllan<br />
ezarri nintzan fi-gaxto egitera. Etch 140. Zer egingo hin? Hire buruaz fin gaixto? Larz Iru 78. Gutik ere egin<br />
zuen ez baitzuen Etxahunek fin gaixto egin memento txar hortan. (Interpr?). Lf ELit 171.<br />
2 fin (R-uzt), fi (S), pin. Ref.: Lrq (fi); ContR 532. � Tr. De uso general. La forma más extendida y frecuente es<br />
fin (única en los dialectos septentrionales); al Sur se emplea tanto fin como pin, a veces en un mismo autor. La<br />
forma fi se encuentra en textos suletinos. En DFrec hay 30 ejs. de fin y 7 de pin. �1. Fino, delgado. "Fin, délié,<br />
menu" H. "Fin, menudo" ContR 532. � Eta mahatsarno, eta olio, eta irin flore fin, eta ogi bihi, eta behor eta<br />
ardi. Lç Apoc 18, 13 (TB irin finaren lili). Arkaan barriz erraz dafinket / malla finezko kotea. Lazarraga 1195v.<br />
Hargatik nitrea zenbat ere finago eta hanbat balio gehiagokoa da. Dv Dial 117 (It fiñagoa, Ur piñago, Ip fiago).<br />
Beira dezaunan luzaz hire zintzur fina. Ox 164. Ikusten zituen berriz ere haren aurpegi-marra finak. Mde HaurB<br />
24. Dana da ezpan fin / eta azken musu baten / atsegin eta min. Gand Elorri 196. Arabia doatsuan urre-ale xeefiña<br />
baiaz bereixi oi dutenak. Berron Kijote 199.<br />
�2. (V-gip; SP, Lar, Añ, VocBN, H), pin, fi (Gèze). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. (Aplicado normalmente a<br />
minerales o materiales en general). De gran calidad. "Urre fina" SP. "Fino" Lar. "De qualité fine" VocBN. "Fin,<br />
pur, exempt de mélange, d'alliage. Zilhar fina" H. v. HARRI FIN.<br />
� Liho fin krespá irudi duen bat. Lç Decl a) 2r. Oi eztot zerren azkero janzi / seda finozko [sic] kalzea. Lazarraga<br />
1195v (cf. finezko dos líneas más arriba). Satin ebakia, tela lodi, tela fina. Volt 266. Lege Zaharreko Arka<br />
famatu hura urre finez kanpotik eta barrenetik urraztatua zen. Ax 402 (V 262). [Balsamua] hondoratzen eta<br />
azpian iartzen bada iujeatzen da finena eta preziosena dela. SP Phil 200 (He 202 finenetik). Beti agertuko du<br />
bere burua, dan bezala, españar uts utsa, anziñakoen [...] etorkia ta ondokoa ta beragatik nastebagea, garbiena,<br />
fiñena ta nobleena. Lar, carta a Mb 279. Ez dago emen guk bear degunerako gauza dan lienzorik, fiñagoak bear<br />
ginduzke. BorrB 34. Kasaka ta pantaloi / oialezko fiña. Echag 119. Aitabitxik bazuen, phezako arropa finekin,<br />
zethazko gerriko gorria. Elsb Fram VI. Nun da moskatel ta manzanilla, / nun da Rotako baltz fina? Azc PB 79.<br />
Eun-txatar piñak billa itzazu, bulartean zauri aundia du ta. Or Mi 69. Mailez-mail gorago ere ba eta idorrago,<br />
zer bazka finen ez ordean jabe! JE Ber 76. Kopa bat koñaka fin. Ib. 35. Gaiza baliusak thapallu txipietan badira<br />
ere, apaidü fiak ez dira, baitezpada llabür. Herr 29-9-1955, 3. Zulo orretan zear igoten ditu gora "Gabontza"-k<br />
bere txatarra fiñagoak, beste metalezko zatiak eta apurrak. Erkiag BatB 133. Aste-egunetan bellori fiñez jantzita<br />
bere burua ederresten zuan. Berron Kijote 31.<br />
v. tbn. EZ Man I 37. Hm 52. Cb Eg III 389. AA III 342. Gy 134. Hb Esk 126. Bil 80. ECocin 30. Arr GB 147.<br />
ChantP 90. Xe 233. Elzb Po 214. AB AmaE 217. Alz ST<strong>Fe</strong>r 126. Arb Igand 44. Iraola 83. Ag G 174. StPierre<br />
30. Tx B II 52. Erkiag BatB 171. Xa EzinB 104. Pin: Mg CC 221. Izt C 70. Anab Aprika 72. Uzt Sas 309.<br />
� Puro; bello, delicado, suave. "Fin, liso, suave; paréte káu zé fín dágo! Qué lisa está esta pared" ContR 519. �<br />
Filigranazko birtute fiña. Cb Just 13. Arbola, orritsu berde, trebola fiñak, / larrosa, klabeliña, eta jazminak.<br />
GavS 18. Kastidadeko birtutea [...] da txit fiña. AA III 392. Gazte larru fina. Bordel 108. Aren begiyetako /<br />
urdintasun fiña. Bil 58. Enbeitia orrek eztarria du piña. Lab EEguna 97. Gorputz ederra, arpegi fiña, /<br />
errespetuko jantziya. Tx B I 210. Argizagizko ezti fi. Mde Po 48. Gu, gure izpirituarekin borrokan artzen ginen,<br />
dena zirto, dena izpiritu, dena elhe fin eta goxo. JEtchep 87.<br />
v. tbn. It Fab 67. AzpPr 113. Ox 205. Etxde JJ 98. Arti MaldanB 193. Pin: Izt C 28. Ur Dial 19. Bil 159. Or Eus<br />
28. Etxde AlosT 78. Uzt Sas 311.<br />
�3. (V-arr-gip, G; Dv, H), pin. Ref.: Totor Arr; Elexp Berg. Honesto, honrado, fiel; hábil, aplicado. "Au fig.<br />
loyal, droit" Dv. "Fin, trabajador" Totor Arr. � Hala fiñaturen dire ergel eta ariñak / Mesiasen defendako zein<br />
ezbaitziren fiñak. EZ Man I 76. [Konzientzia] hain da fin eta egiati, ezen berak milla lekhuko balio baititu. Ax<br />
437 (V 285). Hanitz adiskidetasunek berehala badirurite fiñak eta zinziñezkoak, laster, ordean, hautsten dire.<br />
Mih 69. Kristau fiñak eta Jesu Kristoren egiazko jarraitzalleak. Gco I 444. Ai zer mirabe piña izan bear duben<br />
neskatx orrek! Moc Damu 14. Koziner finak beribiletan / ikusten tzula pasatzen. Etcham 226. Emakume au<br />
alper-usain bakoa da, beargin suarra, ekiña, berakatz atala baiño fiñagoa. Erkiag BatB 151. Tapia-Perurena<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
33
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
olerkari fin eta goren maillako hura. AIr in Izeta DirG 12 (v. tbn. koplari fina en Arti Tobera 269). Lagun ez<br />
diran izakera bi / daukaguz emen munduan: / bata da fiña, bestia alperra. BEnb NereA 52. Balin txikia<br />
izanagatik / fiña ta ona bazera, / nere alabaren eskatzera / lasai etortzen al zera! Mattin 151. Pake-egunetako<br />
leialtasuna ez bezalakoa behar da orduan eta egunoroko eginkizunak egiteko behar den baino bihotz finagoa.<br />
MEIG I 188.<br />
v. tbn. Hm 56. Tt Onsa 67. ES 117. El 69. Lar Gram 391. LE Ong 49v. It Fab 207. CatBus 49. Gy 105. Bordel<br />
124. EusJok II 87. Noe 24. Ud 73. Sor Gabon 40. AB AmaE 276. AzpPr 83. Iraola 25. Etxde JJ 84. Bilbao IpuiB<br />
137. JEtchep 88. SM Zirik 89. And AUzta 151. Etxba Ibilt 458. Xa Odol 167. Berron Kijote 36. Pin: Lar SAgust<br />
16. Mg CO 93. fB Ic I 76. Izt C 487. JanEd I 16. Aran SIgn 6. PE 42. AB AmaE 340. EusJok 141. Or SCruz 114.<br />
Tx B I 218. Ldi IL 17. SMitx Aranz 34. Bilbao IpuiB 117. Basarri 108. Ugalde Iltz 18. Uzt Sas 114.<br />
� (Uso pred.). � Zergatik ez aiz leheneko gogoan eta sinhestean fin egotu? Ax 132 (V 87). Bakarrik bera izan<br />
zat fiñ eta leial beste guziak kontra nituenean. Arr GB 32. Edozer gauza esan nazute, / etzera piña portatu. Xe<br />
190. Jarraituko al dau fiñ, geisoak osatzen! AB AmaE 250. Despreziyorik ez du merezi / fiñ jokatzen dan<br />
gizonak. Tx B II 82. Galdu-ta ere, jakiña ginun / pin zirala jokatuko. Or Eus 234. Zu bezelaxen txikia naiz ta /<br />
beti portatutzen naiz fin. In Mattin 150.<br />
v. tbn. ETZ 50. Bil 99. PE 64. AEF 1924, 130. Pin: Izt C 189. EusJok 140. Uzt Sas 114.<br />
�4. (SP, H), pin. Agudo, fino; afilado. � Ez da langille onaren marka, baiñan bai alferkeria fiñ eta malizios<br />
batena. He Gudu 121. Askok soberbiya pin bategaz esan oi dabeen legez. fB Ic II 228. Nik ere dudan pozoiña /<br />
da horrena bezaiñ lasterra eta fiña. Gy 229. Au otza dago! Aize fiñ onek ebakitzen ditu baztar guztiyak. Sor<br />
Gabon 35 (v. tbn. aize piña en Ibiñ Virgil 89, aize fiña en Erkiag BatB 59). Danboliñikan gabe / dantzatuko ziña,<br />
/ artuko banuke nik / arbasta bat fiña. Sor AKaik 114. Gauz ori guri adierazten / bazabiltza alegiña, / bera<br />
jetxita, negar egiñaz, / ain dezu jeniyo fiña. Tx B II 122. Makilla narruz jantzia, barruan sastakai fiña eukana.<br />
Erkiag BatB 96. Ezpata hura zen / [...] Jainkoaren lepoa / mozteko adina. / [...] Gorrotoaren mina / egosiaz<br />
eginda / zuen punta fina. Azurm HitzB 31.<br />
� "Fin, rusé" SP. "Acutus, [...] subtilla, fiña" Urt I 125. "Au moral: fin, rusé, astucieux" H. � Axeri bat behiñ<br />
zaharra eta fiña. Gy 128.<br />
� (Aplicado a los sentidos). � Nola zerez bait-dezu / belarria fiña. It Fab 15. Belarri oneko, entzumen fiñeko,<br />
kanta-samurrentzako ao-zuriak, bertsozaleak iñor izatekotan. Erkiag Arran 190. Neurtitza nekagarri zaio belarri<br />
piñari. Or in Gazt MusIx 20. Don Kijotek entzumena bezain fiña zuan usaimena ere. Berron Kijote 224.<br />
�5. Elegante, ordenado; distinguido, educado. � Hekien gostu fiñ eta delikatuak. Ch III 34, 2. Patxaran ibiltzia /<br />
dago gaur bolaran, / pausaje fiña orain / zergatik moda dan. Bil 74. Gizon au guziz ondo-hitzegiña, ondo azia,<br />
fiñ-usaikoa eta bere hitz leun eta losentxakin mundu guzia engañatzen zekiena zan. Arr GB 15. Orixe bezin<br />
neskatxa fiñak / geiago ere badira. PE 57. Puntara fiña ez da izaten / erroparen ilbanua. Ib. 37. --Mutill, len<br />
baño're bastuago ago. --I, berriz, piñao. Alz Bern 61. Soñua aspaldietakoa duk, baño zer ziok? Badituk<br />
berrigoak prantsesez, itz piñagoekin; baño nork ulertu? Or Mi 10. Baina hemen ere fiñegi zen gezur borobilik<br />
esaten ibiltzeko. Mde Pr 178. Arima, bere aldiz, / ernegu da bizi. / Ezin da beekoz ase / fiñagoa izaki. Gand<br />
Elorri 158. Nahi nuke jakin / bazka-lekuak fin / nun diren hemen bezin. Mattin 46. v. tbn. Izt C 493 (pin). Iraola<br />
85. Txill Let 22.<br />
� (Paladar) refinado, exigente. "Ao fiña, delicado de boca, gourmet. Ez erozer gauza atara ari maira, ao fiña da<br />
ta" Etxba Eib. � Eta nok oni, / ain ago fiñeko gizon orri, / lukainkan egin asto zar ori? BEnb NereA 48.<br />
Malagako ardo-zalerik moko-fiñenak. Berron Kijote 97. � Bainan aho-xuri eta moko-fin horien kontra altxatu<br />
ziren Gipuzkoan Manuel Lekuona eta Lapurdin Luis Dassance. Lf ELit 349.<br />
� Nun ikasi ote du Txingorrek orren piñ itzegiten? Urruz Zer 130.<br />
�6. "Fi. (Personne) prudente eta retenue dans ses dépenses. Syn. zühür" Lrq.<br />
�7. (Sust.). (Jerez) fino. � --Fin ttipi bat hartuko duzia? --Ba, berdin. --Terex, zerbitza dazkigutzu bi fin! Larz<br />
Iru 136.<br />
- FIN-FIN. a) (Intensivo de fin (2)). � Ez du [...] aurkituko nik dudan baño holanda fiñ fiñ preziatuagorik.<br />
BorrB 34. Urre garbi pin-piña. Izt C 69.<br />
b) (Intensivo de fin (3)). � Ez dituztela artuko Jesusgandik komunio ondoan bere maitatzalle zindo edo pinpiñak<br />
artu oi dituzten atsegin gozagarriak. Mg CC 232. Etzuen ordea ezertan obeto bere umiltasun piñ-piña<br />
azaldu. Aran SIgn 113.<br />
c) (Intensivo de fin (4)). � Mendirik aundiena bezin ikusgarri / pin-pin, zut, alai dager tontor bikotx ori. EA<br />
Txindor 12. [Ene leiaren izar aratza] piztu bezate zure orroak, / kunkunduz pin-pin ugin-lerroak. Loram 84.<br />
� (Aplicado a la voz). � Umetxu baten abotsa irudian bereak: me-meia, fin-fiña. Bilbao IpuiB 186.<br />
finalki (Volt 79, Chaho). � Finalmente. � Finalki zer heldu zen? Tt Onsa 67 (v. tbn. 89).<br />
finalmente. � Finalmente. � Eta finalmente, zer inklinaziok eta biziok arrastradu deban. OA 134.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
34
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
finamendu, finament (BN-arb ap. Gte Erd 55). � Fin. "Finament ona ukan du" Gte Erd 55. � Bañan egiten<br />
ezpadut kontu zure legeaz, / mehatxatzen nauzu pena fiñamendu gabeaz. EZ Man II 71.<br />
finantza. � Finanza(s); (pl.) hacienda. � Han zauden Txirpitxorp jaun-andre aberatsak, Zozokil eta Zozokilesia,<br />
distiratsuak soziedadean finanzetan bezela Mrs. Sudurluze, [...] jende nagusi talde eder bat. Osk Kurl 19. [EAJk]<br />
sail hauek hartuko ditu: Lehendakaritza eta Lehendakariordegoa, Barne saila, Finantzak, Kultura [...]. Herr<br />
31-1-1991, 1. En DFrec hay 15 ejs.<br />
finarazi, finerazi. � Hacer que acabe. � Ni ere banoa zure urkotara bertarik / arren athera dezaten balios<br />
sufrajiak / eta hala fiñerazi zure pena handiak. EZ Man I 124. Baietzka, ezetzka, hek horla zirelarik berotzen, /<br />
ora multzo batek builla fiñarazi zeraien. Gy 147.<br />
finatu (SP, Urt I 48, H). �1. (Aux. intrans.). Terminarse; morirse. "Prendre fin, mourir" H. v. 1 finitu. � Berze<br />
presuna guztiak uraz ziren fiñatu / eta nihon ere etzen bakhotxik eskapatu. EZ Man I 95. Bekhatutan bazaude,<br />
eta hetan finatzen bazara. Ax 220 (V 147). Egiaren predikatzen / Bethi zinen penatu, / Egiaren mantenatzen /<br />
Nahi dugu finatu. Hm 188s. Fiñean fiñatzera doa / munduan ene adiña. Gç 207. Ethorriko da momento bat<br />
zeiñetan zure pena eta altaramendu guziak fiñatuko baitire. Ch III 47, 1 (SP geldituko, Ip akabiren). Gerla hau<br />
ez dela fiñatuko zure biziarekiñ baizen. He Gudu 98. Zure handitasunak, o ene Jinkoa! ezdu mugarririk<br />
ezagutzen: zure baitarik daukazu, haren azpikoak dire gañerako handitasunak. Erregiena fiñatzen da hekien<br />
biziarekin. Mih 54. Robespierre kruela / gillotinan da finatu. Monho 64. Horrela dire hauziak / fiñatzen kasik<br />
guziak. Gy 34.<br />
�2. (Aux. trans.). Hacer terminar; matar. v. finarazi. � Sarri dohakabeki du mendea fiñaturen / eta ospea da<br />
mundu guztira banaturen. EZ Man I 74. Balia zakizkit, arren, haren korsuaren fiñatzeko bitartean argitzat, eta<br />
gidatzat neure bizia dohatsuki fiña dezadantzat. Arg DevB 154. Zutaz sakrifizio hau hasi dugu, zutaz finatzen<br />
dugu. Brtc 35. Behar gaitu egarriak / finatu garen guziak. Gy 211.<br />
finaut (S ap. Lrq; Chaho), finot (Chaho). "Avare" Lrq.<br />
finautgoa. "Finautgua, avarice (S)" Lrq.<br />
finazia. v. finezia.<br />
findu (SP, sin trad.). �1. Volverse bueno. � Debozino handia, intenzione fina, berthutean erroak eginik<br />
dagoena, okhasino handiekin, haize nahasiekin eta tentamenduekin fintzenago eta handitzenago da. Ax 463 (V<br />
301).<br />
� "Findu, estabilizarse el tiempo bueno. Eguraldie findu do" Asp Leiz2.<br />
�2. (V-gip). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. Refinarse, volverse fino. "Afinar. Ezkondu danetik oso findu da zan<br />
etxekalte a. Pieza orrek, ertzak findu biarrian dittu" Etxba Eib. "Hacerse fino, mejorar la calidad; alisar" Elexp<br />
Berg. � Nere alabarekin ezkontzeko pixka bat fiñdu biar dezu. Alz Bern 70. En DFrec hay 3 ejs.<br />
findun. � Finito. v. 2 finitu. � Zu guzia finik gabea eta ni guzia finduna. Harb 142 bis.<br />
fineza (Lar, Añ), piñeza, finez. � Fineza, delicadeza, cuidado; bondad. � Irakurri egizuez amoreaz Jesusaren<br />
finezak, bada oneek berez dakarde zaletutea bere amorio maitegarrira. Añ LoraS 91. Zer itzuli diót nik alako<br />
finezaengátik? Deus guti oník. LE Ong 117r. Jaungoikuak geugaz daukan ontasuna, pinezia ta pazienzija neurri<br />
bagakua. fB Ic I 7. Amodiozko milla itz esanaz fiñez asko. Arr May 191s. Mutillen piñezia / orraitik aundi dok, /<br />
esnez janaritzeko / etxeko guztiok. Enb 161.<br />
finezeko (?). � Prenda ederra ori Alkizakua / Pasaian dago serbitzen, / dama orrengan fiñezekonbat / sekula<br />
ezta arkitzen. Xe 189 (de interpr. no segura).<br />
finezia (Urt IV 76, Lar, VocBN, Gèze), finazia (S ap. Lrq), finzia (Lh). �1. Astucia, malicia. "Fourberie" Lrq. �<br />
Tr. Empleado en la tradición septentrional. Los dos autores suletinos documentados emplean finazia. � Eta<br />
konseillu eduki zezaten fineziaz Iesusen hatzamaiteko eta hiltzeko. Lç Mt 26, 4 (He fiñeziaz; TB, Dv amarruz, Ol<br />
marroz, IBk azpikeriaz). Eta aditurik haién fineziá, erran ziezén: zergatik tentatzen nauzue? "Ruse". Lç Lc 20,<br />
23. Mespresatu izan zituen / munduaren fiñeziak, / fazak, ponpak, plazer gaxtoak / eta hunen maleziak. Gç 190.<br />
Norbait altxatzen baldinbada bere nahiz espresuki bere lagun proximoaren kontra haren hiltzeko fiñeziaz [...].<br />
Urt Ex 21, 14. Ordean erremarka zazu izpiritu gaxtoaren fiñezia eta artifizio kaltekorra. He Gudu 84 (SP 60<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
35
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaixtakeria). Bere fiñezia eta malezia guzia enplegatzen du guri bake hura arrapatzeko. Ib. 153. Bertzeren<br />
ontasuna bortxaz edo fineziaz hartzen dutenek. Brtc 64. Enazan debriak, ez haren finaziak, eror erazi. Mst III<br />
26, 3. Oh, emazte arraza / finaziaz betiak! / Ziek trunpa ziniroie / ifernüko debria. Xarlem 1120. v. tbn. SP Phil<br />
486. Tt Onsa 67. CatLav 136 (V 71). AR 359. AstLas 13.<br />
�2. "Finezie, ser recto y sin trampas. Yokatuko zara finezien bertzenaz kuskoizu. Fiñezien beti" Izeta BHizt. v.<br />
fineza. � Zu beti izanen zara azolagabe bat, bañan ni gai auetan finezien yokatzen naiz. Izeta DirG 41.<br />
fineziadun, finziadun. "Finziadün (S; Foix), madré" Lh.<br />
fineziatsu. "Bovinator, [...] imintzio gaxtoz bethea, fiñeziatia, fiñeziagillea, fiñeziatsua" Urt III 390. "Acutus,<br />
[...] fiña, fiñezitasua, abilla, fiñeziosóa" Ib. I 125. "Catulus ferreus" Ib. IV 311.<br />
fineziatxo. "Captiuncula, [...] fiñeziatxoa, artifiziotxoa" Urt IV 210.<br />
finezios, finazius (S ap. Lrq), finzius (S ap. Lh). � Hábil, astuto. "(Foix), madré" Lh. "Fourbe" Lrq. �<br />
Naturaleza fineziosa da, gizon gehienak irabazten ditu eta bereganatzen, enganatzen eta bere saretarat<br />
erorasten. Ch III 54, 2 (Mst finazius; SP arteza, Ip atzipetsu). Begirautzu niholere ihardukitzetik etsai finezios<br />
harekin. He Phil 305. Gu gal-arazteko haiñ fiñeziosa eta atzarria denaz geroz [...]. He Gudu 227.<br />
finezioski. � Maliciosamente. � Isak patriarka handi hura itsutu zenean, Iakob bere semea finezioski Esau bere<br />
anaiaren arropez edo soinekoez beztiturik joan zitzaion Isak aita zaharrari benedizinoaren galdegitera. ES 87.<br />
finfarreria. � Fanfarronería. � Mandarinak igatzarri ziren, urhaspide garratzenak abiatu zituzten, eta Ko-laohueitarrek<br />
adarrak sarthu zituzten; hekien finfarreriak, agian bethiko, guzien begietarik suntsitu ziren. Prop<br />
1902, 31.<br />
fin-firin. "Circumcursare, [...] fin firiñ hara, fin firiñ huna kurri" Urt V 59.<br />
fingabe (Urt I 370), finbage. � Tr. No hallamos ejs. posteriores a Aguirre de Asteasu. �1. (Adj.). Infinito; que<br />
no tiene fin. � Atzaparka daramate gero khisu labera, / dolore eta atsekabe fin gabeen hastera. EZ Man I 93.<br />
Konsidera itzatzu ifernuko pena handi izigarri hek. Eta guztien gaiñetik sekula fingabe hura, behin ere ez<br />
akhabatze hura. Ax 620 (V 400). v. tbn. Hm 87. Zeren hirur presuna hek izatez orobat eternal, orobat haste<br />
gabe eta orobat fiñ gabe baitire. Arg DevB 238. Bizitza eterna edo finbagea. OA 60. Konfiatzen det zure<br />
ontasun ta miserikordia fingabean. CatBurg 48 (Añ CatAN 70 fin gabean). Jaungoiko fin gabe edo infinitoak.<br />
Cb Eg II 43 (Dv LEd 87 mugarri eta akhabantzagabeak).<br />
�2. + finbaga. (Adv.). Infinitamente; eternamente. � Parabisua, onek eta iustuek fin gabe gozatuko duten loria.<br />
Mat 35. Zure perfekzioneak fin gabe ikhusiaz. EZ Man II 22. Nahi zuketen fingabe bizi, fingabe bekhatutan<br />
egoiteko. Ax 611 (V 393). Utra bentaja egiten dabena fin baga ene pekatuen grabedade eta anditasunari.<br />
"Sobrepuja con grados infinitos". Cap 117. Fiñgabe ona, jakintsua, justua, guziz podorotsua. CatOiq 531. Fin<br />
gabe, fin gabe, fin gabe? Beti emen erretzen, ta ill gabe beti iltzen? Cb Eg II 126. Badire bi eternitate suerte.<br />
[...] Fin gabe zeruko erresuma maitagarrian edo fin gabe deabruarekin ifernuko lezean. Brtc 131. Etor diten<br />
egun eternaletan / fin gabe zu laudatzerat. Monho 156. Jaun bat fingabe ona, poderoso, jakintsu, justua. AA III<br />
41.<br />
- FINGABEKO (SP, Urt I 370). Infinito; que no tiene fin. � Zurekin batean ardiets dezadan eta goza sekula fingabeko<br />
loria. Mat 187 (tbn. fingabeko lorian en EZ Noel 61). Eta halatan fingabeko gaztigua ere emaiten zaie.<br />
Ax 611 (V 393). Egun hura ezta izanen mende hunetako ez eguna, ez gaua, baina bai bethiko eta fingabeko<br />
argia. SP Imit III 47, 2 (Ch fin gabeko; Ol amaigabeko). Denborak ere bardiñ dituk / orobat sekulakoak, /<br />
minutak, orenak, asteak, / urtheak fingabekoak. Gç 177. Tormentu finbageko aek. OA 143. Itxadoten dot zeure<br />
ontasun ta miserikordia fin bagakoan. Cb CatV 111. Bethi, instant guziez fin gabeko tormentak. Ah, ifernua, ala<br />
hire dorphea! Brtc 128.<br />
v. tbn. Hm 93. Arg DevB 13. CatOiq 531. Finbako: Cap 117. ConTAV 5.2.11, 154.<br />
- FINGABERIK. Infinitamenmte. � Jaun bat finbagarik poderosoa. Arz 30 (v. tbn. fin bagarik en el mismo<br />
contexto en ConTAV 5.2.11, 147).<br />
fingabeki. � Infinitamente. v. finikgabero. � Sekulako Jainkoak, neurrigabekoa eta fingabeki botheretsuak<br />
egitentu gauza handiak eta ezin sondatuzkoak. SP Imit IV 18, 5 (Ch podore infinitua duenak, Ip oropotheretsü<br />
denak). Zein baita Santa Katalina Sienekoak fingabeki laudatzen duena bere liburuetan. SP Phil 16 (He 15<br />
handizki).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
36
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
fini. � (Expr. equivalente a 'se ha terminado, se acabó'). "Fini, adj. fini, akabo (invariables)" T-L. v. akabo. �<br />
Hor agertu da Minini. / Krik, krak, biltzarrea fini. Ox 122. Paper hau sina-zak eta fini. Larz Senper 64.<br />
- FINI IZAN. Acabarse. � Hortan fini da ixtorioa. Lf Murtuts 28. Fini, fini zera neretzat. Larz Iru 106. Ezta<br />
dena hortan fini. Xa in Mattin 117. � (Con aux. trans.). � Ez dakik gerla / Fini dugula? Ox 120.<br />
fini. v. 1 fin.<br />
finiarazi, finirazi. � Hacer morir, matar. � Sekursik ezin ükhen, hanko jana kuntre / finirazten nündian,<br />
emaztiak hanxe / ezpaleit Jinkuk heltü Xaho Atharratze. Etch 184.<br />
finikgabero. � Infinitamente. v. fingabeki. � Jaun bat finikgabero ona. CatBurg 15.<br />
finimentu, finiment (Chaho). � Fin, muerte. � Adio sekülakoz, / aita bihotz gogorra / orai hüllan düzü / zure<br />
finimentia. Xarlem 697. Besta orok beitie / bere finimentia / gitian jente hunak / hebetik orai retira. Ib. 221.<br />
finirazi. v. finiarazi.<br />
finito. v. 2 finitu.<br />
1 finitu (VocBN, Chaho). � Tr. Propio de la tradición septentrional. Hay tbn. un ej. en un texto de Urdax. En<br />
DFrec hay 5 ejs. �1. (Aux. trans.). Acabar, finalizar. v. finatu. � Eta ikhas dezagunzat ezen gure othoitza<br />
guziak Iainkoaren laudatzez finitu behar ditugula. Lç Ins E 7v. Jente hunak finitzen düt / ene istoria berhala.<br />
Xarlem 1487. Zutaz sakrifizio hau hasi dugu, zutaz finitzen dugu. MarIl 60 (v. finitzen tbn. en el mismo contexto<br />
en Arb Igand 205). Hasi zuen bezala boz ederrenean, / eguna finitzen du irrintzin batean! Ox 164. Moroak bere<br />
lana finitzen du. Larz Iru 68. Ikus artio, lagun maitea, / huntan finitzen dut dena. Mattin 82.<br />
v. tbn. Hm 187. Tt Arima 36. CatLuz 34. UskLiB 37. Bordel 52. Balad 245. Etcham 143. Azurm HitzB 49.<br />
�2. (R ap. Iz R; H s.v. finatu). (Aux. intrans.). Terminarse; morirse. "Fini deila lan kori fíte, que se termine<br />
pronto ese trabajo" Iz R 296. � Droga finitu arteraino. Mong 593s. Sekülan finitüren eztiren penak. CatLan 29.<br />
Oh, Siville eta Curduba, / Cadize haieki, / behar dizie finitü / bidaje huntan segürki. Xarlem 755. Zunbait<br />
kunbertitü eta / bestiak finitü ziradian. Ib. 1518. Bazirudien mundua finitzera zoala (Urdax, 1827). ASJU 1993,<br />
604. Nitan izan ezpaliz jin dena agertü, / behar beitzünükian gaztelin finitü. Etch 82. Emozu sukria gorringuen<br />
gainian, glaza zaitzu phala gorrituarekin erretziaz finitzeko. ECocin 26. Lehenago, sasoina finitu eta zoinbeit<br />
eskualdun bakarrak joaiten zirelarik, bakar-bakarra gelditzen nintzen. In Xa Odol 292.<br />
v. tbn. Bordel 65. StPierre 11. Barb Leg 142. Onaind MEOE 168. In Zerb Azk 104. NafEKZ 159.<br />
2 finitu, finito. � Finito. � Halaber natura humanoa libertu eta gelditu izan da finito. Lç Ins G 3v. Zure<br />
ontasuna infinitua da, ene falta finitua. Harb 190. Zeren nola ofensa baitzen handi eta infinito, eta gizona baita<br />
hersi, flako, pobre eta finito, ezin emaiten zian pagurik zorra bezain handirik. Tt Onsa 119.<br />
finitze. � Fin, final. � Phena hetaraz geroz ezta libratzerik, / eternitatiak eztü finitzerik. Etch 654 (v. tbn., con<br />
alguna var., en Bordel 189).<br />
finjimentu. � Fingimiento. � Egiaz eta finjimentu bage. OA 143.<br />
finjitu (Lcc -idu). � Fingir. � Neure erria alabatzerren / [ene berbaok] nik ditudala finjidu. Lazarraga 1169v.<br />
Finjidu neben ez nebela / nik alakorik aditu. Ib. (B) 1179vb. Borondatea forsadurik / berba labanez finjidu: /<br />
esan sengida bestegatik / ez neidizula trukadu. Mic TAV 3.1.27. Finjitu ote deban egin debala pekatu<br />
emakumeren batekin. OA 160.<br />
1 finka. � Firmemente. � Meditazioniaren edo otoitzaren untsa egitia eta hartan berheziki hartu behar tugun<br />
deliberuen finka hartzia. AR 49.<br />
2 finka (AN-ulz ap. Iz Ulz; Añ). � Finca. "Beño atra zatela kontúe bere itxetik; berek ere baute finke ederrá" Iz<br />
Ulz s.v. atra.<br />
finkagailu. � (Lo) que sirve para afianzar. � Azken bilhaburu, ene lau hilabetetako Montevideon egin lan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
37
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
guzien finkagailu esku-sarthu naiz neroni Morde Soler, jaun artxaphezpikuarekin, kontseilu buruzagi baten<br />
diosesan moldaturik uzteko. Prop 1898, 89.<br />
finkagarri, fintkagarri. � (Lo) que reafirma, consolida. � Zinez eta egiaz elkhar maite dutenen arteko<br />
haserredurak eta diferentziak, anhitzetan ere, amorio berretgarri eta fintkagarri ohi dira. Ax 554s (V 355).<br />
finkagia. � Lugar donde establecerse. v. finkaleku. � Hartu ginduen xedea gure esklabo beltxen harat<br />
eremaiteko ahal bezain laster, han hatxemaiten ginduenaz geroz heientzat ethorkizuneko finkagia ona. Prop<br />
1884, 66.<br />
finkaleku. � Morada. v. finkagia. � Ezkondu behar zen Maria de Azpilcueta baztandar andere gaztearekin eta<br />
handik goiti ardurenean finka-lekua ukanen zuen Xaberriko gazteluan. "Pied-à-terre". Ardoy SFran 45.<br />
finkamendu. � Firmeza. � Eta ni hartara iarten ezpanaiz [...] ezin duket barreneko bakerik eta dagokeien<br />
bihotzeko finkamendurik. "Non possum interius pacificari et stabiliri". SP Imit III 41, 2 (Ch fermutasunik, Ol<br />
irauterik). Bizkitartean deus orro, finkamendu, erabakirik gabe antolatua. Lf in Zait Plat XV.<br />
finkarazi (Urt). � Hacer afianzar, fortalecer. "Coagmentare, [...] finkarazi, finkeragin" Urt V 244. � Giristino<br />
batek behar du bere ahalaz bere laguna Jainkoaren zerbitzurat erakharri ta hartan finka-arazi. Dh 249. Hobeki<br />
hazkarrarazi eta finkarazi berthutean. Jnn SBi 79.<br />
� Hasi ziren panpinatzen, eta ezpainak poxiño bat gorritzen ere, arrotzaren behakoa finkarazi nahiz beren<br />
begitartean. Zub 85.<br />
finkatu (L, BN ap. A; SP, Urt V 244, Ht VocGr 363, Lecl, VocBN, Dv, H), fintkatu, frinkatu (-ketu B ap. Izeta<br />
BHizt), frikatu.<br />
� Tr. Su uso es muy frecuente en textos septentrionales. Al Sur se encuentra en Lizarraga de Elcano (frinkatu) y<br />
en algún autor moderno. Frikatu se halla en Etcheberri de Sara. En DFrec hay 137 ejs. (129 meridionales) de<br />
finkatu. �1. Afianzar, fortalecer, fijar; apoyar(se); establecer. "Fixer solidement, attacher une chose à une autre,<br />
l'appuyer sur une autre, la rendre ferme et inébranlable" H. "(Oina lurrean non jarri: pisar el suelo). Kasu non<br />
frinketzeizun zangoa. Leku txarrean frinketu nuen zengoa" Izeta BHizt.<br />
� Baina grazia guziaren Iainkoak [...] konpli, konfirma, fortifika eta finka zaitzatela. Lç 1 Petr 5, 10 (He<br />
atesatuko, Ol gotortu, IBk sendotu). Zerurat begiak finkatuak zadutzatela. Lç Act 1, 10 (TB baratuak, He, Dv<br />
begira, Ol, IBk begira-begira; v. tbn. begiak finkatu en Ax 392 (V 256), Gç 139, Ch I 14 (tít.), Zub 87). Zeren<br />
lehenbiziko aurthiki zuen harria finkatu zeraukan [...] belarraren erdian. Ax 89 (V 61; v. tbn. 598 (V 385)<br />
fintkatu). Paregabeko artha idukiko duzu lur hunetan zure egoitzaren finkatzeaz. SP Phil 516 (He 523 fermuki<br />
establitzeko edo asentatzeko). Finean, Iainkoak mundu hunen irauteari finkatu dioen muga etorri denean [...].<br />
Ib. 51 (He 52 esleitu edo determinatu). Salutatzen zaitut, Olibes, / mendi saindu aberatsa; / zure baithan zuen<br />
finkatu / Jesusek azken urratsa. Gç 170. Zeren lau ur baititu bere baitharik iragaiten zaizkonak eta hekien beren<br />
artean dago fintkatua, hedatua eta errepartitua. ES 161 (v. tbn. 161 frikatu-gabe). Ene arima finkatua da eta<br />
fermuki zimendatua Jesus Kristo baithan. Ch III 45, 3 (SP finkatua; Ol sendo). Adi-tzatzu bertzeek erraten<br />
dituztenak eta hek bethikotz gogoan fiñkatzera ensaia zaite. He Gudu 148. Salomonek ikhusi zuenean bere burua<br />
finkatua tronuaren gainean bilhatu zuen Egiptoko erregeren urkhotasuna edo allientzia. Lg I 325. Finka zazu<br />
ene fede eskasa; emenda zazu ene baitan fedea. Mih 39. Bekhatuaren beldurrak finkatu behar zaitu besarkatu<br />
zinduen bizitze sainduan. Brtc 256. Berrogoi egun lurrean / Elizaren finkatzen / iragan zituenean / Zerurat<br />
altxatu zen. Monho 76. Eginik koróna edo ustai gisabát lárres ta aranzeés frinkatuzióte búruan indárka. LE Urt<br />
ms. 18r. Oi prestugune guziz prezagarria, arren finka zaite ni baithan. Dh 108. Finka dezagun gure biotzetan<br />
Yesu Kristoren meatxu ikaragarri au (Urdax, 1827). ASJU 1993, 594. Zerk goritu eta finkatu ditu martirak<br />
hanbat oinhaze gogorren erdian? CerBid 5. Finka dezagun gure izpiritua munduarentzat izan behar dugun<br />
mesprezioaren gainean. Jaur 392. Finkatu nahi zuten / Karlosen legia. Bordel 182. Lur Saindua harentzat<br />
lokharri maite bat zelakotz, iduritu zitzaion bere egoitza han behar zuela finkatu. Laph 61. Bainan zeren gainean<br />
finka ditake gure adimendu xumea? JE Bur 108. Petri edo Harria haiz, zioen erran, eta hire gainean finkatuko<br />
diat nere Eliza (Mt 16,18). Zerb IxtS 86 (Lç edifikaturen, He bastituko, TB altxatuko, Dv jarriren, Ol eraikiko).<br />
Eta azeria, emeki-emeki, zangoak doi-doia lurrean finkatuz, Puxkaren ondorat hurbiltzerat menturatzen da.<br />
JEtchep 32. Birtutearen bidea ta amodioa nai dute giza-biotzetan finkatu. Vill Jaink 80. Hogoi bat urte pasan /<br />
trinketan eta plazan / ikusten dira jokatzen, / finkatzen... / Oraiko gazte gutixko baita / oraino hoitarat heltzen.<br />
Mattin 60. Oina finkatzeko RS-etako pasarte hori baizik ez badugu ere, kontu egingo dugu etziluma eta<br />
etzikaramu ez zirela zentzu berekoak. MEIG VII 103. Ez da Altubek finkatu zuen teoria muinean aldatu. MEIG<br />
VI 147.<br />
v. tbn. EZ Man I 39. Ax 616 (V 396). Harb 363. Hm 69. ES 159. INav 131. CatLav 361 (V 175). CatLan 141.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
38
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
AR 34. AstLas 70. MarIl 53. Bordel 87. Gy 29. Laph 51. Zby RIEV 1908, 294. Lap 9 (V 7). Arb Igand 199. HU<br />
Aurp 113. CatJauf 24. StPierre 22. Barb Sup 182. Ox 193n. Zub 25. Iratz 179. Lf Murtuts 24. JEtchep 68. Ardoy<br />
SFran 314. Xa Odol 189.<br />
�2. Confirmar, asegurar, afirmar. � Erranaren finkatzeko. CatLan 86. Igande egunaren sainduesteko eginbide<br />
hori, mendez mende bethi errepikatu eta finkatu izan dute. Arb Igand 62s. Ez ginuen sekulan asmatuko izan<br />
zaitekela aski gizon atrebiturik, gure artean, erraiteko, finkatzeko, eskualdunak baduela, bi begitarte. HU Zez<br />
40. Ebanjelioa mundu guzian hedatu zuten eta beren odola ixuri, erakasten zuten egiaren finkatzeko. CatJauf 30.<br />
Hori egia dela finkatu dauku <strong>Fe</strong>rmin Bidarriko harotzak. Ox 195. Badire orobat finkatu daukutenak mélèze,<br />
latinez larix delakoak arras ongi har lezakela Larrungo maldetan. Zerb Azk 41. Oiñarri ori kendu ezkero,<br />
Moralak eztu geiago zutik irauten. Au uste dugu utziko dugula sendo finkaturik, ezin ukatuzko eran. Vill Jaink<br />
76. Bi nahiz gehiago hizkuntzaren elkarrekiko ahaidetasuna egiztatzeko eta finkatzeko badira jokabide jakinak.<br />
MEIG I 238. � Ama gaixoa orduan finkatu zen ez zela muthiko hura bertzeak bezalakoa. Barb Leg 146.<br />
�3. fikatu. "Fixer, attacher, clouer, arrêter" H.<br />
�4. (VocBN � A). "S'appliquer sans relâche à faire ce que l'on peut pour arriver à un résultat" VocBN.<br />
�5. "(BN), abandonar, dejar. Finkatu diñat zama hura, akitua bainindunan" A.<br />
�6. Depositar (una cantidad de dinero). � Murru paretan, hitz larriz: "Les dépôts d'argent obligatoires". --Sosik<br />
baduzu finkatzeko? galdatu zuen emaztekiak. JEtchep 101s.<br />
�7. Establecer, reconstruir (un texto). � Testua ongi finkaturik eta ahal den neurrian argiturik dagoenean,<br />
interpretazio oso baten premian izango da. MEIG IV 83. Constitutio eta interpretatio textus delakoan ari dela<br />
esan dezakegu, hots, testua finkatzen eta ulertzen. Ib. 75s. v. tbn. MEIG V 71.<br />
� Etim. De rom. fincar, ficar.<br />
finkatzaile, finkazale. � (El) que implanta. � Ez deiat ukhatuko zenbat bitxi zautan, nihauri ere, erlisione<br />
finkazale guziek, Mahometek salbu, higuin ukan baitute emaztearen kutsua. JE Bur 100.<br />
finkeria, pinkeri. � Finura (en sdo. peyorativo). � Zeremoni ta pinkeri gutxi ta are gutxiago uniforme ta buru<br />
gañeko zapia. Aditzen? Lab SuEm 201.<br />
finkezko. � Firme, verdadero. � Finketzko maitaria zutik dago tentazionen kontra. SP Imit III 6, 1 (Ch zin-zinez<br />
maite nauena, Ol azkarra).<br />
finki (Lar Sup, Dv � A, H), fintki (SP, sin trad.), fiki (S ap. Lh). �1. Firmemente. "De veras, zinki ta finki" Lar.<br />
v. fermuki, irmoki. � Tr. Documentado en autores septentrionales y en Lizarraga de Elcano (Ong 26v). �<br />
Deliberatzen dut finki eta fermuki. Mat 236s. Guztiak tentatzeintu deabruak, baina zintkienik eta fintkienik<br />
zaharrak. Ax 175 (V 118). Kanta bekizko Iaunari, / finki kanta berriak. Hm 99. Gogoan finki har-zazu. He Gudu<br />
138. Gerla huntan ziñki eta fiñki trabaillatu nahi dutela. Ib. 81. Nahi zaitut orai danik finki maitatu eta leihalki<br />
zerbitzatu. Lg II 240. Sion, zutaz erran zaizkidan / on guziak / finki dagozkat nik gogoan / ezarriak. Monho 88.<br />
Aborrezitu ezazu pentsamentu gaiztoa finki eta serenoki, turditu gabe. LE Urt 116 (ms. 41r sinki). Hartu zituzten<br />
jandarmek eta burdin-khadena batez zango besoetarik finki estekatu. Arb Igand 80. Holakorik aski badelakotz<br />
gaur-gehiago, hezi behar ditugu ororen artean, bainan, finki eta behin bethikotz... Barb Sup 110. Hunek<br />
zerratzen hasi tu finki / zeruetako gakoak. Mattin 69. v. tbn. SP Phil 522. AR 55. Brtc 144. Prop 1876-77, 44.<br />
Lap 44 (V 24).<br />
�2. "Acuté, [...] finki, artézki" Urt I 124. "Accuratius, [...] finkiágo, agudokiago" Ib. 88. "Finement, d'une<br />
manière adroite, habile, astucieuse" H.<br />
finkiro. "Finamente" Lar.<br />
finko (SP, sin trad.), fintko, frinko (Darric ap. DRA). � Firme. v. fermu, irmo. � Tr. Documentado únicamente<br />
en textos septentrionales antiguos. En DFrec hay 11 ejs., meridionales. � Iauna baithan fidatzen direnak Siongo<br />
oihana eta mendia bezala izanen dira: hura bezain fermo, fintko, segur eta bortitz. Ax 133 (V 87). Orduan indar<br />
geiago izanen du pazienzia finkoak munduko bothere guziak baino. SP Imit I 24, 5 (Ch humilla, Ol gotorra).<br />
Borondate finko, deliberatu, agudo eta harilari baten izatea. SP Phil 475 (He 481 fermu).<br />
� (Uso pred.). "<strong>Fe</strong>rmement, solidement, d'une manière fixe, stable, immobile" H. � [Konfirmazinoak] erran<br />
nahi du hanbat nola fermu eta finko ezartea. Mat 128. Berthutean, prestutasunean eta obra onetan, fineraiño eta<br />
finean, bethi fin eta finko egoitea eta irautea. Ax 454 (V 296). Gure oinak Ierusalen, / Finko zeuden athetan; /<br />
Handik etziren partitzen / Niholako moldetan. Hm 153. Itxekozu finko hartu duzun gogo onari. SP Imit III 6, 3<br />
(Ch fermu, Ol gogor). Izar adatsdunek eta finko dabiltzanek gure iduriz orobat hurren egiten dute argi. SP Phil<br />
429.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
39
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
finkogabetasun. � Debilidad, inconsistencia. v. fermugabetasun. � Halaber gure arima [...] finko dago ala<br />
espirituko, ala gorputzeko, bai kanpoko, bai barreneko konsolazioneen eta aflizioneen finkogabetasunean eta<br />
aldizkatzean. SP Phil 472.<br />
finkoki. Figura en SP, sin trad.<br />
finkotasun. Figura en SP, sin trad.<br />
finlandar. v. finlandiar.<br />
finlandes. � Finlandés. v. finlandiar. � Finlandes bat gaitza eta xino kurlo bat, debruak berekin ditiena. JE<br />
Bur 114.<br />
finlandiar, finlandar, finlandiatar. � Finlandés. v. finlandes, fintar. � Finlandiatarra naiz, / an daukat<br />
biotza; / nere aberri artan / entzun neban itza. BEnb NereA 134. Finlandarrak eta alemanak egiten duten erara,<br />
botika nastu. Oñatibia Baserria 39. Noiz ikusiko ete dogu euskerara itzulita finlandiar literaturako lanen bat?<br />
Alzola Atalak 97.<br />
finola. "Elegante" A (que dice tomarlo de Duvoisin, pero en éste sólo hallamos fiñoladura, fiñolari y fiñolatu).<br />
fintar. � Finés, finlandés. v. finlandiar. � Nahikoa eta aski da begien irikitzea ikusteko nola [...] azken ehun<br />
urteotan herri batzuek beren etnia-nortasunaren errespetua irabazi duten [...] hala nola fintar, flamandar,<br />
galestar. Mde Pr 44.<br />
fintasun (SP (sin trad.), Añ, Dv). �1. Fineza. � Zer berze oihal taillu duzu prezio beherezko, moienezko eta<br />
gorezko, zabaltasun, fintasun eta baliotasun guziezko? Volt 250s (v. tbn. 249). Erraten dudanean kanpokoa [...]<br />
aditzen dut arropen edertasuna, fintasuna, magnifizenzia. He Gudu 113.<br />
�2. (Dv), pintasun. Honestidad, honradez, fidelidad. � Gaitz izanen da, heriotzeko orenean, eritasunez eta<br />
oiñhazez kargatua zaudenean, penitenzia egitea, behar den fintasunarekin eta berotasunarekin Iainkoari<br />
gomendatzea. Ax 202 (V 135). Bizitzekó alfér, edo ezin bai in, fintasunik gábe. LE in BOEanm 560.<br />
Gipuzkoatarren leialtadea, pintasuna eta garboa. Izt C 375. Igartzen det zure eskeñi denak / fintasunik gabiak<br />
dirala. Bil 147. Deituten eutsen Juanatxo Erlea, / fintasunez berakatz bardiñik bagea. AB AmaE 278.<br />
fintkatu. v. finkatu.<br />
fintki. v. finki.<br />
finura (S ap. Lh; Chaho). "Finesse, roublardise" Lh.<br />
finzia. v. finezia.<br />
finzius. v. finezios.<br />
fiñoladura (Dv � A (-ino-)). � "Recherche dans la toilette" Dv.<br />
fiñolari (Dv � A (-ino)). � "Qui fait parade de toilette; dandy" Dv.<br />
fiñolatu (Dv � A (-ino-)). � "Faire l'élégant, le dandy" Dv.<br />
fiñuneta. "(BN-arb), taimado, maulón" A. "Finaud, abia, maltzur, finuneta", "roublard" T-L.<br />
1 fio (SP, H), figo (Dv, H), fiu (SP), figu (SP). � Tributo. "Fief" SP. � Eztiezela iduki zor daroen fioa / zerbi<br />
dezaten biziaz artha gabe Iainkoa. EZ Man I 31. Urre, mirra eta insensu / diote ekharriko: / buruko khoroak ere<br />
/ fiotzat eskañiko. EZ Noel 56. Erakuts diezadazue zuen figoaren pagatzeko darabillazuen dirutarik peza bat. Lg<br />
II 238. Yuduek zor ziotela enperadoreari dretxua, aditzen dela, figoa. Ib. 238.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
40
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
2 fio, fido, pio. �1. (Con izan, intrans.). Fiarse. "Confiar, fiarse. Euskal Telebista ainddu dabe baiña enaiz bape<br />
fixo" Elexp Berg. v. fidatu, fida izan. � Tr. Documentado sobre todo en textos guipuzcoanos (v. tbn. infra el<br />
ejemplo de Lizarraga de Elcano); hay tbn. un dudoso ejemplo de Axular. � Ez naduka, ez, bertzeren beldurrak<br />
ihes egina, neure beldurrak, neure buruaz fido izan gabeak naduka. Ax 287 (V 192; fido aparece corregido a<br />
mano en fida, en la 1. a ed.; cf. neure buruaz fida izan gabez 295 (V 197)). Ez naz bat ere fio oraindañoko nere<br />
konfesioz; bada, nere konfesio guziak ez naute ondu bat ere. Mb IArg I 280. Bátere eznáiz fio. LE Urt ms. 112v.<br />
Begietan zeukanaz etzan [Rodrigo] oso fio (1846). Aranzazu n.º 453-54, 46. Beren azkardade ta pizkortasunaz<br />
fio ziralako. Izt C 390. Elgoibartikan bota / dute desafiyo, / beiak onak dirala / oso dira piyo. Ud 155. Martolok<br />
itz eman du / egingo duela, / baña alare ezta / pio Manuela. Urruz Zer 33. Gau illunian asko / ez laiteke fio, /<br />
basurdia delakuan / tiratu omen dio. Noe 115. Etzaitezela fio / Gizonen itzetan. In Jaukol Biozk X. Gertatu polit<br />
bat esango dizut, errez-zaleekin ere geiegi e-tzaietan [sic] pio. Ldi IL 110. Irekin fio ez gaitukalako, etxe on<br />
bateko alaba iretzat begiz jota zeukagu. Etxde JJ 70. Ez gara, dirudienez, elkarren fio. MEIG IX 65.<br />
v. tbn. JanEd I 88. Bv AsL 199 y Tx B II 31 (fiyo). Lab EEguna 82. Pio: AzpPr 98 (piyo). EusJok 142. Uzt LEG<br />
I 95 (piyo).<br />
�2. (Con egon). Tener confianza, estar confiado. � Ori egiyaz baldin badiyo, / neregana egon liteke fiyo. Bil<br />
81. Iñaxioren aotik adituta ere ez alago fiyo? Moc Damu 29. Teatruan erdiyan / or plantatu zaio, / sillan eseri<br />
eta / jarrita seriyo, / ustez zegon piyo / asteko propiyo. Tx in Imaz Auspoa 24, 133. Ezpaidet entenitu / ta onek<br />
zer diyo? / oso zuzen ai naizenik / enago ni piyo. Uzt Auspoa 67, 112.<br />
3 fio. v. 2 fi.<br />
fioder. "Fiodera, feudatarius" SP.<br />
fiola (S ap. Lrq; VocBN, Gèze). � Frasco. "Fiole, flacon" Gèze. � Arropa hura dena bethea zen zarpa edo<br />
sakela ttiki batzuz, eta zarpa bakhotxean bazuen fiola ttiki bat. Jnn SBi 64.<br />
fir. "Fir fir fir (BN-baig), para indicar ligereza; cosa de poco fuste" Satr VocP.<br />
firfil. "Firfilla, erhauts arinki barraiatu bat" Alth in Lander RIEV 1911, 599.<br />
firfileria (L-ain, BN-ciz-lab). Ref.: A; Gte Erd 302. "Deshilachado. Zaiari firfileria dario" A. "Firfileria (arropa<br />
bitxia)" Gte Erd.<br />
fir-fir, pirpir. � (Onomat.). � Ostoak pirpir asi dira zugatzean / eguneroko gure zantzuak artzean. Or Poem<br />
533. Fir-fir aize txikia, ingurumaietan, / zabaldutzen diguzu ainbeste sailletan. J. Garmendia in Onaind MEOE<br />
795.<br />
firfira, pirpir. � Susurro, rumor. � Milla aldiz bai entzun zituan [...] errekastoen poll-polla, zugatz ostroen pirpir<br />
biguna... Ag G 2s. Orduan, halako urgulu-firfira bat hedatu zen eliza xoko-xokoetaraino. Lf Murtuts 12.<br />
Kanpoan gauerdi, / horstoen firfira / -auhen bat dirudi. / Izarrak non dira? Mde Po 17. Bortz milla etxek<br />
minota-laurden batez denak betan beren zimenduetarik altxatuz eta eroriz egin duketen azantza ez zitaken aizefirfira<br />
bat. Herr 10-3-1960, 1. v. tbn. Lf Herr 3-8-1961, 4. Leku bakartiak, illunpeak, uraren soiñuak, ostofirfirak,<br />
dan-danak beldur ikara ematen zuan. Berron Kijote 215. Hortaz, poesia entelega nahiko bazenu, oroit<br />
zaitez haizearen eragin liluragarriaz, [...] udazkeneko hosto gorrien firfira suabeaz. PPer Harrip 56.<br />
- FIRFIRAN. Susurrando. � Haitzetarik, lehen ostoak firfiran badoatzi hobien gainerat. Othoizlari 1954, 20.<br />
firi. "Dirua firi da, el dinero vuela (V-ger)" A EY III 279.<br />
1 firi-fara (V-gip ap. Iz ArOñ; H ap. Lh). �1. "Firifara, action de faire une chose grossièrement, sans attention"<br />
H (ap. Lh). "Ementxe nabil fíri-fara, pasando el tiempo en el trabajo" Iz ArOñ.<br />
�2. (V-gip), fili-fala (G-nav). Ref.: SM EiTec1 146n; Ond Bac; Iz ArOñ; Etxba Eib; Elexp Berg. "[Izen<br />
onomatopeikoak] firi-fara, klak, klakada, [...]" SM EiTec2. "Fili-fala, zarandear hojas, trapos. Aizeak fili-fala<br />
ibili, ser agitado por el viento" Ond Bac. "Fíri-fára, sirve para indicar el movimiento del viento suave y<br />
templado" Iz ArOñ.<br />
�3. "Cabezón, loco" (comunicación personal de Doroteo Barinaga, 22-7-1957).<br />
- FIRI-FARAN (V-gip), FIRIN-FARAN (V-gip, G-azp). "Firin-da-faran, gandulear, andar sin ton ni son" SM<br />
EiTec1 146n. "Firi-faran ibilli, andar atrás y adelante sin sentido ni objeto. Firi-faran dabil gauza onik eiñ<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
41
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
barik" Etxba Eib. "Firin-faran, edozein modutan ibili, ezeren ardura barik. Oin arte hor ibili haiz firin-faran,<br />
baina oin estutu biakok" Elexp Berg.<br />
2 firi-fara (V-gip). Ref.: Etxba Eib; SM Eitec1; Elexp Berg. � "Firi-faria, armería. Artefacto casero para<br />
taladrar, presionando con el pecho. También decíamos lo mismo de un pito fabricado con palo de fresno.<br />
Baskulian aguja zulua, firi-fariakin eiñ biarrekua. Lixarragaz eitten genduan txistua, firi-faria" Etxba Eib.<br />
"Cabezal de tornillería. Nok esango leuke, batzuek firi-fara koxkor batekin torlojogintzan bizi-modua ataratzen<br />
dabela" SM EiTec1. "Firifaria, denomimábamos así a un viejo acordeón que teníamos los jóvenes de Ubera"<br />
Elexp Berg. � Tallarrian uezaba biak egiten ei eben biarra, ankiakin erainda ibiltzen zan tornu zar bat eta firifara<br />
batian. SM Zirik 106.<br />
firi-firi (V-gip ap. Elexp Berg), firik-firik. �1. Suave, dulce. � Beste batzuek zioten / errametatik kantatzen, /<br />
beste askok egarria / bere urakiñ kentzen; / aize firi-firi ots ta / lorien lurriñ artetik. AB AmaE 394. Agertu zan<br />
aixetxu firi-firi gozatsu samur-samur bat. EEs 1922, 149.<br />
� (Uso adv.). "Oiñ sargori dago baiña goizian haizia firi-firi zebillen" Elexp Berg. � Bere oñak lurretik jaso<br />
ziran eta asi zan firi-firi igotzen gora ta gora. Inza Azalp 78. Ego aldeko aize gorria / firik-firik eta legun, /<br />
irrixtuetan bultza egiñaz. Bertsol n.º 32, 202.<br />
�2. Axe otzepela bigunki yabik / firi-firi gozuagaz. EEs 1925, 107 (DRA traduce "rumor, airecillo").<br />
firi-firi. v. firiri.<br />
firi-firitxo. � Dim. de firi-firi. � Firi-firitxo dator / aixe zirimiria, / zizpuru bigunakaz / esnatzera orria. AB<br />
AmaE 383.<br />
firikan. v. PIRRITAN (s.v. pirrita).<br />
firik-firik. v. firi-firi.<br />
firila. v. firrila.<br />
firili-faraila. "Otsaila, firili faraila. <strong>Fe</strong>brero tiempo revuelto (Sal, R-uzt)" A EY III 163 (tbn. en Inza NaEsZarr<br />
2329 (AN-erro)). "Cuando comienza a nevar un poco con copos pequeños y secos decimos firilli-faralla"<br />
(comunicación personal de Z. Moso).<br />
firinda. "(Hb), petite roue, poulie" Lh. Cf. firrila.<br />
firindolan. v. FIRRINDOLAN.<br />
firin-faran. v. FIRI-FARAN (s.v. 1 firi-fara).<br />
firingalo. v. jilgero.<br />
firio. v. fideo.<br />
firiri (Dv � A), firi-firi. �1. "Mouvement de rotation d'un objet lancé en l'air" Dv. "Firi-firi, movimiento de<br />
rotación de la pelota" BU Voc de la pelota (ap. DRA).<br />
�2. piriri. "(G-goi), rueda" A.<br />
�3. piriri. � Baiña diru-piriri nortara jausiko? "¿De qué lado caerá la moneda que está ya rodando?". Or Eus<br />
30.<br />
firirika (Dv � A), firirikaka (BN-baig ap. A), pirilika (A), piririka (G-goi ap. A). �1. "On dit firirika<br />
arthikitzea, jeter avec dédain et colère" Dv (s.v. firiri). "Moviéndose en rotación" A. v. firurika.<br />
�2. (BN-baig ap. A, quien lo remite a firiri).<br />
firla. v. birla; firrila.<br />
firlaka. v. birlaka.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
42
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
firlango. "(BN-lab), tela grosera con que se hacen sacos y rodillas" A.<br />
firlantsa. "(Hb), gousse ou enveloppe du grain de froment, quand elle en est séparée, poussière, atome" Lh.<br />
firleta. v. birleta.<br />
firletan. v. BIRLETAN (s.v. birla).<br />
firlingatu. "(L-côte), empezar a deshilacharse" A.<br />
firma (Lar, Añ, H), prima. � Firma. v. izenpe, sinadura. � Tr. Documentado sólo en la tradición meridional<br />
(cf. firma gabeko en el tít. de una poesía de Etchamendy). En DFrec hay 45 ejs., meridionales. � Egia dela<br />
sinisterazi naiez ezarzen dut nere firma. Mb IArg I 225. Egin dezu deabruarekin tratua, saldu diozu anima zere<br />
firmaren azpian ta odolarekin? Mg CC 129 (v. tbn. firmiaren beian Mg CO 188). Berarengana juan nitzan, /<br />
nere diruen aitamen eman, / ukatzen azkar asi zan, / leku onian izango nitzan / firmarik ez banu izan. PE 150.<br />
Prima berriz lapitzakin jarria. Urruz Urz 19. Bide-nabar, egunkarirako arpidedun-gaien "firma" biltzeko egin<br />
ditugun txartelak yasoko dituzute. Ldi IL 151. Buru ta biotz ire lagun (adiskide) (Firma-Izenpea). NEtx Nola 12.<br />
Kintzena kobratzen zuenean, firma beharrean, zentzu gabeko lerro bihurri batzuk imini zituen. Arti Ipuin 35.<br />
Eskerrik asko, dama gaztia, / Mutrikun deuket firmia / hango firmia ikusi artian / ezin emon nei berbia. Balad<br />
60. Idie adarretik galtzen da, eskribaue plumetik, eta gizona firmetik (AN-ulz). Inza NaEsZarr 1055. v. tbn.<br />
Goñi 85. Osk Kurl 20. Erkiag BatB 162.<br />
- SASI-FIRMA. Firma falsa. � Ortik ganera, salakuntza berezia dauka Nikanor-ek diru-etxean egindako sasifirma<br />
onuratsua... Erkiag BatB 198. - FIRMA GABEKO. Anónimo. � Firma gabeko apez-jale bati (tít.).<br />
Etcham 52.<br />
firmadun. � Que lleva firma. � Badira ere zenbait larunbatan, biotzan, enborran, firmadunak gainera batzuek.<br />
MEIG III 49.<br />
firmamentu (Urt IV 26). � Firmamento. � Etxe onen kanpoko paretak dira guk gerok gau garbian ekusten<br />
ditugunak, izarrez ta zeruz ta firmamentuz egiñak. Mb IArg I 237. Firmamentu edo gañean daukagun estali<br />
urdin ori egin eta onen gañeko urak beekoetatik berezitu edo apartatu zituen. Lard 1.<br />
1 firmatu. �1. Fortificar(se), reafirmar(se). v. firmetu. � Zeure odolaz zintuen / azkenean firmatu, / noiz ere<br />
baitziñen hekin / ukhatzera ertxatu. EZ Noel 148. Desiratzen dut ene intenzione eta deliberamendu fermu hau<br />
firma dadin. Harb 444s. Iainkoa baitan firmaturik eta zimendaturik daudenak. SP Imit II 10, 4 (Ch finkatuak,<br />
Mst bermatürik, Ol tink egonda). Ene baitan erresoluzione hau firmatu. SP Phil 76s (He 78 bortitz-zazu eta<br />
finka). Lehen erranak deklaratzen eta firmatzen dira exenplu seinalatu batez (tít.). Ib. 493.<br />
�2. Confirmar. � Bataioan rezibitu ginuen fedean gu firmazeko eta bortizteko. CatEliz 469.<br />
2 firmatu (Lcc (-adu), Lar, H), primatu, birmatu. � Firmar. v. izenpetu, sinatu. � Tr. Documentado<br />
únicamente en los dialectos meridionales, a excepción de un ejemplo de Tartas. En DFrec hay 22 ejs.,<br />
meridionales. � Kabuan emaiten dau firmadurik. Lazarraga (B) 1185vb. Ni nax izen onegaz firmaetan. Ib. (B)<br />
1193rb. Guk, beherian firmatiak, ikusi dugu eta irakurtu liburu bat. In Tt Onsa 8. Biotz guztiko negarraz<br />
firmatzen det. Cb Eg III 222s. Bigaldu bear dirazu papera zure eskuz egina birmatzen dezula. (Donostia, 1761).<br />
ETZ 112. Firmátu ére, bear balítz zeure odolaréki. LE Ong 89v. Papera egin, firmatuta utzi, / onera aldegin<br />
zuan. PE 149. Bere eskuz firmatutako paper batean. Arr May 89. Ordun iru orduko tartea eman nion Santa<br />
Cruzi, ta errenditu zan, firmatuko zula. Or SCruz 116. Zuk primatu ondo mankuko billete ori. Urruz Urz 17.<br />
Lendabiziko fueroen kontra / firmatu zuen gizona, / eskeleto bat bezela eginda / ez dago oso gizena. Tx B I 53.<br />
Nik neuk bere, eskolarik ez neban ikasi-ta. Firmauten ozta ozta. Erkiag BatB 48. v. tbn. Ur BulaAl 58. Iraola 94.<br />
EusJok 77. Arti Tobera 282.<br />
� firmatu. v. fimatu.<br />
firme (Lcc, Lar, Hb ap. Lh, H), pirme, prime, birme. � Firme. "Constante cosa" Lcc. v. fermu, finko, irmo. �<br />
Tr. Documentado en autores meridionales, y en Axular y Goyhetche. Su uso se limita sobre todo a catecismos y<br />
textos de léxico poco cuidado. � Nik zuri deutsudan amorioa ain firmea dan azkero. Lazarraga 1151v. Oraindo<br />
beti izan nax / oi amoradu firmea. Ib. 1196v. Daukala proposito firme bat emendatzeko. Ber Trat 28r (v. tbn.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 43<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
firme en contexto similar en OA 59, Arz 45, El 94, Urqz 26, CatAnz 1, CatBurg 48, Gco II 11, LE Ong 22v,<br />
CatB 14, CatLlo 90, in Xe 351, CatUlz 6). Dauket esperanza firmea. VJ 16. Alkanza zadazu Jaunagandik fede<br />
bizi, esperanza firme ta amorio santu irazaki bat. Cb Eg III 299. Nai neuke beintzat, Jauna, zeu bakarrik<br />
ameetia, primia, ta seguruba zarialako. fB Ic I 62. Adiskidetasun zintzua, leijala, pirmia ta Jaungoikozkua. fB Ic<br />
II 207. Gure amoriyua / euskaldunentzako / izango da firmea / sekuletarako. Echag 44. Santa Agedak boto<br />
firmia, / guk alakua eztegu. Ud 118. v. tbn. ConTAV 5.1.3. Cap 117. El 93. Iraz 63.<br />
� Ez solo izanen da abrats, solo izanen du osasuna firmea. SermAN 6v.<br />
� (Uso pred.). � Behar da perseberatzera eta firme egoitera enseiatu. Ax 464 (V 301). Zure juizioan idukiko<br />
dedan bildur santuan firme betiko egon nadin. Cb Eg II 145 (Dv LEd 257 khordokatu gabe). Zure itzean birme<br />
zaude. (Donostia, 1761). ETZ 112. Beti zintzoro, beti pirme, beti bardin ta beti garbiro. fB Ic I IV. Gauza onetan<br />
firme daudenak persegituak izanik ere. CatB 84 (v. tbn. firme en el mismo contexto en Ber Doc 166v, CatLlo 87,<br />
CatAe 70, CatSal 71, CatR 71). Orok segur eta firme. Gy 254. Salto brinko eta dantza / prime, konpañero, /<br />
deskansatuko gaituk / bueltakuan gero. Echag 26. Amak txit firme, / artuta gero milla informe, / gelditu ziran<br />
biyak konforme. Bil 82. Sinistu gero sinismenian / ni oso firme nagona. Uzt EBT 101.<br />
v. tbn. Cap 84. Iraz 48. Ub 45. LE Ong 96v. JJMg BasEsc 215. It Fab 244. Arrantz 32. Noe 42. Xe 338. Balad<br />
235. Tx B I 24.<br />
� Bien bitartean soldado biak firmeko posizioan geratuko dirade. Arti Tobera 266.<br />
firmeki. � Firmemente. v. firmekiro. � Eta zergatik ain firmeki sinisten degu esan digun guzia? Ub 124. Nik<br />
siñesten dut firmeki Trintateko ministerio Sainduan. CatB 85. �<br />
�����<br />
? firmekias. � Au xakin bear da ongi, eta siñestatu bear da firmekias eta abibetu bear da fede au (Ororbia,<br />
1758). ETZ 102. No es seguro que no se trate de un error por firkemiro (que aparece unas líneas más abajo) o<br />
similar.<br />
firmekiro (Lar). � Firmemente. v. firmeki. � Proponitzen dut konfestzea eta firmekiro beiñere bekaturik ez<br />
egiteko. El 19. Firmekiro, ta dudarik batere gabe sinisten degu esan duan guzia. Ub 122. v. tbn. ETZ 102<br />
(Ororbia, 1758). LE Ong 29r y 127r.<br />
firmemente. � Firmemente. v. firmeki. � Sinisten det firmemente. Iraz 66.<br />
firmero (Lcc, Lar). � Firmemente.<br />
firmetasun (Lar, Añ, Hb ap. Lh). � Firmeza. � Bekhaturik egin gabe egoiteko gogo deliberatua,<br />
perseberatzeko firmetasuna. Ax 464 (V 301). Elizak berarekiñ agertu zuen firmetasuna. Arr May 164.<br />
firmetu. � Fortalecerse. v. 1 firmatu. � Zuk erakutsitako egia au ondo pisatu, ta berriz, ta berriro onetan<br />
firmetu nai det. Cb Eg II 26.<br />
firmeza (Lcc), birmeza. � Firmeza. � Promes emaiten deutsut firmeza andiagaz. Cap 119. Longanimidade edo<br />
animoen firmezea. Cb CatV 61. Birmeza guztiyarekin . (Donostia, 1761). ETZ 112. Au egitiagatik / jaun<br />
orren firmeza, / etzuben disponitu / modu alrebesa. Arrantz 133. v. tbn. Iraz 66. OA 145. � Ene osasunaren<br />
firmeza gutiarekin diskulpatu dut neure buru au orai artio. SermAN 1r.<br />
firmo. � Firme. v. firme, irmo. � <strong>Fe</strong>dea konfesatzeagatik eta artan firmoago egoteagatik. Ber Doc 101v.<br />
� firmo. v. fimo.<br />
firmokiro. � Firmemente. � Zeren, ikusi bage, sinestatzen dugu ain firmokiro? Ber Doc 100v.<br />
firo. "Hacer falta y quedarse fuera" Zubk Ond (se trata, obviamente, de una expr. adv.).<br />
firra (L, BN-baig, Sal ap. A), pirra (G, AN, R ap. A). "Voz onomat. que indica el ruido que hace el hilo al<br />
formarse saliendo de la rueca" A.<br />
firradako, pirradako (G ap. A). "Brazada de hilo que se recoge en el huso a medida que sale hecho de la rueca"<br />
A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
44
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
firri-farra (V-gip), firra-farra (Sal). Ref.: A; A Apend (firra-farra); Iz ArOñ. "(FSeg), sin ton ni son" A. "Firra<br />
farra lan egin" A Apend. "Firrifarra bota, echar excesivamente (la semilla); gastar dinero abundante" Iz ArOñ.<br />
� Nondik arrano dozu orain sarra-sarra, / dirua gastetako non nai firri-farra? AB AmaE 226.<br />
� Gure andrak or xabiltzak / zortzi egun onetan / firri eta farra, / monona, / koipiak urketan. Noe 85.<br />
� Gau guziez [laminak] ximiniari behera Uhaldeko sukalderat sartzen ziren firri-farra eta han esne-untzi guziak<br />
husten. Zerb Azk 98.<br />
firri-farraka. "Rodando" A. � Eta xutiturik hasi zen Boxkalet bere makilarekin firri-farraka sukaldean gaindi.<br />
Leon GH 1932, 109.<br />
firrika. v. pirrita.<br />
firrila (Dv, H), firla (BN; VocBN, Dv (L-côte)), firril (AN-gip, BN-arb), pirril (G-bet, AN-gip-larr), pirrila (Gto,<br />
AN-gip), firila. Ref.: A (firla, firril), A Apend (pirrila); Garbiz Lezo 132; Zt (comunicación personal). �1.<br />
Rueda; ruedecilla, rodaja. "Roue à charrette ou à voiture" VocBN. "Roue; roue pleine sans rais" Dv. "Firril, [...]<br />
pequeña polea del asador antiguo movido maquinalmente" A. 1º Polea (G-to). 2º Rueda (AN-gip)" A Apend. "El<br />
carro vasco gurdi, gurdiya, se distingue por la forma de la cama (burtitxia) y de las ruedas (firrillak)" Caro<br />
CEEN 1969, 225. "Pirril, rueda en general; por oposición kurpil que es rueda de vehículo" (comunicación<br />
personal de Zt). � Nola baitu gurdiari iratxaki firrilla / uztarriak aitzinera itzultzen biribilla. EZ Man I 87.<br />
Arroda edo firrilen gainean inhadea bezala nindohalarik. Prop 1911, 14 (ap. DRA). Izar andana hari berari<br />
atzeman zioten [...] arkera edo karriota (firrilarik gabeko) baten aintzura edo itxura. Darric RIEV 1912, 225.<br />
Pirril-deia entzunda berealaxe yolastokira leiatzen ziran. Ol 2 Mach 4, 14 (Ker txirringola (diskoa) jaurtiteko<br />
deia, BiblE diskoa jaurtikitzeko deia). Eltzegille baten pirrilla igitu. Or Aitork 327.<br />
� Círculo. � Argorri koloreko pirrillak. 'Des cercles'. Or Mi 76. Arri koxkor bakoitzak, pulunpatzean, pirril bat<br />
egiten du uretan. Or QA 184.<br />
� Rodillo. � Lur-lanak dira ere, naitz-eta osa-lanak, aretu ta pirrilla-ibiltzea. [...] Pirrilla lur-landuaren gañean<br />
ibiltzean koskorrak autsi egiten dira ta lurra berdindu. "Al pasar el rulo". NekIr 46.<br />
� Ezpatak gorarik, bata bere gorde-pirrillarekin gerizatua, ta bertzea bururko batekin. "Rodela". Or RIEV<br />
1929, 8 (AIr RIEV 1928, 603 mazmarro).<br />
�2. (Dv, H), firla (L-sar, B, BN; Dv, H), firril (L), firila (SP), frila (B; VocB). Ref.: A (firla, firril, frila); Satr<br />
VocP (firla). "Tourniquet" SP. "Firrila, birloir, petite pièce de bois tournant sur soi et qui sert à fermer un<br />
châssis, une porte" H. "Frila, andabilla [sic]" VocB. "Firril, cítola de molino" A. "Pasador de madera mayor que<br />
la tarabilla" Ib. "[...] También pasador de las puertas" Satr VocP. v. burrilo. � Zerra zazu leihoa firillaz. Arch<br />
(ap. DRA).<br />
�3. "Firril (Sc), juguete de niños" A.<br />
- FIRRILA EGIN. � Makil-ek eskatzen du bere burni-makil, [...] / zuin-olaren ondoan zangoak ditu bil; / olân<br />
barrena zuzen egiten du pirril. "Dando vueltas sobre su eje". Or Eus 32.<br />
firrilaka. "Pirrillaka (G-to-bet-nav), rodando" A.<br />
firrilatu. � Cerrar con pasador. Cf. firrila (2). � Etxeko athea firrilaturik jarraikitzen da bere familia guziari.<br />
Prop 1882, 118.<br />
firrilatze. � Rodaje, rodamiento (?). � Ohartu ginen zuhamu etzanikakoa trenkatu zela. Ez zitzaukun<br />
handiagoko makhurrik gerthatzen ahal, zuhamu hari zaioenaz geroz lotzen tresneria guzia eta hari esker denaz<br />
geroz ur lanhoaren hats ukhaldia firrillatze guzietarat heltzen. Prop 1899, 187.<br />
firrilun. � Farallón. � Halaber ditutzunean Berlingako firrillunak nordestean lekoa bat edo bi lekoa eztuzu<br />
izanen zundatik Berlinga duzunean suduestean bistan handik ioaten bazare norteko arrutan ioanen zare<br />
zundaren kantaletik eta izaren da 85 edo 90 brasa. INav 23.<br />
firrima. "Instrument de musique. [...] Cet instrument doit être un instrument à corde que l'on fait vibrer à<br />
l'archet" H. Harriet deduce seguramente firrima del ejemplo de Harizmendi firrimotsez que él mismo cita.<br />
firrimots. � Cf. firrima. � Haren aingeruok ere, / lauda sendagail hotsez; / haren bertute guztiok / orobat<br />
firrimotsez. (Interpr?). Hm 97.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
45
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
firrinda (Sal ap. A; Dv (fh-), H), firrinta (BN ap. A; Arch VocGr, VocBN, Dv (fh-)), firrita (S, R ap. A),<br />
birrinda (H). v. furrunda. �1. "La rapidité, la furie, l'emportement" Arch VocGr. "Mouvement violent" VocBN.<br />
"Emportement qui se manifeste par des vivacités de paroles et de gestes" Dv. "Bruit que fait un objet jeté<br />
violemment en l'air" H. "Chasquido o zumbido de una piedra, palo, látigo" A. Cf. irringa. v. dirrinda. �<br />
Sokaren firrinda ezagun zen bakarrik. Barb Sup 138. Mantxota famatua: pilota ezkerraz halako firrinda errebes<br />
batean zerabilana, eta zer indarrarekin! HU in Ox 201. Harri botaiaren firrinda. Lf Herr 3-8-1961, 4.<br />
�2. "(L), ruido del huso al hilar" A.<br />
�3. "Egin dako firrinta bat (zapuzkeriatan erantzun) (BN-ciz)" Gte Erd 212.<br />
- FIRRINDAN. Rápidamente. v. firrindaka, firrindilaka. � Ximizta bezala bide laburrez firrindan errekazolara<br />
yautsirik. Elzb PAd 3. Firrindan, xirurikan, ximixta bezen zalu. HU Zez 118. Eta, demontren firrindan<br />
emaiten da Pello, sist eta sast bere behien akhulatzen. Barb Sup 170. Berebilak firrindan badoazkigu, 70<br />
kilometra irets bailitzazkete oreneko. JE Ber 20. v. tbn. StPierre 17. Etcham 204.<br />
� Zumbando. � Ulitxak firrindan, / uliak farrandan, / erleak burrunban, / listorrak barrandan. Ox 90. Euli<br />
beltzek botzezko firrindan / janagatik, bethi dago zutik. Mde Po 99.<br />
firrindaka (L, BN-mix, Sal ap. A; Dv (s.v. fhirrinta), H), firrindika, firrindakoka (L ap. A), firrintaka (S, R ap.<br />
A; VocBN, Dv (s.v. fhirrinta)), pirritaka, firrundaka (R-uzt ap. A), fierrundaka (R-uzt ap. A). � "Firrintaka,<br />
hendiendo el aire con violencia" Arch (ap. DRA). "Se mouvoir avec violence" VocBN. "Firrintaka abiatzea,<br />
firrindaka arthikitzea, se démener, jeter avec colère" Dv. "Firrindaka egotzi nat makilla kura (Sal)" A. "A todo<br />
correr, precipitadamente. [Komekatu ondoan] atarira beira, atra-naiak berla firrindaka (293)" LE-Ir. v.<br />
FIRRINDAN. � Bazabilkalarik tresna hura bere amaren buruaren inguruan firrindaka, hari zitzaiona oihu eta<br />
oihu. Prop 1905, 90. Han dabiltzan ahuntzek erorarazten dituzte oraiko egunetan noizian behin harri puskak,<br />
firrindaka doatzinak leku lerrakor hartan errekaraino. Zub 30. Or ibilliko dira mako ikuseziñetik zilintzan,<br />
mugarik ez duen sailletan pirritaka, ludi, izar eta eguzki, zerk aizatzen ditun jakin ezik. TAg Uzt 147. Goizeko<br />
aire biphila sartzen zen nasaiki, firrindika, ganbara ephel eta garbi hortarat. JEtchep 25. Lau haizetarat dirua<br />
parrastatuz beribil ospatsuetan firrindaka dabilan aberats okitua. Etcheb MGaric 225.<br />
- FIRRINDAKAN. � Bai, muthiko hetarik bost edo seiek, papoa eta sakelak harriz betherik, abiatu ziren<br />
aurthikitzen, firrindikan, karrikari behera. Elsb Fram 138.<br />
firrindalatu. v. firrindatu.<br />
firrindari. � Zumbador. � Eulitzar beltz, firrindari, asegaitzak. Mde Pr 162.<br />
firrindatu (BN-baig ap. A; Dv, H), firrindalatu. � "Manier un bâton ou un autre objet en le faisant rouler" Dv<br />
� A. "Rendre un son strident. Lancer en l'air avec violence un objet qui rend ce son strident" H. � Ene ezpata<br />
firrindatzen abiatuko denean hekien buruen gainetik. Dv Ez 32, 10. Jakizazue aise firrindalatzen dutela makila!<br />
Herr 2-5-1957, 2.<br />
firrindika. v. firrindaka.<br />
firrindilaka, firrindilika. � Dando vueltas; rápidamente. � Bazoan orai Antxixarburuko patarrari gora,<br />
irrintzinaka bethi, eta makila firrindilaka! Barb Sup 179. Ezkila bazabilan harat eta hunat, firrindilaka, ezker<br />
igan orduko eskuin jautsia, erhotua eta... mututua! Ib. 138. Azken laminak, jadanik eskuetan zuen azken harria<br />
firrindilaka arthiki zuen ur-handiko osinera. Barb Leg 25. Ixtebe'ri agur bat egin gabe, badoa kanporat<br />
firrindilika. GAlm 1957, 66 (ap. DRA).<br />
firrindola. � Máquina giratoria. � Izan balitz Pariseko firrindola pullit hetarik, jendea bilduko zen. Herr 27-10-<br />
1960, 2.<br />
- FIRRINDOLAN, FIRINDOLAN. Dando vueltas, rodando. � Igeltsugin baten semea, bazohalarik firrindolan<br />
bizikletez, bet-betan erori da lurrerat zain-hil. Eskual 4-9-1908, 2. Zonbeit "Magnificat" jo ditugu, hura<br />
aintzinean, makhila firindolan errietan ibiltzen zuela. Herr 19-5-1960, 2.<br />
firrin-farran, firrun-farrun. � (Onomat.). � Firrin-farran, dzirrin-dzarran, soka / intxaurrarekin ari mokoka.<br />
Leon in Onaind MEOE 1124. Firrun farrun izanen zen iluntze haietako musika, padera zahar ipurdi beltza bere<br />
selaurutik aterarik. E. Larre Herr 8-12-1994, 1.<br />
- FIRRUN-FARRUN MARIBELTZ. "(BN-baig), voz trivial con que indican el tamboril para asar castañas" A.<br />
firringalo. "Jilguero (V-gip)" A Apend.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
46
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
firringila (S ap. A), furrungila (R-uzt ap. A), furrugila (R-uzt ap. A). �1. "Furrugila, un juguete de niños,<br />
compuesto de un hilo fijo en ambas manos, del cual pende y gira un palillo" A. "Furrungila, trompo" Ib. v.<br />
furrun.<br />
�2. "(L), cabeza de chorlito" A.<br />
- FIRRINGILAN. "(S), à cœur joie" Lh.<br />
firrinta. v. firrinda.<br />
firristari. � Mendebal bortitz firristari. SoEg Herr 4-9-1958, 1 (DRA traduce "bramador").<br />
firrist-farrast, firristi-farrasta (Sal ap. A). � (Onomat. de ruido de voces, arrastre, etc.). "Trabajar sin esmero"<br />
A. v. bristi-brasta. � Arbola petan firrist-farrast herrestan zabiltzan sorgiñeri. Gazte 1957, 2 (ap. DRA). Iguzki<br />
aldetako zeru-dorpearen azpian erre zizpildua, hara nun airekoak firrist-farrast ekarri duen Krouchtchew jauna.<br />
SoEg Herr 24-3-1960, 1.<br />
� Adit zitakeen mintzoa burrunban heldu aldizka lau aldetarik iduri pilota, lau plekariek derabilatena firrist eta<br />
farrast, harat eta hunat, plazaren lau kantailetan! SoEg Herr 29-8-1957, 1.<br />
firrita. v. firrinda.<br />
firrixt, firrist. � (Onomat. de un movimiento rápido y repentino). v. brist. � Kask! Firrixt! Baratzen gira<br />
iziturik; bertzalde, bi urratsetan gure ezkerretarik ikusten dugu idurikatzen ginuen harrizko arkua. JE Ber 45.<br />
- FIRRIXTAN, FIRRISTAN (BN-baig ap. A). "Dando vueltas" A. � Ulitxa bat ikusi dueneko, firrixtan ondotik<br />
abiatzen zaio [buztan xuria] eta atxeman duelarik, toki bererat itzultzen da, itzea bezen xuxen. Dass-Eliss GH<br />
1924, 341. Bide ixtil eta lohitsuan lerraturik, firristan bi gizonak badoazi maldari behera itzulipurdika. Zub 42.<br />
firrundaka. v. firrindaka.<br />
firrun-farrun. v. firrin-farran.<br />
firu. v. piru.<br />
firuka. "Una cosa simple, endeble. Hau aize firuke! Hau gauza firuke duk" Izeta BHizt.<br />
firun-firun. v. 1 piru-piru.<br />
firuri-firuri. v. 1 piru-piru.<br />
firurika, zirurika (A DBols). �1. (Adv.). Girando, dando vueltas. � [Haize hegoa] goizetik arrats, kasik egun<br />
guziez, zirurika dabila. JE Bur 84. Haizea, zirurika / eta intzirika. Iratz 139. Zirurika! Firurika! Ni, etxean zahar,<br />
kanpoan gazte! GH 1971, 311.<br />
�2. (Sust.). Velocidad, rapidez. � Nun dira poliza-gizonak? Hoinbertze argi zendako otoen muthurrean?<br />
Zerentzat, holako firurika erhoa? JE Ber 93.<br />
� Silbido de la ventisca. Pentsazazue Ortzanzurieta eta Astobizkarko gainean zer firurika goxoa eginen duen<br />
sasoin untan [elurrak]. Herr 5-11-1959, 3.<br />
- FIRURIKAN (zirurikan BN-baig ap. Satr VocP). A gran velocidad. "Precipitadamente" Satr VocP. � Betbetan,<br />
oharturik haize meheño bat firurikan heldu zautala ipharretik, [...] banoa ohe gainera. Barb Sup 13.<br />
Elhurra zirurikan jausten da zerutik, / uria xorta-xorta teilatu gainetik. Ib. 185. Eta xakur gaixoa joan zen<br />
firurikan. "Comme une trait". Barb Leg 149. Bere habailarekin harri bat firurikan igorririk, Goliath atxeman<br />
zuen kopetan. Zerb IxtS 53s. Jainkoa lekuko, zirurikan tiro bat igorri zion Ganix Handiari. Zerb Azk 102.<br />
Batzuetan erbi batek zirurikan, tiroa bezala, heien sudur petik ihes egiten zuen. JEtchep 18.<br />
� Girando a gran velocidad. � Bazakien [...] azpitik goiti, ximixtaren pare, makila haren firurikan erabiltzen.<br />
Barb Sup 180. Ordukotz gure Petan, / biderat iganikan, / [...] muthurrari milikan, / buztana firurikan. Ox 99.<br />
firurikatu, zirurikatu (BN-ciz-lab). Ref.: A (zirurikatu); Gte Erd 301. �1. Agitar(se), mover(se) rápidamente.<br />
"Otoa zirurikatuz doa (BN-ciz)" Gte Erd 301. � Eskualdunak zinez direla iduritzen baitzaiote, eskualdun<br />
makila bat eskuetan zeren duten firurikatzen? Barb Sup VI (tbn. makila firurikatuz en Etcham 163). Goxara<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
47
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
zagon, Laphitzondorekin solasean, bere begi bizi hek firurikatuz, bere sudur mehe hura luzatuz. Ib. 93.<br />
Aitarenganik ikasia harek ere bere mizpira adarraren zirurikatzen. Ib. 181. Begi biphil batzu alderdi guzietara<br />
firurikatzen zituela. Barb Piar II 173. Aize-zirimolak porkatu dira itsas bethean eta firurikatuz urbildu<br />
leihorrerat. Herr 25-9-1958, 1.<br />
�2. zirurikatu (BN-baig). "Dar vueltas a un tema" Satr VocP.<br />
fisika (T-L), pisika, pisi. � Física. � Aphez gaiak, fisika zakielakoz, eriaren itxuratik ezagütü züen khanbarako<br />
aire minthüak osarzüna txartü zeiola. Arch Gram 3. Izetakindi edo fisika. Aran SIgn 64. Fisikako kabinet balios<br />
eta preziatua. Elsb Fram 67. Latiñen, kontutan eta pisikan etzuan batere ikasten. Ayerb EEs 1915, 259. Lur<br />
baten azterketa osoak erakutsiko digu bere fisika-gaiak eta kimika-gaiak nolakoak diran. NekIr 39. Fisikaazterketaz<br />
badakigu: [...] ondartsua dala. Ib. 39. Kimi ta Pisi-yazokunak. GJaur Pisia 17. Pisiaren zortzi arlo<br />
nagusiak. Ib. 18. Egia da [munduaren aurreratzeak] demokrazia eta atomoaren fisika ere ekarri dizkigula... Mde<br />
Pr 272. Gaitz da erabakitzea araugaindiko gertariak diren, zinez, ala fisika-arau ezagunean eraginak. Ib. 337.<br />
Fisikaren senidea edo iloba antzekoa da Fonetika. MEIG VI 99. En DFrec hay 13 ejs. de fisika<br />
v. tbn. MSIgn 347. Laph 79. GMant LEItz 58. Kk Ab II 103. Osk Kurl 119. Gazt MusIx 69n. Pisika: Ol EEs<br />
1919, 1.<br />
fisikari (T-L), fisikalari. � Físico. v. fisiko. � Sir William Crookes fisikari haundia. Mde Pr 330. Ala-olako<br />
neurkiñak, yarda ta metroa alegia, bazterreratuz, fisikan asierako galgak esaten zaienak dituzte aukera<br />
fisikalariek. Gazt MusIx 69n.<br />
fisiko, fisiku. � Tr. En DFrec hay 27 ejs. de fisiko. �1. (Sust.). Físico. v. fisikari. � Orrelako jakintsua<br />
eztaukat nik etsaitzat. [...] Eta orobat fisikua, fisiologua ta abar, beren landan gelditzen diren bitartean. Vill<br />
Jaink 78. Zertarako saiatu behar du bere alorrekoak ez direnak ikasten, fisiko batek, esaterako, apophthegma<br />
eta hendiadyoin zuzen letreiatzen? MEIG VII 183s.<br />
�2. (Adj.). Físico. � Orain izadian nabari diren bearrezko oro, egiteei dagozkionak dira, beartasun fisikoa<br />
adierazten dute soil soilik. Vill Jaink 52.<br />
fisikoki. � Físicamente. � Nere "Illeta"-n, esate baterako, ekaitza zehazkiro, fisikoki, adierazten saiatu naiz.<br />
MEIG I 50.<br />
fisiologia. � Fisiología. � Mintza bekit jaun ori kimikaz, fisiologiaz ta abar, eta gogo onez aitortuko dut bere<br />
jakitate edatua. Vill Jaink 68.<br />
fisiologo, fisiologu. � Fisiólogo. � Orain badatorkizu fisiologua beste arrazoi batekin: "Gizona, izpirituaz<br />
gaiñera, baduzu zuk gorputz bat ere". Vill Jaink 140 (v. tbn. 78).<br />
fiskal (Lar), fiskel. � Fiscal. "Fiscal, ministro del Rey" Lar. � Tr. Documentado solo en la tradición meridonal.<br />
En DFrec hay 42 ejs., meridionales. � Itandu begio bakotxak bere biotzari kontu egiten dabela dala fiskal<br />
akusetan daben bat bere burua. Cap 91. Ezpazarate aprobetxatzen desengaño ebetas ebek izanen dire Juizioko<br />
egunean zuen fiskelik [ por -lic] eta akusazalerik andiena (Muruzabal, 1751). ETZ 90. Lurreko<br />
tribunaletan dagoz fiskal edo akusatzalliak. Mg CO 14. Neure bikarijo bakida edo general eta ostiango Elexako<br />
agintari eta zirikari edo fiskalei (1820). VMg RIEV 1934, 680. Fiskalak eman zuben / itz batez akabo. Noe 42.<br />
Fiskalak ogeitabost urteko illunaldia eskatu zion, baiñan epaia botatzekoan amar urtekin utzi zioten. Etxde JJ<br />
168.<br />
fiskeria (H), fitskeria (L ap. A; SP (-tz-)). � "Chose de nulle valeur" H. "Futeza" A. � Baldin kastitaterik<br />
badute, hura ezin ezagut diteke hanbat nahasgarriren eta fitskeriaren artean. SP Phil 333 (He 335<br />
ezdeuskerien). Horra zure kontra erran balitez gaixtakeriarik handienaz asma eta pensa ditezken guziak zer<br />
kalte egin liazakezute utz bazenetza iragaitera eta fitskeria bat baino geiago ezpazenedutza? SP Imit III 46, 2<br />
(Ch aireko fitsa bezala, Mst lasto bat beno haboro, Ol lastotzat). Maxkurrak, belhar ondoak [...] eta bertze<br />
holako fitskeriak. He Phil 132 (SP 129 ezdeuskeriak).<br />
fistaka, fixtaka (Hb ap. Lh), frixtaka (Lh). � Rápidamente, súbitamente. "Frixtaka, soudain" Lh. "En l'air,<br />
rapidement, en narguant, mot qui rend les manières de quelque mécontent" Ib. Cf. brist. � Gauaz (lamiñak)<br />
arima herratuen gisa, egaldaka eta manthar zuri eta gorri batzuen barnean gorderik bazabiltzan fixtaka eta<br />
dana marruma itsusi. GAlm 1960, 39 (ap. DRA). Eta hori erran orduko, akhilimarro, izpiritu gaixtoa, fistaka<br />
hegaldatzen da komentuari buruz. Etcheb MGaric 90 (ap. DRA).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
48
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
fisti. v. piztia.<br />
fistu (AN ap. A; Aq). "Acairelado, fistua" Aq 858. Cf. 2 fits.<br />
fistu. v. txistu.<br />
fit. v. 2 fi; fite.<br />
fita. "Lengüeta de la alboka (V-arr)" A Apend.<br />
fite (AN, B, L, BN, Sal, S, R; Volt 3, SP, Urt I 116, Ht VocGr 437, Lar, Aq 523, Añ, VocBN, Lecl, Gèze, H), fit.<br />
Ref.: A; Lrq; EI 76; Iz R 314; Izeta BHizt; Gte Erd 2. � Rápidamente; pronto. "(A) paso largo" Lar. "Presto" Añ.<br />
"Vite, avec célérité, promptement" H. "Zer fíte xin da Pedro!" Iz R 314. "Fini deila lan kori fíte, que se termine<br />
pronto ese trabajo" Ib. 296. "Biziki fite joan da, ahal bezein fite (BN-arb)" Gte Erd 2. "Zuk nik baño fitio jaten<br />
duzu (B, BN-arb)" Ib. 211. v. fitetz, laster.<br />
� Tr. Documentado desde principios del s. XVII en textos septentrionales y navarros (incluido Mendiburu), tbn.<br />
lo hallamos en Gamiz, Iztueta (C 2) y en una fábula labortana de Iturriaga. Hay fit en Mendiburu (alternando con<br />
fite, más frecuente) y en unos versos que recoge S. Mitxelena (Aranz 49 nota). En DFrec hay 13 ejs. (8<br />
meridonales) de fite.<br />
� Ogia eta ardoa andik fite itzul drazon obeturik. Ber Trat 58r. Eginen duzun ongia eta ontasuna dagizula fite,<br />
geroko benturan utzi gabe. Ax 77 (V 51). Elhur-hormok fite ditu / Uharretan bihurzen. Hm 158. Baina hitzak<br />
fite iragaiten eta ahantzten dira. ES 151. Emengo gusto guztiak / fite akabatzen dira. Gamiz 206. Bada zenbait<br />
ilzen dira jaio ta fite. Mb IArg I 285 (97 fite-laster). Zergatik baizekin fite ero laster atra bear zuela batallako<br />
kanpora (Erro, s. XIX). ETZ 264. Fite prest nündükezü etxerat ützültzeko. Etch 516. Ezarrazu grilaren gainean<br />
eta itzul aski fite, hirur minutaz erriak baitire. ECocin 6. Egun, burdinazko bideri esker, aise eta fite laiteke bide<br />
horren kurritzea. Elsb Fram 90 (119 fiteago). Eta galdatu bezen fite ardietsi du. HU Zez 162. Orai gaude<br />
eltzuka, tenprak laguntan badaikugu, fite akabaten digu. Mdg 142. Jaun erretora, fite, fite! dena jaten ari dautzu<br />
Murtutsek! Lf Murtuts 10. Holako berriak hedatzen dira neskato gazteen artean elizako zeinuez barreituak<br />
bailire baino fiteago. Larz Iru 20. Gure artian ongi zinena / apartatu zira fite, / ez adiorik, lagun maitea, / ta<br />
beraz ikusi arte! Mattin 102. Fite erre 'ituzu bordak! 'Agudo aspertu zera lan edo lagun edo etxe ortaz' (ANerro).<br />
Inza NaEsZarr 2300 (v. tbn. 2439 (BN-baig) el mismo refrán con paperak por bordak).<br />
v. tbn. Volt 199. EZ Man I 104. Arg DevB 144. Tt Onsa 26. Gç 30. SermAN 5r. El 85. He Gudu 120. Lg II 269.<br />
AR 30. Monho 28. LE Doc 221. It Fab 258. Gy 174. Bordel 144. ChantP 172. Balad 248. Barb Sup 55. Zub 49.<br />
ZMoso 43. Etcham 140. Iratz 186. JEtchep 78. Fit: Mb IArg I 65.<br />
fiteka (VocBN). "Avec promptitude, à qui plus vite" VocBN.<br />
fitekara, fitezkara (Chaho, H). "Assez vite" H. � Meza saindua fitekara erran behar, arnoa kalitzean<br />
hormatzen delakotz. GAlm 1968, 48 (ap. DRA).<br />
fitelari. � "Boxeador (vascos de Idaho, EE.UU.). (Del inglés fight)" DRA.<br />
fitesko. v. fitexko.<br />
fitetto. "Un peu trop vite" Lrq.<br />
fitetz (SP, Gèze, H), fitez. � Rápidamente; pronto. v. fite. � Usado por autores septentrionales desde<br />
Leiçarraga; no lo hallamos en el s. XX. En algunos autores, como Materre, Mercy, Axular, López o Elissamburu,<br />
sólo aparece con sufijos: fitetzago, fitetzen, etc. (Los tres últimos, sin suf., emplean siempre fite). � Habil fitetz<br />
plazetara, eta hiriko karriketara. Lç Lc 14, 21 (He, TB, Dv berehala, Ol arin). Ahalik eta fitetzena kofesatzeko<br />
intenzinoarekin. Mat 308. Ardiak ilhuntzerakoan fitetzago iaten du. Ax. 187 (V 127). Ea zeruko prinzeak, / zabal<br />
fitetz atheak. Hm 47 (cf. ib. 50 fite). Manatuak zaizkigun lanak ahalik fitetzena egitea. He Gudu 121. Hetzaz<br />
gabe bagirade, düda bagerik tristeziak fitez gütüke garhaitü. Egiat 237. Fitetz beno fitetzago. Mustafa 93 (ap.<br />
DRA). Segürkiago eta fitetzago. CatS 61. Naski fitetzago akhaba zadin, eman zuten bere presondegiko zolan<br />
aurkhitzen zen ganbera batean, non ez baitzuen ez airerik, ez argirik. Elsb Fram 114.<br />
v. tbn. Mercy 41 (fitetzegi). AR 19 (fitetzago). Fitez: Volt 235. AstLas 23.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
49
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
fitexka. "Un peu vite (S)" Lrq. v. fitexko.<br />
fitexko (B, S; H), fitesko (AN-5vill, BN-arb; H). Ref.: Lrq (fite); Izeta BHizt; Gte Erd 4. � Dim. de fite.<br />
"Fitesko, fitexko, fitexkotto, un peu vite" H. "Un peu trop vite" Lrq. "Fitesko ikusten ahalko dugu (AN-5vill, BNarb)"<br />
Gte Erd 4. � Leheneko urhats makhurretan eta lagun berekin abiatu zen, bainan fitesko burua galdu bide<br />
zuen. Elsb Fram 83.<br />
fitexkotto. "Un peu vite" H.<br />
fitez. v. fitetz.<br />
fitezka (Chaho, H). � Rápidamente.<br />
fits (B, L-côte, BN; SP (-tz), Urt I 485, Lar, Dv, H), pits (AN, B; Lar, Dv, H; ph- L, BN; Dv, H), pitx (L-ain),<br />
phitz, frits (Dv, H), fritz, fitx (L-ain, BN-ciz-lab). Ref.: A (fits, pits, phits, pitx); A EY III 326; EI 350; Izeta<br />
BHizt. �1. Brizna; cosa insignificante. "Átomo, fitsa, pitsa, ikabea" Lar. "Futesa" A. "Mota del ojo" Ib. "Hori du<br />
begiko fitsa, eso constituye su preocupación (BN)" A EY III 326. "Begiko fitsa, barne kexka (BN)" Zait Sof II<br />
Voc. v. izpi.<br />
� Tr. Empleado en la tradición septentrional, aunque tbn. se documenta en Cardaberaz, Mendiburu, Orixe,<br />
Gaztelu y Villasante. En los autores septentrionales la forma más general es fits; hay pits en Duvoisin, Hiriart-<br />
Urruty, Oxobi y Larzabal (ph- en este último). Aunque de forma menos frecuente tbn. se encuentra frits (fritsik)<br />
en Hiriart-Urruty y Barbier, y hay fritz en una canción bajo-navarra. En DFrec hay 11 ejs. de fits y 2 de pits.<br />
� Zergatik dakusak eure anaieren begiko fitsa eta eure begiko gapirioari ez atzaio ohartzen? Lç Lc 6, 41 (He,<br />
Leon fitsa; TB lastoari, Dv izpia, Ol kizkia, Ker samarra). Fitsaren berdin, ez deusen pare dadukagu denbora.<br />
Ax 160 (V 107). Alxatzen du pobreori / lurreko herrautsetik, / ongarrian datzanori / badarama fitsetik. Hm 151.<br />
Zer fits eta ergelkeriak gatik ofensatu dut ene Iainkoa? SP Phil 48 (He 49 zer fitsen). Lurra da ene bihotza, / ene<br />
arima fitz ariña, / herrautsa ene gorphutza. Gç 39. Lauso edo pits airean ta ur tanta itxasoan. Cb Eg II 32 (Dv<br />
LEd 69 pits). Munduak eskain ahal zietzatzuken gauzarik aberatsenak, ederrenak, fitz bat, oraño zerbait gutiago<br />
ziren zure begietan. Mih 18. Bada, horiek guziak gogoan dauzka [Jainkoak], fits bat etzaio ahanzten. Dh 132.<br />
Urzoak urrikaldurik, / lasto-izpi bat atzemanik, / dio botatzen alderat / fitsak xinaurriarentzat / iduri zuen irla<br />
bat. Gy 53. Hantik goiti deihadarrak / nigarrak eta marraskak / mila fritz egin zituien / itsasoaren indarrak<br />
(BN). Balad 243. Oi ura mintzo! Balinba / pits bat bederen zentzumenera / baletorkit. Gazt MusIx 91. v. tbn. Ch<br />
III 46, 2. Pits: Mb IArg I 161. Or QA 206. Frits: Prop 1897, 63.<br />
� (fitsik (ez), en frases negativas). � Ez dezazula bekatuaren pitsik ere bihotzean iduki. Mb JBDev (ed. 1900),<br />
143. Neketzen ez dela ta enoiu pitsik bage. Mb IArg I 241. [Pilatosek] erran zioten, mundu guziaren begietan,<br />
etzuela aurkhitzen gizon haren baitan fitsik punimendua galdetzen zukenik. Lg II 271. Debruak ereman du<br />
ondarra. Fritsik ezta ja xutik gelditzen. HU Zez 113. Deusik ez, fritsik jateko. Prop 1903, 26. Nik ezetz, etzela<br />
kanoi ez bertze debru fitsik. StPierre 13. Gure Ganixek fitsik ez daki, gaizoak. Barb Sup 87 (72 fritsik). Ez da aize<br />
fitsik; lizar-gaiñean / orririk ez kulunkatzen. Or Eus 312 (315 pitsik). Eta, hup! berriz jauzian bere tokirat joan<br />
da, bertze fitsik erran gabe. Lf Murtuts 4. Oihaneko onddo eta gaztainek, mendiz-mendi ibiltzeko dohaina, deus,<br />
fitxik etziren horrek hor etzanik gozatzen zuen zorionaren aldean. JEtchep 27. Beste arrazoi oiek eztute fitsik<br />
balio. Vill Jaink 95. Hauek ez dute fitsik ere galdu nahi indarkeriaren indarkeriaz sakeleratu dutenetik. MEIG<br />
IX 24. v. tbn. PPer Harrip 37. Pitsik: Ox 129. Phitsik: Larz Senper 78.<br />
� Ez zela liburu ez iskribu hetan frits kondenagarririk. Joannes Batista 123 (ap. DRA). Nik ez dut phits<br />
ikustekorik zure familiako ixtoriotan! Larz Iru 100. Hik ez duk hemen phitz galtzeko, ez baituk hemen phitz<br />
bildurik. Larz Senper 32.<br />
(Aq (AN) � A). "Cairel" Aq 859.<br />
�3. "(L), estorbo" A.<br />
- FITSEZKO (SP, H; phitsezko Dv). Vano, sin valor. "Qui consiste en fétus, en bagatelles sans valeur" Dv. "De<br />
nulle valeur" H. � Hain gauza apurretarik eta floxetarik hartzen den loriaz erraiten ohi da loria ergela, erhoa<br />
eta fitsezkoa dela. SP Phil 199s (He 202 brumazkoa). Hain gauza fitsezkoz eta ergelez. Ib. 199. Fitzesko bahi<br />
batzuen gañean. He Phil 291s (SP 291 fitzezko).<br />
- FITS-MITS (SP (-tz), H, A). "Fitz-mitzak, bourriers" SP. "Fitsmits, mancha, suciedad" A. � Bada, nola isatsaz<br />
maiz iragaiten den etxea, erraz baita garbitzen, zeren hark fits-mits eta likitskeria guti baitu. Ax 540 (V 347).<br />
Sintsa andreak, utzirik fits-mitsak, / dire agertzeko, iduri printzesak. (1802). BertsZB 174.<br />
fitsamendu (Chaho, Hb ap. Lh). "Fixation, détermination" Lh.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
50
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
fitsatu (S ap. Lrq; Chaho, Gèze, Hb ap. Lh). � "Fixer" Gèze. "Fixer, examiner, déterminer" Lh. Cf. fijatu. �<br />
Barkoxeko eliza / Da eder den bastiza! / Erretorak fitsatürik dügü han jaunen plaza. Etch 474. Badea<br />
gramatikarik gure lenguaiaren mintzoa osoki fitsatu duenik? Gy XI. Baldin hark bazakharren gogoan fitsatua, /<br />
Haren dirua lurpean gordea zen lekhua. Ib. 88.<br />
fitsatuki (Chaho, Hb ap. Lh). "Fixement, d'une manière juste, déterminée" Lh.<br />
fitsatzaile. "Fitsazale, qui fixe" Lrq (s.v. fitsatu).<br />
fitskeria. v. fiskeria.<br />
fitso. v. fetxo.<br />
fitx. v. fits.<br />
fitxa. �1. Ficha, pieza. � Zuk mai gaiñera jaurtitzen dituzu fitxak, eta berez, iñork ordenatu gabe, egokiro<br />
erreskadatuak ateratzen zaizkitzu. Baiña nork eztu ikusten ori eztela posible? Vill Jaink 40.<br />
�2. Ficha, tarjeta. � Fitxak zein bere lekuan sartzen direnean, nahiz eskuz sartu, horrelako topada bitxiak maiz<br />
gertatzen dira. MEIG IV 83. Gai-bilketan, ordea, gaiak fitxetan ipintzen eta abar, berehala hasi behar luke.<br />
MEIG VII 76. En DFrec hay 27 ejs., meridionales.<br />
fitxartxar. "(V-arrig), collalba, un pajarillo que anda de punta en punta de arbustos y cuyo nombre es imitación<br />
de su canto" A. v. fuitartar.<br />
fitxero. � Fichero. � Nik ere fitxerotan eztut ba olakorik. Izeta DirG 46. En DFrec hay 3 ejs.<br />
fitxo. v. fetxo.<br />
fiu (V-gip ap. Elexp Berg), fiut, fiufi. � (Onomat. del silbido). "Silbido. Fiua entzun orduko etortzen da<br />
txakurra" Elexp Berg. � Fiu... fiu... fiu... (txistuka) moriko, moriko... --Zer ari aiz? --Txakurrari deika. Urr Urz<br />
37. Fiut fiut zakurrei txistu egiñaz. Apaol 44. Haaa! orroaz heien bulharrak, ukaldia emaitean, oihanean<br />
haizkolarienak bezala! Fiu, fiu! xixtuka, aldiz, heien makilak! Barb Sup 184. Eta gu, erhoak bezala, guziak<br />
nahas-mahas trumilka ihesi. Balek fiu hemendik, fiu hortik, Jainko Jauna! Zer asalduak! GH 1927, 309. Ezi,<br />
Seminario handiko aphezgeriak jin dira lehentze eta khantatü die nula! Fiu! Herr 22-5-1958, 3. Eta, txirtxiru-fiu,<br />
/ txirtxiru-fiufi, / kantu-aril zuria / goiz garbitan naasi. Gand Elorri 67 (v. tbn. 66).<br />
- FIUA JO. "Silbar. Kalian zihar fiua joten pozik zoian mutilla" Elexp Berg.<br />
- FIUFI-FIUFE. � Jerontxio Artxintxar, / azti famatue, / mundu guztiin dago / oso sonatue / fiufi-fiufe... Lek<br />
EunD 26.<br />
fiu. v. 1 fio.<br />
fiura. v. figura.<br />
fixatu. v. fijatu.<br />
fixo. v. fetxo.<br />
fixoki. v. fetxoki.<br />
fixotasun. v. fetxotasun.<br />
fixotu. v. fetxotu.<br />
fixt. v. brist.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
51
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
fixtaka. v. fistaka.<br />
fixti-faxta (Dv, A). � Aspaviento. "Fhixti-fhaxta, se dit des mouvements de petite colère que se permet<br />
quelqu'un. Ce mot est intraduisible" Dv (� A, que, por error, da en su dicc. la forma fhixtin-fhaxta 'movimiento<br />
de ira'). � Jaun horrek zonbat nahi fixti-faxta erabilia gatik, ez zuen lotsarazi etxeko-jaun laboraria. Arb Erlis<br />
181s. Allo, allo, uzaitzu fixtifaxta horiek! Idek laster barrika hau. Eskual 3-1-1908 (ap. DRA).<br />
fixti-faxta. v. bristi-brasta.<br />
fixti-faxtaka. "Hori aditu zuenean, abiatu zan fhixti-fhaxtaka, quand il eut entendu cela, il se mit à se démener<br />
de colère" Dv.<br />
fixtu. v. txistu.<br />
fizadura. "1.º (R), mordedura de culebra. 2.º (R), picadura de insectos" A.<br />
fizatu. "(R), picar, morder" A.<br />
fizela. � Cuerda. � Ikusten du gizon pilikintzo bat [...] herrestan ekartzen duela kasarola bat fizela baten<br />
puntan. Herr 18-2-1960, 4.<br />
fizo. v. fetxo.<br />
flafla. � Apariencia. � Etzen "flafla" handirik [ezkuntzian], espusa Sehabiague medezi osabaren dolian beitzen.<br />
Herr 21-2-1957, 3. Hitz batez, mündüko flaflarik etzian nahi, elhe hütsek ez beitie deüsere balio beste gañtiko.<br />
Herr 4-9-1958, 3.<br />
(flaflada). "Sinónimo de anchetada [= "palabra que resume y compendia muchas cosas"], pero más bien<br />
refiriéndose a cosa blanda y gustosa" LexBi.<br />
fla-fla-fla, flai-flai-flai. � (Onomat. del aleteo, de agitarse algo...). � Hego ephel batek xingola hek guziak, flai,<br />
flai, flai airean derabiltzala. GH 1922, 188. Xinaurriaren lagun, / urzoa, fla-fla-fla, / lasto piru batekin / han zen<br />
berehala. Etcham 169. Hiru-haitzen lepoan, Baionako ihiztari batek, [...] ikusi du urtzotegiaz gorago arrano<br />
alde bat fla-fla-fla hegaldaka. Herr 3-11-1960, 1. Patxik, pirri! parra! par! par! pun! fla fla fla, hustu zuan<br />
barne guztia irakaslearen mahi-pean. Osk Kurl 200. Zer duk Potto, zer tuk uliak? Nik ostroila hunekin khenduko<br />
dazkiat, fla-fla-fla. Lander (ap. DRA).<br />
flagatu. v. flakatu.<br />
flaka (Dv � A). � "Creux dans une pièce de bois ou dans une planche, diminuant l'épaisseur normale" Dv.<br />
flakadura (SP, Ht VocGr 326, Lecl, H). � Debilidad. "Affaiblissement, débilitation" H. v. flakezia. � Eder, on<br />
eta xuxen kreatu zenduen naturaleza hura bera orai hartzen baita naturaleza nothatuaren biziotzat eta<br />
flakaduratzat. SP Imit III 55, 2 (Ch, Mst, Ip flakezia, Ol andega deritza).<br />
flakagarri. Figura en SP, sin trad.<br />
flakarazi (Urt III 54), flaka erazi, flako arazi. � Hacer debilitarse, debilitar. � Ezi jin beharrek eztie gizona<br />
flaka erazitzen, bena bai nulako den erakusten. Mst I 16, 4 (Ch, Ip flakatzen, Ol ergaltzen). Gure partida edo<br />
etsaik handienak baitira flako eta hert-arazitzeko. AR 323. Jaidura gaixtoen flakarazteko eta hilarazteko. Jnn<br />
SBi 163.<br />
flakatasun. v. flakotasun.<br />
flakatu (S ap. Lrq; SP, Urt III 51, Ht VocGr, Lar, Lecl, VocBN, Gèze, Dv), flagatu, plakatu, flakotu (H (G)),<br />
flakutu (Chaho, H (S)). �1. Debilitar(se); agotarse, defallecer. v. ahuldu. � Tr. Documentado sobre todo en<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
52
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
textos septentrionales; los testimonios de autores meridionales son muy escasos (Beriain, Mendiburu, Guerrico<br />
(II 64), Aresti y algún bersolari). � Eztute zer ian dezaten eta eztitut barurik igorri nahi bidean flaka<br />
eztitezenzat. "Qu'ils ne défaillent". Lç Mt 15, 32 (He flakatu; TB indarrek falta egin, HeH ahuldu, SalabBN<br />
flakezak har, Ip ingoxatü, Ur, Samper desmaiatu, Ol, IBk akitu, Ker ondezik jarri, IBe ahuleriak jo). Hanbat<br />
neure hutsak flakatu nau, non ozta minzo baitnaiz. Harb 336. Zeren emaztetako indarra flakatuko baitzaika,<br />
baiña ez edateko ahala. Ax 375 (V 247). Ordea, etzaiteztela izi ez flaka, bethi duzuen bihotza on. ES 188. Ezen<br />
okasioneek ez gaituzte flakatzen, baiñan zeiñ flako garen erakusten. Ch I 16, 4 (Ip flakatzen; SP egiten hautskor<br />
edo flako, Ol ergaltzen). Bere baru nekatu hau bukatu ta arkitu zen gosez agitz flakatua. Mb IArg I 227. [Jakin<br />
behar dute] gure indar izpiritualak hagitz flagatzen direla. Dh 65. Sobera khexatzez, / akitzen da eta flakatzen, /<br />
eta lurrerat erailtzen. Arch Fab 103. Hazkartzen ditu flakatuak diren lurrak. Dv Lab 196. Andrea tabernara /<br />
flakatzen danian, / labiak sutan daude / oien barrenian. JanEd I 55. Memoria plakatuta / mingaña moteltzen, /<br />
gizona andik aurrera / det nik menderatzen. Ib. 33. Beldur nago ez baitut nigarrik ixurtzen, / beldur bihotza<br />
zapart eginik ez naizen, / penak salatu gabe, hemen flakatuko. Iratz 85. Galdu egin zen. Eta bere bernak<br />
flakatzen ziren. Arti Ipuin 28.<br />
v. tbn. Mat 268. Ber Doc 168v. EZ Man I 107. O Pr 307. Tt Arima 63. Gç 93. CatLav 166 (V 85). He Gudu 114.<br />
Mst III 48, 2. Brtc 121. Egiat 249. UskLiB 93. Etch 374. Jaur 393. Gy 170. Hb Esk 23. Bordel 184. CatS 55. Elsb<br />
Fram 109. Jnn SBi 27. Lap 13 (V 8). Arb Igand 181. Lf ELit 130.<br />
� Bainan etzare sobera bihotz flakatu behar, ez eta neurri gabeki tristetu. SP Imit IV 15, 1 (Ch bihotza erori<br />
behar, Ip bihotza galdü).<br />
�2. (V-gip, G-azp-bet). Adelgazar. "Argaldu. [...] Jente guztia flakatu naiixan dabill" Elexp Berg.<br />
� "Affiler, flakatzea" Volt 46.<br />
flakazia. v. flakezia.<br />
flakeza. v. flakezia.<br />
flakezia (S ap. Lrq; Gèze, H), flakeza (Lcc, SP (sin trad.), Urt I 305, Arch VocGr, VocBN), flakazia, flakaza<br />
(Dv), flakozia. � Flaqueza, debilidad (física o moral). "Faiblesse, défaut de force, défaillance, au physique et au<br />
moral" H. v. ahuleria, flakia, flakotasun. � Iainkoaren flakezá gizonak baino borthitzago da. Lç 1 Cor 1, 25.<br />
Flakezeonen bildur nax, baia / oi ta gura dot azartu. Lazarraga 1169r. Ene aldeko lagunoni / elzaen zako<br />
flakezia. Ib. (B) 1204r. Seigarrena sufrietea pazienziagaz geure proximoen gatxak eta flakezak. Bet 14 (v. tbn.<br />
flakezak en el mismo contexto en CatUlz 35, CatB 52, CatLuz 20, CatAe 48, CatSal 49, CatR 49; OA 100<br />
flakeza). Hunen gaiñean hurbilltzen dire gero flakezak, / eta ungi hilltzera du exhortatzen aphezak. EZ Man I 57.<br />
Flakaziaren erdian. Tt Arima 39 (50 flakozia). Neureganat uzten nauzunean ez naiz flakeziarik baizen. Ch III 8,<br />
1. Ikusirik zeure Seme laztanen flakezea. Urqz 55. O, Jinko Jauna, [...] gizonen flakezia eta gaixtotarzüna<br />
ezagützen dütüzüna. Mst III 46, 5 (Ch, Ip flakezia; SP erorkortasuna, Leon ahulezia). 'Indazu hirur sosena,<br />
flakezan naiz' diote, / platorik freskoena lagun galdetzen dute (1780). BertsZB 121. Haragiaren flakezaz. Brtc<br />
263. Ezkare ala bainan gure baitharik flakeza hutsa baizen. Dh 219. Medikuek diotenez flakezia hori<br />
garrhaituko duzu oraino. Laph 249. Indar handiak atzeman ditu / zutan gure flakeziak. Xa EzinB 43.<br />
v. tbn. Bp I 140. CatLav 364 (V 176). Lg I 306. CatLan 4. AR 218. Egiat 190. Monho 82. JesBih 454. UskLiB<br />
12. MarIl 104. Jaur 207. CatS 119. Prop 1876-77, 33 y 54. Ip Hil 149. Arb Igand 177. Etcham 230. Flakeza:<br />
Harb 209. Cap (ed. 1893), 14. SP Phil 430. OA 100s. Iraz 34. He Gudu 112. Hb Esk 106. Lap 14 (V 9).<br />
� Udazken amaierako eguntto bat zen, flakeziaz betea, xirimiriz hordi-hordi eginikako egun tentel horietakoa...<br />
Lasa Poem 117.<br />
- FLAKEZIAZKO. De flaqueza. � Ustegabeko edo flakeziazko falta xumerik gabe. Brtc 237. Orhit zite Jesüs-<br />
Kristek so batez, Jundane Phetiriri bere flakeziazko bekhatiaz nigar eragin zereiola. UskLiB 55.<br />
flakia (G-azp; Dv, H), plakia, flaki, falkia (H), plaki. � Debilidad (física). "Faiblesse physique" Dv. v. flakezia.<br />
� Ta gelditu zen Jesus bere flaki ta gose guziarekin ta etsai gaistoa nai zuenik ikasi bage. Mb IArg I 228.<br />
Flakiaz eroriko dira. LE Urt 260 (se trata de un añadido que no figura en el ms. original). Phartaiatuko dire<br />
exortazione hauk eriaren flakiaren arabera. JesBih 451. Nihondik zure flakia / eta ororen eskasia / eziñ<br />
erremediatuz. Gy 288. Gaixoak ez lezake, / luzaro aguanta, / flakiarekin ezin / mugitu du anka. Bil 42. Etzan<br />
plakiyak aplakatzeko / leku txarrera etorri. Ud 69. Ai, flakiyak iya bota nau! Sor AuOst 75. --Zer senti dezu? -<br />
galdetu zion urrena. --Plakiya, aultasuna! EE 1884a, 159. --Berialaxe bazkaitara guaz. --Eta bitarteko plakik?<br />
Alz Bern 72. Egizale izan bear da, besterik ez, gizonaren flakiak aitortzeko. Txill Let 40.<br />
- FLAKIAK HARTU. Desfallecer. � Beldurrez flakiak ar detzan bidean. Echn Mt 15, 32 (Lç<br />
flaka eztitezenzat).<br />
- FLAKIAK EGON. Desfallecer. � Galdetzen zuen: plakiyak nago, / ez al da ardo goxorik? Xe 269. Tortilla<br />
txiki bat jango dezu, onezkero flakiyak egongo zera ta. Moc Damu 31.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
53
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- FLAKIAN. (Estar, etc.) débil, desfallecido. � Usai gozua zegon tokitik / nekez jungo zan plakiyan. Tx B I 144.<br />
flakitate. � Flaqueza (física o moral). v. flakezia. � Berak hartu izan ditu gure flakitateak. He Mt 8, 17 (Lç<br />
langore, TB flakezia, Ip zoñhu, SalabBN, Dv, Leon gaitz, Echn eritasun, Samper padezimentu, HeH<br />
herbaltasun, Ol eri, BiblE ahuleria). Beldurrak, handi-nahiak eta spirituko berze flakitate horlakoek. He Phil<br />
347 (SP 345 feblezia).<br />
flako (V-gip, AN-egüés-ilzarb-olza, L-côte-sar, BN-mix-baig; Lcc, SP, Urt I 285, Ht VocGr, Lar, Lecl, Arch<br />
VocGr, VocBN, Dv, H), plako, flaku (BN-ciz-ad, S; Lar, Gèze), plaku. Ref.: Bon-Ond 155; Lh y Lrq (flakü);<br />
EAEL 213; Elexp Berg. �1. Débil. "Flaco" Lar. "Flasque, débile, qui n'a pas de force" H. v. ahul. � Tr. De uso<br />
bastante frecuente en los septentrionales y navarros; hay tbn. algunos ejemplos en textos occidentales de los ss.<br />
XIX y XX. Flako es la forma más general en los primeros, a excepción de los suletinos entre los que sólo<br />
aparece flakü (cf. tbn. flaku en Leiçarraga pero flako en Tartas). En textos occidentales se documentan tanto<br />
flako como plako y plaku.<br />
� Ezen spiritua pronpto da, baina haragia flaku. Lç Mt 26, 41 (He, TB, Echn, SalabBN, Hual, Samper flako, Ip<br />
flakü; Ur argala, Dv, Leon flux, Ol erkin). Egarri banaiz, zu zara edaria eta ithurria, flako banaiz zu zara<br />
sostengua eta indarra. Mat 277. Eba flakoaren umeak. EZ Eliç 294. Flako da haragia eta sendo. Flako<br />
defendatzeko, sendo tentatzeko eta kilikatzeko. Ax 340 (V 226). Mahats-arno doiak ditu flakoak azkartzen,<br />
soberak azkarrak flakatzen. O Pr 307. Gizonaren arrazoina flakoa da eta errebela diteke. SP Imit IV 18, 4 (Ch<br />
flakoa, Mst flakü). Iuia ezazu zoin den flakoa, zoin den azkharra. Tt Onsa 169 (158 flakho). Mihia dute gathibu,<br />
flako eta lothua eskuaraz mintzatzeko. ES 167. Herriko lekhu flákoei begirátzera etorri izan zárete. 'Immunita<br />
terrae'. Urt Gen 42, 12. Ütsü batek ütsü bat, flakü batek flakü bat inganatzen dü goratzen dian thenporan. Mst III<br />
50, 8. Biziaren hari flakoak zauzka hagoan. Brtc 133. Bürü flakiak. Egiat 213. Ez nau, beraz, nere flako izateak<br />
lotsatzen. Dh 85. Mañasiren biotzak gaztelu sendoa dirudi, baña badakit nun dagoan gazteluaren alderdi flakoa.<br />
Ag Kr 122s. Oien iriyak daude / gobernu flakuan; / gaxuak indar gutxi / daukate lepuan. Tx B III 128. Ezpedi<br />
torre hau ager / gure memori flakoan. Arti MaldanB 229. Zuhaurentzat gogorra, lagunentzat flako. Xa Odol<br />
134. Mundu onetan danak ditugu / geren oitura plakuak. Uzt Sas 233.<br />
v. tbn. TAV 3.1.21. Ber Trat 93r. Harb 17. Hm 133. Gç 43. CatLav 227 (V 115). He Gudu 166. Lg I 269. Mih 92.<br />
CatLan 104. AR 198. Monho 106. LE Ong 54r. BertsZB 150. JesBih 394. MarIl 86. Jaur 349. Bordel 89. Gy 5.<br />
Hb Esk 173. JanEd I 131. Elsb Fram 152. Lap 28 (V 16). Arb Igand 198. Zby RIEV 1908, 415. Mdg 138. Noe<br />
129. EusJok II 146. Ox 152. Mattin 69. Plaku: Aran SIgn 60. Plakua (det.): AzpPr 74. Flaku: Mercy 4. Etch 72.<br />
Arch Fab 209. CatS 111. Xikito 3 (flakia).<br />
�2. Delgado, fino. � Piarresek galdegin zuen hiru sosen edari azkarra bi baso flakoetan. Elzb PAd 33.<br />
Poltsatik arin, aragiz plako, / ezurretara bai fuerte. And Auspoa 52-53, 53.<br />
- FLAKOZ. De debilidad. � Batzutan erorten bazare flakoz, har ezazu lehen baino indar geiago, fidaturik<br />
grazia handiago izanen duzula eneganik. SP Imit III 6, 5 (Ch flakeziaz, Leon ahuleziaz).<br />
flakoin. v. falkoin.<br />
flakoki (SP (sin trad.), Urt I 330, H), flakuki (Chaho, H). � Débilmente. "Faiblement" H. � Enseiatzen da,<br />
baiña flakoki, hurbiltzen da, baiña ez aski. Ax 46 (V 30). Baldiñ deliberazionerik hoberenak hartzen dituena ere<br />
erortzen bada maiz, zer izanen da bada gutitan eta flakoki deliberatzen dutenez? Ch I 19, 2 (SP ez asko tinketz,<br />
Mst arhinzki, Leon ahulki). Jainkoaren zerbitzuan ephelak diren arimak, zeinek ez baitute bilhatzen Jainkoa<br />
flakoki baizen. Jaur 118.<br />
� Con debilidad, mostrando debilidad. � Bethi ere pairatu zuen / Dolorea animozki, / Sekulan erakutsi gabe /<br />
Sendimendurik flakoki. Gç 190.<br />
flakosta. "Flákósta bat, uno un poco flaco. Gizákume flakósta bat, un hombre flaquito" Iz ArOñ. v. flakoxko.<br />
flakotasun (SP (sin trad.), Urt I 305, Ht VocGr 374, Lar, Añ, Lecl, Dv, H), flakutarzun, flakatasun. �<br />
Flaqueza, debilidad. "Faiblesse corporelle ou de l'esprit" Dv. v. flakezia. � Behar ditugu fermu garenók<br />
infirmoén flakatasunak suportatu. Lç Rom 15, 1 (He herbaltasunak, TB infirmitateak, Dv, Ol ahulkeriak). Neure<br />
flakotasuna bortitz diazadazu zeure faboreaz. Harb 87. Zure libertatea eta flakotasuna dela kausa, bekhatu<br />
egitera berriz bihurtzen bazara. Ax 540 (V 347). Ezagut zazu, beraz, zure flakotasun eziñ gehiagokoa. Ch III 57,<br />
1 (SP erorkortasun, Mst flakezia). Begiak itzuli behar ditugu gure flakotasunaren gainera. He Gudu 48 (SP 21<br />
flakotasunera). Bere faltaz dire hain flako, eta bere flakotasunak eztitu batere desenkusatzen. Dh 219s.<br />
v. tbn. Mat 275. EZ Man II 109. Gç 74. CatLav 254 (V 128). Brtc 69. Flakütarzün: Mst III 20, 1. Ip Hil 53s.<br />
- FLAKOTASUNEZKO. De debilidad. � Flakotasunezko bekhatuak baitira Aitaren kontra eta ignoranziazkoak<br />
Semearen [kontra]. Mat 173. Aitaren kontra dituk huts flakotasunezkoak. EZ Eliç 96. Maliziazkoa baita eta ez<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
54
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
flakotasunezkoa [bekhatua]. Ax 100 (V 68).<br />
flakotatu. Figura en SP, sin trad.<br />
flakotu. v. flakatu.<br />
flakotxo, plakotxo. � Dim. de flako. � Nik badakit sendatzen / tristura eta penak, / baita bizkortzen ere /<br />
plakotxo daudenak. JanEd I 32.<br />
flakoxko. � Dim. de flako. v. flakosta. � Borondate oraiño flakoxkoa baiñan ziñziñezkoa den batekiñ. He<br />
Gudu 46 (SP 19 flakoa). Aphexkak zaizko hari oraiko gazteak, / flakoxko badituzte zintzurren atheak. Hb Esk<br />
144.<br />
flakoxkote. � Dim. de flako. � Eta are [estomaka] baldin flakoxkotea bada, galtzen dute. He Phil 394.<br />
flakozia. v. flakezia.<br />
flaku. v. flako.<br />
flakuria. � Debilidad. v. flakezia. � Lastimaturik órtas atráze, ta izozturík ótzak léngo flakuriaren gañetík. LE<br />
JMSB 422. Asten da erortzen gorputza flakurias (134) LE-Ir.<br />
flakurratu. � Debilitarse. "Debilitarse, extenuarse. (Zelda batean) zego monje bat flakurraturik negarren utses,<br />
zeuzkiela eginik bi erreka begien pean (282)" LE-Ir. � Jendeak eskapatunáies arát onát, ta ezin eskápa,<br />
flakurraturík, kolóre gaizturík, erio-itxúrak. LE Doc 190.<br />
flakutu. v. flakatu.<br />
flaman. � Flamenco (idioma). v. flamenka. � Laster itzulpenak jalgi ziren latinez, italianoz, alemanez,<br />
anglesez, polonesez, flamanez, greko berriz, hongresez. Lf ELit 157.<br />
flamandar. � Flamenco. � Hala nola fintar, flamandar, galestar. Mde Pr 44.<br />
flamasondar. v. framazontiar.<br />
� flameka. v. flamenka. �<br />
�����<br />
flamenka. v. flamenko. �1. Flamenco (idioma). � Juan Cruzat, itzkunzaen azaldari edo interprete Lisboan<br />
zegoena, bazekizkien tudeska, polaka, rutena, italiana, flamenka [...] eta euskara. Izt C 468.<br />
�2. Flamenco, de Flandes. v. flamandar, flandes. � Untzi bat gasna flamenka yoka nezake, hunako hunek zuk<br />
baino pisu gehiago duela. Hb Egia 131. Ene gokotseraino heltzen ez zautan gizon ttipi bat, [...] beheretik<br />
dituelarik bi bota belusa, eta gain aldean duelarik gasna flameka [sic] handi bat. Prop 1897, 17 (DRA s.v.<br />
flameka traduce "encella, molde para quesos", pero se trata sin duda de errata por flamenka).<br />
�3. flamenka (V-gip). (Forma de fem.). "Flamenka, dícese de las mujeres delgadas y bien vestidas. Tiene a<br />
veces cierto sentido despectivo. Halako emakume flamenka batekin ezkondu zan eta Donostian bizi da" Elexp<br />
Berg.<br />
�4. flamenko. (Sust.). Flamenco (danza, música, canción). � Gure herri kantek flamenkoa bazter dezakete, ez<br />
hainbeste Bach eta Beethoven. MIH 86.<br />
flamenka. v. flamenko.<br />
flamenkona (V-gip). "Dícese de las mujeres delgadas y bien vestidas" Elexp Berg.<br />
flanba. � Vela, cirio. v. flanbeu. Cf. lama. � Orduan miratuko du Jerusalem flanben argiz. "In lucernis". Ch<br />
III 43, 2 (SP argiak pitzturik, Mst khandera argiz, Ip züziaren argiareki, Leon argiekin).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
55
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
flanbatu (Chaho). � Flambear. � Han lütsüriusak eta plazeren maithazaliak phike hurtüz eta sofre ürrintzüz<br />
flambatü izanen dira. "Perfundentur". Mst I 24, 3 (SP gantzuturen, Ch, Leon pulunpatuko). Erre zazu grillaren<br />
gainean, alde guzietarik flanba zazu. ECocin 13. Purea egiten duzu eta berriz suan ezartzen tipula frituarekin<br />
garstatzeko edo flanbatzeko. Ib. 4.<br />
flanbeu. � Vela, cirio. v. flanba. � Zer erran nahi dire elizarat eramaiten tuzten xirio edo flanbeu phiztu hek?<br />
CatLav 420 (V 200).<br />
flandes. "Flamand. Gasna flandes, fromage de Hollande" Dv. v. flamenko (2).<br />
flanella, flanela, pranela. � Franela. � Behar da izan sakela bat punta batekin flanellazkoa. ECocin 51.<br />
Emaiten duzu untzi bat sakela flanellazko horren azpian eta emaiten duzu likurra barnerat paper horrekin. Ib.<br />
51. Denbora batez nehork khasik ez zuen flanelazko athora edo larru-araseko deitzen ditugunetarik erabiltzen.<br />
EGAlm 1892, 41. Orobat idortzen da oihalezko athorra gorphutzaren gainean, eta flanela ez. Ib. 42. Pranelazko<br />
mataliña tolostuaz. Apaol 120.<br />
flankatu (Chaho). � Traspasar, atravesar. � Ene ezpatan trebes / nahi zitiat flankatü. Xarlem 788.<br />
flanonkatu (S (Foix) ap. Lh), flañukatu (BN-mix ap. A). � "Cortejar, requebrar, adular" A. "Flatter, cajoler,<br />
courtiser" Lh.<br />
flask. v. flasko.<br />
flasket (VocBN, Chaho, Dv (BN)). � "Petite bouteille" VocBN. "Flacon, fiole" Dv. Cf. flasko.<br />
flasko (Ht VocGr, VocS 132, Lecl, Arch VocGr, VocBN, Dv (BN), H), frasko (Añ, Chaho, H), flasku (Volt 57,<br />
SP, Deen I 255, Urt I 110, H (S)), flask (Deen I 116). � Frasco; botella. "Flacon, bouteille" H. v. botila. �<br />
Haren flaskoetarik [etzen] emaiten edatera bertze mahats-arnorik haren bi begietarik erorten zen nigarretarik<br />
baizi. Tt Onsa 45. Flasku bat arno. Lg I 266. Atzo sartu dirade / plaza-kantoietan / paper eta dirubak / frasko<br />
ederretan / noizbait jakin dediyen / ondorengoetan. Echag 49. Biziaren yokatzia flasko baten lephoaren trükü.<br />
Arch Gram 26. Emazu flaskua burdian, / edateko pidaia artan. JanEd I 132. (42 frasko). Flasko mutur-luze bat,<br />
beti gordea, / ostaturat badaki ongi bidea. Léon Elissamburu in Elzb Po 217. Agoardient-flaskoak. Prop 1906,<br />
86. Irulegiko arno hoberenetik, [...] flasko bat hustu zuen oso-osoa. Barb Sup 104. Gero jaun hunek Jakuleti<br />
bere botigako flaskorik ttipiena eman baitzion. Lf Murtuts 34.<br />
� frasko (Lar). Frasco de pólvora. � Lertu zanean irazeki zitzaien etsai musketeroak zekartziten fraskoai, alako<br />
moduan, ezik, kiskalduak izan ziran bertan geienak. Izt C 355s.<br />
flaskogile. "Ampullarius, flaskugíllea, anpoillagillea" Urt II 67.<br />
flaskoin. v. falkoin.<br />
flaskozain, flaskuzain (SP, Urt (-añ)). "Flaskuzain, pincerna" SP. "Archoenochous, flaskuzañ nausia" Urt II<br />
261.<br />
flasma. "Cerion, zauria [...], flasma horia darion zauria" Urt IV 419. Cf.tbn. Urt I 42: "Abcessus, flasmategia,<br />
zornetégia".<br />
flatatu. � Acariciar, adular. � Flata, lauda, intsentsa zatzue gizenki. "Flattez-les". Gy 215.<br />
flateria, flaterio. � Adulación, halago. � Lausenku, flateria eta balaku handirik errezebitzen zian bere<br />
denboran. Tt Onsa 15. Haren flateriuetan orai / baziradie behatzen / zenzürik batere eztüziela / orori deiziet<br />
erraiten. Xarlem 108.<br />
flaust. v. plaust.<br />
flauta (V, G ap. A), plauta. �1. Flauta. v. txirula. � Gabetan barriz ez jagot joko / laztanai biguelea, / ez<br />
geiago oneretxiai / bentanarean flautea. Lazarraga 1195v. Gure mintzoa baita xirolaren edo flautaren soinua<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
56
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
bezala. ES 385. Agertzen dira zortzi gazte, lau bioliñekin, bi flautekin, bat triangulubekin eta beste bat<br />
bonbardinuekin pasakallia jotzen. Sor Gabon 50. Euterpek egin eban / flauta lenengoa / ta beragaz poztu eban /<br />
Apolon gogoa. Azc PB 301. Flauta jotzen ari zan apaiz gazte bat. Iraola 83. Azkenez soñu-joten / plautiaz asten<br />
nok. Enb 179. Gazteluk, gainera, txistu edo alboka zaharrari egokitu behar zion flauta aberatsaren soinua eta<br />
doinua. MEIG III 106.<br />
�2. "Bobo, tonto. Eztakitt personia zela izan leiken hain flautia" Elexp Berg.<br />
- FLAUTA JO. (Fig.). Tomar el pelo. � Politiko asko izan ditugu, / orain etzaizkigu palta, / Madriltarrekiñ<br />
parte arturik / jotzen digutenak flauta. Auspoa 120-121-122, 321.<br />
- FLAUTA-JOTZAILE, FLAUTA-JOLE. "Flauta-joile (V-gip), flautista" A. � Martin Talo eta Illargia, flauta<br />
jotzalle ontxuena. Iraola 125.<br />
- FLAUTA-SONATZAILE. Tocador de flauta. � Ikustenztuelarik plauta sonazaleak, edo musika hilseñalearna.<br />
Samper Mt 9, 23 (Hual flauta edo lutozko musika sonazaliak; Ur txillibitulariak).<br />
- TXAKURRAREN FLAUTA. "Txakurran flautia, txakurran zakilla. --Emoidak milla duro. --Bai, txakurran<br />
flautia, 'un jamón con chorreras' bezala" Elexp Berg.<br />
- TXORO-FLAUTA. v. txoro.<br />
fleit (BN-ciz-arb-lab; H), fleita (Dv � A), freita (Dv � A). Ref.: A; Gte Erd 124. � (Empleado con sufs.<br />
locales con el sentido de '(estar...) en su ser, bien, en forma'). "Vena, buena disposición. Pilotari hori fleitean da<br />
egun" A. "Boga, estimación" Ib. "Arnoak fleitean ezartzen nu (BN-ciz-arb)" Gte Erd 124. v. sasoi, trenpu. � Tr.<br />
Documentado en textos bajo-navarros y labortanos desde finales del s. XIX. � Gure Erlandi sarthu zenean<br />
Karako-etxean, laster ohartu ziren ez zela bere soseguan edo fleitean. Elsb LehE 40 (ap. DRA). Gure erretora ez<br />
diaguk fleitian! Barb Sup 33s. Zure senharra fleitean denetz nahi ginuke ba jakin. Ox 28. Bainan ez bainiz hain<br />
fleitean nihau ere! Ez dakit nola, hurritu baitzait ene buru-muñetako jogia! JE Ber 33. Iruditu zitzaion haren<br />
aurpegi gorritua zurbildu zela behingoan; baina bere fleitera itzuli zen arin. Mde HaurB 61. Untsa da zure<br />
gorputza fleitean atxikitzea. Othoizlari 1962, 430.<br />
flema. �1. Flema, despreocupación. � --Txato, mutil lotsagabe, desbergonzadu, perroa! / jagi banadi itxiko<br />
deustat moltsuarekin aoa. / Ai kora mutill! / --Flema oberik! Ekusi dozu urtetzen daben zerekin? Acto 142.<br />
�2. (V-gip), plema (V-gip). Flema (mucosidad). "Plema, plémia, la flema" Iz ArOñ. "Asko erre ezkero<br />
bixamonian flemia eukitzen da eztarrixan" Elexp Berg.<br />
fleta, pleit (Vc, Gc ap. A; Lar). � Flete. "Porte, saria, pleita" Lar. � Juanes yauna, fletaren erdia pagatuko duzo<br />
13 riel zillar (1683). ConTAV 5.2.9, 131. Nondik irten oi ziran ontzi andiak, bitarteak eta txikiak naroro; bai ta<br />
iñoiz sei eun toneladakoak ere pleitarako. Izt C 128. Batetik pleit onak [...] bestetik kontrabandue. A BGuzur<br />
142.<br />
fletan. "(Giménés 136) limande" Lh. "Gallo, platusa, platija" FauMar 100 (que lo da como vasco-francés).<br />
"Limande" Lf GAlm 1957, 31.<br />
fletxa (SP, Urt I 121, Añ), flexa (SP), fretxa (Lcc), pletxa. � Flecha. "Frecha, fretxea" Lcc (cf. ib. fletxadu). v.<br />
gezi. � Beha nezan eta, huná, zaldi xuri bat: eta haren gainean iarririk zegoenak zuen fletxa bat. Lç Apoc 6, 2.<br />
Euren eskuetan ekarten arko bana, fletxa zorrotzakaz armaturik. Lazarraga 1153r. Hala nola arkuari soka<br />
gibelatzean / urrunago arthikitzen baitu fletxa airean, / gauza bera duk Iainkoaz. EZ Man I 91. O errege, zure<br />
kontrako / fletxaz dira zaurtuko. Hm 51. Jadanik zure fletxek egin darotzkidate xoil zauri handiak ene ariman.<br />
Gç 44. Etxa zatzu zure fletxak eta egor atzu ihesi ene etsaiak. "Sagittas". Ch III 48, 5 (SP tragazak, Mst armak,<br />
Ip izpitiak, Ol, Leon geziak). Bere menturarat largatu zuten flexa batek atzeman zuen Axab eta sarthu zitzaion<br />
bulharretan barna. Lg I 362. Zuen xedea hargatik eztuzue ardietsten, / zuen fletxa samiñenak alfer baitire<br />
erortzen. Gy 136. Cupidok eritzen nau / fletxakin berriro, / neregana jiratzen / dituen aldiro. Bil 59. Nai zituan<br />
eskuan zeuzkan iru pletxa tira zorrotz, bata kristau arruen gañ, bestia diru zalien gañ, ta irugarrena lujuriotsu<br />
aragitien gañ. Bv AsL 170.<br />
fletxalari. "Arquites, fletxaláriak, fletxatiraláriak, fletxatiratzailleak" Urt II 342.<br />
fletxategi. "Aljaba" Lar y Añ. � Artu itzatzu zure armak, fletxategia eta uztaia. Ur Gen 27, 3 (Urt fletxatokia;<br />
Dv, Bibl gezi-untzi, Ker gezi-ontzia).<br />
fletxatoki. Carcaj. � Hartzatzik hire errementak, hire fletxatokia, eta hire balesta. Urt Gen 27, 3 (Ur fletxategi).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
57
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
fletxatu. "Frechar el arco, arkua fletxadu" Lcc.<br />
fletxazoka. � A flechazos. � Meza bukatu bañon lenago / etsaiak eldu ziyoten, / ta fletxazoka Asteasuren / onra<br />
goiena il zuten. Auspoa 7, 105.<br />
flexa. v. fletxa.<br />
flexari. Figura en SP, sin trad.<br />
flexible. � Flexible. � Ezta sistema gogor eta tinko bat gipuzkera osotua bezela; malgu, toles-errez eta flexiblea<br />
baizik. Osk Kurl 16.<br />
fli. v. fiit.<br />
fli-flu. � (Onomat.). � Zaporen batek edo bestek fli-flu... soiñu bakar ta nekagarria entzun-erazoten eban.<br />
Erkiag BatB 95.<br />
flintiki-flantiki. � (Onomat.). � Beste musika txoro oiek, ziri-miri-miri... burun, burun, burun... flintiki flantiki,<br />
drun drun drun, Joxe-Maritarrenak dituk. Urruz Urz 12.<br />
flisk-flask. v. plisti-plasta.<br />
fliu-flau. v. briu-brau.<br />
flojedade. � Flojedad. � Erriko alkatiak eztaixala permitidu egitia exekuzinorik bere flojedadez. (Eibar, c.<br />
1755). RIEV 1908, 731.<br />
flojoki. v. fluxki.<br />
floka (BN-baig, S; SP, Urt II 163, Ht VocGr 335, Lar, Lecl, Arch VocGr, Dv, H), flokat, floko (Sal), flok<br />
(Chaho). Ref.: A (floka, floko); Satr VocP. � Tr. Documentado únicamente en textos septentrionales. �1. Ramo,<br />
haz. "Horra lore floka eder bat, [...] bouquet de fleurs" Urt Gram 497. "Ramillete" Lar. "Ramo de flores, de<br />
frutos, de hojas, natural o artificial" A. � Lore berak eskhaintzen derauskitzut, ene irakurlea, bainan hetaz egin<br />
dudan flokha ezta hekinenak bezalakoa izanen. SP Phil b 4v. Egizu debozionezko floka lehen erran dugun<br />
bezala. He Phil 39 (SP 39 flokha). Arren ezazu onets nere estimu marka / hargatik hitz lothuez egin dautzut floka<br />
(1765). BertsZB 108. Jaunaren graziak kausi-araziko dio asko floka urrin onetako. Dh 104. Ene bihotzekoa,<br />
mirrazko floka bat da enetzat, egonen da ene bi bulharren artean. Dv Cant 1, 12 (Ker 1, 13 mirra zorrotxo, Ol 1,<br />
13 mirra xorta). Ogi flok ederrenak. Eskual 2-10-1908, 4 (ap. DRA). Itsasoz baniazu behin bai bethikotz, / flokat<br />
bat uzten deizut nitaz orhoitzeko (L). A CPV 107. Jaun espos dohakabeak halako dolu batekin khentzen du bere<br />
lore-floka eta sakelan sartzen. Lf Murtuts 53. v. tbn. Tt Onsa 26. ES 123. MarIl 11.<br />
�2. "Flojel" Aq 1233.<br />
�3. floko (R ap. A). Lazo.<br />
� Lazo de adorno; corbata. � Ortzegun gizenez, idi gizena, paseatzen da xingola flokaz aphaindua. Elsb Fram<br />
162. Floka ez zaut batere gisa gutarteko eskualdun baten lephoan. EskLAlm 1904, 18 (ap. DRA). Gerrian<br />
zetazko gerriko gorri bat, floka haundi batekin sahetsian. Zub 115. Haitza, beheretik eta gaineraino, floka gorri<br />
ilhun batzuz aphaindua. Barb Leg 147. Nola etzaioten aitzindarier gogoratu, ixter erditarainoko tunika bat aski<br />
zuketela [semenarioko haurrek], papoan floka beltx batekin. JE Ber 73.<br />
�4. Trenza. � Ile beltzak zituzten papilotatuak / beharri aitzinetik flokan hedatuak. Hb Esk 181.<br />
- FLOKA-SALTZAILE. "Bouquetier, -tière, qui fait, vend des bouquets de fleurs" H.<br />
flokadun. "Apicatus, flokátua, flokaduna" Urt II 165.<br />
flokadura. Figura en SP, sin trad.<br />
flokagile (SP, Lar, H). � Fabricante de ramos. "Ramilletero" Lar. � Glycera flokagilleak hain zotilki zeakien<br />
hainitz aldetara loreen ordenatzen, itzultzen eta nahasten, non lore berez hainitz floka molde egiten baitzuen. SP<br />
Phil b 4r.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
58
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
flokari (Chaho, H). "Bouquetier, bouquetière, qui fait, vend des bouquets de fleurs" H.<br />
flokat. v. floka.<br />
flokatsu. � Frondoso. � Han edireiten zen oihan bat urre sagarrak ekartzen dituzten zuhañ flokatsu hetaz<br />
egina. "Arbres touffus". Dv RIEV 1931, 556.<br />
flokatu (SP (sin trad.), Dv � A, H). � Adornar. "Emazte flokatua" SP. "Garnir de fleurs, bouquets de verdure,<br />
rubans" Dv. "Zaldi ederki flokatua" H. � Zeruko koroa egiten [flokatzen in m.] dute eta arrimatzen. SP Imit III<br />
35, 2 (Ch egiten, Mst jüntatzen, Ip josten, Ol eiotzen).<br />
flokatxo (Urt), flokaxo. � Dim. de floka. "Apiculum, puntátxoa, flokátxoa" Urt II 165. � Bil ezazu<br />
debozionezko flokhaxo bat egin ditutzun konsiderazionetarik, haren usainaren hartzeko egun hartan. SP Phil 35<br />
(He 35 floka; v. tbn. 108).<br />
flokazale. "Qui aime les bouquets" SP.<br />
floko. v. floka.<br />
flor. v. flore.<br />
floratu. � Espolvorear (con harina). � Floratzen da [pasta] irin finarekin. ECocin 40. Oiyal badi baten barnian<br />
emaiten da pasta, hartzen duzu artha floratzeko. Ib. 40.<br />
flordelis, flurdelis, fordelis. � Flor de lis. � Bularterian trapua zuri, / labradurak urrean, / donzellakin<br />
fordelisak / lepoan goien ainean. Ib. (B) 1205rb (Interpr?). Iakin behar duzu Fordelisko portuaren<br />
ezagutzekotzat baduela entradan mendi handi bat besteko partetik zeinak baitiduri fordelis bat. "Pour<br />
connaitre le port de Flordelis [...] qui semble comme une fleur de lys". INav 116. Ezari zeizien zure bürü<br />
sakratün gaiñen elhorrizko khorona bat eta eman khanabera bat eskiala flurdelisaren plazako. UskLiB 39.<br />
� flordelisa. (Usado como sust. ponderativo o adj., ref. a mujeres). � Donzellatxo linda damea, / flordelisea<br />
zara zu. Lazarraga 1143r. Donzella flordelisarik asko. Ib. 1159r. Oi eta nizan etorri / zure lekura, flordelisea. Ib.<br />
1171v.<br />
flore (H), flor. � Cierto juego de cartas. "Florea, flora, sorte de jeu de cartes. Flor egitea, avoir toutes les cartes<br />
de même couleur" H. � Jokoa zuten florian / Arnegin Madrilenian. Bordel 78. Türk erregerekin,<br />
enperadoriarekin eta kapuxiarekin, flor partida bati bürüz. --Florian! Florian! Eztieia beste lanik? P. Chibero<br />
GH 1930, 164.<br />
flore. v. lore.<br />
florenziar. � Florentino. � Gutxi gorabehera, badakizue, Orauneko Errolbak itzuli zigun "Florenziar idazlari<br />
koxkorra"-ren kidea. MEIG I 158.<br />
florero. � Florero. � Kinkallero bateri plasan erosi txe zerikusiko florero bat. Ort Oroig 20.<br />
floresta. � Floresta, bosque. � Joan zidin floresta bateti aurrera. Lazarraga 1151r. Florestati beera. Ib. 1153r.<br />
floret. � O izpiritü floret / thürbarazionez bethia. Mustafa 181 (ap. DRA, que interpreta 'débil').<br />
florin (Lcc, Lar, T-L). � Florín. "Florín de Florencia, florin gorria" Lcc. � Garazikoek dute grazia errege<br />
baitarik hurtean irurogei et amabi florin; hurtean baitator sei florin et terzio bat ilean rebatitzera kolektoreari<br />
(1415). ConTAV 4.2.1. Adarrak emaiten dira Miraballesen / dozena milla florinen. TAV 3.1.25.<br />
- FLORIN-ERDI. Medio florín. � Joan bear zuen ara urrezko florin-erdi baten penaren azpian. EE 1884b, 113.<br />
floritu. � Florido. � Adiñ floritu ontan (AN, s. XIX). FLV 1991, 148.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
59
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
flost. v. plaust.<br />
flota (Lcc, Urt I 275, Lar). �1. Flota. � Armadaren erdia juan dela Indietako flotaren bidera. (c. 1597). FLV<br />
1993, 453. Donostiako irian, Pasajen enbarkatu / onzi andiak txipiakin, flota andia atera. ConTAV 5.1.1. Iauna,<br />
erradazu, flota etorria da edo arribatua? Volt 182. <strong>Fe</strong>rrolek ere bere kaudalak / konpañian ditu paratu; /<br />
datorren urtean arriesgo gabe / flota etxean espero du. Izt Po 170. Lenengo puzkadea / zan Bermeokoa /<br />
porturatu al dabena / flota Castrokoa. Azc PB 228.<br />
�2. Bandada. � Iakiteko duzu noizere hurbiltzen baitzare leihorrat atrapatuko tutzu potorro flotak, 8 edo 10<br />
edo 12 edo geiago tropa bakotxean. INav 120.<br />
flota. v. plausta.<br />
flotada. � Urrietan da kartiel hetako azika flotadarik handiena. Eskual 30-10-1908, 4 (DRA traduce como<br />
"época de auge").<br />
flotagarri. � Flotante. � Bota zuten aingura flotagarria eta noragabe jarraitu ziren. IBe Act 27, 17 (IBk urazaleko<br />
aingura).<br />
flotatu. � Flotar. � Arka flotatzen zen uren gañean. Urt Gen 7, 18 (Ker igeri ebillen).<br />
flotatxo. "Classicula, flotátxoa, untzi flotátxoa" Urt V 192.<br />
flote. � (En ines. o alativo). (A...) flote. "Innatat alnus, untzia flotean da" Urt I 482. � Iauna, othoi, altxa zazu<br />
gure untzia flotera, / enkaillatua eztadin ethor porroskatzera. EZ Man II 150.<br />
flox. v. flux.<br />
floxera. � Flojera, pereza. � Aplikazio-falta, gogaitza ta floxéra dá kausa, ez atrátzeko óna, baizik gaixtoa<br />
edozéin ofiziotán. LE Doc 60.<br />
floxo. v. flux.<br />
flubio. � Río. v. 1 ibai. � Ni baithan sinhesten duenari, skripturák dioen bezala, ur bizizko flubioak iariaturen<br />
zaizka bere sabeletik. "Fleuves". Lç Io 7, 38 (He, TB, Dv, IBk ibaiak). Gero seigarren aingeruak isur zezan bere<br />
anpolá Euphratesko flubio handira. Lç Apoc 16, 12.<br />
flujo. � Flujo de sangre. � Amabi urte artan eri zagona flujoaikin. Echn Mt 9, 20 (Lç jariatze, He isuri, TB,<br />
Dv, SalabBN, Ip gal(t)ze, Samper fate, HeH ixurtze, Ol, Or, Ker, IBk, IBe jario).<br />
flukzione. "Catharrhus, burutikako ur jarietea, [...] burutik beherako flukzionea" Urt IV 297.<br />
fluor (T-L, PMuj), pulor. � Fluor. � Pulora laspela da. GJaur Kimia 76.<br />
- FLUOR-ARGI (Casve). Luz fluorescente. � Fluor-argiaren alde ala kontra? Herr 12-9-1957, 4.<br />
flurdelis. v. flordelis.<br />
flus. v. flux.<br />
flux (L, BN, S; VocBN, Dv, H), flox (SP (sin trad.) Dv, H), floxo (Lcc), fluz (S), plojo. Ref.: A y Lrq (flux). �1.<br />
Flojo, débil; perezoso. "Qui est sans valeur de caractère, sur lequel il n'y a pas à compter, gizon fluxa" H. "1.º<br />
cosa sin consistencia. 2.º persona inconstante" A. Cf. brus. � Emazte banaloriatsuez erraiten ohi da bere<br />
kastitatean eta ohorean floxak eta flakoak direla. SP Phil 333 (He 335 floxak). Batzúk dire flóxoak ajolakábeak,<br />
gorputzarén eskláboak, eztuténak kuidátzen baizik játeas eta edáteas. LE Prog 110. Erranen dugu nola gizon<br />
hain flox dena / zezenekin dabilan eramanez gaina. Hb Esk 219. Ezik ernea da izpiritua, bainan haragia fluxa.<br />
Dv Mt 26, 41 (Leon flux; Lç, He, TB flako). Flux gare eta aldakor; laster zoratzen gare, laster itzulikatzen. Dv<br />
Imit 216 (ap. DRA; v. tbn. Dv 1 Petr 3, 7 floxago). Anka batetik errena eta / bestetik berriz kojua, / ori dabillen<br />
tokiyan / beti joera plojua. Tx B II 250s. Aleman, ipar-amerikano, angles, italiano, español kontsuletarik badu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 60<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
edozoin frantsesek argi eta laguntza gehiago, bere herritar aitzinekoetarik baino, hain baitira hok ardurenean<br />
fluxak. JE Ber 72.<br />
�2. ploko. (Uso pred.). (Estar, andar, etc.) escaso. � --Eta zimaurrez nola zeate? --Jesus! --Gu ploko xamar<br />
gea, ploko. Alz Bern 60.<br />
�3. "Lâche, qui n'est pas serré, n'est pas tendu" H.<br />
�4. "Flus (BN-arb), pródigo, que gasta todo lo que gana" A.<br />
- FLUXEZ. De debilidad. "Floxez eroria, tombée par faiblesse" SP. v. FLAKOZ.<br />
fluxkeria (T-L), floxkeria (Dv). � Dejadez, pereza. "Acte de faiblesse" Dv. "Relâchement" T-L. � Zer ez<br />
deramate alferkeriak, gormendizak, lazakeriak, fluxkeriak, artha eskasak, egun eta momento guzietako janhari,<br />
edari, puska-muska guziek? EGAlm 1900, 23 (ap. DRA).<br />
fluxki, floxki (SP (sin trad.), Dv, H), floxoki, flojoki. � Débilmente, sin firmeza. "Avec faiblesse, d'une manière<br />
faible" Dv. "Lâchement" H. � Elizako aiteei zaie Jephteren botua floxkiegi izan zela egina. Lg I 221. Obra ónak<br />
ére nola inziren, fin ónes edo gaixtos, finkí edo floxokí edo falsukí. LE Urt ms. 3r (ed. 1846, 6 flojoki). Hanbat<br />
mement, eternitatekotzat aberasteko balia litezkegunak, hain floxki galtzerat uzten ditugu. Dh 218.<br />
fluxtasun, floxtasun (SP (s.v. floxtu), Dv, H), plojotasun. � Debilidad, flojedad. "Manque de solidité dans les<br />
choses, faiblesse de caractère chez l'homme" Dv. "Lâcheté" H. � Munduko solas, libertimendu eta gizonen<br />
artean izan ditezken konsolazionen fluxtasuna eta hirriskua ikhusirik dire. Ch 116 (ap. DRA). Jesus maitea, [...]<br />
urrikal zaite nere fluxtasunari. Dv LEd 4. Berorrek ere saiatu eta / irabaziak baditu, / esango zuten plojotasunez<br />
/ ein izen balitz nagitu, / baiña Keixeta piña ez danik / sekulan ez det aditu. EusJok 141.<br />
fluxtu (T-L), fluxatu, floxtu (SP, sin trad.), floxatu (S (Foix) ap. Lh), Dv, H), plojatu. � Debilitarse. "Devenir<br />
faible, fragile, manquer de solidité ou physique ou morale" Dv. "Être en décadence", "faiblir" T-L. � Munseiñür<br />
nula beita oro zük düzün büta / gure salberazi nahia, etzitiala fluxa. Etch 606. Gero, hitzaren ariaz hestura eta<br />
jazarpen zerbait ethorri deneko, berehala fluxten dire. DvHtoy Mc 4, 17 (He, Dv, Leon behaztopatzen, BiblE<br />
erori). Oi asi balitz zenbait bezela / errezten edo plojatzen, / gure pamikan ankapetikan / sekula etzan ateratzen.<br />
EusJok II 156.<br />
fluz. v. flux.<br />
foafa. v. foafo.<br />
foafari (Lar, H). "Sollador, el que sopla como fuelle" Lar. Harriet añade el sdo. "qui est plein d'orgueil,<br />
d'arrogance, de vanité" (cf. foafo).<br />
foafatsu. "Plein de vent, d'arrogance, de vanterie, d'orgueil" H.<br />
foafatu (Lar, H). "Sollar" Lar.<br />
foafo (Lar, H), foafa (H). "Faufau, viene del Basuence foafoa, que se dijo por onomatopeya del ruido y soplo de<br />
los fuelles, y el faufau es mucho viento y vanidad" Lar. Harriet da tbn. el sdo. "orgueil, arrogance, vanité",<br />
parece que malinterpretando la entrada de Larramendi.<br />
foball. v. futbol.<br />
fobera. � Hogera. � Ospel legorrez, / fobera haundi / bat nien / irakezi. Arti MaldanB 197.<br />
fobia. � Fobia. � Nork bere filiak eta fobiak izan ohi ditu. MEIG V 102.<br />
fofo (Lar, H), fofa (H). � "Fofo" Lar. "Il s'emploie au sens de: vide à l'intérieur, creux, vermoulu au dedans,<br />
léger, sans poids ou consistance" H.<br />
fofotasun (H), fofatasun (H). "État de ce qui est vide, creux, vermoulu, et par suite, léger, sans consistance" H.<br />
fogoi. "Fogón de escopeta, sutxala, fogoia" Añ.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
61
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
fogonero. � Fogonero. � Fogonerua trenatik / egin zan erori. PE 121. Karbonerarik ez dute biar, / fogonerorik<br />
ain gutxi; / or biar dana: begiyak ernai / eta llabiari eutsi. Tx B II 115 (hablando de la locomotora eléctrica).<br />
foina. v. fuin.<br />
foka. � Foca. � Itsas-oillar, foka ta marrazo dabiltzan zokoetara. Or Mi 130. Geienak abere irudiak izan oi<br />
dira, batik-bat mamut, [...] zaldi, antilope, phoka [sic, representando probablemente [f]] eta abar. JMB ELG 49.<br />
Ur-otsoak (fokak) banaka etzaten dira lotarako itsas-egian. Ibiñ Virgil 116 (105 phoka).<br />
foku. � Foco (gram.). v. galdegai. � Aditzak eta fokutzat hautatua izan den osagaiak, biok batera, delako bloke<br />
trinko hori eratzen dute. MEIG VI 165. Horrelakorik, jakina, ez legoke egiterik galdegaia, fokua, aditza bera<br />
gertatuko balitz izatea. Ib. 165.<br />
fola (L ap. A; SP, Dv, H). �1. Cuello (de camisa). "Collet de pourpoint" SP. � Maipolis folak ez zimurtzeko. Hb<br />
Egia 130. Athorra horren fola hain zen ongi lisatua non xut-xuta baitzagokon lephoan. Elzb PAd 6. Athorra fola<br />
makur, hautsia potoina, / ez zen omorian naski neskato sorgina. GH 1922, 165.<br />
�2. "Pan de vêtement, de manteau, d'habit, de robe, etc. Kotilun fola alderdi bat esku ezkerraz datxekola<br />
(Chanson basque)" H. � Heldu nuzu bereala, ahal dudan bezala / kotillon fola-alderdia esku-ezkerrean dudala<br />
(BN-baig). A CPV 162.<br />
folatu. "Mettre un collet" SP.<br />
foldra (O-SP, SP, Dv, A, Lh). �1. "C'est la suie ou crasse qui s'attache aux parois des maisons, où il n'y a pas de<br />
cheminée" O-SP 228. "Foldrazko imajinak, fumosa imagines" SP � H. "Foldra iarri da etxean" Ib. Duvoisin<br />
leyó en O-SP 228 faldra y, al compararlo con el foldra de Pouvreau, avisa que alguno de los dos puede ser<br />
debido a un error de impresión. Azkue recoge faldra, citando a O-SP, y foldra (SP). Lhande trae también ambas<br />
formas. Los editores del manuscrito han transcrito foldra, sin más comentarios. v. zolda, kedar.<br />
�2. "Folâtre, qui aime à faire des folies amusantes, plaisantes" H.<br />
foldratu (SP � Dv y A, Lh). "Se couvrir de suie" SP. "Etxe foldratua" Ib. "Cubrirse de hollín" A.<br />
folklore. � Folklore. � Nere itzaldi onetan errijakintzaren edo Folkloren zati bat bakarra azaldu nai nuke.<br />
JMB LEItz 90. Gai ontan egin zun lanik bizkorrena "Tresor dou felibrige" da, probenza izkeraren araudia ta<br />
iztegia, ta baita erri-yakintza edo folk-lore ere. Or Mi V. Izan ere, ainbeste ta ainbeste kanta zar goxo dira<br />
eusko-folklorean Arantzazuri buruz. SMitx Aranz 185. Europar folklore guzietan. Mde Pr 310. Ipuiñetako gaiak,<br />
bada, euskal folkloretik edo beste nunbaitetik artuak izan dira geienetan. Vill in Bilbao IpuiB 6. Guzti ori agiri<br />
da oituretan, izkuntzan, literaturan, folklorean, legeetan eta kondairako bizitzan. Vill Jaink 172. Ez ote da hor,<br />
nehori kalterik egiten ez dion folklore edo eskualkeria? Herr 22-9-1966, 3. v. tbn. Lab Y 1933, 254. BEnb NereA<br />
234. MEIG VI 132. En DFrec hay 50 ejs.<br />
- FOLKORE-IKASKUNTZA. Estudios de folklore. � Folkore-ikaskuntzak antziñako erlijio, oitura eta<br />
esamesen berriak azaltzen dizkigu. JMB LEItz 106.<br />
- FOLKLORE-JAKINTZA. Estudios de folklore. � Bañan oezaz gañera, folklore-jakintza onek zertarako diran<br />
[sic] lenagotik ongi ikasi bear da. JMB LEItz 89.<br />
folklorekeria. � Folklorismo. � Zoritxarrez, Liga eta Biltzar horiek bezala ere, gehiegitan folklorekerietan<br />
galtzen dute denbora Gorsedd-etako bardoek. Mde Pr 262. Baserritar folklorekerien ordez. Ib. 185. En DFrec<br />
hay 2 ejs.<br />
folklorista. � Folklorista. � Folklorea mila zortzirehun eta berrogei inguruan sortu zen hitza da. Noski, hitza<br />
baino lehen folkloristak izan ziren. MEIG IV 62.<br />
folla (-il- R ap. A). �1. Cinto para llevar dinero. "Bolsillo exterior" A. Cf. VocNav s.v. folla. � Etzazei eraman<br />
urrerik, ez zidarrik, eta ez deus deuririk xaurien bolsetan edo folletan. 'Zonis'. Hual Mt 10, 9 (He karpetan, Lç,<br />
TB, Dv, Ol, IBk gerrikoetan, Echn faxetan).<br />
�2. "(R-uzt), manera, abertura lateral de la saya" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
62
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
folleto. � Folleto. � Gure leenbiziko lana ingurti edo folleto txukun bat ateratzea izan da. Ldi IL 143. Gaelegunak<br />
egiten ditu, folletoak banatzen, gael-eskolak yartzen eta abar. Ib. 169.<br />
folletotxo. � Dim. de folleto. � "Propaganda popular católica"-k Madrid-en argitaratzen dituan folletotxuetan.<br />
Lek Egan 1956 (3-4), 109.<br />
foltsu. v. pultso.<br />
foltxika. v. poltsiko.<br />
foltza. v. poltsa.<br />
fonda, ponda. � Fonda, restaurante. � Fonda ortan ez giñan / gelditu gosiak, / ekarri zizkiguten / nai giñun<br />
klasiak. PE 113. Botika-mutil jarri zan, eta ganera, ostatu edo ponda bateko idazkigintzea bere gain artu eban.<br />
Kk Ab I 111. Zenbait bezela ez naiz izaten / fondetan eta kafian, / gerran gosiak baiño naigo det / naikua janez<br />
pakian. Tx B 223. Prazuelako pondan. Tx B I 158.<br />
fondatu. v. fundatu.<br />
fonditu. v. funditu.<br />
fondo. � Fondo. Cf. fundo. � Azpeitiarra dago / jo gabia fondo. Ud 58. Berialaxe sartu zera zu / arrazoiaren<br />
fonduan. Lasarte in Uzt Noiz 112.<br />
fonema. � Fonema. � Bi fonema berezi, alegia, ez direla noiz eta nonnahi berezi eta bereizgarri. MIH 98.<br />
Idazkera zuzen batean, hots bakoitzari (soinu bakoitzari, fonema bakoitzari) letra bana dagokio. MEIG VI 128.<br />
fonetika. � Fonética. � Hamabortz urteren barnian argitarazi ditu bederen berrogei liburuño edo artikulu<br />
Phonetikaz, hitzez eta gramatikaz itzegiten dutenak. Lacombe LEItz 80s. Nabari da german hizkelkiok ez zirela<br />
itzali irlandararen hiztegian eta fonetikan herexa zenbait utzi gabe. Mde Pr 208. Fisikaren senidea edo iloba<br />
antzekoa da Fonetika. MEIG VI 99. Nondik nekarkioke, bada, nik argitasunik [...]? Makinaren baten bidez, esan<br />
lezake norbaitek, tresna-fonetikaz oroiturik. Ib. 99. v. tbn. Belaus LEItz 118. Lab Y 1933, 194. JAIraz Bizia 8.<br />
fonetiko. � Fonético. � Horrelako lege fonetikorik ezagutzen ez dugunez gero. MIH 81. Bahe fonetikoan<br />
barrena, bestela esan, iragazi behar ditugu galderen ondoren eta galderen bitartean entzuten ditugunak. MEIG<br />
VI 133.<br />
fonetismo. � Fonetismo. � Batzutan itxe ta besteetan etxe zegoen; etxe jarri degu danetan. "Fonetismoak" ere<br />
kendu ditugu. In Goñi 17.<br />
fonetista. � Fonetista. � Fonetista trebe batek, Navarro Tomás jaunak, gauza asko eta asko erakutsi zigun<br />
zenbait gipuzkoar eta bizkaitarren azentuaz. MEIG VI 101 (v. tbn. 100).<br />
fongo (R), fungo (R). Ref.: A; VocPir 634; FHV 190. � Hongo.<br />
foniko. � Fónico. � Egitura fonikoak salatzen du maiz aski hitzen jatorria. MEIG VII 178.<br />
fonografo, ponografo, fonografa (T-L). � Fonógrafo. � Banekian nik arontz joan ezkero, zer aditua ta zer<br />
esana izango zala, ta ara joan nitzan ponografo eder bat besapian artuta. Urruz Zer 129s. Erestelkin edo<br />
fonografoaren berrogeita amargarren urtebetea. Itzald VI 45. Fonografoak artzen dituan soñuak irartzeko. Ib.<br />
70. En DFrec hay 6 ejs. de fonografo.<br />
fonologia. � Fonología. � Egia da fonologia eta gramatika ezin puskatuzko loturaz elkarri datxetela. MEIG<br />
VIII 108. Fonologi-fonetikak oso aurreratuak ditugunik ezin esan. MEIG VIII 120. En DFrec hay 3 ejs.<br />
fonologiko. � Fonológico. � Linguistika lanetan usatu ohi diren transkripzioak, fonetikoak nahiz fonologikoak.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
63
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
MIH 98. Zenbait hizkuntzalarik [...] aipatu berri dudan bigarren maila fonologiko honen autonomia [...] ukatu<br />
egin zuten erabat. MEIG VI 132.<br />
fons. v. funts.<br />
fontal (SP, Deen I 456, Dv), fontale (H), fontela (L-côte ap. A; Dv). � Puntal. "Poutre, traîne" SP. "Étai,<br />
étançons" H. "Viga" A. � Ezen behin sartu denean gaitz da haren [koleraren] atheratzea, ikusirik sartzen dela<br />
urthume bat bezala eta den gutienaren buruan loditzen eta fontal egiten dela. SP Phil 232 (He 234 handitzen eta<br />
loditzen).<br />
fontalgai. "Zur fontalgaia, pièce de bois propre à faire une poutre" SP.<br />
fontantxa, funtantxa, funtatxa. � Tocado de señora. � Ikusazue Katixak / zeiñ gora tuen fontantxak, / bada ez<br />
omen tu beherago / manatu kalendabuxak (c. 1780). BertsZB 125. Horra Katixak non tuen ahantzi / bere<br />
funtantxak bazterrera utzi / [...] buru-murritz dabilla [...] (1808). Ib. 181 (en la versión de DRA funtanxak; en la<br />
de Onaind MEOE 444 funtatxak).<br />
fontron. "Lezna" ZMoso 68.<br />
fonts. v. funts.<br />
fontzione. v. funtzio.<br />
foot-ball. v. futbol.<br />
fora. "Kandelera plora, negue joan da fora (AN-ulz)" Inza Eusk 1928 (II), 104. Cf. fuera.<br />
foral (V-gip ap. Etxba Eib). � (Policía) foral. "Foral del Cuerpo de la Diputación de Vizcaya. Foralak Bizkaixan<br />
eta mikeletiak gure probintzian" Etxba Eib. � "Nire aita forala da, ta kartzelara eroango zaituz" esan zion<br />
batek. Osk Kurl 66. Foralaren semeak. Ib. 66.<br />
fordela. "(R-uzt), castañeta, sonido de dedos" A.<br />
fordelis. v. flordelis.<br />
forfia. v. porfia.<br />
forja (V-gip ap. Etxba Eib). �1. Forja. "Taller de estampación. Txomo'neko forjia, lenenguetarikua" Etxba Eib.<br />
� Kañoiak forjan eta / dago barrenatzen / barrenadoria nekez / sartu ta ateratzen. DurPl 115.<br />
�2. (Dv � A). "Méchant accoutrement, mauvais état des choses. Au fig.: Forja txarrean ditu bere egitekoak"<br />
Dv. "Semblante fatigado (L)" Lander (ap. DRA).<br />
forjadore. � Forjador. v. forjari. � Forjadore, kañonistak / lelengo kaldia / auxe da tin, tan, ton, tun, / batzeko<br />
txapia. DurPl 114.<br />
forjari. � "Forjador, maestro de estampación. Serafin forjarixa, gure suteixan lan eiñdakua" Etxba Eib. � Gora<br />
ta gora beti / gora forjaria, / lurpera ta lurpera / beti nagusia. In Azurm Iraultza 111s.<br />
forjatu (V-gip ap. Etxba Eib), forjeatu. �1. Forjar. "Forjar, estampar las piezas. Forjau matxiñuan, trokelan<br />
araura" Etxba Eib. "Totxua, forjatzeko laban goritzen jiarduk" SM EiTec1 (s.v. totxo). � Finalki, hirur element<br />
kreatu gaberikoz egin izan den gorputz bat forjeatzen drauka, eta ditu nahastekatzen eta desegiten bi naturák.<br />
Lç Ins G 3v. Eurak forjetan dabe, / eurak limadore / eurak asi ta akabau / tornillo ta muelle. DurPl 114.<br />
Forjatzen dituste istentero mille traba (AN, s. XIX). FLV 1991, 162.<br />
� Fabricar. � Koronazágun: eta forjaturík aranzeés uztái gisabát frinkatuzióte búruan indárka. LE Doc 163.<br />
� (Sust.). "Forjaua. Pieza estampada. Su antón. en sentido industrial: fundidua" Etxba Eib.<br />
�2. (Dv � A). "Accoutrer" Dv. "Engalanar, ataviar" A.<br />
forjela. "(S; Foix), accoutrement" Lh. v. forja (2).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
64
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
forkai. "(R-uzt), presilla" A.<br />
forkatx. "(R-uzt), puntal, tentemozo de árboles" A.<br />
forma (S ap. Lrq; SP, VocBN, Gèze, H). � Tr. Más usado al Norte (excepto en la acepción de 'sagrada forma').<br />
En DFrec hay 100 ejs. �1. Forma, figura. � Iauts baitzedin Spiritu saindua forma bisibletan uso kolunba baten<br />
gisán. Lç Lc 3, 22. Badarik ere bere burua ezdeustu ukhan du, zerbitzari forma harturik. Lç Phil 2, 7. Adoratzen<br />
zaitut, Iainko / beloz gerizatua, / eta ogiaren formaz / gaiñetik itzaldua. EZ Noel 125. Erle-umeak hasten<br />
direnean bere formaren hartzen deitzen dire Ninfak. SP Phil 432 (He 436 formatzen). Egiazko filosofian materia<br />
eta forma baitira gorphutzaren lehen hatsapenak. ES 127. Gizunaren forman. Xarlem 893. Deformatzea [...]<br />
formaren geroago eta gehiago makhurtzea [da]. Elsb Fram 61. Debrü txar horrek badü gützaz eraiteko / Berak<br />
formarik eztü nun ezten tximino. Xikito 9. Hemen formaren arrastorik ez dut ikusten. Dena zaigu xahutu,<br />
herrausi, ezeztu. Lasa Poem 96.<br />
v. tbn. Mat 275. Gç 179. Tt Arima 17. CatLav 367 (V 177). CatLan 40. LE Ong 85v. Gy 219. ECocin 16. Lek<br />
SClar 113. Gand Elorri 221. Azurm HitzB 42.<br />
� Arropa forma bat soinian, zela adin haundian / langile bat bezala taulierra aitzinian. Balad 117.<br />
� Forma (lingüística). � Dakusa aditzak orain forma sintetiko guti baditu, zilegi da ohartzea lehenago nakusa,<br />
hakusa e.a. erran izan dela. Mde Pr 220. Filologuen artean bada eztabaida azkeneko bi forma oetatik zein ote<br />
den zaharrena erabaki naiez. Vill Jaink 22. Hemen morfologia diogunean, forma hutsez ari garela adierazi nahi<br />
litzake, ez formen balioez. MIH 111.<br />
�2. Forma, modo, manera. � Baptismoaren administratzeko forma (tít.). Lç Ins A 8r. Utra kontenturik dago /<br />
forma onetan berbaetan. Lazarraga 1197v. Deliberatu zuen Iainkoaren inspirazionearekin batean bizitzeko<br />
forma baten egitera. Harb 417s. S. Hilarion ere hilzian forma hontan minzatu zen bere arimari. Tt Onsa RIEV<br />
1909, 164. Elizan üsatü forman. Mercy 8.<br />
�3. (Lar, H (V, G)). Sagrada forma, hostia. "Forma, Hostia pequeña" Lar. "Petite hostie consacrée pour la<br />
communion des fidèles" H. � Hostie edo Formea konsagradu azkero ezta ogie. VJ 11. v. tbn. El 75. Forma<br />
sagradua atera zion. Cb Eg III 235s. Santisimoa edo komulgatzeko forma. Cb Just 107. Erabilli dituzu<br />
ostikopian forma konsagraubak? Mg CO 188.<br />
�4. "Forme de souliers" H.<br />
- FORMATAN EZARRI. Colocar en formación. � Ene gerla jentia / formatan dit ezariren. Xarlem 27.<br />
formagabe. � Informe, que no tiene forma. v. eitegabe. � Olerkariak berak esaten digu zer moduzko itzak nai<br />
lituzken: [...] kolorerik eztutenak, formagabeak. Vill in Gand Elorri 13.<br />
1 formal (V-gip ap. Elexp Berg), pormal. � Tr. Documentado sobre todo en autores populares merdionales. En<br />
DFrec hay 15 ejs. meridionales. �1. (Adj.). Correcto, serio, formal, bueno, obediente. � Zerratu zuten patua /<br />
formal eta konplitua. Gy 39. Delissalde formala, Detxart pausukoa, / panpin iduri Bidart, Duhalde beroa. Hb<br />
Esk 113. Len zan bezin dezente / or dago jarriya, / ziudade formala / txit gustagarriya. Ud 83. Desagradeziduen<br />
erri onetan ezin leiteke persona formalik bizi. Ag Kr 184. Txantonek ei dauko / katue formala, / geuk bere<br />
eztaukagu, / morena, / entero argala. Noe 79. Azpeitiar ori formalago da / askoz aiatarra baño. EusJok 108.<br />
Berorri bezin gizon formalik / bizi ote da munduan? Tx B 172. Guk diñoguna egiya da, ementxe, izparringi<br />
pormal onetantxe, dago. Kk Ab II 65. Beti olan eingo baneukek ni bai gizona formala, auzuak pe ez litzakiaz<br />
jardunian ibiliko. SM Zirik 25.<br />
v. tbn. JanEd I 72. Xe 224. AB AmaE 246. AzpPr 62. Pormal: Bilbao IpuiB 21.<br />
�2. (V-gip ap. Elexp Berg), fromal, promal. (Adv.). Bien, como es debido. "Formal. Formal ibilli gero, eh!"<br />
Elexp Berg. � Artara ezkero gauzak / formal bear dira, / ark bazekien ongi / plazako legia. EusJok II 23.<br />
Formal egitekotan / alako kasuak, / Justiziya ta Konsula / ziran prezisuak. Ud 83. León-Castillo botatzen /<br />
formal ziran asi, / Txertubik suertia / ziyon irabazi. Ib. 152. Itzegin zazu formal / biar dan klasera, / beste<br />
gañerakuan / gizona etzera. AzpPr 76. Mutill gazte oriyek / formal dira ibiltzen, / beñepiñian ez da / bat etxera<br />
biltzen. JanEd II 77. Gauzak promal egin biar dira. Urruz Urz 17. Promal ibiltzea pestetan. EEs 1914, 159. Kose<br />
fromal ibildxe ta. Ort Oroig 94.<br />
�3. (Adv.). "En serio, de verdad. --Loterixia tokau jak. --Ezidak adarra jo. --Formal, formal" Elexp Berg.<br />
2 formal. � Formal, ref. a la forma. � Literatur hizkera maila formalago batetan hedatzen da. In MEIG VIII<br />
29.<br />
formaldatu. � Transformar. "Tokialdatu, itxuraldatu, eta abar esan daitekeenez zilegi zaigu formaldatu esatea,<br />
nahiz erdal aurrizkia atzizki baten bitartez irauli" MEIG VI 175.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 65<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
formaldatzaile. � (Lingüística) transformacional. � [Chomsky-rengandik] datorren hizkuntzalaritza sortzaile<br />
eta formaldatzailearen kontra. MEIG VI 109.<br />
formaldatze. � Transformación. � Gure klasikoek oraingo hizkuntzan edo meta-hizkuntzan mintzatu izan<br />
balira, genitibo direlako -(r)en eta -(e)ko atzizkiak formaldatze (transformation) bidez sortzen direla esan<br />
zuketen. MEIG VII 106.<br />
formaldu. � Volverse formal. � Gauza ori egin biar / genduke benetan, / edadia baukagu / formaldutzekotan.<br />
Tx B 113.<br />
formalidade (V-gip ap. Elexp Berg), pormalidade. �1. Formalidad, seriedad. "Harrokeixa asko eta formalidade<br />
gutxi dago etxe hortan" Elexp Berg. � Kondizioak jarri / ziran papelean: / zortzi librako palenka / oraingo<br />
legean, / iru aziotara / formalidadean. EusJok II 28. Gauza txarrikan pasa ez dediñ / gero denbora juanian, /<br />
Aita Santubak erabaki du / formalidade onian. Ud 136. Jantzi eta mantendu / formalidadian, / ederragua pranko<br />
/ badago kalian. PE 76. Ala disponiturik / jarri ziran biak, / kartaz entenditzeko / alkarren berriak /<br />
formalidadiakin / jartzeko egiak. Balad 230. Preparatutzen biak / egondu baitzian, / formalidade aundiz / beren<br />
itzian. EusJok 130. Gu arrantzale txarrak, / Irigoyen, gaude; / askotan ibiltzen gera / formalida gabe. Uzt EBT<br />
105 (esta forma se debe sin duda a licencia métrica). Jatordu asieran etzan neurririk galdu, baiña bazkaria<br />
aurreratzen ari zala, poliki-poliki, gizon aien "pormalidadea" berdoxkatzen asi zan. NEtx LBB 119.<br />
�2. formalitate. Formalidad, trámite. � Bertze nonbeit, ahal duten bezala bizitzeko, berriz elgarretara biltzerat<br />
ez haizu, non ez duten ehun mila formalitate, zerga berri, patenta berri, zer nahi despendio berri egiten lege<br />
berriaren uztarriari jartzeko. HU Zez 151.<br />
formalismo. � Formalismo. � Estrukturalista hauek [...] formalismora izan dute joera, matematika aldera<br />
beraz. MIH 194.<br />
formalista. � Formalista. � Deus guti dakigu, halaz guztiz, bai mamiaren eta bai formaren aldetik.<br />
Formalistak, izan ere, ez dira berriki baizik sartu gurean. MEIG VIII 105.<br />
formalitate. v. formalidade.<br />
formalizazio. � Formalización. � Ez naiz formalizazio kontuetan trebe eta ez naiz horrelako istiluetan sartuko.<br />
MEIG VII 107.<br />
formantza. "Conformation, manière dont une chose est formée" Chaho. "(Hb), conformation" Lh.<br />
formaratasun. � (En la expr. bertze formaratasun 'transformación, transfiguración'). v. formetaratze. � Hek<br />
dira extasak edo eramaitzak, sentitu eta pairagabetasunak, bat egite Iainkogarriak, bertze formaratasunak, eta<br />
bertze horrelako perfekzioneak. SP Phil 186.<br />
formarazi. � Hacer formar. � Amudio dibinoak dik / gure gaiña jautsarazi / eta munduan sekulakotz / Jainkoa<br />
gizon formarazi. Gç 94.<br />
1 formatu (V, S; SP, Urt I 396, VocBN, Gèze, H), pormatu. Ref.: Lrq; Iz ArOñ (pípixa); Holmer ApuntV<br />
(formadu). � Formar(se), crear(se), hacer(se). "Donner la forme, la figure" H. "Serrénak jo ta pípixa formau" Iz<br />
ArOñ (s.v. pípixa). � Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos. En DFrec hay 4 ejs.<br />
� Munduian den gizon orok behar luke pensatu / Iangoikoak nola duien batbedera formatu. E 11. Ezen Adam<br />
lehenik formatu izan duk, gero Eva. Lç 1 Tim 2, 13 (He moldatua, TB, Dv, Ker, BiblE egin, Ol sortu). Mundua<br />
mundu formaduzkero. Lazarraga 1179r. Adam, bada, zela kausa formatu zen Linboa, / zergatik asiki zuen fruitu<br />
debekuzkoa. EZ Man I 127. Zu gizonei egorririk, / hekiñ hitzak tu formatu, / eta zure berri onak / mundu guziak<br />
entzun tu. Gç 25. Erle umeak formatzen hasten direnean Ninfak erraten daroe. He Phil 436. Endelgatzen düt<br />
Ispiritu Seindiak formatü diela Mariaren odolik xahien eta garbienetik Jesü Kristoren gorphütza. CatLan 35 (v.<br />
tbn. formatu en contexto similar en Cb CatV 69 (-du), CatB 27s, CatLlo 22 (-au), CatLuz 12, Legaz 15, CatUlz<br />
19). Adanen saijets azurragaz pormau eban emakume baten gorputza. fB Ic I 13. Alere beti firme / macho<br />
valiente, / bañon kausa gaiztua / formatu diyote. Noe 42. Formatu zirenian / bataila kanpalak, / fite bildu<br />
zituzten / karlistek egalak. Bordel 184. Bertsuak formatzia / jarri zat buruban. Ud 125. Ez zen oraindik formatua<br />
neskato goiztarregiak diren bezala. Mde HaurB 18.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 66<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
v. tbn. Ber Trat 57r. Harb 202. SP Phil 268. Arg DevB 145. Tt Onsa 138. CatAnz 4 (formadu). OA 27. Ch III 10,<br />
1. Iraz 53. Mih 4. Mercy 22. Brtc 264. JJMg BasEsc 21 (formau). JesBih 459. Jaur 351. Etch 458. Xarlem 159.<br />
Gy 319. Bordel 178. ECocin 22. Elsb Fram 173. Itz Azald 26 (formau). EusJok 16. Balad 193 (formadu). Vill<br />
Jaink 8. Arti Ipuin 48. Pormau: CatBus 43.<br />
� Crecer. � Goiz oroz gomendatürik da edatia jente zahar gizener, apoplexiaren ohilzeko, bai eta nekez<br />
formatzen dien persuna gazter. Alth Bot 13.<br />
� Formar, colocarse en formación. � Ala, formatuta jarri giñan danok geren fusil, kartutxera, kapotea [...] eta<br />
maletarekin. Salav 76. Len esan dedan bezela, formatuta geundela, gure lagunetako bati [...] telegrama bat<br />
etorri zitzaion. Ib. 76.<br />
2 formatu. � Formato. � Hiztegiaren formatua bera arian arian sortua izan da. MEIG VII 80.<br />
formatzaile, formazale (S ap. Lrq). � (El) que crea, hace. � O Iesus Krist solas saindu haukin formatzaillea /<br />
eta lege hain sainduen Zerutik ekharlea. EZ Man I 34. Buraso arthatsua. Egunaren formatzaillea. Emaxurtxen<br />
habea. EZ Man II 191.<br />
formazio, pormaziño. �1. Formación (militar). � Entzun zan korneta-otsa pormaziñora deituten. Kk Ab II 146.<br />
Pormaziñoan egozala. Ib. 147. En DFrec hay 13 ejs. de formazio.<br />
�2. "Formazione, formation, action par laquelle une chose est formée et produite" Chaho.<br />
formetaratze. � (En la expr. bertze fometaratze 'transformación, transfiguración'). v. formaratasun. � Hek<br />
dire extasiak, sentikor ez izateak, Jainkoarekiñeko batetaratzeak, gorapenak, berze formetaratzeak eta horlako<br />
perfekzione suerteak. He Phil 187.<br />
formidable. � Formidable. � Notizie formidablea, por zierto! (Guesálaz, s. XVIII). FLV 1973, 372.<br />
formiko, formiku.<br />
� Fórmico. � Litro bat formiku azidu 20 litro urari nasten zaio. Oñatibia Baserria 38. Formiku azidu orrek,<br />
[...] belarraren kalterako diran mikrobioak ill egiten ditu. Ib. 38s.<br />
formol. � Formol. � Ondar lana da gelditzen, erran dugun bezala, erremedio baten erretzea barne hartan:<br />
sofre edo "formol". JE Med 100. Zuen lano samina, dela sofrearen, dela formolarena, ez du haren sudurrak<br />
hautemanen ere. Ib. 101.<br />
formu. v. bormu.<br />
formula. �1. Fórmula, modelo. � <strong>Fe</strong>dezko profesioniaren molde edo formüla bat. CatLan 22. Bistan da lege<br />
morala zer den: giza-bizitzaren formula bat, eredutzat jarritako xedea irixteko zer egin bear den azaltzen duena.<br />
Vill Jaink 78. Baiño Watauinewarekin itzegiteko eztago formula oiek erabilli bearrik. Ib. 19. Poesi hizkerak<br />
baditu non eta noiznahi formula jakinak eta propioak, zaharragoak nahiz berriagoak. MEIG IV 97.<br />
�2. Fórmula (matemática, química...). � Poeta familiak bezala, sendakin familiak baziren, osagailuak eta<br />
formulak aitarengandik semearengana helerazten zirelarik. Mde Pr 234. Ez dut uste Swadeshen legerik inon eta<br />
inoiz izan denik. Gehienez ere, Swadeshen formula bat dugu. MEIG VI 121.<br />
formulario. � Formulario. � Formulario bat, zeinetan laburki konprehenditzen baitira Iainkoari galdegiteko<br />
drauzkiogun gauza guziak. Lç ABC B 8v.<br />
fornikatu, pornikatu. � Fornicar. � Seigarrena, ez fornikatzea (edo luxuriasko bekatuan ez erortzea). El 8.<br />
Bada dantzan dabiltzan emakumeetati, banakaren batzuk geratuten badira gorputz osuagaz (pornikau bagarik)<br />
areek bere arimako kastidadia galduta, loituten dira. fB Olg 82. Lurreko erregek fornikatu'ute aikin. Echn Apoc<br />
18, 3 (Lç paillardatu, He lohitu, Dv khutsatu, Ip, Ol na(ha)si, Ur nastu).<br />
fornikazio, fornikaziño, pornikazinoe. � Fornicación. � Fornikaziñoaren espiritutik delibra gaitzatzu, Jauna.<br />
Gç 52 (v. tbn. 97). Adulterijua ta pornikazinoia pekatu badira. fB Olg 90. Gizon illtiak, adulterijuak,<br />
pornikazinoiak, lapurretak [...]. fB Ic II 260. Eztu arek bere fornikazioaz damutu nai. Echn Apoc 2, 21 (Lç<br />
paillardiza, He, IBe lohikeria, TB zikinkeria, Ur (G) lizunkeria, Ip likhizkeria, Ker, IBk aragikeria).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
67
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
fornil (Dv, A), funil (BN-mix, Sc ap. A). � Embudo. "Petit entonnoir" Dv. "Embudo pequeño" A. � Bertze aldi<br />
bat pasatzen da oraino fornil bat atxikiz sakelaren gainean eta ixuriz emeki emeki. ECocin 51. Arristiritan, funil<br />
bat ahoan ezar eta beraren ezne hurtatia edan-erazten zeien bortxaz (S). Eskual 4-4-1913, 3 (ap. DRA).<br />
fornimenta (det.). � Dekretatu zenian / Tolosan konpleta, / sententzia emaile / ba zen fornimenta. Bordel 45 (el<br />
ed. lo interpreta como "aukera").<br />
fornitu. v. hornitu.<br />
fornu. v. bormu.<br />
forogu (Lar Sup), phorogu. � Carga, molestia. Larramendi (Sup), que lo toma sin duda de Axular, lo interpreta<br />
como "enojoso". � Eztugu nehoren ogia dohainik ian, baina trabaillurekin eta nekerekin gau eta egun langiten<br />
ari ginadela, zuetarik nehoren phorogu ez ginadenzát. "À fin de ne grever". Lç 2 Thes 3, 8 (He, TB karga, Dv<br />
behargarri). Abiatzen dira eskean, bataren eta bertzearen forogu, anhitz beltzuri eta bekhaitzkoa izaiten dutela.<br />
Ax 43 (V 27). Haur da alferkeriatik edo nagitasunetik heldu den irabazia, probezia, [...] bataren eta bertzearen<br />
karga eta forogu izaitea. Ib. 44 (V 27).<br />
forogu. v. froga; progu.<br />
� foronda (Aq 129 � A). � "Achacoso" A. Lo que en realidad trae Araquistain es "Achacoso, malato, doaquea.<br />
Foronda", que Fita transcribe por: "Achacoso, malato, doaquea, foronda, en Alava". Foronda va con mayúscula<br />
en el original y Fita, pensando en la localidad alavesa del mismo nombre, añadió "en Alava". Puede tratarse de<br />
un apellido pero, en todo caso, el único apelativo vasco es doaquea, pues malato no es sino equivalente romance<br />
de achacoso.<br />
forradura (L, Sal, S, R ap. A; Chaho, Gèze, Dv, H), foradura (S ap. Lrq), furradura, horradura (SP � A, Lar,<br />
H (+ o-)). �1. "Fourrure" SP. "Aforro" Lar. "Forro, forradura" A. "Doublure" Lrq. � --Zer behar duzu? --Satin<br />
ebakia, [...] kroxetak, furradurak, fustania. Volt 266s. Zimendu gabeko sinhesteak ez du horradurarik. Hb Egia<br />
130. Bainan eskualdunak bere sinaduratzat dakarren izena bera berik aski izen da gehiagoko forradu[ra]rik<br />
gabe. HU Zez 176. Eta forradura! Jaun erretor xaharrak lephoan erabiltzen zuen fularño hura ere ez zen, segur<br />
gero, forradura hori bezen goxoa eta eztia. Barb Sup 42. � Forro, vaina de la espada. � Ezarrazu zure ezpata<br />
bere orraduran. TB Io 18, 11 (Lç, Dv maginan, He magiñean, Or, Ol zorro). �2. "Trama, conjunto de hilos" A.<br />
� Irazkian eta forraduran, edo larruzkoa bada, edo larrukiz egina den zerbait, plapa zuriaz edo gorrastaz<br />
thonatua bada, plapa hura legentzat ekharria izanen da. "Subtegmine". Dv Lev 13, 48-49 (Ol bilbean, Ur<br />
irazkayan, Ker oge-azalean).<br />
1 forratu. � Entrar. � Ezen hautarik dituk etxetara forratzen diradenak eta gathibu dadutzatenak emazteto<br />
bekhatuz kargatuak, guthizia dibersez erabiliak. "Ceux-là qui se fourrent". Lç 2 Tim 3, 6 (He, Dv sartzen, TB<br />
lerratzen).<br />
2 forratu (Chaho, Dv, H), foratu (S ap. Lrq), horratu (SP � A, H (+ o-)), forrotu (Lar), forrutu (H). � Forrar,<br />
cubrir. "Fourrer" SP. "Aforrar" Lar. "Doubler un vêtement, lui mettre une doublure" H. � Zamarrik edo arropa<br />
forraturik. Ax 183 (V 124). Egina zen ezin ustelduzko zur batez, zeina baitzen horratua, kanpotik eta<br />
barnetik, urre garbizko zathi lodiz. Lg I 151. Aise espos soiñ bi orra ere zetzaken. Gy 165. Biak billdu direnean /<br />
Maiestate orratu haren aitzinean. "Fourrée". Ib. 234. Hain errexki erran niozakete yakin horratuak; ezen yakinak<br />
baino yakinago direla uste dute. Hb Egia 129s. Oihal horratu gabeak. Ib. 130. Athorra bat zuen askitto xuria,<br />
eta haren gainetik kapa seda beltz bat, satin gorriz horratua. Prop 1908, 30. Ereman diot sendagailu zerbait,<br />
eta, harek ni haurrean bezala, nik hura forratu pulliki eta pulliki. Barb Sup 54.<br />
forrodun. v. forrudun.<br />
forrotu. v. 2 forratu.<br />
forru (Lar, H). � "Aforro" Lar. "Doublure, étoffe dont un vêtement est doublé" H. Cf. furreu.<br />
forru. v. porru.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
68
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
forrudun, forrodun. � Forrado, que tiene forro. � Bere etxeko guztiak daude forrodun soñekoakin. (Prov 31,<br />
21). Ur BOEg 804 (Dv bikhun, Ol, Ker toles-biko).<br />
forrukaiztu (Lar, H). � "Desaforrar" Lar.<br />
forrutu. v. 2 forratu.<br />
forta. "Terme de cordonnerie; sorte de faux ourlet en peau plus mince sur les bords du cuir d'une chaussure. Syn.<br />
ertza, bord, azpildura, ourlet" H. Cf. bortatu.<br />
fort(a). v. forte.<br />
fortaleza (Lcc, SP), fortalesa, forteresa, fortaresa, fortaliza (Urt IV 288). �1. Fortaleza, edificio fortificado.<br />
"Forteresse" SP. v. forte, fuerte (3). � Mana zezan kapitainak hura fortalezara eraman ledin. Lç Act 22, 24<br />
(He, TB, Dv gaztelura(t), Ol gudaletxera, Ker torrera). Han fortalesa edo gastelu batean bezala buru egiteko<br />
etsaien asalduei eta tentazionei. He Phil 125 (SP 122 forta). Nahi dela sartü / Biharnon eta Nabaran / forteresak<br />
eraiki dütiela / Gaskoña orotan. Xarlem 232 (306 fortaresa). Santxo, aal baduk, [...] dei egin kiok fortaleza<br />
ontako alkaiteari. Berron Kijote 187. �2. (Lcc). Fuerza, fortaleza. � Zer ofizio du fortalezak? Ber Doc 171r (v.<br />
tbn. en el mismo contexto Cap 78 (-zeak), El 88). Irugarrena, fortaleza edo sendagalla. CatBurg 41s (v. tbn. en<br />
el mismo contexto Legaz 50). Zein dira fortalezatik jaiotzen diran eta ari darraizkan birtuteak? Gco II 86.<br />
Bostgarrena da fortalezaren edo indarraren doaia. AA I 612 (CatLuz 27, CatAe 66 fortalezeina, CatSal 67 y<br />
CatR 67 fortalezarna; v. tbn. en el mismo contexto Cb CatV 61). v. tbn. Bet 15. OA 101. Iraz 44.<br />
- FORTALEZA(Z)KO. (Adnom.). � Laugarrena fortalezazko doea. Bet 16 (v. tbn. fortalezako d. en OA 101,<br />
Iraz 45, CatB 81 y CatLlo 84). Eltzen da fortalezako birtute au eriotza bera sufritzeraño. Gco II 86.<br />
fortalezitu (-idu Lcc). � Fortalecer(se). � Bigarrena da Konfirmeziñoea, zeinek fortalezidu eiten gatuz<br />
Bautismuen artu genduen fedean. VJ 9. Bere birtutea [...] geiago irmatzeko edo fortalezitzeko. Gco I 453.<br />
Konfirmatako eta fortalezitako batixatian rezibitu ginion fean. CatR 55 (v. tbn. fortalezitzeko en el mismo<br />
contexto CatAe 54, CatSal 55, CatUlz 39).<br />
fortaresa. v. fortaleza.<br />
fortatu. v. bortatu.<br />
forte (Urt IV 288), fort (Chaho, H), forta. � Fuerte, fortificación. "Forteresse" H. v. fortaleza. � Forta edo<br />
azkar-leku batetan bezala egoiteko tentamenduetarik begiratzeagatik. SP Phil 122 (He 125 fortalesa). Ene<br />
etsaiek gaiski / ezarri ükhen nündien / Franziako fort ororen / bürüzagi egin. Xarlem 1354 (v. tbn.<br />
313). Nahi bezinbat gizon zukeien berekin / eta forte hazkarrak gathe burdinekin. Hb Esk 69. Xarmagarri da<br />
Mauleko hiria / plazaz eta fortez üngüratia. Xikito 11.<br />
forteresa. v. fortaleza.<br />
fortifikatu (SP (sin trad.), Urt V 72). � Fortalecer(se). � Fortifika zedin fedez Iainkoari gloria emanik. Lç Rom<br />
4, 20. Baina Iauna asistitu izan ziaitadak eta fortifikatu ukhan niauk. Lç 2 Tim 4, 17 (He borthiztu, TB, Dv<br />
(h)azkartu, Ol suspertu, Ker indarra emon, IBk indartu).<br />
fortitz. v. bortitz.<br />
fortsa. v. 1 bortxa.<br />
fortuna (S ap. Lrq; SP, Urt I 58, Lar, Añ, H), portuna. �1. Fortuna, suerte. "Hasard, cas fortuit" H. v. zorte. �<br />
Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos, si bien su uso es escaso en el s. XX, sobre todo al Sur. Fortuna<br />
es la forma general; hay ejs. de portuna en J.A. Moguel (PAb 155), fr. Bartolomé (Ic I 80) y Udarregi. �<br />
Maradikatzen dut neure fortuna, / zeren jin bainendin egun zugana. E 209. Fortunearen etsai zala / ya asi zan<br />
sentitzen. Lazarraga 1145r. Fortunea kurela dana. Ib. 1173v. Ethorkizuneko gauzak, fortunaren eskuan eta<br />
benturan daudezinak. Ax 66 (V 43). Fortuna estrainioa! / Zuek zuen ohean, / eta ni sofritzen bainatza / errerik<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
69
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
hemen supean! Gç 157. Baldinetariak presuna bat laudatzen baduzu zeren aberats den [...] hori zor zaio<br />
fortunari. ES 105. Zer moldez behar den ibilli fortuna edo alde edo kontra denean. Mih 2. Ala nik ükhen düdan<br />
fortüna trixtia! Etch 676. Au bai dala mauka! / Onelako fortuna / munduan nork dauka? It Fab 36. Mundu au<br />
garnitzen da / kalitate oroz, / batzu fortunarekin / bertziak maluros. Bordel 143. Bide batian izaten bada /<br />
enkontratzeko fortuna / saludatzean bai zait gustatzen / aien egokitasuna. Xe 168. Portun ona gugandik / beti<br />
apartian. Ud 159. Fortunak nahi izan zuen, egun eta oren berean, kausi zadin gizon bat bide beraz Askaingo<br />
aldera zohana. Elzb PAd 2s. Eta zer du hatzemaiten? Eltze handi bat urrez eta zilarrez betea... Ah! zer fortuna!<br />
Oraikotik aberats gira zu eta ni, Maria. HU Zez 54s. Ni lako fortunia / notu arrapatu? / Amaika illabeteko /<br />
sarjento nonbratu. Balad 144. Hau da nire fortuna, / egunero galtzen / nauen mingostasuna. Arti MaldanB 218.<br />
v. tbn. Mat 85. Volt 140. EZ Man I 94. Harb 191. SP Phil 130. Tt Onsa 76. ES 198. Gamiz 203. He Gudu 76.<br />
msOñ 90v. LE Ong 114v. JJMg BasEsc 229. Astar II 40. Jaur 121. Arch Gram 59. Gy 309. Hb Esk 64. Bil 76.<br />
Sor Gabon 43. AB AmaE 380. Azc PB 339. Tx B I 212. Portuna: Balad 136.<br />
�2. (S ap. Lrq; Lcc, Gèze, H). Riqueza, fortuna. "Bienes de riqueza, fortunean onak" Lcc. � Fortunaren<br />
gorenean, / eman nauzu tronuan. Arg DevB 58. Ah, bai, Zu ene bihotz hunek / bazintu bere tresortzat / eta balu<br />
zure grazia / bere fortuna osotzat! Gç 138. Argatik iraten ditut / fortunarik asko / portuban errial bat / aforan sei<br />
lauko. DurPl 63. Arbasoen noblezia eta poeten fama / karga dire ez badute hirurgarren... fortuna! Monho 68.<br />
Ikusiko dira pekatuko bidetik izan dabeenak ezkontza euren gustoko bat, igon dabeenak fortunan. Mg CO 245.<br />
Fortuna xumea zuen. Gy 82. Kargudun hori izen handi baten eta fortuna handi baten jabe da. Laph 80. Bil ez<br />
badezakegu / handi den fortuna, / dugun goza bederen / guttien duguna. Zby RIEV 1908, 773. Ai zer lastima<br />
orlako portuna / prantzesak arrapatzia! EusJok II 159. 1627an Donaphaleurat ezkondu zen Jeanne d'Erdoy,<br />
aitoren alaba alargun batekin: hunek berrogoi bat urthe zituzken, bainan fortuna ederra. Lf ELit 120.<br />
v. tbn. Hm 160. Brtc 11. Xarlem 115. ChantP 342. Elsb Fram 179. JanEd II 17.<br />
- FORTUNA EGIN (S ap. Lrq; H). Hacer fortuna, enriquecerse. � Haren arthoski zerbitzuari darraizkonak<br />
segur dire osoki, sekula guziko fortuna egiten dutela. Dh 200. Orai jiten nitzaitzü adio erraitera, / itxasoz<br />
banuazü fortüna egitera. Etch 676. Bere adiskide bat, zuela ya urthe bat, / fortuna egiñ nahiz gana indietarat.<br />
Gy 156. Nabegantiak uzten baditu / arrixkuaren beldurrez, / portunaren bat egin lezake / agiyan ere legorrez.<br />
Xe 190 (289 fortuna egin). Fortuna arin eginik / dut Amerika utzia. Etcham 47. Eta huna gure gizonak, fortuna<br />
eginik, aberats handi beren herrirat itzuliak. Barb Leg 132. v. tbn. Bordel 145. Elsb Fram 169. Azc PB 314.<br />
Xikito 13. Ox 193.<br />
- FORTUNA IZAN. "Fortuna ukhan du, il a eu bonne fortune" H.<br />
- FORTUNAZ (H). a) Por ventura, quizás. � Eta fortunaz bera / aberasten bada, / len baño gaizkiago /<br />
benturaz bizi da. It Fab 165. Agur, Jaun Kapitaina. Fortunaz, leku bat ez zinuke enetzat untzi hortan? Barb Leg<br />
138. v. tbn. JE Ber 51. Gizon gazte maitea, bazinakike fortunaz Rages hirirateko bidea? Zerb IxtS 61. b)<br />
Afortunadamente. � Kixkil hor iragan baitzen fortunaz, jauzi egin zuen astoaren salbatzerat. Lf Murtuts 15.<br />
- FORTUNAZKO (SP, H). "Fortunazko idereitea, idorogoa, trouvaille de hasard" H. � Adio dote eta ezkontzak<br />
/ eta fortunazko ametsak. / Nere neska gelditzen da / lehen zen bezala Aneta. Gy 16.<br />
fortunadun. �1. "Qui a bonne chance" H. �2. "Qui a du bien, de la richesse" H.<br />
fortunagabe (H), fortunabage (Lar, Añ, H), fortunage (Lar, H). �1. "Infortunado" Lar. "Desafortunado" Añ.<br />
"Absence de bonne chance, malheureux, infortune" H. � Bordegaraien semiak / ai ze fortuna bagiak /<br />
urkamendiko oñian dago / hango laugarren semia. Balad 60s. �2. "Absence de biens de fortune, pauvreté" H.<br />
fortunaketa. � (Con suf. -ra). En busca de fortuna. � Gogoz arinsko eta libertate gura, / badoazi kurri fortunaketara.<br />
Gy 183.<br />
fortunatto, fortuntto. � Dim. de fortuna (2). � Bospasei urtheren buruan berriz prest da etxerat, bere<br />
fortunttoa eginik. Herr 9-1-1958, 1.<br />
fortunatu (S ap. Lrq; SP, sin trad.). �1. "Fortunatua naiz" SP. "Avoir de la chance" Lrq. �2. + portunatu (Gazp).<br />
Encontrarse, darse, ocurrir. � Fortunatu balira / Ezpatak gerrian / Elkar onditzen [= garbitzen] zuten /<br />
Kolera gorrian. Bordel 170. Okasiyo bat emen izan da / juan dan aurreko urtian, / ni ere bistan fortunatuba, /<br />
nerau ez nitzan partian. PE 56. An fortunatu zaigu / Gaintzako kondia, / bi aldetara beiak / saltaka juan dia. Ud<br />
100. Zazpi senide aita batenak / egotia emen triste / fortunatu da desgrazi batez, / bañan ez genduan uste. Tx B I<br />
132. Portunatu da oien etxetik / dama gazte bat juatia. Ib. 259. v. tbn. Portunatu: AzpPr 43. Moc Damu 7. �3.<br />
"Enrichir" Lh.<br />
fortunoso, portunoso. � Afortunado. � O, ladrón fortunósoa, zein lastér arrapatuzuén paraisoa! LE Ong 57r.<br />
Naiizanzázu ta fortunóso zára: guziá itzulikodá zure oneráko. Ib. 73v. Alborotatu eta galerak / eman ditu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
70
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
itxasuak, / ango mariñel gizaraxuak / etzeuden portunosuak. Arrantz 76. Ni ez naiz fortunoso / mundura jayua.<br />
Ud 100. � (Forma de fem., con suf. -sa). � Bordegaraien alabak / ai ze andra fortunosak. Balad 61.<br />
fortxeta. v. furtxeta.<br />
fortza. v. 1 bortxa.<br />
foru (V, G-to-nav, AN-larr-araq-ulz-erro-gulina, R-uzt-urz; Añ), fuero (V-ger-ple-arr-oroz-m-gip, G, AN-gipulz-erro-olza),<br />
poru (V-ger-m, Ae), puero (G-azp), fuego (G-azp), furu (V-ger). Ref.: EI 60; Holmer ApuntV;<br />
Etxba Eib (fueruak). � Fuero. "Fueruak, fueros. Se dijo siempre así por los privilegios reconocidos al País por<br />
los Señores" Etxba Eib. � Tr. Documentado casi exclusivamente en textos meridionales. En DFrec hay 115 ejs.<br />
de foru, meridionales. � Bizkaitarrai konfirmadu eginezan euren foruak (1609). ConTAV 5.2.7. Malleagaz forua<br />
gaitik. TAV 3.3.1. Bizkaiko legeak, andi foruak / erregen Majestadeak konfirmaduak. EgiaK 90. Bizkaiko<br />
porubak emoten deust eskubidia aututeko zuben artian gura dodana neure oinordekotzat. Mg PAb 107s.<br />
Zorioneko arkaitzak eta / zorioneko mendiak, / oraiñ artian zuek zare izan / foruen gordelariak. AB AmaE 4 (59<br />
fuero). Eskualduna atxikia baita bere arbasoen erlisione [...] libertate edo fueroeri. Zby RIEV 1908, 89. Orain<br />
gagoz egiten / burdina-bidea / Fueruak igesteko / bear dan atea. Azc PB 202. Eretz hortatik zuberotarrak oro<br />
aitun-semetzat joiten zituen herriko Foruak. Mde Pr 187s. Berak dioenez foruak nork bereak ditu eta tokian<br />
tokikoak dira. MEIG IV 56.<br />
v. tbn. BBizk 13. EE 1883b, 225. Enb 36s. Fuero: Lar Fueros 225. It Fab 212. Izt C 207. Hb Esk 48. Aran SIgn<br />
200. Xe 398. Or SCruz 15. Tx B II 86.<br />
� Foruen plaza. Anab Poli 76. Foruen kaleak eta plazak loratzen zaizkigu nonnahi. MEIG VI 69.<br />
- FORUDUN. (El) que goza de fueros. � Laurokin [lau probintziokin] lazo bat egiñikan / fuerodun izan gaitean.<br />
AB AmaE 141.<br />
forukalte. � Contrafuero. � Ta olan atontzen ebezan forukalte gogor asko. "Los más notorios y graves<br />
contrafueros". AG 162. Ikusi dabe irakurliak zein sendotasunaz jarki yakozan bizkaitarrak 1601an forukalte<br />
baten zemaiari. Ib. 167.<br />
forulari. � Estudioso de los fueros. � Ez dakit zer uste duten hain ugari ditugun foruzale eta forulariek, baina<br />
ez dut uste gure Probintziak inoiz dekreturik eman zuenik. MEIG V 75.<br />
foruzale, fuerozale. � Fuerista. � Beti foru-zale nai dogu izan. AB Olerk 261 (v. tbn. AmaE 117). Zenbat eta<br />
kalte geiyago egiten diezuten euskal fueroai, orduan eta laguntza geiyago ematen diozute Karlosi, fuero-zale<br />
guziak onen ondora dijoaz-ta. Itzald II 131. Donostiako liberalak ere, Lasalak espantuz eta bihotz minez bere<br />
kaltetan ikusi zituen foruzale bihurtzen: foruzale edo federalista agian. MEIG VI 69. Egungo foruzale berriek.<br />
Ib. 40. En DFrec hay 5 ejs.<br />
foruzaletasun. � Fuerismo. � Orain askok eta askok karlista dirudigu, bat batean foruzaletasun izugarria<br />
sortu baitzaigu. MEIG IV 63.<br />
forzagite. v. bortxagite.<br />
forzari. v. bortxari.<br />
forzatu. v. bortxatu.<br />
forzoso. � Forzosamente, necesariamente. � Iñor izango bada abisadu, / bear dau forzoso enamoradu.<br />
Lazarraga (B) 1151rb.<br />
fosfato, posporato. � Fosfato. � Fosforodunen artean [oek dira obenak]: fosfatoak, lurrari eman baño len xe-xe<br />
austuta, ta superfosfatoak. EEs 1916, 269. Fosfato zortzezkoak toki askotako miatze ala arrobitan arkitzen dira.<br />
"Fosfatos naturales". NekIr 32. Posporatoak lurrari indarra emoten dautsoe. GJaur Kimia 119.<br />
1 fosforo, fosforu, posporo, fosfora, fozfora. � Fósforo. Cf. pospolo. � Beste koipea edo fosforua duenak dira<br />
autz zuriya, burni-autza eta beste geiago. GipNek 30-4-1906, 30. Andana bat izendatuko ditugu hemen: fosfora,<br />
nunnahi delako lekak guti edo aski badaukana; gisua, hezurretako zelulek gehienik biltzen dutena. JE Med 76s.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
71
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Burni-miatzari daukan fosforoa kendu bear zaio. NekIr 33. Azurrak eta buruko garaunak posporo asko eukiten<br />
dabe. GJaur Kimia 115. Posporo-garratzak. Ib. 118. Azota, fozfora, potaza eta gisia. Herr 29-9-1956, 4.<br />
Kloridriku azidua, sulpuriku azidua, fosforu azidua, formiku azidua eta karbonu azidua. Oñatibia Baserria 37.<br />
Proteinak beti, nitrojenu, karbonu, idrojenu eta oxijenu izaten dute eta batzuetan azufre, fosforu eta burnia. Ib.<br />
68.<br />
2 fosforo. "Obispo, torpedo, abambolo de cantil, fosforua" FauMar 57. "Rata, ratón" Ib. 58.<br />
fosforo. v. pospolo.<br />
fosforodun. � (Lo) que tiene fósforo. � Sagasti lurrari ongarri oek eman bear dizkiogu itxu-itxuan:<br />
fosforodunak, potasiodunak, karedunak eta nitrojenodun batzuek. EEs 1916, 269.<br />
fosforotsu, posporotsu. � Fosfórico. � Urge posporotsurik be garratza onetara sortu daiteke. GJaur Kimia<br />
119.<br />
fosil. v. fusil.<br />
foso. � Foso. � Goititzen dire trintxerak, egiten dire fosoak, ematen zaiote indar atakeeri. (B, s. XVIII).<br />
BOEans 909. Ta hortzetan ezpata / pasa nuen fosoa. Azurm HitzB 32.<br />
fostai. v. inusturi.<br />
fot. "Bollo de pan especial para el desayuno. Fotak ziran txakur-txikikuak eta txakur-aundikuak" Etxba Eib.<br />
foteila, fotil (Dv), fauteul. � Sillón, asiento. "Fauteuil" Dv. � Haien lekiak banütian / Ifernian preparatürik /<br />
Jüpiterren Saihetsian / fauteul bedera ederrik. Xarlem 595. Yuyea bere foteillan / zagon izerdi-phatsetan. "En<br />
son lit de justice". Gy 325. Aita aldiz, sumakoa eskuan, fotilean zabal-zabala. Herr "Jainkoa Sotoetan" n.º 35<br />
(ap. DRA; la ref. es incorrecta). Saluneko fotilak antolaraziak ditugu. GH 1965, 219.<br />
fotero. "Panadero que hiciera este pan [fota]. Rikardo foterua, Ertzill'enekuagaz, erbilari amorratua" Etxba Eib.<br />
fotil. v. foteila.<br />
foto. � Fotografía. v. argazki. � Foto eta handitze mota guzietarik. GAlm 1946, 4. Ederki pintatzen ikasi duzu,<br />
foto bakun bati jarraikiz holako lan bat egitekotan... Mde HaurB 71. Fotoak ederrak dira eta jokolariak ez<br />
batere nola nahikoak. Herr 14-5-1959, 4. Orduan egindako "fotoak" ere lagun ditut. Anab Aprika 8. Fotoak<br />
artzeko ezin aukera obea. Ib. 19. Foto hartzen asten nizan guziez, haurrak urruntzen zaizkit. Othoizlari 1963,<br />
500.<br />
fotografia (T-L), photographi. � Fotografía. � Toki berean, lehengo guzien gainera, fotografia berri bat<br />
hartzen dute gure begiek. JE Ber 11. Amak bethi photographia atherateko bezela ibili-arazten zuan. Osk Kurl 59<br />
(v. tbn. 143). Zinea, fotografia, abiazioa, radioa, [...] nik al dakit zenbat eta zenbat gauza sortu dituan gure<br />
gizaldi onek! Vill Jaink 27. Pintura kaxkarrek, berriz, axaleko fotografiaren kopiak dirudite. MEIG I 110. En<br />
DFrec hay 7 ejs. de fotografia.<br />
- FOTOGRAFIA-TRESNA. Cámara fotográfica. � Andre angles kankail bat, ozarra, hurbiltzen da bere<br />
fotografia tresna eskuan. Barb Sup 26.<br />
fotografiarazi. � Hacer fotografiar. � Uztailean Txiberta-ko oihanean Colette Gerlier delako bat arin baino<br />
arinagoko estatu batean nahi ukhan zuen bere burua fotografiarazi. Herr 7-10-1958 (ap. DRA s.v. arin).<br />
fotografiatu (T-L). � Fotografiar. � Buru-Lehenak esker onak ematen diozka Jos.-Alex. Lacoste, bilzarlagunari,<br />
bi urthe iraganetan guzieri egin darokigun ikustate amulsuaz, Bilkhurako Lagunak atsegin sari<br />
fotografiatuz. Lander RIEV 1911, 593.<br />
fotografista, fotografixta, potograpista. � Fotógrafo. � Ara joan nitzan ponografo eder bat besapian artuta ta<br />
Illunpe potograpistea nerekin nuala. Urruz Zer 130. Potret iteko jin arazi du / Auberte fotografixta. Mattin 66.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
72
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
fotokopia. � Fotocopia. � Zegoen zegoenean argitaratua dago fotokopia bidez Gasteizen. MEIG IV 56. En<br />
DFrec hay 4 ejs.<br />
fox. � Fox-trot. � Lenengo aldiz, euskal itzez jantziak agertu ziran pasodoble, fox, rumba, tango ta abar... NEtx<br />
LBB 293. Edurne (Fox-aidea) (tít). Ib. 384.<br />
fozfora. v. 1 fosforo.<br />
fr. � (Onomat.). � Hostoak firfira: fr, fr, fr! Lf Herr 3-8-1961, 4.<br />
fra-fra. � (Onomat. del ruido de una máquina). � Makinattoak fra-fra-fra-fra... egiten zuan ariñ ariñ, hortztxirringak<br />
biraka zebilelarik. Osk Kurl 129. Ostera hasten zan fra-fra-fra-fra... makinattoa. Ib. 129.<br />
� fraga. v. fragua.<br />
fraganzia. v. fragrantzia; frankantzia.<br />
fragata (Urt I 70, Lar). � Fragata. � Nahi duzue laudorioen portura hedatu? Sar zaitezte autoren untzian edo<br />
fragatan. ES 188. Don Franzisko Buenetxea, Kapitan Fragatakoa. Izt C 476. Segurez gauza ikhusia / zela<br />
gerlako untzia, / eta bedere fragata. Gy 208. Fragata baten / urak ebaten / ioiala beste mundura. Azc PB 162.<br />
Portuan ikus zitezkean bergantiñen eta fragata arrunten albuan turkitar karabelak. Etxde Itxas 14. Eguzkiak<br />
bete-betean jotzen zun eta fragataz, bergantiñez eta goletaz josirik zegon [Cadizko bahia]. Ib. 73.<br />
fragatatzar. "Pazguata (mujer): 1.º Fragataztar [sic, por fragatatzar], litm. fragataza (fragata grande) (V-ger)"<br />
A EY III 373.<br />
fragrantzia, fraganzia. � Fragancia. � Sanduen gorpútz il zenbaitek ematen baute aláko fragránzia múnduan,<br />
zer milágro dá zéruan? LE Doc 250. Usmarén sentidoa gozatukodá ángo fragánzia admirableéki. Ib. 250. Ô, zer<br />
órdua ura, noiz astenzáren txastátzen Jangoikoaren erregáloak, sentitzen ángo fragránziak, aditzen ángo<br />
musikak. LE Ong 81v.<br />
fragua (Lar, H). � "Fragua" Lar. "Fourneau de forgeron, de serrurier, etc. Forge" H. Lhande lee fraga, por error,<br />
en Harriet.<br />
frai (Lar, H), prai. � Fray. "Frère. Mot qui précède celui d'un religieux" H. v. anaia (2). � Tr. Documentado<br />
casi exclusivamente en autores meridionales; al Norte se encuentra en Axular. Se emplea tbn. abreviado en Fr.<br />
En DFrec hay 2 ejs. de frai. � Frai Ioan Gerin, hain saindu handiaren faman zegoen hark. Ax 353 (V 234).<br />
Aita Frai Pedro Antonio Añibarrok. Mg CO 294. Juzgau eban nausijak Prai Marino erruduna zala. fB Ic II 232.<br />
D. Fr. Andres de Ubilla Obispo Txiapakoa. Izt C 472. Frai Angelikoren irudiak bezela gure kanta ere. Lek<br />
SClar 121. Fr. Luis Villasante Kortabitarte, O.F.M. Euskaltzaindikoa. Vill in Bilbao IpuiB 8. Frai Luis Leon eta<br />
Donibane Gurutzen olerkirik onenak. Gazt MusIx 3. Eta ikus dezagun nola orrua eragin zion adarrari poesiaren<br />
Fray Gerundio honek. MEIG I 216.<br />
v. tbn. Mb IArg I 257. Ub 1. AA III 285. Ur MarIl 13. Lard III. Aran SIgn 98. Ud 127. PE 20. Azc PB 185. A<br />
Ardi 81. Etxba Ibilt 453. Fr.: Cb Eg II 204. Añ EL 1 1. fB Olg 93. Astar II I. Bv AsL 14. Arr May 48. A Ardi 133.<br />
Prai: Aran SIgn II. Urruz Zer 22.<br />
fraidantza. � Monacato, vida de fraile. v. fraidetza. � Fraidanzan diran barurak, otoitzak eta zerbait neke<br />
dakarten beste gauzak izutzen zutela [...] utzi zuen bere bide on hau ta artu zuen ezkontzakoa. Mb IArg I 321.<br />
fraidarrein. v. fraidearrain.<br />
fraidarrein. v. fraidearrain.<br />
fraide (V-gip [V-arc ap. A], L, BN, S; SP, Urt I 15, Ht VocGr 416, Lar, Añ, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H),<br />
fraile (V-gip, G-nav; H), fraire (Lcc, Gèze), praile, praide. Ref.: A; Lrq; Iz Als (fráiliík), ArOñ; Etxba Eib<br />
(fraillia); Elexp Berg (fraille). �1. Fraile. "Fraidea, le moine, le religieux" Arch VocGr. "Fraille, fraile. Baita,<br />
ekintza baino berriketa gehiago dutenei esaten zaie despektiboki. Eztok txarra baiña fraille xamarra" Elexp<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
73
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Berg. � Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos. Fraide es la forma más empleada al Norte, aunque<br />
fraile es tbn. frecuente en los ss. XIX y XX (hay fraire en Eguiateguy, Inchauspe y un texto de Urdax del s.<br />
XIX). Al Sur, aunque hay ejs. antiguos y modernos de fraide, son fraile y praile las formas más usuales. En<br />
DFrec hay 17 ejs. de fraide, 15 de fraile y 4 de praile, todos ellos meridionales. � Pero Sanz Frayrea (1366).<br />
Arzam 239. � Fraideon ostatuori. fJZ 98. Hartatik beretik ilkhi izan dirade fraide eta serora izateko. Lç Ins G<br />
5r. Fraidea predikatzen jarri. Lazarraga (B) 1204r. Orain dator fraile malmaz arro bat. Ib. (B) 1182vb. Lagun<br />
aphez eta fraide, munduaz ukhatuak, / eta enegatik bizi penosa hautatuak. EZ Man I 30. Isiz fraide sar nendin,<br />
eta ahalgez ialgi enendin. O Pr 283. Fraide saindu baten bizitzea gurutzea da. Ch III 56, 5 (Mst fraide; SP<br />
giristino, Ol lekaide). Bizitzeko manerien khanbiuak eta pasionen osoki hil erazitziak, egiazko fraidia egiten<br />
dizie. Mst I 17, 2 (Ip fraidia). Santermoko fraileakin egingo det apaizuk eta inor kansatu gabe (Donostia,<br />
1761). ETZ 111 (112 fraile). S. Anton ta S. Remualdo ta berze fraire sandietarik, üsü dirade bizia lüzatü<br />
dütienik. Egiat 191. Ni apez edo fraire baninz (Urdax, 1829). ASJU 1993, 586. Memento beretik hartu zuen<br />
fraide bilhakatzeko xedea. MarIl 99. Nik ere uste nian arropak egiten zuela fraidea. Elzb PAd 12. Joan zen bortu<br />
barnerat fraide lagun batekin. Jnn SBi 124. Praille budatarrak. A. Zavala in Goñi 14. Santa sekulan etzazula<br />
egin / fraile joateko ametsik. Tx B 190. Herritar fraide bat, apezturik, lehen mezaren emateko herrirat abian.<br />
Iratz 144. Praide prantziskotarrak. Lek SClar 117. Ta ez dabela izan nai praille. Gand Elorri 212. Bergarako<br />
prailletara bialdu zuten zerbait ikastera. NEtx LBB 36. Izatez ziren, dakigunez, moja eta fraile. MEIG IX 27<br />
(MIH 150 praile).<br />
v. tbn. Mat 148. Harb 414. Ax 379 (V 249). FPrBN 25. Hm 189. SP Imit II 9, 6. Tt Arima 97. INav 128. Gç 52.<br />
Bp II 63. CatLav 61 (V 39). Mb IArg I 52. Lg II 92. AR 272. Brtc 260. Añ LoraS 45. Dh 255. AstLas 66. JesBih<br />
473. Jaur 133. Gy 26. Elsb Fram 153. Lap 258 (V 117). HU Zez 99. Lander EEs 1916, 60. Balad 153. Barb Sup<br />
148. Zub 77. Etcham 167. JE Ber 23. Or Eus 205. Lek SClar 120. Mde Pr 295. Akes Ipiñ 14. Ardoy SFran 291.<br />
Alzola Atalak 65. Frail(l)e: Ber Trat 110r. ConTAV 5.2.9, 129. El 96. Mg CO 240. Gco I 389. Astar II XIV. Izt C<br />
504. Gy 179. Laph 123. Xe 243. Ud 37. PE 115. Balad 125. Arr May 178. Azc PB 177. Itz Azald 42. JE Bur 43.<br />
A Ardi 127. ABar Goi 19. Iratz 67. Zerb Azk 93. Bilbao IpuiB 3. And AUzta 127. Osk Kurl 31. Ardoy SFran 18.<br />
Etxba Ibilt 462. Azurm HitzB 44. Lf ELit 247. Lf in Casve SGrazi 15. Berron Kijote 101. Fraire: Ip Hil 194.<br />
Prail(l)e: GavS 6. Mg PAb 197. fB Olg 162. Aran SIgn 60. Ud 91. Bv AsL 125. A in Azc PB 5. A. Zavala in<br />
Goñi 13. Ag G 20. Urruz Zer 48. Balad 184. Inza Azalp 121. Muj PAm 46. Eguzk RIEV 1927, 426. Or Tormes<br />
11. Tx B II 251. Enb 63. Alz Burr 20. Ldi UO 26. ABar Goi 20. NEtx Nola 11. Lek SClar 138. Vill in Bilbao<br />
IpuiB 6. Basarri 163. And AUzta 43. SM Zirik 12. Vill in Gand Elorri 10. BEnb NereA 101. MAtx Gazt 106. Or<br />
in Gazt MusIx 38. Uzt Noiz 51. Mattin 128. Pralle: Ur MarIl 93. Ag Kr 222. Kk Ab II 100. SMitx Aranz 89.<br />
NEtx LBB 369. Munita 128.<br />
� (Como primer miembro de comp.). Cf. Iz ArOñ s.v. aarizaiña: "Solía andar un fraide-mutill cuidando los<br />
carneros de los frailes en Aloña". � Hartu zuten fraide-soina. Birjin 343. Fraide lagun orori. AR 144. Jauntzia<br />
zagon bethi fraide arropa zuhail batez. Jnn SBi 92. Alde hetako fraide-aintzindari batzuk. Ib. 86s. Bere fraile<br />
jantziak utzirik, monja bat atera erazi zuan bere konbentutik. Inza Azalp 95 (v. fraile-jazkerak en Berron Kijote<br />
102). Nun zaitut ene gela, ene fraide gela, / ene kurutze gorri hoin beso zabala? Iratz 129 (tbn. fraide-gela en<br />
Alzola Atalak 84). Gure Herrian gobernamendu tzar batek fraile-serorak herritik kanporat igorri ditu. Zerb IxtS<br />
112. Hirian sartzeko fraile-konbentu baten ondotik iragaiten da. Osk Kurl 147 (v. tbn. praille-konbentu en<br />
Bilbao IpuiB 89). Praille-bizitzak eskatzen duen uko egitea. Vill in Gand Elorri 15. Ordurakoz jeiki-ta zegon<br />
Santxo Panza, fraile-mutillek puxkat ebaindua. "Los mozos de los frailes". Berron Kijote 115.<br />
�2. "Fraillia, en el frontón, sección redonda insertada en el ángulo de las dos paredes, para ardides del juego.<br />
Fraillian jotako pelotia eziñ izan eban errestau" Etxba Eib.<br />
� "En las fachadas es frecuente el uso de fraileak, que son avances o salientes de paredes laterales: es decir que<br />
ambas paredes laterales avanzan más allá de la pared de la fachada" (AN-burg) AEF 1926, 7.<br />
- FRAIDE-ETXE, FRAIDETXE. Convento de frailes. � Eztozu enzun inos praile-etxeetan jazoten dana? Mg<br />
PAb 125. Praile-etxe ta elizak egin zitezela txiki ta pobriak. Bv AsL 202. Pagoda ta praille-etxe guzietan sartuatera<br />
ibilli ziran. A. Zavala in Goñi 13s. Praille-etxearen aurrean igarotzean, atera zan praille bat komentutik.<br />
Urruz Zer 48. Aditu izan zuen fraidetxe bat Eskual-Herrian muntatu nahiz bazabilatela. Othoizlari 1954, 4.<br />
v. tbn. Jnn SBi 84. Or Eus 204. Fraile-e.: Itz Azald 106. Prailleetxe: Or Mi 82. Fraidetxe: Alzola Atalak 120.<br />
- FRAIDE-EULI. "Prailleuli (V-m), mosca borriquera; litm. mosca de fraile, llamada así por su color semejante<br />
al del hábito de ciertos frailes" A.<br />
- FRAIDE-KATILU. "Fraille-katillua, taza mayor que la de tamaño común. Fraille katilluan kafia eta esnia<br />
sopekin, aren barau austia" Etxba Eib.<br />
- FRAIDE-KOROI "Fraile-koroi (msLond), corona de fraile" A.<br />
- FRAIDE LEGO. Fraile lego, que no da misa. v. ej. de Azc s.v. FRAIDE MEZAKO.<br />
- FRAIDE MEZAKO. Fraile que puede oficiar misa. � Utzirik izendatuta amabost fraile mezako eta bost lego<br />
bizitutzeko lainbat ondasun. Izt C 506. Ez da aberatsa, ta ez da / fraille mezakua, / ezpada agura argal bat / ta<br />
fraille legua. Azc in Ur PoBasc 173.<br />
- FRAIDE-MIRABE. "Fraide, fraile mirabea, morroia, serviteur qui s'est donné à un convent et qui en garde les<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
74
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
règles" H.<br />
- FRAIDE-MORROI. v. FRAIDE-MIRABE.<br />
- FRAIDE-ONDO (Foix ap. Lh; fraile- Ae). "(S; Foix), défroqué" Lh. "Garraldako fraileondoa, el exfraile de<br />
Garralda" A Aezk s.v. -ondo.<br />
fraidearrain. � "Fraidearraina, fraile" Izt C 205. � fraidarrein (Hb ap. Lh). "Monstre marin qui a la tête d'un<br />
homme et la tête rase" Lh.<br />
fraidedi (Lar, H), frailedi (Lar, H). � "Frailería" Lar. "Multitude, grand nombre, concours de moines" H.<br />
fraidegai (T-L), frailegai, prailegai, fraidegei (V-gip ap. Iz ArOñ), frailegei (V-gip ap. Etxba Eib). � Novicio.<br />
"Novice, chez les religieux" T-L. "Fraille-geixa, novicio. Kenpen'go Tomas (Kempis latineratuta) amaika<br />
urterako fraille-geixa zan bere anai nausixagaz" Etxba Eib. � Aintzina ere bethi eta bethi bazirelakotz fraide<br />
gai berriak, egin behar izatu zituen komentuak non-nahi. Jnn SBi 110s. Eta praillegaietan bat edo beste,<br />
matsareari itsatsita, ausardi ta jakin-miñez eskaratzeko leiolaraño iritxi ba zan [...]. Txill Egan 1956 (2), 28.<br />
Duruelako konbentu berrira, prailegaien maisutzat. Gazt MusIx 143 (v. tbn. 167). Ba omen da fraidegai<br />
mentura. Othoizlari 1963, 501.<br />
- FRAIDEGAI-ETXE. Noviciado. v. fraidegaitegi. � Frailegai etxetik lekora, bere kideko gazteri hamabi urtez<br />
kristau morala erakutsi zioten. Lf ELit 156.<br />
fraidegaiño. � Dim. de fraidegai. � Fraidegaiñoen Kantuak (tít.). Iratz 107.<br />
fraidegaitegi. � Noviciado. v. FRAIDEGAI-ETXE. � Hesten ditutzue fraidegai eta seroragaitegiak. Prop<br />
1906, 92.<br />
fraidego (SP, H), frailego (H), frailegu, freidago (H s.v. frei), freilago (H s.v. frei). � Monacato. "État<br />
religieux, monachisme" H. v. fraidetza. � Jainkoari atsegin egiteagatik hartzen zituen gogo onez fraidegoari<br />
darraizkon nahigabe eta atsegabe guziak. Jnn SBi 53. O Raghallaigh-ek erran zigun O Riain Anaiak fraidegoa<br />
utzi zuela. Mde Pr 297. Hango komentuan frailegurat heldu zen. Lf ELit 247.<br />
fraidekeria, prailekeria. � Cosa de frailes. � Prallekerien kontra / artu du apeta, / baño lastertzo zaio / jiratzen<br />
beleta. Urruz JBDei 1919, 373. Orrelako nagusi asko badira, berriz ere izango dira uelgak. Prailekeriak dira<br />
oiek, praillekeriak. Ib. 373.<br />
fraidetasun (SP y H s.v. fraidego). � "Religion, moinerie" SP. "Fraide-, frailetasuna, -tarzuna, id. fraidegoa"<br />
H. v. fraidego. � Ezagutzen zuen fraidetasuneko egin biden hedadura guzia. Birjin 343.<br />
fraidetegi (Urt V 270), frailetegi, prailetegi. � Convento de frailes. � Ohartu baitzen euskal fedearen<br />
salbatzeko gauzarik azkarrena hau litekela: fraidetegi bat euskal-lurrean eraikitzea. Iratz 183n. An zegon praile<br />
euskaldun batek entzuna. Ta kontatu zulako, prailetegitik aizatu. Or QA 90. Pastranako prailetegi entzunera.<br />
Gazt MusIx 143. Etxe huni zatxizkola eliza bat eman zuten eta frailetegi bat. Lf in Casve SGrazi 16. � Conjunto<br />
de frailes. � Ez da bada sinistuten abadetegija ta prailetegija juaten diriala piestetara, edo egiten dabeela<br />
dantzan, jentiak esan gura leuskegun moduban. fB Olg 169.<br />
fraidetu (Añ s.v. fraile), frailetu, frairetu. � Hacerse fraile. � Halaber ziñen zu ere / urrunera hedatu, /<br />
ziñelarik fraideturik / xipiena deithatu. EZ Noel 173. Adintsü ja zelarik, frairetü zen Cluñy-ko ordenian. Egiat<br />
179. Santo Tomas Elexako doktore angeruzkoak, fraidetu baño len, [...]. Añ MisE 3. Aitamek nahiko zuten<br />
goragoko eskola batzuetara pusatu, bainan frailetzeko deia aditua zuen Mixelek. Lf ELit 204. v. tbn. Jnn SBi<br />
110. Iratz 146. Lek SClar 120. Alzola Atalak 119. � Ikusi eben arbolaren sustraiak urteten ebeela soldadu<br />
fraidetuaren aotik. Añ MisE 137.<br />
fraidetxe. v. FRAIDE-ETXE.<br />
fraidetxo (Lar, H), frailetxo (Lar, H), frailetxu. �1. Dim. de fraide. "Fraidecico" Lar. � Hospital santuaren /<br />
zokondo batian / dago frailletxu zar bat / geixuen artian. Azc in Ur PoBasc 280. Berak ni, autsa naizen frailetxo<br />
au, A. Batizen misiolaguntzat Leaburura bidali ninduen. A Ardi 107. �2. "Frailetxu (msLond), frailillos (bot.)"<br />
A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
75
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
fraidetza (V-gip ap. Iz IzG, ArOñ), frailetza, prailetza. � Monacato, vida de fraile. "Fraidétzaia ezta izango<br />
samurra, la vida de fraile no será fácil" Iz IzG 198. "Fraidetzaako, para fraile" Iz ArOñ. v. fraidego. � Ainbeste<br />
bildur ta ardura, inor prailetzan edo monjatzan galdu ez dedin, ta ain gitxi [...] ezkontzan galdu ez dedin. fB Ic<br />
III 329. Jauna, gure frailletzako relijiñua aiñ ondo jarrittakua da eze [...]. Etxba Ibilt 469.<br />
fraile, fraire. v. fraide.<br />
frais. v. fres.<br />
frajil (VocBN). � Frágil. v. hauskor. � Senharrák, halaber konbersa ezazue hekin diskretki emaztezko unzi<br />
frajilagoarekin bezala. Lç 1 Petr 3, 7 (He hautskorrago, TB flakoago, Dv floxago, Ol aultxoagoak, IBk<br />
ahulagoak). Hanbat dira tentazioniak handi, spiritua pronpt, haragia sinple eta frajil. Tt Onsa 171. Frajille<br />
izatea da naturaleza humanoaren miserie (AN, s. XIX). FLV 1991, 144.<br />
frajilitate, frajilidade. � Fragilidad. � Gure naturaren frajilitateak. Lç ABC B 4v. Gure naturaren frajilitatia<br />
eta espirituaren flakazia dela kausa. Tt Arima 30. Nere frajilidade propioak (AN. s. XIX). FLV 1991, 139.<br />
frajilxka. � Dim. de frajil. � Gerlan gasek hunkirik izanik, bethi frajilxka baratü zen. Herr 16-5-1957, 3.<br />
frak, frack. � Frac. � Erosi diyo prenda-etxe batian frak bat. Iraola 24. Nire juboia ta alkandora, / galtza<br />
luzeak ta fraka. Arti MaldanB 211. Willik frack dalakoa jazten du. Lab SuEm 283.<br />
fraka. v. praka.<br />
frakas, frakaz. � Acción violenta, ruidosa. � Eta konstrüitüren / Montauban hiri bat, / ene laur semeki / eginen<br />
dit frakas orrible bat. Xarlem 49 (1515 frakaz orrible egin).<br />
frakasatu. � Fracasar. � Frakasatu egiten du derrigorrez aukeratu duenak. Txill Let 82. En DFrec hay 4 ejs.,<br />
meridionales.<br />
frakaso, frakasu. � Fracaso. "Nere bizitza frakasua izan dala iruditzen zait (G-azp-goi); nire bizitza frakasua<br />
izan dala pentseta jat (V-gip)" Gte Erd 59. � Beraz, frakasoa da munduaren eusle aundiena. Txill Let 102 (106<br />
frakasua). En DFrec hay 7 ejs. de frakaso y 3 de frakasu, todo ellos meridionales.<br />
fraka-uztai. "(V-ple-arr), piezas de hierro con que se endurece y se afirma la rueda cerrada de carros, no la<br />
rueda de radios" A.<br />
fraketa. v. brageta.<br />
framazon, framazu. � Francmasón. v. masoi. � Tr. Documentado en autores labortanos y bajo-navarros. �<br />
Yuduek eta framazonek, bethi gure erlisione sainduaren etsai handi direnek. Elsb Fram 163. Betirisantsen<br />
soldaduak, / Framazon Beltzak deituak, / non-nahi zaizkigu nausi pharatuak. Zby RIEV 1909, 228. Framazu<br />
batek ehun indarka egin dian denboran errelijioniaren kontre. Eskual 10-4-1908 (ap. DRA s.v. zain-(h)ilki). v.<br />
tbn. Barb Piar II 68. Arb Igand 63. HU Zez 20. Zerb IxtS 110.<br />
framazoneria (T-L), frankmasoneria. � Francmasonería. � Zelan deituten jako, bere espiritu txarra izanik<br />
Liberalismoa, Eleizeari leku guztietan burrukan egin eta esesten deutsan seta dongeari? Frankmasoneria. Itz<br />
Azald 213. Frantses framazoneriaren higuintzak [...] aleman heretiko protestantaren alde emanak zituen! Barb<br />
Piar II 60.<br />
framazonkeria. � Francmasonería. � 1nik framazonkeria da zozietate bat egina munduan diren gizonik<br />
faltsoenez, gaixtoenez. Elsb Fram 173. Yudukeriak baino kalte gehiago egiten du oraino Frantziari<br />
framazonkeriak. Ib. 157.<br />
framazontiar, flamasondar. � Francmasón. � Hiru bakarrik framazontiarrak. HU Zez 90. Aita hetarik [...]<br />
bigarrena, don Ugenio Biffi, flamasondarrek desterratzea ardietsi zuten. Prop 1906, 162.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 76<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
framazu. v. framazon.<br />
fran. v. 3 franko.<br />
franboiza (Alth Bot 8), franboasa, franbuesa (Chaho), flanbuesa (Chaho). � (Licor de) frambuesa.<br />
"Framboise" Alth Bot 8. � Harzaitzu gerezi onak eta onthuak, khen zoizute girtoinak eta hexurrak, emazu<br />
franboasa puxa batekin. ECocin 52s.<br />
franda (B ap. A; VocB). � "La última pieza del balcón o galería, barandilla" VocB. "Barandilla de balcón" A. v.<br />
baranda.<br />
frandatu. � Baditugularik azari doazkon buztin lurrak eta negu eztiak, ez da orainokoan zuhain aza hanbat<br />
frandatu Eskual-Herrian. Gatxitegi Laborantza 101 (ap. DRA, que traduce por "plantar").<br />
fran-fran. � (Onomat.). � "Bai, atzo frin-frin, firun-firun, egun fran-fran, furdulu-furdulu..." Eta irulea bethi<br />
ari zen iruten, begi bazterraz arrotzari begira. Barb Leg 24.<br />
frangantzia. v. frankantzia.<br />
frangatasun. v. frankotasun.<br />
frangatu. v. frankatu.<br />
frango. v. 1-2 franko.<br />
franja. � "Cirratae militares, [...] franjak dituzten arropak" Urt V 153. "Franja" Lar, Añ. Cf. Deen I 440:<br />
"Franjia, cierta manera de hacer una labor de punto". v. franjeria. � Beren beztiduen franjak edo atzekuak.<br />
Hual Mt 23, 5 (Samper franja edo egubaxter).<br />
franjeria (Chaho, Hb ap. Lh). � "Ensemble des franges qui ornent un ou plusieurs habits, un ou plusieurs<br />
meubles" Lh. v. franja.<br />
frank. v. 2-3 franko.<br />
? franka. v. franza.<br />
frankantzia, frangantzia (Ht VocGr 268 (-nz-), Lecl, Chaho (-nz-), Hb ap. Lh), fraganzia (Ht VocGr 324). �<br />
Abundancia. "Fréquence, multitude" Lecl. v. frankia. � Hire graziazko franganziatik rezebitzen ditugun donoak<br />
eta emaitzák. Lç ABC B 3r. Egunean egunekoaz, gauza nezesarioez kontentatu behar dugu, abundanzian eta<br />
frankanzian injustuki jarriko garen baino lehen. CatLav 172 (V 88). Zenbat sehi ene aitaren etxean, ogia<br />
franganzian dutenak, eta ni goseak hilzen hari nau? TB Lc 15, 17 (Dv nasai). Ez gaitzan errepreni gutaz<br />
erabilkatua den frangantzia huntan. TB 2 Cor 8, 20 (Lç abundanzia).<br />
frankatu (BN-lab, S; Chaho), frangatu (Ht VocGr 324, Lecl, Dv � A). Ref.: A; Lrq. � Abundar; hacer<br />
abundante. "Abundar, llegar a ser común. Bildotsak frankatzearekin merkatuko dira" A. � Ezen Iesus Kristek ez<br />
gaitu Israeleko populuari eman izan zaión grazián partizipant egin, hura orain gutan orduan zen baino ilhunago<br />
edo hertago dezanzat: baina-aitzitik klarotuago eta frangatuago drauku hura. Lç Ins F 3v. Eta Jainkoa guziz<br />
botheretsua da grazia guziak frangatzeko zuen baithan. TB 2 Cor 9, 8 (Lç zuetan abunda eraziteko, He zuen<br />
gaiñerat gaindiz isurtzeko).<br />
frankera. � Idioma de los francos. � Breizera ez duzute lehenago Galian mintzatzen zen kelteraren arrasto bat,<br />
galera den dena ezabatu bait zuten laterak eta frankerak. Mde Pr 282.<br />
frankeza (Lcc, Chaho), frankezia (Chaho, Hb ap. Lh). �1. Franqueza. � Pasaia'ko gizon bat / gizon humanua,<br />
/ frankeza aundiya du, / jeniyo sanua. Noe 35. Euskalduna! Gizon guzien artean famatua daukatena bere<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
77
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
leialtasun, frankezia eta oroz gainetik gizonak lur huntan izan detzazken kalitate on guziez, bi begitartekoa? HU<br />
Zez 40. Orla gustatzen zait neri, frankeza guziyan itz egitia. Iraola 105. �2. Franquicia, privilegio. � Frankezak<br />
izan ditu lehen Billafrankak; / izenari darraizko oraino marrakak. Hb Esk 146. �3. (VocBN), frankezia (Gèze,<br />
H (s.v. frankia)). "Abondance" VocBN.<br />
franki. v. 1 franko; 1 frankoki.<br />
frankia (SP, Urt I 64, H). � Abundancia; franquicia. "Frankia, id. frankezia, frankotasuna, abondance" H. � Tr.<br />
Documentado en autores labortanos y bajo-navarros de los ss. XVII, XVIII y principios del XIX (Duhalde). �<br />
Esker duzula grazien, beraz, espensaria, / zeren eman darokuzun hain frankia handia. EZ Man I 19. Trabaillu<br />
onean izanen da franko eta frankia, baiña hitz anhitz den lekhuan maiz da probetasuna eta eskasia. Ax 44 (V<br />
27). Ontasun guzien frankia eta mukurua. SP Imit III 16, 1 (Ch bethetasuna). Gero erran zuen Iainkoak: urek<br />
ekhar betzate frankiaz herrestaz ibillki bizia dutenak. Urt Gen 1, 20. Jesusek bere ontasunak frankiarekin ematen<br />
darozkitzu. Mih 49. A! zer frankia, zer kontsolazione, zenbat grazia ez diozute ematen hetaz neurritzen<br />
ditutzunei! Brtc 33 (v. tbn. la misma frase en MarIl 58s). v. tbn. Arg DevB 121. ES 184. Lg I 210.<br />
- FRANKIAN (IBILI, BIZI...). (Andar, vivir...) en la abundancia. � Gorputzaren ase bethez, / frankian<br />
dabillana / izanen da egun batez / urrikitan emana. Arg DevB 122. Oraino bertze-alde mesprezatzen dira<br />
gauzak, noiz eta-ere naharo eta frankian baitabiltza. ES 163. Badakit behera izaten eta badakit frankian bizitzen<br />
ere. He Phil 4, 12 (Lç abundant izaten). Zorigaitz zuentzat, nahikaretan eta frankian bizi zaretenak. Lg II 214.<br />
Gogoratzen zaio zenbat arrotz eta sehi bizi diren haren aitaren etxean gauza guzien frankian. Dh 434.<br />
- FRANKIAZ. En abundancia. � Zenbat sehi dire ene aitaren etxean ogia frankiaz dutenak, eta ni hemen gosez<br />
hiltzen hari bainaiz. He Lc 15, 17 (TB franganzian).<br />
- FRANKIAZKO. (Adnom.). � Bakhe frankiazko bat dela zure legea maitatzen eta begiratzen dutenen primeza.<br />
Mih 90.<br />
frankiatu. "Devenir abondant" SP.<br />
frankismo. � Franquismo. � Isilpeko buruzagi edo gudari ausartari [...] agiriko oportunista ustela eta<br />
frankismoaren ondoko sasi-abertzalea nagusitu zaizkio. Txill in MEIG I 260. Hitzaldi horiek, hain zuzen ere,<br />
Probintzi-jauregiko [...] areto batean egin ohi ziren, frankismo kiratsa uxatu gabe. MEIG I 258. En DFrec hay<br />
63 ejs.<br />
frankista. � Franquista. v. 2 frankotar. � Frankista, bisitari-gelako hormak Gernika deseginaren airetikako<br />
argazkiz blei zeuzkana? MEIG I 256s. Ba ote zen, ordea, orduan eta puska bat beranduago, frankista ez zen<br />
Diputaziorik? Ib. 256. En DFrec hay 19 ejs.<br />
frankitu. � Dar, ofrecer. � Ea pekataria, logra dezazu Jesu Kristoren piedadeak frankitzen dizun okasio au<br />
(Goldaraz, 1833). ETZ 221.<br />
frankmasoneria. v. framazoneria.<br />
1 franko (V-gip, G-nav, AN, L, B, BN-arb-lab, S; SP, Urt I 64, Lar, Añ, Gèze, H), frango (G-azp, B, BN;<br />
VocBN, Dv, H), pranko (AN-gip-larr), franku (V-arr), franki (Lar). Ref.: A (franko, frango); Lrq; Totor Arr;<br />
Garbiz Lezo 3; Satr VocP (frango); Iz Ulz (berriketa), Als (porrubarrek); Izeta BHizt; EI 353; EAEL 197; Elexp<br />
Berg; Gte Erd 124. � Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos, aunque muy escasamente en vizcaíno.<br />
Franko es la forma más general y frecuente. La variante frango (documentada ya en Leiçarraga; cf. tbn. frangoki<br />
en Dechepare) es la más frec. en los autores labortanos y bajo-navarros. Hay pranko únicamente en autores<br />
guipuzcoanos. En DFrec hay 56 ejs. de franko y 3 de pranko, todos ellos meridionales, y 45 (32 sept.) de frango.<br />
�1. (Antepuesto o, más gralmte., pospuesto al sintagma correspondiente). Mucho, abundante. "Abondant" SP.<br />
"Harto, mucho" Lar. "Berriketa fránko, muchas habladurías" Iz Ulz. � Bazuen oiñen azpian ur franko. Ax 385<br />
(V 252). Tronuaren gainean denak askotan hasgorapen frango aurthikitzen eta asko nigar isurtzen du. Dh 117.<br />
Zunbaitek balekie inkantin dela saltzen / dama franko balizate antxeraren phusatzen. Etch 516. Neretzat izandu<br />
da / franko desengaño. AzpPr 50. Jaten eman neutsan lez / bezpera gabian, / inbusteria franku / miña agirian.<br />
Noe 108. Holako bei ederrak fite izain ditik frango erosle. Zub 41. Nere buruak ere ematen dit franko lan. Lab<br />
EEguna 92. Duela frango urte, artzain xahar bat bazagon bere etxolan. Zerb Azk 39. Etzuen frango beltzek<br />
bezala sudurra matatua, lehertua. JEtchep 84. Hazparnen, apez gisa, ibili dut lan frango. Larz in Alzola Atalak<br />
117. Urepelen badira / ihiztari frango. In Xa EzinB 63. Martxoan dela Bazko? urte artan arto ta ogi franko (B).<br />
Inza NaEsZarr 2061. Zergatikoaren galde dabilenari arrazoi franko eman dakizkioke. MIH 202.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
78
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
v. tbn. Harb 88. EZ Eliç 387. SP Phil 235. Tt Onsa 161. ES 187. LE Prog 120. Egiat 196. Xarlem 703. Izt Po<br />
164. Gy 304. JanEd I 26. Bil 30. Sor Bar 60. Elzb PAd 69. Jnn SBi 90. Alz ST<strong>Fe</strong>r 129. Mdg 135. Ill Testim 6.<br />
EusJok 24. Tx in Imaz Auspoa 24, 50. Txill Let 133. Arti Tobera 272. Izeta DirG 40. Alzola Atalak 124. Casve<br />
SGrazi 50. Berron Kijote 213. Frango: Dv Lab 307. Bordel 141. Laph 76. Elzb Po 210. Elsb Fram 100. Arb<br />
Igand 19. StPierre 22. Barb Sup 173. Ox 156. Mde Pr 84. Larz Iru 108. Ardoy SFran 158. Mattin 62. Franku:<br />
Erkiag BatB 65. Pranko: Or SCruz 89. SMitx Aranz 85. Ugalde Iltz 21. Salav 46. NEtx LBB 14.<br />
� (Precedido de sintagma determinado). "Eurrerantzean eurie franku isingo da" Totor Arr. "Aurten gendúkanén<br />
batzán patátia fránko eréinik" Iz Als (s.v. porrubarrek). "Gizona frango jin dira (BN-lab), [...] jenerue frankue<br />
euen an; ugari (V-gip)" Gte Erd 124. � Etai lelori bai lelo, pota franko, berzia bego. E 175. Zenbat alokazer<br />
diraden ene aitaren etxean ogia frango dutenik, eta ni gosez hiltzen bainaiz! "Force pain". Lç Lc 15, 17 (He<br />
frankiaz, TB franganzian, Dv nasai, Ol ugari, IBk nahiko). Eta nola zabal baitira eta laguna ere franko baitute,<br />
plazer zaie [...] bide zabal hartan ibiltzea. Ax 479s (V 310). Kantatu oi da onelako bat: "Indietan det senarra,<br />
dirua franko duena". Lar Cor 152. Olhua franko Barkoxen, hi bezalako astuen. Etch 416. Jendek erraiten dute<br />
hal'eztena franko. ChantP 124. Esnia pranko emango digu / onek umia egitian. Ud 67. Nekia franko, esker<br />
gaiztua, / alimentu otza. Xe 243. Negarra franko eragin dute / bakoitzak bere etxian. Arrantz 144. Bazterra<br />
frango badiat kurriturik, ikusirik ere ba mahain ederra frango. JE Ber 34. Inguru hauetako artzain gehienak<br />
harat biltzen dira. Artzain ez dena frango ere ba. Xa Odol 233.<br />
v. tbn. Hm 148. Arg DevB 99. Gç 76. ConTAV 5.2.9, 141. ES 121. Acto 331. GavS 5. Cb Just 75. Izt C 132. Gy<br />
X. JanEd I 64. Bil 98. PE 55. Ud 85. Bv AsL 25. Sor Bar 73. AzpPr 105. Alz ST<strong>Fe</strong>r 139. Balad 220. EusJok 136.<br />
Salav 101. Frango: MarIl 5. Bordel 183. Laph 155. ChantP 222. Elsb Fram 88. Arb Igand 47. Balad 245. HU<br />
Aurp 58. Ox 197. Etcham 181. JEtchep 22. Mattin 61. Pranko: Aran SIgn 204. PE 76. AB AmaE 230. Bv AsL<br />
199. Moc Damu 12. Goñi 87. EusJok 98. Or SCruz 145. Tx B 113. SMitx Aranz 145. Salav 18.<br />
� (Precedido de nombre en pl.). � Munduak ala nai duelako, itxu itxuan erakeriak franko egiten dira. Gco I<br />
445. � (Con ergativo). � Indar aundiko gizona, / jendia frankok maite zuena, / erriyan juez izana. Tx B I 170.<br />
� (Con partitivo). � Eman zeron oraño gure Ienkoak [...] lur etxe, borda eta bertze onik eta ederrik franko. Tt<br />
Onsa 51. "Demesei" ori obena omen da, / norteamerikanua, / korderik gabe gizonik pranko / plazetan botatakua.<br />
EusJok II 159. Etxe jauregi pollit bat eta goitiko ondasunik franko jauretsi zuen. Mde Pr 184. Bazun mutillik<br />
pranko laguntzalle. Etxde JJ 214. v. tbn. NEtx LBB 87. Bada horrelakorik franko euskal literaturan. MEIG IV<br />
77 (v. tbn. VI 62). � Edirenen duzu adiskidetasunaren kanpoko markak emanen darozkitzuten adiskide arrunt<br />
eta ordinario hetarik franko. Mih 68.<br />
� (Con el sust. elidido). � Baiña aberatsei, emanak emanik ere, franko gelditu baitzeien. Ax 229 (V 153). Leku<br />
hartan franko den akonitaren gainean bildua. SP Phil 283. Atzo bizi zen frango / bada hilik egun. AstLas 74.<br />
Ehülia hari galtho, / ükhenik ere han franko. Etch 304 (tbn. en ChantP 180 y Or Eus 281). Artzain beltxa beha<br />
dago / mundu huni aspaldi; / ikhusirik baitu frango, / denez mintza baladi. Zby RIEV 1908, 757. Hizkuntz erdara<br />
frangok jakinen mintzatzen, / eskaraz jakin gabe kasik irakurtzen. Arb Igand 20. Judu eta Israelitek beren<br />
erresumarat itzultzeko baimena ukhen zutenean, etziren oro baliatu: frango Babilonan eta han gaindi gelditu<br />
ziren. Zerb IxtS 72s. Frango eta frangok ipurtargi bat gauaz nunbeit ikustea aski dutela. Zerb Azk 95s. Joaiten<br />
ditut, bainan frango ere gibelerat itzultzen. Larz Iru 18. Pentsatzeko da, frankorenak irakurri ondoan, ez dela<br />
euskara idatzian [...] etendurarik izan egungo eguneraino. MEIG VII 39.<br />
v. tbn. Arg DevB 122. Lar, carta a Mb 278. Egiat 239. Mg PAb 170. Arrantz 77. Xe 201. Sor Gabon 61. Mde Pr<br />
49. Frango: Jaur 188. Dv Lab 241. HU Zez 31. Ardoy SFran 92. Xa EzinB 108. Pranko: Uzt Sas 238.<br />
�2. (V-gip, S; H), frango (H), pranko. Ref.: Lrq; Etxba Eib. (Como adv.). � (Con vb.). Mucho,<br />
abundantemente, en gran medida. "Franko ibilli da dirua gaurko iriproban" Etxba Eib. � Franko dakizie zer<br />
den marinera. Egiat 158. Eta bekhatua hain frango dabila giristinoen artean! Dh 167. Gizona zartzera / tristura<br />
sortzera / odolak aultzera, / franko bajatzera. AzpPr 98. Laguntzen ere ba frango beren behar-orduetan. HU<br />
Aurp 149. Apaiza ikustean Don Carlos naastu zan pranko, baño azkenik eskua luzatu zion. Or SCruz 129.<br />
Juezak, pranko aturditurik, / beiratu zuan atzera. Tx B I 146. Hirian egonik guti edo aski, bere buruaz frango<br />
hartua zen. Lf Murtuts 29. Franko asperturik baitzeuden. Arti Ipuin 45. Frango laket zuten harekin giristino<br />
erlijioneaz luzaz solastatzea. Ardoy SFran 220. Ordutik hona franko aldatu dira gauzak. MEIG VI 149.<br />
� (Con adv.). Muy, bastante. � Yaun hauz'aphezak erraten ziok, alegia aphal, bainan franko gora ongi aditua<br />
izateko. Elzb PAd 81. Gaineratikoak oro urrun arazi ditu jandarme kapitainak, frango idorki. HU Zez 171.<br />
Frango ongi badabila oraino, adinarendako. Barb Sup 87. Hiru haur bederen ilhagintzan frango pulliki hari,<br />
gasnarekin ogia bazuketen etxean. Ox 194. Pranko altutik mintzatutzen zan / ona zeukan eztarriya. Tx B I 99.<br />
Heldu ziren frango laster, makur handirik gabe. Ardoy SFran 132. Nahiz frango arruntki mintzatu ziren. Xa<br />
Odol 271. v. tbn. Frango: JE Ber 96. Larz Senper 58. Mattin 56. Lf in Casve SGrazi 9. � Ez zegoen, ez orduan<br />
eta ez frankoz geroago, gogorik, [...] harako burutapen hutsalak burutzera daraman horietakorik. MEIG VI 78.<br />
� (Con adj.). "Franko eder, fort beau" Lrq. � Nitzaz bestiak jarri ziren franko harro. Etch 324. Pacheko, bere<br />
aldetik, gizon gisa, franko esku zalukoa zela. Elzb PAd 59. Oraino franko gazte zen. Jnn SBi 94. Besoa frango<br />
luze baitzuen. StPierre 30. Irria frango xuhur zuen. Barb Sup 101. Gorputz tamaña ederrekuak, / franko altu ta<br />
gizenak. Tx B II 82. Han hil zen hogoita zenbait urteren buruan, oraino frango gazte haatik. Zerb Azk 78.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
79
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Frango abila dela / letxero kontuan. Mattin in Xa EzinB 103. Joka-lekua hein berean zegon, bainan frango<br />
luzea. Lf in Casve SGrazi 9. v. tbn. Noe 125. Arti MaldanB 208. Anab Aprika 9. Frango: Larz Senper 70.<br />
Pranko: Tx B I 100. Uzt Sas 174.<br />
- FRANKO ALDIZ. Muchas veces. v. FRANKOTAN. � Erakutsi zun kuidado aundiyakin franko aldiz egiya<br />
ori (Larrainzar, 1905). FLV 1988, 277. Zarpil ta ezurrutsean ere nabari da franko aldiz. Vill in Gand Elorri 14.<br />
[Universidadea] ideologia aldetik [...], guztiz da ajolakabe eta franko aldiz eszeptikoa ere bai. Vill Jaink 8.<br />
Franko aldiz herri hunez / zian han arrenküretan. Casve SGrazi 36.<br />
- FRANKO IZAN. Ser suficiente, bastar. � Odol ihintz bat franko zen gure erospenarentzat. Lg II 273. Kapiten<br />
arrasta / gizonen bitalla, / aski franko zela! Etch 278. Urte biyan franko da / orrela egotea. PE 66. Pareta hori<br />
madrigaz eta thaulaz ere liso eginik, frango laite, eta pilotari zenbeiten arabera hobe baizen ez. Zby RIEV 1908,<br />
86s. � Bekhatu egiteko zeroni asko eta franko zare. Brtc 177.<br />
- FRANKOTAN (Chaho, H). Muchas veces. "Très souvent" H. v. FRANKO ALDIZ. � Zenbat bider ori gertatu<br />
da? Erantzungo due: frankotan, jauna. AA I 307. Penaren kargarekin / urtuta, frankotan / kanpora irteten zait /<br />
biyotza malkotan! Bil 134. Hitz horiek entzutean, frangotan bere lana utziko zuen Franzizkok eta gogoetatua<br />
egonen zen. Laph 127s. Polliki-polliki igaro naiz frankotan "Quais" delakoetatik. Txill Let 114. Ustez aisa<br />
bizipidia / peko hiri handietan, / bena nekia frankotan. Casve SGrazi 76. Asmatu zituen arrazoizko desarrazoiak<br />
ez zeuzkala berak ere zuzentzat frankotan. MEIG VII 31.<br />
v. tbn. Sor Bar 53. Elzb PAd 48. Tx B 110. Vill Jaink 10. Frangotan: Zby RIEV 1908, 86. Ox 180. Iratz 176.<br />
Zerb Azk 116. JEtchep 76. Ardoy SFran 120. Xa Odol 51. Mattin 112. Prankotan: Moc Damu 25.<br />
- FRANKOZ. (Con comparativo). Mucho (más). � Frankos erreprensibleago (AN, s. XIX). FLV 1991, 144.<br />
2 franko (V-gip; Lcc, Añ, Lecl, H), frango (Chaho). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. �1. Franco, sincero;<br />
generoso. "Franc, libéral" Lecl. "Libéral, généreux" H. "Generoso, liberal. Suiña ei dau gizon frankua" Etxba<br />
Eib. � Eta baldin badakusa ezen eria guziz gaizki dela eta periletan, orduan konsolazione handiagorik eta<br />
frangoagorik emaiteko draukeo. Lç Ins B 7v. Bekhatu egiten duenarentzat dadukazu Iainkoa handi, zabal,<br />
franko, liberal. Ax 148s (V 97). Haren alderat bekaitz ez denarenzat frankoa eta liberala da [Jinkoa] mundu<br />
huntarik beretik. Mih 11. Zer esan nai ote du Joxe liberalak? / --Nere ustez frankoak diradela danak. AB AmaE<br />
331. Badakizu zure etxian zaudela eta gu oso frankuak gerala. Iraola 121. �2. frank. Franco, libre. � Denbora<br />
orotako kostümaren arau, Ziberuko detxema lürrian sorthiak oro, sortzapenez "frank", libre dirade kundizionez,<br />
beren estatüz frank. Mde Pr 50s. �3. (En la expr. itsas frankoan 'en pleno mar, en mar abierto'). � Oba izango<br />
dot, ausaz, legorrean tirabira egin, [...] eta ez an, itsas frankuan, aztarrenik be utzi barik, bear bada... Erkiag<br />
Arran 126s.<br />
3 franko (Lar), frank (SP), fran. �1. Franco (moneda). "Frank bat, vingt sols, bi frank, deux livres" SP. v.<br />
libera. � Soska soska biltzen da franka. O Pr 671. Sos bat edo fran bat utzi gabe bere bidiaren igaraitiako. Tt<br />
Onsa 145. Kantidade guziya / jaso du urretan, / eun franko justu dira / lege zarretan. AzpPr 26. Apustua bat<br />
jokatutzeko / egin genduan tratatu, / bosteun bana franko señaleak ere / gañera berriz botatu. EusJok 65. v. tbn.<br />
Etxde JJ 272n. Mde Po 92. Jaungoikoak daki zenbat milloi franko itxura txarrean gastatu diran. Basarri 121.<br />
Aljeriar frankuak eta prantzes frankuek balio berbera zuten. Anab Aprika 22. Emen 400 franko dire 40<br />
billetetan. Izeta DirG 82 (v. tbn. 81). En DFrec hay 5 ejs. de franko. �2. + pranko. Franco (miembro del antiguo<br />
pueblo germánico de los francos). v. 1 frankotar. � Pranko ta euskaldun-arteko gauzak. Ag AL 22. Frankoek<br />
[...], izigarriki sarraskiturik, erran zuten eskualdunek moruen laguntza ukan zutela. Zub 31. Ba dator frankoa /<br />
ta euskaldun gajoa / bidetan tapustez / atzerrira doa. Azurm HitzB 39. Jelkhi Dagoberte, frankuen erregia eta<br />
Arinberte, franko güdükarien aitzindaria. Casve SGrazi 150. � Goien-paleolitos eta geroztiko aroetan<br />
Europa'ko S.W. aldean bi errimoltzo azaltzen zaizkigu: pranko-kantauritarrena (euskaldunena) eta kapsatarra.<br />
JMB ELG 29 (v. tbn. 63).<br />
1 frankoki (Urt I 64, Chaho, Gèze, H), frangoki (BN ap. A; Ht VocGr 324, Lecl, VocBN, H), franki (SP). �<br />
Abundantemente. � Tr. Documentado en dialectos septentrionales. Los últimos ejs. son de la primera mitad del<br />
s. XIX. � Obra honak ukhenen du goalardona frangoki. E 13. Ifernuak halaber du idukitzen frankoki /<br />
damnatuen konpañia den guztia largoki. EZ Man I 96. Erran behar da aberats garela, munduan den gauzarik<br />
aberatsena eta baliosena [denbora] hain frankoki derabillagunean. Ax 160 (V 107). Zeren hurbil nago, dio<br />
Iaunak, gauza guzien ez xoilki osoki, baina bai frankoki, neurri mukurruz eta gaindi berriz konplitzeko.<br />
"Abundanter". SP Imit III 30, 1 (Ol erruz, Leon nasaiki). [Isopa] usain handi batekin bide eta larrain guzietan<br />
frangoki kausitzen dena. Mong 594. Ea eskuarak eta eskualdunek baituztentz hain naharoki eta frantkoki, [...]<br />
izpirituko pentsamenduen sothilki eta agudoki adiarazteko behar tuzten hitzak. ES 167. Frankoki egizu amoña.<br />
Mih 52. Hainitz balin baduzu, emazu frangoki; guti baduzu, emazu guti hartarik ere zerbait. Dh 228s. Eraiten<br />
duenak frangoki, bilduko duela ere frangoki. TB 2 Cor 9, 6 (He frankoki; Lç liberalki, Dv nasai, Bibl oparo). v.<br />
tbn. Hm 120. Tt Arima 51. Arch Gram 92.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
80
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
2 frankoki (Chaho), frangoki. � Con confianza, sin duda; francamente. � Frangoki erran ahal dezakezuet.<br />
"Franchement". Lç Act 2, 29 (He ausarki, TB lañoki, Dv heraberik gabe, Ol zabal, IBk garbi-garbi). Badarikere<br />
nehor frangoki etzén minzo harzaz, Iuduén beldurrez. "Franchement". Lç Io 7, 13. Deliberatu dut fiñean:<br />
frankoki kontestatuko diot Jainkoari. Gç 44. Derraiadan nik frankoki, / eskergabeen modela / segurez sugea<br />
eztela. "Avec franchise". Gy 259.<br />
frankolin (G-bet ap. A; Lcc). � "Francolin, ave, frankolina, pistia" Lcc. "Frankoliñ, chorlito real" A. v. tbn.<br />
MItziar Txoriak 49.<br />
1 frankotar, prankotar. � Franco (miembro del antiguo pueblo germánico de los francos). � Alkarri parkatu<br />
bearrean egozan euskaldun da prankotarrak. Ag AL 68. Prankotarren alde. Ib. 140.<br />
2 frankotar, prankotar. � Franquista. v. frankista. � Geldi-geldi zetozten frankotar soldauak. Alt LB 43.<br />
Prankotarrak sartu ziranean, Upeltegi'ko Joxe kanposantura goiz batean eraman eta lau palanjistak: pan-pan!<br />
lau tiro eman eta seko utzi zuten. Ugalde Iltz 59.<br />
frankotasun (SP, Lar, H), frangotasun (H), frankotarzun, frangatasun.<br />
. � Abundancia. "État d'abondance. Ikhustekoa da etxe hartako frankotasuna" H. v. frankia. � Bizitze huntan<br />
neketan oren bezenbat urthe ta mende parabisuko lorian, hori liteke sarizko frankotasun bat. Dh 179. Izanez<br />
osoki aberastuak egiteko frangatasun konplitu bat. TB 2 Cor 9, 11 (He amoiña handiak). Jospehek erran bezala<br />
ethorri ziren zazpi urthe frankotasunezkoak. Etcheberry 43.<br />
franko-tiratzaile. � Francotirador. � Aita Akesolok ere orain "franko-tiratzaile" antzera ibili beharrean [...].<br />
MIH 224.<br />
frankotsu. � Abundante. � Zergatik, duenari emain zeio eta izain da frankotsua edo sobratua; eztuenari,<br />
ordea, kenduko zeio oraño duela iduriden ura ere (Mt 25, 29). BOEanm 1331 (Samper abundante edo<br />
sobratrik).<br />
frankotxo. � Dim. de 1 franko. "Kipula frankotxokin nastuiken zéin óna! ¡Qué bueno mezclándolo con bastante<br />
cebolla!" Iz Als 71.<br />
franku. v. 1 franko.<br />
fran(t)s. v. frantses.<br />
frantses, franzes (Mic 7r, VocBN, Gèze), frantzes (H), franses, prantses, prantzes, pranzes, prantxes,<br />
parantses. � Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos. La forma más antigua con -n(t)z- va perdiendo<br />
terreno en beneficio de las formas con -n(t)s- especialmente al Norte, salvo en textos suletinos. En DFrec hay 72<br />
ejs. de frantses, 3 de frantzes, 4 de frantzez y 2 de prantzes, todos ellos, menos 7, meridionales. �1. (Sust.).<br />
Francés (idioma). "Langue française" H. v. pantzera. � Ezein ere lengoajerik / ez franzesa ez berzerik / orai<br />
ezta erideiten / heuskararen parerik. E 255. Gutik dute fransesa nola hark ibiltzen, / ez du ere parerik denean<br />
mintzatzen. Hb Esk 81. Liburu huntan hanitz gauza frantses gisa izendatuak izanen dire. ECocin 2. Dathorke<br />
nigana nor-nahi, eta darasala frantses ala gaskoin, nik bethi atxikiren dut nere eskuara... Arb Igand 22.<br />
Frantses hutsean emazu haurra. HU Aurp 202. Erromar saillak dauzka italianoa, española, parantsesa,<br />
errumarra [...]. Ayerb EEs 1916, 261 (cf. prantses en la misma pág.). Nere muthil-gazte bat ona, prestua,<br />
bainan frantses tuntik ez zakiena. Barb Sup VIII. Debrien lanak zituen frantses hori ezin mastekatuz. Ox 191.<br />
Normandiar frantsesetik. Mde Pr 250s. Española ez zan izkuntza guztiak, aiendako prantsesak ziran. SM Zirik<br />
63n. Harek euskara garbia zuen maite, ez frantsesarekin nahasia. Xa Odol 26. Esaera zaharrak 706 dira eta<br />
frantsesera itzuliak eman dizkigu. MIH 237.<br />
v. tbn. Dh 110. MarIl VIII. Gy III. Bordel 79. ChantP 310. Elsb Fram VII. Jnn SBi V. JE Bur 134. Etcham 107.<br />
Zerb Azk 90. Or in Gazt MusIx 12. Ardoy SFran 137. Osk Kurl 120. Franzes: Lç Adv ** 5r. ES 139. Mst X.<br />
Mercy 1. Xarlem 1113. Mg PAb 169. Izt C 468. Arch Fab 11. Aran SIgn 202. Franses: Tt Arima 105. MarIl XIV.<br />
Frantzes: A Ardi 90. Const 16. Etxde JJ 203. Basarri 179. Prantses: Or QA 105. Prantzes: Enb 45. Uzt Sas 291.<br />
Pranzes: fB Olg 140.<br />
� "Prantxes, lengua ininteligible, jerga, jerigonza. Ze prantxes da ori?" Gketx Loiola.<br />
�2. + franses, frantzes (H, Lrq), frans, frants (AN-ulz ap. Iz Ulz), prantses, prantsez, prantzes, pantzes,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
81
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
prantxex. (Sust.). Francés, de Francia. "Français de nation" H. "Frántsa, el francés; bi frants" Iz Ulz. �<br />
Españarrak, franzesak, italiarrak beren hizkuntzak dituzte. Lar, carta a Gandara 161. Zan une baten gerra tin<br />
itzal bat / españarrakaz frantzesen artean. Zav Fab RIEV 1907, 534. Frantzes asko ill dala / diote Austrian. Xe<br />
223. Franzesen erderan. Bv AsL 25. Frantses ala arrotz jakintsuak hitz bereko dire. HU Aurp 214. --Fransa edo<br />
española / duzu andria? / --Franzesa dut baño da / guziz noblia. Balad 99. Prantses horiek... dena espantu<br />
zarete! Barb Sup 130. Inglandarrak ingeles, pantzesak berian. Enb 136. Prantxexek ere zertzuk esan oi ditute<br />
beren izkera xarpil orren alde! Or QA 198. Eztiat haboro ene büria frantses bezala khuntatzen. Mde Pr 51.<br />
Aymeri Picaud zeritzaion. Frantsesa zan. Vill Jaink 21. Norteko trenbidea egitera frantsesak agertu zitzaizkigun<br />
nagusi. MEIG IX 41.<br />
v. tbn. Dv Lab 43. Laph 11. Elsb Fram 146. Zby RIEV 1908, 91. Azc PB 213. Goñi 116. JE Bur 114. StPierre<br />
21. Barb Sup 15. Etcham 119. Zub 89. Lf Murtuts 22. JEtchep 93. Erkiag BatB 43. Ardoy SFran 77. Xa Odol<br />
224. Franses: Mong 587. Hb Egia 148. Frantzes: Echag 21. Elzb Po 203. Ud 58. AB AmaE 147. AzpPr 39. Azc<br />
PB 220. Goñi 60. A Ardi 55. EusJok II 140. JanEd II 68. Inza Azalp 122. Tx B 142. Basarri 70. Balad 101.<br />
Alzola Atalak 138. Mattin 44. Berron Kijote 199. Franzes: EgiaK 88. BBizk 25. ES 96. Cb EBO 42. Xarlem<br />
1314. Mg PAb 170. Astar II X. Izt C 453. Aran SIgn 8. Prantses: Enb 184. Or QA 103. Etxde JJ 161. SM Zirik<br />
64. Prantsez: Basarri 165. Anab Aprika 97. Prantzes: Zab Gabon 95. Bv AsL 167. AB AmaE 216. Ag G 217. Tx<br />
B III 18. Alz Burr 32. Or Eus 136n. SMitx Aranz 213. NEtx Antz 146. Anab Aprika 78. MAtx Gazt 62. Prantzez:<br />
Ag G 114. Alz Burr 17. SM Zirik 10. Pranzes: Mg PAb 200. fB Olg 153. Aran SIgn 9.<br />
� Naijago dabee franzes modura jantzi guraso bizkaitaarreen modura baño. JJMg BasEsc 194. Buruban berriz<br />
pañolituak / frantzes moduan jarriyak. Xe 312.<br />
�3. (AN-5vill, BN-lab ap. Gte Erd 279), franses, prantses, prantsez, prantzes (c. sg. A). (Acompañando a un<br />
nombre). Francés. "Prantzes, francés, se usa, en general, para indicar la procedencia extraña de ciertos vegetales"<br />
A. � Tr. Es bastante más usado precediendo al nombre; tras sust., se encuentra en Tartas (Onsa 26), MarIl (VIII),<br />
Hiribarren (Esk 5), Laphitz (48), J.I. Arana (SIgn 8), Elissamburu (Fram 78), Joannateguy (SBi 56), Zalduby<br />
(RIEV 1908, 84), Hiriart-Urruty (Zez 77), StPierre (30), Kirikiño (Ab II 186), Zerbitzari (IxtS 102), Lafitte<br />
(Murtuts 47), Irazusta (Bizia 26), Orixe (QA 42), San Martin (Zirik 63) y Anabitarte (Aprika 54). � Hantik ere<br />
frantses adajioa: arrautze bat ebasten dian, idia ebatsiren diala. Egiat 200. Izan direla franses errege handiak /<br />
badakike kondatzen hekien mihiak. Hb Esk 4. Frantses armada bozkariorekin hartu zuten nafartarrek. Laph 9.<br />
Frantses Errepublika zer den orai guziz, / kanta zezakeiagu berak erakutsiz. Zby RIEV 1909, 229. Tipula<br />
frantzesa, bere kirten luziakin. Iraola 92. Frantses hitz bakar zonbeit ikasirik. Barb Sup 171 (v. tbn. frantses hitz<br />
en AstLas 65, Mde Pr 218, Xa Odol 25). Bainan erretzetik beiratu ninduten han berean aurkitu frantses adixkide<br />
batzuek. JE Ber 94. Bazuen Mogelek frantses literaturaren berri. MIH 167.<br />
v. tbn. Gy 295n. Lap 367 (V 168). Etcham 135. Zub 78. Iratz 183. Mde Pr 43. JEtchep 82. Ardoy SFran 37.<br />
Frantzes: Echag 23. Franzes: BBizk 29. Tt Arima 108. Izt C 162. Arch Fab 11. Aran SIgn 63. Elzb PAd 73.<br />
Xikito 4. Prantses: Or Eus 209. Prantsez: Etxde JJ 66. Vill Jaink 186. Prantzes: Azc PB 203. A BGuzur 147.<br />
JanEd II 70. Kk Ab II 185. Or Eus 260n. SMitx Aranz 213. NEtx Nola 24. Prantzez: Munita 146. Pranzes: Aran<br />
SIgn 43.<br />
�4. "Frantzesa, beieri emoten yakon bedar klase bat esne asko emon daien" Ibarra Dima. Cf. FRANTSES-<br />
BELAR.<br />
�5. "Prantses, galbana. Prantsesak jo du ori, a ése le ha cogido la galbana. A zer prantsesa daukan orrek, qué<br />
galbana tiene ese!" (AN-gip).<br />
- FRANTSES-ARBI (frantzes-a. V? ap. A; prantzes-a. V-och ap. A). Remolacha.<br />
- FRANTSES-BELAR. "Prantzes-bedar (V-ple-ger-arr), prantzes-belar (G), alfalfa" A.<br />
- FRANTSES-BOLDA. "Golda-miiña, reja de arado. Bolda miiña: [...] 2.º la punta separable de la reja de<br />
frantzes-boldia" Iz ArOñ.<br />
- FRANTSES-ERDARA. Francés (idioma). � Liburu hori frantses erdaratik eskuararat itzuli zuen Haranburu<br />
aphezak. Arb Igand 174. Asko zorigaiztuan / Gaurko egunetan / Burubak austen dabiltz / Pranzes erderetan. Ur<br />
MarIl 126. Prantzes erdera eta solpa, [...] biak berdiñ-berdiñak ziran. Urruz Urz 47. Frantses erdarak dio: [...].<br />
Ox 192.<br />
- FRANTSES-EUSKALDUN (V-gip, G-azp, AN-gip, BN-ciz, S; frantzez-e. V-gip). Ref.: Etxba Eib (frantzez<br />
e.); Elexp Berg (frantzes-e.); Gte Erd 279. Vasco-francés. "Zuberoa'ko frantzez-euskalduna" Etxba Eib. v.<br />
EUSKALDUN-FRANTSES � Franzes euskaldunai. Cb EBO 18. Joanis esaten deutsee pranzes euskaldunak<br />
Juan edo Juaniko esaten deutsagunari. Mg PAb 163. Kausa dire mendiak, franses eskalduna / ezbazen<br />
nafarrekin español egina. Hb Esk 72. Frantses eskualdunak osoki kaskointzen ari garela. HU Zez 75. v. tbn.<br />
JanEd II 68 y Tx B II 129 (frantzes e.). Oihu hau igorriko dut / frantzes eskualdun herrira. Xa EzinB 56.<br />
- FRANTSESEZ. En francés. � Hanbat latinez, franzesez, nola anhitz berze lengoaje abratsez eta pratikatuz.<br />
Lç Dedic * 6v. Baldin egin baliz euskaraz hanbat liburu nola egin baita latinez, franzeses [sic], edo bertze<br />
erdaraz. Ax 19 (V 10). Martin de Hoiarzabalek egiña franzezes eta Piarres Detxeberri edo Dorrek eskararat<br />
emana. INav 1. Latin gramatika ikasten dutenean, naiz gaztelaniaz, naiz franzesez, naiz euskeraz itz egiten dute.<br />
Cb EBO 18. Liburu on guzia fransesez egina, / soseko liburu bat gabe eskalduna! Hb Esk 5. Izkribuz emanak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
82
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
frantsesez. HU Aurp 203. Kanpotarrakin frantzesez berbetan iñoz entzun eutsoelako. Alzola Atalak 138. Ez nuen<br />
nahi ene burua frantsesez mintzo aditu. Xa Odol 27. Eta frantsesez ez dakienak? MEIG II 104.<br />
v. tbn. Dh 110. MarIl VII. Dv Lab 160. Elsb Fram 116. Zby RIEV 1908, 84. JE Bur 186. StPierre 36. Barb Sup<br />
VII. Etcham 126. Zerb Azk 88. Mde Pr 250. JEtchep 115. Osk Kurl 119. Lf in Casve SGrazi 8. Franzesez: ES<br />
167. Arch Fab 13. Frantzesez: Bil 175. Goñi 21. A Ardi 111. Zub 17. Mde Pr 197. Prantsesez: Or Mi 10. Etxde<br />
JJ 48. Prantzesez: Zab Gabon 103. Alz Burr 35. Ldi BB 70. Anab Aprika 15. Prantzezez: Ag G 119.<br />
� "Prantxesez ari, balbucir, hablar con lengua de trapo. --Umeak izketan ikasi? --Bah! Ortxe ortxe prantxesez<br />
aritzen zaigu" Gketx Loiola.<br />
- FRANTSESEZKO. (Adnom.). � Ustez ezen franzesezko mintzairan bezala eginez ederkiago mintzo direla<br />
eskuaraz. ES 134. Franzesezko eta espainolezko autor, bai halaber liburu zahar eta berri guztiek. Ib. 160. [x<br />
letrak] hots bat adierazten du axuri euskal hitzean, esate baterako, eta erabat beste bat frantsesezko eta<br />
gaztelaniazkoetan. MEIG VII 181. Euskarazko eta frantsesezko zatiek aldamenenan dute gaztelaniazko<br />
itzulpena. MEIG III 143.<br />
- FRANTSES-GALLETA. Cierto tipo de galleta. � Lau sagar gordin andi eder ta frantzes-galleta lastoyakeradunak.<br />
A Latsibi 147.<br />
- FRANTSES-INTXAUR. "Prantzes-intxaur (V-m), cierta especie de nuez" A.<br />
- FRANTSES-KATU. "Frantzes-katua, la jineta" Iz ArOñ.<br />
- FRANTSES-MIN. "Prantzes-miñ (G-to), pulmonía de los animales" A.<br />
- FRANTSES-NABO. "Prantzes-nabo (V-al), remolacha" A.<br />
- FRANTSES-PATATA. "Patatas de caña, [...] franzes batata" Lcq 107. "Tubérculo, abultamiento más o menos<br />
redondo que aparece en la raíz o tallos subterráneos de las plantas y contiene generalmente mucha fécula, patata,<br />
franzes patata" Ib. 35.<br />
- FRANTSES-PORRU (T-L; prantzes-p. A). Espárrago. "Asperge" T-L. � Basoko Espartafilardo deritza, eta<br />
frantzes-porru sail bat dakar ikurtzat ikurdian. "Esparraguera". Berron Kijote 199.<br />
- FRANTSES-TXAKUR. "Prantzes-txakur (V-m), perro de presa" A.<br />
frantseskara, frantzeskara. �1. De aire francés. � Arrazoin hunek berak erakharri nau, ene bortxa, [...]<br />
lerratzerat frantzes-kara diren hitz bakhar batzutarat. Lg I X. �2. Al modo francés. � Donibanen eskara<br />
nahasia dela, / Latin bai frantzeskara mintzatzen garela (1765). BertsZB 108.<br />
frantseste, frantzeste (V, G-azp), prantzeste. Ref.: A Morf 165; Gketx Loiola (frantzeste). � Francesada.<br />
"Guerra napoleónica" A Morf 165. � Españako Erriakin frant[z]estean gertatu zan bezela. EConst 37. Anton<br />
diru izan zan prantzestean soldau. AB AmaE 216. Andik batzuk Frantzestean, besteak karlisten guduetan kendu<br />
ta olaren batean urtuak izan ziran. A Y 1934, 8.<br />
frantxelapa. "Bernicle" Lf GAlm 1957, 31.<br />
frantximankeria. � Cualidad o acción propia de un frantximant (q.v.). � Euskararentzat mentura txarra,<br />
beraz, Azkainen, nun eta ez dugun zaharrek [...] buru egiten itsas-hegi guzian ala den frantximankeria zozoari!<br />
Zerb Azk 31.<br />
frantximant, frantximan, frantximent, franximent. � Francés; (el) que habla en francés. � Gure frantximenten<br />
erdara, nahasia bezain bitxi. Arb Igand 7 (23 frantximan). Begote frantximantak hiriko plazetan, / gauden<br />
guhaur herrian igand'arratsetan! Ox 181 (25 frantximent). v. tbn. Etcham 49. JE Ber 69. Debru franximent<br />
lizuna! Zub 106. Ezkondua da geroztik euskaldun frantximant batekin. Zerb Azk 30. Lehen aste hau erdaraz egin<br />
dute (misioneak), frantximantengatik. Herr 15-3-1956 (ap. DRA).<br />
frantximantatu. � Afrancesarse. � Othoi, ez utz Eskual-Herria kaskoinatzera, pena ginuke etxeratekoan ikus<br />
bagineza sorlekua arras frantximantaturik. Herr 26-8-1957 (ap. DRA; la ref. es incorrecta).<br />
frantximent. v. frantximant.<br />
frantxisa. � Franquicia. � Frantxisa on zelakotz ginduen galdetu, / hark gure Burijesak ditu ondoratu (1790).<br />
BertsZB 149.<br />
frantxulet (V-gip ap. Etxba Eib), frausulete, fraxolete, prantxulet. � Flautín. "Especie de pito o flauta<br />
(Flageolet). Frantxuletakin joten zittuan soñu edergarrixak" Etxba Eib. � Batek du fraxoletia, bestiak ojalatazko<br />
txilibituba eta Erramunek farola. Sor Gabon 19. Igo zan tellatura "frantxuleta" jotzera. Baserritarra 17-31 [sic]-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
83
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
1906 (ap. DRA). A! nere frausuletian soñua gustatzen zaio. Ill Pill 14. Prantxuleta juaz juan omen ziran / jokuba<br />
jokatutzera. EusJok II 70.<br />
frantzes. v. frantses.<br />
frantzesada. � Francesada. � Urrengo frantzesada / ez degula urruti; / oiek ateratzea / gure erreiñuti / kosta<br />
bear zaigula / uste det larruti. Xe 225.<br />
frantzia-belar. "Nielka (Sal), berga-belar (G-azp), malporta (G-goi), trébol silvestre" A EY I 91, donde en nota<br />
a pie de pág. señala: "lenago frantzia-belarra".<br />
frantziar, frantziatar, frantzitar, prantziar, prantzitar. � Francés, de Francia. v. pantzetar. � Baldin elkar<br />
artzen bagendu guziok, nor bere sallari ditxekala, Franzian ikaratuko gintuke franziar guziak ta Españian<br />
españiar guziak. Lar Cor 300. Españar, naiz prantzitar, naiz euskaditar izan. Or QA 81. Bertako gizon asko ta<br />
prantziar batzuk ere bai. Anab Aprika 29.<br />
v. tbn. Mde Pr 286. Franziar: Zav Fab RIEV 1907, 534. Frantzitar: Mde Pr 283. Franziatar: AB AmaE 448.<br />
Prantzitzar: Eguzk GizAuz 17.<br />
� (Precediendo a un nombre). � Frantziar jaurlaritzak. Mde Pr 285. Itzuli garelarik lokartuta zegoen huria /<br />
atzo bezalako frantzitar egunaldi batean. Ib. 288. Prantzitar gudariak. Etxde JJ 180. Katulo Mendes frantzitar<br />
idazle ospetsuak. MAtx Gazt 77.<br />
frantziskano, fran(t)zizkano. � Franciscano. v. frantziskotar. � Tr. Documentado en autores septentrionales, a<br />
excepción de un ej. de J. Azurmendi. � Irakurt beza oraino P. Marc le Telier, Recole franziskanoa. Tt Arima 3.<br />
Hainbertze anaia franzizkano. Laph 62. Ja hor harat joanak diren kaputxin, franzizkano eta beneditanoak. HU<br />
Aurp 142. Bortz serora frantziskanok eskaini zuten Borneoko misionerat goatea. Prop 1906, 58. v. tbn. Zerb IxtS<br />
107 (frantzizkano). Fraide sartu nahi badu frantzizkano edo dominikanoetan, lagunt zazue. Ardoy SFran 291<br />
(99 franziskano). Fraile frantziskanoa. Azurm HitzB 36s.<br />
frantziskotar, frantzizkotar, prantziskotar, prantzizkotar, franziskuar (Lar), frantziskar. � Franciscano. v.<br />
frantziskano, franzisko, pantzeskar. � Tr. Documentado en autores meridionales del s. XX. En DFrec hay 18<br />
ejs. de frantziskotar y 4 de franziskotar, todos ellos meridionales. � Mendieta prantzizkotar idazle azkarrak.<br />
GMant LEItz 62. Frantziskotar fraide hainitz heien artean. Mde Pr 54. Santa prantziskotar au. Lek SClar 102.<br />
Ta an euan frantzizkotar praillien abitxuakin kaja baltz baten barruan. SM Zirik 12. Frantziskotar-kutsu jatorra<br />
ikusten diot nik gure olerkariari. Vill in Gand Elorri 12 (12 prantziskotar). Iosulagun, karmeldar, pasiotar,<br />
prantzizkotar eta beste eleiztar ikastetxe. Ibiñ Virgil 22. Irukoi frantziskotar batekin gogoratzen da orain:<br />
"Loretxuak" izenburudunagaz. Alzola Atalak 73 (115 prantziskotar). Ez zaie ahaztu Arantzazu eta Zarauzko<br />
frantziskotarrei kristau euskaldunei zor zaiena ematea. MEIG II 132 (MIH 170 prantziskotar).<br />
v. tbn. Izur JerOs 125. Prantziskotar: SMitx Aranz 114. Gand Elorri 80. Gazt MusIx 162. Prantzizkotar: NEtx<br />
LBB 291. Frantziskar: Inza Azalp 8.<br />
frantziskotasun, pranziskotasun. � Espíritu franciscano. � Euskal-sinismenzalea pranziskotasunaren txertuak<br />
emandako kimua dala. SMitx Aranz 88n.<br />
frantziskotegi. � Monasterio de franciscanos. � Gazteizko frantziskotegian. Lek SClar 119.<br />
fran(t)zizkano. v. frantziskano.<br />
franximent. v. frantximant.<br />
franza (det.; SP � Dv y A). � "Ouïes de poisson. Franzetarik lotzea, prendre par les ouïes" SP. van Eys y<br />
Harriet dan la forma frankak, debido probablemente a una mala lectura de -nca por -nça en SP. v. zakatz.<br />
franzes. v. frantses.<br />
franziska. � Francisca, hacha u hoz. � Gure franziska edo aizkorea zeiñ zorrotza dan. Ag AL 160s.<br />
franzisko, franzisku (Lar). � Franciscano. Cf. Aran SIgn 202: San Franziskuetako Aita Frai Juan Antonio<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
84
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Ubilloskoa zana. v. frantziskotar. � D. Fr. Martin Ignazio de Loiola, San Ignazioren illoba, erlijioso<br />
franziskoa. Izt C 458.<br />
franziskuar. v. frantziskotar.<br />
frase, frasa. � Frase. � Ebitatzera haritu naiz frasa modorrotsu eta korapillotsuak. Gy XII (v. tbn. 262). Kasik<br />
nondik nahi has ditazkenaz geroz frasak latinean. Elsb Fram VII. Frase auek eta auen antzekoak ez ote digute<br />
agertzen eriotzari diogun gorrotoa? Vill Jaink 110. Frase biribil honi zerbait eranstera ausartuko baldin<br />
banintz. MEIG VIII 30. En DFrec hay 7 ejs.<br />
frasko. v. flasko.<br />
frast. v. brast.<br />
frasta-frasta. v. brasta-brasta.<br />
fraternal. � Fraternal. � Karitate fraternala egon bedi. Lç He 13, 1 (He, Dv anaien alderako karitatea, TB<br />
amodio anaiazkoa). Lagunkida fraternal-eko galaiak beren damari (tít.). Bil 29.<br />
fraternalki. � Fraternalmente. � Fraternalki onhetsle. Lç 1 Petr 3, 8 (TB anaiazki, Dv anaiatiar, Ol senidekoi).<br />
fraternitate. "Collegium, [...] anaiatasuna, fraternitatea" Urt V 333.<br />
frauda (Chaho, Lrq), froda (Arch VocGr). � Fraude, engaño. "La fraude, la tromperie" Arch VocGr. v.<br />
frauderia. � Anaie batek zeitan bi lekhü ordeñüz ützi, / ber denboran aurhidek hurak fraudaz ebatsi. Etch 142.<br />
Hogei eta bost denin, banian bihotz min / aita fraudaz sarthürik, ordeñüz ükhenin. Ib. 180. En DFrec hay 3 ejs.<br />
de fraude.<br />
- FRAUDAZKO. Fraudulento. � Zoinen artean asko abokat txar edo negoziant afera zikhin edo frodazko<br />
batzuen egile izanik. Elsb Fram 153.<br />
fraudatu (Chaho, Lrq). � "Frauder" Lrq. � Ez deus fraudatzez nagusiaren gauzetarik. TB Tit 2, 10 (Lç deus<br />
apartatzen eztutelarik, Dv maularik ez egitera).<br />
fraudazale (Chaho, Lrq). � "Celui, celle qui fraude" Chaho.<br />
frauderia (Chaho). � Fraude, engaño. v. frauda. � Paueko jaun jüjek balie ene jüjatzen jakintü, / nun etzien<br />
ene etxaltia frauderiaz akesitü. Etch 240.<br />
fraulero. � Mentiroso. v. fauleru. � Bi fraulero (gezurti) bildu ziran taberna batean. And AUzta 53.<br />
frausulete, fraxolete. v. frantxulet.<br />
frefristo. "Esaera da aintzinan horrela, formula honekin bataiatzen zituztela ijitoak: Frefristo, Frefristo, / kasta<br />
gogorra, / neskia baldin bada Maritxu / mutilla baldin bada Martintxo / ofizio enpliau / astobuztanmoztaille /<br />
ero txorrostaille, koño!" Elexp Berg.<br />
fregitu. v. frijitu.<br />
fregitu. v. frijitu.<br />
frei (Lar, H). "Frei, en las órdenes militares, lo que "frai" en las otras" Lar.<br />
freida. v. freila.<br />
freidago. v. fraidego.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
85
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
freide. v. freile.<br />
freila (Lar), freida (Lar). � "Freila, religiosa de las órdenes militares y también la lega de las otras" Lar.<br />
freilago. v. fraidego.<br />
freilatu (Lar, H), freidatu (Lar, H). � "Freilar" Lar.<br />
freile (Lar, H s.v. frei), freide (Lar, H s.v. frei). � "Freile" Lar.<br />
freita (det.; Lar � H). � "Despacho, en la venta, freita, salmenta" Lar. Harriet señala que podría ser un error de<br />
Larramendi y que quizá se trate de fleit (q.v.).<br />
freita. v. fleit.<br />
frejitu, freitu. v. frijitu.<br />
frekantatu (Urt IV 371). � (Aux. intrans.) tratar; (aux. trans.) frecuentar. � Hamar hilabete badu / enizala<br />
emaztiareki frekantatu, / eta emaztia adireiten da / bost hilabetetako okupatu. AstLas 31. Eia orok sakramentiak<br />
frekantatzen edo hantatzen dütienez. Mercy 38.<br />
frekuente. � Frecuente. � Llaneza frekuentekin (AN. s. XIX). FLV 1991, 140.<br />
frementazio, frementazinoe. � Velación (ceremonia). Cf. prementatu. � Gaurko egunian onegaz adietan da<br />
eztala ezkontza bullazkorik egin biar denpora santu onetan, ezta eleisako bedeinkazinoe edo frementazinoerik<br />
bere. CrIc 170.<br />
frenda. v. prenda.<br />
frenesia (Urt II 346). �1. Locura, insensatez. � Asto eme uztarriko batek boz humanoz minzaturik reprimi zezan<br />
profetaren frenesiá. "Frénésie". Lç 2 Petr 2, 16 (He zoramendua, TB, Dv erhokeria, Ol asmakeri ura, IBk<br />
zentzugabekeria). �2. +fernesia. Frenesí. � Deabruak frenesiaz indarrak doblaturik / pena berretzera heldu<br />
zaizko preparaturik. EZ Man I 112. Erran liteke kreazioneko mamu ikaragarri guziak marrubiaka, bat<br />
bertzearen gañean metatuak beren erraiak fernesiarekin zarrastakatzen hari direla. BOEl 218 (se trata de<br />
Atheka, una versión diferente de la de 1870).<br />
frenetiko. "Arreptitius, [...] furiósoa, frenetikoa" Urt II 346.<br />
frenogile. "Frenero, bridakiña, frenogillea" Lar.<br />
frenotu. AxN explica brida [dezagun] (268) por frenotu. En DFrec hay 16 ejs. de frenatu, meridionales.<br />
frenozainte. "Guarda-freno, frenozaintea" JFlor.<br />
frente, prente. �1. En frente. � Jarri gera frente, / kantatu da fuerte, / berak nai duen arte. Ud 71. �2. Frente<br />
(de guerra). � Noizbait bukatu zan frente ontako sua, eta gureak Bizkai aldera jarraitu zuten. Salav 83. Kinto<br />
abek instruzioa ikasi ta frenterako moduan jarri ziranean [...]. Ib. 76. Nik ez dut uste gerrarik egin daitekeenik<br />
inor frentean egon gabe. MEIG IX 68.<br />
- FRENTE EMAN. Hacer frente. � Goitik bera jetxita / eman nuben prente: "Mutillak, gisa ortan / zertan<br />
zabiltzate?". Ud 160.<br />
frenu (Lar, Añ), freno (Lar), freu (Lcc), preno, prenu. � Freno. "Freno para caballo, zaldian freua" Lcc. v.<br />
balezta (3), brida, galga. � Tr. Documentado únicamente en autores meridionales. En DFrec hay 3 ejs. de freno<br />
y uno de frenu, meridionales. � Zeure aoan dozu agiri / an ez dozuna freurik. Lazarraga (B) 1201r (corregido<br />
sobre kilzarik). Eta tenplanzea, zer da? --Apetitu oneri [gulari] frenu bat ifintea. Cap 75 (v. tbn. para el mismo<br />
contexto frenoa en El 85). Bada, anima nerea, juizio estu aurrean daukazun au zure bizimodurako freno izan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
86
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
bedi. Cb Eg II 113 (Dv LEd 203 traba). v. tbn. Añ MisE 62. Prenubari bere obeidu gura ez eutsan zaldi ezi bage<br />
batek. fB Ic II 257. Ze gauza txikija dan zaldi bati ifinten jakan freuba. Astar II 109. Eta izan zen kupela<br />
ziudadez kanpoan ostikatua, eta atra zen kupeletik odola zaldien frenoetaraño mila ta sei eun estadiotan. Echn<br />
Apoc 14, 20 (Ur (V) frenu; Lç, He, TB, Ur (G) brida, Dv kabrestu, Ker, BiblE muturreko, Bibl aho-burdina).<br />
Maiz frenoak artu bear zaizkio (AN-larr). "Hay que atarle corto". Inza Eusk 1926 (3-4), 10. Olantxe ondatuten<br />
deustazuez frenuen "oiñetako" guztiak! Erkiag BatB 73. Ez frenu ta ez zuurtasun, lantegi-olabe aurrean zear,<br />
tximistea baiño ariñago iraganteko. Ib. 73. Prenoak utsegin. Uzt Sas 353. � Andre karraxiak eta tranbearen<br />
frenu negarrak geroxiago etorri ziran. Ugalde Iltz 53.<br />
frenugabe. � Desenfrenado. � Gazte frenu-gabeak izan arren. Aran SIgn 34.<br />
frenukada. � Frenazo. � Frenukada latzak zerga berezia eben. Erkiag BatB 73.<br />
frera. � Fraile; hermano (fraile que no tiene la categoría de 'padre'). v. fraide. � Tr. Propio de la tradición<br />
septentrional. � Bai, framazonek khenduko dituzte eskolak frereri eta seroreri. Elsb Fram 176. Ezpeitzian ükhen<br />
hatsarretik eskola handirik, lanetako frera edo anaietarik zen. Ip Hil 172. v. tbn. Arb Igand 36. Oraikoan orroitu<br />
dire beren anitzen haurrak seroren eta freren eskuan iraganak zituztela. HU Aurp 143s. Erien artha duen frerak.<br />
Prop 1906, 8.<br />
freradun. � (Escuela) de frailes. � Hets-kitzue hortik freradun, seroradun eskola hoik. HU Zez 114.<br />
fres (S ap. Lrq; Chaho, H), frais. � Gasto. � Dibortzatzeko, Katixa, / frais handiak dutuzu. AstLas 51. Horrela<br />
dire hauziak / fiñatzen kasik guziak. / Partidak dire bai lothu, / eta luze gudukatu, / pletiatu, gathaskatu, / fresak<br />
ere montoikatu. Gy 34s.<br />
fresa (det.). "Cabezón" Lar Sup. Para su posible origen, v. FDA 68.<br />
fresadore. � Fresador. � Lenbiziko, erbestetik sartu ziran edo asmatu ziran lankai berrien izenak: [...]<br />
fresadore, limadore. SM EiTec2 129s.<br />
freskadura (SP, Hb ap. Lh, H), fresdura (Hb ap. Lh). � Frescura. "Fraîcheur" SP. v. freskura. � Itzaleko<br />
freskaduraren hartzeagatik. SP Phil 122 (He 125 freskura). Iragan behar duzu ezen, uretik eta sutik freskaduran<br />
sarthu baiño lehenago. Ch I 22, 5 (Mst arrafreskua ükhen, Ip atxolbiala heltü). � Acción de refrescar, regar. �<br />
Behin hartuz gero erroak, eta zainak hedatu eta egotziz geroztik, eztute gehiago urezko freskadura beharrik. ES<br />
396.<br />
freskaera (Lar, H), freskoera (Lar, H). � "Refrescadura" Lar.<br />
freskagarri. "Adipsa, [...] edari freskagárriak" Urt I 178. "Propre à rafraîchir" H.<br />
freskarazi (Urt II 226), freskerazi. �1. Hacer refrescar. � Orai diat orai ikhusten nitzaz hizala trüfatzen, / ar'<br />
eta enaik beste urthe batez bortian freskeraziren. ChantP 206. �2. Hacer que una gallina deje de empollar. �<br />
Korokatzen diren oilo gazteak freskarazi behar dira eta zaharrak xitan ezarri. Dv Lab 288.<br />
freskatu (V-gip, G-azp, S; SP, Urt II 5, Lar, Añ, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H), preskatu, prexkatu,<br />
preskotu. Ref.: Lrq; Elexp Berg. �1. Refrescar(se). "Rafraîchir, rendre plus frais, moins chaud" H. � Tr.<br />
Documentado en todos los dialectos desde Etcheberri de Ziburu. En los dialectos meridionales la forma más<br />
general freskatu alterna con preskatu. Hay preskotu en fray Bartolomé. � Lurreko fruituak zuek / ditutzue<br />
guardatzen, / bere mugetan uriez / eta ihintzez freskatzen. EZ Noel 158. Bere mihiaren hezatzeko eta freskatzeko<br />
ur-xorta bat. Ax 233 (V 156). Hura da desirazko arbola, zeinaren itzalean behar baigara freskatu. SP Phil 90<br />
(He 92 freskatu). Zuhaitz landareak landatu berrian urtztatzen edo urez freskatzen eta hezatzen tugu. ES 396.<br />
Freska dezádan mia ur tanta bátes. LE in BOEanm 562. Ez da, bada, gauza txarra [...] bero danian preskotu<br />
nai izatia. fB Ic II 256. Hark zuen Tudelarat Ebro lerrarazi, / [...] geroztik hiri hura ur onek freskatzen. Hb Esk<br />
70. Horen yatiak eztitzen, freskatzen eta xahatzen dü barnia intsaladan. Alth Bot 12. Ahurtara bat legar<br />
xeherekin eskua freska gero eta erhiak hartan berma. JE Bur 31. Putzura arriya botatzeakin / emaztia engañatu,<br />
/ epel samarra bazegon ere / ederki ziyon freskatu. Tx B I 149 (265 preskatu). Tabernako muestradorian euan<br />
iztarria freskatuaz. SM Zirik 64. Ardua frexkatzen tortotx-arboletik zintzilik jarria. Berron Kijote 126.<br />
v. tbn. Tt Onsa 102. Gç 75. Mong 590. Brtc 155. Prop 1876-77, 83. Ir YKBiz 308. Xa Odol 198. Casve SGrazi<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 87<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
32. Preskatu: Basarri 99. NEtx LBB 98. Uzt Sas 354.<br />
� Ba-ezpada nere biotzerre au "prexkatzera" noa sagardo txurrusta batez. Lab EEguna 64. Zonbeit kantu eztiz<br />
gure gogo-bihotzen poxi bat freskatzeko... Herr 21-7-1966, 2.<br />
� (Ref. al tiempo atmosférico). "Joan dan hamabost egunian asko freskatu dau egualdixa" Elexp Berg. � Piska<br />
bat preskatu zuanean, artu gure kotxea eta etxera etorri giñan. Uzt Sas 354.<br />
�2. "Reprendre une bonne mine, un air bien portant, jeune" H.<br />
- FRESKA-LEKU. "Freska-toki ou freska-lekhu, lieu où l'on prend la fraîcheur" Dv. � Iragan behar zare sutik<br />
eta uretik freska eta pausa lekura hel zaitezin baino lehen. SP Imit I 22, 5 (Ch freskaduran).<br />
freskatzaile (Lar -alle), freskazale. � "Refrescador" Lar. � Zeren hortarik ["houblon"-etik] eta gaagar<br />
bürnarazitik egiten den edarri freskazale hori" Alth Bot 9.<br />
freskera, preskera. � Fresquera, vendedora de pescado fresco. � Hay varias sociedades / preskeren artean, / y<br />
otras que a nadie quieren / eurakaz baltzuan. Azc PB 182 (en Ur PoBasc 392 freskeren artian).<br />
freskerazi. v. freskarazi.<br />
fresko (V-gip, G-azp, S; Lcc, Volt 36, SP, Urt I 358, Ht VocGr, Lar, Añ, Arch VocGr, VocBN, Dv, H), fresk (S;<br />
Arch Gram 14, Gèze), presko (Lar, H (s.v. fresko)), frexko, prexko. Ref.: Lrq (fresko, fresk); Etxba Eib; Elexp<br />
Berg. � Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos. Fresko es la forma más general y la única que se<br />
documenta en los dialectos labortano y bajo-navarro. En suletino es fresk la única forma empleada, a excepción<br />
de Archu que emplea fresko. En textos meridionales se documentan tanto fresko como, menos frecuente, presko<br />
(tbn. frexko y prexko). En DFrec hay 16 ejs. de fresko y uno de frexko, meridionales. �1. Fresco. "Frais, qui a<br />
une température entre chaud et froid" H. "Arrate aldetik etortzen dan aizia beti freskua" Etxba Eib. � Iturri<br />
fresko baten aldean. Lazarraga 1152r. Bada, bear dozu, dagoan gero / gauaroau illun, fresko ta otza, / dulzero<br />
kopladu ene biotza. Ib. (B) 1153vb. Harri-muger batetarik atherarik, ithur-ur fresko bat. Ax 511 (V 329). Emen<br />
artuko dezu zuk aize freskoa. It Fab 181. Eman dezoguten, beraz, faruxa berotua freskoaren aldean, eta dugun<br />
ikhus zeini lothuko diren gogotikenik. Dv Lab 264. Azpiak izan behar du lauzatua, freskoago eta garbitzen<br />
errexago izanen delakotz. Dv Dial 82s (It freskoagoa, Ur preskuagua, Ip freskago). Udako bero handietako<br />
egoitza fresko eta gisako bat. Elzb PAd 58. Herriko aizinantak ardüra handia / han bethi itzalpiak üdan fresk<br />
beitia. Xikito 4. Osasun ona konserbatzeko / dago goiz-giro preskua. Tx B 48. Aire fresko gaziño bat<br />
hautemaiten dauku bat-bederari sudurrak. JE Ber 77. Udabarriko aize preskoa artzen. Alzola Atalak 57. Txarro<br />
bat ur eskeintzera kupitu zan, eta, frexkuagoa izateagatik, putzu-barrendik atera-ta ekarri zion. Berron Kijote<br />
192.<br />
v. tbn. Volt 160. SP Phil 92. Cb Eg III 309. Gy 152. Hb Esk 233. Sor Bar 47. Ill Pill 5. StPierre 25. Barb Sup 72.<br />
Etcham 74. Txill Let 48. Arti MaldanB 204. Osk Kurl 203. Salav 48. Fresk: UskLiB 107. ChantP 44. Presko: Mg<br />
CO 78. Arr GB 79. Mok 13. Or SCruz 46. Kk Ab II 104. NEtx LBB 95. Uzt Sas 357. Prexko: Etxde JJ 160. Anab<br />
Poli 93. Basarri 25.<br />
�2. (V-gip ap. Etxba Eib; Lar, Añ, Dv, H), presko, prexko. Fresco, reciente (ref. normalmente a productos<br />
perecederos). "Toñina, atun freskoa" Lar. "Frais, nouvellement, récemment fait, produit, cueilli, arrivé" H.<br />
"Alubias verdes (ilar freskuak) (BN-baig)" Satr CEEN 1969, 172. � Ezkintuzke zenbait arrolze fresko? Volt<br />
162. Zeinek nahi baitute gerezia berririk uda iragan denean eta mahats freskorik uda-hastean. SP Phil 387 (He<br />
392 freskoena). Denbora hartan bazkatuko duzue idia belhar freskos. Mong 589. Or dozu legatz fresko / bart<br />
urtenikua. DurPl 63 (v. tbn. lebaz freskoa en BBizk 32). Bixigu frexkuuuuuak! Sor Gabon 19. Asün fresk ahüreta<br />
bateki. Alth Bot 16. Egunean iraulten egon da gorua, / erramu freskoekin eginez koroa. Arti MaldanB 222. Ez<br />
dukek gaixtoa, / haginak lanpustean / haragi freskoa. Mattin 86.<br />
v. tbn. Tt Onsa 36. ConTAV 5.2.9, 131. AR 262. AstLas 73. Arch Fab 131. Dv Lab 338. ECocin 10. Arr GB 45.<br />
Xe 213. Lap 57 (V 30). EusJok II 145. Presko: Bilbao IpuiB 35. In Uzt Noiz 65. Prexko: Sor AuOst 83. Anab<br />
Poli 119. Basarri 25.<br />
� Nuevo, reciente, vivo. "Frais, de date récente" H. � Dedikatu draukun bide freskoan eta bizian gaindi. "Frais<br />
et vivant". Lç He 10, 20 (He berri eta bizi, TB, Dv bizi eta berritik, IBk berri eta bizi). Zerbait berri freskorik<br />
gastigatu nahiz. (c. 1597). FLV 1993, 464. Ezin gastiga niazakoio zure senoriari gastigatu diodan baino berri<br />
freskoagorik. Ib. 466. Bethi dituk hire penak / hastean bezaiñ fresko. Arg DevB 8. [Hitzkuntza moldea] zeina<br />
guretzat hain baita berria eta freskoa, nola egungoa. ES 100. Etsaia zenbait mobimendu fresko eta desirkunde<br />
berri gure baitan alxatzera ensaiatzen denean. He Gudu 153. Haren bidez bere sentimendu onak bethi freskorik<br />
ta bizirik idukitzeko. Dh 104. Salbatzailearen exenpluak, zeinak oraino fresko baitzauden heien memorioan. Jaur<br />
203. Emozu jendeari, bereziki bero idorte egun hautan, barnearen hatzemaiteko, berri fresko anitz. HU Zez 143.<br />
Beti berri ta prexko baitaude / zuk egindako lan zarrak. Basarri 52. v. tbn. It Fab 179. ChantP 254. Alz ST<strong>Fe</strong>r<br />
136. � Diru preskuaren jabe egin. Erkiag BatB 165.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
88
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� Fresco, saludable. "Frais, qui a un air, une mine de jeunesse, de vigueur" H. � Burua daukat soilla, baña<br />
fresko ta sendo, aurpegia zimurrik bage. Lar, carta a Gandara 162. Itxura fresko dü. Neskatxa hori fresko da<br />
arroza bezala. Arch Gram 16. v. tbn. Gy l99. Asko partida dire irauten dutenak / bethetzen dituztela<br />
udako egunak, / batzuk ez bertzek amor nahi gabez eman, / hastean baizen fresko iduri ariman. Hb Esk 212. Irri<br />
freskorik baizik ez dut izan nik / Mariaganik. Elzb Po 191. Ematen diyo ezpatazo bat zezen preskoari eta nun<br />
botatzen duben ankaz gora. Sor Bar 74. Haren iztarrak, mardul eta fresko zirenak, berotasun batez iraganak<br />
izaten ziren gizonaren eskuak heien gainean zabaltzen zirelarik. Mde HaurB 18s. Duela sei urthe bezain gazte<br />
eta fresko arrapatzen zitut! Larz Iru 136. Hain luzaz oro harritzen zituen fresko aire hura geroztik galduxea du.<br />
Ardoy SFran 268. � "Qui n'est pas pris de vin" H. � Fresko guarda dezagun / nork bere barrena, / urak<br />
badauka beti / bere aitormena. JanEd I 82.<br />
�3. (Uso adv.). Tranquilamente, frescamente. � Zeñek burutara dik / etxe-mot onetan / astea orren fresko, /<br />
Pinto, lapurretan? It Fab 21. Lenbizi zegon xandarmari bost pezeta emanta, presko asko iturrira joaten ziran.<br />
Goñi 73s.<br />
�4. Inútil, vano. � Manifestatzen dute / beren yeloskua, / halakuak egin diro / ezkontza freskua. Bordel 174.<br />
�5. Frescura. � Udatarrak joaten asi dira freskua dela bide, eta bere berera itzultzen ari da Altzurain. Txill Let<br />
48.<br />
- FRESKOAN. a) En fresco. � Ganzta saltan dei, freskuan, ogeita zazpira pezeta arroba. Mdg 136. b) En<br />
estado de sobriedad. � Holakoek ez dute berehalakoan trenkatzen hasi tehenta, freskuan pasatu gauzak<br />
mozkortu-ta baitituzte kanporatzen errepikatuz eta arradoblatuz. Etcheb MGaric 202. Anton, aldiz, freskoan<br />
gizona bada, edan-eta arras zakartzen denetarik da. Larz Senper 60.<br />
- FRESKO-FRESKO. Muy fresco. "Sardiña fresku freskua saltzen etortzen zan Ondarruatik" Etxba Eib. � Ta<br />
onetara presko-presko, edo beintzat, papaua lez abua zabalik neuri begira egoten diran gixajuek baño askozaz<br />
preskuago. Kk Ab II 104. Hau behar huen atxemaiten hituen ur guzietan bustiz bustiz ekarri, eta hola fresko<br />
freskoa ekarriko huen! Barb Leg 145. Ez eutsan ba berak jan, oriotan prestuta, besigu presku-preskua? Bilbao<br />
IpuiB 43. Belhar pherde eta iratze luma batzu, fresko freskoak... Larz Senper 58s.<br />
- FRESKO-FRESKORIK. Frescamente, tranquilamente. � Orraitino naiko dabee dantzazaliak ta piestarijak,<br />
presko preskorik ta merke merke, sinistu daijegun [...] ez dabeela pekaturik egiten. fB Olg 184s. Eta preskopreskorik,<br />
ankazabalik gelditu zan, udabarriko usain gozuak artzen Lorentzo gixajoa. Alzola Atalak 58.<br />
freskoera. v. freskaera.<br />
freskoki (Chaho). �1. Recientemente. � Guztiek, bada, zaitezte / allegera berriez, / zeruetako Kortetik /<br />
freskoki ethorriez. EZ Noel 33. �2. (SP (sin trad.), H). En frío. � Kataplasma hori egin daiteke hotzik eta<br />
freskoki. Mong 591.<br />
freskoro (Lar, H), preskoro (Lar). � "Frescamente" Lar. "Fraîchement, avec une fraîcheur plus ou moins<br />
approchant du froid" H.<br />
freskosko. � Dim. de fresko. � Kaskoa freskosko nola senti baitu: [...]. Gy 20.<br />
freskotasun (SP (sin trad.), Dv, H). � Frescura. "État de fraîcheur" H. v. freskura. � Ithurriak, zer ere gauzei /<br />
baitzaie freskotasunaz, / beharriei hura ziaiek / Jesus bere ontasunaz. Gç 134.<br />
freskotxo. � Dim. de fresko. � Nik bethi freskotxorik tabernakua / sototxuan deraukat arno gozua. ChantP 104.<br />
freskura (V-gip, S; SP (sin trad.), Lar, Arch VocGr, Dv, H), frexkura, preskura, prexkura. Ref.: Lrq; Elexp<br />
Berg. �1. Frescura, frescor. "Fraîcheur, le frais" H. "Frescura. Gaur goizian freskura edarra zeuan" Elexp Berg.<br />
v. freskadura, freskotasun. � Trabailluan pausua, beroan freskura, nigarrean konsolamendua. Ax 502 (V<br />
324). Urak berak, zenbat ere freskoa baita, [...] ezin luzeki begira dezake bere freskura. SP Phil 258 (He 260<br />
freskura). Zezeilgo erurra / ezan eldu Ermura. / Eguno inok enzun eztau / onelango freskurea. BBizk 31.<br />
Lurreko surik izigarrienak ezpaitire freskurarik baizen ifernukoaren aldean. Dh 164. v. tbn. Hb Esk 38.<br />
Baratzara jetxiko ziran prexkura artzera. Lab EEguna 73s. Hire freskura elurtsu hau... Mde HaurB 52. Ez<br />
baitziren bat ala bertzea goizeko freskuraz bakarrik haziak, zer-nahitakoak han athera zituzten elgarri... Larz<br />
GH 1959, 84. Etxeko atarian jarri zioten maia frexkuragatik. Berron Kijote 48.<br />
�2. (V-gip ap. Elexp Berg). Frescura, desfachatez, desvergüenza. "Ordubatak eta bazkaixa gertatzen hasteke.<br />
Hik daukak hik freskuria" Elexp Berg. � Arrotz hunen zer freskura! [...] / Hauzoko xoria zaiku beraz yinen / eta<br />
gurea du yanen! Gy 311.<br />
- FRESKURAN. Al fresco. "Freskuran egotea, prendre le frais. Freskuran ezartzea, mettre au frais" Dv. �<br />
Ikhusi zuen emazteki eder bat freskuran zatzana urean. Lg I 304. Ipiñi zuan preskuran bere gelako leioan txerri-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 89<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
solomoa. Zab Gabon 76. <strong>Fe</strong>nelon Kanbraieko Artxaphezpiku handia freskuran zabilan bere iloba gazte batekin.<br />
Lap 58 (V 30). Gau baten, apalduta gero, ate-onduan preskuran. Kk Ab I 103. � (Precedido de gen. o suf. -ko).<br />
� Arratseko freskuran. Lg II 196s. Axeri hau, beraz, goizeko freskuran / zagon bazteretxe baten inguruan. Gy<br />
128. Argi-senti xarmanta, / intzaren preskuran. Gand Elorri 207. � Arratseko ihintzen / freskura politean<br />
nintzen desgorpuztu. Arti MaldanB 200.<br />
fretatu. v. frotatu.<br />
fretxa. v. fletxa.<br />
freu. v. frenu.<br />
frexko. v. fresko.<br />
freza. � Infección (?). Cf. cast. freza, 'excremento'. � Astean bein balezarzue / auts otza ta brasea, / agaz osatu<br />
lekidizu / matadurako frezea. Lazarraga (B) 1159vb.<br />
fri. v. fiit.<br />
friandiza (Urt V 17, Chaho). � Golosina, dulce; manjar. � Bianda arruntez ez naiz kontentatu eta friandizak<br />
bilhatu tut. EZ Eliç 160. Ian sobera edo gastatu friandizan. Hm 196. Gorphutzari ematen zaizkon gurikeriek,<br />
jan-edanetako sobraniek edo friandizek odola berotzen ta umoreak nahasten dituzte. Dh 198.<br />
friandizkeria. "Artolaganus, ogiorróskilla, friandizkériak" Urt II 376. "Cibus lautus, [...] moko friankeria,<br />
friandizkeria" Ib. V 17.<br />
friant. �1. Apetitoso, exquisito. � Bazakian bianda friantek eta matsarno honak odola pitzen eta samurtzen<br />
zutela. Tt Arima 87. Zu poxirik friantenez beti sasiatua. Monho 68. Aldi huntan asto yauna pasatu zen halere, /<br />
harentzat hain frianta den plat faborita gabe. Gy 37. �2. (SP, Urt I 39). Glotón. � Ah, urdi asekaitz / friant<br />
ejerra, / ezpahiz kontent / abil hobe den lekila. AstLas 49. Urthubiako friantak, / zer dire zuen banketak? (1798).<br />
BertsZB 131. Nola ere omen baitu yan-xahar gaitztoa, / baita bildots mamiz zintzurra frianta / laster gaixoari<br />
bademo disputa. Gy 9.<br />
friantasun (Chaho). � Glotonería, gula. � Hori da aitzekia bere sensualitatea eta friantasuna gardetzeko. He<br />
Gudu 225. � "Friandise" Lecl.<br />
friantki. � Regaladamente. � Delikatuki eta friantki bizi zen errege hura. Tt Onsa 45.<br />
friantu (SP (sin trad.) � Chaho). � "Afriander, rendre friand; devenir friand" Chaho.<br />
frigitu. v. frijitu.<br />
frigorifiko, frigorifika. � Frigorífico. "Arraiña belaxe usaintzen da frigorifikotik kanpora" Elexp Berg (s.v.<br />
usainddu).<br />
� Ozten-ozten ari zirala, elkarrenganako "frigorifika" izateraiño iritxi ziran. NEtx LBB 123. En DFrec hay 2<br />
ejs. de frigorifiko.<br />
friitu. v. frijitu.<br />
frijiar. � Frigio, de Frigia. � Bestarat ethorriak baziren arabes, partiar, frijiar [...], hitz batez, bazter orotako<br />
yendetarik. Hb Egia 98.<br />
frijiarazi (-erazi S ap. Lrq). � "Faire frire" Lrq.<br />
frijiarazle (-erazle S ap. Lrq). � "Qui fait frire" Lrq.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
90
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
frijiberdotz. "Cochifrito" Lar.<br />
frijitu (S; Mic 7v (-idu), Lar, Añ, Gèze, Dv), frigitu (SP, Urt V 260, H), frejitu, fregitu (Chaho), prejitu (V-gip,<br />
G-azp-bet), prexitu (B; VocB), prijitu (V-arr-gip; Añ), friitu (VocBN, Chaho), fritu, prixitu (Sal), freitu (Lar,<br />
H), frikitu (Chaho). Ref.: Lrq; Totor Arr (prijidu); Etxba Eib (prijidu); ZMoso 67; Izeta BHizt (prexitu); Elexp<br />
Berg (prejidu). � Freir. "Frire, faire cuire dans une poêle" H. v. fritatu. � Tr. Los autores guipuzcoanos, sobre<br />
todo del s. XX, emplean prejitu (ya en Cardaberaz); hay frijitu en Iturriaga y Lardizabal, y prijitu en N. Etxaniz.<br />
En textos vizcaínos hallamos prijidu en Mogel y Kirikiño, prixidu en Añibarro y frijidu en Uriarte. Al Norte hay<br />
frejitu (Voltoire), frijitu (Duhalde (172) y Duvoisin), y frigitu (Goyhetche y ECocin, en éste junto con fritu). En<br />
DFrec hay 2 ejs. de frijitu. � Batzuek frejiturik berziak errerik. Volt 162. Baña eurak bere prijidu daigubela<br />
gibela edo erre kunzurrunak ta solomo zati bat. Mg PAb 88. Prixidu ta kiskaldutea gorputz ta arima ango<br />
txingar gori, su ta garrean. Añ LoraS 117. Perejill tipulakin, / olio tartean / igari egingo dek / frijitu artean. It<br />
Fab 82. Baiña zu gaur arratsean, / ganen zare paderara, / han frigitua izaitera. Gy 47. Baña frijituta irtengo<br />
zala uste zutenak, arriturik gelditu ziran. Lard 534. Bigarren aldijan ateraten dan orijua da ona frijietako ta<br />
argitarako. Ur Dial 105 (It erragositzeko). Frigi zaitzu urinian eta herrausta sukre finarekin. ECocin 36.<br />
Gainetik ezarratzu lursagarrak friturik. Ib. 6. Maira atera bear danean prejitzen da. Cocinan 6. Beste alaba,<br />
Iñaxi, zerbait prejitzen ari zan surtan. Ugalde Iltz 37. Belarri-miñentzat belarri-belarra oliotan prejitu eta olio<br />
ue belarriin sartu (G-goi). AEF 1980, 65.<br />
v. tbn. Prejitu: Alz ST<strong>Fe</strong>r 120. Iraola 14. Ayerb EEs 1915, 296. Etxde JJ 121. Prijidu: Osk Kurl 128.<br />
� "Au fig. s'impatienter vivement, être dans une vive et douloureuse anxiété" H. � O, nola guzia erre, egosi,<br />
prejitu ta dolorez errebentatzen egongo nazan! Cb Eg II 123 (Dv LEd 220s frijitzen, xigortzen). Ezagun da<br />
inbiriyak / prejitzen zauztela. Bil 32. --Prejitzeko zoriyan jarri nazute-ta! --Ez dezu zuk prejitzeko su askorik<br />
biar. Alz Burr 27. I bezela jarriko naizela muxinduta, kixkurtuta, prejituta? ABar Goi 56. Ez naun ixillik<br />
prijitzen egongo, Zezili. NEtx LBB 133. � Sarjentoa ta aren taldekoak priji-priji egiñak zebiltzan. NEtx Antz<br />
142.<br />
� (Part. en función de adj.). "Arraultze frigituak" SP. "Frito, frijitua" Lar. "Frito, frijitua, prixidua" Añ. "Arroltze<br />
prexitue zein ona den" Izeta BHizt. � Tipula frituarekin. ECocin 4. Zu, zu, emen txorixo prejituen usaia dago!<br />
Iraola 40. Batek lebatz prijidua, bestiak makallua saltsan. Kk Ab II 39. Gero arrautza prejituk arrozarekin.<br />
JAIraz Bizia 41 (v. tbn. arrautz prejitu en Lab EEguna 87; arrautza prijiduak Osk Kurl 92). Txerri-solomoa<br />
piper eta patata prejitukin. Etxde JJ 53.<br />
- FRIJI-ARRAIN. "Priji-arraiña, pescado de freir. Priji-arraiña, astiro maixan izatera, jatekorik gozuenetakua"<br />
Etxba Eib.<br />
frijituraxka, freituraxka. � Fritura. � Eman zion bazkariteko bezperako undarrez egin freituraxka bat. Etcheb<br />
MGaric 155.<br />
frikakatu. "Frire" Volt 81.<br />
frikalafroka (BNc ap. A), frikafroka. � "Pica grega, picaza chillona" A. "Kankanotia, la pie-grièche rousse.<br />
Hegaztin huni bardin erraten diote pikaporta, pikalaporta, frikafroka, suge-xoria eta antzara-xoria" Zerb GH<br />
1923, 594.<br />
frikando, frikandau. � Carne mechada, rellena. � Pika zatzu eta esteka elkarrekin frikando baten formaren<br />
emaiteko. ECocin 16. Dorazazu frikandaua eta zerbitza saltsaren gainean. Ib. 8.<br />
frikatu. "Fregar" Lcc. "Fregadero, frikaiteko" Ib.<br />
frikatu. v. finkatu.<br />
frikatxa (V-gip). � "Revuelto de huevos con sangre de cordero y los intestinos cocidos y picados" Busca Isusi<br />
Alimentos 66 (ap. DRA). Cf. frikazeia.<br />
frikazeia (Chaho), frikasa, frikazai (VocBN). � "Fricassée" VocBN. Cf. VocNav: "Fricacea, giso que se hace<br />
con la asadura de los cabritos o corderos de leche". Cf. frikatxa. � Hire korpitza nahi diat / frikazeiatan ezari /<br />
edo behar dük Gaskoña / bertan kitatü. Xarlem 411. Ore lagün ororeki / nahi ait erhaustü / eta frikazeia güzia /<br />
nahi zütiet haxatü. Ib. 419. Oilasko frikasa ilhar xeharekin. ECocin 13.<br />
frikazeiatu (Chaho), frikeziatu (Urt Gram 538). � Hacer picadillo. "Fricasser; faire cuire dans la poêle quelque<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
91
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
chose, après l'avoir coupée par morceaux" Chaho. � Hire korpitza diat / sarri frikazeiatüren, / erre erazi eta<br />
gero / aiziari aizatüren. Xarlem 770.<br />
frikitu. v. frijitu.<br />
friko (BN ap. A � VocBN). � <strong>Fe</strong>stín, banquete; manjar exquisito. "Repas de gourmands" VocBN. � Ez zen<br />
ikhusten oraiño / haiñbertze eztai eta friko. Gy 144. Gero alaiki dire yaten abiatu. / Baiña mokoa du xorrotx eta<br />
luze, / frikotik har deusik kasik ez dezake. Ib. 50. Bextela zure othuruntza eta friko gizenek! / libertatearen ona<br />
balio ez dukete hek. Ib. 33. Salbu suphazterreko eltze edo duphiña eta furneuko frikoak edo salsak. Elsb LehE 74<br />
(ap. DRA).<br />
friko. v. frikun.<br />
frikun (BN-baig ap. Satr VocP; H), friku (Chaho, H), fripun (H), fripu (S ap. Lrq /fripu)/ (oxítona); Chaho, H),<br />
friko (S (Foix) ap. Lh). � Bribón, malvado. "Fripon, vaurien, fourbe, coquin, capable de faire un mauvais coup,<br />
dangereux" H. "Descarado, atrevido" Satr VocP. � Tr. Propio de la tradición septentrional. La forma<br />
documentada en los textos es frikun, salvo fripu en el único ej. suletino que hemos encontrado. � Jauna, arrasta<br />
ezazu / Kapet, fripu hura, / eta ereman berala, / gazteliaren olala. AstLas 27. Gure bi frikun maistroak. "Nos<br />
deux maîtres fripons". Gy 120. Izitzen badu ere ezpatak frikuna, / ez du hark sorrarazten berthute maitena. Hb<br />
Esk 90. Kontzientzarik duena / ez da bethi irabazdunena. / Frikun adret bat orai nola kondena? Senpertar<br />
"Betiri-Sanx" (ap. DRA). Seme frikun, ohoina, / zer egin dautak hik? / Hik daiztak ene sosak / ebatsi kutxatik.<br />
Zby RIEV 1908, 765. Zer! ene etxea eta baratzea ere harendako direla? Den bezalako frikuna, ez dut bada uste!<br />
Arb Erlis 25. v. tbn. Lf Murtuts 42. � Ez baitugu segur dolurik, pazote hantxet egonik, nahiz haize frikuna zen<br />
xoko hartan... Barb Sup 111.<br />
frikunkeria (Hb ap. Lh, H (s.v. fripuneria)), fikunkeria, frikukeria (Chaho, Hb ap. Lh), frikuneria (Hb ap. Lh),<br />
fripunkeria (H), fripukeria (Chaho), fripuneria (S ap. Lrq; Chaho, H). � "Friponnerie, méchanceté, fourberie"<br />
H. � Dudan-mudan daude, ea fikunkerian behar duten bizi ala lanerako bidea hartu. Herr 18-9-1958, 4.<br />
frikunki (H s.v. fripunki), fripunki (H), fripuki (S ap. Lrq). � "Friponnement, avec fourberie" H.<br />
frila. v. firrila.<br />
frin-frin. � (Onomat.). � "Bai, atzo frin-frin, firun-firun, egun fran-fran, furdulu-furdulu..." Eta irulea bethi ari<br />
zen iruten, begi bazterraz arrotzari begira. Barb Leg 24.<br />
fringatu. � Vestirse elegantemente (?). � Ez dute igandetan yauntz aldi berririk, / hain guti zortzi guziz athorra<br />
xuririk; / hartzak arras iduri, ontasun ibiltzen, / igandetan ez dute bertzela fringatzen. Hb Esk 187.<br />
fringo. Figura en Dv, quien lo remite a brinko.<br />
frink (Hb ap. Lh, H). � "Terme du jeu de cartes appelé le truc, signifiant qu'un demande des cartes, comme mus<br />
au jeu appelé le mus. Par ext. frink egitea, manquer à sa parole, à sa promesse" H. "[...] Au pl. frinkak, demande<br />
de nouvelles cartes" Lh.<br />
frinkatu. "Laster frinkatzen da (B), mutur zagon (AN-5vill, BN-arb), musturrekaz dao (V-arr)" Gte Erd 150.<br />
frinkatu, frinko. v. finkatu, finko.<br />
frinkosa (det.). "Frinkosa da (B), ez da giro oiekin (G-azp)" Gte Erd 212.<br />
frintu. "Embriagarse. Frintüko naiz, me emborracharé" Lacombe ms. (ap. DRA).<br />
frintz. v. printza.<br />
fripu. v. frikun.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
92
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
fripustatu (S ap. Lrq; Chaho). � "Traiter de fripon (S)" Lrq. Cf. frikun.<br />
fripustazale. "Qui traite de fripon (S)" Lrq.<br />
frisa. � (Tela) frisa. � Baieta, Florenzeko raxa, frisa, etc. Volt 253.<br />
frisa. v. frisat.<br />
frisadura. "Frisure" Chaho, Lh.<br />
frisat, frisa (S ap. Lh). � "Terme de danse, frise" Lh. � Ligiko zamalzainak, phuntiak emaiten ezin hobeki,<br />
frisatak holaxe (S-bas). Eskual 17-1-1913, 4 (ap. DRA). Egün ikhusiko tützie / gure frisat doble eta bakhünak.<br />
'Entrechat'. Casve SGrazi 26.<br />
frisatu (Urt, Chaho, Lh). � "Cincinnus, [...] ille frisatua" Urt V 36. "1.º faire de frises (danses). 2.º friser" Lh.<br />
frisiar. "Frisón" Lar.<br />
friskatu (BN-lab ap. A). �1. "Quebrarse en mil pedazos" A. Cf. brixikatu. �2. "Cubrir de golpes, de heridas"<br />
A.<br />
frisku. v. brisko.<br />
frisoi. "Frisón" Lar.<br />
fristia. v. piztia.<br />
fristi-frasta. v. bristi-brasta.<br />
fritada. "Merluza en chilindrón con limón, en vasco merluza fritadan limoiarekin (Ae)" CEEN 1970, 348.<br />
fritanga. "Fritanga useñe dau, huele a fritura" (V-gip).<br />
fritarazi. � Hacer freir. � Itzulika zazu irinian eta fritaraz urinian gorritu artio. ECocin 5. Ezartzen duzu urin<br />
poxi bat kasola batean eta han fritarazten tipula xehatu puxka bat. Ib. 5.<br />
fritatu (AN-egüés-ilzarb ap. Bon-Ond 156; Aq 1239), frititu (Lcc -idu), fritetu (AN-olza ap. Bon-Ond 156). �<br />
Freir. "Freir en sartén, sartagian fritidu" Lcc. "Freir, fritatu, fruitatu (AN)" Aq 1239. v. frijitu. � Agertu<br />
zekizkio bi demónio zartegibatéki, ártan fritatubearzutéla inférnuan. LE Doc 270. Ongi xeha xingar azpikia,<br />
aratxekia eta karrotak, frita burra puxka on batekin. ECocin 16. Xehatzen tuzu eta frita zaitzu hirur kullera<br />
oliotan. Ib. 20. � (Part. en función de adj.). � Biper beltxa, tipula fritatua eta espizeria puxka bat. ECocin 11.<br />
frits, fritz. v. fits.<br />
fritu. v. frijitu.<br />
friuntan. � Habalarriaz friuntan harri xorrotxa lantha belarrian etsaier (S). GAlm 1950, 41 (ap. DRA, que<br />
traduce 'zumbando').<br />
frixt. v. brist.<br />
frixtaka. v. fistaka.<br />
frixtakeran. "Soudain" Lh. Cf. fistaka.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
93
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
frixti-fraxta. v. bristi-brasta.<br />
frixtu. � Reparación, retoque. � Kuntzeilleak ere frixtu hun bat eman dü ilherriko bideer. Herr 17-8-1964 (ap.<br />
DRA; la ref. es incorrecta).<br />
frizko. v. brisko.<br />
frizti(a). v. piztia.<br />
froda. v. frauda.<br />
froga (SP, Urt II 302, Dv, H), proba (S ap. Lrq), prueba (Lar, Añ), broba, poroga (ph- Dv), proga, frogu (H),<br />
forogu (H), borogu (BN-ciz, S, R-uzt ap. A), porogu (ph- H), probu. �1. Prueba, demostración. "Preuve,<br />
établissement d'un fait, d'une vérité, par arguments, raisons, documents" H. v. frogantza. � Tr. En textos<br />
meridionales la forma prueba es más frecuente que proba (que tbn. lo emplean algunos suletinos). Emplean<br />
froga los autores labortanos y bajo-navarros, además de Villasante. Hay forogu en Axular, borogu en textos<br />
suletinos, progu en Lizarraga de Elcano y probu en un texto alto-navarro del s. XVIII (tbn. en Arti MaldanB<br />
210). En DFrec hay 38 ejs. de froga, 69 (la gran mayoría de la 3. a acepción) de proba, 4 de prueba y uno de<br />
proga, todos ellos meridionales. � Zeure amorio handiaren froga klarki erakutsi zeneraukun. Mat 276. Debot<br />
da deseiña, azkar borogiak. Tt Onsa 184. Elizaren indarra ezteia beste borogütan ageri? Bp II 78. Ez da<br />
berthutearen froga seguragorik sofrikariak baiño. Ch I 16, 4. Amodio horren froga ageri eta segur bat ematen<br />
darotzu. He Gudu 141. Berzeren broba eman eztaiteke, bena bai gerthaldi zonbaitez gaizak arrimatüren dütügü.<br />
Egiat 171 (266 proba). Próguak emánes kunplitunaidugúla déna déla Jangoikoaren borondátea óna, óngi<br />
kuadratzenzaióna ta perféktoa. LE Ong 45r. Artuko du proga, / au ez dala droga. Bil 93. Eman nai dizut<br />
sospetxa guzitik libratuko zaituen señale eta prueba bat. Arr May 177. Emazte hun zirela / orai badit nik proba.<br />
Balad 42. Ez dugu haatik deus frogarik horren finkatzeko, doidoia Sosiondoan ezagutu dugun atxo xahar baten<br />
errana baizik. Zerb Azk 10. Ze beste proba nahi duzue, egia diogula? Arti Tobera 283. Zer froga duk ardiak<br />
ebatsi dauzkitela? Larz Iru 84. Zonbat maitasun froga / ez daukuzu eman! Xa Odol 308. Hemen ezin azal<br />
ditzakegu froga eta lekuko horiek banan-banan. MEIG VIII 115 (MEIG I 215 proba).<br />
v. tbn. Harb 289. Hm 84. Mong 586. ES 384. CatLav 143 (V 74). Lg II 269. Mih 118. Monho 42. JesBih 440.<br />
MarIl 96. Jaur 153. Gy 245. Hb Esk 7. Dv Lab 146. Laph 216. Elzb PAd 48. Elsb Fram VI. Lap 234 (V 105). HU<br />
Aurp 178. Lf Murtuts 6. JEtchep 68. Vill Jaink 137. Larz Senper 80. Ardoy SFran 119. Xa EzinB 108. Proba:<br />
AstLas 57. Arch Fab 217. Vill Jaink 45. Etxba Ibilt 481. Prueba: Gco II 79. Añ MisE 28. Astar II 67. Arrantz<br />
91. JanEd I 97. Bil 31. Sor Gabon 40. Ud 157. PE 22. Bv AsL 137. AB AmaE 274. AzpPr 24. Ag Kr 149. Tx B I<br />
139. Ugalde Iltz 64. Probu: ETZ 84 (Muruzabal, s. XVIII).<br />
�2. (SP, Lar, Lecl, H), proba, prueba, forogu, frogu (H), porogu (ph- VocBN, H), borogu (Gèze, H). Prueba,<br />
examen. "Experimento" Lar. "Épreuve, expérience" H. � Ezar nezan porogutan. O Po 29. Zer gizon andi<br />
askoren egsaminak, pruebak, zer tentazio ta persekuzioak. Cb Just 41. Zertako ene bihotza eman duzu froga<br />
garratz hortan! Mih 126. Ta antxe pruebara / ostera bigarrenagaz / esaminatzera. DurPl 115. O, Ama Dibinoa,<br />
zer phena, zer borogü, Jinkoak igorten ahal deikü zuri igorri deiziena beno garratzagorik. Ip Hil 130s.<br />
Bederatziurrenian probaako eman bear nazu beia. Sor Bar 105. v. tbn. Moc Damu 33 (prueba). Galdera eta<br />
pruebatan estutu badute ere, ez da bein ere izutu. Goñi 98. Zeren bertso hok idazten ditudan / ostegun honetan,<br />
ene besondoa proba gogorrean bait du ipini. Lasa Poem 105. � Hen borogia ükhen eztienek die zorthia<br />
gaitzago. Egiat 251.<br />
�3. proba (V), prueba. Ref.: A, Etxba Eib y Elexp Berg (proba). Prueba (de deporte rural), competición,<br />
apuesta. "Prueba que consiste en hacer arrastrar enormes piedras a parejas de bueyes" A. "Datorren domekan<br />
probia ei dago Eibarko plazan" Etxba Eib. v. dema. � Tr. Documentado sólo en textos meridionales, en las<br />
formas proba y, muy minoritariamente, prueba. � Proba, tratu edo beste gizoneen batzaar bat. JJMg BasEsc<br />
121. Itxiten baditut ardangelaak, jokuak, probaak... esango dabee ezetarako gauza ez nazala. Ur MarIl 57.<br />
Mendexatik ekarri / probako bandera. EusJok II 131. Sarri egiten diraz / errietan probak, / parte biak jarririk /<br />
defensore onak. Ib. 83. Proban bezela jun zan / arin indarrian. Noe 109. Orren pruebak leku askotan / dauzkagu<br />
ikusiyak, / oraindañoko marka guziyak / izango ditu ausiyak. EusJok 52.<br />
�4. proba (Lar). Prueba (de imprenta). "Proba de imprenta" Lar. � Gerokoa, istorio luze xamarra da, suak<br />
probak, mapa eta guzti, erre baitzituen behin batean. MEIG III 156. Egileak, berandu ibili zelako dirudienez, ez<br />
zuen probak ikusteko eta zuzentzeko egokierarik izan. MEIG VII 55s (I 259 tbn. probak).<br />
- FROGA-ALDI. a) Prueba, intento. "Progaaldi, rato de probar. Ala sentitzen zute emen zenbait progaaldi<br />
zeruko gustoen" LE-Fag. � Eta nola uste hartaz eramanik ezpaita gelditzen, non ezten galtzen lehen froga<br />
aldian. SP Phil 254. b) PROBALDI. "Prueba deportiva" Asp Leiz. � Goratxoago, Gezaltzan pentsatu zan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
94
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
urrena / irugarren probaldia. SMitx Aranz 82.<br />
- FROGA-HARRI. Piedra de toque, medio de probar. � Nah-izan dut jakin ea damurik batere gabe uzten<br />
zinuenetz [...]; ezen hori da froga harria bezala. "La pierre de touche". Birjin 465. Erdi-nahizko hiltze horren<br />
orhoitzapena froga-harri bilakatu zitzaion, edozoin auzitan egiaren berexteko. Lf in Zait Plat XIV.<br />
- FROGA EGIN. Probar, hacer la prueba. � Hasi zen berriz bertze emazte prinzipal eta aberats batzuetarik<br />
foroguaren egiten. Ax 410 (V 267). Frogaren egiteko eta gauza guztien bilhatzeko. ES 103. Haboro korajatü<br />
behar gütie bizitze ezpiritüalian borogü egiteko. Mst I 18, 4. Behar zutela egiñ froga bakhunkoa / zoiñi zoakoken<br />
hark utzi khoroa. Gy 95. Egin beza prueba. Sor Gabon 30. Emendik ezautzen da ze kasta direan, / bestelan<br />
prueba egiñ tabernan gabean. AB AmaE 241. Orra or suburuan galdara bat ur goriaz, ta pruebie eingu. Kk Ab<br />
II 33. Ez ete leuskioe erantzungo mutilzar geratu baño ezkontza on bat egitia oba dala? Pruebarik egitea<br />
balitz!... Bilbao IpuiB 144. Ikusiko dozue zein polito ikasiko deutsuen "Aita Gurea" naiz beste edozein leziño!<br />
Eizue probea ia! Ib. 76. Posturia irabazita jaukagu. Pruebia eite alde ointxe jan jituat etxian amalau txuleta-ta.<br />
SM Zirik 71. Gure mendiko "hotela", / lo egiteko orbela, / bertan prueba egin dunari / galdetu bestela. Uzt Sas<br />
71. Etxeberri medikuak bide berrien froga etxean baizik egin ez zuelarik, geurera etorri zitzaigun. MEIG VI 55.<br />
v. tbn. Prueba egin: Gco I 439. Munita 83. Frogak egin: Zerb Azk 116.<br />
- FROGA-LEKU. a) "(Hb), lieu d'épreuve" Lh. b) PROBA-LEKU. Probadero (lugar donde se realizan pruebas y<br />
competiciones). v. PROBA-PLAZA. � Desafiorik gure badozu / badagoz proba-lekuak. EusJok II 109. Idiak<br />
probalekuan jarduten daben antzean. Erkiag BatB 40.<br />
- FROGAN EMAN. Poner a prueba. � Nola nahi baitu heien leialtasuna frogan eman. Mih 124.<br />
- PROBA-PLAZA. Probadero. v. FROGA-LEKU (b). � Proba-plazak [...] zortzi zati ditu eta zati bakoitzak<br />
"zinta" du bere izena. Garm EskL I 140.<br />
- FROGAZKO. (Adnom.). � Begiratü beitüzü ene igurtzpeneko hitza, nik ere begiratüren zütüt borogüzko<br />
orenian. Ip Apoc 3, 10 (Lç, TB tentazioneko, He tentazionearen, Dv frogetako).<br />
- IDI-PROBA. v. idi.<br />
frogabide (Hb ap. Lh, Dv). �1. "Moyen de prouver" Dv. � Ahaiko genetikoaren teoria [...], eta bere<br />
frogabideak, edozein hizkuntzalarik onartzen baititu bere ihardunean. In MEIG VI 28. �2. "Moyen d'éprouver"<br />
Dv.<br />
- FROGABIDEKO. Probable. � Etzan progabidekoa irten zedilla bere alde bizkaiko zaldun bat bakarra ere.<br />
Otag EE 1881b, 61. Orrelako egite baten ondore progabidekoa. "Probables consecuencias". Ib. 61.<br />
frogadura (SP, sin trad.). � Prueba, examen. � Egiazko maitariaren frogaduraz (tít.). "De probatione". SP Imit<br />
III 6 (Mst, Ip borogatziaz, Ol agerbide, Leon atsegabe).<br />
frogagarri. �1. "Antecursorius, [...] dastagárria, guztagárria, frogagárria" Urt II 135. �2. Prueba, testimonio.<br />
� Bazian halere fruiturik aski, nere gutiziaren pitz-garri eta nere abileziaren froga-garri. Elzb PAd 39. Azken<br />
buruan zenbait galdera dakartzalarik frogagarri. MEIG VI 150.<br />
frogakate. � Concatenación de pruebas, testimonios. � Egia biribila eta ezin-hautsizko frogakatea moldaturik<br />
leukakete testuinguruari ohartzen ez bagatzaizkio. MEIG VII 117.<br />
frogaketa. �1. Prueba, testimonio. � Hunen frogaketa [...] / kuietan aurkitzen dut nik. Gy 12. �2. probaketa.<br />
Prueba, experimento. � Lasaitu zan aren gogorraren gogorrez, eta probaketa berririk egiñ nai gabe, zelata-kide<br />
txit fintzat onartu ta baietsi zuan. "Experiencia". Berron Kijote 36. Saioak, probaketak, berriz, ezin uka<br />
beharrezkoak direnik, ez bailitzateke bestela lurralde berririk aurkituko. MEIG I 197.<br />
frogakizun, probakizun. � Prueba. � Etxeak dirade batzuek probakizunerakoak, nun sartu-berriyak edo<br />
nobizioak diarduten eta probatzen diran. Goenaga S. Inazio 90. Geiago ta geiago garbitu, laundu ta piñdu<br />
ditezen, probakizun berriakin, sukatillu batean gisa, pasatzen dirade. Ib. 91.<br />
frogantza (SP, Ht VocGr 358 (-nza), Lar, Dv), probantza (Lcc), forogantza (Lar), borogantza, borogainxa<br />
(Gèze), porogantza, progantza, froganzia, frogantze.<br />
� Tr. Documentado desde Leiçarraga, es más frecuente al Norte; escasea desde mediados del s. XIX. Frogantza<br />
es la var. más extendida; aparece p(h)oro(g)a- en Leiçarraga, AR y JesBih, boroga- en textos suletinos, proba- en<br />
Lazarraga, Moguel, V. Moguel y Eguiateguy (que tbn. usa broba-); Duhalde (tbn. Birjin) usa la var. phorogantza<br />
sólo en el sdo. de 'demostración' (para el resto usa frogantza).<br />
�1. Prueba, examen; penalidad por la que es probada una persona. "Probanza, probanzea" Lcc. "Experimento"<br />
Lar. "Expérimentation" Dv. � Aflikzionezko phoroganza handitan. "Épreuve". Lç 2 Cor 8, 2 (TB froganzia; Dv<br />
frogapen). Biz bego zure borondatea eta nitaz egiten duzun froganza ene konsolazionetarik maiteena. SP Imit III<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 95<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
16, 2. Asko atsekabe behar duzu lurraren gaiñean pairatu eta haiñitz frogantzetarik iragan. Ch III 49, 4 (SP<br />
frogatu, Ip borogatü, Leon atsegabe). Boroganza haren denboran ükhenen düie begira edo soeiña pietatezko<br />
marka emaitez eta mündiaren exenplü hon izatez. Mercy 20. Horiez bertzalde dir-oraino Jainkoa ganik bera<br />
ganik dathozen frogantza[k], zeinetaz nausi jainkozko hark, bere zuhurtzia bethiraunaren arabera, garbitzen<br />
baititu molde bereziago batez harenak diren arimak. Birjin 111. Jainkoak [...] frogantza luzetan gaindi iraganarazi<br />
nahi izan zuen. Ib. 585. Nor da suaren indarraren frogantza egin nahi lukenik? Dh 163. Job Sainduak,<br />
hainitz profetak, Jesu-Kristok berak eman darokute etsenplua. Hori da Jainkoak bereganat deitzen dituenen<br />
phorogantza. JesBih 449. Erregeren aginduz egin izan zan frogantzaren bidez. Izt C 72. Frogantza luzeak behar<br />
dira horren gainean khautuki mintzatzeko. Dv Lab 50.<br />
�2. (SP, VocBN (-nza), H), probantza, brobantza, borogantza, borogaintxa (H), borogantxa (S ap. Lh),<br />
porogantza (Ht VocGr 409 (-nza); ph- H), poroantza, progantza (Arch VocGr (-nza)). Prueba, demostración.<br />
"Borogantxa (Eskual n.º 1451), preuve" Lh. � Bioen kontra probanzea / klarua dago, ziertu. Lazarraga 1154r.<br />
Kanpoan egin ahal ditezke egiaren kontrako enseiuak eta frogantza falsoak. Ax 438 (V 285; v. infra<br />
FROGANTZA EGIN). Iduritzen zait frogantzarik aski ekharri dudala erraiteko eskualduna noble dela. ES 115.<br />
Ondoan ikhusiren dugu nola zerraien bertze berthutei. Heien phorogantzetan sartu baino lehen, mintzatu behar<br />
gira egun aldaraldi batez. Birjin 130. Arrimu eder-eder hori etzen heien prestutasunaren phorogantza xumena<br />
baizen. Ib. 142. Eman zituen bere deiaren egiatasunaren phorogantzak. Ib. 298. Jinkoak letsala, halako<br />
exenplien poroanzak eliren hain usu! (Interpr?). AR 40. Egia horren brobantza ageri da gizonaren egobian.<br />
Egiat 218 (271 probantza). Lurreko juezak bear dituzte probantzak. Mg CC 102. Ze diabru? Probanza oso baga<br />
niri ezarri eskribau ta justizijako beste ministruen ibilli ta prozesuak? Mg PAb 80. Ez du otsoak ekarri bere<br />
esanaren agiri edo probanzarik. VMg 36. Anderia eztizügü nahi beste boroganzarik. Abraham (ap. DRA). Begi<br />
lüziak ikhusi dü prosesionian 80 gizon [...]. Borogantxa "Galtxa-gorrik" ez diala, Urdiñarben, "<strong>Fe</strong>dia- khordoka<br />
erazten. Herr 5-5-1960, 3. Atera al diteke frogantza seguru bat Jainkoa badela jakiteko? Vill Jaink 15.<br />
Leherrenak egiten ditu egileak frogantza beharrik ez duten puntuak frogatzeko. MIH 379. v. tbn. Lg II 85. Hb<br />
Esk 204.<br />
�3. Experiencia. � Aphez frogantza hagitz zuen eta bizitze done bat zaraman bat. Birjin 53. Am-Eskolastikak,<br />
ilobak baino frogantza gehiago zuenak bezala, laster ezagutu zuen enganatzen zela. Ib. 350. Dio San Agustin,<br />
zer biltzen den, zer iragaten den bere jaidura gaxtoen esklabotasunean bere frogantzaz ikhasi zuenak. Dh 192.<br />
- FROGANTZA EGIN (Ht VocGr). Hacer la prueba, poner a prueba. "J'ai fait expérience, froganza egiñ dut" Ht<br />
VocGr 358. � Nor da suaren indarraren frogantza egin nahi lukenik? Dh 163. Bazka berotua hobe den bai edo<br />
ez gerorrek frogantza egin dezakegu. Dv Lab 264.<br />
- HIRUGARREN FROGANTZA. Tercera probación (de los jesuitas). Cf. frogantzako. � Konpainiari<br />
dagozkionak buka ditzadan, "Hirugarren progantza" delakoa hartuko dut azkenik ahotan: hori Gandian egina<br />
du. MEIG IV 110.<br />
frogantzako (Ht VocGr 390 � H). "Novice, froganzakoa" Ht VocGr. "Frogantzakoa, phoro-, borogantzakoa<br />
(Ht) novice, pris à l'épreuve" H.<br />
frogapen (Dv). �1. Prueba, examen. "Action d'éprouver" Dv. � Nolakoa da frogapenetan izan ez denaren<br />
jakitatea? "Qui tentatus non est". Dv Eccli 34, 11. Atsekabearen frogapen handiaren erdian nasaia izan baita<br />
hekien bozkarioa. Dv 2 Cor 8, 2 (Lç phoroganza, TB froganzia). Bai dohatsua frogapenetan den gizona, /<br />
frogatu eta goiko bizian zer korona. Ardoy SFran 348. �2. "Action de prouver" Dv. "Démonstration, erakuspen,<br />
frogapen" T-L.<br />
frogarazi (Urt V 288), boroga erazi. �1. Hacer probar, experimentar. � Frogarazi diezaguzu / zure berthute<br />
ederra. Gç 189. Beldür giren haren jüstizia boroga eraziren derikünaren. Bp II 15. Bizitze onak egiten du nihor<br />
Jainkoaren arabera zuhur, eta hañitz gauzen ezagutza ematen dio berari frogarazirik. Ch I 4, 2. Egiak bihotzian<br />
boroga erazitzen deikün konsolazionia da dohatsia eta egiazkua. Mst III 16, 3 (Ch sentiarazten, Ip, Leon<br />
emaiten). Froga araz diezaguzu nolakoa den zure amatasuneko bihotzaren samurtasuna. JesBih 442. �2.<br />
boroga erazi. Hacer demostrar. � Hanitz gisatako miraküllüz Jinkoak boroga-erazi dü hitzemaite hoien egia. Ip<br />
Hil 146.<br />
frogari. Figura en SP, sin trad.<br />
frogatu (BN-arb-lab; SP, Urt V 288, VocBN, Dv, H), probatu (S; Lcc (-adu), Añ), forogatu (H), porogatu (Ht<br />
VocGr 409, H; ph- L, BN; SP y H (s.v. frogatu), VocBN), borogatu (S; Chaho y H s.v. frogatu), p(h)oroatu,<br />
proatu, progatu (Chaho), brobatu, brogatu. Ref.: A (borogatu, phorogatu); Lrq (probatü); Gte Erd 59. � Tr.<br />
Documentado en todas las épocas y dialectos. La forma frogatu se encuentra en autores septentrionales no<br />
suletinos (tbn. en un texto de Urdax del s. XIX) y en Iztueta y autores meridionales modernos. La variante<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
96
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
p(h)orogatu la emplean Dechepare, Leiçarraga, Oihenart y JesBih; p(h)oroatu se encuentra en CatLan, M.<br />
Elissamburu y Prop. Borogatü parece ser la forma más común en suletino, aunque en Eguiateguy hay tbn.<br />
brobatü (171) y probatü (267), y probatu en AstLas. Tartas emplea frogatu, brogatu y porogatu. Al Sur se<br />
documenta probatu y, menos frecuentemente, progatu y proatu. En DFrec hay 59 ejs. (uno sept.) de frogatu, y 8<br />
(uno sept.) de probatu. �1. Probar, demostrar, evidenciar. "Comprobar" Añ. � Berze jendek uste zuten / ezin<br />
skriba zaiteien; / orai dute phorogatu / enganatu zirela. E 253 (155 porogatu). Ezin phoroga zitzakeé ni orain<br />
akusatzen nauten gauzák. "Prouver". Lç Act 24, 13 (He, TB, Dv frogatu; Ol erakutsi, IBk egiztatu). Askok<br />
enzuten dau, nik probadu dot: / polseak ez ebena enlazadu / aoak egiala alkanzadu. Lazarraga (B) 1151vb. Nik<br />
zu andiro laztan izana / an izango da probadu. Ib. (B) 1179rb. Nik esan diot iralgria ondo probatua ekarriko<br />
debala dotoreak (Azpeitia, 1622). ConTAV 5.2.9, 126. Iuramentuez bere erranak frogatu nahi dituenak. Ax 265<br />
(V 177). Onsa hiltzeko bidiaren brogatzeko. Tt Onsa 42. Nola boroga daite sinheste hori? Bp II 108. Zelan<br />
probau niri neuk bota eragin nebala? Mg PAb 80. Beste ezin kontatu ala exenplorekin ori probatu liteke. Gco II<br />
18. Arkumiaren lapurreta progatuko det. Neroni naiz testigu. Sor AKaik 127. Nork proba zezaken ezkontznahastean<br />
kutsutua zegonik? Etxde JJ 135. Olhetako xokoan bizpalau ohointza frogatu ziozkaten terrepente.<br />
Zerb Azk 107. Egia au egunero ari gera frogatzen, gaiñera. Vill Jaink 7 (52 probatzen). Onen leixaltasuna aiñ<br />
probauta eukanez, ezin eban sinistu. Etxba Ibilt 479. Mila aldiz frogatua den egia hau. MEIG VIII 64 (I 239<br />
probatu).<br />
v. tbn. EZ Man I 54. Hm 187. SP Phil e) 3r. Tt Onsa 46. Gç 39. Ch I 22, 4. He Gudu 83. Lg I 201. Monho 66.<br />
MarIl 9. Jaur 121. Gy 160. Hb Egia 121. Elsb Fram 170. Lap 68 (V 34). Ox 192. Zub 104. Etcham 229. JE Med<br />
115. JEtchep 64. Ardoy SFran 355. Mattin 54. Lf CEEN 1973, 130. Probatu: Cb Just 74. fB Olg 104 (probau).<br />
AstLas 57. Balad 222. Aran SIgn 14. Ud 37. AB AmaE 265 (probau). Goñi 93. Noe 77. Mde Pr 351. Txill Let<br />
74. Arti Tobera 265. Mattin 142. Berron Kijote 142. Progatu: Ub 20. Arr May 23. Poroatü: CatLan 41.<br />
Phoroatu: Elsb Fram 62. Prop 1876-77, 55. Porogatu: Tt Onsa 86. Borogatü: Egiat 200. Ip Hil 203. Proatu:<br />
Ugalde Iltz 61.<br />
� (Part. en función de adj.). � Gauza frogatu bat dela badakigu. He Gudu 88. Aiñ birtute probatukoa zan gizon<br />
bategan eragiñ nai izan zuen. Aran SIgn 69. Gauza frogatua da. MEIG VII 109. � San Agustinek, frogatuak<br />
bezala, anhitz gauza erraiten du. Ax 52 (V 34). Ona Santo Tomas deboto andiak ondo probatuak bezela<br />
erakasten dituenak. Mg CC 217. Ez dudarik egin, frogatuaz mintzo natzaitzu. Dv Lab 283.<br />
�2. (SP, Ht VocGr 355), probatu (V-gip ap. Etxba Eib), progatu, proatu, porogatu (SP (ph-), Ht VocGr 355),<br />
borogatu (Arch VocGr, Gèze). Probar, poner a prueba. "Onian eta txarrian probau eban Jaungoikuak a gizona"<br />
Etxba Eib. � Zuen buruak phoroga itzazue. "Éprouvez-vous". Lç 2 Cor 13, 5 (He, Dv froga, TB frogat; IBk,<br />
BiblE aztertu). Adiskidea gauza xipian behar da porogatu, handian enplegatu. O Pr 3 (tbn. en Mg PAb 171).<br />
Tentazionetan frogatu direnei agintzen zaie zeruko konsolazionea. SP Imit II 9, 7 (Ch frogatuak, Mst, Ip<br />
borogatü). Hobeago da zuretzat [...] atsekabeez frogatuak izan zaitezten. Ch III 30, 4 (Ip nahigabez<br />
borogatürik). Süiak borogatzen dü bürdüña. Mst I 13, 5 (Leon frogatzen). Jainkoak bere santutxoa gaitz andi<br />
batekin probatu zuen, erregalo andiagoak gero egiteko. Cb Just 97. Eta onela tentatu edo probatu oi ditu gure<br />
Jaungoikoak bere adiskideak. Gco I 440. Proga dezala bakoitzak bere burua. AA I 438. Frogatzeagatik edo<br />
tentatzeagatik (Urdax, 1827). ASJU 1993, 601. Bere andrea frogatzeko senhar bat gau batean, / plañu,<br />
deiadarka hasi zitzaion sahetsean. Gy 148. Surtan jartzian probatutzen da / nolakua dan eltzia. Xe 266. Premiñ,<br />
proba nazazun bota zuk bertsua. AB AmaE 397. Ixiltasuna ta bakartasuna gizonaren frogatzeko borthitzak!<br />
JEtchep 63. Aldaz eta Alderegia laisterkariak Billabonatik Aiara probatu dituzte beren almenak. Basarri 91.<br />
Mutil bat proatu nai diagu. Gure ustez, ixpia dek. Ugalde Iltz 61. Geroko laneri buruz frantsesek bereziki nahi<br />
zuen bere baitan sartu eta bere burua frogatu. Ardoy SFran 116.<br />
v. tbn. EZ Man II 12. Harb 423. Arg DevB 98. CatLav 244 (V 124). Mih 124. Brtc 12. Dh 62. Jaur 356. Iratz<br />
180. Zerb IxtS 20. Leon Imit III 3, 3. Probatu: Ber Doc 173v. BBizk 13 (probadu). Cb Just 109. Mg PAb 73<br />
(probau). LE Ong 55r. JJMg BasEsc 263 (probau). Noe 68. Ir YKBiz 265n. Etxde AlosT 16. Erkiag BatB 186<br />
(probau). Progatu: LE Ong 13r. Bil 117. Arr May 201. Phorogatu: JesBih 449. Borogatü: ChantP 78.<br />
� Hala da bada gezurtia, behin gezurrean frogatu dena. Ax 266 (V 178).<br />
� Medirse, competir. (Con aux. intrans., o trans., con elkar). � Nai dek jai lenenguan / proga gaiten biyok? Bil<br />
116. Bera zebillen larri / neri jokatzeko, / ez giñan leku txarrera / juan probatzeko. EusJok II 25. Egokiena orixe<br />
zala / alkar ongi probatzeko. Ib. 65. Denpora gitxi barru / probatuko gara. Ib. 132 (v. tbn. probatuko gera en Tx<br />
B I 200). Jendiak ekusi ditu / oien abilidadiak, / ola probatzen dire / desafienteak. EusJok 82. Eun da oi ta bost<br />
kilo zakuan / zeñek geiotan altxatu; / San Juan de Luzko plazan gañera / egin bear zan probatu. Ib. 66. Segaapostu<br />
bat nola genduban / Gipuzkoako partian, / [...] deskansurikan ez degu izan / alkar probatu artian. Tx B I<br />
215. Emengo bertsolari zarrak eta gazteak bildu eta alkar probatu ondoren, Kursaal-era joateko gelditu giñan.<br />
Salav 43. Edozeiñekin probatuta're / lan txarra emango diola. Uzt Sas 228.<br />
�3. (SP, Ht VocGr 355, Lar, Añ, Dv, H), probatu (V-arr-gip, G-azp, AN-gip; Añ), forogatu (Lar), porogatu<br />
(SP (ph-), Ht VocGr 355), progatu (Lar), proatu, poroatu, borogatu (S; Arch VocGr, Gèze). Ref.: Lrq<br />
(borogatü); Etxba Eib y Elexp Berg (probau); Gte Erd 265. Probar, catar, gustar; ensayar, experimentar.<br />
"Progatu, probar, gustar" LE Matr2. "Borogatü, percevoir, par le toucher" Lrq. "Ez dot urte betian probau<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
97
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ardaurik" Etxba Eib. � Nik bere, Jaun orrek ala gurarik, / probadu dot mina eta dulzea. Lazarraga (B) 1151rb.<br />
Amore dulzearen ardurea / zeinbat dodan probadu gutxiago. Ib. (B) 1182rb. Iakinen bada zer den plazera,<br />
frogatu behar da lehenik zer den desplazera. Ax 553 (V 354). Ah, nik frogatu behar nuke / zure kolera gustia.<br />
Gç 105. Egizue guk bezala experientzia, [...] frogazazue guk bezala, eta orduan sinhetsiko duzue. Dh 191.<br />
Arriturik gelditu izan ziran frogatu zutenak beraren [sagardoaren] indar eta gozotasunaz. Izt C 144. Eztu<br />
probatu ere nai izandu ardorik. Moc Damu 29. Akats bat arkitzen zioat ezkontzari: aurretik ezin probatzea. Txill<br />
Let 83. Nik ere noiz-edo-noiz aberatsen bizimodua probatu bear nuan. NEtx Antz 105. Denak dastatu ta frogatu<br />
oi dute etsipen ori, samin ezin sendatuzko ori. Vill Jaink 124.<br />
v. tbn. Mat 301. EZ Man II 109. INav 120. Mih 125. Brtc 183. Hb Esk 18. Dv LEd 219. Elzb PAd 61. In SMitx<br />
Aranz 226. JEtchep 53. Mattin 52. Probatu: Acto 239. Mg CC 226. Añ LoraS 135 (probau). Gco I 426. AA III<br />
352. fB Ic I 70 (probau). Aran SIgn 27. Ud 99. AB AmaE 285. Urruz Urz 52. Azc PB 90 (probau). Moc Damu<br />
25. JanEd II 100. Imaz Auspoa 24, 144. Ir YKBiz 296. Basarri 92. SM Zirik 125. And AUzta 141. BEnb NereA<br />
164. Salav 93. NEtx LBB 33. Alzola Atalak 53 (probau). Etxba Ibilt 460 (probau). Mattin 123. Uzt Sas 220.<br />
Berron Kijote 123. Porogatu: O Po 38. Borogatu: O Po 21. Tt Arima 86. Mst I 11, 3. Xarlem 455. AstLas 45.<br />
Mustafa 100 (ap. DRA). CatS 30. Casve SGrazi 148. Proatu: Imaz Auspoa 24, 160. MAtx Gazt 44. Progatu: AA<br />
III 301. It Fab 200. JanEd I 30. Bil 134. Sor Gabon 39. Arr May 103. Iraola 122.<br />
� Beste lanikan ez du egin nai / bein ortan probatu danak. Uzt Sas 63.<br />
� (Part. en función de adj.). � Iakinsia da etsaia, gaixtoa, esperta, porogatia, oro dakiana. Tt Onsa 168.<br />
Amorio traidoriak berarekila azotia; / hala dio borogatiak: begira tronpa, ene aurhidia! Arranoak bortietan (ap.<br />
DRA).<br />
� Notar, percibir, sentir. "Borogatu, percevoir, ouïr" Lh. � Nahi baduzu urrikimendua bihotzean frogatu, sar<br />
zaite zure gelan eta egoitzkitzu munduko abarrotsak. SP Imit I 20, 5 (Ch uki dezan zure biotza). --Zer deitzen<br />
tüzü idüriak edo itxurak? --Gure sensiek poroatzen tüzten güziak. CatLan 131. Ttiro, Elgoihen eta Odoronda<br />
tügü / gure igaraitian erriz borogatü, / ustez otsuek behar zien gaur gützaz aihaltü. Etch 348. Borogatü nian<br />
Maria Birjinak entzün nündiala. Ip Hil 121s. Izanik ere dozena bat presüna bagu batetan, etzinirokeie elhe bat<br />
entzün, ez kheñü bat boroga. ArmUs 1906, 78 (ap. DRA). Theresaren haragiaren azal-pean irraida bat bezala<br />
forogatzen zuen su eztia. Mde HaurB 87.<br />
- EZIN FROGATUZKO. "Improuvable" T-L.<br />
- PROBATZAKA. a) Inusual, nunca probado. � Estomagoau galdu leiket / bianda probatzakeak. Lazarraga<br />
1196v.<br />
b) FROGATZEKE. Sin demostrar. � <strong>Fe</strong>rmat-en "teorema handia", XVII. mendez geroztik frogatzeke<br />
daukaguna. MEIG VI 116.<br />
frogatxo. � Dim. de froga. � Erdarez ari naiz (hona, aldamenean, frogatxo bat), eta ez erdaraz. MEIG VIII 40.<br />
frogatzaile (SP, sin trad.), frogatzale (T-L), borogazale. �1. Examinador. "Vérificateur" T-L. � Ni naiz prestu<br />
guzien sariztatzaillea eta debot guzien frogatzaille bortitza. SP Imit III 3, 3 (Mst borogazalia; Ip borogatzen, Ol<br />
ikertzalle, Leon frogatzen). �2. (-alle Lar), probazale (S ap. Lrq), borogazale. Prueba, (lo) que prueba o<br />
demuestra un hecho. "Probador, con razones" Lar. � Zure jügamentiak, halako dirade, / nihau etxeki naizü,<br />
borogazale. Etch 112.<br />
frogu. v. froga; progu.<br />
frokatu. v. brokatu.<br />
fromal. v. 1 formal.<br />
front. "Vigilant, ardent. Gauzak ongi ikasi nahi dituena" SP. Cf. frunt.<br />
frontal. �1. Frontal (del altar). � Pare bat kasulla eta frontal bi doaz orain. fJZ 98. �2. Zona fronteriza. �<br />
Hanitz diferenzia dütela Ronkaleko Balleareki eta berze Nafarro gaiñeko frontalareki. (1617). AZTH 22. �3. (Gnav,<br />
AN-olza). "Poutre" Bon-Ond 148. "Frontal, carrera, viga horizontal en las construcciones" Ond Bac.<br />
frontasun (SP, sin trad.). � "Frontarzün, ardor, actividad" Arch ms. (ap. DRA). Cf. fruntasun.<br />
frontera (SP), funtera. � Frontera. v. muga. � Hamar hiritako fronterá. Lç Decl Mm 3v. Bihurtzen naiz<br />
etxera, / Franzia erresuma noble / fronteraren aldera. EZ Noel 176. Bere fronterako hiri etsai bat, mugakide<br />
zuten bat. Ax 29 (V 17). Xinako fronteretan hil zenean (tít). Gç 194. Fronter eta mariñetan armetan milizia (c.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
98
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
1689). BertsZB 137. Españako fronteran / erri bat Arnegi. Bordel 146. Bertze funteretan gerla zelakotz,<br />
Lorrenan harat juan behar zuten. Laph 163. Prantzi t'Españiren gudakgatik / ajolik gabe fronteraz. SMitx Aranz<br />
75. v. tbn. ES 186. Xarlem 7. It Fab 208.<br />
fronterizo. � Fronterizo. � Gure probintzia da / Españako lurra, / fronterizo oriek / beti arrangura! Bordel<br />
155.<br />
frontki (SP, sin trad.). � "Ardorosamente, activamente" Arch ms. (ap. DRA). Cf. fruntki.<br />
fronto. v. pronto.<br />
frontoi (V-gip ap. Elexp Berg), prontoi, fronton (AN). � Frontón. � Gernikako frontoian / bai ere juntatu.<br />
EusJok II 95. Amaturno horiek badutela frontonetan artzearen beharra, burua gora agertzekotz. Herr 23-1-<br />
1956, 3. Eibarko Frontoi-zarreko eskillaretan urte askuan bizi izan zan. SM Zirik 42. Naikua zendun egun<br />
askotan / prontoi batera juatia. Uzt Sas 325. v. tbn. Erkiag Arran 41. Osk Kurl 175.<br />
frontu. Figura en SP, sin trad. Cf. front.<br />
frotadura. "Frottement, friction" H.<br />
frotaldi. "Frottée, brossée, au sens propre, non au sens figuré de rossée" H.<br />
frotatu (Urt V 346, Lar (L), H), fretatu (S ap. Lrq; H). � Frotar. "Frotter, frictionner, enduire" H. v. igurtzi. �<br />
Lohi harzaz frota zitzan itsuaren begiak. Lç Io 9, 6 (EvS fretatü; He gantzutu, Ol, IBk, BiblE igurtzi, Leon<br />
thorratu). Emozu [...] sulla bat ur freskua eta ongi frota iozazu zangoak. Volt 158. Frota diozozue adarra<br />
minagrez gatz eta olio guti batekin. Mong 592. Hartzen duzu libera bat amanda ezti, fretatzen tuzu oihal batean<br />
herrautsaren khentzeko. ECocin 44 (38 frotatu). Zitroin urez fretatzen nuen / astian egun batian. Balad 86<br />
(ChantP 190 ükhüzten). Sala frotatzen ikasia da. Xe 262. Ango ur gazikin frotatu eta / musu beltza txuritzera.<br />
EusJok 110. v. tbn. Fretatü: Alth Bot 16.<br />
frotatzaile, fretazale (S ap. Lrq). � "Frotteur" Lrq.<br />
fruita. v. fruta.<br />
fruitari. "Fruitière, marchande de fruits" Lh.<br />
fruitatu. v. fritatu.<br />
fruitu (SP, Urt I 36, Ht VocGr 386, Dv, H), frutu (V-gip, AN-egüés, Ae, Sal, R; Lar, Añ, VocBN, Gèze, Lcq 25,<br />
H (s.v. fruitu)), fruto (V-gip), fruktu, pruttu (G-bet). Ref.: VocPir 543; Etxba Eib (fruto); Bon-Ond 147; Elexp<br />
Berg (frutu). � Tr. De uso general en todas las épocas y dialectos. Al Sur su empleo disminuye en el s. XX:<br />
algunos autores lo sustituyen por arnari, igali o zitu, mientras que otros se sirven de construcciones como arnari<br />
edo frutu (Ldi IL 146, Eguzk GizAuz 31), zitu edo frutu (Inza Azalp 47, Eguzk GizAuz 93). Los autores bajonavarros<br />
y labortanos emplean fruitu (v. tbn. Vill Jaink 174, Berron Kijote 124). Leiçarraga y Dechepare<br />
emplean fruktu (v. tbn. CatBurg 43 e Ibiñ Virgil 83). En textos alto-navarros aparecen tanto fruitu como frutu.<br />
Hay frutu en textos occidentales y frütü en suletinos (Archu emplea fruitü; en Eguiateguy, CatLan y Etchahun<br />
hallamos tanto fruitü como frütü). Fruto aparece en Echagaray, CatSal y Txirrita. Prutu en fr. Bartolomé, J.I.<br />
Arana y Beovide (AsL 400). En DFrec hay 82 ejs. de fruitu, 26 de frutu y uno de pruttu. �1. Fruto; fruta. "Fruit,<br />
produit des végétaux, particulièrement des arbres fruitiers" H. v. arnari, igali; fruta. � Miguel Fruyto (1366).<br />
Arzam 239. � Zuiendako egin ditut lurra eta zeruiak, / iguzkia, ilhargia eta fruktu guziak. E 65. Arbore onak<br />
fruktu gaixtorik ezin daidi. Lç Mt 7, 18 (He, TB, Dv, Echn, Leon, IBk fruitu, Ip frütü, Hual, Samper, SalabBN,<br />
Ker frutu; HeH egozte, Ol arnari). Madaria ta Muxika, [biak] frutu on bi dira. IC I 101 (refiriéndose a los linajes<br />
de ese nombre). Zuhaitz alferra, fruiturik iasaiten eztuena. Ax 39 (V 25). Ithurriek ur saindua, / fruitu bizia<br />
haritzek. Gç 63. Egiten dütie gaizki ahalak oro, güziz haurretan, aberetan eta lürreko frütietan. Bp I 87s. Arbola<br />
loratu gabe nahi lukete fruitua bildu. ES 180. Basa fruitü txarrak jaten. Egiat 159. Lurra ondo prestatzea azia<br />
ereiteko eta ondoren kontuz ereitea gauza bearra da fruiturik izango bada. AA III 443. Bere alhorretako fruitu<br />
joriak harrite batez herrauts bilhakatuak. Dh 156. [Adar] eziak bakarrik emoten ditubee lora ta frutubak. JJMg<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
99
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
BasEsc 44. Azi hunak früitia beitu, bera üdüri ekharten. Etch 534. Han beren baitharik heldu dira laranya,<br />
limona eta bertze fruitu batzuek. Dv Dial 41 (Ip frütü; It, Ur fruta). Gauza segurra da errepublikanorik<br />
hoberenak direla fruitu itxuraz eder, bainan harrak yoak direnen pare. Elsb Fram 149. Zugatza edo arbolea<br />
ezagututen da bere frutuetatik. Itz Azald 209. Fruitu guzietarik jaten ahal dugu. Zerb IxtS 9. Zuhaitzetik ere<br />
hartu dugu frutua: / mertxika gozoa, laranja doratua. Arti MaldanB 196. Frutu eder asko ikusten ziran<br />
baratzean hesi gainetik. Osk Kurl 147. Orri gabeko, lore gabeko, frutu gabeko elorri zaarra. Gand Elorri 206. �<br />
Ziran baño geiago izateko deseoarekin frutu debekatutik jan zuelako. Gco II 23s.<br />
� "Fruit, enfant qu'une mère porte en son sein" H. � Erakutsi egiguzu gure eriotzako orduan Jesu Kristo zure<br />
fruitu bedikatua. (Areso, c. 1591). FLV 1991, 121 (v. tbn. fruitu el mismo contexto en Mat 3, Gç 37, El 6, Ub<br />
166, Mg PAb 157, Dh 87, CatB 10, CatLuz 3, Jaur 353, CatAe 4, Jnn SBi 38, CatJauf 102; frutu en Bet 7, Ber<br />
Doc 85r, Cap 7, OA 2, Arz 22, Urqz 32, Iraz 4, CatBurg 6, Cb CatV 8, Añ CatAN 6, Gco I 462, Astar II 270,<br />
CatLlo 6, Ur MarIl 96, CatR 7, Legaz 6, Arr May 113, AB AmaE 361, CatUlz 5, KIkG 33, Inza Azalp 156; fruto<br />
en CatSal 5; frütü en FPrS 23, Bp II 101, CatLan 73, UskLiB 13, CatS 14, Ip Hil 78). Zure emaztea betheko /<br />
zautzu fruitu ederrez. Hm 143s. Spiritu Jaun, bi presunen / fruitu amoriozkoa. Gç 145. Espero dot laster<br />
argitara emotia gure matrimonioko frutuba. JJMg BasEsc 18. Primak izanen dik aitarik gabe frütia. Etch 426.<br />
Berezko zaio gurasoari bere barrenetik ilki den fruituari amodio edukitzea. Vill Jaink 166. Landarearen frutu,<br />
alea da; amaren frutu, berriz, aurtxoa. MAtx Gazt 18. � "Fruttu, vástago (aplicado a persona), hijo, oriundo.<br />
Nungo fruttue zaitugu? Casticismo ataundarra, preguntando por el pueblo de origen. [...] Ataungo fruttue, / ez<br />
gaude oittue; / iru bando jota / ekarri gaittue" Gketx Loiola. v. tbn. Ataungo pruttue en AEF 1928, 67; Ataungo<br />
frutue (G-nav) en Inza NaEsZarr 9.<br />
�2. (H), frutu (V-gip ap. Etxba Eib), fruktu, prutu. (Fig.). Fruto, provecho, resultado. "Fruit, avantage, profit"<br />
H. v. emaitza. � Ezen Spirituaren fruktua konsistitzen da ontasun eta iustizia eta egia guzitan. Lç Eph 5, 9 (He,<br />
TB, IBk, BiblE fruitu; Ol zitu). Har ezazu liburutto hunen fruitua, barreneko mamia. Ax 20 (V 11). Konsidera<br />
zazu nolakoa izanen den nekhe haukien fruitua. Ch III 49, 6 (SP fruitua; Mst frütia, Ol ekoizpena, Leon<br />
ondorioak). Mundu onek, nire aiskidia, orain emuten dituban frutu eta jira mueta guztiak, orduban ere emungo<br />
ditu. msOñ 15r. Ematen diozkan grazi-lagunz egokiekin erakarzen diozka frut eta irabanz andiak. Mb IArg I<br />
308. Jaunari goizetik gure biotzak eta lan guztiak eskeinzetik datorren frutu gozoa da biotzeko pakea. AA III<br />
362. Anaren orazinoe santia ta prutu andikua. fB Ic II 223. Komünione hunaren frütiak edo abantaillak. UskLiB<br />
92. Eman ta zabal zazu / munduan frutua. Iparg 339. Gazte ezkontzak zerratzen ere / iaiua zaude, Potoko; /<br />
kariñuakin fruto obiak / ez al dituzte botako? Tx B I 269. Euskel-Idazleak yo ditezke nere aburuz Eusko-<br />
Pizkundeak ekarritako arnari edo frutu bikañenetakotzat. Ldi IL 146. Zure heriotzak, Aitzol, fruituak emanen<br />
ditu. Iratz 25. Apeztua hogoitahirur urtetako, fruitu goizik ondua. Zerb Azk 69. Gizartea izadiaren lana edo<br />
fruitua dela gaur ez luke iñork ukatuko. Vill Jaink 171. Lore ugaririk utzi zigun Loramendik, fruitu heldurik<br />
emateko astia kendu bazitzaion ere. MEIG III 59.<br />
� Consecuencia, conclusión. � Emendik atera bear dan frutua (tít.). Cb Eg III 319.<br />
� (Ref. a los frutos del Espíritu Santo). � Espiritu Santuaren frutuak dira amabi. CatBus 37 (se repite en casi<br />
todos los catecismos). Zelango desbardintasuna aurkituten da Espiritu Santuaren frutuen eta zoriontasunen<br />
artian? Itz Azald 197.<br />
- FRUITU-BATZAILE. "Fruto-batzallia, especie ornitológica del país. Fruto-batzallia gure aldietan, paseko<br />
txorixa" Etxba Eib.<br />
- FRUITU-EMAILE. (Lo) que da bienes, frutos. � Jakin biar dozube modu bitakua dala zensua; bata etxe, solo<br />
edo frutuemaile dan gauzaren baten ganian ifinten dana. Astar II 172.<br />
- FRUITU-EKARLE (H; frutu e. Lar). "Fructífero" Lar. "Fruitu ekharlea, arbre fécond, fertile" H. � Izanik<br />
bada itz jaungoikozkoa ain frutuekarlea, zergaitik lau partetik iru galtzen dira? Kortazar Serm151.<br />
- FRUITU-JALE. "Frugivore" T-L.<br />
- FRUITU-LANDARE. Planta de árbol frutal. � Landan ari ziren fruitu-landare landatzen. "Arbres fruitiers".<br />
Barb Leg 146.<br />
- FRUITUTAKO. Frutal. � Fruitutako bertze arbolez aiphatuko dut geroxago. Dv Lab 323.<br />
- FRUITUZKO. Frutal. � Eztago arbole frutuzkorik, ezbada zomait arantze eta itzagurtze. Mdg 131.<br />
fruitudun (H), frutudun (Añ), frut-dun. � (Lo) que tiene fruto(s); (árbol) frutal. "Frutuoso" Añ. v. fruitutsu. �<br />
Ortz gaistozko mamorroz bazter ereñi frut-dunak betetzen ditudan edo itxeak eriz betetzen ditudan aldian. Mb<br />
IArg II 319s. Solotik, ortutik edo arbola frutudunetik. Añ MisE 211. Arbola fruitudunek herria aberastuko dute.<br />
Lf Murtuts 2. � Egizuz oraziño, barau ta limosna batzuk, eta konfesiño general frutudun bat. Añ MisE 234.<br />
fruitugabe. � (Lo) que no da fruto; infructuoso, estéril. � Fikotze fruktu gabea pikatzera manatzen (tít.). Lç Lc<br />
13. Nahiago zuela emazte haur gabea, [...] eta haltza oihanaren bista bezala, fruitu gabea, ezen ez hordia eta<br />
arno edalea. Ax 407 (V 265). Bañan ikhasi dituzue / Jainkoaren doloreak! / Helas, begira, ez errenda / pena<br />
hauk fruitu gabeak! Gç 87.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
100
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
fruitukari. � Frutal. � Badituzte zuhamutze fruitukariak, abokatiertze, mangiertze, iranjatze, mandariniertze<br />
eta bertze asko. Prop 1897, 129.<br />
fruitutegi. "Fruitu-, frutategia, fruiterie, où l'on garde les fruits" H.<br />
fruitutsu (SP, Urt III 282, H), frututsu. � Abundante en frutos; fructífero, fértil. "1. arbre qui est chargé de<br />
fruits. 2. chose, production avantageuse" H. � Zaradela laudatua uraren bazterrean, / eta irletan bezala<br />
fruitutsu zerthanean. EZ Man II 123. Senhar emaztearen batasunik handiena eta fruitutsuena da debozione<br />
sainduan egiten dena. SP Phil 403s (He 408 progotxosena). Espainiako kanpo fruitutsuak. ES 114. Arbola heze<br />
eta fruitutsuari. Lg II 278. Beti berde dauden mendi oien egaletako lur gozo eta frututsuak. Arr EE 1885b, 472.<br />
Aspaldikoa du Itsasuk eskualde pollit eta fruitutsu baten fama. Lf Murtuts 1.<br />
fruitutsutu. "Devenir fructueux. Fructifier" SP.<br />
fruitutu. "Se remplir de fruits" Lh.<br />
fruitutxo, frututxu. � Dim. de fruitu. � Etzitun loreak, odol-tantoak bai / frututxu bakoitza, kimaen mingarri /<br />
orri-gabekoan. Gand Elorri 111.<br />
fruitutze. �1. "Abondance de fruit" SP. � Ureztatzen dute kanpotik, baina zuk fruitutzea emaiten duzu.<br />
"Foecunditatem donas". SP Imit III 2, 2. �2. Arbol frutal. � Landatu ditugu orobat fruitutze hautukoen<br />
landareak. Prop 1902, 161.<br />
fruituztatu. � Llenar de frutos. � Arbolak fruituztatzen dituenak berak. Lg II 225.<br />
fruktidor. "Fruktidor deitzen den hilla... erran nahi da, lehenagoko kondatzeko moldean... abuztua" Revol 61.<br />
� Helduden fruktidor deitzen den hillaren leheneraino. Revol 149.<br />
fruktifikatu. � Dar fruto. � Iainkoari fruktifika diezogunzat. "Fructifions". Lç Rom 7, 4 (TB frutuegin). Zein<br />
heldu izan baita zuetara, mundu orotara ere bezala, eta fruktifikatzen baitu, zuek baithan ere bezala. Lç Col 1, 6<br />
(He ekhartzen baitu fruitu, TB fruitu ematen baitu).<br />
fruktu. v. fruitu.<br />
frunt. "Pronto, veloz, lasterra, frunta, bizia" Lar. Cf. front. v. pront.<br />
fruntasun. "Prontitud" Lar. v. prontasun.<br />
fruntki. � Rápidamente, sin demora. Cf. frontki. v. prontki. � --Zertan dago leialtasun hura? --Kofesorak<br />
ordenatu duena fruntki eta xuxenki egitean hark ordenatu duen denboran eta maneran. CatLav 300 (V 149).<br />
fruntxatu. "(L-côte), pagar de mala gana" A. "Pagar o avanzar dinero, financiar" Lander (ap. DRA).<br />
fruta (V-gip, G-azp, AN-ilzarb-olza, Sal, S, R; Lar, Añ, Gèze, Dv, H (s.v. fruitu)), pruta, fruita (BN-arb; Aq<br />
1243 (AN)). Ref.: VocPir 543; Bon-Ond 147; Lrq; Gte Erd 46s; Elexp Berg. � Tr. Propio de la tradición<br />
meridional, al Norte lo hallamos en Laphitz (fruta-saltzale) y ECocin. A principios del s. XX disminuye su<br />
empleo; algunos autores lo sustituyen por arnari o igali. Hallamos fruita en textos alto-navarros, pruta en f.<br />
Bartolome y J. I. Arana.<br />
� Fruta. � Limosneraok salzaen dabe / lekuan beste frutarik? Lazarraga 1195v. Ortuartako frutea. Ib. (B)<br />
1159vb. Insaurrak dakusela / tratamentu deungea / emon oi dau frutea. BBizk 8. Etzien Jainkoak debekatu<br />
zuaitz edo arbola baten fruta baizik. Ub 6. [Eulijak] ainbeste dira munduban / nun prinzipalmente / arrain fruta<br />
lekubetan / faltarikan bage. DurPl 81. Fruita ártxoak utsálak. LE Urt ms. 83r. Piko alferrari esan zion Jesu-<br />
Kristok: jaio ez dedilla igandik sekulan frutarik batere. AA III 357. Bijak jan ebeen prutia. Ta bijak ill zirian. fB<br />
Ic II 174. Frut ori ez dezute / zuek ezagutzen. / Jango bazenduteke / fruta orretatik, / gelditzen ziñateke, /<br />
jaungoiko egiñik. It Fab 218s. Badira aberetxu batzuk iminten ditubezanak euren arrautzak frutiaren ganian. Ur<br />
Dial 32 (It fruta; Dv fruitu, Ip frütü). Eginzu zure siropa, taza bat urekin libera bat fruta. ECocin 49. Baratzako<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
101
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
fruta eder aiek. Arr GB 115. Frutatik ezautzen da zer dan arbolea. AB AmaE 330. Aurten fruta urte. Mdg 166.<br />
Santanderkoa zan mutilla ta fruta saltzen egon oi zan. NEtx LBB 40.<br />
v. tbn. OA 165. El 92. Mg CC 155. Añ LoraS 186. VMg XII. JJMg BasEsc 85. Astar II 207. Echag 175. Lard 3.<br />
Itz Azald 28. Tx B I 203. Munita 49. Anab Aprika 18. Salav 27. Uzt LEG I 86. Pruta: Aran SIgn 80.<br />
� Evak fruta debekatuari begiratu zion. Lard 4.<br />
� (Fig.). � Eman zigun grazian iraun eta aurreratu gindezen ipiñi zituan beste sakramentuak, batez ere<br />
Komuniokoa. Au da bizitzako arbolaren fruta egiazkoa. AA III 403.<br />
� Egin bage amarren fruita guzies. SermAN 6r.<br />
- FRUTA-ARBOLA. Arbol frutal. v. FRUTA-ZUHAITZ. � Mendi-zugaitzak ez-ezik, igali edo fruta arbolak<br />
ere erruz zabaldu zituan Munita jaunak. F. Labayen in Munita 9. Fruta-arbola guztietatik dauzkazu an: sagarmota<br />
asko ta onak. Munita 64.<br />
- FRUTA-EKARLE (-kh- H). "Arbre fécond, fertile" H. v. FRUITU-EKARLE.<br />
- FRUTA-ESTALKI. "Frutero [paño]" Lar. v. frutero.<br />
- FRUTA LEHOR. Fruto seco. � Ornituko ditut bai nik bide-zakuak; fruta leorrak klase guzitik berorrentzat,<br />
zaldun bait-da. Berron Kijote 121.<br />
- FRUTA-SALTZAILE (Lar, H). Frutero, vendedor de fruta. "Frutera" Lar. � Goseak amikatua, fruta saltzale<br />
bati frutu baten eskatzen. Laph 168.<br />
- FRUTA-ZUHAITZ. Arbol frutal. v. FRUTA-ARBOLA. � Maixu baten bidez gaztetxoai igali edo frutazuaitzen<br />
gora-bera ta lan guztiak erakusteko. Munita 32. Lore-illian fruta-zugaitzak / oso era dotoretan, /<br />
ikusten ditut nolatan dauden / adar guziak loretan. Uzt Sas 332.<br />
frutadi (LE-Ir), fruitadi (LE-Fag). � "Plantación de árboles frutales. Ango [zeruko] kanpaderak, amenidadeak,<br />
lorediak, fruitadiak" LE-Fag. "Jardín de árboles frutales. Egun bates altxatu zire an etxe ondoko frutadi baten<br />
zokoan" LE-Ir.<br />
frutadun (S ap. Lrq; Lar, H). � (Arbol) frutal. "Qui a des fruits" Lrq. v. fruitudun, FRUTA-ZUHAITZ. �<br />
[Parabisua] lorezko baratz eta zuaitz fruta-dunez beterikako bergera eder bat. Ub 8. Arbol frutadun gaistoa<br />
(Urdax, 1827). ASJU 1993, 592. Baratza onetan zuaitz edo arbola frutadun gozo ederren guziak arkitzen ziran.<br />
Lard 2.<br />
frutakari. "Qui aime les fruits (S)" Lrq.<br />
frutaldi. � Arbol frutal. � Zeruko suz ta milagrozko aizez erre ziozkan bazter guzietako gari ta labore ziranak,<br />
bai ta frutaldietako sagar, udare [...]. Mb IArg I 119.<br />
frutar (Lar, H). � "Cosso, gusano grande en árboles frutales" Lar. "Ver qui attaque les fruits et loge ses œufs"<br />
H.<br />
frutategi. v. fruitutegi.<br />
frutazale. �1. Aficionado a la fruta. � Umea fruta-zalea da. Munita 29. �2. (G). Frutero, vendedor de fruta.<br />
frut-dun. v. fruitudun.<br />
frutero, fruteru. � Frutero (paño). v. FRUTA-ESTALKI. � Iru toalla, fruteru bat. "Tres toallas y un frutero".<br />
Mic 15r.<br />
frutesa. v. futies.<br />
frutilis. "Fructidor" Revol 160. v. fruktidor.<br />
frutu, fruto. v. fruitu.<br />
frutuegin. � "Fructificar" Lar. � Zuek ere hilak zarete legeari Kristoren gorphutzaz, berze bati izaiteko,<br />
hiletarik piztu denari, Jainkoari frutuegin dezaguntzat. TB Rom 7, 4.<br />
1 fu (Dv, H), fut (AN ap. A; Lar, LE Urt voc, H). �1. "Oxte, fut, ken adi" Lar. "Fuera de ahí" LE Urt voc. "Fhu!<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
102
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
interjection analogue à fi!" Dv. "Fut, onomatopée par laquelle on exprime cette sorte de frémissement, de<br />
sifflement que fait entendre un chat se mettant en défense contre une attaque" H. � Fu! Zikin! Barb Sup 110.<br />
Hiltzerat ote doa xuri gaixoa? / Fu zikhin, edertzeko bethe da irinez. Zerb Kantari berria 11 (ap. DRA). �2.<br />
"(BN-lab), interj. de hastío, de mala gana y descontento" A. �3. (Onomat. del bufido del gato). � Asarre ipiñi<br />
zan mitxinatxua; [...] erpekara bat emon eutson neskatoari fu, fu, fu... egiñaz. Belaus EEs 1918, 28. � "Fut,<br />
interjection par laquelle on chasse un chat" H.<br />
- FUTAKO. "Respingo" Asp Leiz2.<br />
2 fu, fut. � (Onomat. del soplo, etc.). "Aize fu ta fu daudenak. [...] Zuek etxean sartu, ta nik fu bates atra. [...]<br />
Fu bat, oñastur bat, ezdeus bat bekala da denbora emengoa" LE-Ir. � Itxi eusten atea, ta fu fu fu abia zan<br />
tramankulua, kea eriola. A Txirrist 55. Bero bat ari du! Fuu! Barb Sup 51. Xoloetatik sartzen dan aizea auspo<br />
aundiaz indartzen diñat. Eta antxe egoten naun fut eta fut, ordu luzeetan, dana agoia biurtu artio. Eston Iz 44. �<br />
Nere aleginai esker baretu zan; etxeratu nindun eta fut! iskutaratu zan. EG 1957 (1-2), 42.<br />
- FU EGIN. "Fu eiñ, putz eiñ, soplar (inf.). Eiñ fu, sopia berua dago ta" Elexp Berg.<br />
- FU EMAN. Soplar, exhalar. "Badakigu sua dela erretzen duena gauza, baña suari fu ematen dionak<br />
itxekitzeko, parte du erretze gartan" LE-Ir. � Bátak itzbát, bérzeak berzebát kóleran moko moko dá nola fú ta fú<br />
emátea itxekitzekó yago kolerain súa. LE Matr4 533. Aizeak nai duen lekuan fu-ematen du. Ir YKBiz 62. Itz oiek<br />
esan ondoan, fu-eman zien ta esan zien: "Ar zazue Ats Sandua!" Ib. 531.<br />
- SU ETA FU. v. su.<br />
fuan. v. joan.<br />
fubol. v. futbol.<br />
fue. "[Kartetan] triunfo, (V-ger)" Gte Erd 193.<br />
fuego. � Fuego. � Jai artan bertan soldadu zarrak / jarri ziran guardian, / fuego lentuan jardunak dira / iru<br />
egun da erdian. Noe 74.<br />
fuego. v. foru.<br />
fuelle (Lcc). � Fuelle. v. hauspo. � Lelengo txisperubak / ifiniko ditut nik / alan merezietan dabeela / ondo<br />
pensadurik, / fuelle osterantzian / sinistu eizube / ezpadauko an txispa / ez da ezerbere. DurPl 113.<br />
fuen. v. joan.<br />
fuente (AN-egüés-ilzarb-olza ap. Bon-Ond 162). � Fuente, plato grande. � Puzka osoa erre, eta fuente luze<br />
batean ipiñi. Cocinan 24. Fuentea esparragoz apaindu. Ib. 34. Gaiñerako gazte-jenteari jaten ematen zitzaien<br />
erretillua deitzen zitzaion fuente edo ontzi batetik. And AUzta 70.<br />
fuera (Chaho). �1. (Interj.). Fuera (grito de desprecio, desaprobación). � Kláma biótzes, fuera bekátua, biba<br />
Jangoikoa. LE Ong 92v. Eta, aditurika / gero mutikoa, / "Fuera, fuera!" esanaz / jendea an dijoa. It Fab 31.<br />
Asko aldiz entzuten duzu, aho beretik, nor edo zer bera egun goresten eta bihar gaitzesten. Egun fuera, bihar<br />
biba. HU Zez 98. Fuera elizak, fuera aphezak, familia eta etxe oneztak! Barb Sup 60. Il da Cánovas, fuera<br />
Cánovas / pikaro gaizki eziya. Tx B III 62. Gatiberioa eta miseria, fuera, fuera! Arti Tobera 265. v. tbn. JanEd I<br />
112. Ag G 118. StPierre 36. Ox 177. Lf Murtuts 8. � Nahi bezenbat xixtu eta fuera eta tomate edo sagar ustel<br />
orok leihoetarik burura. HU Zez 182. �2. + puera. Fuera. � Orain nere txanda da / baña txantxak puera, / lau<br />
arruako erbi bat / jateko bagera. Sor AuOst 104. Herri-eskola askotan baitziren oraino serorak, fuera hustu<br />
dituzte oro. HU Zez 114. � Horien joa ez zen / guk usatu bera; / guante luzeaz zohan / atxik eta fuera. Zby RIEV<br />
1908, 91. �3. "Jeu de paume" Lh. Cf. fueraka (2). � "(Interj.), dehors! (employé surtout dans un jeu de pelote<br />
(Sc)" Lrq.<br />
- FUERA-KANPO. Fuera. � Eskola hoitarik otoitza eta katixima fuera kanpo aurtiki zituztenean. HU Zez 110.<br />
Pagatu nahi ez badu fuera kanporat. Ib. 189.<br />
- MARKAZ FUERAKO. v. marka.<br />
fuera-futro. v. ferafutre.<br />
fueraka. �1. Gritando ¡fuera!, abucheando. � Fueraka, oihuka, hiriko kontseilutik kendurik, orai kontseilu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
103
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
jeneraletik eta sarrixago deputatugoatik kentzera baiteramate. HU Aurp 145. Bertzeak han, bilkura okaztagarri<br />
haren inguruetan oihuka, fueraka, xixtuka. HU Zez 182. �2. (V-gip). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. "Una manera<br />
de jugar a la pelota en grupo, eliminando sucesivamente a los que pierden el tanto" Etxba Eib. "Errekreo<br />
denporan fueraka jokatzen giñuan" Elexp Berg. Cf. VocNav: "Fuerando, nombre que dan en Leiza al juego de la<br />
pelota al punto". Cf. fuera (3).<br />
fueratu. � Expulsar, ahuyentar. "Rembarrer" T-L. v. feratu. � Eta izan zen fueratua dragon aundi ura. Echn<br />
Apoc 12, 9 (Lç iraitz, He arthikia, TB aurthikia, Dv iraizia, IBk amildu). Zirikandok fueratzen ditu haurrak<br />
makil ukaldika. Ox 41. Espainian kokatu ziren lehenik, handik ere fueratu zituen <strong>Fe</strong>lipe Hirugarrenak. Zerb Azk<br />
14. Ez luzke bakharrik Nasser-ek Arabes erregexkak fueratu nahi, bainan heien ondotik urrindu nahi luzke<br />
Angleterra eta Frantzia. SoEg Herr 24-7-1958, 1. Algerian <strong>Fe</strong>rhat Abbas F.L.N.tik fueratua. Herr 22-8-1963, 1.<br />
En DFrec hay 2 ejs., septentrionales.<br />
fuero. v. foru.<br />
fuerte (V-ple-och-gip, G-goi-to-bet-nav, AN-gip-5vill-araq-ulz; Lcc, Lar, Añ), puerte. Ref.: EAEL 212; Elexp<br />
Berg. � Tr. Documentado únicamente en textos meridionales. �1. (Adj.). Fuerte. "Fuerte cosa, gauza fuertea"<br />
Lcc. � Nun ekusi eben egoala Konfusioko Etsea, ain fuerte eta galanto labradurik nola ezin ainbeste munduan<br />
al zatean. Lazarraga 1153v. <strong>Fe</strong>dearen edo esperantzaren edo karidadearen kontra etorten zaionean ain andia ta<br />
fuertea tentazioren bat. OA 54. Argizko arrazoi fuerte ta konsiderazio indarsuak. Cb Eg II 9. Ea, gaizkinak<br />
daukaz, emon bekijoz konjuru sendo eta fuerte batzuk. Astar II 39. Iru obispok pasatu duten / martiriyuaren<br />
fuertia! Xe 369. Ezpela da arbole guziuetarik fuertena eta lisoena. Mdg 131. Gogorra ta puertia / zein dan<br />
probatzeko. EusJok II 164. Gorputz aundiya ez daukat baño / bai zimela ta fuertia. Tx B I 217 (B 228 puerte).<br />
Lege ori baserritarrak erentzako jarrita zeukaten seme-alabak fuertiak etorri ditezen. And AUzta 37.<br />
v. tbn. Iraz 37. CatB 89. Echag 23. Ud 117. AB AmaE 410. AzpPr 120. EusJok 83.<br />
� N, n: ene fuerteari berez duen indarra kentzeko euskerak du ña, ñe, ñi, ño, ñu. Cb EBO 25.<br />
�2. (V-gip ap. Elexp Berg), puerte. (Adv.). Fuertemente, con fuerza. � Jaunari asten dira / erreguka fuerte, /<br />
azkenian meza bat / ofrezitu arte. Arrantz 99. Nere lagunak fuerte / tira sokatikan. Ib. 33. Dantzan asko eginda /<br />
zeuden ankan torpe, / zergatikan eran zan / likoria fuerte. JanEd I 96. Bazkaltzera juanda / jan da eran fuerte.<br />
PE 113. Zirilok jokatu du / egoki ta fuerte. Ud 61. Kantatu da fuerte, / berak nai duen arte. Ib. 71. Oiuka asi<br />
ziran / izugarri puerte, / etziran deskantsatu / sartu ziran arte. Ib. 160. Kotxerua, jo itzik / zaldi oiek fuerte, /<br />
gelditu ere gabe / Tolosara arte. Tx B III 75. v. tbn. Noe 42. Xe 237. AzpPr 126. Tx in Imaz Auspoa 24, 140.<br />
�3. (Sust.). Fuerte, fortificación. v. fortaleza. � Jeneral Petaiñ sartu zanian / ango fuertian barrena. Tx B III<br />
20. San Markosko fuertea egiten ari zirala. A. Zavala in Goñi 9.<br />
fuerteki. � Fuertemente. � Eztela apezen interesa gauza gau, baizik zeure arimen probetxua eta Jaungoikoari<br />
zor zaiola fuerteki. SermAN 5r.<br />
fuerza. � Fuerza. Cf. popuertza. v. bortxa, indar. � Alper alperrik iminikozu / zeure fuerzea ta izana. Mic<br />
TAV 3.1.27, 134. Deskonfiaturik bere fuerza naturaletan. OA 144. [Demonioa] da soil kobardea eta pendejoa<br />
eta estauke batere fuerzarik (Ororbia, 1758). ETZ 95. Animo, bada, ta fuerza, zeruko ereinoak fuerza nai du ta<br />
fuerza egiten dutenak daramate. Cb Eg II 86 (Dv LEd 159 bortxa). Peleatzera nator, / ardoa, zurekin, / zenbat<br />
fuerza dituzun / bear nuke jakin. JanEd I 37. Aren fuertzaren berri / jakin balu zierto, / lenengo feriya arte /<br />
egongo zan suelto. Noe 41. v. tbn. Fuerza: Ber Trat 53r. EusJok 24.<br />
- FUERZA IZAN. Ser forzoso. � Fuerza jat juatia / inposible egotea. Acto 63.<br />
- FUERZAN. Por la fuerza. � Birian libre biarko degu, / egon zaitezte etsita, / bestela fuerzan pasako gera /<br />
zuen fuertiak autsita. Tx B III 19.<br />
- FUERZAZ. Por fuerza. � Emen nago, ta ez besteren fuerzaz, ezpada nere borondatez. Cb Eg II 48.<br />
fufartu. "(Boh[èmien]), balayer" Lh.<br />
fuga. � Fuga (composición musical). � Zortzi bozetarako fuga zan. A EEs 1916, 306. Jo zieten Bach-en eresaldaketa<br />
edo fuga bat. Garit Usand 14. Geroen batean / organuak soiñuz / fuga bat asten du, / bai baitakit buruz.<br />
Or Poem 517 (v. tbn. 518).<br />
fugada. � Soplo (de viento). � Euren gallardeteko / Lau milla puntadak / Askatu ete dituez / Iru axe fugadak?<br />
Ur PoBasc 265 (PB 228 aize-puzkadak).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
104
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
fugol. v. futbol.<br />
fuila (fulla H). � Hoja, folio. "Ce mot n'est d'usage que pour exprimer feuille de papier, lame de métal ou de<br />
bois" H. � 160garren fuillan ahanzi du inprimatzailleak lerro hau. INav 167. Batek bertzea kuku, egungoak<br />
atzokoa, biharkoak egungoa, fuilla itzul, irakur eta kurri aitzina. HU Zez 144. Horra fuila itzulia osoki aldean<br />
bertze. Eskual 13-3-1908 (ap. DRA).<br />
fuilaka. "Fullaka dohan laphitza, ardoise qui se détache par feuilles" H s.v. fulla.<br />
fuilakatu. "1. feuilleter. 2. se détacher par feuilles" H.<br />
fuiletatu. � (Part.). Hojaldrado. Cf. fuila. � Pastiz fuilletatuendako. ECocin 19.<br />
fuin (Sal, R, S; VocBN, Gèze (fuina), H), fuña (det.; AN-egüés-ilzarb-olza, Ae), foina (Gèze), fuño. Ref.:<br />
VocPir 379; Bon-Ond 143; Lrq. � "Fouine, animal du genre martre" H. � Gure ihiztariak ez daude alfer. T.<br />
Bidegarai Uhaldekoak hatxeman du arte batean fuño bat. Herr 10-2-1955 (ap. DRA).<br />
fuin. v. 1 muin.<br />
fuinkili (Lar, H), fuinkilika (Lar, H). � "Respingo" Lar.<br />
fuinkilikari. "Bête chatouilleuse, sujette à regimber" H.<br />
fuinkilikatu. "Regimber, ruer, etc." H.<br />
fuitartar. "(V-m), un pajarillo que anda de punta en punta de arbustos" A. v. fitxartxar.<br />
fuka. � (Se tratará probablemente de fu-ka 'soplando', transformado en acrónimo por Lizarraga). � Au<br />
[debozioaren sua] itxekitzendá fuka, audá, itzttogonen letraek diten afektoéki, fede, humildáde, kontrizio ta<br />
amorearéki. LE Ong 28v.<br />
fukar, fuker. "Jolie, fukarra" Michel LPB 145. "Jolie, fukara" VocBoh106. "Ederra, fukerra" R. Berraondo EEs<br />
1921, 196 (en un voc. del habla de los gitanos vascos).<br />
fulano. � Fulano. � Etzaistela berriz juntetu fulano edo fulana orrekin (AN, s. XIX). FLV 1991, 160. Ze gizon<br />
modu da urlia iauna? / itanduten zan lenago, / gaur esaten da, ondasunetan / Don Fulano zelan dago? Azc PB<br />
363.<br />
fularño. � (Dim.). Fular, pañuelo. � Jaun erretor xaharrak lephoan erabiltzen zuen fularño hura ere ez zen,<br />
segur gero, forradura hori bezen goxoa eta eztia. Barb Sup 42.<br />
fuleria. "(Hb), fraude, tromperie au jeu" Lh.<br />
fulero. "(Hb), tricheur, trompeur au jeu" Lh.<br />
fulia. v. furia.<br />
fullus. "Ce qualificatif a les sens de efféminé, mou, lâche, négligent, sale ou, au contraire, récherché dans son<br />
habillement" H. Cf. pullo.<br />
fults. v. funts.<br />
fultziaka. "(R), refunfuñando" A.<br />
fultzo. v. pultso.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
105
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
fultzoe. v. pultzoi.<br />
fumatu, pumatu. � Fumar. v. 1 erre I (3). � Jakinik janarijen batek gatx egiten deutzala, [...] fumetiak<br />
galduten dabela. Astar II 102. Aitai zigarruak ostu ta fumatzen topatu dik. Sor Gabon 20. Pipea fumetako iñon<br />
ez da lotsa. AB AmaE 274. v. tbn. Alz ST<strong>Fe</strong>r 122. Zigarruak pumatzen. Moc Damu 28. Persona zarrauen<br />
aurrien sigarrue fumeten. Ort Oroig 18. Bere atsegin dana / edan da fumatu, / noiz eta nola utzi / ezin zun<br />
asmatu. And AUzta 144.<br />
fumatzaile, fumazale (G-nav ap. Iz Als). � Fumador. "Puruoi artziaití fumazailík zárrak ee fan itén dia" Iz Als<br />
54. v. erretzaile (3). � Fumatzaille itsua, / txurrutlari ona, / aiek eman zioten / alako atzena. And AUzta 143.<br />
fumingazione, fumengazione. � Fumigación. � Heietan fumingazionea edo urrindatzia egiteko promes<br />
emaiten derauzuet liburu hunen hastian erakutsiko nauzkitzuela zer fazoinez egin behar ziren fumengazioneak.<br />
Mong 593.<br />
funda. � Ezi gáste ezpada óngi atzitzen malogratukodéla, ta fundarík ta gobernurikgabe, oziosa usátu ta oziosa<br />
nai, estela faltáko ai. LE Prog 118 (el ed. lo traduce como "reserva, fundamento").<br />
fundadore. � "Fundador" Lcc. � Monesterio santu debotoa [...] / basoan zu zaoza fundadua / eta, il zan arren<br />
fundadorea, / bakus munduak zure balorea. Lazarraga (B) 1180vb. Bere ipinle edo fundadore Jesu Kristo<br />
dalako. Astar I 101.<br />
fundamen (S ap. Lrq; Chaho), fondamen (VocBN, Gèze). � Fundamento, base, cimiento. v. fundamentu. �<br />
Hilzera zoen Iesus adorable haren tristurak, ahal zukian bertze kausarik eta fondamenik ere. Tt Onsa 166.<br />
Ioanen zare fundamenean den mendirik handienetarat eta han kausituko ditutzu erran diren merka hauk eta<br />
portua. (Interpr?). INav 126. Aztapar hura fundameneraino ungi garbitzia. Mong 592. Ezi mereximentien<br />
huntarzüna eztago konsolazione edo zelüko ikhuste habororen ükheitian, [...] bena bai egiazko ümilitatiaren<br />
fundamenian. Mst III 7, 5 (Ip fundatürik izatian). v. tbn. CatS IV. Han ikhusi zütien etxiaren fundameneko<br />
harriak lüherrasian. Ip Hil 138. � Principio. � Fundamen hunen arabera, arima bat bekhatuz kargatua balitz<br />
ere, [...] ez luke hargatik Jainkoa-baitan fidantzia izatetik gelditu behar. He Gudu 54s. � Comienzo. � Lenengo<br />
fundamena / zuen Donostiyan, / gero zabaldu zeriñ / paraje guztiyan. (Interpr?). JanEd I 17. Fundamena izan<br />
zan Pelloren aotikan. AzpPr 28.<br />
fundamen(t). v. fundamentu.<br />
fundamental, fondamental. � Fundamental. � Pieza fondamentalak. Tt Onsa 89.<br />
fundamentu (Chaho), fundament, fondament. �1. Fundamento, base, cimiento, apoyo. v. oinarri, fundamen.<br />
� Irudi du fundament gabe bere etxea lur gainean edifikatu duen gizona. Lç Lc 6, 49 (He, TB zimendurik, Dv<br />
asenturik, IBk, BiblE oinarririk). Apostoluén eta profetén fundament gainean edifikatuak. Lç Eph 2, 20.<br />
Donzella eder juzgaetako / asko bear da gauzarik, / onestidade parebagea / fundamentutzat arturik. Lazarraga<br />
1195v. Zuen habitantek erraten tuzten aitzakiak hagitz gaiztoak dire, blasmagarriak, eta geiago erran dezagun<br />
fondament xumekoak (L, 1680). ConTAV 5.2.9, 134. Baldin sospetxa egiteko arkitzen baliz fundamenturen bat.<br />
OA 170. Deitzen diegu birtute kardinalak zeren diran beste birtuteen fundamentuak. Gco II 83. Onelako<br />
sospetxa fundamentu bagia. Astar II 176. v. tbn. Cap 107. Tt Arima 2. Fundament: Gç 118. UskLiB 143. Elsb<br />
Fram 105.<br />
� "Axioma, printzipioa, ethórkia, fundamenta, fundamentua" Urt III 233.<br />
�2. + pulamentu. Fundamento, formalidad, sensatez, seriedad. Cf. funts (3). � Tr. Documentado, al igual que<br />
fundamentuz(ko), en textos meridionales, sobre todo de bertsolaris. � Ekusten dugu otoitzak eta debozi onak<br />
uzten dituen merkataria edo fundamentu gutirekin oriek egiten dituena. Mb IArg 374. Gizon orretxek badu /<br />
fundamentuba. Ud 72. Amaika aldiz egun-sentiyan / dago etxera sartuba; / sasoi ortako mutillarentzat / ori da<br />
fundamentuba. JanEd II 86. Aizkoran ere mutilla ori ez da / pulamenturik gabia. EusJok II 156. Itxurez<br />
gaztanbera, lurrez fundamentu (B). "Trazas de fino, pero los hechos no responden". Inza Eusk 1928, 232. Orrek<br />
eztik atxia-matxiak baño fundamentu geiago (AN-araq). Oso kaskariña duk. Inza NaEsZarr 78. v. tbn. AzpPr<br />
104. Uzt Auspoa 22, 142. Pulamentu: Alz Bern 69. Tx B I 234.<br />
- FUNDAMENTUZ (Chaho), PULAMENTUZ. Con fundamento, seriedad; debidamente. � Bertso bi paratzeko<br />
/ artu dut ordena: / politak fundamentuz, / alik laisterrena. Noe 40. Biyotzetik eskatu / berai pulamentuz / gorde<br />
gaitzala bere / bendiziyo santuz. Ud 95. Bertso berri batzuek / nai ditut paratu, / pulamentuz esanaz / gaur zer<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
106
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
dan pasatu. Ag G 107. Seigarrenian zerbait itzegin / nai nuke pulamentuz, / garbiyak izan gaitezen itzez / obraz<br />
eta pensamentuz. Auspoa 49-50, 172. Etxeko maiorazkua / nintzan tokamentuz, / baldin serbitu banu / aita<br />
pulamentuz. Tx B 34 (35 pundamentuz, sg. otra versión). Ori da pulamentuz jarduntzia. Alz Burr 17. v. tbn.<br />
Basarri 97 (pulamentuz).<br />
- FUNDAMENTUZKO, PULAMENTUZKO. (Adnom.). De fundamento, como es debido. � Otoitz eta debozi<br />
fundamentuzkorik beinzat egiten ez dituen andre neska, ispillu ta apainket ta erakeri dela. Mb IArg I 374.<br />
Morroi bat artuko det / pulamentuzkua. Tx B II 101. Lenago ere zuk olakuak / badizkirazu esanak, / oso arrazoi<br />
fundamentuzko / sendo dituzu emanak. In Uzt Noiz 117.<br />
fundamentudun. � (Lo) que tiene (buen) fundamento, cimiento. � Zibitate fundament-dunaren begira zegoen.<br />
Lç He 11, 10.<br />
fundarazi, funda erazi. � Hacer fundar. � Nahi dit funda erazi / eresuman legia. Xarlem 1450.<br />
fundariozko. � Fundamental. v. fundamental. � Nahi eta ez nezesario da batbederarendako aments<br />
fündariozko denaren jakitia. CatLan 4.<br />
fundatu (Urt I 289, Chaho), fondatu. � Tr. Hay pocos testimonios del s. XX. �1. Fundar, crear. � Noren<br />
izenetan fundatu den eliza / orhituki othoi egin dakizkian balia. E 21. Mundua funda zedin baino lehendanik. Lç<br />
Io 17, 24 (He munduaren kreazionea, TB, EvS kreatu, Dv egina izan den). Monesterio santu debotoa [...] /<br />
basoan zu zaoza fundadua Lazarraga (B) 1180vb. Bardotzen eliza berria / behar zutela fundatu! Monho 44.<br />
Inazio, gure patroi andia, / Jesusen Konpañia / fundatu / eta dezu armatu. It Fab 201 (v. tbn. Aran SIgn 215).<br />
Zori gaiztoan fundatutako / Alemaniyako gerra. Tx B I 103. Euskel-Idazle-Batza deritzan euskerazko<br />
eskribatzaleen elkartea irasi edo fundatu. Ldi IL 139. Hark fundaturiko alderdi politikoaren eta aldizkarien<br />
bitartez. MIH 381.<br />
v. tbn. Harb 414. Hm 57. Gç 49. CatLav 55 (V 36). Xarlem 659. Mg CC 104. CatS 33. Arr May 169. Fondatu: Tt<br />
Onsa 11. Elsb Fram 125.<br />
�2. (S ap. Lrq), fondatu (VocBN, Gèze). Apoyar(se), asentar(se), basar(se), establecer. � Eta ezta erori izan,<br />
ezen arroka gainean fundatua zen. Lç Mt 7, 25 (He fundatua, Hual fundatruk; TB zimendatua, Echn zimentatua,<br />
Ip jarria, Samper edifikatrik, Ol sendotua, IBk oinarritua). Kolonaren, komaren edo punktuaren diferenziá zerik<br />
den anhitz fundatu gabe [...] pausuén egiten kostuma ditzazue. Lç ABC A 3r. Badanik bere, jakin egizu / oi ta<br />
naxala fundadu / oi antxinako liburuetan. Lazarraga 1169v. Gauza au, neure iritxian, / fundaetan da inbidian.<br />
BBizk 6. Bertute hau humilltasunaren gaiñean eta gure miserien ezagutza egunorozkoaren gainean fundatua da.<br />
He Gudu 42 (SP 15 zimendatua). Ene ezpiritia fundatürik eta borthiztürik diagozü Jesü-Kristetan. Mst III 45, 3<br />
(SP, Ch finkatua, Ip lanthatürik). Espaiñan khiristi legia / fondatü behar dügü. Xarlem 545. Ori ezta enbidiazko<br />
pekatua, baizik tristura bat arrazoian fundatua. Gco II 66. <strong>Fe</strong>dea fundatzendeláik Jangoikoaren itz errál [sic]<br />
egiáskoan. LE Ong 89v. Zergatik dituen [Aita Gureak] zazpi petizione karidadean fundatuak. CatB 35 (v. tbn. en<br />
el mismo contexto Cb CatV 31, CatLuz 15, CatAe 32, CatSal 33, CatR 33, CatUlz 23).<br />
v. tbn. Arg DevB 153. Tt Arima 58. OA 143. Ch I 19, 2. LE Prog 108. Iraz 22. Astar II 14. Fündatü: CatLan 62.<br />
CatS 85. Fundatü: Ip Imit III 7, 4. Fundedu: VJ 13. Fondatü: Mercy 13. AstLas 57. UskLiB 90.<br />
fundatzaile (Urt I 294), fundazale (S ap. Lrq), fondatzaile, fondazale. � Fundador. v. fundadore. � Zibitate<br />
fundament-dunaren begira zegoen, zeinen egilea eta fundazalea baita Iainkoa. Lç He 11, 10 (He fundatzaillea;<br />
TB ondekidaria, Dv aphaintzailea). S. Bruno Xartruzen relijioniaren lehen fondazaliak. Tt Onsa 92 (Arima 3<br />
fundazale). Jesusen konpañiako Aita zuhur eta deboten fundatzailleak. Arbill (Irakurtzailleari abisua). Jesusen<br />
konpainiaren fundatzaillea. ES 122. Ikus bedi nor dan fundatzaill'agertzen (1802). BertsZB 173. Santu sortulari<br />
edo fundatzalleak berak merezi bezela ta adiña maitatu zuena. Aran SIgn 54. Jesusen Konpañiak ez baitu San<br />
Iñazio Loiolako bere fondatzailearen izena garraiatzen. Prop 1906, 50. En DFrec hay 5 ejs. de fundatzaile. �<br />
Loiolako San Ignazio Jesusen Lagundi-fundatzallearen bizitza laburtua. Aran SIgn 1.<br />
fundazio, fundazione, fundazino, fondazione. �1. Fundación, creación. � Berzela sufritu behar ukhan zukeen<br />
anhitzetan munduaren fundazioneaz geroztik. Lç He 9, 26 (He kreazioneaz, TB kreatuz, Dv, BiblE hastetik, Ol<br />
asieratik). Elizaren fundazinoaz (tít.). Hm 83. v. tbn. Gco II 80. Kongregazionearen fondazioneko orhoitzapena.<br />
JesBih 415. �2. Fundación, asociación benéfica. � Bera sartu zan tokiko lekaimeak erabaki zuten Ameriketan<br />
fundazio berri bat edo egitea. JAIraz Bizia 90 (v. tbn. 116). � Legado, fundación. � Obra onetako legat batez,<br />
edo fundazione batez kargatuak garenean, ez dezagun denborarik gal hura segitu eta exekutatu gabe. CatLav 77<br />
(V 46). �3. Erroma degu danen buruba, / ori da fundaziyua, / Españiako guzientzako / bota du bendiziyua.<br />
(Interpr?). Ud 140.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
107
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
funde. "(BN-arb), cacerola de hierro" A.<br />
fundi. � (Interj.). "(Hb), juron qui veut dire: 'Que Dieu m'écrase si ce que je dis n'est pas vrai!'" Lh. � Bainan<br />
muthiko hoiek, batek eta bertzeak yuramentu eginik, fundi! erranik, uste izan zutela egiazki [...] aran-ondo<br />
madarikatu hura mundu guziarena zela. Elzb PAd 47s.<br />
fundiarazi (H), fundierazi. � Hacer destrozar, deshacer. "Faire disparaître, anéantir" H. � Egiptoarren armada<br />
oso bat fundi arazi zuena. Lg I 255. Enperadoreak pikarazi eta fundiarazi zion gorputza ganibet eta azote<br />
ukhaldika. Jnn SBi 176. Alegin guztiak egiten ditu izadiko erresumen arteko mugarri guztiak fundi-arazten. Vill<br />
Jaink 64. � Dihariak eragiten dü, mündü huntan hanits gaizki / eta krimak fundierazten. 'Laisse impunis les<br />
crimes'. Etch 626.<br />
fundibil (Lh). � Derrochador. v. fundibitail. � Xuhur, ez xuhurregi; / on, bainan ez nagi; / bihotzdun, ez<br />
fundibil; / hola laite nahi. Zby RIEV 1908, 765.<br />
fundibitail (H). � Derrochador. "Dépensier, prodigue" H. v. fundibil. � Gazterik bere eskuz bizitzen yakina, /<br />
gutitan fundibitail agerturen dena. Hb Esk 179. Gazte fundibitailak, zahar mando edo zikhoitzak, lagunen<br />
beztaleak, yeloskor, herratsu eta mokhor guziak. Hb Egia 36.<br />
fundidor. � Fundidor. � Kulatak, abrazaderak / guardapaja, eskudo / zer pieza ateratzen / fundidora dago.<br />
DurPl 116.<br />
fundigarri. "Calamitosus, [...] phozoagarria, fundigarria, dohakábea" Urt IV 41.<br />
fundika (Chaho, H). � "Ruine totale, malheur, perte sans ressources" H.<br />
fundikala. "Naufragio, hundimiento" Darric ms. (ap. DRA).<br />
fundikatu (Chaho, H). � Destruir, destrozar. "Ruiner, se perdre entièrement" H. v. funditu (2). � Lehenik<br />
fundikatu eta azkenekotz lurrerat aurdiki zuen misionetaren etxea. Prop 1876-77, 11. � Devorar. � Bai emen<br />
zen artzai ezpaitzuen baizik ardi bat ta otsoak kausitu zuen karen arrepatzra ta erman zuen ta fundikatu zuen.<br />
ZMoso 41.<br />
fundikeria. "Caedes, [...] funditzea, fundikéria, hondakeria" Urt IV 14.<br />
funditu (Urt II 19, VocBN), fonditu (Ht VocGr 400). �1. (Aux. intrans.). Deshacerse, perecer. "Détruire,<br />
anéantir. Funditu ziren munduko yende guziak hur olde handian, salbu Noe eta haren familia" VocBN. � Ah!<br />
Kharrezko leze huntan / dire gustiak urthu, / eta ni su elementan / hekiñ balsan funditu. Gç 166. Ez da ere<br />
ezartzen arno berria untzi zaharretan, [...] arnoa ixurtzen da eta untziak funditzen dire. TB Mt 9, 17 (SalabBN,<br />
Ip, Leon galdu). Berrehun eta hogoi eta / hamabi presuna / mement batez funditu dira. Balad 244. Fundi nadila!<br />
StJayme (ap. DRA). Beharrik zure garrez argitu nintzela, / saspetan fundituko bainintzan bertzela. Xa Odol 315.<br />
� "Hundirse. Ala nola aurra loiean funditu delaik, baitoaie negarres amagana garbi dezan" LE-Fag. Cf. infra<br />
(3). � Alá erórzen ta funditzenda bekatuetán, espeziálki inmundiziaskoetán. LE Urt ms. 8v.<br />
�2. (Urt V 314, Dv, H). (Aux. trans.). Deshacer, destrozar, hacer perecer. "Détruire de fond en comble, ruiner,<br />
anéantir entièrement, s'effondrer, s'abîmer, périr totalement" H. v. fundikatu. � Tr. Documentado<br />
exclusivamente en la tradición septentrional. En DFrec hay 7 ejs., septentrionales. � Zeinek adoratu baizuten<br />
urrezko aratxea eta Jainkoak funditu nahi izan baitzituen. CatLav 97 (V 55). Nahi duzu, Yauna, yauts-araz<br />
dezagun zeruko sua yende hauk funditzekotzat egiten darotzuten idoiaren punimendutan? Lg II 208. Ximista eta<br />
orzantz izigarri batzureki iduri zien oro funditzera zuatzela. AR (ap. H). Asko etxe funditu ditu jokoak,<br />
banitateak, gormandizak. Dh 228. Manatu zuen, beraz, jo eta fundi zezatela azote eta makhila ukhaldika. Jnn<br />
SBi 134. Ezagutu baitut zure buruaren funditzen hari zinela deusik balio eztuen lan batean. Ib. 63. [Kaput-ek]<br />
erran nahi du hila, funditua, lehertua, xehatua. StPierre 13. Arbolak eta arrokak ere / errotik joanez pasaian; /<br />
ibai guziak hantu zitzauzkun / denak fundituz zelaian. Etcham 122. Zer duk? Nork hola funditu hau? Barb Leg<br />
24. Zangoa fundi ez dezazun harrietan. Leon Mt 4, 6. Ene familia hola funditu duen semearen aitak utziko ahal<br />
gaitu bakean bederen bizirik girenak. Larz Senper 126.<br />
v. tbn. Brtc 148. Ip Dial 121. Laph 204. Prop 1876-77, 11. Elsb Fram 58. Zby RIEV 1909, 396. Ox 104. Zub<br />
122. Zerb IxtS 35. Ardoy SFran 172. Lf ELit 46.<br />
� (Part. en función de adj.). � Besarkatu zuen atseginekin gurutze hura, ezarri ere bai bere sorbalda fundituen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
108
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gainean. Jnn SBi 30.<br />
� "Comedere patrimonium, bere patrimonioa [...] xiflatzea, [...] xurrupikatzea, zurrupikatzea, funditzea" Urt V<br />
395. "Dépenser, dissiper son bien" H. "Gaspiller" T-L. � Anartean horra nola funditu dautaten ogi guzia. Lf<br />
Murtuts 8. Ez fundi ur garbia sorhopilen ureztatzeko. Herr 7-8-1958, 2.<br />
�3. "Submerger, aller au fond, couler: untzia ekhaitzak fundi eztezagun" H.<br />
�4. Fundirse (una bombilla). � Fundiduta egon ete zan ba? Ekarri dozu bonbillia? Kk Ab I 71.<br />
funditzaile (Urt II 19, H), funditzale (T-L). � (El) que deshace, destruye; (ángel) exterminador. "Démolisseur"<br />
T-L. � Israelitek bere athetan ezarri zuten bildotz odolak begiratu zituen aingeru funditzaileaganik. CatLav 25<br />
(V 19; v. tbn. aingeru funditzaile en MarIl 90 y Jnn SBi 8). Jendekia barbaro [...] bazter guzien funditzaileak<br />
ematzen eta jendetzen bazituen. Prop 1897, 115.<br />
funditze (Urt IV 14, T-L). � "Détraquement, [...] funditze, desarranjamendu" T-L. v. fundikeria.<br />
fundizio, fundiziño (V-gip ap. SM EiTec2). � Fundición. "Aurrera-ko fundiziñoko laba aundixak ikatza<br />
toneladaka bia-jok" SM EiTec2 (s.v. ikatz). � Bai, zera! Eztakit zeñen fundiziyuan edo sutegiyan ari diran<br />
egiten. Iraola 107. Fundiziyuan egingo dute / orrentzat ardatz berriya. Tx B I 251.<br />
fundo. "Cuando en el juego "Inglesin" el dinero se queda de pie apoyado contra la pared, está fundo. [...] Cuando<br />
se está nadando, para probar si el agua cubre a uno, [...], para ver si el fondo está cerca o no, se intenta llegar a él<br />
todo derecho diciendo: Ia fundo?" Etxabu Ond 114.<br />
fungo. v. fongo.<br />
funil. v. fornil.<br />
funkzione, funkzioner. v. funtzio, funtzionario.<br />
funsdun (H), funtsdun (Lh). �1. "Qui a du caractère, de la capacité, sur qui on peut faire fond" H. �2.<br />
"Funtsdun (Hb), qui a des terres" Lh.<br />
funsgabe (AN-gip, B, BN, R, S ap. A; H). �1. Insustancial, vano, vacío. "(Cosa) efímera" A. � [Hekien<br />
mintzaia] gure da beharriko soinu funts-gabe bat (1765). BertsZB 109. Aurki ziñezake munduko ohoreak eta<br />
plazerak ungi funts gabeak direla; are funts gabeagoak oraño, heien ondoan dabiltzanak. Mih 128s. Jokoan,<br />
dantzan, ostatuan edo bertze zenbait dosteta funs-gabetan. Brtc 59. Zenbat hizketa alfer eta funts gabe? Dh 140.<br />
Zein funsgabea den sehi alferren diskursa au (Urdax, 1827). ASJU 1993, 594. Eztire, beraz, fableak gauza<br />
illhaun eta funtsgabeak. Gy VII. �2. (H, A), funtsgabe (Urt, VocBN, Gèze). (Ref. a personas). "Absurdus, [...]<br />
funtsgábea, zentzugábea" Urt I 64. "Insouciant, nonchalant" VocBN. "(Persona) informal" A. � Gure funtsgabea,<br />
/ enganio tristea. Monho 142. Eztire funtsgabe, funtsgabe eta fuiñez arin direnentzat baizik. Gy VII. Den<br />
bezalako gizon funtsgabe, ez-deusak sinatuko du, bertze guziak bezala, lege izigarri hau ere. HU Aurp 143.<br />
Gazte funts gabe ahula, aldiz, Eskual-Herrian jada guti izanen da-eta, Euskal-Herritik kanpo bat ere ez! Larz<br />
Iru 148.<br />
- FUNSGABEKO (funts g. Lecl). a) Sin sentido, vano. � Gauza banoa eta funsgabekoa da oraiño haragiaren<br />
gutizien segitzea. Ch I 1, 4. Arrazoinamendu funtsgabekoetan. He Gudu 64. Xede zoro hunek bazituen bi<br />
ithurburu, orobat funts-gabekoak. Lg I 36. Bertze kontsolazioneak oro banoak dire, funts gabekoak. Jaur 135.<br />
Iñazio orduan bere bizi funtsgabekoaz ahalgetzen da. Laph 4. Nola iduritzen zauzie eltzen dela estatu lastimos<br />
untara? Zenbait gauza gure iduriko ttipi eta funsgabekuengatik (Luzaide, 1869). ETZ 275. v. tbn. Mih 89. Brtc<br />
235. b) (Ref. a personas). Insustancial, sin fundamento. � Ea zertara yoan ziran orduan basa-mortura,<br />
funtsgabeko gizon bat, gurikerian bizi dan bat ikustera. Ir YKBiz 152n. Ezaxolek eta funts-gabekoek gogarako<br />
dituzten hezur urretsuez eta amets hutsez bere burua atzipetu nahi ez duenak. Mde Pr 207. Pertsona funtsgabeko,<br />
gogo arront hura. Mde HaurB 79.<br />
funsgabekeria (H), funtsgabekeria (T-L), funtsagabekeria, funtsabekeria. � "Futilité, frivolité, chose sans<br />
aucune valeur" H. v. funsgabetasun. � Jainkoak daki zenbat denbora galtzen dute elheketan eta<br />
funsgabekerietan. Dh 71. Ez zen hitz hori haren bihotzean funtsgabekeria bat, bainan gutizia suharrenaren<br />
seinalea. Prop 1896, 250. Egiazki jendetuenak direlako populuek, beren mahainetan, hanitz funtsagabekeria<br />
baderabilkate. Prop 1907, 173. [Argentinarat] gan ziren eskualdunetarik zonbeitek zorigaitzez opor egiten zuten<br />
funtsabekeriaz edo xantza makurrez. Etcheb GH 1959, 314.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
109
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
funsgabeki, funtsgabeki. � Vanamente. � Ez gakizkola libra debozionearen zelo indiskret bati, zeiñak [...]<br />
funtsgabeki engaia ahal baitgaitzake. He Gudu 168. Ez baitiote funtsgabeki Jesusek erran apostoloueri: [...].<br />
Prop 1898, 139. Ez diote ordea Jainkoari bertze ohorerik bihurtzen, baizik ere haren izen saindua funts-gabeki<br />
noiz-nahi-den aiphatzea. Prop 1906, 88.<br />
funsgabetasun (H), funtsgabetasun. � "Qualité d'une chose sans valeur, sans raison d'être, sans fondement,<br />
indigne, qu'on y attache du prix" H. v. funsgabekeria. � Maiz Jinkoaren perfekzionien eta munduko gauzen<br />
funtsgabetasunaren gañean erreflexioneak egiñez. Mih 86. Kalifikatzen dira funsgabetasun eta aurkerietako<br />
(Luzaide, 1869). ETZ 276. Alegia hortarik / zer dagerin, huna: / askoren gutizien funtsgabetasuna. Zby RIEV<br />
1908, 773. v. tbn. Vill Jaink 124. � "État, caractère d'une personne sans fond, sans valeur, frivole" H.<br />
funsgabetu. � Volverse vano, inútil. � Aize guziek derabilkatena husten da, funsgabetzen da. Egunaria 10-6-<br />
1970 (ap. DRA).<br />
funski (H), funtski. � De verdad, en serio, con fundamento, profundamente. "1. foncièrement, dans le fond. 2.<br />
avec exactitude, soin, diligent, sérieux" H. � Tr. Documentado en autores labortanos y bajo-navarros. �<br />
Baitezpada ezagutu behar du funski bere burua. He Gudu 43. Ezpanaiz funski, barneko sentimenduz eta<br />
kanporako egiteko ta bizitzeko maneraz aldatu. Dh 130. Axeriak aldiz bethi / ditu begiztatzen funtski, / alde<br />
orotarik behatuz arthoski. Gy 314. Yosteta maite badu, segitzen badaki / tratuko bere bide dakiena funski. Hb<br />
Esk 118. Ez baitute meza funtski entzuten. Dih MarH 210 (ap. DRA). Thu egin, zintzurra karraka, eta harek bethi<br />
min, eta funski min, gero! Barb Sup 33. Behar dugu satorra, / garrazki punitu, / bizirik ehorzterat / funski<br />
kondenatu! Etcham 63. Elgar funski maitatuz. Iratz 146. Gisa hortan ez zitaken funski jakin de Gaullek berak zer<br />
zuen gogoan. Herr 30-10-1958, 1. Eta, badakia Ameriketarat funtski ari zirela? Larz Iru 34. Etxeko eskuararen<br />
gainerat, funski ikasi zituela latina, greka eta frantsesa. Lf ELit 106.<br />
v. tbn. Lap 351 (V 161). Prop 1905, 246. Othoizlari 1963, 501. Funtski: Lg I 285. CantIzp (1826), 30 (ap. DRA).<br />
funtantxa. v. fontantxa.<br />
funtera. v. frontera.<br />
funts (BN-baig ap. Satr VocP; Urt I 426, Lar, VocBN, H), funtsa (AN-gip, R ap. A). �1. Fondo, base, raíz,<br />
fundamento, meollo. "Consistance d'un fait" VocBN. "2. le fond, ce qui est intérieur, intime. 3. le fond, la réalité<br />
d'une chose" H. � Tr. Empleado en la tradición septentrional no suletina. Al Sur se documenta con seguridad en<br />
Mendiburu, Orixe y autores modernos. En DFrec hay 95 ejs., 74 de ellos meridionales. � Ene bihotzeko<br />
funtsetik zu othoiztea. Arbill 65. Arrozoin hunen zimendua eta funtsa. ES 161. Sortzen baitire bethi funts gaxto<br />
batetarik, zeiña baita amodio propiala. He Gudu 151s (SP 133 erro). Izatearen funts guzia ezagutzeko gai<br />
bagiñe. Mih 39. Xede hauk baizen ez baditu izan zure doloreak inutila, agorra, funtsik-gabea izatu da. Brtc 167<br />
(v. infra FUNTSIK GABE). Aize anitz ta funts guti. LE ms. (ap. DRA). Hauk dire meditazionearen funtsa, arima<br />
ta muina bezala. Dh 102. Arrasorioko othoitzak eta haren funtsa egiten duten misterioak. MarIl 128s. Lana ez da<br />
segitzen behar den funtsetan. Hb Esk 190. Jendearen fede oso eta zinezkoa, gazteriaren garbitasuna [...]; hitz<br />
batez, erlisionearen funts guzia. HU Zez 83. Elhe hutsa baino nahiago du funtsa. EGAlm 1896, 43 (ap. DRA).<br />
Amen-omenak funtsa mehe dik. Ox 207. Erlearen indarra ta eztiaren funtsa. 'Secret'. Or Mi 31. Kopia bat<br />
bidaliko dizut, zure aburua jakin nai banuke, formari eta funtsari buruz. Mde Pr 192. --Zehaztasun horrek alda<br />
dezake judizioaren sententzia? --Bertan datza gauzaren funtsa. Arti Tobera 276. Funtsarik deus ez dakit. Larz<br />
Senper 50. Ez dut esango film honetako sinbolo guztien funts izkutua [...] ezagutu dudanik. MEIG I 198.<br />
Kontatzen duenak badu beti funtsa eta indarra. MEIG III 126. v. tbn. Lap 46 (V 25). JE Bur 111. Lf Murtuts 29.<br />
Xa Odol 349.<br />
� Fondo (parte más o menos uniforme de una superficie con dibujos). � [Hil oihalak] xoilki funtsa beltxa izanen<br />
du eta gurutzea, khordoina eta hupak xuriak. JesBih 407.<br />
� (AN ap. A; Lar � Lcq 35). "Raiz" Lar.<br />
� (AN ap. A � Aq). "No tengo nada, funtsik ez daukat (AN)" Aq 582. "Funtsik ez, nada" A. � Ez dut nik<br />
funtsik edo pitsik arkitzen gizon oni gaitzik egiteko. Mb Otgai II 326.<br />
�2. (BN-baig, S; Arch VocGr (funtsak), H), fonts (Arch VocGr, H), fons. Ref.: A; Lrq. Bien, riqueza; capital;<br />
propiedad, terreno. "Fontsa, ontarzuna, le bien. Funtsak, les fonds, les finances" Arch VocGr. "Fonds de terre.<br />
En ce sens on ne dit guère que funtsak au pl.: biens-fonds" H. "Terrenos propios, fincas, fundo" A. � Tr. Propio<br />
de los dialectos septentrionales. � Jesusen penek darotate / erosi ene gloria; / fons handi huntan finkatzen dut /<br />
ene fidantza gustia. Gç 91. Zilhegi ez diren prestamuak egiten dituztenek eta, funtsa bethikotz abandonatu gabe,<br />
intresa tiratzen dutenek. Brtc 64s. Ene fons propiaren izan nahiz jabe, / tristia ezari niz ihon lürrik gabe. Etch 78<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 110<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
(436 funts). Berregei eta batin prozes bat hasi nin, / fonsa edo saria bata nahi beinin. Ib. 186. v. tbn. Elsb Fram<br />
156. Ardietsi nuen tenploa bere inguruko funts guziarekin berrogoi'ta hamar luisetan. Prop 1906, 48. Atorra-has<br />
asi zen bere funtsen lantzen eta zaintzen, ardi eta behi azten larretan eta pentzetan. Zub 87. Laborari bat<br />
badoalarik, akulu bat besapian, bere fontsetan inguru baten egitera. Idiartégaray GH 1931, 463. Etxe kantonean<br />
eta fontsetako seila guzietan (L-sar, BN-ciz, S). A EY I 310. Bai, zinez hitsak ziren Xaberriko funtsak. "Le<br />
domaine". Ardoy SFran 76. � Egunak ez du eman ustearen funtsik, / ustearen funtsik, / gehienak hor daude<br />
deskarzelak hutsik. Xa Odol 254.<br />
�3. (AN, B, BN, S; VocBN). Ref.: A; Izeta BHizt. (Ref. a personas). "Formalidad, exactitud en cumplir deberes.<br />
Funtsa mehe dik (Sc), tiene poca formalidad" A. � Utzten du bere erresuma handia seme arin eta funts gutitako<br />
baten eskutan. Lg I 341. Bertzeak dauzka aldiz den iñorantenak, / funtsik batere ez dutenak. Gy 293. � "Mutil<br />
gorrek funtsak fanak ditu (Ae), ese muchacho está chiflado" A EY III 272s.<br />
�4. (AN-gip, L, BN, S ap. A), fonts (BN, S ap. A; VocBN, H). "Consistance, souci occupant quelqu'un qui porte<br />
ses soins à un ou à plusieurs objets" VocBN. "Fuerza, vigor" A. � Sugeari / suak dagi / larru garbi, / hats, indar,<br />
/ funts... oldar. Ox 123.<br />
�5. +fults. (Uso adj.). � Lan fultsik ezta emen uda bidean (AN-gulina). "En el verano no hay aquí trabajo de<br />
fundamento". Inza Eusk 1928, 231. Erran dautzutana! Ez dugu solas funtsik ibili. Larz Iru 130. Predikai funtsa<br />
dugu, / napar Jesulaguna. J. Agerre Revista Pamplona, Navidad 1967 (ap. DRA).<br />
- A FUNTS. "En BN-mix se oye decir en el curso de una conversación, la siguiente expresión: a funts, en<br />
resumidas cuentas" Lander (ap. DRA). v. FUNTSEAN.<br />
- FUNTSEAN (L, B, S; VocBN, H). Ref.: A; Lander (funtsian, ap. DRA); Izeta BHizt. "Au fond, au vrai, en<br />
résumé, après tout, enfin, en un mot" H. "En resumen" A. � Iduriz onak eta funtsean gaxtoak direnak. He Gudu<br />
153. Funtsean zertako dire hitzak obrak berak mintzo direnean? Lg II 267. Goratasun handiago bat ez da<br />
funtsean obligazione handiago bat baizen. Mih 93. Funtsean aditzaleek arizaleen eletarik asmatu behar dute<br />
gauzak non gertatzen diren eta noiz. Lf in Casve SGrazi 12. Funtsean bat gatoz. MEIG VIII 39.<br />
v. tbn. Dh 117. Gy 317. Elsb Fram 148. StPierre 34. Barb Leg 130. Or QA 157. Arti Tobera 278. Mde Pr 346.<br />
Larz Senper 48. Ardoy SFran 177. JEtchep 65. Xa Odol 43.<br />
- FUNTS EGIN. Dar importancia, hacer caso. � Zoinhen guti funts egin behar den gizonek gutzaz duten estimo<br />
eta opinone hunaz. AR 121.<br />
- FUNTSERAT-ETA. "Demeurant (au)", "(au) fond, funtsean, funtserat-eta" T-L. � Funtserat-eta agur diot /<br />
urteari, / gomendatzen diotalarik / Jainkoari. Etcham 94. Funtserat-eta, nola dildira eta kanta lezakete<br />
xirribika-kordek, ez balute inguruan tinkatzeko zurki maketsik? Lf in Zait Plat XV. Bere buruarekin egiten hasia<br />
zen, askitto ardura, ez zuela, funtserat eta, beti gizon hil baten esklabo egon behar. JEtchep 60. � Funtsera yuan<br />
eta, errege eta erregina hil nahi zituzten. Elsb Fram 96.<br />
- FUNTSEZ. De verdad, en serio, debidamente. � Yardetsi zien arroki ta funtsez (Quijote IX). Or RIEV 1929, 9<br />
(Ldi ib. 211 ben-benik, Anab RIEV 1928, 612 aundi ta bene). Uste duzia funtsez ari den poliza eta Anton<br />
galdezka? Larz Senper 114. <strong>Fe</strong>de oneko gizona eta funtsez giristinoa. Ardoy SFran 248. Gogoak Euskal-herrirat<br />
maiz nauela eremaiten, / hemengo deusek ez baitaut funtsez hango berririk emaiten. Xa Odol 294. Lana zintzo<br />
egin du eta funtsez. MEIG III 77. Funtsez eta zentzuz mintzatzen zaigu Truebaren idazlanez. Ib. 82.<br />
- FUNTSEZKO (B ap. Izeta BHizt; Lecl, H). "1. chose importante au fond, qui mérite attention, qu'on y attache<br />
du prix. Funtsezko gauza da hau. [...] 2. en parlant des personnes: qui a de la valeur d'esprit, de caractère sur qui<br />
on peut compter. Gizon funtsezkoa" H. "Edificio sólido" A. En DFrec hay 63 ejs. � Deus ere munduan ez da<br />
funsezkorik, baizen Jainkoaren maitatzea eta hura xoilki zerbitzatzea. Ch I 1, 3. Humiltasunak egiten du<br />
Jainkoaren araberako giriztinoaren zimendu funtsezkoa. Lg I 251. Funtsezko gauza batez nahi liozkela bi hitz<br />
erran. Laph 80. Duda funtsezkoak. Lap 357 (V 163). Non ez baitu geroztik bertze kofesio funtsezkorik egin. HU<br />
Aurp 177. Istudiantak etzitazkela funtsezko jendeak. "De poids". Ardoy SFran 126. Artean ez nuen egundaino<br />
plazan kantatu; pertsulari funtsezko haundirik ezagutu ere ez. Xa Odol 43 (v. tbn. 265). Funtsezko batasunak ez<br />
ditu axaleko ñabardurak eragozten. MEIG V 103. Ezker-eskuin jokatu behar izan dugu, ez baikenuen<br />
zimentarririk aski erabateko erabaki funtsezkorik hartzeko. MEIG VIII 117. v. tbn. Mih 33. Jaur 412. Gy 127.<br />
Othoizlari 1961, 360. Larz Iru 146.<br />
� "Persona formal" A. "Funtsezko gizona dugu Pello Mari" Izeta BHizt.<br />
- FUNTSIK GABE. (Expr. adv.). Sin fundamento, sin sentido. � Errespeturekin erran behar da ta debotki, ta ez<br />
ohitura hitsez eta funtsik gabe. Dh 274. Motibo eta funsik gabe (B, s. XIX). ASJU 1992, 991. Uste okerra, ordea,<br />
eta arrazoigabekoa, zeren konzientziak funtsik gabe erakusten dio ala. Vill Jaink 80. v. tbn. Gy 191. Legaz 30.<br />
Etcham 53. � Bere lagunaz funsik aski gabe gaizki jujatzea. CatLav 143 (V 74). Zonbait hitz erran ginituen,<br />
funts handirik gabe, zerbait erran behar-eta. JEtchep 111. Vinsonek maizegi ikusten zituen behar adinako funtsik<br />
gabe euskalki nahasteak gure autore zaharretan. MEIG III 67. v. tbn. Brtc 66. SM in MEIG III 61.<br />
- FUNTSIK GABEKO, FUNTSERIK GABEKO. (Adnom.). Sin fundamento, sin sentido. � Arrozoin suerte<br />
hau iduritzen zait dela belearen elhea, eta funtsikgabeko atso kontua. ES 158. Munduko izpirituari, ohore funtsik<br />
gabekoari. Lg I 222. Hitz batek, hitzaldi batean erran nahi duena, beste batean, bera lekuz kanpo da, funtserik<br />
gabekoa. Zub 93. D. Dodgeren eleberri kaxkar eta funtsik gabeko batez baliatu da oraingoan. MEIG I 187. �<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
111
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Bidasoaz hunaindiko herritarrak, aldiz, beti bezala aurkitu ditut: funtsik eta gizontasunik gabeko. Mde Pr 55.<br />
� Etim. Préstamo románico; cf. occit. fons, founs.<br />
funtsatu. �1. Basarse, apoyarse. � Hizkuntzaren biziari dagozkion zenbait erabaki, izan ere, iker-lanaren<br />
ondorioetan funtsa daitezke bakarrik, inon funtsatzekotan. MEIG VIII 106. Egia balizkoan funtsatzen<br />
direlakoek. In MEIG VI 31. �2. "Funsitu, enfoncer" Lecl.<br />
funtsdun, funtsgabe. v. funsdun, funsgabe.<br />
funtsier. � Gure kontribuzione funtsieren biltzen. "Contribution foncière". Revol 157.<br />
funtsitu. v. funtsatu (2).<br />
funtsonezko. "Funsonezkoa, d'un bon naturel" Lecl.<br />
funtzio, funzione (Chaho), puntzio (AN-larr ap. Asp Leiz2), funtzino, funzinoi, funkzione, fontzione. �1.<br />
Función, acto; fiesta, espectáculo. "Función religiosa, funeral" Asp Leiz2. � Tr. Documentado sobre todo en<br />
dialectos meridionales. En DFrec hay 52 ejs. de funtzio, y uno de funzio y de funktzio, todos ellos meridionales.<br />
� Meza, prozesino da funzino guztietara. Urqz 29. Asistitzea Jaun Sakramentatuaren funzionerá debozioréki.<br />
LE Prog 106. Zenbat esan ditudan gauza, baterikuak edo besterikuak, egiten ez dira bigira ta alako<br />
funzinoietan? JJMg BasEsc 112. Funkzioneak akhabatuko dire sakramendu sainduaren benedikzioneaz. JesBih<br />
416. Diakinde edo funzio gogoangarri au ikustera joan izandu naiz berariaz Segurara. Izt C 503. Aurten<br />
Erroman izan ditugu / guztiz funtziyo grabiak. Ud 134. Ordena da sakramendu bat, emaiten duena Elizako<br />
fontzionen egiteko botherea. CatJauf 43 (129 funzione). Txerri iltako funzionetan. Mdg 132. Prozesio edo beste<br />
puntzioren baten bitartez. Goñi 109. Ardo gabe ezta funziorik. Ag G 312. Merituak jasua aiz / eliz funtziyuan, /<br />
lenago buru intzan / kongregaziyuan. (Interpr?). Tx B 124n. Baña gabeko funtziyu ori / akabatzen da berandu.<br />
Tx B II 148. Bohemioak, edo ez dakit nik zer ziran aiek, funtzio jatorra eskeñi ziguten. Txill Let 133.<br />
v. tbn. Noe 29. Funtziyo: JanEd I 75 (-nz-). Xe 344. AzpPr 32. Iraola 24. Funziñoi: Ur MarIl 55. Funziño: SM<br />
Zirik 89. Funkzione: Tt Onsa 60. CatLan 156. Fontzione: CatS 92. Puntzio: EusJok II 31. Zab Gabon 104. Urruz<br />
Zer 107. EusJok 93 (puntziyo).<br />
� Eleiz-funtziño au orren gogorra bada, oba dogu, Toribi, etxera joan-da, ezkondu giñanean agindu genduanez,<br />
bakean eta luzaro bizi. Bilbao IpuiB 148.<br />
�2. + funzione (Chaho), funkzione. Función, cometido, misión. � Estudio etan txit kontuz zeruko doaiakin jarri<br />
zan ta filosofia guztiko funzio andi bat txit ederki ta agudeza miragarriaz iduki zuen. (Interpr?). Cb Just 49. Bere<br />
funkzionetarik suspendituak. Revol 131. Ordian exerzatü zünin jüje funkzionia zuin egün batez mündü ororen<br />
aitzinian eginen beitüzü. UskLiB 41. Funzionea nolako, organua ere alako izaten dela badakigu. Vill Jaink 66.<br />
�3. Función (matemática). � Okerrena behar bada, gainera, besterik da: hitzak besterengandik hartu<br />
dituztenean (funtzio eta abar), apaingarri gisa hartu dituztela. MIH 195.<br />
- FUNTZIO-EGUR. "Norbait iltzen denean ilaren etxekoak egur berria (bere izenez il-egurra) oianetik kartzen<br />
dute. Larraunen funtzio-egurra du izena" A EY I 222s.<br />
funtzionalki. � De un modo funcional. � Eguneroko hizkuntza zerbait bizia da, eguneroko beharrei oso<br />
hertsiki eta funtzionalki atxikia. In MEIG VIII 29.<br />
funtzionamendu. � Funcionamiento. � Buru-muiñen (zerebruaren) funzionamenduari dagokion zerbait,<br />
filosofuak epaitu ta erabaki nai baleza, bere eremu edo alorretik kanpo legoke. Vill Jaink 68.<br />
funtzionario, funzionari (Chaho), funkzioner, fonkzioner (Revol 61). � Funcionario. � Funkzioner-publik ez<br />
direnak. Revol 131. Gaur egun, diruaren poderioz, [...] funtzionario edo "lanari" mordo handi bat agertu da.<br />
Txill in MEIG I 259. Berak ez duela funtzionario izan nahi. MEIG I 260. En DFrec hay 22 ejs. de funtzionari,<br />
12 de funtzionario y 6 de funzionario.<br />
funtzionariotza. � Cualidad o estado de funcionario. � [Ez baitigu esango] ez dela bera funtzionariotzaren<br />
atzetik ibili. MEIG I 260.<br />
funtzionatu, funzionatu (Chaho). � Funcionar. � Biar bezela funzionatzen / ez dago errex fabrika, / lau urte<br />
pasa alkarrekiñ da / ez degu izan aurrika. Tx B II 130.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
112
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
funzinoi, funzione. v. funtzio.<br />
fuñ. v. 1 muin.<br />
fuña. v. fuin.<br />
fuñatu. � (Part.). Aficionado. � Bazinute arroltze ustel hoitarik andana bat eta aise igortzen ahal Txinarat,<br />
bazinukete erosle. Fuñatuak omen dira zikhinkeri hoitara. EskLAlm 1910, 11 (ap. DRA). Ageri da jende arrotza<br />
fuñatua dela eskualdun dantzetarat. Herr 14-8-1958, 2.<br />
fuñika (Lh). � "Ithurri-xoria (Bergeronnette boarule), den gutieneko bat aphezxoria baino handiago da hau,<br />
bainan mota beretik. Fuñika erraten diote han hemenka, erreka-xoria ere ba" Dass-Eliss GH 1924, 227.<br />
fuño. v. fuin.<br />
furaka. "Bella, hermosa (S)" Miroire de la Soule 9-2-1957 (ap. DRA).<br />
furdulu-furdulu. (Onomat.). v. ej. de Barbier s.v. fran-fran.<br />
furfidia. v. burfudia.<br />
furfidiati. v. burfudiati.<br />
furfidiatu. v. burfudiatu.<br />
furfidiatzaile. v. burfudiatzaile.<br />
furfiti. v. burfudiati.<br />
furfuia. v. burfudia.<br />
furfuriaka. v. burfudiaka.<br />
furfuriatsu. v. burfudiatsu.<br />
furfurifia. v. burfudia.<br />
furia (Lcc, Lar, Añ, VocBN, Gèze, H), fulia (Urt II 112, Lar, Ht VocGr 365, Dv, H), puria, furi (AN-larr ap.<br />
Asp Gehi). � Furia, furor, rabia. "1. fureur, colère extrême. 2. furie, mouvement violent, impétueux des choses"<br />
H. v. haserre (2). � Tr. Documentado tanto al Sur como al Norte. Apenas hay ejs. del s. XX. Furia es la forma<br />
más general; en los dialectos septentrionales aparece junto a fulia, que es algo menos frecuente. Fray Bartolomé<br />
emplea purija. � Suaren furia. Lç He 10, 27 (He lehia). Herrak, furiak, nigarrak, / desparazionea, / urrikiak eta<br />
harrak / dire gure partea. Gç 167. Ah, begirauk ezagutzetik / Jainkoa bere furian. Ib. 163 (v. tbn. gure fürian en<br />
Arch Gram 34). Eskuetan eukan arpea iramo eben, ain furia andiaz eze utra pedazu asko egin zan. Lazarraga<br />
1142r. Itsasoaren furia guziaren nausi zarena, [...] altxa zaite. Ch III 34, 4 (SP botherea, Mst photeria, Ol<br />
indarra). Hire anaiaren fulia iragan dadiñ arteraño. Urt Gen 27, 44 (Dv, Ker (h)asarrea, Ol aserrea, Bibl<br />
sumindura). Zure sensuen fuliari eta zure bihotzaren gaiñean nausitu nahi duten bertze etsaiei kontra egiteko.<br />
He Gudu 91. Iduri zuen filistindarren fuliak iraungitua izan behar zuela. Lg I 230. Jesus yaioa gerizatu behar<br />
zaioela Herodesen fuliari eta abiatu behar dutela Egiptorat. Mih 103. Gaztetasunaren fuliak eta pasioneen suak.<br />
Brtc 269. Abatitzen hasi beita / haren füria handia. Xarlem 297. Borregu guztiak inpernuko purija guztiakin<br />
armauko dira nire kontra. fB Ic I 57. Nonta [txerri] saldo guziuak laster egin zion furia andirekin brinko edo<br />
zauzi egitra turrunpero batarik itxasuara. Hual Mt 8, 32 (Samper oildra andiarekin).<br />
v. tbn. EZ Man I 73. Arg DevB 215. El 81. He Gudu 97. AstLas 12. CatLan 3. Gy 279. Elsb Fram 177. Azc PB<br />
303. Fulia: EZ Eliç 280. Dh 162.<br />
� Vigor, fuerza. � [Arbola] zarra oraindik zutik daguala / aldatu dute bestia, / izugarrizko furiya dakar /<br />
izanagatik gaztia. Tx B I 50 (cf. puriya en otra versión de PE 131). Gazte horien furiaz baliatzen baitzira<br />
arhantzak gorde-eta, loreen bakarrik agertzeko! Larz Iru 26s.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 113<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� "Furi, velocidad, rapidez" Asp Gehi. � Furia (pl.; diosas romanas). � Gorrotoa, berriz, ondatuta, Furien,<br />
Kokiti ibai itzaltsuaren, [...] eta arkaitz mendekaitzaren aurrean izu-ikaraz dardar ipiñiko dut. Ibiñ Virgil 95.<br />
Tisipone, Furietako bat. Ib. 106n.<br />
- FURIAN. a) Furiosamente; violentamente. � Yautsi ziren fulian bezala israeldarren gainerat. Lg I 255.<br />
Nausiak dio furian: nere baistoia non da? Gy 22. Bainan kolpez altxatzen da / furian zirimola, / untzia kostara<br />
doha / bazterka dabilala. Arb Igand 158. Oihu bortitz batzu entzuten dire eta neskatxa gazte on guziak furian<br />
sartzen dire, goosti aldaska bana eskuan. Barb Sup 60. � Zezen bat txit brabua / bere errabian, / pikara sartzen<br />
dana / furia aundian. Bil 144. b) PURIAN. En (su) esplendor, en auge. � Emaztia zan ogei ta iru / artian bete<br />
gabia, / ondo pentsatzen jarri ezkero / purian zegon loria. Uzt Sas 204.<br />
- FURIAZ. Con furia, rabia. � Tribunalaren oiñera / furiaz ioan zintuzten. EZ Noel 168. Ango loijak jaurtegi<br />
eutsazan purijaz senarrari buruti beera. fB Ic III 374s.<br />
- FURIAZKO. (Adnom.). � Entzun deutsubeez zeure umiak zeure aoti: bidauak, maldezinoe ikaragarrijak,<br />
suzko ta purijazko zamai bildurgarrijak. fB Ic I app. 22.<br />
furiadun. � Furioso. � Uts egiten dabe okasiñoa emoten deutseenak ordiai, zoroai, furiadunai edo koleran<br />
sarturik dagozanai biraoka asteko. Añ MisE 204.<br />
furiaran. "Furiaran joan da, enfadado, alborotado" A Apend.<br />
furiati (Lar, H), fuliati (Lar, H). � Furioso.<br />
furiatiro (Lar, H), fuliatiro (Lar, H). � Furiosamente. v. furioski.<br />
furiatsu (Lar, Añ, H), fuliatsu (Ht VocGr 366, Lar, Dv, H). � "Furioso", "impetuoso" Lar.<br />
furiatu (Añ), fuliatu (Lar). � "Enfurecerse" Lar. "Embravecerse" Añ. � Koleran sarturik arnegatutea, furiatu,<br />
itxi, etsi, gogaitu ta bere buruaren kontra emotea. Añ MisE 177.<br />
furios (Volt 81, VocBN), fulioso (Urt I 94), furius (Gèze), furioso (Lcc, Urt II 346). � Furioso. � Etsai furiosen<br />
kontra. EZ Man II 65. Haize hegoa handi bat eta furios bat. Tt Onsa 52. Baduzu egiteko etsai batzuekiñ, zeiñak<br />
haiñ furiosak eta hain muthiriak baitire, non ez-baita behiñere posible haukiekiñ ez bakherik, ez astirik izatea.<br />
He Gudu 99. Ira furiosoa sufritzera (Oyeregui, s. XIX). ASJU 1992, 186. Bi endemoniatu kain furioso, ez baizen<br />
ñorere atrebitan igartra bide kartarik. Hual Mt 8, 28 (Samper furioso). v. tbn. Gy 262.<br />
furioski (H), fulioski (Urt III 31, Ht VocGr 366, H). � Con furia. "Furieusement" Ht VocGr. "Avec fureur,<br />
impétuosité" H. � Zeren haren kontre furioski konbatitu baitzen. Tt Onsa 168. Haien kontre mendekatzen da<br />
furioski. Tt Arima 124.<br />
furioso. v. furios.<br />
furius. v. furios.<br />
furixada (V-gip ap. Etxba Eib). � "Moda, brote, actualidad. Aspaldi, jokuak furixada aundixa dauka erri<br />
onetan. Elgorrixan furixadiakin dago gorri gorri. Gauziari etorri jakon furixadiakin, txapel guztiak saldu dittu"<br />
Etxba Eib. "Pikuak furixadia dauka ointxe, la higuera tiene mucho fruto" (V-gip).<br />
furla. v. burrilo.<br />
furlats. "(Hb), charpie, fil, frange" Lh. Cf. Lar: "Deshilachar, furlatsak egin".<br />
furlia. v. burrilo.<br />
furnatu. v. burnatu.<br />
furnaxa. "(BN), chinche (insecto)" Lander (ap. DRA).<br />
furnego (T-L). � Fogón, fuego. "Fourneau" T-L. � Emaiten duzu dena plat batian, furnego gainean, su puxka<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 114<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
batekin, xoilki beroki atxikitzeko. ECocin 44. Baduzu tomate saltsa eta emaiten duzu kasola batean furnegoan.<br />
Ib. 28s. Emazteki xahar batek dupinatara bat salda ezartzen zion Betharrameko furnegoaren gainean. Etcheb<br />
MGaric 32.<br />
furneia (det.). � Horno. � Herraustatzen da sukrez eta furneian emaiten berehala. ECocin 39.<br />
furnitu. v. hornitu.<br />
furore. � Furor. � Bere furoreareki, ugalde aundiak bezala, atropellatzen ditu gauza guziak (AN, s. XVIII).<br />
FLV 1992, 316.<br />
furotu. "Enfurecer" LE Doc voc.<br />
furra. v. 1 purra.<br />
furradura. v. forradura.<br />
furrentaka (R ap. A), furrundaka (R ap. A). � Refunfuñando.<br />
furrentan. "(BN-baig), refunfuñando" A.<br />
furreu (Chaho, Gèze), furreuo. � Vaina de la espada. "Fourreau" Gèze. Cf. forru. � Ezpata baitzian bere<br />
saihetsian, idokirik eta buluzirik bere magiñatik eta bere furreuotik hora hil zian ezpata kolpu bat emanik. Tt<br />
Onsa 81. Zerentako arren / idoki düt ezpata / bere fureueti / eta hartü eskiala? Normandie 64 (ap.<br />
DRA). Ikhusi beitzien ordian aingürü bat gaztelü gainian ezpataren furrebian sartzen, markatzeko ürhentü zela<br />
Jinkoaren gaztigia. Ip Hil 182.<br />
furreu. v. forru.<br />
furriaran. "Furriaran, enfadado, alborotado. Furiarán [sic] joan da, ha ido alborotado, furioso" SMuj EEs<br />
1921, 29. Cf. FURIAN.<br />
furrier, furriel. � Furriel. � Huna exenplu bat, ekharria Piarres furrier dohatsuaren bizian. MarIl 88. Gure<br />
kabo furriela. Urruz Zer 55. --Nor zare zu? --Laku, kaporal furriera. Barb Piar II 67.<br />
furrilo. v. burrilo.<br />
furrinda (B; Dv (B)). Ref.: A; Izeta BHizt. � "Furor, furia" A. "Anbateko furrinda dugu bazter hoietan" Izeta<br />
BHizt.<br />
furrinda. v. furrunda.<br />
furrintan. v. FURRUNDAN.<br />
furrugila. v. firringila.<br />
furrun (R ap. A), furun (Lh). �1. "Jouet de garçonnet" Lh. Azkue remite a furrugila. �2. (R ap. A), furun (Lh).<br />
"Ruido del uso al hilar" A. v. furrunda (2).<br />
furrunda, furrunta (Dv fhu- � A fu-), furrinda, purrinta (R-uzt ap. A). �1. Zumbido. "Fhurrunta, bruit d'un<br />
vol de grues ou d'autres gros oiseaux" Dv. "Purrinta, chasquido o zumbido de una piedra, palo, látigo" A. v.<br />
burrunba. � Ur arre aren barrendik euli-furrunda antzekoa sortzen da. Or Mi 105. Marru mintxo ark<br />
belarrietan / furrunda gaizto dagio. Or Eus 397. v. tbn. Or Poem 554. �2. (G-nav, AN-gip, Sal ap. A), furrunta<br />
(BN-baig, S ap. A). "Ruido del huso al hilar" A. v. firrinda (2). �3. (AN-larr). "Velocidad" Asp Leiz2.<br />
- FURRUNDAN (furrintan BN-baig ap. A). Zumbando. "Dando vueltas" A. v. BURRUNBAN, furrundaka. �<br />
Ez furrindan, burdin bidez, bainan ttuk' ttuku zaldiz. Ch. Becas GH 1926, 323. Eltxo-talde bat [...] eguzki<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
115
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
kiskalgarriaren tartean pirurika asi ziren furrundan. Or Mi 120.<br />
- FURRUNDAZ. Zumbando. v. BURRUNDAZ. � Euliak, bazkal-ondoan ixil, / orain, ostera, furrundaz. Or<br />
Eus 318. Sudur-furrundaz, buruz, ostikoz, / autsi nai dute larraiña. Ib. 341.<br />
furrundaka. � Zumbando; dando vueltas. � Zezena iduri, furrundaka pilloten gaiñerat erortzen da. Atheka 48.<br />
Uli hek oinon han zabiltzala furrundaka. Barb Leg 145. Bideari lotzen zaizko, erlauntzeko erlekumea egalak<br />
dituen orduko furrundaka ler-zugatzari lotzen zaion bezala. Or Mi 111. v. tbn. Or Aitork 289.<br />
- FURRUNDAKAN. Zumbando. � Ekaitza datorrelarik --eguerdia geldi-- / belarri-ertzean dabil furrundakan<br />
euli... Or Eus 58.<br />
furrundaka. v. furrentaka.<br />
furrundañi. � Dim. de furrunda. � Begi ezpalak zaitü emeki aphaltzen... / Hegal furrundañi bat ari da<br />
huillantzen. GAlm 1947, 36 (ap. DRA).<br />
furrundari. � (El) que zumba. � Artzai Onak zuregan / --ez uge ez furrundari-- / purpur-elur-loreaz / buruntza<br />
zuri-gorri, / zelai gurietara / artaldea daragi. Or in Gazt MusIx 93. Latza, furrundari garratza, oianetatik<br />
artalde osoak ikaraz uxatzen dituena. Ibiñ Virgil 97.<br />
furrundarri. � Honda, piedra que se lanza con la honda. � Dabidek Goliat filisteo arroa, furrundarriz kopetan<br />
edo bekokian jo-ta ankaz gora bota zuanean. Inza Azalp 15.<br />
furrundela. "(R), tarabilla" A. Cf. firrindola. v. firrila (2).<br />
furrundosko. "(Sal), un juguete de niños" A.<br />
furrunga. v. zurrunga.<br />
furrungila. v. firringila.<br />
furrunkatu. v. zurrungatu.<br />
furrunta. v. furrunda.<br />
furruntxel. "Furruntxélian dabílle, anda columpiándose; bi furruntxel, dos columpios" Iz Ulz.<br />
furruntzale. "(R), susceptible, persona que se incomoda pronto" A.<br />
furruntzetaka. "(Sal), rodando. Furruntzetaka egotzi nat makila kura" A. v. firrindaka.<br />
furruskatu. "(R), reñir, incomodarse" A.<br />
furrustada. v. purrustada.<br />
furrust-farrast. � Onomat. del sonido de las olas. � Furrust farrast uhain gaixtoak ari dira kantu eta kantu.<br />
Herr 25-9-1958, 4.<br />
furrutada. v. ZURRUTADA EGIN (s.v. zurrutada).<br />
furruxt, furrux. � (Onomat.). Zumbando, rápidamente. � Aldizka furruxt, ega motxean, / uste gutxinez aurrera<br />
/ azaldurik [...] / gure antziñan zabiltza beti / txoriño maiten-maitena. EA OlBe 12 (furrux en la ed. de EEs 1912,<br />
114).<br />
furs (H). � Abundantemente, con fuerza (?). "Bruit que fait quelque chose qu'on répond vivement" H, que cita el<br />
ej. de Argaignarats. � Ez xortaka, ene Iauna, / baiñan, furs nigatikan, / hau da odol darizuna, / oiñ<br />
eskuetarikan. Arg DevB 187.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
116
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
furts (Ht VocGr 371, Chaho � A, Dv, H). � "1. housse de cheval qui lui couvre la croupe. 2. housse de<br />
meubles, chaises, fauteuils" H. "Gualdrapa" A.<br />
furtxeta (H (-rx-)), fortxeta (Lar, Añ; -rx- Ht VocGr (-tta), Lecl, H), furzeta (Deen I 154). � Tenedor. v.<br />
sardexka. � Hartu nizun kullera esku bataz eta forxeta besteaz. Arch Gram 161. Jateko mahain marbrezko<br />
ederrak, lau dotzena kollir furxeta eder. HU Zez 165. Baliza esku batean, bestean gatulua, basoa ta kuilerfurtxetak.<br />
JEtchep 102.<br />
furu. v. foru.<br />
furuen. "Furuen, gente principal. Testamento de Larregi, según el doctor Mendizábal" Garate 2. a Cont RIEV<br />
1933, 98.<br />
furun. v. furrun.<br />
fusa. � Fusa (en música). � Seminima, kortxea, / fusa ta kalderon, / au ikustean geldi / bearko det egon. Izt Po<br />
74.<br />
fusil (Lar, Añ, VocBN), fuzil, fosil, pusil, puxil. � Fusil. � Gizon bat kolpaturik dagoenian fuzil kolpu batez. Tt<br />
Arima 28. Alan fusilla armaurik / dua esamiñetan / bariku edo zapatuz / arturik lepuan. DurPl 116. Donostiko<br />
semeak / fusillakin geunden, / biotzeko Isabel, / zure defenditzen. Echag 226. Balazoat fosilletik atera eta<br />
blankora doien bezin lijero (Lakuntza, 1838). ETZ 234. Asitzerako pentsatu / fusillak nola dantzatu! Xe 410.<br />
Txendarme batek "aurrera" esanaz, jo zuan bizkarrean fusiliaren [sic] ipurdiaz eta ezkutatu ziraden bidea gora.<br />
Apaol 124. Gelatik urten ziran iru mutillak euren pusil, morrale ta traste gustiekaz. Kk Ab II 146. Bere puxilla<br />
enbor edo tronko bati eutsola ipiñi ta gero. Ib. 101. Pobrearentzat kaltean daude / kañoiak eta fusillak. Bertsol<br />
n.º 36, 230. Fusilla enkaskillatu ta tiroa tiratzen etzuala gelditu nintzan. Salav 97. Fusila jaso zuen aurpegira<br />
eta tiro bat bota zion. Arti Tobera 279.<br />
v. tbn. Mg PAb 170. AB AmaE 254. Azc PB 278. MSIgn 344. Tx B 185. Bilbao IpuiB 107. Ugalde Iltz 40. Pusil:<br />
Ldi IL 166.<br />
fusilada (Lar). � Tiro de fusil. "Fusilazo" Lar. � Lehenbiziko etsaien fusillada edo guzien tiroak errezebituko<br />
zituzten lurrean etzanik. Elsb Fram 119.<br />
fusilamentu, afusilamentu. � Fusilamiento. � Erregearen familia guztiaren afusilamentua alferrik. Arti<br />
Tobera 273.<br />
fusilarazi, pusilarazi, pusilerazi. � Hacer fusilar. � Egia da, bai, Egozkue fusilarazi nula. Or SCruz 95 (85<br />
pusilarazi, 93 pusilerazi).<br />
fusilari. "Fusilero" Lar, Añ. Cf. Lar: "Fusilería, fusilaridia".<br />
fusilatu (-ill- VocBN), pusilatu, afusilatu. � Fusilar. � Baiño ordurako afusillatu zuten Lesakan. Urruz Zer 55<br />
(54 afusilatu). Zertako agindu zun arek nere Olarra ta Errotari fusilatzeko? Or SCruz 95 (90 pusilatu). Eriotza<br />
emendik, eriotza andik; oik ill, besteak ere ill, guziak fusillatu. Alt LB 48. Arima penatuak afusilatuko / dituzte<br />
arratsaldean. Arti MaldanB 218. v. tbn. Arti Tobera 282 e Ipuin 49. Bein baño geiagotan fusilatzeko puntuan<br />
jarri zuten. A. Zavala in Goñi 14. Ocañan afusilatu zuten Zoroarena. MEIG IV 90.<br />
fusina. v. fuxina.<br />
fuslo. "Añublo, tizón, roya" Darric ms. (ap. DRA).<br />
fustan (Lcc), fustani(a) (SP), fustain (S ap. Lh), fustami (Chaho). � Fustán. "Fustania, futaine. Fustaniz egina,<br />
fait de futaine. Fustaniazkoa" SP. � --Zer behar duzu? --Satin ebakia, [...] kroxetak, furradurak, fustania. Volt<br />
266s. Kamis-utsik eta oiñ-utsik, buru-gaiñean ille-adatsak fustan-sarean jasoak. Berron Kijote 179.<br />
fusturi. v. inusturi.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
117
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
fut. v. 1-2 fu.<br />
futa. "(msLond), cañaheja (Bot.)" A.<br />
futbol, fubol (V-gip ap. Elexp Berg), fugol, foball (V-gip ap. Elexp Berg s.v. fubol), fobala (T-L), foot-ball. �<br />
Futbol. "Fubol-partidu, partido de futbol. Partido fubola" Elexp Berg. � Gazteak futbol, zezenak, boxeo ta<br />
antzekotan bai: ostikoka ta mutur joka. Lab EEguna 87. Eta zer diozue, pilota utzirik, foot-ball basa bat herrian<br />
sar-arazi nahi luketen mutiko gazte batzuez? Zerb Azk 31. Pelota edo futbol partidu bat ikusgarri dala? Bilbao<br />
IpuiB 31. Modara txukun-txukun jantzita foballera ta konziertura juan. SM Zirik 85. Beste lurralde batzuetan<br />
jentea igandekari futbolera doa. Arti Ipuin 46. Pelotarako gogo gutxi gaur / ta fugola indarrian. Uzt Sas 326.<br />
En DFrec hay 39 ejs. de futbol, 2 de fubol, 2 de football y uno de fobail.<br />
v. tbn. Erkiag Arran 17. Basarri 73. Arti in MEIG V 135. Fubol: Uzt Sas 325. Foot-ball: Anab EEs 1919, 64.<br />
Osk Kurl 50. MIH 245.<br />
- FUTBOLEAN. (Jugar) al futbol. � Futbolean jokatu dugu. Mde Pr 73. Suzko izar batekin futbolean egingo<br />
diagu hodei artean. Arti Ipuin 28. Fubolean jokatzeak eztu pelota jokoa galdu. NEtx LBB 293.<br />
futbolista, fugolista. � Futbolista. � Izan genduan zer ikusia franko: aizkolari, arri-jasotzale, pelotari,<br />
futbolista. Salav 101. v. tbn. Uzt Sas 230 (fugolista).<br />
futelo ( StJayme ap. DRA), futralo (Michel LPB 144). � Aguardiente (en el habla gitana).<br />
futies, frutesa. � Futesa. � Geiztoak ori konsegitzeko paratzenyuzte arrazoña batzuk, baño eztutenak baliyo<br />
frutesa bat (Larrainzar, 1905). FLV 1988, 279. Ororen buru, hogoi-ta-hamar milako futies baten irabazteko.<br />
Herr 16-2-1961, 1.<br />
futil. v. 1 mutil.<br />
futildu. "Debilitar" LE Doc voc.<br />
futitu (BN-arb-baig). Ref.: Satr VocP; Gte Erd 164. � Burlarse, mofarse. "No importarle a uno por nada" Satr<br />
VocP. "Nitaz futitzen zira (BN-arb)" Gte Erd 164. � Pierris, etzihala / inkas futi hola. AstLas 58. Ene sotoko<br />
gizonetarik batek erran zerautan gibelerat ari zirela, bainan futitzen zela, guk irabaz ala heiek. StPierre 14.<br />
Nasser bururen buru futitzen ari da bai Amerikanoez, bai erresuma guziez. Herr 14-3-1957, 1. En DFrec hay 2<br />
ejs., septentrionales. � (Part. en función de adj.). "Futitu, frescales" Satr VocP. � Mutiko gazte bat, futitu bat,<br />
joan zitzaioten, orok Moro erraiten ziotena, herriko buruzagieri herriko-etxerat. Zerb Azk 35. Gazialdi bat ona<br />
merexi lukete gazte futitu batzuek. Herr 26-2-1959, 3. Orai bezala jokatuz, oraiko arta-gabe futituan egonez.<br />
SoEg Herr 12-5-1960, 2.<br />
futoska (H), futuska (AN-egüés ap. A), futuzka (H). � "Plein de dépit, il fait la moue et manifeste de<br />
l'irritation" H. "Refunfuñando" LE-Ir. � Deserrandezála erranzuéna gaizki, futóska. LE Urt ms. 100v (ed. 1846,<br />
284 futuzka). Púntus beterik, mutúr eta futóska. Ib. 8v.<br />
futoskari. � "Bufador" LE-Ir. � Aietas guk erran zagun zirela nola gatu sumindu... futoskari atzapar-zorrotzak.<br />
LE ms. (ap. DRA).<br />
futostaka. "(Sal), refunfuñando" A.<br />
futots (H). � "Frémissement, murmure menaçant qui annonce la colère" H. "Bufido, refunfuño" LE-Ir. �<br />
Limosna txiki bat eman ta ura futotses, erronkas beterik. LE ms. (ap. DRA). Futotsak ta burzeñuak. Ib. (ap.<br />
DRA).<br />
futotx. v. pututx.<br />
futralo. v. futelo.<br />
futre (S). "Foutre (juron)" Lrq. v. futro; cf. ferafutre, jaunfutre. � Ez, ez, futre, / ezkutuzu igorriren. AstLas<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
118
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
24.<br />
futre. v. putre.<br />
futro (Hb ap. Lh). � "Foutre, juron" Lh. v. futre, futxo. � Futro, emadazue bakea azkenean, leku, leku! Lf<br />
Murtuts 28.<br />
- FUERA-FUTRO. v. ferafutre.<br />
futuro. � Futuro. � Subjunktiboko [...] futuroa. ES 365. Futuro inperfektoa eta futuro perfektoa. Ib. 365.<br />
futuska. v. futoska.<br />
futut. "Terme de mépris, foutriquet" VocBN. "Mandria" Arch ms. (ap. DRA). "(Hb), foutriquet" Lh.<br />
futxo (Lh). � (Interj.). "Futxo, diable!" Lh. v. arraio. � Tr. Documentado en textos labortanos y bajo-navarros<br />
desde finales del s. XIX. � Serorak ere, soinekoz aldaturik bederen --ori nolazpeit futxo!-- haizuko direla<br />
herrietarat itzultzera eta eskola emaitera? HU Zez 179. Ba eta futxo hala gertatu; sendatu gizona. JE Med 92.<br />
Bainan, futxo, lau mila libera ere ez dira artho-pean atzemaiten. Barb Sup 10. Urbiltzen zaio nexkatoari<br />
soberaxko, futxo! Zub 106. Amets tzar bat nuenetz nindagon lehenik, bainan, futxo! girixtino maiteak, holako<br />
ametsik ez da. Lf Murtuts 4. Badoatzi haurrak, etxez etxe, gauza biltzen [...]. Eta futxo biltzen, biltzen. Herr 23-<br />
1-1958, 3. Ez futxo! Ni biziki untsa niz hemen. Othoizlari 1962, 484. Eta futxo, Diego Pereirak aments beraren<br />
kotsua hartu! Ardoy SFran 248. v. tbn. Ox 92. JEtchep 36.<br />
� (No interj.; aplicado a personas). � Ezkondu nahi futxo hura ere eta emazte-geiak buruan zuena ez araiz<br />
zangoan izaki... HU Zez 37. Halere futxo den bezalakoak etsai bezenbat adixkide baitu bazterretan, eta gehiago<br />
ere. JE Med 96.<br />
futz. v. putz.<br />
fuxina (T-L), fusina (BN-lab ap. A). � "Tridente, horquilla de hierro" A. "Fuscine, fuxina, hiru-hortzeko" T-L.<br />
� Manex, aitzurra eta fuxina bia dire, eta bi lanetako. EskLAlm 1904, 15 (ap. DRA). Biere-ko herrian gizon<br />
batek erho bolta batean emaztea fuxinaz xehatu du. Eskual 11-4-1913, 1 (ap. DRA). Fuxina batekin itzultzen<br />
zituen errakiak. Herr 18-1-1962, 2.<br />
fuxiztu. � "Se mettre en colère" Lh. � Elhetik elhera... horra non abiatzen zaitan, irri musika batekin, gure<br />
sinesteaz trufatzen. Bai eta osoki fuxizten zait. Arb Erlis 95 (ed. 1892; ap. DRA).<br />
fuxkro. "(Interj.; S), diable!" Lh. v. futxo.<br />
fuxos (BN ap. A; VocBN � Dv). �1. "Fugeux. Cet adjectif se dit pour les chevaux seulement" VocBN. �2.<br />
(VocBN � Dv y A), fuxus. "Poussif" VocBN. "Jadeante" A. � Noiz nai estulka hari zen; fuxus hutsa zen. Ducq<br />
259 (ap. DRA, que lo traduce como "asmático").<br />
fuxostu (VocBN � Dv). � "Devenir poussif" VocBN.<br />
fuxus. v. fuxos.<br />
fuzil. v. fusil.<br />
ga (Bera, BeraLzM). � Nombre de la letra g (representa la oclusiva velar sonora). Arana Goiri (v. AG 826)<br />
adopta tbn. ga para su alfabeto vasco. Cf. ge. � Letra G bethi gogorra da, izan gabe U ondotik haren<br />
gogortzeko. Pronontziatuko duzu beraz gogorki ga, ge [...]. Hortarakotz ere deith zazu letra hori ga eta ez<br />
frantsesez bezala ge. MarIl VI.<br />
ga. v. hura.<br />
gahagaitz (S-saug ap. Lh), gahakaitz (Lh). � "(Chien) qu'on lance difficilement contre les gens" Lh.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
119
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gahaitu. v. garaitu.<br />
gahamu (BN ap. A � VocBN � Dv; H (BN)). � "Petit crochet à l'usage des pècheurs" VocBN. "Sorte de<br />
crochet au bout d'une perche pour relever les hameçons" H.<br />
� Etim. Quizá de gaha(tu) + amu.<br />
gahando. v. 1 garondo.<br />
gaharazi. "(S-saug), exciter (les chiens) [faire prendre]" Lh.<br />
gahartu. � "(S), crier avec force" H, que basa su traducción, con dudas, en una posible relación con formas<br />
como suletino garhiña o garhasia (qq.vv.). � Iesusen odolak hasperen du gahartzen. 'Le sang de Jésus pousse<br />
des vifs gémissements'. CantIzp (ap. H; puede ser una "vieille édition sans date" de Othoitze eta Cantica<br />
Izpiritualak (Vinson 56) o bien el CantIzp suletino de 1846 (Vinson 100y)).<br />
gahasia (L ap. Lh � Hb; H (L)). � "En quantité" Lh. � Bainan herria [Sara] baita Paristen hasia, / botika zaio<br />
sortzen bethi gahasia. Hb Esk 117.<br />
gahasti. "(L), desordenado" Arch ms. (ap. DRA).<br />
gaasuratu. v. gazurtu.<br />
gaasuratu. v. gazurtu.<br />
gahatu (S; Gèze, Dv (S), H (BN, S), Foix ap. Lh). Ref.: A; Lh; Lrq; Gte Erd 14. � "Atteindre, saisir",<br />
"poursuivre" Gèze. "Empoigner, saisir" Dv. "Prendre, saisir, attraper, atteindre" H. "(-tü S-saug), [...] 2.º<br />
s'attaquer aux gens (chiens). 3.º exciter (les chiens) à mordre. 4.º (S; Foix), adhérer" Lh. "Gahatze (Sc), saisir"<br />
Lrq. "[Arraina] gahatü da hamian (S)" Gte Erd 14 (junto a heldu, itsatsi, etc., de otras zonas). � Ikhusirik<br />
herensügiak egotxirik zela lürrialat, gahatü zeion semia sorthü zan emaztiari. Ip Apoc 12, 13 (Lç persekuta, He<br />
jarraiki, Dv oldartu). Khatiari, pharete bazterren gahaturen da (hor errabiatia). Eskual 7-8-1908, 4 (ap. DRA).<br />
� Etim. Préstamo románico; cf. bearn. gahà.<br />
gaatz. v. 2 galatz.<br />
gahatzaile, gahatzale (S-saug ap. Lh) gahazale (S ap. Lrq). � "(Chien) qui s'attaque aux gens" Lh.<br />
gaaztarro. "Gaaztarro bat, un charlo" Iz To.<br />
gaba. v. 1 gau.<br />
gabai (V-m, G-bet ap. A). � "Gaviota (Sternina paradisea)" A. � Ames eta susmo- / gabaiak aidean. Gand<br />
Elorri 219.<br />
gabainhara. v. GAU-ENARA (s.v. 1 gau).<br />
gabal. "(V-al), infructífero, estéril" A.<br />
gaballa. v. bagaila.<br />
gaban (S ap. Lh; Lar). � Gabán. "Caban, manteau de feutre" Lh, que cita Eskual, sin más ref. � Nun dira<br />
bizkaitarren / Jaketxu laburrak? / Nora mendietako / Juan dira egurrak? / Aretx geijenak saldu / Ta erosi<br />
gabanak. Azc in Ur PoBasc 445. Praka berriak, txalekoa, gabana ta alkandora plantxatua. Urruz Zer 37.<br />
gabaña. "(S), herir" Darric (ap. DRA). Cf. gasc. gabagnà.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
120
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gabaondar, gabaontar, gabaonitar, gabaotar. � Gabaonita. � Israelgo umeak gabaondarrez enganatuak. Ch<br />
III 38, 2 (Ol, Pi, Leon gabaondar, Echve 299 gabaotar; SP gabaonita). Gabaonitarren lurretan. Lg I 196.<br />
Josuek Israeltarren erausiak eta gabaontarrak il-naiak isildu zituen. Lard 115. Gabaontarrak etziren Israelgo<br />
semeen etsaiak. Dv 2 Sam 21, 2 (Ker, BiblE gabaondar).<br />
gabaonita. � Gabaonita. v. gabaondar. � Gabaonitek enganatu zituztela Josue profeta eta Israeleko umeak.<br />
SP Imit III 38, 2 (Mst, Ip gabaonitez).<br />
gabar (BN, S ap. Lh). �1. "Habitant du bord des gaves" Lh. �2. "Lâche, sans honneur, malpropre [cf. béarn.<br />
gabo]" Lh. Cf. gabatxo.<br />
gabardina (Lar), kabardina (Ae ap. A Aezk 294). �1. (Ant.). Gabardina, ropón de mangas ajustadas.<br />
"Vestimenta antigua" A Aezk. v. gabazdin. � Mantu beltza lurreraino, / kabardina erdiraino. Canc. pop. in A<br />
Aezk 252. �2. (T-L). Gabardina. � Bizkarrean daukadala gabardina. Alz Ram 32. Eskalleratik jetxikeran,<br />
gabardiñeak egal bat artuta, etxakuk ba Joxe Mari dingilizka geratuten? Bilbao IpuiB 17. Denek beren<br />
gabardinak kendu zituzten. JEtchep 85. Gabardinaren sorbaldetan. Ib. 83. Burua gabardineko kolaren barnean.<br />
Ib. 83.<br />
gabargi. v. GAU-ARGI.<br />
gabarka. "(Hb), par gabare" Lh, que da tbn. gabarkatu "charrier par gabare", tbn. de Hb. Cf. gabarra.<br />
gabarra (V, G ap. A; Urt III 267, Lar, H), kabarra (AN-gip-5vill ap. A; T-L), gabar (Hb ap. Lh). � Gabarra.<br />
Cf. VocNav: "Gabarrabidea, camino de las gabarras". � Irungo ospitale aitzineko kabarraz orai ere<br />
errenkuratzen gara jendeak Franziako aldetik harturik pasatzeaz (1680). ConTAV 136. Gabarrak eta txalupak<br />
eta itsas-ontzi txikiak badabilzke arraunez. Mb IArg II 278. Oñ bata gabarran eta bestea Franziako ur<br />
bazterrean jarria. Izt C 123 (v. tbn. 122). Gora ta bera oso astiro eroiezan gabarra astun beteai. Ag Kr 117.<br />
Ango nekazari ta arraintzaleak beren kabarrak edukitzen dituzten lekuan. Ataño MLanak 186.<br />
gabarrasa (AN-gip), gabarrasu (V-m), karrabaso (V-m), babarraso (V-m). Ref.: A (gabarrasa, karrabaso,<br />
babarraso); Euzk III 649 (ap. DRA); Arzdi Aves 166. � "Burceña, una gaviota negra, mayor que el potorro<br />
(Colymbus septentrionalis)" A. "Karrabaso, cuervo de mar, cierta gaviota negra" Ib. "Babarraso, cuervo marino,<br />
ave marina que se zambulle para pescar" Ib. "Gabarrasa erraten diote puiautari eskualde batzuetan" Dass-Eliss<br />
GH 1925, 275. "Gabarrasu, somorgujo" Euzk III 649 (ap. DRA).<br />
gabarrazain, kabarrazain. � Conductor de gabarra. � Hendaiako kabarra zaiñarekin (1680). ConTAV 136.<br />
gabarro. v. kabarro.<br />
gabas. v. gabats.<br />
gabatiar. Lhande remite a gabar (q.v.).<br />
gabats, gabas (Lar � Hb ap. Lh). � "Gavasa, mujer pública, viene del bascuence" Lar. v. bagats. � Zure bilha,<br />
Raymonde / gabats ederra barez bar. Mde Po 55.<br />
gabatu. � Aniquilar. Cf. gautu. � Oinhaze hanitz gabatzen zuen ara hortaz [mediku batek], bainan zonbait<br />
egunendako baizik ez. JE Ber 87 (en el voc. del final: "annihiler; rendre ou devenir obscur comme la nuit)".<br />
gabatxo (Lar), gabatxu, gabaxo (Hb ap. Lh). � "Gabacho" Lar. "Terme de mépris qui concerne les habitants<br />
d'un pays traversé par quelque petit ruisseau" Lh. � Domingo Bizkaikoari zorra deutsazu: / ezpa ya zinean<br />
gustiok gabatxu! EgiaK 90.<br />
gabatxori. v. gautxori.<br />
gabax. Lhande, que cita a Hb, remite a gabar (q.v.).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
121
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gabazdin (L sg. Lh � Hb). � "Petit justaucorps, fort ample par le bas" Lh. En realidad, se trata de una etim. de<br />
Lar: "Gabardina, es voz bascongada, y se dijo de gabazdina, gabazdiña, lo justo y conveniente para de noche".<br />
v. gabardina.<br />
gabe (V-gip, G, AN, L, Ae, BN, Sal, S; SP, Urt II 184, Ht VocGr, Añ (G, AN), VocBN, Gèze, H), bage (V, G,<br />
AN-ilzarb, R-uzt-vid; Lar, Añ (G, AN), Dv, H), baga (V-oroz-m; Añ, Dv (V), H (V, G)), bare (V-gip). Ref.: A<br />
(gabe, bage, baga); Bon-Ond p. 167; Lrq (gabe); Etxba Eib (gabe, bage); Elexp berg (bareko). Orreaga VI<br />
recoge gabe en todas las versiones alto-navarras, salvo bage en Arbizu (AN-araq), Torrano (G-nav) y Vidangoz<br />
(R-vid), y be en Olazagutia (G-nav).<br />
� Tr. De uso general. Gabe es propio de los dialectos septentrionales. En guipuzcoano, hasta el s. XX es habitual<br />
encontrar gabe y bage en un sólo autor; con pocas excepciones, en cambio, en el s. XX gabe ha desplazado a<br />
bage: así, hay sólo bage en Ochoa de Arin, gabe y bage casi indistintamente en GavS, Guerrico, Aguirre de<br />
Asteasu, Echagaray, Bilintx, J.I. Arana, Zabala, Apaolaza, Orixe, Zaitegi y Etxaide; gralmte. gabe en<br />
Cardaberaz, Ubillos, Moguel, Iturriaga, Arrue, Beovide, J.M. Barandiaran y Txillardegi; gralmte. bage en<br />
Irazusta, Larramendi e Iztueta, y sólo gabe en el resto. En alto-navarro y dialectos pirenaicos, hay sólo gabe en<br />
un texto del AN-mer de 1610 (TAV 3.1.21), Lizarraga de Elcano (el ed. de Doc da mugabagékoes (277) como<br />
hapax), CatB, CatAe, Legaz y CatUlz; sólo bage en Beriayn, en un texto de Larraun de 1762 (ETZ 126), msMur<br />
(9.2), Hualde (Mt 2, 7), CatSal, CatR y Mendigacha; ambas formas, en SermAN, el CatAN de Añibarro y CatUt;<br />
gralmte. bage en Elizalde y Mendiburu; gralmte. gabe en Inza y F. Irigaray. En suletino y mixano, hay algún ej.<br />
muy aislado de bage, frente al más frecuente gabe, en Maister, CatLan, Xarlem y, con alguna mayor frecuencia,<br />
en Eguiateguy. Lo mismo sucede tbn. en Dechepare, que, junto al más frec. gabe, emplea bage una vez (E 5).<br />
En vizcaíno, baga (det. bagea, pl. baga(a)k, inesivo sing. bagean (o bagian; bagaan en Mg CO 102)) es la<br />
forma gral. en los textos antiguos: Betolaza (10), Viva Jesus, Capanaga, BBizk, Olaetxea (3), Urquizu (13),<br />
Arzadun (42), Barrutia (Acto 168), etc. Tbn. usa baga el alavés Lazarraga. Hay bage en CatAnz (3), f.<br />
Bartolomé, D. Agirre (sólo en Kr), S. Martin, Erkiaga y B. Enbeita y, junto a baga, en el alavés Gamiz, DurPl,<br />
Añibarro (bage sólo en EL 1 ), Arrese Beitia y Enbeita. Desde finales del s. XIX se encuentran tbn. ejs. de gabe en<br />
autores vizcaínos: D. Agirre (AL 6), Enbeita (130), Lauaxeta (BBa 102), Gandiaga (Elorri 94), Erkiaga (Arran<br />
116), B. Enbeita (NereA 184), T. Etxebarria (Ibilt 458), etc.<br />
Con todo, gabe y sus variantes compiten y conviven (frecuentemente en un mismo autor) en todas las zonas, con<br />
mayor o menor fuerza, con formas reforzadas como gaberik (vizcaíno ba(ga)rik), gabetanik o gabetarik (qq.vv.).<br />
De hecho, en vizcaíno, la variante baga, muy empleada aún por todos los autores del s. XIX (salvo f.<br />
Bartolomé), incluidos los de la 2. a mitad (Uriarte, Arrese Beitia, Iturzaeta y el D. Agirre de AL, pero no en E.M.<br />
Azcue), queda reducida en la 1. a mitad del s. XX a apariciones muy esporádicas y no en todos los autores (sólo<br />
en el D. Agirre de Kr, Kirikiño, Enbeita, KIkV, Otxolua y Eguzkitza), salvo en Echeita y el Tormes de Orixe, en<br />
quienes los ejs. son aún abundantes, y no hemos encontrado ni un sólo ej. en la 2. a mitad, sustituída por barik y,<br />
en algún caso, sus variantes. En DFrec hay 1629 ejs. de gabe, 2 de bage, 28 de baga y uno de gaba.<br />
I (Posposición). � Sin. (Se emplea en gran cantidad de exprs. más o menos lexicalizadas, como beste(rik) gabe,<br />
duda(rik) gabe, etengabe, uste gabe, etc. (v. beste, duda, uste, etc.), y es el segundo miembro de palabras como<br />
atsekabe, dohakabe, nahigabe, etc.). "Dirurik gabe, sans argent. Ni gabe, sans moi" SP. "En Eibar alternan<br />
ambos [gabe y bage], pero más frecuente es la forma barik" Etxba Eib. "Suenan las tres formas, pero la menos<br />
frecuente es bage" Ib.<br />
a) (Precedido de sintagma nominal). El sintagma nominal puede ir en caso absoluto indet., con -(r)ik o, con<br />
mucha menor frecuencia, determinado. Las dos construcciones más frecuentes, indet. o con suf. -(r)ik, aparecen<br />
en casi todos los autores: cf., p.ej., en una misma frase: Eta zergatik fin gabe, akhabantzarik gabe eta<br />
akhabantzaren izaiteko esperantzarik ere gabe? Ax 607 (V 390); Tenpora bage eta asierarik bage. OA 27; Eziñ<br />
gaitezke bekhatu gabe, ez eta bizi dolorerik edo unhadurarik gabe. Ch I 22, 5; Eztiteke izan bekhatürik gabe,<br />
ezetare bizi debeiarzün eta dolore gabe. Mst I 22, 5; Jaunaren itz gabe, Sakramenturik gabe eta fedea galtzeko<br />
perill andian. AA III 435; Beraren hilzia izan zen eritarzün gabe, sofrimentü gabe, agoniarik gabe. Ip Hil 199;<br />
Zer da bear gabe zin egitea? Ezerezkeriz [...] Jaungoikoa testigutzat ekartzea, da bearrik gabe zin egitea. KIkG<br />
51. Con todo, un vistazo gral. a los textos recogidos en TAV y ConTAV, transmite la impresión de que no hay -<br />
(r)ik, sino tema nudo en los textos meridionales más antiguos: así, hay lagun gabe (TAV 3.1.18), Akundia,<br />
lejarr[a]ga lejarbaga (TAV 3.1.2), biola tronpeta bage (TAV 3.1.7, 2ss), itzal baga (Mic 13v); lo mismo sucede<br />
en RS y los refranes de Isasti. Si exceptuamos un ej. de Lazarraga en el que aparece junto con bapere, el de<br />
BBizk 23 (gure mearik baga) sería uno de los primeros testimonios, si no el primero. Esta tendencia se conserva<br />
muy bien en los escritores meridionales de los ss. XVIII y XIX: el tema nudo parece mucho más frecuente en<br />
autores como Cardaberaz, Ubillos, Moguel, V. Moguel, Guerrico, Astarloa, Lardizabal, Arrue o Beovide. Se<br />
diría, en cambio, que ambas construcciones son usadas casi por igual, con ventaja de una o de otra, en los autores<br />
septentrionales (Leiçarraga, Axular, Chourio, etc.). Dechepare, en cambio, como hace notar el ed. (p. 68), usa<br />
siempre el indet. ante gabe. Hay, en cambio, más -(r)ik que tema nudo en Duhalde o Jauretche, p.ej. Sin lugar a<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
122
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
dudas, ésta es la tendencia moderna, tanto al Norte como al Sur.<br />
Un buen ej. de lo que venimos exponiendo, nos lo proporciona el caso en que el sintagma nominal está formado<br />
por sust. y modificador, gralmte. un adj. El adj. de mayor frecuencia en este contexto, handi, nos da los<br />
siguientes resultados: hay ...handi gabe (o variantes) en muchos autores meridionales (Mg CC 166, Añ EL 1 130,<br />
AA I 418, Astar II 71, Izt C 59, Lard 154, Bv AsL 213, Ag AL 93, Itz Azald 88, Echta Jos 281, etc.), y, al Norte,<br />
sólo en Gy 15 y Mde Pr 147. Hay, en cambio, ...handirik gabe en autores septentrionales (SP Phil 289, Dh 134,<br />
Dv Lab 356, Laph 13, HU Zez 12, JE Bur 9, JEtchep 111 y Ardoy SFran 132), de dialecto alto-navarro o<br />
pirenaico (Mb IArg I 82, CatB 47, Legaz 26 e Inza Azalp 105), y, salvo en Lardizabal (15), sólo lo encontramos<br />
en autores meridionales del s. XX (Tx B I 34, Aitzol in Laux BBa VIII, Ldi IL 25, JMB ELG 95, Or Eus 49,<br />
Etxde JJ 158, NEtx Antz 55, Erkiag BatB 186, Vill Jaink 162, etc.). En resumen, aunque no desconocida al Norte<br />
(v. tbn. Harb 176, Ax 324 (V 215), Tt Arima 61, Dh 140, Hb Esk 186, CatS 51, Elzb PAd 46), la construcción<br />
sust. + adj. + gabe sin -(r)ik es allí marginal, mientras que es muy frecuente al Sur en los autores del s. XIX (ya<br />
en Zubia-Lezamis ConTAV 5.2.11, 196s); en el s. XX, aunque sigue apareciendo, se aprecia claramente cómo la<br />
construcción con -(r)ik gana cada vez más terreno, siendo única en buena parte de los autores, sobre todo de la<br />
1. a mitad.<br />
Hay, además, una diferencia clara entre la construcción con indet. y la construcción con -(r)ik: cuando ere<br />
aparece interpuesto entre el sintagma nominal y gabe, mientras que con |2-(r)ik es relativamente frecuente (v.<br />
infra), con indet. sólo se encuentran ejs. de pronombre indefinido: deus ere gabe (He Gudu 107, Mb IArg I 204,<br />
Dh 129, Laph 77, MEIG IX 26), ihur ere gabe (Mst III 53, 1), inor ere bage (It Fab 49), ezer ere gabe (Bv AsL<br />
164, Inza Azalp 34, Alz Ram 126, Anab Poli 94), ezerbere baga (Astar II 164). La única excepción sería eguzkiizpi<br />
ere bage (Or Mi 134).<br />
� (Precedido de sintagma nominal indet., pron. o similar). � Bide gabe akusatu. E 235. Hitza fede gabe alfer.<br />
Lç He 4, 1 (tít.). Ama enea seme baga / zuk ifiniko al dozu? Lazarraga 1144r. Ez erabili / deretxo baga auzirik.<br />
Ib. 1203r. Esperanzea galdu jakinik / bizi zan, atsegin bage. Ib. 1145v. Etxun aite afalzaga, ta jagi aite zor baga.<br />
RS 394. Odolak su bage diraki. RIs 66. Fin gabe pena behar du gaixtagiñak pairatu. EZ Man I 91. Alegeraki,<br />
deusen beldur gabe. Ax 150 (V 98). Ez da nihoiz atrebituko bere indarren gainean, haiñ arrazoin gabe,<br />
fidatzera. He Gudu 54. Badaki heben ihur ezin bizitzen dela thürbürarzün zunbait gabe. Mst I 21, 4. Izanagatik<br />
milka ta milka diru-ondasunak [...], bere eriotzeko segan ta trillan gelditzen da bat ere bage. Mb IArg I 205.<br />
Jainkoaren Lege ta amorio gabe, pekatua animan daukala iltzen. Cb Eg III 320. Egidazu grazia haukiekin bethi<br />
kofesatzeko, eta sekulan ez hauk gabe. Brtc 169. Ateratzen zizten, kupida gabe, ortzak ta azkazalak. Ub 117.<br />
Bildur-ikaraturik, konorte baga ta zorabiaturik egongo nas. Añ EL 1 23 (EL 2 28 adorebagarik). Urte guziko<br />
konfesinuak duaz esamina baga edo txito arinagaz. Mg CO 20s. Zelan egon leite [...] damu egijazkua sentimentu<br />
geijago baga? Ib. 64. Ezaguerarekin edo ezaguera gabe. Gco I 401. Pekatu orijinal gabe sortua. Ib. 462. Ez<br />
ditue bidaltzen eskolara, eta dioe: Orrelako gabe igaro degu guk gure denbora. AA I 489. Duda gabe merezi du.<br />
Dh 187. Zerbait arrazoin on gabe erraten den solasa. Ib. 140. Iñoren kalte baga bizi izatia. JJMg BasEsc 275.<br />
Orain dakutsu bere etxalde baga. Astar II 128. Alkarregaz adiskidetasuna artu ezkero alkar baga ezin egon<br />
dirianak. Ib. 150. Azkazal luze kakotu zorrotzak ikusi ta beste bage, ezurretarañoko ikara sartu zekiokean<br />
edozeñi. Izt C 193. Adan Paradisuan bakarrik eta bere antzeko iñor gabe zegoan. Lard 3. Zohazte ni gabe. Laph<br />
164. Zeiñ ardura ta kezka gabe zauden emen nere magalean! Arr GB 52. Ain ederki lan onetan, ez neke gabe,<br />
atera zan, nun pamili guziya paketu zuan. Bv AsL 167. Gogoz edo gogo gabe asi zan jaten. Ib. 52. Zeren, min<br />
gehiago gabe, irrisku ikharagarri hortarik athera ninduen. Elzb PAd 46. Guziak / zituzten han utzi / eta deus<br />
gabe ziren / jarraiki Jesusi. Zby RIEV 1908, 411. Geiagoko baga, gudalari guztiak zabaldu ziran ona ta orra.<br />
Ag AL 28. Batzuk oñetako baga, besteak urratuakaz. Echta Jos 187. Joan zan toki atatik, dirurik ez ezer baga.<br />
Ib. 106. Geuk ere badizkiagu, ik aña, ainbeste arrokeri gabe. Ag G 308. Beste gertaera aipagarri gabe, bakoitza<br />
bere kabira joan giñan. A Ardi 113. Eskuara gabe, eskualduna ez duk, errexki bederen, fededuna. Barb Sup 16.<br />
Ondasun asko gabe ere bizi diteke. Ir YKBiz 279. Beste geiago gabe? ABar Goi 24. Mirentxo gabe mundu<br />
ontako urre guztik zertarako? JAIraz Bizia 81. Arnaska geiegi gabe, zenbaiten buruzagi gerta naiteke. Or Aitork<br />
145. Inpernu gabe pekatuari bildur berdiña nioke. NEtx LBB 279.<br />
� (Con un vb. como izan sobreentendido). � Presta ezazue, deus handik speranza gabe. Lç Lc 6, 35. Zerbi<br />
dezaten, biziaz artha gabe, Iainkoa. EZ Man I 31. Doloreez kontent gabe / eskarniatzen zuten, / gurutzetik iauts<br />
zedilla / baldin Jongoiko bazen. EZ Noel 97. Amak dei egin arte / beti jolasetan, / gomuta asko gabe / munduko<br />
gauzetan. BEnb NereA 50.<br />
� (En exprs. imperativas). � Gaztiak serbizio / persona zarrari, / zenbat dan parajian / errespetua urri, /<br />
edukatu ongi, / burla gabe orri. AzpPr 116.<br />
� A falta de. � Lauek zutenekotz hartu / agorrienta zen finitu, / bi xorta gabe gelditu. In Zerb Azk 104.<br />
� (Con sintagma nominal + -(r)ik). Entre el sintagma nominal y gabe pueden aparecer algunas partículas; las<br />
más frecuentes son ere (no es, con todo, excesivamente frec., por lo que damos cuenta de todas sus apariciones)<br />
y batere (del que no daremos sino dos ejs. ilustrativos, dado que su empleo es habitual); citamos tbn. los ejs.<br />
encontrados con aski. "Maitasunik gabe gelditu dira (G-azp-goi, AN-gip, BN-arb)" Gte Erd 127. � Haragia,<br />
batzutan hartzen da sinpleki, berze konsiderazionerik gabe, gizonagatik. Lç Decl a) 3v. Obra onik gabe salbatuko<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
123
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
dela. Mat 29. Bapere baga lagunik. Lazarraga 1179r. Piedaderik batere bage atormentatzen. Ber Trat 9r.<br />
Nekhaturik eta trabaillaturik ere, nahiago dugu ifernura ioan, trabaillurik gabe parabisura baiño. Ax 516 (V<br />
332). Nai izandu ez zeban aitarik izan zegian lurrean [...], baizikan Ama bakarrik Aitarik bage. OA 26. Ez da<br />
gizonik haiñ saindurik [...], noizik behiñ tentazioneak ez dituenik, eziñ gaitezke ere osoki holakorik gabe. Ch I<br />
13, 1. Konparazionerik gabe, gu baiño [...] hazkarragoak bait dire. He Gudu 41. Egarten dü phezü dena<br />
phezütarzünik gabe. Mst III 5, 3. Egin bear genituenak egin ta besterik bage. Mb IArg I 317. Gaizki, edo<br />
atenzione eta debozionerik gabe. CatLan 19. Nai det emakumeak lotsa onaren mugetatik irten gabe ta geiegirik<br />
gabe jasoak ibiltzea. AA III 553. Hek guziak baino mugarririk gabe ederrago den hura. Dh 175. Bekhaturik<br />
gabe denak aurdik bezo harria. Jaur 132. Bizi naz kezkiaren apurrik baga. Ur MarIl 13. Eguzkiyaren biarrik<br />
gabe / argi egiten dezuna. Bil 66. Han ereman zezaken bizitze gorde eta saindu bat, Jainkoa baizik lekhukorik<br />
gabe. Laph 35. Bere gogua egiteko beste asmorik gabe. Bv AsL 35. Etxean hala-hala egotu zen, janik ez edanik<br />
gabe, lo pixkarik ere egin gabe, eta gero eritu. Jnn SBi 137. Ixil-ixila, egon gero eni, haurkeriarik gabe! HU Zez<br />
56. Hemen ez dugu gazeta beharrik; gizonak aski dire, holako paperik gabe. Ib. 50. Milagrorik gabe ezin gertatu<br />
zitezkienak. Goñi 94. Neke askorik gabe, ardi galdu gaixoaren billa gau guztia igarotzeko. Ag G 1. Aitarik<br />
amarik gabe, gaixto batzu ditut jabe. Ox 45. Goserik gabe jaten. Ib. 127. Atxedenik gabe, arontza ta onontza<br />
zebillen. Or SCruz 75. Eta Jazarketako ondoraino heldu ere izan ziren, deus bertzerik gabe. Barb Leg 147.<br />
Gurasoen baimenik gabe. TAg Uzt 193. Zuri-zuria egina [...] beldurraz bertze makhur den ttipienik gabe. Lf<br />
Murtuts 72. Lillurarik gabe, gaztetasunik ez. Txill Let 82. Liburu bat bezala mintzo zen, hitzak behar ziren<br />
tokian ezarriz, elhe ahul eta larririk gabe. JEtchep 87. Ixtantean arrotz dirudunek Eskual-Herria ezarriko dute<br />
eskualdunik gabe! Larz Iru 146. Frantses ixilik dago, dudarik gabe berea gogoan... Ardoy SFran 141. Lanik<br />
gabe bizitzeko lain. NEtx LBB 70. Urruti aietara erderarik gabe joaten ziran. Ib. 12. Gogoz naiz gogorik gabe.<br />
Berron Kijote 97. Badakit ez naizela aproposena, beharbada eta beharbadarik gabe, parte hartu dudan auzia<br />
juez bezala epaitzeko. MEIG VII 114.<br />
� (Con un vb. como izan sobreentendido). � Behinere hutsik gabe goiz arratsez Jinkoa othoitü. Bp I 124. Hura<br />
da emaztia / nik parterik gabe / haurrak egiten dutu / senarrak utzirik bestalde. AstLas 31. Diru guti sakelan,<br />
bainan nihoiz eri, / inbidiarik gabe nihoren onari. Hb Esk 234. Nobedaderik ezertan gabe / zeñek sufritzen<br />
dituban? PE 138. Bizi baitzen hor, [...] egundaino deus izan ez balitz bezala, nehorentzat hoztasunik gabe. HU<br />
Aurp 149. Betik xateko ganu onareki minik ñonere bage. Mdg 135. Zorrik nehori gabe zauden langile hotz, /<br />
batasunaren alde ziren dena bihotz. Ox 175. Mingainean korapilorik bage mintzatu oi zan. Zait Plat 5. v. tbn. Or<br />
Aitork 12 y JEtchep 86.<br />
� (Con ere interpuesto). � Fin gabe, akhabantzarik gabe eta akhabantzaren izaiteko esperantzarik ere gabe. Ax<br />
607 (V 390). Beraz dirurik ere gabe bizi naiz ontasunetan. Gç 205. Gizon, zaldi eta idi trimendu eta zapaldubak,<br />
dirianen anzik bere baga. Astar II X. Egotu ondoan beraz mintzorik ere gabe. Jnn SBi 133. Zergatik dago ba<br />
onelako otzarekin, bulusik, seaskarik ere gabe, lasto gañean? Inza Azalp 61. Nihoren dudatzeko denborarik ere<br />
gabe. Zerb Azk 80. Zorigaiztoz, euskara da, hainbestek, aztarrenik ere gabe, galdu duen lehen hizkuntza. MIH<br />
400.<br />
v. tbn. Mb IArg I 107. AB AmaE 388. A BGuzur 142. Goñi 98. Ag G 203. Or Mi 143. JE Ber 53. Erkiag Arran<br />
18. Azurm HitzB 29. Berron Kijote 181.<br />
� (Con aski interpuesto). � Lagunaz funtsik aski gabe jujatzen. Brtc 66. Arrazoñaren kontra, au da, artarako<br />
erakayik aski gabe, yuzgo egiten duenak. Legaz 30. v. tbn. CatJauf 17.<br />
� (Con doble negación). � Zerua galdu bethikoz, eta zer estantetan nintake? Zer! ez gozakari, ez esperantzarik<br />
gabe! Dv LEd 134. Oinhaze haukietan bethi? Eternitate guzian? Ez zedarririk, ez akhabantzarik gabe? Ib. 226.<br />
� (Det., a causa de la rima). � Pazientziya emango al digu / zeru ta lurren jabiak! / Egun batzuek preso juan<br />
zaizkit / kulpa aundirik gabiak. PE 56. Andria, nora zuaz / zaldi horren gaiñian? / Hemen hil biar dezu / dudarik<br />
gabia. Balad 101.<br />
� (-tarik en vez de -(r)ik). � Bekatu mortaletarik gabe. Tt Arima 52.<br />
� (Precedido de sintagma nominal det.). � Tr. Menos frecuente que las dos construcciones anteriores; se<br />
documenta en todas las épocas y dialectos, si bien parece ser más usual y tener una mayor variedad de usos al<br />
Norte, mientras que al Sur se documentan sobre todo los sintagmas determinados con hau, hori, hura. Así, p.ej.,<br />
construcciones del tipo gen. + sust. det. + gabe son sin duda más frecuentes al Norte que al Sur, o, mejor dicho,<br />
al Norte es prácticamente la única que se atestigua, mientras que al Sur parece ser más usual con sust. indet.: cf.<br />
p.ej. Iainkoaren hitza gabe (Lç Ins 20), Zure baimendua eta lizenzia gabe (Ax 79 (V 53), Zure sokorria gabe<br />
(UskLiB 66), haren nahia gabe (Hb Egia 2), Jainkoaren amodioa gabe (Ch 38), frente a Jaungoikoaren argi ta<br />
doai gabe (Cb EBO 49), Damubaren su baga (Mg CO 87), Jaunaren mirari gabe (AA II 19), Gurasuen<br />
borondate baga (Astar II 79), Jangoikuaren laguntasun baga (JJMg BasEsc 62), pero Oen baimena bage (AA II<br />
69) o Eguzkiaren argia bage (BEnb NereA 38). � Guhaurk bano segurago gure gogua diakutsu [Iangoikuak]; /<br />
gogua gabe hura baitan hitzak oro afer tuzu. E 45 (el editor indica en nota que es el único ej. de este tipo).<br />
<strong>Fe</strong>dea obrák gabe ez deus. Lç Iac 2, 14 (tít.). Eztela egundaiño [...] bere beharrean, behar den bidean, hura<br />
[Jainkoa] behartu duenik, bere behar duena gabe gelditu. Ax 128 (V 85). Ilten direanak Bautismoa baga. Cap<br />
32. Aita ezta nihoiz izatu semea gabe eta Espiritu Saiñdua gabe. Arg DevB 237. Sakramentü haur gabe salba<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
124
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gitakia? Bp I 64. Bertze berthuteak eziñ daitezke zure gogarako, O ene Jainkoa, grazia eta kharitatea gabe! Ch<br />
III 55, 4 (SP, Mst, Ip -a gabe, Echve 372 amorio gabe, Ol, Leon -rik gabe). Aberatstasunen trabak eta nekheak<br />
gabe, hek ematen ditusten aisiyak izan nahi. Mih 81. Bat eztaiteke izan berzia gabe. CatLan 131. Azken hoiek<br />
orok ezterela plazerik emaiten ahal, lehenak gabe. Mercy 33. Zelan biztu lei su santua libru on biztugarriak<br />
baga? Añ EL 1 2 (EL 2 4 liburu on bagarik). Horiek guziak gabe hartzen diren absoluzioneak [...]. Dh 143.<br />
Kanpokua edo gorputzekua bakarrik arimakua baga, ezta benetako adorazinoia. Astar II 45. Noemi senarra eta<br />
semeak gabe geratu zan. Lard 158. Bainan ongarriak aski ez luke [belharrak] airekoak gabe; aireak ere ez aski<br />
ongarrikoak gabe. Dv Lab 74. Ez da haren nahia gabe xori bat hegaldatzen. Hb Egia 13. Konsuelo au gabe<br />
mundu onetako neke-penak pisuegiak lirake. Arr GB 76. Ez gaitzatzula egor zure benedikzionea gabe. Arb Igand<br />
205.<br />
� (s. XX). Bekhatu handia da Sakramenduen errezebitzea behar diren disposizioneak gabe? CatJauf 104.<br />
Beldurrez eta nehor atzarraraz, harrabots ttipiena gabe. Barb Sup 43. Ez da Baigorritik Maulerat, aiphagarri<br />
bilkurarik izan Eskual Herrian Oxalde bertsularia gabe. Ox 201. Eguzkijaren argija baga. Enb 37. Txikion giroberotzea<br />
gabe, sortzerik bai al lukete aundiak? Ldi IL 37. Oiek biak gabe gizona galdua da. JAIraz Bizia 84.<br />
Aietan itz asko ikasi nitun onerako, uskeri aiek gabe ere ikasi zitezkenak. Or Aitork 29. Buru-muiñak gabe,<br />
gogamenik ez. Vill Jaink 68. Ez mundua eta ez gizona ezin ditezkela ulertu Jainkoa gabe. Ib. 155. Huts haundia<br />
zuen halere bere lehenbiziko adixkidetxoa gabe. MEIG IX 105.<br />
v. tbn. TAV 3.1.20, 39s (AN-mer, 1609). EZ Man I 116. Harb 176. SP Phil 436 (He 441 -rik gabe). Tt Onsa 119.<br />
VJ 9. He Gudu 39. Mst XVIII. Mb IArg I 162. Cb Just 14. Lg I 251. Brtc 96. Gco I 421. AA I 443. CatLlo 54.<br />
UskLiB 66s. MarIl XII. Jaur 127. Izt C 252. CatBus 32. Gy 37. CatS 52. AB AmaE 55. Bv AsL 60. Jnn SBi 95.<br />
HU Zez 154. Ip Hil 15. Arb Igand 72. Itz Azald 114. CatUlz 30. KIkG 15. ArgiDL 170. Inza Azalp 140. Const 41.<br />
Tx B I 222. Lek EunD 14. ABar Goi 27. Etxde JJ 83. Or Aitork 33. Txill Let 69. Zait Plat 105. Arti Tobera 282.<br />
Erkiag BatB 66. Etxba Ibilt 483.<br />
� (Con ere interpuesto). � Beste erdara-mordolloen kutsurik txikarrena ere bage. Izt C 220. Israelko bazter<br />
ederra Madiantarren odolez gorritua gelditu zan, israeltarren ukitu bat bakarra ere gabe. Lard 130.<br />
� (Con bederen interpuesto). � Haren sinheste goibela bederen gabe, etzuketen bizirik. Hb Egia 9 (v. tbn. 114).<br />
� (Precedido de sintagma nominal det. con bat). � Tr. No hay ejs. antiguos, salvo en Pouvreau. Desde mediados<br />
del s. XVIII al Norte y desde principios del XIX al Sur (antes sólo lo hemos encontrado en Mendiburu), se<br />
documenta con relativa frecuencia en textos de todos los dialectos. Es, con todo, más frecuente al Norte. � Hain<br />
eztiki bizi dira elkarrekin [...], non ezin baititeke karitate handi bat gabe. SP Phil 68 (He 70 karitate handi bat<br />
gabekoa). Atzartasun oso bat gabe, hagitz gaitz izanen zaitzula erori gabe egotea. He Gudu 113. Ardit bat bage<br />
atera dira mundutik. Mb IArg I 63. Jinkuaren amorio Kreatürari Jinkua preferiaazten daukün bat gabe. CatLan<br />
145. Ez nakutsu danau moztuta, luma bat baga? Mg PAb 177. Zenbat larre eder dagode buluzik alde orotan,<br />
haritz bakhar bat gabe! Dv Lab 315. Ez zinduzket orhoitzapen bat gabe utzi nahi. Laph 77. Zeru-goia zegoan<br />
urdin-urdiña lañotxo bat gabe. Zab Gabon 105. Karrika bera ilhunsko, arima bat gabe. JE Ber 99. Hirri bat<br />
gabe sekulan. Barb Leg 136. Beribil edo pirripita bat gabe hirurehun metra egin nahi ez dituzten gazte<br />
batzuentzat. Zerb Azk 55. Betiereko bizitzaren yoran orrek eztu esplikaziorik betiereko iturri bat gabe. Vill Jaink<br />
114.<br />
v. tbn. Mih 23. AA III 397. Jaur 118. Hb Egia 10. Aran SIgn 27. Xe 323. AB AmaE 191. Bv AsL 154. Arr May<br />
157. Zby RIEV 1908, 757. HU Aurp 201. Ag AL 159. Iratz 50. JAIraz Bizia 26. JEtchep 15.<br />
� Sorthu direnak menbro bat edo bertze gabe. Elsb Fram 152.<br />
� (Precedido de zein(a)). � Bakeari zarreitzate guziekin, eta saindutasunari, zein gabe nehork ezpaitu Iauna<br />
ikhusiren. Lç He 12, 14. O grazia egiazki zerukoa, zeina gabe ezpaitukegu merezimendurik. SP Imit III 55, 4<br />
(Ch, Echve 371 ze(i)ña gabe, Mst zuñ gabe, Ip zoin gabe). Jainkoaren laguntzak, zeinak gabe nihor ezin heda<br />
baititeke zuhurtziako kadirara. ES 187. Aireak ematen diote hazkurri bat zeina gabe hil bailitazke. Dv Lab 72.<br />
Lemesiko bortzak dira [...] borondateskoak, zein gabe ezpeititeke salba gizona. CatAe 50 (CatSal 51 zoin bage,<br />
CatR 51 zoinak bage). Zein da bost gauzetatik bearrekoena, zein baga ezin iñoz artu leitekean Sakramentu au?<br />
Itz Azald 138. v. tbn. Zein gabe (y variantes): Tt Arima XVI. Ch I 12, 2. CatLan 78. Mg CO 30. Zeina gabe: ES<br />
153. Gy 145.<br />
� (Precedido de gen.). � [Lenbiziko kristauak] zure eta nere gabe bizitzen ziran, Jesusen ez-izan edo pobrezari<br />
zerraizkiola. Lard 485. Joan nintzan aurrerago / --ihesi guztiengandik, / neuregandik, / neure gabe, gabeago.<br />
Azurm HitzB 53.<br />
� (Precedido de otros casos, gralmte. sobreentendido un verbo como izan). � Nik salzeko kargua dut eta erdiak<br />
bederen eskuan gabe ez traturik egiñ. ConTAV 5.2.9, 142. Zelan obeto egingo da Esamina au? Jaungoikoaren<br />
legeko ta Elexako mandamentuak bein banaan igaroaz itoka gaba. CatBus 48. Bazioan herriz herri gogoan gabe<br />
deusik. Gy 37 (v. tbn. gogoan gabe en JE Ber 28). Zer merezi zuten eitegabe bederen izateko, ori ere ez<br />
baitzitezken Zugandik gabe? Or Aitork 378.<br />
b) (Ht VocGr 421). (Precedido de part.). Sin. En ocasiones tiene un significado más próximo a 'en vez de' (para<br />
los ejs. seguros v. infra (f)). Es muy frecuente con ere interpuesto. "Egiñ gabe, sans faire" Ht VocGr. � Tr. De<br />
uso general. � [Mariak] jin dadinik eztu uzten hartu gabe grazian. E 100. Manamendu haur minzo dela, gogorik<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
125
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
egin gabe ere nehoren bihotza kilikatzen eta inzitatzen duten guthiziéz. Lç Ins D 8r. Ezer esan baga. Lazarraga<br />
1138v. Egin gabe utzi. Mat 313. Berehala, geroko begira egon gabe. Ax 239 (V 160). Zuhaitzak [...] higitu gabe<br />
eta trabaillatu ere gabe mantenatzen baitira. Ib. 24 (V 14). Purgatorioan sarthu gabe zeruetara joateko bidea.<br />
Gç 159. Besteren hona züzen gabe eta hark nahi gabe hartzen. Bp I 100. Konfesadu bekatu mortal guztiak, bat<br />
bere itxi baga. Zubia-Lezamis ConTAV 5.2.11, 207s. Noiz arteraiño ene iaunak beranduko du ene ganat ethorri<br />
gabe! Ch III 21, 4 (SP etorri gabe). Gipuzkoan dezutela, iñora joan bage, erbestean aurkituko ez dezuten<br />
garbitasuna. Lar Cor 153. Estudiora joaten dira aur-euskara bai ta besterik ikasi bage. Mb IArg I 53. Ikusi gabe<br />
sinhetsi. Mih 38. Graziak emoten deutsuguz [...] guk merezidu baga emon deuskuzun jatekoa gaitik. Añ EL 1 235.<br />
Zenbat, mezatako denboran bertan zokoetan belaunikatu ere gabe edo geienaz belaun bata lurrean duela? AA<br />
III 339. Horiez, kasik deus gosta gabe, bilduko ditu zerukotzat aberastasun handiak. Dh 70. Ixildu gabe<br />
kantatzen. Echag 78. Kaleb ez, beste guziak zirkunzidatu gabe zeuden. Lard 110. Nola izan behar bezalakoak,<br />
deus egin gabe Yainkoaren arabera? Hb Egia 36. Zortzi egun oso iragaiten ditu ez jan ez edan gabe. Laph 44.<br />
Erran gabe zohak, Pello. Elzb PAd 83. Ixilikan ago alakorikan esan gabe! Apaol 82. Ezkondu zen, begiratu ere<br />
gabe zer eginbideren azpian ematen den ezkontzen dena. Jnn SBi 75. Zeuk eskatu baga, enotzun emongo. Echta<br />
Jos 235. Itsura jarraiki zeizten, jakin gabe norat ez zerendako. JE Bur 209. Au denboralia etorri zaigu; eta aita<br />
oraindik etorri gabe! Ill Testim 19. Beti etxean sartuta egon gabe, gizonak ez al du iñoiz bear aparitxoren bat<br />
lagun-artean? Lab EEguna 64. Etorri gabe nun ote zira, nere arrebañoa? Iratz 18. Nehor aski pobre eman ahal<br />
gabe gertatzeko. JEtchep 117. Zoazte, zoazte, arineketan, aguro, denporarik galdu gabe! Arti Tobera 272.<br />
Apaldu gabe ohera. Osk Kurl 68. Ez nauke izendatu gabe [...] ezin ahantz dezazkegun bi apezpiku eskualdun.<br />
Ardoy SFran 21. Ta antxe maitte izan ziran eskutau biar gabe. Etxba Ibilt 460. Nik esan gabe badakizute. Uzt<br />
Sas 321. [Estatuak] ogia --lehorra badere--, jakitea, lasaitasuna ematen dizkigu, eskatzen ditugunean --eta<br />
eskatu gabe ere bai, inoiz edo behin. MEIG I 150.<br />
� (Radical en vez de part.). � Behin ere hekien aitzinean hitzik mintza gabe. ES 384 (cf. tbn. 384 hitzik mintzatu<br />
gabe). Etsaia maleziz atzeratu zan, baita guriak gaitz pentsa gabe aurreratu ondotxo. Bv AsL 215. Lotara sar<br />
gabe, egin dut Xuberon oi duten otoitza. Or Poem 523. Bera erakutsiaz / iñoiz asper gabe. Basarri 45.<br />
Kantatzera niazu / alegera gabe, / ez baitut probetxurik / trixtaturik ere. Balad 214 (v. tbn. expr. similar en<br />
ChantP 110).<br />
� (Verbo conjugado en vez de part.). � Amoriodunaren paira eta guduka arazitzea amorioa gatik, iakin dezan<br />
gabe [= 'sin que sepa'] ea duenz. SP Phil 442 (He 447 iakiñ gabe).<br />
� (Con comparativo). � Baldin zenbeit inpedimendu nehork balaki gauza [ezkonza] aitzinaratuago gabe,<br />
erraitera ethor dadinzát. Lç Ins B 1r.<br />
� (Con part. + -(r)ik). � [Kristala] ausirik gabe / ta loirikan batere / utzirik gabe. GavS 12s. Maija guztiz<br />
kunplidurik / ostera gaubian / afaldurikan gabe / amaiketartian. DurPl 48. Ezagutu zun etzekizala, ta lotsaturik<br />
gabe aitortu ere. Or Aitork 110. Nire zauri gordinak sendaturik gabe. Arti MaldanB 228.<br />
� (Con doble negación). � Atea ideki zion, batere ez ohartu gabe langile ura bertzen mandatari bat zitekela. FIr<br />
141.<br />
� (En exprs. imperativas). "Amari esan gabe! (G-azp)" Gte Erd 282 (junto a ez gero amari esan!, etc.). �<br />
Tranbia! tranbia! Bire! bire! estropozoik egiñ gabe. Alz ST<strong>Fe</strong>r 121.<br />
� (Con sentido irónico). � Eztala dirurik e? Ez, izan gabe! Iraola 73.<br />
� (Con valor temporal). Antes de (que). "Après [...] un part. signifie 'avant'. [...] Hura jin gabe, avant son<br />
arrivée" Lh. "Gu arribatu gabe jana zuten (BN-arb)" Gte Erd 246 (junto a orduko, aintzin, etc., de otras zonas).<br />
� Tr. Propio sobre todo de la tradición septentrional. Damos sólo algunos ejs. indicativos. Cf. infra (c). �<br />
Hebetik ioan gabe ene buruia / egin behar duzu ene nahia. E 207. Gatozen orain hitzén deklarazionera. Eta<br />
aitzinago ioan gabe, zergatik hemen Iainkoa lehen gure Aita deitzen dugu ezen ez berze izenez? Lç Ins E 4v.<br />
Ordenatzen dugun gero hartara heldu gabe, kontu hura konpli ditekeiela eta neurria betha. Ax 117 (V 77). Utz<br />
zuk hura, hark zu utzi gabe. Ib. 376 (V 248). Arbola loratu gabe nahi lukete fruitua bildu. ES 180. Mündü haur<br />
egin beno lehen eta nihaur mündiala sorthü gabe, ezagütü beinündüzün. Mst III 3, 6 (SP, Ch baino lehen(ago),<br />
Ip beno lehen, Leon aitzinetik). Yuramentu egin zuen madarikatua gertha zadiela armadako nor nahi, heldu<br />
bazen yaterat ilhundu gabe. Lg I 269. Lanian hasi gabe, errazü: [...]. CatS 128. Oilarrak jo gabe nauk hik gaur<br />
ukhatuko. Zby RIEV 1908, 212. Iru illebete oso igaro baga, aztu jakazan lengo nekaltasunak. Echta Jos 106. Hil<br />
gabe, nahi nikek entzun azken meza. Ox 118. Goiz guziz, --bainan hatik iguzkia atheratu gabe. "Avant que".<br />
Barb Leg 25. Itzuli gabe, othoi! igan Sokorrira. Iratz 145. Patxi ta, berandu heldu ziran komikea ikusteko, baña<br />
pelikula nagusia hasi gabe. Osk Kurl 215. Askotan, gu etxeratu gabe, ahantziak izaiten zitaizken guk han<br />
nonbait kantatu pertsuak. Xa Odol 47.<br />
c) (Precedido de alativo). � Tr. De uso general en la acepción 'sin', que se deriva sin dificultad de los empleos<br />
normales del alativo, equivalente en este caso al empleo de part. + gabe (v. supra (b)); al Norte, en cambio, toma<br />
con frecuencia un claro valor temporal, desconocido en los textos meridionales (sólo lo hemos encontrado en<br />
Mendiburu y Orixe). No siempre es fácil distinguir entre ambos: los casos dudosos los hemos agrupado en el<br />
segundo apartado. Al Sur aparece ya en Lazarraga, se encuentra regularmente al menos desde mediados del s.<br />
XVIII, y se documenta tbn. en autores populares, si bien en el s. XX es empleado sobre todo por autores como<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
126
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Orixe. En los textos septentrionales, el valor temporal, documentado ya en Axular, es mayoritario, casi único,<br />
desde la 2. a mitad del s. XVIII, aunque falta en muchos autores, pero se documenta en casi todos desde fines del<br />
s. XIX. En el s. XX, entre los autores meridionales, se halla con frecuencia empleado con aurrera, berandura,<br />
gerora, etc.: v. infra (d) para expresiones similares sin alativo.<br />
� (Ith 52, H, Lh, Lf Gram 390). Antes de. "Gabe, précédé d'un nom au cas adlatif, veut signifier 'avant d'arriver<br />
à, d'aller à'... Ex.: Herrirat gabe, avant d'arriver ou d'aller au pays. Ezpeletarat gabe, avant d'arriver ou d'aller à<br />
Espelette" Ith 52. "Harat gabe (s[ous]-ent[endu] ioan, harat ioan gabe), sans y aller, avant d'y aller, d'y avoir<br />
été" H. "Après un adlatif [...] signifie 'avant'. Baionara gabe, avant d'arriver à Bayonne" Lh. "Herri hartara<br />
gabe, avant d'arriver à cette commune" Lf Gram 390. � Hek [Maria eta Ioseph] elkhargana gabe, izorra eriden<br />
zedin Spiritu sainduaganik. "Devant qu'ils fussent ensemble". Lç Mt 1, 18 (He elkharganat zitezken baino<br />
lehenago). Eztut ohera gabe biluzi nahi. Ax 235 (V 157). Bere ontza gaizki iarteko du uzten, bere onaz hiltzera<br />
gabe dena biluzten. "Avant qu'il vienne à mourir". O Pr 558. O gurutze, Probidenzia dibinoak ni mundura gabe<br />
enetzat preparatua zadukana! He Gudu 106s. Eska zagozu Jesusi hordura bage ta gaur bertatik oriek [...]<br />
ekusteko argia. Mb IArg I 224. Heriotzearen ondorioetara gabe, aphur bat trika gaitezen begiraldi baten ematen<br />
denboraren laburtasunari. Dv LEd 179 (Cb Eg II 99 baño len). Goizean bere aziendetarat gabe, arratsean<br />
aziendetarik ethorri-eta, bethi lanari lotua zen. Jnn SBi 69. Goseak hilen du, erretretaren adinera gabe. HU Zez<br />
205. Bide erditara gabe lagun guziak lotsatuak zituen. HU Aurp 51. Zoazi jauregirat buruz. Bainan, harat gabe,<br />
zur-xuri luze luze bat kausituren baituzu, [...]. Barb Leg 139. Mikel ikusi leza illuntzera bage. Or Eus 19. Azken<br />
Ebanjeliora gabe eliza-zola dena ixtila zen. Lf Murtuts 6. Biga bederen aipatu behar ditugu hemen... Horietarat<br />
gabe ez ote diogu haatik bat zor Pinatel Jaun mirikuari? Zerb Azk 87. Jokatuz irriskatu nik / jornalian irabaziak,<br />
/ etxera gabe hantxet utzi tut / tristeki nere guziak. Mattin 134. Nik, aurrera gabe, puntu bat markatu nahi nuke.<br />
MEIG VI 83. Esan beharra dago, azkenera gabe, ez zuela sekula Campionek historia ahazturik eduki. Ib. 86.<br />
Eta XX.era gabe, XVII.aren azken aldean bizi zen, joera ez ezik, baita esaera horren berorren oroitzapena ere.<br />
Ib. 193. v. tbn. Gç 157. Lg II 170. JE Bur 162. Iratz 160.<br />
� Sin. � Ezin nagoke ara baga. Lazarraga (B) 1201rb. Ahora gabe iztarrira. Saug 54. Zahartzeraiño<br />
Iainkoagana itzultzen eztenak, peril du hoberenaz ere purgatorioetan luzaro egon beharko duen, hara gabe<br />
eskapatuko ezten. Ax 183 (V 124). Ohera gabe ondoko egunetako goiziriak galtzen dituzte. He Phil 374 (SP 370<br />
ohera gabe). [Anaiak Joseph] saldu zieten [...] ismaeldar zenbaiti, urrutiren batean utzi ta bizi zedin berriz orien<br />
begira bage. Mb IArg I 335. Purgatoriora gabe zerura zuzen iñor igotzen zan? Cb Just 58. Noizbait eramango<br />
zituan Jainkoak, eriotzaren ortzetara gabe, emengo Parabisutik Zerukora. Ub 6. Disposatzeko feitian /<br />
bihardara gabe gaur. 'Sans attendre jusqu'à demain'. Xarlem 1371. Etzegoala Erromara gabe barkaziorik. Mg<br />
CC 178. v. tbn. AA III 408. Iru erri oetan bakarrik bestera bage. Izt C 174. Jerusalenen bi urte igaro zituen<br />
[Absalonek], aita Dabiden aurrera gabe. Lard 196. Errazago diruri arraia urtara gabe egotea, oek trabenara<br />
gabe baño. Urruz Urz 35. Zer bada? Gizonek ezin, hortara gabe, elgarrekilako gora-beherak antola? HU Zez<br />
24. Mintzai berean ere, batetik bertzera gabe. Ib. 192. Xehetasunetara gabe, dugun erran bakarrik hau: [...].<br />
HU Aurp 154. Medikurat gabe egon da sei, zazpi urte. Ib. 184. Aurten gelditu dala / Donostira gabe. AzpPr 77.<br />
Lotara gabe gau eder asko galtzen du bertsolariyak. JanEd II 89. Pasatu bedi nigandik naigabe au nigana gabe.<br />
Inza Azalp 141. Apaiz egin zanetik beste bi urtez iñora gabe egon zan. Or SCruz 19. Leenbizi egin ditzagun gure<br />
bazkide, ta gero, berandura gabe, etorriko gatzaie berriro egunkariarekikoa eskatuz. Ldi IL 153. Azken-Eguna<br />
hurrun da; / hartara gabe hor lirina / hirotan ezeztatu zan. Mde Po 58. v. tbn. Etxde JJ 166. Elizara gabe<br />
alkartuak bizi gerala. NEtx LBB 45. Bi illabete daramazkit gaixorik, lanera gabe. Ibiñ in MEIG VIII 82. Nitarat<br />
gabe, otoi, ez geldi, hemen gaindi bazabiltza! Xa Odol 102. Damaskora gabe, argiaren distirak begiak liluratu<br />
dizkielako. MIH 374. Baina badut nahikoa adibide nere jaioterrian, urrutira gabe. MEIG VI 102. Euskal<br />
herriko Unibertsitatea berehala behar dugu, gerora gabe. MEIG IX 31.<br />
� (Con ere). � Enganamendurik ahal zatekeienz gogora ere gabe, erran zioen deblauki erregek baietz. Ax 345<br />
(V 229). Bizi dira gauz gaizto txikitara ere bage. Mb IArg I 288. Goiz ezkero, etxera ere gabe, ortxe dabil. Lard<br />
160.<br />
d) (AN-5vill, B, L-sar, BN-lab-arb, S; Ith 51, Lf Gram 390). Ref.: A; Gte Erd 42 y 210. Antes de. (En exprs. de<br />
sentido temporal o espacial, precedido de sintagma nominal det., excepto en las exprs. eguerdi gabe, gauerdi<br />
gabe y, al parecer, cuando el sintagma precedente lleva algún modificador: denbora luze gabe, etc.). "Gabe sert<br />
aussi à exprimer la préposition avant. Ex.: Zato ilhuna gabe, gauerdi gabe, venez (s.) avant la nuit, avant minuit"<br />
Ith 51. "(L-sar), antes de. Igandea gabe ikusi bear dut, antes del domingo (litm.: sin el domingo) tengo que<br />
verla" A. "Negua gabe, avant l'hiver" Lf Gram 390. "Denbora gabe sortu zen (B), egin ezazu hori bihar gabe<br />
(AN-5vill, BN-lab), gauerdi gabe jin zen (S), [...] hamabost egün gabe jin zen (AN-5vill, B, S)" Gte Erd 42.<br />
"Noiz bazkalduren dugu? Ordu biak gabe ez (BN-arb)" Ib. 210 (junto a baino lehenago de otras zonas). � Tr.<br />
Propio de la tradición septentrional desde sus primeros textos; en el s. XX se encuentra tbn. en autores<br />
meridionales de cierto nivel (Orixe, Etxaide, etc.). � Zuek batheiaturen zarete Spiritu sainduaz anhitz egun<br />
gabe. Lç Act 1, 5 (He egun gutirik barnean). Agian arratsa gabe hilenitz. Tt Onsa 176. Salda ekarriren deizut,<br />
oren erdi bat gabe. AstLas 32. Handik hainitz urhats gabe / aditzen du kantaz oillar hauzoko bat. Gy 269. Adin<br />
osoa gabe, haurrak baditu arraioak adimenduan. Hb Egia IX. Hiltzen naiz denbora gabe. Ib. 95. Urthea gabe,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
127
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
berrogoi eta bortz eliza bazituen egiazko Jainkoak. Laph 202. Hanbat denbora gabe, [...] Azpeitiarat abiatu zen<br />
jendea, Iñazio ikhusi eta entzun beharrez. Ib. 152. Hil behar banu ere hirur egun gabe! ChantP 198. Bihar goiza<br />
gabe, herri guziak balakike. HU Zez 55. Zorigaitz, handi ala ttipi, epe hura gabe gaizkian heriotzeak<br />
hatzemaiten duenari! HU Aurp 140. Bihar gabe hila zen! Ib. 86. Hantik laur urthe gabe, 1858n. Ip Hil 208.<br />
Baitezpada nahi ziren bertze herri batetarat heldu ilhuna gabe. Arb Igand 75. Handik astea gabe. Barb Sup 3.<br />
Denbora lüze gabe etxaltiak ützüli gainti egin zian. Const 36. Gogotik eginen zutela, eta gau-erdiz geroztikako<br />
lehen oilar-kantua gabe oraino. Barb Leg 25. Maiatzeko hogoia gabe egina zatekeela. Lf Murtuts 14. [Arima]<br />
gure lurreratzea gabe, gure sortzea gabe izaten zela uste dut. Mde Pr 351. [Alargunak] urtebete gabe ihes egin<br />
zuen herbestera bere herriko amorante gazte batekin. Ib. 184. Herriko erretora eguerdi gabe etxerat deitua<br />
zuen. Zerb Azk 99. --Zonbat orenetan ethorri da zure ganat? --Gauerdi gabe. Larz Senper 82.<br />
v. tbn. Etcham 151. JE Ber 48. Iratz 41. Or QA 67. Etxde JJ 96. Erkiag Arran 170. Osk Kurl 21. Ardoy SFran<br />
108. Casve SGrazi 140.<br />
� (Precedido de sintagma nominal con -(r)ik). � Etxahuniako mutilla gazte ta sasoiko zanez, ordu t'erdirik gabe<br />
sartzen zen Pelentuara. Etxde JJ 88.<br />
� (Precedido de exprs. adv.). "Urruti gabe (G-to), no lejos" A EY III 316 (� A Apend). � Obedizazu emeki<br />
kontra ihardetsi gabe, berehala, berandu gabe. SP Phil 248 (He 250 beranzerik gabe). Emen ere badira / ugari<br />
artzaiak, / eta urruti gabe / dauzkagu mendiyak. Echag 43. Senhar ükhenen dizü den molde gaitzenak / üsü gabe<br />
dükezü haitüz behar dinak. Xikito 8. Aspaldi gabe, Alfonso Loiolako etxea ikuskatzen ari zala, artaz itzegitea<br />
gertatu omen zan. Or SCruz 16. Tolosako jujeak nun diren, eta nun behar-bada presondegia, jakinen dugun orai<br />
berandu gabe. JE Ber 47. Etxetik oso urruti gabe, mendi ttonttor baten gañean saletxe txiki bat zegon. JAIraz<br />
Bizia 114. Ire buruaren ondamena ta galera ekarriko duk luzaro gabe. Etxde JJ 115. Luza gabe, nik uste,<br />
ahurrerat oso osoa bilduko dugu. Larz Senper 94. Badut uste luze gabe joanen ote zautan. Xa Odol 293. v. tbn.<br />
JMB ELG 15. Izeta DirG 9. Ibiñ Virgil 83. Lasa Poem 117. Berron Kijote 45.<br />
e) (Lar, Dv, A Apend). (Empleado sólo, ref. gralmte. a un antecedente sobreentendido). Sin nada, sin ello.<br />
"Carecer, [...] bage egon, gabe egon, baga egon" Lar. "(Quedarse en) cruz y en cuadro, uts eta gabe geratzea"<br />
Ib. "Baga, bage, gabe egon, ez izan, iduki, euki, carecer, n'avoir pas, manquer de" Dv. "Faltar, [...] carecer, [...]<br />
gabe izan (S). Me falta, [...] gabe niz" A DBols. "Gabe zira, no tiene Vd." A Apend. Cf. ...ALA GABE. v.<br />
GABEKO IZAN. � Tr. De uso general, salvo en vizcaíno. � Ezen zuri behar bezala eskatu zaitzunik gabe<br />
bihurtu dela eztut egundaino enzun. Harb 100. Ezta pobrearen gabe egotzterik eta ez athean oihuz edukitzerik<br />
ere. Ax 228 (V 152). Purga ezin bertzez, eri zarenean, premia duzunean hartzen duzu [...]; eta baldin gabe<br />
iragan al bazindezi, [...]. Ib. 255 (V 171). Ezta nihor ere hain konplirik eta hain saindurik, non eztuen noizpait<br />
zenbait tentazione, eta ezin gaudezke osoki gabe. SP Imit I 13, 1 (Ch, Mst, Leon -rik gabe, Echve 35 aiek gabe).<br />
Ondasun gutirekin edo gabe arkitzen dira. Mb IArg I 203 (II 269 bage). Zerbait [eritarzün] hetarik dükianak<br />
ükhen, zer balio dian bage izaitia daki. Egiat 184. Segitzendúte [Jesus guruzifikatua] ón diren guziék, nork bere<br />
gurutzearéki, gábe niór ez. LE Ong 15r. Hainitz [igeltsu lurrari] ematea baino hobe da gabe uztea. Dv Lab 198.<br />
Len banituen lur da etxiak, / orain gelditu naiz gabe. Xe 273. Bere itzalak ere bazituzken; ez da dudarik<br />
bazituela. Nor da gabe? HU Aurp 55. Saihetsila gizonik eztüt nik hartüko / hobe beita egonik gabe sekülako.<br />
Xikito 8. Xuhurtziaz bilduko dute, beren burua gabe atxikiko badute ere maiz, umeen hazteko ala altxatzeko<br />
doia. JE Bur 104. Lizarragaren mutillak eta nereak bateratu ziran, aiek armadun eta nereak gabe. Or SCruz<br />
117. Yakiña, neurtitzak eztu [...] bearrezko oskidetasun ori. Gabe ere egin izan dira [...] neurtitz eder askoak.<br />
Ldi IL 36. Iru aldiz irabazi ezkero, [saria] berrirotzeko gutxienez launa urteko tarteak bear ditu, gabe. Ib. 98. Ez<br />
gero gabe onera etorri; ekartzen ez badek ik daukak gorria. Anab Poli 114. [Baziran] buruko gorriak zituztenak<br />
eta gabe zebiltzanak. Anab Aprika 18. Ba ote dugu [...] gure arteko Irakaskuntzako Langileak bil ditzakeenik?<br />
Gabe bagaude, badugu ordu horrelako zerbait sortzeko. MEIG IX 33. v. tbn. Urruz Urz 27. Lab SuEm 212. Uzt<br />
Sas 84. � Gaitzusai guzitik oso libre ta bagetzat Ignazio autortu ta eman zuben. 'Por libre de todo'. Aran SIgn<br />
103.<br />
� (Acompañado de instr.; se emplea sobre todo con izan). "Carezco de todas las cosas, guziaz gabe naiz, guziaz<br />
gabe nago" Lar � Dv. v. gabetu. � Signoa edeki baledi [...] lehenagokoék zutén konsolazione handiaz gabe<br />
ginande. Lç Ins F 3v. Nola daiteke berzela / eztadin bethi pena: / eta ikaran eztela / Ienkoaz gabe dena. Arg<br />
DevB 5. Nahasten naiz, gabe iartzen / neure adimenduaz. Ib. 195. Hetzaz gabe bagirade [...]. Egiat 237. Ikusmin<br />
geiegitik badakusat nola iritxi naizan ene barrena galgatzera, gauza aietaz, nai edo bear, gabe naizanean. Or<br />
Aitork 293. � Zeren agradatzen zaren frankoki emateaz / eta gabe den presuna dohañez estaltzeaz. EZ Man II<br />
21.<br />
� (Precedido de gen.). � Zerbaiten gabe egona, pakez ala nekez egari al dukedan ez dut ezagutzen, ez<br />
daukadaño. Or Aitork 294.<br />
f) En vez de, no... sino... v. gaberik (3). � Banitza zu bezela etxejaun andia, / izan gabe maizter bat<br />
errukigarria. AB AmaE 401. Euzkeldun antza, azaletik baga, barrutik euki biar ebala. Kk Ab II 156. Ta [urrea]<br />
biotzean, sakelean ezik, txiroak oi dute; sakelean, biotzean gabe, berriz, aberatsak. Ldi IL 78. Kolejiora gabe,<br />
lan egitera bidaltzea hoba zukeen gurasoek. Osk Kurl 207. ...bestela hil eginen dugu... Bizkaitar batek hunela<br />
gabe, hil egingo dogu idatziko lukela. Ib. 24.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
128
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
II (Sust. y adj.). �1. (BN, S ap. Lh; Urt Gram 39, Lar, Añ, HeH Voc, Dv, H, A), bage (R-uzt ap. A; Lar, Añ, Dv,<br />
H), baga (Lar). (Sust.). Necesidad, carencia, falta; pobreza. "Pauvreté" Urt. "Privación. [...] La privación es<br />
causa del apetito, non dan bagea, an da zalea" Lar. "Carencia, falta, defecto" Lar DVC 239 (cf. Lar, s.v.<br />
menoscabo: "De kabea, gabea, falta, defecto"). "Carencia", "falta" Lar, Añ. "Indigencia" Añ. "Ez izana" HeH<br />
Voc. "Gutia hobe da gabea baino, peu vaut mieux que rien" Dv. "Manque, privation" H. "Bage (R-uzt), miseria"<br />
A. "Hura baino, gabea hobe, rien plutôt que cela" Lh. "Gabea eta bakea, nada y paz" Darric (ap. DRA). "Gabia<br />
zorrotz da (BN)" StJayme (ap. DRA). "Gal eta gabia, perder y privación. Se dice de una cosa de poco valor cuya<br />
necesidad se siente una vez perdida" Ib. (ap. DRA). v. gabetasun. � Laudaturik Iongoikoa zure maiestatea, /<br />
othoiztera hurbiltzen naiz agerturik gabea. EZ Man I 35 (el editor (135) aclara: "neure gabea"). Orhoitu gabe<br />
bere leheneko gabeaz. Ch III 7, 3 (SP pobrezia, Mst praubezia, Leon gabezia). Burasoak bere gabetan edo<br />
pobrezian eta zahartzean ungi lagundu gabe. CatLav 121 (V 66). [Lagun urkoari] emanaz beraren gabeak edo<br />
premiak eskatzen duen gauza. Mb OtGai III 255. Zure Jainkotasuna eta gizontasuna enplegatu izan ditutzu ene<br />
gabearen bethetzen. Brtc 73. Ezin obeagoa, utsik ta gaberik ez duana. Ub 126. Gabea erdi mantenu (208). 'La<br />
falta (la carencia) es mantenimiento a medias'. LE-Ir. Estaien agertu zure gabearen konfusionea (290). 'Para que<br />
no aparezca la vergüenza de tu pobreza'. Ib. (el texto bíblico (Apoc 3, 18) dice: "la vergüenza de tu desnudez").<br />
Ib. Adiskiden aldetik desleialtasuna, edo heriotzeaz edo bertzela hetazko gabea. Dh 180. v. tbn. Dv Gen 42, 2.<br />
Batzuk bestien bagak eta utsaldiak jakitia. "Las faltas y los defectos". Iza EE 1881a, 186. Ez dugu behar lurrean,<br />
/ aise bizirik etxean, / utzi laguna gabean. Elzb Po 197. Gaisto da bai gabia ontsa bizitzeko. Xikito 4. Gabia<br />
pairagarri; ukhana hondagarri (BN-or). Lander Eusk 1925, 38. Gaberik gabeen gaupean bai'ago. "Atroz<br />
privación". Ldi BB 82. Or giñan iru ago gose, bata besteari beure gabea eragiñez. "Inopiam suam". Or Aitork<br />
143. Zoriontsu izan naiz nere gabean. Txill Let 130. Bere bagean aberats. Zait Plat 85.<br />
� (Precedido de gen.). Falta de. "Zure gabean arkitzen naiz (G), te hecho de menos" PMuj. � Beti trabaillatzen<br />
zelarik, gauza ororen gabian zela. AR 248. Zerk ere orano mundutarrak gehienik hiltzeko orenian izitzen baititu<br />
[...] duzu [...] untsa hiltzeko uken behar zitusten disposizionen gabiak. Ib. 334. Zeramazkian emeki premiaren<br />
edo gauzen gabearen aldetik zetozkion nekeak ta naigabeak. Ub 80. Onerako gogoaren gabea eta gaitzerako<br />
makurtasuna. AA I 398. Larrugorrian edo guziaren gabean. AA III 516. Zimel ziteken belarra, lêngo / besoen<br />
bagez da geldi. "A falta de brazos". Or Eus 296. Itsutu danak, begietako argiaren gabea yun, zerbait izanaren<br />
gabea. Or QA 69. v. tbn. Txill Let 24. Maitasun haundiaren gabeagatik gaixotasuna. Mde HaurB 83. Eleberri<br />
batean, ordea, ez dute behin ere non eta noiznahikoarekiko uste-iritziek estaliko hemen-oraingo gertarien gabea<br />
eta eza. MEIG II 101.<br />
�2. (SP, Arch VocGr, HeH Voc, Dv, A), bage (Lar, Añ). (Adj. y sust.). Necesitado, pobre, (el) que no tiene.<br />
"Indigent, disetteux" SP, que cita a Oihenart. "Falto, faltoso" Lar, Añ. "Qui n'a pas" Arch VocGr. "Ez duena"<br />
HeH Voc. "(Adj.), manquant, dépourvu d'une chose. Ez naiz gabe, je ne suis pas dépourvu" Dv. "Pobre,<br />
desprovisto. [...] Gabea pairagarri, ukhana hundagarri (BN-mix), el pobre está sujeto al sufrimiento, el rico al<br />
hundimiento [cf. supra, donde hemos interpretado este refrán de otra manera]" A. � Bere aziendetarik gabeei<br />
parti limosna. EZ Man I 113. Ea, beraz, azienda Zerukoen iabea, / kontentik bidal ezazu kreatura gabea. Ib. II<br />
20. Traballatu baño, gabe eta erromes izan nahiago izatu dut. EZ Eliç 162. Gabeak hatsa karats. "Le pauvre". O<br />
Pr 173. Guziz eskas eta gabe, / huna ene lastima? / ageri dut erran gabe / nola dudan arima. Arg DevB 199.<br />
Egun oro arkitzen da langille ta merkatari alferren eran behartsuago ta gabeago. Mb IArg I 82. Billatzen ta<br />
eskatzen ez duen gabeak izan ez oi du nai duenik. Ib. II 309. Zabal-naroa nuen baratza, / gaur ain estu, gaur ain<br />
gabe! "Tan desnudo". Ldi BB 146. Euskara aski eskasa eta gabea da fonema kontuan. MEIG VI 134. Egokiagoa<br />
iruditzen bide zitzaion [Oihenarti amorio kontutan] poesiarako jabea baino gabea. MIH 250.<br />
� (Acompañado de instr.). Falto de. � [Konfirmazionia] hartzen ahal dialarik ützi lezanak bekhatü egin liro, eta<br />
hanitz graziaz gabe agi leite. CatS 113. Añada edo mia-marra nagusiena gero eta urrez ta zilarrez gabeago<br />
arkitzen zuten. FIr 135. Zoin jakitatez gabeak diren. Iratz 132.<br />
�3. "Hueco, hueca, adj., utsa, gabea, bagea" Lar. "Bagea, utsa, baldío" Dv.<br />
III (Como segundo miembro de compuestos). �1. (Como segundo miembro de compuestos adjs.). Forma<br />
infinidad de compuestos, muchos de ellos plenamente lexicalizados. Hay huellas indudables de su uso antiguo<br />
como sufijo: en ocasiones aparece en la forma contracta -ga (cf. FHV 412; A Morf 218 supone que es ga el<br />
origen de gabe), como artega, donga, eskerga, etc.; o en -ka (cf. A Morf 219, que cita ejs. como egoska, inauska,<br />
ikuzka, aseka, geldika, loka o moldaka, no siempre determinados por el contexto fónico: cf. FHV 254 para la<br />
variabilidad sorda/sonora de los sufs. antiguos); o, por último, en la forma -kabe (cf. A Morf 221b: ajolakabe,<br />
gazkabe, etc.). Para el uso moderno de -ge como formador de adjs. (ya explotado por Larramendi en su<br />
diccionario), v. NeolAG. "(Adj.), suffixe servant à former des adjectifs signifiant 'dépourvu de...'" H (ap. Lh). v.<br />
GABEKO.<br />
a) (Precedido de sintagma nominal). "(Hombre inadvertido, sin) advertencia, gizon [...] oarrik bagea,<br />
arretabagea, artagabea, artarik gabea, sengea" Lar. � Tr. De uso gral. Hasta el s. XX se encuentra con mayor<br />
frecuencia (salvo excepciones como Duhalde) la construcción de sintagma nominal indet. + gabe, si bien<br />
convive en casi todos los autores, ya desde Leiçarraga, con aquélla en la que el sintagma nominal lleva suf. -<br />
(r)ik, siempre en distintas proporciones (desde Duhalde, por una parte, que casi sólo emplea -(r)ik, hasta Moguel,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
129
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
que no lo emplea nunca); al parecer, el empleo de -(r)ik aumenta cuando menos entre los autores, gralmte.<br />
meridionales, de la 2. a mitad del s. XX.<br />
� (Sintagma nominal indet. o pron.). "Descuidado, floxo, (V, G) ardura bagea; (G, AN) arreta gabea [...],<br />
(AN) ansia gabea" Añ. "Infame, (c.) infamea, kreitu gabea" Ib. "Zuhurtze gabe, imprudent" Arch Gram 18.<br />
"Erru gabeak dira (G-azp), kontzientzi gabea, lotsagabea (AN-gip)" Gte Erd 127. � Bucçu ondagauea (1339).<br />
Arzam 241. � Pena handi, izigarri, ezein pausu gabia. E 39. Spiritua, batzutan erran nahi da gizonaren arimá,<br />
batzutan berze kreatura inbisiblerik eta gorputz gaberik. Lç Decl a) 6v. Ondasun oek galdu badagit, / semea<br />
ditxabagea. Lazarraga 1196r. Su bako etsea, gorputz odol bagea. "Cuerpo sin sangre". RS 237. Odol bearbagea,<br />
agirtuko da egia eurea. Ib. 208. Handik hara indiferent dire akzioneak, / iakiteko, sari edo punimendu gabeak.<br />
EZ Man I 49. Bizitza eriotzabaga eta sekulakora. Cap 35s. Adeskide hona dela, leiala, fidela eta kasi pare gabia.<br />
Tt Arima 128. Ez errenda / pena hauk fruitu gabeak! Gç 87. Iakite gaben eta gazten espiritiak. Bp I 21. Itsaso<br />
hondar gabetik ur xortatto baten atheratzea. ES 190. Euskera baño ditxa gabeagorik ezta ikusi. Cb EBO 17.<br />
Ardi artzain gabeak bezala. Lg I 359. Ikusi dezu inoiz gau odei gabean Ilargia? Mg CC 198. Etxeko andre<br />
batzuek añ anima bageak eta herenkoiak, non bortxatzen dituen mirabeak lan debekatuak egitera. AA II 52.<br />
Guraso tonto ta Jangoikuaren billdur bagaak. JJMg BasEsc 223. Elexa santuko osterantzeko ondasun neurri<br />
bagaak. Añ EL 2 165 (EL 1 150 muga bageak). Adio haur maitiak, gaxo ogen gabik. Etch 128. Aur txiki lanerako<br />
adin bageak. Izt C 240. Harma-gabek harmadunak garaitzea. Hb Egia 147. Abereska hegaldunak eta lüma<br />
gabiak [erleak]. Ip Dial 30 (Ur luma bagaak; It luma gabeko, Dv hegats gabeko). Beste milla're nik baneduzkan<br />
/ [...] nere nekiaz irabaziyak / iñori're zor gabiak. PE 148. Ez nagiala zentzun bagakaz iñok bardindu. AB AmaE<br />
133. Gaitz gabetzat nendukaten. Arr May 47. Neskatokoak erlisioneko eskolarat, mutikoak erlisione gaberat. HU<br />
Zez 149. Gizon bat bazen Igande-gabea, Meza-Bezperetako denboran kanpo lanetan trebeki ari zena. Arb Igand<br />
55. Bere populu esker-gabearen gaztigatzeko. CatJauf 28. Bera zegoan neke gabea besteak nekatuta zeuden<br />
orduetan. Ag G 133. Burutsuak eta buru gabeak. Ib. 81. Gizon ikasietan nondik ain bakanak, bertsotarako<br />
gatzadunak, ikastaro gabetan ainbeste diran tokian? Inza in Jaukol Biozk VI. Gazte ta eskarmentu bagea aiz. Or<br />
Mi 85. Uste al dezu nagola arrazoi gabia? Imaz Auspoa 24, 148. Kale poz-gabeok. Ldi BB 88. Gure<br />
antzerkilari-taldeetan dabiltzan langille sari-gabeei. NEtx Antz 5. Arbola adar-gabeen parea naiz. Arti<br />
MaldanB 190. San Juan eurigabea, urtea ogi gabea. And AUzta 102. Lotsa gabea! Izeta DirG 123. Aberats ala<br />
deus-gabe ziren, berdin zitzaion. Ardoy SFran 312. Bat asten danian / edadian sartzen, / ajola gabienak / ez du<br />
pozik artzen. Uzt Sas 193. Ez naizela Chomskytarra, ez amorratua ez amorru gabea. MEIG VI 109. � Ez da<br />
dudarik, egiazko "eskual-duna" zen Frantsez; ez, etzen "eskual-gabea". "Il n'était pas 'dépourvu de basque'".<br />
Ardoy SFran 72.<br />
v. tbn. (Hasta 1850): Mat 213. Harb 312. Ax 599 (V 385). O Pr 316. SP Phil 406. Ch I 13, 5. He Gudu 164. Mst<br />
III 6, 3. Mb IArg I 349. GavS 23. Mih 57. Mercy 21. Brtc 23. Egiat 262. Ub 148. AstLas 33. Xarlem 1019.<br />
Monho 154. VMg 83. Gco I 387. Dh 199. fB Ic III 359. Astar II X. UskLiB 20. Echag 23. JesBih 444. MarIl 77.<br />
Arch Fab 179. CatBus 14.<br />
� (Indet. con modificadores). � Afekzione natural gabe [dira]. Lç Rom 1, 31. Konfesio proposito egiazko<br />
gabeak. Mg CC 174. Arlotia naiz, ondasun asko gabia. PE 55.<br />
� (Con ere o batere). � Bi gizon, oek bezelakuak, ezerere gabiak. Bv AsL 171. Oso latza gutxikuak batzuek,<br />
baña bestiak batere gabiak. Iraola 133. Etorri ta lenbizik / ein dute afaria, / dudarik gabe etzan / bat ere gabia.<br />
Noe 114.<br />
� (Sintagma nominal con suf. -(r)ik). "Utsik gabea da (G-azp, AN-gip), pekaturik gabea (AN-gip), kulpikan<br />
gabeak dira oiek (AN-gip-5vill)" Gte Erd 127. � Garaitiko zuhurtziá lehenik da pur, gero bakezko, [...] fruktu<br />
onez bethea, distinkzionerik gabea. Lç Iac 3, 17. [Lekhu] alde guztietarik hersia, leihorik eta atherik gabea. Ax<br />
587 (V 377). Ikhusten baitu [gauza hauk] gaizkirik gabeak direla. He Gudu 67. Nihon parerik gabetzat haltoki<br />
laudatua. Monho 60. Jainko haren edertasun eta maithagarritasun mugarririk gaben aldean. Dh 177. Bildots<br />
umil ta kulparik gabeak. It Fab 261. Laster logratuko du / onla banarabil, / biyotzikan gabiak / penaz nai banau<br />
il. Bil 64. <strong>Fe</strong>de garbi, dotriña txarren kutsurik gabia. Bv AsL 124. [Gobernamenduak] griña duela bere andre<br />
gazte errient gei lanik gabe hoitaz. HU Zez 106. An ikusiko du, nere jardun gatzik gabean ikusiko eztuena. Ag<br />
AL 7. Aithortuko dauzugu ez dela arras egiarik gabea zure alegia. JE Ber 81. Lanik egin gabe jarraitzen duten<br />
[alper] oieri berari, esaten zaie lanik gabeak. ABar Goi 19. Itsas handi mugarik gabean. Mde Pr 373. Isuri begi<br />
Jaunak bere erruki azkenik bagea. Erkiag Arran 5. Desira utsa, nondik norakorik gabea. Vill Jaink 114. Eremu<br />
zabal mugarik gabeak. Ardoy SFran 281. --Gu ere gazteak izanak gera, ba... --Bai ta oraingo auen txorakeririk<br />
gabeak, ala ere. NEtx LBB 171. Amar usoren hiltzeko kolpian / ez da aski tiraria, / ni beldur naiz hamar tiro ta /<br />
bate usorik gabia. Mattin in Xa EzinB 118. Ikasientzat adina eskolarik gabeentzat. MEIG III 100.<br />
v. tbn. (Hasta 1950): EZ Man I 28. Gç 167. Harb 236. Lar, carta a Mb 278. Mb IArg I 130. Lg II 225. Xarlem<br />
942. Añ CatAN 78. AA III 454. JJMg BasEsc 106. Echag 211. Etch 244. Jaur 175. Gy 28. Hb Esk 4. Lard 362.<br />
Dv LEd 69. Bordel 201. Arr GB 15. Xe 254. Elzb Po 180. PE 129. Ud 42. Arrantz 26. Sor AKaik 131. AB AmaE<br />
402. Zby RIEV 1908, 410. Jnn SBi 37. Elsb Fram 79. Arb Igand 153. Ip Hil 94. AzpPr 115. UNLilia 12. Goñi 80.<br />
Ill Pill 27. Noe 76. EusJok 111. EusJok II 156. KIkG 19. Inza Azalp 71. Ox 22. Enb 62. Tx B 21. Etcham 213. Or<br />
Eus 38. Ir YKBiz 79. Zait Sof 24. SMitx Aranz 168.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
130
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� (Con modificadores). � Arkitu zuten mundua idolatriaren illunbean agitz sartua ta Jangoikoaren berri<br />
zuzenik bagea. Mb IArg I 358. Odolaren sakrifizio odol ixuririk gabea. Arb Igand 168. Ingurukako izketa uts<br />
politarik gabea. Ldi IL 91. v. tbn. Etxde JJ 88. Errotatikan iriña ekarri / ta etxian zan labia, / basarri baten<br />
izanagatik / akats aundirik gabia. Uzt Sas 75. Estalki soila, bitxi nabarmenik gabea. MEIG III 109.<br />
� (Con batere). � Dudarik batere gabea den [fede bat]. Mih 40. Gaitz guzien bilduma, onik batere gabea. Dh<br />
180. Nere gustoko laguna; arrokeririk batere gabea. Uzt Sas 23. v. tbn. Xarlem 107. Eusk 1974, 160 (versión de<br />
Araoz). Berron Kijote 18.<br />
� (Sintagma nominal det. con dem. o bat). � Urteak gora-beera zimurtxo bat gabea da mutxurdin au. A Ardi<br />
31. tx- eta x- dutenak, erdi aldera agertzen dira; eraskin hori gabeak, berriz, Euskal herriaren bi bazterretan.<br />
MIH 390.<br />
b) (Precedido de part.). "Inori kalterik egin gabeak ziren (G-azp, AN-gip)" Gte Erd 127. � Tr. De uso general.<br />
Desde mediados del s. XIX parece faltar en la mayoría de los autores septentrionales. � Egungo egunerano<br />
estalki bera dago Testamentu zaharreko lekturán khendu gabea. Lç 2 Cor 3, 14. Aserrerik iarraikiren zaie handi<br />
ttipiei, / haren izenari agur egin nahi gabeei. EZ Man I 72. Etsai agerien edo ageri gabeen enboskadetarik<br />
salbatzekotan. Harb 220. Berrientzat, usatu gabeentzat. Ax 485 (V 313). Hañ praube eta merexi gabe bat. Mst<br />
III 10, 2. [Bi behi] behinere uztarririk yasan gabeak. Lg I 258. Jan eta edan gabia izan behar dela gauherdiz<br />
geroz. CatLan 139. Kristogana dijoaz biotz ondo garbitu gabearekin. Mg CC 231. Ainbeste bekatu negar egin<br />
bageak. Añ EL 1 26 (EL 2 eginbaakok). Ezkontzako berba ariñ ta ondo pensau bagaak. JJMg BasEsc 248. Bata da<br />
likurta ematen dabena, eta bestea, oraindik garbiro ezagutu gabea zer muetatakoa dan. Izt C 71. Haukien<br />
xingarra goriago, gogorrago eta gozoagoa da urde xikhiretu gabeena baino. Dv Dial 97 (It irantzi gabeena, Ur<br />
irendu bageena; Ip osatürik izan eztiren). Zuen artean bekatu egin gaberik bada, arria bota bizaio. Lard 413.<br />
Mahasti moxtu gabetako arnoa. Hb Egia 71. Aztu gabia daukat / zer esan zirian. AzpPr 38. Beste bentaja batez /<br />
ornituba dago: / txikiratu gabia, / orra esan klaro. Noe 62. Iñoiz ikusi gabeak ikusteko. Inza Azalp 80. Aintzira<br />
urdin bat zegon, aizeak naasi bagea. Or Mi 83. Aspaldian [...] elkar ikusi-gabeak giñan. Ldi IL 29. Gipuzkuan<br />
txit erri gutxitan / giñaden izan gabiak. Uzt Sas 174. Sortu gabeen galtzea ez da gaizkia. Xa Odol 220. Ara<br />
joaten ziran artzaiak, ardo edaten oitu gabeak izaten ziran. BasoM 85. Malizibideetan barrena gehiegi<br />
aurreratu gabeentzat. MEIG III 82.<br />
v. tbn. (Hasta 1950): SP Imit I 3, 3. ES 192. Ch III 7, 2. He Gudu 130. Mb IArg I 214. VMg VI. Gco I 394. AA I<br />
540. fB Ic II 257. Astar II IV. Echag 90. JesBih 400. Jaur 109. CatLuz 37. MarIl XXI. Ip Dial 56. Aran SIgn II.<br />
AB AmaE 53. Bv AsL 71. PE 112. Ud 58. Arr May 111. Iraola 90. Ag G 52. Urruz Zer 37. A Ardi 18. KIkG 76.<br />
Muj PAm 44. Jaukol Biozk 59. Tx B 189. Etcham 70. Lab EEguna 97. TAg Uzt 102. Zait Sof 44.<br />
� Aita kreatu gabea, / Semea ere gabea, / eta orobat Spiritu / grazien emaillea. EZ Eliç 126s.<br />
� (Radical en vez de part.). � Berria zen, oraino uki-gabea. Or Mi 44. Agindu uts-ezin eta idatz-gabeak. Zait<br />
Sof 173. � Txuriaz nâsi, pilpil gurien, / ler-gabe-lore zabal-zorien / gorrixka, nabari duk sarri, / odol-tantoak<br />
antzo. "De las flores aún cerradas pero a punto de estallar". Ldi BB 114.<br />
� (Con alativo). � Santa Kruz oraindik Lekunberrira gabea zala. Or SCruz 82.<br />
c) (Precedido de adj.). � Illargi-erdi edo gau oso illun-gabe ori luzexego bada ere, illun osorik etxunate. Or QA<br />
116.<br />
�2. (Como segundo miembro de compuestos susts.). Algunos comps. están plenamente lexicalizados (cf.<br />
atsekabe, nahigabe, ustekabe, etc.).<br />
� (Precedido de part.). v. gabetasun. � Tr. Aunque se encuentra en textos de otros dialectos (no en vizcaíno), es<br />
especialmente frecuente en suletino. � Izan bagea gerra uts. "El no tener". RIs 47. Neure beldurrak, neure<br />
buruaz fido izan gabeak naduka [ihes egina]. Ax 287 (V 192). Danjeros da, halakoak bere usatu gabiarekin<br />
herioak bere bekhatian atrapaturik, hilze maluros bat egin dezan. Tt Onsa 149. Mariaren sinhestiak Ebaren<br />
sinhetsi gabiaz Jinkoari züzen egin lizon. Bp II 98. Zure bihotzeko erortokidüraren aski hil erazi gabiak. Mst I 3,<br />
3 (SP, Echve 11 gabeak, Ip gabiak). Aithor ezazü lehenago zure jakin gabia. Mst I 2, 3 (Ip jakin gabia; Ch<br />
iakingabetasun, Echve 7 ez jakiñ). Arras-aldean exerzizioa izan bageagatik, eleizera etorri eta ordu erditxo<br />
bateko denboran oraizioa egin (Larraun, 1762). ETZ 126. Franzesaren Heuzkarala itzulziaren neke handiak eta<br />
ene heuzkararen aski untsa jakin gabiak [...] izitzen eta gibeltzen nindizien. AR 4s. Sira, gaiski egin zünian / hil<br />
erazi gabia. "De ne pas les tuer". Xarlem 1114. Zureki izan gabia / gük dügün doloria. Ib. 407. v. tbn. CatS 31.<br />
Ikustekoa zan noski nire etxeko yan-bagea. "La abstinencia". Or Tormes 85. Irunen sartzerakoan, ordea, uste<br />
gabea gertatu. Anab Poli 120. Ordurarte itzik atera gabeak bizi eldu zion. Ib. 72.<br />
� (Precedido de sintagma nominal, siempre indet.). Falta de. "Arrobamiento, arrobo, éxtasis, adimentu, zenzun,<br />
konorte, korde bagea" Añ. "(Subst.) [...] S'emploie plus ordinairement en composition: Onthasun-gabe, manque<br />
de biens, pauvreté" Lh. � Aitzineko manamendua abolitzen da bere debilitateagatik eta probetxu gabeagatik. Lç<br />
He 7, 18. Ama eneaen seme bageaz / oi zuk zer probetxu dozu? Lazarraga 1144r. Ezazula othoi beha ene esker<br />
gabera. EZ Man II 11. Nola ezpaitzuen hobenik, bere hoben gabeak, bere konzientziak, berotzen, konsolatzen eta<br />
esperantzatzen zuen. Ax 450 (V 293). Zeure esperantza gabearekin egiten duzu bekhatu. Ib. 148 (V 97).<br />
Üskararen irakurteko üsantxa gabiak gaitz, phenus eta gozo gabe gertha eraziren diala eginbide horren<br />
konplitzia. Mst XXI. Etzitiala hargatik khexa, ezetare pazentzia gabiaz zure khorua hert. Mst III 36, 3 (SP zure<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
131
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
pazienzia gabez, Ch pairu eskasez, Echve 294 pazienziaren faltaz, Ip pazienziaren galtzez). v. tbn. CatLan 163.<br />
Sü gabiak ere dü bizia atzenkidatzen. Egiat 189. Argaltasunak edo aginte gabeak dakar aldi txaarra. Mg CC<br />
219. Abereen gaitzik guzienak ardura gabetik oi datoz. It Fab 59 (Ur ardurabagatasun, Dv artha eskas, Ip ezaxol).<br />
Eder duzu, bederen, zuurtze gabean ez erortzea. 'Insensatez'. Zait Sof 22.<br />
- ...ALA GABE, ...EDO GABE, ...NAHIZ GABE. (Precedido de instr. o sociativo). (Con...) o sin ello. Cf. supra<br />
I (1, e). � Gezurrak erran tut. Errazu ala ziñez ala burlaz, ala iuramentuarekin ala gabe. EZ Eliç 156. Orrelako<br />
eztenak ere baziran: naiz edenarentzat ildoarekin, naiz bage. JMB ELG 35. Baiñan erraiñuz ala gabe, nork esan<br />
errez? Or Aitork 262. Nola [...] herri batzuek beren etnia-nortasunaren errespetua irabazi duten, izan dadin<br />
politika jabetasunarekin edo gabe. Mde Pr 44. Ah! Oizu eta lekuak huskitzu hemendik zalukara edo bertzenaz...<br />
Hango mintzairarekin edo gabe... JEtchep 116.<br />
- AINGABE. v. ainbaga.<br />
- GABEAN. a) Sin. � (Precedido de part.). v. GABETAN. � [Gauza ebatsia] ezta enplegatu behar, lekhat<br />
iaberik nor duen iakin gabean baizen. Harb 183. Artuten bagaitu eriotziak uste bagaan. Mg CO 102. [Artzak]<br />
leoi yaunari lotsa yagon bagan / ardi gaixoari esetsi lenago deutso. Zav Fab RIEV 1907, 542. Nai gabian utsaldiren<br />
bat joan bazaigu. Sor Bar 109. Ez othe nuenez ere ohartu-gabean apur bat apaldu egun hartako<br />
bazkaria. JE Ber 36. Elur ta elur: elurra, eten-gabean. Ldi BB 36. Utzi zion begitartea estali gabean. Mde Pr<br />
119. Itz jainkozko oriek ola kantatu gabean baiño kantaturik, gure barrenai Iainkoagana suarkiago daragiotela<br />
nago. "Quam si non ita cantarentur". Or Aitork 284. Zer animalea, zion beste batek, iduri gabean. JEtchep 106.<br />
Ene jakin gabean funtsez ezagutzen ez nituen lagun batzuetarik baztertu [nu]. "À mon insu". Ardoy SFran 121.<br />
Eran gabian ez baidu gauzak esateko ainbat kemen. Uzt Sas 232.<br />
v. tbn. (Casi todos son ejs. de uste gabean): Zab Gabon 67. Ox 73. Gabian: Bp I 21. PE 138. Bagean: Gco II 54.<br />
CatBus 31. AB AmaE 47. Bagian: Mg CO 257. BEnb NereA 121.<br />
� (Precedido de sintagma nominal indet.). � Usain eztitsuetan atseden gabian / zoriontasun danak eukazan<br />
aldian. AB AmaE 351. Herriminez, ezin-minez / erdiratzen zait bihotza / arrats luzetik goizera, / lo-gabean. Mde<br />
Po 38. Bildur gabean oroi dut, noizbait bildur nintzala ta irrits gabean lengo irritsa dut gogora. "Sine timore".<br />
Or Aitork 261.<br />
� (Precedido de sust. + -(r)ik). � A maite eztabenak / bere biotzean / zer maitatu daike / damurik bagean? A<br />
CPV 1024. --Bizi da oraino, beraz ezin erran dezakegu ametsa egia biurtuko denetz --erran zuen ezkongabeak<br />
axolik gabean. Mde Pr 90.<br />
� (urruti gabean). � Ireak egin diñ aurki, ta nik ere urruti-gabean diñat onezkero nere atzena. "Pronto". Mok<br />
21. Lengo piñudi orrengandik urruti-gabean beste piñudi gazte bat zegon oso ederra. Munita 26.<br />
� (Precedido de gen.). � Nork zekien noiz gertatuko zitzaien horrelako beste goiz bat, elkarrekin izateko jakile<br />
baten gabean... Mde HaurB 26.<br />
b) (Precedido de gen.). A falta de. � Beste giltzen gabean, protagonisten psikologia [...] kontuan hartu dut. Mde<br />
Pr 172.<br />
- GABEAZ. (Precedido de part.). Por no (+ infinitivo), no (+ gerundio). v. gabez (2). � Iaun subirano baten<br />
bide bezala ezagutu gabeaz exkusarik batre ahal lukeenik. Lç Adv ** 1r. Batez ere arreposturik eztizit ukhen,<br />
zoñez pena baitut, zure berri hunen yakin gabiaz (1584). Beltran de Echaux TAV 3.2.8. Mehatxu handirik egin<br />
bere abariziaz eta paubrer amoina egin gabiaz. Tt Arima 123. Nola hausten da manü haur? [...] Bere etsaieki<br />
baketü nahi gabiaz. Bp I 95. Jainkoaren hitzaren ogia txikitu bageaz, [...] goseak hilzen daude. Lar, carta a Mb<br />
278. [Janariak] sendotzen du korputza, ta ala irauten du urte askoan bizitza, bestela jan gabeaz galdu bear zana.<br />
Mg CC 219.<br />
- GABE EGIN. Privar. v. gabetu. � Jinkoak otoitzaren dohaiñaz ezpazitu gabe egiten. AR 105.<br />
- GABE EGON. "Bage daro (V-m), está enclenque" A Apend.<br />
- GABEKIKO. (Adnom.). v. GABEKO. � Etxahun gabekiko eztei gutxi egin oi ziran Zuberoko eskualdean.<br />
Etxde JJ 270.<br />
- GABEKOAN. Sin. v. GABEAN. � Ustez uste baakoan. Zav Fab RIEV 1907, 538.<br />
- GABEKO IZAN. "Bako izan (V), faltar, carecer. Bako naz, me falta. Bako gara, nos falta" A. v. supra I (1, e).<br />
- GABEKOTAN. Sin. v. GABEAN. � Uste bakotan egin beban be. Enb 166.<br />
- GABEKOTXO. (Dim. de gabeko). � Batzuk umeai zuzenbidea erakusten ardura bagekotxuak izan oi<br />
diralako. Ag Kr 107.<br />
- GABEKO-UNE. "Bako, sosiego (Añ). Bako-unea, rato de sosiego" A (pero no encontramos nada similar en<br />
Añ).<br />
- GABEKO (bako V, baako V, bareko V-gip; SP, Añ (bako, bagako), Dv (+ bako y bagako (V)), H (bako)).<br />
Ref.: A (bako, baako); Iz ArOñ (gánore baakua); Etxba Eib (bako); Elexp Berg (bareko). v. supra I (2) y<br />
GABETAKO. A) (Adnom.). Forma innumerables compuestos más o menos lexicalizados como amaigabeko,<br />
behargabeko, bidegabeko, eskergabeko, etengabeko, uste gabeko, etc. (qq.vv. s.v. amaigabe, behargabe,<br />
etengabe, etc.). Cf. A Morf 221, c. "Sufijo equivalente a la preposición sin, denotando privación, carencia, falta<br />
de; sinón. de los privativos gabe y bage, de uso común, aunque menos que bako, sobre todo el segundo.<br />
Lotsabakua, dirurik bakua, uste bakua" Etxba Eib.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
132
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
a) (Precedido de sintagma nominal). Se emplea gralmte. tras sintagma nominal indet., que es con mucho la<br />
opción más frecuente, o tras sintagma nominal provisto de suf. -(r)ik. En contadas ocasiones, pero hay ejs. de<br />
varias épocas y dialectos, aparece tras sintagma det. La primacía de la opción indet. es especialmente clara al<br />
Norte: en Axular, p.ej., abundan los ejs., frente a unos pocos de -(r)ik; Hiriart-Urruty y Joannateguy serían, en<br />
cambio, las excepciones más notables. � Tr. General en todas las épocas y dialectos, salvo en suletino, donde<br />
sólo lo hemos encontrado en Constantin. Su distribución, aunque similar, no coincide siempre con la de las<br />
variantes de gabe. La forma más empleada es gabeko, gral. al Norte y que aparece tbn. en buena parte de los<br />
escritores guipuzcoanos y alto-navarros (Lizarraga de Elcano, Legaz); se encuentra tbn., junto a otras variantes,<br />
en autores vizcaínos del s. XX (Enbeita (99), Lauaxeta (BBa 46), Gandiaga (Elorri 111)). Bageko, además de en<br />
Mendiburu y Mendigacha (125), se documenta tbn. como forma única en Ochoa de Arin y Larramendi; hay<br />
bageko junto a gabeko en los mismos autores guipuzcoanos en los que encontramos bage y gabe (Cardaberaz,<br />
Guerrico, Iztueta...), pero en un grupo importante de ellos (Ubillos, Moguel, Aguirre de Asteasu, Iturriaga, Arrue<br />
y Beovide) sólo hay gabeko; en el s. XX encontramos bageko, siempre junto a gabeko, sólo en Orixe y Zaitegi<br />
(hay además baeko en Lek EunD 38). Bageko aparece tbn. al menos en un texto de Larraun de 1762 (ETZ 124);<br />
tbn. en vizcaíno, gralmte. empleado junto a otras formas, no sólo en los autores en que encontramos bage<br />
(Añibarro, f. Bartolomé, D. Agirre (Kr), Enbeita y Erkiaga), sino tbn. en otros (E.M. Azcue, Kirikiño y<br />
Lauaxeta). Por lo demás, en la tradición vizcaína la forma más antigua y empleada es bako (ya en Refranes y<br />
Sentencias, Zubia-Lezamis y Capanaga (30)), si bien desde el s. XVIII compite con varias formas (desde el s.<br />
XIX muchas veces en un mismo autor) entre las cuales son bageko y, sobre todo, bagako las más frecuentes.<br />
Hay sólo bako en BBizk (15), KIkV (38), Otxolua (39), Eguzkitza, Akesolo (Ipiña 31), S. Martin (Zirik 86),<br />
Gandiaga, Oskillaso (Kurl 127), B. Enbeita (NereA 159), Alzola y T. Etxebarria (Ibilt 471); hay además bako en<br />
un texto de dialecto guipuzcoano de T. Agirre (Uzt 280). Sólo bagako en Cardaberaz (CatV 111), Moguel, J.J.<br />
Moguel, CatBus (49), Uriarte (MarIl 44), Iturzaeta y Orixe (Tormes 29). Bako y bagako en Astarloa (II 41 / 38),<br />
CatLlo (55 / 44), Arrese Beitia (AmaE 418 / 327), Echeita (Jos 177 / 179) y Bilbao (IpuiB 145 / 73); bako y<br />
bageko en E.M. Azcue (PB 31 / 29) y Lauaxeta (BBa 38 / 34); bagako y bageko en f. Bartolomé (Ic II 168 /<br />
203), D. Agirre (siempre en AL (167) / siempre en Kr (144)); bako, bagako y baako en Zavala (Fab RIEV 1909,<br />
34 / 541 / 95); bako, bagako y bageko en Kirikiño (Ab I 33, Ab II 106 / Ab I 20 / Ab II 116), Enbeita (171 / 89 /<br />
90) y Erkiaga (Arran 138 / 78 / 116); Añibarro, además de esas tres formas (EL 1 145 / LoraS 30 / 27), emplea<br />
tbn. baako (sólo en EL 2 159) y una vez bagaango (EL 2 45 Yaunaren ontasun neurri bagaango esperantza: EL 1<br />
40 ontasun neurri bagean). Baako aparece tbn. en Ezale 1897, 350b.<br />
� (Precedido de sust. indet., pron. o similar). "Diru gabeko gizona, homme que n'a point d'argent" SP. "Infame,<br />
(c.) [...] kreitu gabea, bagakoa, bakoa" Añ. "Zuhurtze gabeko, imprudent" Arch Gram 18. "Izenaren ondoren<br />
doa. Ezizu erosi kalefaziño bareko etxeik. Txamarra hau poltsiko barekua da. Ubera eta Angiozarren bako,<br />
bakua ere esaten da" Elexp Berg. "Erru bakoak dire (V-arr), [...] pekatu bakoa (V-gip), [...] nor da pekatu<br />
bakoa? (V-arr)" Gte Erd 127. � Tr. Aparece en todas las épocas y dialectos, salvo en suletino, donde sólo lo<br />
hemos encontrado en Constantin. � Ogi altxagarri gabekoen besta. Lç Mc 14, 1 (He lebami gabekoen).<br />
Gurenda andia odolbakoa. "Gran vitoria la de sin sangre". RS 308. Bekhatorekin, iende galdu, konzientzia<br />
gabekoekin dabilla. Ax 549 (V 352). O itsaso ondo eta bazter gabekoa. Ch III 14, 3. Jaungoikoa da gorpuzbako<br />
espiritu bat. Arz 29. Oit-erazten emengo beren hura [Jesus] bageko bizira. Mb IArg I 315. Iñoren kalte gabeko<br />
gezur arin bat. Ub 152. [Okasinoa] izan leite, edo gurazkua, edo gura bagakua. Mg CO 121. Modestia gabeko<br />
janzietan. Gco I 418. Eurak bagako saltsarik izan ez dediñ. JJMg BasEsc 124. Aoan agin baakoa. Zav Fab<br />
RIEV 1907, 95. Oroipen biotzeko / Donostiakoak, / len, oraiñ eta beti / obe bagekoak. Echag 203. Ezer gabeko<br />
gizon guraso bear batzuen semea zala. Lard 373. Hegaldun eta hegats gabeko marmutzak. Dv Dial 30 (It luma<br />
gabeko, Ur luma bagaak, Ip lüma gabiak). Berdin gabeko amoriyua senti arazten nazuna. Bil 66. Ugartetzar<br />
iñor gabeko batetik pasatzean. Aran SIgn 38. Iñon pare gabeko predikadoria. AzpPr 96. Indar gabeko legea.<br />
HU Aurp 83. Meza gabeko bidelant dohakabeak bethikotz galtzen dire. Arb Igand 102. Bere bekoki garbi zimur<br />
bagakoan. Ag AL 153. [Euzkera] erdel-antz apur bat daben itz bakua. Kk Ab I 4. Auek gabekorik ez dala<br />
Adanen umetan. Inza Azalp 149. Urtsoek ez gehiago biderik / ihiztarien sare gabekorik. Ox 27. Halako ahapaldi<br />
xoil, gaxtokeria gabekuak. Const 34. Firma gabeko apez-jale bati. Etcham 52. Oraindik sotana gabeko<br />
apaizgaia. Lab EEguna 75. Lan bako orrei jaten emoteko. Eguzk GizAuz 160. Zikin gabeko aize garbia arnastu.<br />
Munita 140. Arantxa guraso ta anai-arreba bakoa zan. Bilbao IpuiB 274. Haurrak esaten zion guztian, [...] ezer<br />
ez zitzaion kontu gabeko. Mde HaurB 58. Irteera gabeko kale itsu batean. Vill Jaink 162. Ez baita nausirik mutil<br />
gabekorik. Ardoy SFran 287. Euri gabeko odei legorrak. Ibiñ Virgil 98. Ta orain garrantzi gabeko galderatxo<br />
bat. NEtx LBB 114.<br />
� (Con modificadores). � Zertarako ziatubat borondate on gabeko on artuak? VMg 38. Gaitz andi bageko<br />
gezurtxoak. Gco II 17. Bide bagako ta balijo andi bagako milla auzi. fB Ic II 161. Bizi-leku jakin gabeko arrotz.<br />
Lard 6. Alkarren artean itxura aundi-aundi gabekoak. Inza Azalp 53. Zer jateko urintsu, hotz, usain gozo<br />
gabeko, muthiriak! JE Ber 26. v. tbn. Azc PB 191. JAIraz Bizia 53. MEIG I 179.<br />
� (Precedido de sust. con suf. -(r)ik). "Qui est dépourvu de. Dirurik gabeko moltsak iduri du urik gabeko<br />
ithurria" Dv. "Pekaturik gabekoa (G-azp, BN-arb), [...] faltarik gabekorik ez da inor (AN-5vill)" Gte Erd 127.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
133
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
"Utsik gabeko ardia (G-azp, AN-gip-5vill, S)" Ib. 127. � Gauik gabeko eguna. Harb 16. Fin izaiteko<br />
esperantzarik gabeko pontu hunetan nahi nuke iben bazinitza begiak. Ax 598 (V 385). Eskuara bertze<br />
hitzkuntzetarik ethorkirik gabekoa da. ES 127. Itxol txar urratu, gelarik, seaskarik, lumarik, koltxoirik, surik edo<br />
berogarririk bagekoan. Mb IArg I 107. Suzko itsaso ondorik gabeko hartan. Lg II 190. Manera ispiritual eta<br />
odolik gabeko batez. CatLan 134. Heriotze dohatsu, ez dolorerik ez beldurrik gabeko bat. Jaur 386. Zeruko loria<br />
da / paregabekua, / behin ere penarik / gabeko lekua. Bordel 199. Zeruan, gure bilzarrea izanen da adiorik<br />
gabekoa. Laph 197. Dama bardinik bako au. Azc PB 123 (en Ur PoBasc 297 bardin bako). Ez dela pilota<br />
partidarik gabeko bestarik. Zby RIEV 1908, 85. Ollo zaletxoa izatea beste paltarik gabeko emakumea. Urruz Zer<br />
68. Aize guzietara dabillen kañabera da otoitzik gabekoaren biotza. Inza Azalp 124. Iguzkirik eta airerik gabeko<br />
etxe batzuetan. Barb Sup V. Maite-beroaldiak eztenkatzen ditu bizidun guztiak, naiz zentzudun, naiz zentzunik<br />
gabeko belarkiak izan. TAg Uzt 146. Poz igurikor, susmorik gabeko baten egoetan. Mde HaurB 97. Elizarik<br />
gabeko ezkontza. NEtx LBB 49. � Baña paltarik iñun bakorik / ez dozu topauko errez. Enb 181.<br />
� (Con modificadores). � Eskol andirik bageko ta guti zekiten gizonak ziran. Mb IArg I 344. <strong>Fe</strong>de hila denaz<br />
geroz obra hunik gabeko fedia. CatLan 22. [Andra] entzute txarrik bakoak. Azc PB 126. Suspense gehiegirik<br />
gabeko gizon-hiltzea. MEIG III 130. v. tbn. Zub 21. Ldi IL 65. Mde Pr 330.<br />
� (Con ere interpuesto). � Baña baru zein nekagarria? Orrenbat egunez bokadu bat edo edar tantarik ere<br />
bagekoa. Mb IArg I 227. Desberdintasun aiñ andi egiaren antzik ere bageko au. Izt C 134. Gure Jaungoiko<br />
aundiak [...] urteko arrantzuketa guztiak ezer be bakoak emon eztauskuzalako. Erkiag Arran 15.<br />
� (Con batere interpuesto). � Guk orai darabilagunetik diferenziarik batere gabekoa. ES 99. Erlisionerik<br />
batere gabeko batzu. HU Aurp 122. Kafe on bat, xikorerik batre gabekoa? Barb Sup 112. v. tbn. Ir YKBiz 198.<br />
Berron Kijote 17.<br />
� (Precedido de sintagma nominal det.). � Iainkoa gabeko enseiu guztiak alfer dira. Hm 70. Kondizino hau<br />
gabeko koplak nihori etzaizko agradatzen. ES 192. Baserri-etxeak ere gitxi dira, bere iturri jakiña bagekoak. Izt<br />
C 105. Pekatu jatorrizkoa bagakoa. Itz Azald 71. Da gizon iakintsua / ta arpegi garbia / fede santua bako /<br />
kristinau barria. Azc PB 346. Instintu ori gabekoa naizela. Vill Jaink 87.<br />
� (Det. con bat). � Ikusazu haiñitz presuna ezkonduen arrimua, zeiñak bizi izan baitire elkharrekiñ haiñ eztiki<br />
[...], zeiña eziñ baitziteken karitate handi bat gabekoa. He Phil 70 (SP 68 handi bat gabe). Ez litekela behar<br />
erreboteko plazarik, zolako buruan, bedere bortz metra gorako pareta bat gabekorik. Zby RIEV 1908, 86. Lengo<br />
lengoa egoan, ule zuri bat eta zimur bat bagekoa. Ag Kr 220.<br />
� (Precedido de dat.). � Arrokeri guzti onek ezeri bagakoak zirean, bada euren entzulak iru edo lau emakuma<br />
[...] zirean. Kk Ab II 13.<br />
b) (Precedido de part.). "Inork jarri gabeko izena (G-azp, AN-gip), [...] bein ere izen beeko (izan gabeko) tokian<br />
(G-azp)" Gte Erd 119. � Tr. De uso gral., salvo en suletino. Su empleo parece disminuir al Norte en el s. XX. �<br />
Egin gabeko bekhatu mortalez, [...] nihor desohoratzea gatik bantatzea da mortal. Harb 173s. Eskualdun gure<br />
uztarriaren erabiltzen ikhasi gabekoa. ES 108. Iguriki gabeko sofrikari batez zure burua mobituxea senditzen<br />
duzun pontutik. He Gudu 106. Meza seindua da gurutzeko sakrifizioaren odol isuri gabeko erreberrimendu bat.<br />
Dh 223. Sazerdotiari esan bagako edo esateko ustia artu bagako pekaturik. fB Ic III 298. Emezortzi urte bete<br />
bageko mutila. Izt C 247. Gizonakin ibilli gabeko emakume. Lard 105. [...] dio Rousseau aiphatuak sinheste nahi<br />
gabekoez. Hb Egia 126. Mezarik entzun gabeko dohakabe hura. Arb Igand 100. Obe du, Agirre Jaunaren itz<br />
ederki maneatuak irakurri, ez nere argal elkarrengana ondo itsatsi gabeko oek. Etxeg in Ag AL 7. Ollotik jaio<br />
gabeko arraultzen bat. Inza Azalp 36. Badakizu naizela / biyotz noblekua, / [...] zirri bat ere iñork / egin<br />
gabekua. Tx B II 100. Ikusi gabeko aleun gauza siñesten nitula. Or Aitork 132. Alderdikeriak kutsutu gabeko<br />
aitorra. Etxde JJ 192. Ondo argitu bako arazoa ei zan. Erkiag Arran 138. Ohitu gabeko terminak ulertu nahiz.<br />
Mde HaurB 83. Afrikara joan gabeko gizona. Arti Ipuin 65. Goiz lanbrotsu ondiño garbi itzarri bakoan. Gand<br />
Elorri 71. Argitaratzen asia bai baña amaitu bakoa. Alzola Atalak 136. Ibar illunetan [...] / edo-ta eguzkiak<br />
sekulan argitu gabekotan. Berron Kijote 154.<br />
� (Radical en vez de part.). � Bataia gabeko aurren egongua. Or QA 94. Nehoiz bakerik goza gabeko ene gogo<br />
bihurria. Xa Odol 215.<br />
� (Con alativo). � Orduan nere joera ori iñora gabekoa litzake. Vill Jaink 150. Autobusak eta taxistak egin<br />
zuten orduan itxasora gabeko Ameriketa. Salav 61.<br />
c) (Precedido de adj.). � Hain leial gabeko izan garenaz gero. SP Phil 485 (He 492 desleial). Perillos diren<br />
zuhur gabeko trebetasunak. Ib. 358 (He 361 behargabeko).<br />
B) (Adj.). Falto; pobre. Cf. GABEKO IZAN. � Zazpi urte ugari onetan bildu zuen beste zazpi bageko utsetan<br />
[...] bear izanen zuten garidia. Mb IArg I 393. Onen euskerea ezta aberatsegia, bagakoegia baino. Ezale 1897,<br />
41b. Txiroa da, arlotea da, bagakoa da. Ib. 41b.<br />
C) (Sust.). "Bako (V-arrig), yerro, errata. Bako egin, errar" A. � Liburu onek uts edo bagako askotxu daukaz.<br />
Ezale 1897, 72a.<br />
- GABERIK. v. gaberik.<br />
- GABETAKO (A Morf 489, que cita a Lç). (Adnom.). v. GABEKO. � Ez garela bada ingrat eta ezagutze<br />
gabetako. Lç Ins B 4v. Horra zer arribatzen zaioten arima bihotzgabetakoei. He Gudu 124. [Lege] herbala eta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
134
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
probetxu gabetakoa. He He 7, 18 (Lç probetxu gabea). Uste-gabetako ekaitz lazgarri bat. Mde HaurB 76.<br />
- GABETAN. Sin. v. GABEAN. a) (Precedido de part.). � Gure doktor berria / deus ikasi gabetan / ez da<br />
deusez penetan: / Baderasa Elizan, / zinaren fagore / gezurrez badere. Monho 28. Ez nadin izan uste gabetan<br />
harrapatua. Jaur 103 (v. tbn. uste gabetan en SM Zirik 100 y Xa Odol 294). Neri kasorik egin gabetan / eztakit<br />
nolaz joana dan. Artzai Txikiya in Tx B 127 (versión de Astigarraga; versión de Hernani gabetanik). Ez âl naiz<br />
ni illen gure zeru au / goi-argi ikusi bagetan! Or Eus 253. Ogeitamarbat aizkol apustu / jokatua da jaun ori. /<br />
Eta grano bat galdu gabetan / utzi zion aizkorari. Basarri 76. b) (Precedido de sust.). � Etzaiziela uste ükhen /<br />
dela arren aitzinekotan / ebilkatü mentez mente / Urdatx neke gabetan. "Sans difficulté". Casve SGrazi 126.<br />
- GABETARIK. v. gabetarik.<br />
- GABETIK HASI. (Empezar) de cero. � Neure andre maitea, / ez dezagun etsi! / Osasuna bederen / ez gaitu<br />
ebatsi! / [...] Galdeginez Jaunari / biendako grazi, / berritz ere gabetik / behar dugu hasi! Mattin 53.<br />
- GABETIK EGILE (bagetik e. Lar, Añ). "Criador, atributo de Dios" Lar.<br />
- GABETIK EGIN (bagetik e. Lar, Añ). a) "Criar, producir de la nada" Lar. b) (Lar, Añ). "Criatura, todo lo que<br />
no es Dios, [...] bagetik egiña" Lar.<br />
- GABEZ. v. gabez.<br />
- GABEZ EGON. "Gabez nago, se demeure faute de quoi" SP. Cf. gabez.<br />
gabe. v. 1 gau.<br />
gabealdi, bagaldi (Lar). �1. "Vacante" Lar. �2. bagealdi (A Apend). "Situación de falta, privación, carencia" A<br />
Apend.<br />
gabearazi (Urt III 163). � Despojar, privar. v. gabetu. � Gabearazi nauzue haurrez. Urt Gen 42, 36 (Dv, Bibl<br />
haurrik gabe ezarri). Artzain dibinoaren bozari kontra egiteak [...] ez gaitzaten gabe araz haren ardien<br />
kalitateaz. Jaur 171.<br />
gabe(e)ragin. "Caecare, [...] bistaz [...] gaberagin" Urt IV 5. "Caluare, burua illez [...] gabeeragitea" Ib. 96. v.<br />
gabearazi.<br />
gabekeria (L, BN, S ap. Lh; Dv). � "Manque de, en mauvaise part. Ce mot est toujours lié à un substantif et<br />
n'en peut être isolé dans la construction. Adimendu gabekeria, manque de bon sens" Dv. "Manque de, disette,<br />
privation. S'emploie surtout comme suffixe" Lh, que cita a Lf. Cf. bihozgabekeria, burugabekeria,<br />
erlijiogabekeria, eskergabekeria, etc.<br />
gabeki (L, BN, S ap. Lh; SP (s.v. gabe), Dv). � (Empleado tras tema nominal nudo). "Sans. Maite zintuen<br />
neurri gabeki (He), il vous aimait infiniment, litm. sans mesure" Dv. "Avec manque, avec privation. Esker<br />
gabeki, avec manque de reconnaissance, avec ingratitude" Lh. Cf. ahalkegabeki, bidegabeki, eskergabeki, etc.<br />
� Ezta lurrean deus egiten zure konseillua gabe, zuk aitzinatik ikusi gabe, ez eta arrazoin gabeki. SP Imit III 50,<br />
4 (Mst arrazu gabe). � (Tras part. o rad.). � Aian banengo ontan, / zentzu lizun narraz / ontara beiñere biur<br />
gabeki. "Sin ser restituído jamás". Gazt MusIx 85.<br />
gabekotasun, bakotasun (V-m ap. A). �1. Vacío, falta. "Falta, carencia" A. Cf. ganorabakotasun,<br />
burugabekotasun, eskergabekotasun, etc. � Ze bakotasun andia / geratu jatzun etxean amak / utsitutean<br />
aulkia. AB Olerk 142. �2. "Bakotasun (V), abandono, poltronería" A.<br />
gabekotu, bagakotu (Añ), bakotu (Añ). � "Des, se explica con des o bagetu, getu: v.g. [...] 'desaguar' urbagetu,<br />
-gabetu, 'desvergonzarse' lotsabagetu, 'desagradecer' esker bagetu, etc. [...] (V) bagakotu, bakotu" Añ.<br />
gabela (Urt III 197, Lar, Añ). � Gabela. "Auraria, sal ontasunen gaiñean emanikako gabela" Urt. v. 1 grabela.<br />
� Pagatzen dute zenbait gabela piaje edo kostuma. Volt 214.<br />
gabelur. � Encargado. Cf. fr. gabeleur. � Pobluaren gabelurak [...] eta haren komesarioak. "Praefecti<br />
operum". Urt Ex 5, 10 (Dv lanetako aitzindari, Ur langillezai). Eta gabelurek khexarazitzen zituzten, erraten<br />
zutela: Akhabatzatzue zuen lanak. Ib. 13 (v. tbn. 6 y 14).<br />
gabenada, -nara. v. GAU-ENARA (s.v. 1 gau).<br />
gabenda (Lar � H (V, G)). �1. "Defecto", "falta", "imperfección" Lar. � Hiztegi Larramendirena arkitzen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 135<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
dala gabendaz betea. Izt, carta a JJMg 33. �2. "Qui manque de quelque, en est dépourvu" H.<br />
gabendakiro (Lar � H). � "Imperfectamente" Lar.<br />
gabenkor (Lar � H). � "Defectible" Lar.<br />
gabentsu (Lar � H). � "Deficiente", "defectuoso", "imperfecto" Lar.<br />
gabentsuro (Lar � H). � "Defectuosamente" Lar.<br />
gabentza. � Necesidad, pobreza. v. gabezia. � <strong>Fe</strong>dedun on bera ere noizbait asaldatu oi da bere gain ekusi<br />
ezkero beharra, gabenza, eritasuna. Mb IArg I 229. Beharra ta gabenza da esku alferrak biltzen duena (Pr 10,<br />
4). Ib. 82 (Dv erromestasun). Milagroski diruarekin atera zuen aldi onetan S. Franzisko Xabier-ek soldadu au<br />
bere gabentz eta bear anditik. Mb IArg II 270. � (Como segundo miembro de comp.). Falta, escasez de. Cf.<br />
eskergabentza. � Beti nai genuke [...] gauz-gabenz bat ez ekustea. Mb IArg I 154. Soldadu guti zituen [erri<br />
onek] [...]. Izandu zuten soldadu gabentz onen berria alde artako mairu gaistoak. Mb IArg II 288.<br />
gaberdi. v. gauerdi.<br />
gaberdi. v. gauerdi.<br />
gaberik (L, BN, S; SP, Dv (s.v. gabe), H (L, s.v. gabe), A), barik (V; Dv (V), H (V, s.v. bage)), bagarik (Dv, H<br />
(s.v. bage), A), bagerik (H), gaberikan, bagerikan, baarik (V-gip), barek (V-gip). Ref.: A, Etxba Eib, Holmer<br />
ApuntV y Elexp Berg (barik); Lh y Lrq (gaberik); Iz ArOñ (báarik); Gte Erd 268. �1. Sin. "Es derivado<br />
pleonástico que vale por gabe" A. "Más frecuente en Eibar que estas dos formas [bage y gabe]" Etxba Eib. v.<br />
gabe. � Tr. De uso general. Es especialmente frecuente en vizcaíno, donde mantiene una tradición constante<br />
desde los textos más antiguos hasta hoy (falta en J.J. Moguel y Astarloa). Muy bien documentado en los autores<br />
septentrionales antiguos, a partir del s. XVIII se encuentra sólo esporádicamente, salvo en la tradición suletina,<br />
donde su empleo parece mantenerse mejor. En guipuzcoano, aunque aparece en los Refranes de Isasti y Gavon<br />
Sariac, durante el s. XIX sólo lo encontramos en J.I. Arana y Beovide; en el s. XX, en cambio, se documenta en<br />
bastantes autores, gralmte. de cierto nivel (Lizardi, Orixe, S. Mitxelena, Villasante, etc.), pero tbn. en bersolaris.<br />
Gaberik es la forma empleada por los autores septentrionales y buena parte de los guipuzcoanos (sobre todo en<br />
el s. XX); hay algún ej. en dialecto vizcaíno en Arrese Beitia (que emplea tbn. bagarik y bagerik) y Anduaga.<br />
Dechepare emplea sobre todo gaberik, pero hay un ej. de bagerik. Hay bagerik en los Cantares de la quema de<br />
Mondragón, los Refranes de Isasti, Sauguis, CatAnz, GavS y Mendigacha; junto a gaberik, en Eguiateguy, J.I.<br />
Arana y Orixe. En vizcaíno hay bagarik en todos los textos antiguos, con las excepciones que quedan hechas, y<br />
del s. XIX (Añibarro (que cambia varios baga de EL 1 por bagarik en la 2. a ed.: v. p.ej. EL 1 86 ganora baga �<br />
EL 2 96 ganora bagarik), f. Bartolomé, Uriarte, Iturzaeta), y se documenta todavía esporádicamente en el s. XX,<br />
si bien desde fines del s. XIX es reemplazado casi por completo por barik, que documentamos primero en DurPl<br />
y en PAb de Moguel (un sólo ej., en una poesía, tal vez popular; por otra parte, tampoco emplea bagarik sino en<br />
un par de ocasiones, nunca en CO): hay bagarik y barik en DurPl, Moguel, Echeita (en quien bagarik es ej.<br />
único frente a numerosos barik), Enbeita (que usa tbn. alguna vez bagerik), el Tormes de Orixe, Kirikiño,<br />
Akesolo, Erkiaga y B. Enbeita; barik y bagerik en Lauaxeta; sólo barik en Azcue, D. Agirre (ya en AL), KIkV,<br />
Altuna, Otxolua, Eguzkitza, etc. Fuera del vizcaíno, hay barik en Beovide (ej. único de la forma y de la palabra),<br />
Labayen (id.), Orixe, Villasante e Ibiñagabeitia. Hay baarik, junto a bagarik, en Zavala; gaberikan en Arrese<br />
Beitia y Aresti (en éste junto a gaberik); bagerikan en un texto vizcaíno de Noe 110. En DFrec hay 61 ejs. de<br />
barik.<br />
� (Precedido de part.). A veces tiene valor temporal 'antes de'. � Tr. De empleo general. � Orok hara behar<br />
dugu eskusatu gaberik. E 61. Eskuak ikuzi gaberik iatea. Lç Mc 7, 2 (tít.). Hain urrun ioan gaberik ere,<br />
gizonetarik batbederak bere baithan eriden ahal zezakeen. Lç Adv ** 1r. Nor dagoke zu laudatu gaberik? EZ<br />
Man I 13. Iragan bedi anhitz gauza guk iakin gaberik, zeren eztakienak eztu damurik hartzen. Ax 311 (V 207).<br />
Bidrieratik iragoten dana legez eguzkia, ausi bagarik bidrioa. Zubia-Lezamis ConTAV 5.2.11, 95s. Ala beitira<br />
hanitx, [...] uste gaberik arimak khorpitzetarik jalki zaitzenak! Mst I 23, 7. Juan nitzan Gibraltaño / kasi busti<br />
barik. DurPl 55. Baina, aurrerago irago bagarik, ikasi biar dozu, neure entzula onak, zeinbat modutakuak dirian<br />
gurarijak. fB Ic II 251. Ezer bere geratu ez dedin esan bagarik. fB Ic III 357. Berbertati, geiago luzatu bagarik,<br />
konfesa zaitekez. Añ EL 2 31. Galdu neban jakin bagarik bere balijua. Ur MarIl 64. Ordutxo bat ere etzuela<br />
igarotzen, beraganatu bagerik. Aran SIgn 45. Bekhatü murtal bat nahi gaberik ahatzten denian. CatS 87.<br />
Ekarrizuez aztu bagarik. AB AmaE 120. Morroi zarra Aitagana bialdu egizu... Amari esan barik. Ag AL 22. --<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
136
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Ementxe, Bilbo ikusten. --Neugana etorri barik? Ag Kr 190. Eskubetatik igarri barik juaten yakon. Kk Ab I 109.<br />
Hoa, hoa, Xoane gaixoa, hoa, sobera ernatu gaberik! Barb Sup 95. Esan barik be igarriko da. Kk Ab II 155.<br />
Errietako berriak-eta bidaltzen aspertu-gaberik diardutenak. Ldi IL 148. Arpegia lotsaz gorritu barik aitatu be<br />
ezin leikie olakorik. Eguzk GizAuz 14. Zurekin bildu gaitezen luzatu gaberik an. Or Poem 551. Ezin utz nezake<br />
aipatu gaberik. Mde Pr 258. Guzti-guztiek, batxo be itxi bagarik. Akes Ipiñ 22. Afaldu be ein barik, oian sartu ei<br />
zen. Ib. 32. Eiota ala eio barik? Bilbao IpuiB 171. I, Perikotxua, neri gero, miñik ein barik ibilli akitx, e! SM<br />
Zirik 56. Alkarri ezer esan biar barik, bixak alegindu ziran. Etxba Ibilt 459. Irakurri gaberik nehoiz liburuan, /<br />
euskal kanta guziak zintuen buruan. Xa Odol 189. --Hamalau asto hor ditut / urrez kargaturik, / haiek emungo<br />
dizut / utziazu bizirik. / --Haiek neuriak dira / zuk emun gaberik (versión de Araoz). Eusk 1974, 162. Ez da deus<br />
lortzen saiatu gaberik. MEIG IV 119.<br />
v. tbn. Volt 264. Harb 160. O Po 54. Hm 86. SP Imit 65. Tt Onsa 61. Bp II 135. Egiat 250. Arch Fab 185.<br />
Bordel 197. Gy 263. Aran SIgn 5. AB AmaE 286. EusJok 140. JanEd II 100. ArgiDL 162. Balad 85. SMitx<br />
Aranz 176. Basarri 60. Arti Tobera 281. And AUzta 130. Vill Jaink 147. MAtx Gazt 69. Uzt Noiz 80. Barik: Bv<br />
AsL 138. Azc PB 134. Echta Jos 32. EusJok II 119. KIkV 42. Altuna 90. Enb 181. Laux BBa 34. Lab EEguna 69.<br />
Otx 120. Or Eus 27. Erkiag Arran 107. Vill Jaink 167. Gand Elorri 134. Osk Kurl 56. BEnb NereA 160. Alzola<br />
Atalak 105. Bagarik: Cap 25. DurPl 70. Zav Fab RIEV 1909, 35. CatLlo 23. CatBus 57. Itz Azald 181. Echta<br />
Jos 262. Or Tormes 27. Enb 59. Erkiag BatB 77. BEnb NereA 113. Bagerik: E 255. GavS 29. Egiat 224. Mdg<br />
152. Or Eus 160. Baarik: Zav Fab RIEV 1907, 535.<br />
� Düda gabe estakürik baditit nik ere / ezpeitü Jinkuk egin gaberik batere. Etch in Etxde JJ 265.<br />
� (Rad. en vez de part.). � Barka bagerik bat ez daitela. Or Eus 184. [Hilotzak] bere diru-paper eta gauzak oro<br />
sakeletan zituen uki gaberik. Mde Pr 166. Bere zoriaz oar gaberik, lozorro dago. Gazt MusIx 107.<br />
� (Con ere interpuesto). � Gox guztia emongo leuke Elexan, urten bere bagarik. Añ EL 2 96. Bizi naiz [...]<br />
erijotziagaz gomutau bere bagarik. Ur MarIl 34.<br />
� (Con alativo en vez de part.). Tiene en ocasiones un claro matiz temporal 'antes de'. � Egun harzaz orhit<br />
giten, othoi, hara gaberik. E 57. Erromara bagarik, bere errian, edozein konfesorek guztien parkaziño osoa<br />
emongo deutso. Cb CatV 83. Simon Zirineo / laguntzan emon eutsen, / Kalbariora bagarik / Yesus il ze lekien.<br />
Añ EL 2 195 (EL 1 189 bidean). Asko eskontzen dira elizara barik. Ag Kr 185. Bakaldunagana juan, ala ara barik<br />
etxian geratu. Otx 49. Aal eukean untzirik etzeitean legorrera barik geldituko. Erkiag Arran 164. Nor gelditu, al<br />
dauela, ermiteko meza nausire barik? Akes Ipiñ 20. Aurten Elorrio ikusi bearko diagu Kanpanzarrera barik.<br />
And Auzta 60. Xirimiri txanka meia, nora barik ta bustia, baso aldetik agertu da. Gand Elorri 60. v. tbn. fB Ic<br />
III 360. CatLlo 65. Enb 166. SM Zirik 12.<br />
� (En exprs. imperativas). � Barrerik egin barik bertan! Otx 172. Eutsi guardasola, busti barik. "Busti ez<br />
zaitezen". Garro Eusk 1961, 359. Busti barik, gero! Ib. 359. Barrerik egin barik! Erkiag BatB 67. Khontuz gero<br />
Bilbon galdu barik! Osk Kurl 82. Jantzi zak ariñ zapata zaharrak, barrixak aphurtu barik! Ib. 47.<br />
� (Precedido de tema nominal nudo, pron. o similar). "Ezetarako gogo barik dabill" Elexp Berg. � Tr. De<br />
empleo general, a diferencia de la construcción con suf. -(r)ik, que, no sólo es mucho menos frecuente, sino que<br />
además sólo se documenta en autores vizcaínos; se documenta tbn., con batere interpuesto, en Eguiateguy. �<br />
Erioa manatzen du ezein falta gaberik / hilak oro dakatzela aitzinera bizirik. E 51. Ministre gaberik Elizá iragan<br />
ahal daitela. Lç ABC I 1r. Guraso asko / jarri da ume bagarik, / umeak bere / oi ta guraso bagarik. Lazarraga<br />
1203r. An datz Presebal ilik, / Juanikotegaz lagundurik, / txibuluen ospe bagerik. (Cantares de la quema de<br />
Mondragón). TAV 3.1.7, 16ss. Lenengo bostak dira nezesidadekoak [...], zeinzuk bagarik ezin iñor salbadu<br />
leitekean. Bet 13. Su bagerik ezta kerik. Saug 153. Hil gogorrak dauntza mobimendu gaberik. EZ Man I 46. Al<br />
baleite fedeagaz bakarrik? Ez, iauna, karidade eta obra on bagarik. Cap 26. Gauza sorta da Erretate, hura<br />
gaberik eninzate. O Pr 187. Jaun bat fin bagarik ona. Cb CatV 21. Ezta besteren eske, biotzak bakarrik /<br />
beretzat gura ditu beste bagarik. Acto 504s. Bai, düda gaberik. Egiat 178. Batere gaberik gaude. Ib. 207. Bide<br />
geijago bagarik ez da inor deungatzat euki biar. fB Ic II 218. Alan esaten ebeen antxina, eta antxina andi<br />
bagarik, euskaldun guztiak. Añ EL 2 8. Aberatsa ezer bagarik [geratuten da]. Ur MarIl 21. Othe da nihon herririk<br />
/ ema yotzaille gaberik? Gy 272. Zetako dot bizia neure Ioane barik? Azc PB 57. Barregurea etorkoen<br />
gogoratuta beste barik. Ag Kr 201. Ni zirikatuten beste asmo barik zatoze ona. Echta Jos 73. Ez korridu ta ez<br />
diru barik geratuko ete nindeken bildurrez. Kk Ab I 104. Mugaz axola gaberik, harrien bi aldetarik, ardi, behiek,<br />
pottokek, alhan badabiltzalarik. Ox 24. Autortu daigun / lotsa ez bildur bagarik. Enb 102. Ardura barik lo egin.<br />
Kk Ab II 141. Yo gogor, erruki barik. Ib. 179. Zatoze neugaz ezeren bilddur barik! Otx 50. Aldakuntza ori edo<br />
gugaz edo gu barik egingo da. Eguzk GizAuz 155. Nozik onakoa dan eztakigun arren, eztabaide barik guztiz<br />
atxinekoa dala esan geinke. Akes Ipiñ 19. Konorte barik jausi. Bilbao IpuiB 14. Buru asko barik be naiko diru<br />
egiten dot nik. Ib. 99. Ia, ta ia barik be esango neuke nik. Ib. 199. Ainbeste kopla barik, nere denporan, amaika<br />
zaldi kaso izan jituat. SM Zirik 88. Baiña zerbaiten truke, ez geiagoko barik. Erkiag BatB 162. Erregiña asarre<br />
ikusirik, ez bildur aundi barik, esan biar esan zetsan onela: [...]. Etxba Ibilt 459. Alkar barik bakotxa bere<br />
aldetik izan biarko zirala. Ib. 484. Gü gaberik ezin egin Atharratzeko merkhatia. Casve SGrazi 20.<br />
v. tbn. Volt 270. SP Phil 369. Tt Onsa 65. He Gudu 111. Arch Fab 193. Dv LEd 161. AB AmaE 55. JanEd II 73.<br />
JMB ELG 44. SMitx Aranz 235. Mde Pr 159. Or Aitork 10. Arti MaldanB 201. Azurm HitzB 53. Barik: Mg PAb<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
137
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
142. KIkV 65. Altuna 82. Enb 48. Laux BBa 12. Or Eus 198. Osk Kurl 214. Gand Elorri 167. BEnb NereA 145.<br />
Onaind in Gazt MusIx 152. Balad 140. Alzola Atalak 50. Bagarik: Arz 30. Urqz 5. Oe 36. DurPl 100. Mg PAb<br />
65. Zav Fab RIEV 1907, 543. CatLlo 40. CatBus 23. AB AmaE 170. Itz Azald 16. Kk Ab I 21. EusJok II 108. Or<br />
Tormes 9. Balad 200 ("Marijesiak", 1933). Erkiag BatB 51. BEnb NereA 160. Bagerik: RIs 25. CatAnz 6. Egiat<br />
211. Enb 51. Laux BBa 108. Gaberikan: AB AmaE 407. Arti MaldanB 223.<br />
� (Con ere interpuesto). � Terziopelozko toxa bat aurkitu neutson izur izur egiña, ez txuri, ta aspaldian<br />
egondako zantzu be barik. Or Tormes 83.<br />
� (Precedido de sust. + -(r)ik). � Itxaso zabalian / ibillijagaitik / askotan etorri naz / arrañik bagarik. DurPl 78.<br />
Lotsarik apurrik barik ebilen. Azc PB 164. Ardura txikijenik barik lo egiteko. Kk Ab I 26. Zelan egingo zeunkie<br />
txakurrik barik erbija atxikitzeko? Otx 14. Ama, lantegira joan bearrik barik, [...] umetxuak zaintzen etxean.<br />
Eguzk GizAuz 177. Salbe bat kantau eta besterik bagarik / sarri ikusten doguz libre arriskutik. Erkiag BatB 196.<br />
Bildurrik barik erakutsi du gogor jotzeko gogua. BEnb NereA 82. Hemen hil biar dezu / dudarik gaberik<br />
(versión de Araoz). Eusk 1974, 163. v. tbn. Enb 111. Bilbao IpuiB 63. SM Zirik 94.<br />
� (Con ere o batere interpuestos). � Herioak bekhatü mortalik batere gaberik, graziazko estatian atrapatatürik.<br />
Tt Onsa 5. Infernuan gatx guztiyak onik bapere bagarik aurkituten dirian legez. CatLlo 88. Biak lurrera, ia<br />
konorterik be barik. Bilbao IpuiB 271.<br />
� (Precedido de det.). � Tr. Sólo se documenta en autores vizcaínos, lo mismo que determinado con bat (q.v.<br />
infra); hay, con todo, det. ante gaberiko (q.v. infra) una vez en Leiçarraga. � <strong>Fe</strong>de au bagarik iñor ez iustu izan<br />
ez salbadu leitean. Cap 26. Ondasunezko iturri ugariak, gatxeen nastea bagarik. Añ EL 1 62 (EL 2 70 naste<br />
bagarik). Ez daki inok bere, Zeruko aparteko abisuba bagarik, pekatuban ala grazijan daguan. fB Ic I 37.<br />
Eztabe nai izena / izate ona barik. Azc PB 229. Euzkera garbi / geuria barik. Enb 141. Tramankulu orrek barik<br />
be. Kk Ab II 137. Ama-semiak barik jauregira ez bigurtzeko aginddu eutsen. Otx 104. Aretx guztien ondamena<br />
etorri zen, tantai edo garrasak bakarrik geratuten zireala gatx ori barik. Akes Ipiñ 25. Nork itxi, baiña, lagunak<br />
ardao-dsangada batzuk barik? Bilbao IpuiB 222. v. tbn. CatLlo 42. Itz Azald 41. Echta Jos 184. KIkV 23. Etxba<br />
Ibilt 481.<br />
� (Det. con bat). � Premina andi bat bagarik euren gustoz olgeetia gaiti duazanak. fB Olg 122. Baltz une bat<br />
bagarik dan danean bardin. AB AmaE 215. v. tbn. Azc PB 333. Ipiñeburuko auzotegie [...] meza bat bagarik<br />
itxi eudien. Akes Ipiñ 13. � (Det. con bi). � Ta etzaite etorri lupiña bi barik. Ag Kr 140. � (Con batere). �<br />
Zeruok [...] / odei bat bere bagarik, / iya sei urte onetan emen / ez dabe opa euririk. AB AmaE 30. Zoritxar bape<br />
barik zoriondunak bizi diran lekua da zerua. KIkV 42. � Txakur txiki bat bera be barik geratu zan. Bilbao IpuiB<br />
171.<br />
� (Precedido de adv. o exprs. de lugar o tiempo). "Urrunbarik, no lejos; luzarobarik, a no tardar" DRA. � Etorri<br />
ona Bilbao aldera, [...] ta urte batzuen barruan zeuben etxetik urrin barik diru-moltso politaren jabe ixango<br />
zarie. Kk Ab II 132. Badakit [...] emeko gustijoen iguingarri ixango gareana luzaro andi barik. Otx 125. Luzero<br />
barik. Akes Ipiñ 11. Beranduegi barik aalegiñez, aukerako mutil jaseko batekin atondu bear euken. Erkiag<br />
Arran 108. Egun asko barik etorri bearko dot barriro be. Ib. 142. Eta denpora asko barik, zeruko atietan aurkitu<br />
eban San Pedrok deika. Bilbao IpuiB 90. Berandu barik ilgo da. Gand Elorri 89. v. tbn. Alzola Atalak 41. Etxba<br />
Ibilt 490.<br />
� (Precedido de instr.). Cf. gabetu. � Izairi güzia amorio egiazkoala doa, inhur ezta harez gaberik. Egiat 205.<br />
� (Empleado sólo). � Gizon hebainak gazna nahi errerik, hautsera erori eta egonen gaberik. O Pr 196.<br />
Arkitzen duzuna duzu artzen, beiñere galdu etzenularik; gaberik ez beiñere ta irabaziaz atsegin. "Nunquam<br />
inops". Or Aitork 12.<br />
�2. Antes de. "Noz bazkalduku? Ordu bate t'erdie parik ez (V-arr)" Gte Erd 210 (junto a baino lehenago ez, de<br />
otras zonas). v. gabe I (1, d). � Eguna bagarik egongo litekez Elex ateetan mez-emollearen begira. Añ EL 2 95s<br />
(EL 1 85 egundu baxen len). Amaiketan bagarik / ta goixago bear bada. Zav Fab RIEV 1907, 97.<br />
�3. En vez de, no... sino... "Emendi barik, hortik joango zara (V-gip)" Gte Erd 49. v. gabe I (1, f). � Tr. Propio<br />
de la tradición vizcaína; se encuentra sobre todo en el s. XX, si bien los primeros ejs. son de E.M. Azcue. Lo<br />
encontramos tbn. en autores que no escriben en vizcaíno (Villasante, Ibiñagabeitia), sintomáticamente en la<br />
forma barik. � Beti egoteko naibagaz barik / kantetan zitareagaz. Azc PB 311 (en Ur PoBasc 360 naibaga<br />
barik; hay otro ej. seguro en 214). Banan barik, aldraka yuaten ziran. Kk Ab II 163. Erri bidera eldu zanian,<br />
andik artu barik, bitxabala-gora jarraitu eban. Ib. 93. v. tbn. Laux BBa 142. Zorijonak barik, zorigaiztuak<br />
nakar. Otx 161. Azkatasuna iñorentzat barik norberarentzat ei da ona. Eguzk GizAuz 105. Zuzena nagusi<br />
egiteko barik, ugazabak zapaltzeko asmuz egiten dan burruka. Ib. 100. Sozialistak, euren buruak barik,<br />
aurrekoak daukez lapurtzat. Ib. 9. Ori, ondasunetan barik, arloterian guztiok bardintzea dala edonok daki. Ib.<br />
39. Ipiñeko abade-etzea zalako ori, eleixeena barik, Ipiñeko jaunena zala. Akes Ipiñ 15. Eta orrela izan barik,<br />
bestela balitz? Erkiag Arran 66. Solora barik, goiz atan eleizara jo eban barriro. Bilbao IpuiB 142. --Zu, ia<br />
txikitotxu bat-- Ta gure Txomin Txikik bat barik, iru ta lau be klin-klan, klin-klan, beingoan garbituten ebazan.<br />
Ib. 32. Aita barik etxuen besterik kalean aurkitu? Ib. 56. Ura barik ardaua edan dau. "Ura edan bearrean". Garro<br />
Eusk 1961, 358. --Egurretan zoaz basora, ala? --Egurretan barik, beste zeregin askorik be badaukat basoan. Ib.<br />
359. Zorionerako dugun griña, aurrera barik, atzera begira jartzen da. Vill Jaink 123. Il daitekena barik, beti<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
138
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
biziren dana maitatu egizu. Gand Elorri 94. Tirotsa atertu barik, geitu egin da. Erkiag BatB 185. Iarraituko<br />
dute, gure apaizak etxerako barik auzorako gertutzen. Ibiñ Virgil 22.<br />
� (En exprs. desiderativas o imperativas). En vez de. � Joan adi Mati ibiltaldi bategaz egurastutera, etxean<br />
sartuta egon barik. Echta Jos 226. Ezkutatu biar eukek emen egon barik. Enb 178. Orrelako gauza benak<br />
erabagi barik, ondo da noz-edo-bein gauza arintxuak, barregarrijak erabiltia be. Kk Ab II 9. Oba zenduke<br />
bakalderriko arazuai jaramon geiago egin, zuri ardurarik eztautsuben gauzetan sartu barik! Otx 25. Tira<br />
kortara, zeure ideko astuen ondora, bakaldun aurrera olako zantarkeririk egitten etorri barik! Ib. 64. Dana<br />
dala, zerbait egin beintzat, or ganora bage manatan egon barik. Erkiag Arran 110. Gizonak barik txarriak obe.<br />
Bilbao IpuiB 253. v. tbn. Alzola Atalak 66.<br />
- BARIK ERE. Cf. supra (3). � --Paixan ei daki gizon orrek, oiez? --Paixan barik be, yosten daki ederto.<br />
"Paixan badaki, bai baña yosten obeto, ederto". Garro Eusk 1961, 359. --Ameriketatik gizon etorribarria<br />
tximinoitan ei dabil. --Tximinoitan barik be, soloan egiten dau bear. "Bai, ekiten deutso tximinoitan (a por<br />
jibiones); baña soloan egiten dau bear geienetan". Ib. 359.<br />
- BARIK ERE... ERE... Cf. supra (3). � --Paixan ei daki gizon orrek, oiez? --Paixan barik be, yosten be ederto<br />
daki. "Paixan eta yosten, biyetara daki ederto". Garro Eusk 1961, 359. --Ameriketatik gizon etorriberria<br />
tximinoitan ei dabil. --Tximinoitan barik be, soloan be egiten dau bear. "Biyetara ekiten deutso, tximinoitan eta<br />
soloan". Ib. 359.<br />
- GABERIKO. (Adnom. de gaberik). a) (Precedido de tema nominal nudo). "Lemamigaberiko ogien besta,<br />
festum azymorum" SP. "Ezizu erosi kalefaziño bareko etxeik" Elexp Berg. � Miserikordia gaberiko<br />
kondemnazionea. Lç Iac 2, 13 (tít.). Szienzia gaberiko zeloa. Lç Rom 10, 2 (tít.). Urik gabeko (urgaberiko) lurra.<br />
SP Imit III 3, 7 (Mst hur gabez sekatü, Echve 174, Ol urik gabeko). b) (Precedido de sust. det.). � Obrák<br />
gaberiko fedea. "Sans œuvres". Lç Tit 1, 16 (tít.). c) (Precedido de part.). � Hirur element kreatu gaberikoz egin<br />
izan den gorputz bat. Lç Ins G 3v. Kreatu gaberiko argiaren arraitasunak. SP Imit III 34, 2 (Ch, Mst kreatu(a)<br />
(izan) eztena). [Aizeak] kendu ebazan buruetatik ondo sartu bariko gizon-txapelak. Ag Kr 195. Joan zitzaion<br />
uste gaberiko iratzartzeak jauzerazi herstura. Mde Pr 159. Barka, Theresa, sekonta batentzat, minuta batentzat,<br />
esan gaberiko hitz emanagatik ere uzten bahaut. Mde HaurB 95.<br />
gabertoste. v. GAUERDI-OSTE.<br />
gabesi. v. gauesi.<br />
gabetandik(an). v. gabetanik.<br />
gabetandu. "(G, BN, S), privar" A. v. gabetu.<br />
gabetanik (G ap. A Morf 385; Urt II 184, Lar, Dv (G)), gabetandik(an), gabetanika(n), bagetanik (Lar, H (V,<br />
G)). �1. Sin. "Sin, en un dialecto es también gabetanik, bagetanik, v.g. duda bagetanik" Lar. "Es pleonasmo de<br />
gabe, gaberik" A, que lo da como S, sin duda error por G (ya que cita a Ur). v. gabe. � Tr. Propio de la tradición<br />
guipuzcoana; aparece ya en Larramendi, pero se documenta sobre todo en el s. XIX; en el s. XX apenas hay ejs.<br />
sino en textos populares. La forma más empleada es gabetanik; además de los autores citados infra, hay tbn.<br />
bagetanik sólo una vez en Lizarraga de Elcano sg. LE-Ir. Hay un ej. en Duvoisin (¿errata por gabetarik?).<br />
� (Precedido de part.). � Eziñ iñork ere begira dezakeana [...] itxutu gabetanik. Lar SAgust 12. Ongi dakizu,<br />
iñork esan gabetanik. It Fab 131. Goizetik arratsera ari dira lanean gelditu gabetanik. It Dial 26 (Ur baga, Dv,<br />
Ip gabe). Ez det uste iñun ere / dagoala maisurik, / bere aprendiz-urtiak / pasa gabetanik (1864). Noe 22. Eske<br />
juan gabetanik, mesedegilleak zeguan tokira bear zuena bialdutzen zioten. Aran SIgn 65. Nekatu gabetandik nai<br />
luke mantendu. Tx B V 139. Politikan sartu gabetanik. Ldi IL 169. Naiz belarra ebateko / garaia izanik, / pasa<br />
bearra zegon / egin gabetanik. Uzt Sas 111.<br />
v. tbn. Izt C 27. Arrantz 16. Bil 30. Bv AsL 197. JanEd I 77. Tx B 127. Gabetandik: Ud 109. Moc Ezale 1899,<br />
3b. Gabetandikan: Xe 174. Gabetanikan: JanEd I 90. Bagetanik: Bil 79. Aran SIgn 51.<br />
� (En exprs. temporales). Antes de. "Bi urte gabetanikan irurak il ziren (AN-gip)" Gte Erd 42. � Lau urte<br />
gabetanik, urrikituko zaiote. Dv Lab 36.<br />
� (Precedido de alativo). � Zaude, zaude, Maulera gabetanik. Etxde JJ 252.<br />
� (Precedido de tema nominal nudo o pron.). "Sólo se oye en la locución ni gabetanik 'sin mi'" A Morf 385. �<br />
Ez da atsegiñik / mundu onetan iñon / zerbait gabetanik. It Fab 44. Asnasa gabetanik gelditu. Ur Dan 10, 8. Zu<br />
gabetanik ezin bizi. Bil 105. Arrazoi gabetandik esan dezun itza, / sinistatu duena etzeguen gaitza. Xe 287. Uste<br />
gabetanik umiltasunian egiten dira erorte mingarriak. Bv AsL 197. Juan Jose gabetanik / eiñ zuten tortilla.<br />
AzpPr 50. v. tbn. Noe 38. Gabetandik: Moc Damu 19.<br />
� (Precedido de sust. con suf. -(r)ik). � Perillik gabetanik ikusi zan. Aran SIgn 11. Dudarik gabetanik. Xe 180.<br />
Kulparik gabetanik / noiznai preso jarri. JanEd I 88. Kezka gaiztorik gabetandikan presentatu zaigu plazan.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
139
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
EusJok 145. v. tbn. EusJok II 126. Sor Gabon 23.<br />
� (Precedido de sust. det.). � Olerkaria deritzan gizatxoro ori gabetanik, ezta ezagun izan ez erri-pizkunderik,<br />
ezta erri-elerti betetasunik. Ldi IL 37.<br />
� (Empleado sólo). � Abere-mot bakoitzak, / lengo denboretan, / erregea bazuten / toki guzietan. / Gabetanika<br />
zeuden / igelak bakarrik. It Fab 57.<br />
�2. En vez de. v. gaberik (3). � Arkera, susara, yel, irausi, lau izen bakar oetatik dakite euskaldunak, ardi,<br />
beia, beorra edo zerria dan ume eske dagoena, erdarak bezala esan bagetanik: la oveja está alta; la vaca está<br />
alta [...]. Izt C 168. Alako batean etzuela lorik egin al izan buruak eman zion, eta gogoa maiean, txalin ta<br />
erratilu-artean, gabetanik, ogera begira zedukala. A Ardi 47.<br />
gabetarik (L, BN, S; SP, Dv, H (L) (todos s.v. gabe)), gabetarikan, bagetarik (H s.v. bage), gabetatik (?). Ref.:<br />
Lh; Lrq. � Sin. Cf. USTE GABETARIK s.v. uste. v. gabe. � Tr. Propio sobre todo de los dialectos bajo-navarro<br />
y suletino; se documenta tbn. en Etcheberri de Ziburu, Etcheberri de Sara, Duvoisin y algún otro autor más<br />
occidental. La forma más empleada es gabetarik; hay gabetarikan en Etcheberri de Sara y bagetarik, junto a<br />
gabetarik, en Eguiateguy; gabetatik aparece sólo en Etchahun (686; "erreur de copie?" indica el ed.).<br />
� (Precedido de part.). En algunos ejs. tiene valor temporal 'antes de'. � Zuk idazu, othoi, oso neure<br />
endelgamenduia, / alteratu gabetarik zure fede sainduian / gauzen unsa egiteko neure azken finian. E 20 (cf. la<br />
nota del ed.: "Beste pasarte guztietan (hemeretzi aldiz!) gaberik dio"; hay, con todo, otro ej., citado infra). Eztik<br />
nihoiz uzten bekhatu nabarbena / eman gabetarik guti edo aski den pena. EZ Man I 116. Jakina eta ikhasia dela<br />
naturaleza ikhasi gabetarikan. ES 190. Hanbat denbora iraun ahal zezakena yan eta edan gabetarik. Lg II 129.<br />
Iguzkia jaiki gabetarik, oillarra kukurukuz hasirik, atsoa zen iratzartzen. Arch Fab 163. Gizona maiz itxurari<br />
begiratzen zaio, egia non daitekeen bilhatu gabetarik. Dv LEd 281. --Zer adinetan uztartu behar dute idiek? --Ez<br />
lukete hiru urthe bethe gabetarik lanean ezarri nahi. Dv Lab 240. Bere begiz ikhusi gabetarik nehork sinetsi ez<br />
zukena gerthatu da. EOnAlm 1905, 19 (ap. DRA). Renteria bere aldian zoin luzea den! Ala bertze herri bat --<br />
Lezo-- ez othe zaion, gu ohartu gabetarik, hegalaz lotu? JE Ber 90. Arrabots ttipi-ttipi bat eskapatu zait, batere<br />
nahi gabetarik. Lf Murtuts 22. Etxenkuek jakin gabetarik merkhatzale juan nintzan. Casve SGrazi 108.<br />
v. tbn. Arg DevB 93 . Xarlem 275. AstLas 39. Hb Esk 217. ChantP 166. Zby RIEV 1908, 417. UNLilia<br />
15. Mde Pr 93. Bagetarik: Egiat 245.<br />
� (Precedido de alativo). � Mosen Bernat, iakin bahu gauza nola jinen zen, / Bearnora gabetarik egon ahal<br />
inzanden. E 229 (el ed. indica en nota que gabetarik egon y -ra gabe egon significan 'abstenerse de, excusarse<br />
de').<br />
� (Precedido de tema nominal nudo o pron.). � Hura gabetarik dohakabeago baita gure kondizionea ezen ez<br />
abre brutalena. Lç Ins B 8r. Emaztea har dezana handitarik, eztate etxean grina gabetarik. O Pr 135. Egile<br />
gabetarik badela orena, / ez da ene buruak sinhets dezakena. Hb Egia 3. Mintzo zirade arrazu gabetarik. ChantP<br />
56. Ezkurño batek, har gabetarik, / jauzian jautsiz, xuxen xuxena, / sistatu zion sudur gizena. Ox 117. Nik hori<br />
hil behar dizut / duda gabetarik (S). Balad 218. v. tbn. Egiat 184. Bagetarik: Egiat 185.<br />
� (Precedido de sust. con suf. -(r)ik). � Phenarik gabetarik bizitzeko. ChantP 392.<br />
� (Precedido de sust. det.). � Ez gaitzatzula egor zure benedikzionea gabetarik. Brtc 35 (� MarIl 60).<br />
gabetasun (SP (sin trad.), Urt Gram 39, Dv, H, A (que cita a SP)), bagetasun (V, G, Sal, R ap. A; H),<br />
gabetarzun (Arch ms. ap. DRA), bagatasun (Dv (V), que cita a Ur).<br />
�1. Pobreza, penuria; carencia, falta. "État de privation, de dénuement, de misère. Iauna, beha zazu ene<br />
gabetasunari" H. v. gabe II (1), gabezia. � Zeure aberatztasun eta handigoa konsidera zazu, eta halaber ene<br />
gabetasun eta ezteustasuna. EZ Man II 170. Bitzitze spiritualeko aitziñamendua eztatza bihotzeko<br />
konsolazioneen izatean, baiñan [...] humilki hekien gabetasuna pairatzean. Ch III 7, 1 (Mst haren idokitzia,<br />
Echve 191 falta, Ip, Leon -z gabetu). Abundantzian eta gabetasunean. Brtc 203. Ez dut hori erraiten<br />
gabetasunaz; ezen ikhasi dut kontent izaiten kausitzen naizen estatuaz. TB Phil 4, 11 (Bibl eskasia). Haren<br />
pobrezia eta guziezko gabetasuna. Jaur 361. Beso, egur, ola eta uzearleen bagetasunen bidez ez dala Gipuzkoan<br />
egiten burni geiago. Izt C 132 (v. tbn. 176). v. tbn. Jaukol Biozk 34. Gabetasunik arloteenean bizi. Ldi IL 105.<br />
Hogei eta hamasei ordubete haren gorputxoa ikusi gaberik zegoela, eta herriminaren antzora, sistatzen zion<br />
bihotza gabetasun horrek. Mde HaurB 49.<br />
� (Como segundo miembro de comp.). Forma gran cantidad de compuestos más o menos lexicalizados: cf.<br />
ahalkegabetasun, arduragabetasun, errugabetasun, eskergabetasun, funsgabetasun, etc. � Zer da Relijionegabetasuna?<br />
CatLav 200 (V 102). Seigarrena: Azkeneko penitenzia bagetasuna. CatOiq 9. Jaungoikoaren<br />
amaren kutsu gabetasun eta jatorrizko zuzentasun eta garbitasuna. Ur BulaG 552. Aundia zen denbora berean<br />
beraren arrokerigabetasuna're. Goñi 92.<br />
�2. "Bagetasun (R), abstención" A.<br />
�3. "Bagetasun (V-m), dolencia, enfermedad" A Apend.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
140
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gabetsu. "(Hb), pauvre" Lh.<br />
gabetu (G, AN, L, BN, S; SP, Urt III 162, Lar, Añ (G, AN), Lecl, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H), bagetu<br />
(V, G, Sal, R; Lar, Añ, Dv, H). Ref.: A (gabetu, bagetu); Lrq (gabet). �1. (Acompañado de un sintagma provisto<br />
de instr.). Despojar(se) de, privar(se) de, quedar(se) sin, perder. "Apearle a uno, privarle de algún puesto,<br />
zerbaitez bagetu, gabetu" Lar. "(No quedar) cera en el oído, gauza guziaz bagetu, gabetu" Ib. "Privar, despojar"<br />
Lar, Añ. "Vaciar, desocupando" Ib. "Bagetzea, priver, dépouiller de: Bere etxiaz bagetu dau [...]; être privé de:<br />
Nire ondasunez bagetu egin nau" H. "Gabetu: 1.º (G, AN, L, BN, S), abstenerse. 2.º (G, AN, L, BN, S), privar"<br />
A. � Tr. Propio de la tradición septentrional desde sus primeros textos; aparece además en Lizarraga de Elcano y<br />
en un texto navarro del s. XVIII. En el s. XX, sobre todo en la 2. a mitad, se encuentra tbn. en autores<br />
meridionales de cierto nivel. En DFrec hay 2 ejs. El radical es por lo general gabe (Lç Adv * 8r, EZ Man I 112,<br />
Chourio, He Gudu 152, Dh 211, etc.); hay gabet en TB 1 Cor 7, 5. � Bekhatua izan da kausa, gizona [onaren eta<br />
gaitzaren ezagutzeko] bothere hunez gabetu izan baita. Lç ABC I 3v. Eztaki norat itzul presunak, / mobimenduaz<br />
gabetzen ezen zaizko belhaunak. EZ Man I 43. Eztut eskuetan dudanaz gabetu nahi. Ax 68 (V 45). Iainkoaz<br />
gabeturik. Ib. 575s (V 369). Etzazula izan deus ere [...] spirituko libertateaz gabe zaitzakenik. Ch III 27, 1 (SP<br />
eraman, Mst galerazi, Echve 263 gabe utzi, Ol kendu). Gabetu nahi nauzue biziaz. Lg II 200. Bere semeaz<br />
gabeturik gurutzearen ondoan (AN, s. XVIII). ASJU 1993, 911. Adimenduaz gabetu zarela erranen dute. Brtc<br />
174. Jaunarén erregaloes ere naize gabétu. LE JMSB 454. Ahoa hortzez gabetzen. Hb Egia 62. Zertako nahi<br />
ginituzkete eskuaraz gabetu? HU Aurp 197. Untzia larunbatean zohalakotz, herritarren mezaz ez gabetzeagatik,<br />
naiago izatu zuen [Aita Berthuyk] iguriki astelehena. Prop 1909, 136. Ait-et-amez gabeturik / gelditu zen<br />
Xalbador. Ox 34. Zer gizon gaitzaz zuten mundua gabetu, / Lurrak berak hiltzaleak, segur, zituzken suntsitu.<br />
Iratz 25. Orotaz gabetua. Ardoy SFran 195. Gure erran zaharra "euskaldun fededun" / bere erran beharraz<br />
gabetu da egun. Xa Odol 241.<br />
v. tbn. O Po 49. SP Phil 166. Arg DevB 98. Gç 179. CatLav 58 (V 37). He Gudu 138. Mst XVI. Mih 116. CatLan<br />
129. Monho 38. Dh 187. JesBih 424. MarIl 5. Jaur 115. Gy 69. Dv LEd 231. Laph 52. CatS 93. Elsb Fram 159.<br />
Arb Igand 187. CatJauf 72. JE Bur 197. Barb Leg 140. Etcham 148. Zait Sof 68. Zerb Azk 94. Or Aitork 367.<br />
Etxde JJ 78. Mde HaurB 94. Gand Elorri 76. Vill Jaink 9. Lf CEEN 1973, 130. Bagetu: Zait Sof 43.<br />
� [Ulitxak gibelatzeko] sare hek berek jendea gabetzenegi dute [...] hatsaren hartzeko baitezpadako den aire<br />
hartaz. Prop 1905, 105.<br />
� (Part. en función de adj.). Desprovisto, falto (de). � Presuna zuhurziaz gabetuei. Ch III 46, 4. Zure<br />
zerbitzarietan den mendreena eta on guziez gabetuena. Ib. 3, 6 (Mst ezinago praube). Mainguak, itsuak, mutuak,<br />
alderdiz gabetuak eta bertze hainitz. TB Mt 15, 30 (Lç, He, Dv hebain(du)). Saltzea erremedio indarrez<br />
gabetuak. Hb Egia 128. Mendi arbolez gabetuak agortzen direla. Dv Lab 310. Nik ez dagokat astoa bertze<br />
azienda bat baino usnaz gabetuagoa. Ib. 281. Lehena eta handiena [ifernuko pena] [...] Jainkoaz gabetuak<br />
izaitea. Lap 412 (V 188). [...] dio berehala ene beribileko lagun sakelorenaz gabetuak. JE Ber 27 (v. 24s. para la<br />
historia del robo del reloj).<br />
� (Con el instr. sobreentendido). "Egun gehiegi xahutuz, biharko gabetzen da, [...] on se rend pauvre pour<br />
demain" H. � Neure onak neurk nahi ditut gozatu eta manaiatu, eztut oraiño gabetu nahi. Ax 235 (V 157). Bost<br />
lekhütako primü izan zena sorthü, / etxes bat egin gabe, ostatin gabetü. Etch 186. Aberritik yaurtiz gabetu naun<br />
nere anaia. 'El me arrojó y despojó de mi patria'. Zait Sof 143. � Herriak mirikua izatean bere, / ezin gabetua du<br />
menta arebere. Hb Esk 98.<br />
� (Con -tik o -tarik / -tatik en vez de instr.). "(R-uzt), abstenerse. Gorozimako orzilaretan aragi xateatik bagetan<br />
naz" A. � Zure arima sensuen plazer guzietarik gabetua. He Gudu 132. Fidelen komunionetik khendia eta<br />
Elizako huntarzün ispiritualetatik gabetia. CatLan 106. Lur bati bethi gozo mota bera khentzen bazaio, bethi<br />
belhar mota bera erainez, gozo hartarik gabetuz dihoa. Dv Lab 80. Gure uste ta naitasunetatik gabetzen asko<br />
arduratu bear degu. Zink Crit 46. Orotarik betiko, dohatsu, gabetuz, Zerume anaiekin gau-egunaz kantuz. Iratz<br />
120. v. tbn. Mih 15. Ip Imit III 16, 3. UNLilia 17.<br />
�2. bagetu (Añ), getu (Añ). (Como segundo miembro de comp.). Forma parte de gran cantidad de compuestos<br />
más o menos lexicalizados, como axolagabetu, bihozgabetu, eskergabetu, indargabetu, lotsagabetu, gatzgabetu<br />
(qq.vv.), etc., por lo gral., como se ve, tras sust.; sólo excepcionalmente se encuentra tras verbo (en egingabetu<br />
(q.v.)). "Des, se explica con des o bagetu, getu: v.g. [...] desaguar, urbagetu, -gabetu, desvergonzarse,<br />
lotsabagetu, etc." Añ. "Lo gabetua dabille (AN-5vill)" Gte Erd 213 (junto a lo beharrean, lo eskasian, etc., de<br />
otras zonas). � Iuduak rege gabetu izan baitziraden. Lç Adv ** 2v. Bertan has zedin ezagutze gabetzen eta<br />
nondik ona heldu zaion ahanziten. Ib. * 8r. Arren, zuk diezadazu, othoi, itzul miñgaña, / Zakariasi bezala hitz<br />
gabetu zaitana. EZ Man I 116. Abere lepo-gabetu bat. Ub 32. Korputza janari gabe argaltzen ta aginte gabetzen<br />
da. Mg CC 219. Zezena kemen bageturik erori zakean lurrera. Izt C 251. Beldurrez yadaneko odol gabetua. Hb<br />
Esk 13. Euskerak etxekotu gaitzake oraindik senide guztiok: euskera-gabetzeak arroztu. Ldi IL 67. Haurraren<br />
gorputz gonorte-gabetuak. Mde HaurB 103. Inditar iskillu gabetuak Erromako mendietatik alderatzen dituzuna.<br />
Ibiñ Virgil 85. Gure etxea mueble gabe zegoen hustua / anima gabetua bilhutsia. Lasa Poem 98.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
141
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gabetu. v. gautu.<br />
gabetzaile, bagetzaile (Lar). "Privativo, inductivo" Lar.<br />
gabetze (Urt I 149, Lar), bagetze (Lar, Añ). � Privación. "Destitución" Lar. � Ai, Jauna! lehenago bertze<br />
edozein zigorrada, othoi, zu niganik urruntze ta zure graziez gabetze hori baino. Dh 217.<br />
gabeukatz (gabenk- Bera app., quizá por error; BeraLzM). � Reloj. "De gau-egun-atz" BeraLzM (que da tbn.<br />
derivados como gabeukazkin 'relojero' y gabeukaztegi 'relojería'). v. erloju. � Eriotz-gabeukatza (1912). Bera in<br />
Onaind MEOE 825. Gabeukatz-erabilkia azaldu ezazute. Zink Crit 12. Eguzki-gabeukatz (erloju). Altuna 33.<br />
gabeuki (Bera, BeraLzM). � Hora. "(Gabeun-ki = porción determinada), hora, cada una de las 24 partes en que<br />
se divide el día natural. Ordua es voz exótica" Bera. v. ordu. � Gabeuki bata (1912). Bera in Onaind MEOE<br />
825 (sigue con ordu biak, irurak...). Oinkada batez gabeuki askotako lana deusezten. Zink Crit 82. Illunabarra<br />
gozatsu! / Maitasunaren garaia! / Amets goxoak eiteko / gabeukirik (ordurik) egokiena! TP EEs 1927, 28. Ze<br />
gabeukitan --galde egin omen zion baserritar bati edozein kaletar ikasik-- izaten da jaupa txadon ontan? MEIG<br />
VII 36.<br />
gabeukiro. � Cada hora. � Gabeukatzak gabeukiro / oiu dagigu sendoki / bizi gaitezentzat beti / gertuak il<br />
aldirako. Bera in Onaind MEOE 826.<br />
gabez, bagez. � Tr. Propio sobre todo de la tradición septentrional, ya desde sus primeros textos; aparece tbn.<br />
desde al menos mediados del s. XVIII en textos guipuzcoanos. Su uso parece haber disminuido mucho, sobre<br />
todo al Norte, en el s. XX, pero se sigue encontrando al Sur, generalmente en autores guipuzcoanos de cierto<br />
nivel. �1. Por falta (de), falto (de), sin. � (Precedido de tema nominal nudo). Cf. BIDEGABEZ. v. GABEAZ. �<br />
Onerizte gabez uzten etzitut. E 199. Faltetan bahaiz esker gabez erori. EZ Man I 19. Bertz'errekeitu gabez /<br />
zatzan gauez / bordan, arsto-idieki. O Po 58. Begirauzu horrela gerta eztakizun zure pazienzia gabez. SP Imit III<br />
19, 1 (Echve 230 pazienziaren faltaz, Ip pazentzia gabetik). Lür hur gabez sekatü bat. Mst III 3, 6 (Ip hurik<br />
gabez). Ez da itzaliko olio ta grazi bagez Espiritu Santuaren argia. Mb IArg I 374. Etsaiak emandako eraso-aldi<br />
batean, iñoren laguntza gabez, Urias il zan. Lard 191. Ez dazaudan eskribi ilabete oroz, tenpra bagez. Mdg 125.<br />
Askotan miserian / alimentu gabez; / umiak ezin aziz / or dabil dolorez. EusJok II 19. Odol-gabez zuri. Ldi BB<br />
164. Beltzena au zan: geren artekoxe batek, bere leena ukatuz [...] ain errukigabez gu yo bearra. Ldi IL 27.<br />
Jesus Olibeten lagun-gabez itun otoitzean larri. SMitx Aranz 139. v. tbn. Hm 95. INav 134. ES 186. Xarlem<br />
1473. Ub 194. JMB ELG 55.<br />
� (Precedido de sintagma nominal con suf. |2-(r)ik). � Anhitz egur eder gelditzen da oihanean ekharlerik<br />
gabez. Ax 350 (V 232). Argia [...] itzal diteke oliorik bagez. Mb IArg I 374. Hanits dama ikhusten dit, aberats<br />
eta ederrik / aski partidü hunik gabez eskontzeko daudianik. Etch 544. Suñekorik gabez itzailkatzen direla lohian<br />
urdiak bezala. Ip Dial 42 (Dv soineko eskasez). Hersturan gertatu zen lan-biderik gabez. Etcham 145. Astirik<br />
gabez utzi bear. Lek SClar 122. � Dirurik batere gabez. Txill Let 63.<br />
� (Precedido de sintagma nominal det.). � Ta ez da bada erremediorik? Bai nere kristauak, ez gera galduko,<br />
galtzen bagera erremedioa gabez. Erremedioa da [...] bakoitzak aitortzea bere bekatuak. AA III 564.<br />
� (Precedido de gen.). � Ez baldinbere ezagumenturen gabez: bazieikien alabaña, iñork esan gabe, onetan eta<br />
beste gauz askotan gaizki egiten zuela. Ub 68.<br />
�2. (Precedido de part.). Por no (+ infinitivo), no (+ gerundio), sin (+ infinitivo). v. GABEAZ. � Hik manu<br />
drauzkigunak ez eginez, eta egiten ditugunak ere bide bezala egin gabez, damnazionerik baizen eztugula<br />
merezitzen. Lç ABC A 7rs. Berehala, ikhusi ere nahi gabez, etxetik egotzi baitzuen. Ax 389 (V 254). O zer<br />
desparazionea! / Nahi gabez behar bizi! / Errabiamendu handia! Ezin hil eta hil nahi! Gç 178. Erakatsi gabez<br />
damü haboro egiten derie [Elizako Artzañek kargütan dütienei], ezi ez hontarzün bere egite honez. Bp I 17.<br />
Manera hortan etsai gaixtua osoki sartzen da, hari hatsarrian müsik eman gabez. Mst I 13, 5 (Ch zeren etzaion<br />
berehala kontra egiñ). Etzitiala triste, gizonen süstengiaren ükhen gabez. Ib. 21, 3. Aren eskua ta lagunza artu<br />
nai gabez baizik ez gara galduko azkenean gu. Mb IArg I 311. Hiri biziaren khentü gabez / gaiski diat egin<br />
ükhen. Xarlem 690. Begira zenbat bider jarri zeran Mezagabe geratzeko perillean, batzuetan garai onean etxetik<br />
irten gabez, besteetan bidean erausian geratuaz. AA II 58. Juduek ezagutu gabez hil-arazi zuten; giristino<br />
sakrilegoak ezagutza osorekin. Dh 222. Iñork aintzakotzat artu bagez, bazterturik txokoan ixil ta geldi badaude<br />
ere. Izt C 239. Kaskoinek darasate, zazpi urthe bethez / debrua egon zela deus [eskuararik] ikhasi gabez. Hb Esk<br />
88. Jan gabez gañerakoak baño ubeltxeagoak bazeuden. Lard 305. Xederatu gabez, arbola bat aphalegi gelditu<br />
denean. Dv Lab 362. Alegiña egin gabez / ezta ezer galdu. Ud 101. Oker gutxi pasa zan ark sumatu gabez.<br />
EusJok II 22. Gazteak jakin gabez, zaharrak eziñez, egitekoak doaz gaizkigiñez. Refrán pop. (ap. DRA; A EY III<br />
156: gazteak ez yakinez (S)).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
142
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
v. tbn. Mat 136. EZ Man I 137. Harb 34. O Po 51. Hm 107. SP Phil 364. Tt Onsa 141. ES 102. CatLav A 2v (V<br />
3). Cb Eg II 165. CatLan 103. Ub 197. Gco I 434. UskLiB 80. Etch 142. Xe 160. Arr May 108. Arb Igand 47.<br />
Xikito 10. Mok 8. Or Aitork 105. Txill Let 107. Bagez: Lar, carta a Mb, 278. Mb IArg I 291. Gco I 434. AA II<br />
111. Or Eus 79.<br />
� (H, que cita a Gç). (Con izan sobreentendido). "Hauk asko gabez (pour asko izan gabez), comme si ceux-ci<br />
n'avaient pu été assez, assez forts, assez nombreux" H. � Batzuek zuhur gabez debozioneko grazia zela kausa,<br />
berek galdu dute bere burua. SP Imit III 7, 2 (Ch goardia eskasez). Desparaziño, presondegi, / burdiña gathe<br />
goriak. // Hauk asko gabez, izanen tuk / ene penak bethikoak: / deabru, su, gathe, presondegi, / gustiak<br />
sekulakoak. Gç 163. Salbatzaile maitea, kontent gabez behin gustientzat itzatu izateaz gurutzean, oraiño gau eta<br />
egun sakrifikatzen baitzare gure aldaretan! Ib. 36 (v. tbn. kontent gabez en Monho 128).<br />
- BESTE GABEZ. v. beste.<br />
- GABEZKO. (Adnom.). v. GABEKO s.v. gabe. � Intenzionea duke xoil bide-gabezkoa, / Iesus agindua dela<br />
sinhetsaraztekoa. EZ Man I 65. Hargatik ezagun da halako atsegina dela nahi gabezkoa. SP Phil 437 (He 442<br />
nahi gabeko). Mündiari gerla thai gabezko baten egitia. Mst XV. Müga gabezko miserikordia. Mst III 59, 1. Uste<br />
gabezko thürbürtarzün bat. Ib. 57, 1. Mobimentü edo zotikü ordre gabezko eta korronpitü hori. Mercy 29.<br />
- USTE GABEZ. v. uste.<br />
gabezia (gabezi S ap. A; Gèze, Dv (S), H (BN, S)), bagezia. �1. Carencia, pobreza, miseria, penuria. "Esku<br />
auherrak biltzen du gabezia" H (ap. Lh). v. gabetasun. � Tr. Propio de la tradición suletina ya desde Belapeyre;<br />
en la 2. a mitad del s. XIX se encuentra tbn. en Prop, y posteriormente en otros autores septentrionales no<br />
suletinos; en la 2. a mitad del s. XX aparece tbn. en autores meridionales de cierto nivel. En DFrec hay 8 ejs. �<br />
Bere gogozko bagezia. Bp I 51. Gabeziaren maithatzia. Bp II 104. Graziak fermoki gabezia soferitzen dü. Mst<br />
III 54, 6 (Ip, Leon gabezia; SP, Ch pobrezia). Gabezian bizi. Arch Gram 90. Jinkuari esker eztügü heben holako<br />
gabeziarik. Ip Dial 101s (It, Ur urritasun, Dv erromeseria). Nagitasuna da gabeziaren eta pobreziaren unhidea<br />
eta haz-ama. Ax (ed. 1864), 21 (Ax 42 (V 26) nezesidade). Gabezia handienean. Ip Hil 105. Nula holako gizon<br />
jakintsüna izan da hain kopetx arin, gabezia gorrian sartzeko. Const 42. Gabeziaz hil. Iratz 104. Umezurtz<br />
aberats bat, gabezia zer zen ere etzekiena. Arti Ipuin 24. Gorputzeko makaltasunaz batean, arimako gabezia ta<br />
ezunea. Erkiag BatB 199. Duela 40 bat urte, gabezia beltzean bizi ginen. Herr 17-10-1968, 1. Jainkoak fruitu<br />
eman arazi dautalakotz ene gabeziako lurraldean. Bibl Gen 41, 52 (Urt aflikzione, Dv behartasun). Eskasia eta<br />
are gabezia ez dira euskararen edo euskal hiztegiarenak, euskaldunonak baizik. MEIG VII 188.<br />
v. tbn. Prop 1876-77, 89. UNLilia 10. Othoizlari 1958, 171. Etcheb MGaric 16. IBk Apoc 2, 9 (IBe pobretasun).<br />
�2. (H, que cita a Mst). (Precedido de gen.). Falta (de). � Barnetiko indarraren gabezia erakhusten beitie. Mst<br />
III 31, 4 (SP eskasa). Konsolazionen ororen gabeziaren gogo hunez nahi ükheitia. Ib. 16, 3.<br />
gabeztatu, bageztatu (Lar � Dv y Darric (ap. DRA)). � "Consumir, deshacer" Lar. � Garrak etxe, jauregi,<br />
eliza, guzti guztia bageztatzen zuan (J.C. Guerra, 1890). JFlor.<br />
gabezte, bagezte. "Preterición, en el derecho" Lar.<br />
1 gabi (V, G, AN; Lar, Añ, H), kabi (H). Ref.: A; Garm LexEV 268. �1. Martinete (en las ferrerías). "Gavia,<br />
llamamos en bascuence a la viga grande del mazo en la herrería" Lar. "Sobre el yunque la gabia, que es una viga<br />
gruesa sellada con fuertes aros de hierro, en cuya punta está aquel martillón de cuatro o seis u ocho quintales"<br />
Lar Cor 67 (v. tbn. 65). "Bi gabi zeuden burni-urtegietan: berdiña edo txapako gabia eta borobilla edo kopako<br />
gabia" Garm Olag 123. v. Zubiau Burd 98, con dibujo. � Azeriak buztana jauso ezin, ta bai gabia. RS 27.<br />
Gabija erabilli dagijan berak aginduten deutsan arintasun edo gelditasunaz. Mg PAb 127s. Gabi-ots. Ib. 130.<br />
Olako gabiaren otsa. Arr EE 1882a, 98. Gabi astunak. AB AmaE 71. Gabia zan burdiñezko mallo andia. R.<br />
Murga EE 1895b, 493. Agurka ta errenka / nolabait abia, / buruak zirudian / olako gabia. Noe 68. [Bere<br />
eskutzarra] gabia bezala Bikendiren gañera egozten du. Or Mi 58. Bizkor samarki zukutzen nau [...] ta auts xee<br />
biurtzen Urli yaun zoliak, ene kolkoko F. Berendia gabitzat darabilkielarik. Ldi IL 92. Sudur-zulo bakarretik<br />
botatzen dedan aizearekin, alboko ola onetxen gabi ta ardatza erabiltzen ditut. NEtx LBB 165. v. tbn. Izt C 129.<br />
GavonC Egan 1956 (5-6), 27. Zink Crit 43.<br />
� (Fig.). � Matrakan nekez asten zan, baña bein asi ezketiño, itz asko egin baño lenago bere besoetako gabi<br />
aztunak erabilten ebazan. Kk Ab I 31.<br />
� (Aq 150, Añ), kabi (AN-larr ap. Asp Leiz). Mazo. "Maza, mazo, martillo de madera" Añ. "Macear, [...] gabiaz<br />
jo" Ib. � Arakiñak eskuetan eukan gabiaz buru-buruan, garunetan takarreko galanta emon egion baiño leen<br />
[idiskoari]. Erkiag BatB 52. Matraillu, gabi txiki, atxur txiker kirtenik bakoa. Ib. 21.<br />
�2. "(V-och-oroz), matracón que hace veces de campana en la torre en semana santa" A.<br />
�3. "Gabixa, haya de 4 metros" Iz ArOñ. "El madero de haya de unos cuatro metros" Ib.<br />
�4. "Burni olak berak ere ez dituzu danak berdiñak. Batzuek zearrolak, aundiagoak, ago asko urtutzeko; besteak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
143
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
berriz gabiak, txikiak, zearrolatik ekarritako totxoak lantzen dakitenak" Garayalde Elezar 71.<br />
- GABI-ARDATZ (V, G, AN; Lar Cor 67, Aq 150, Añ). Ref.: A; Iz ArOñ. Huso del martinete, viga de madera<br />
que lo sujeta. "El huso que menea la gabia a impulsos de la rueda exterior" Lar Cor 67. "Mango del mazo" Aq.<br />
"Gabí-ardatza baiño senduao" Iz ArOñ. v. ARDATZ-NAGUSI e infra GABI-IGUN, GABI-KIRTEN. �<br />
Gorputz zuzena gabi-ardatza lez. Azc PB 121.<br />
- GABI-AROTZ (V-arc, AN-gip). Ref.: A; Lek Oyarzun 106. "Macero" A (que cita RS). "Yohanne era gauiaroz<br />
en la ferrería de Hurto" (Areso, 1423) FLV 1991, 287. "<strong>Fe</strong>rrero del grant maço de obrar fierro, que en vascuenz<br />
claman gauiaroz" (Echalar, 1430). Ib. 287. "Los olaguizones o gabiarotzes, como se les llamaba en Oy[arzun] a<br />
los labradores de hierro" Lek Oyarzun 106. � Gabiarotz barriak galbaeaz ura. "El macero nuevo". RS 62. Ez da<br />
geroztik iñon / tiriki-tau otsik; / ez du iñork ezagutzen / gaur gabi-arotzik. "Obreros ferrones". Canc. pop. in Or<br />
Eus 213. Gaur gora nai nukela / nik Gabi-arotza, / bai burni-arotza, / mailluaren otsa. "Al que maneja el<br />
martinete". Ib. 210 (v. tbn. 211).<br />
- GABI-IGUN (G ap. A � Aq 150; gabi-iruin G-to ap. A; gabigun Mg PAb 134; gabi-oin G-to ap. Garm Olag<br />
122). Mango del mazo. "Gabi-oñe, bere muturrean gabia edo mallu andia eramaten duan abea" Garm Olag 122<br />
(v. tbn. LexEV 268). "Gabigun, mango del mazo, viga de haya fuertemente zunchada con anillos de hierro<br />
tensables, en toda su longitud" Zubiau Burd 107 (v. dibujo en pág. 99). v. GABI-ARDATZ. � Aste onetan<br />
kabiguña autsirik bi egun galdu ditut. (Vera, 1676). FLV 2006, 265. Darua agoia urtzalliak mallutzarpeti gabiigunaren<br />
azpira. Mg PAb 127.<br />
- GABI-KIRTEN. Viga que sujeta el martinete. v. GABI-ARDATZ. � Jiratzean bada, ziriak bultzata gora<br />
igoten da gabi-kirtena (lau metro luzeko pago abea). Garayalde Elezar 75.<br />
- GABI-MAILU. Martinete. � Gabi-mallubak emoten deutsan joaldi edo kolpiaz erdibituten da [agoia]. Mg<br />
PAb 127.<br />
- GABI-OILAR. "Gabi-oillarra, la abubilla" Iz ArOñ. v. ARGI-OILAR.<br />
- GABIPE. (En casos locales de declinación). Bajo el martinete. � Txirikiña edo burdin kato bat iraatsirik,<br />
darue gabipera. Mg PAb 127. Nok edo zek alan edertu dau [mea]? Olako suak erre, goritu, garbitu ta gabi pean<br />
kolpe gogor luzeak eroan izanak. Añ NekeA 225.<br />
� Etim. Podría tratarse de un representante del lat. cavea.<br />
2 gabi. "(V-al), arándano, planta silvestre de bayas negruzcas o azuladas" A. "Arándano. Planta trepadora que da<br />
pequeños granos encarnados como la grosella (G)" B. Arregi [= SMuj] (ap. DRA, que no da más ref.). v. ahabi.<br />
gabi. v. gubia.<br />
gabia (Volt 85, SP, Deen I 191, Lar, H), kabi (L ap. Lh, que cita a Hb). � Gavia. � Begira ezazu gabiara<br />
doana. EZ Man II 138. Ontziko gabian arkitzen zen ontzi mutil bat. Mb IArg II 281.<br />
gabia. v. habia.<br />
gabiar. "Cinctus gabinus [= forma de llevar la toga, al estilo de los habitantes de Gabies], gabiar arropa, gabiar<br />
habitua, gabiar jaunzkia" Urt V 42.<br />
gabiatxo (Lar, H ap. Lh). � "Gavieta" Lar. "(L), 1.º hune; 2.º petite hune" Lh, que cita a H. v. gabieta.<br />
gabiazain. v. gabizain.<br />
gabiazain. v. gabizain.<br />
gabierrota. "(AN-gip), variedad de manzano" Garbiz Lezo 5.<br />
gabieta (Lar, Lh). � "Gavieta" Lar. "Petite hune des mâts de beaupré et de misaine" Lh. v. gabiatxo.<br />
gabika. "Haz, manojo, pero se dice del mayor que se compone de otros menores" Aizk app., que cita a It (sin<br />
más ref.). v. 1 gabiko.<br />
1 gabiko (V-m, G ap. A (que cita a Itza); Lar, Aq 292 (G, AN), Mg PAbVoc). �1. "Gavilla", "[h]acina, montón<br />
de haces", "haz mayor, que se compone de otros menores", "[h]acinar, [...] gabikoak egin" Lar. "Haz,<br />
verbigracia, de lino, que se compone con la maza [...], o bien llámese faja o manojo" Aq 292. "Ataraten ziranean<br />
[liño muetak] lotuten zirean sortetan, da onei esaten iaken gabikoa" Ezale 1897, 292a. v. 1 gabilla. � Fajos de<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 144<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
lino, llamados en vascuence gabicos. (1528, Archivo General de Navarra). ConTAV 160. � Eskutadak dituguz /<br />
gero orraztuten / ondo garramaduta; / ta arik eruaten / gabiko egitera, / beratu ditezan / pozu baten eukita. Mg<br />
PAb 143. Gabiko oneek daruez trimin trimin egitera erruki baga zur-mallu edo mazubaz. Ib. 138. Beso senduak<br />
biar dira mallubaz banatuteko, ta bitartian andrakume batek darabill gabikua biraak emoten. Ib. 138. �2. (V,<br />
G, AN ap. A; Lar, Añ, H (s.v. gabia)), kabiko (AN ap. A; Lar, Hb ap. Lh, H (s.v. gabia)). "Mazo de domar y<br />
macear el lino en hacecitos, kabikoa" Lar. "Martinete de herrería, gabikoa" Lar, Añ. "Mazo de mano, con el que<br />
se maja el lino" A. "Sorte de maillet à battre le lin. Deit Jainkoa eta harekin kabikoa" Lh. v. 1 gabi. � Dei<br />
Jainkoari ta ekin kabikoari. "(A Dios rogando y con el) mazo dando". Lar. Dei Jangoikoarí, ta eutxi kabikoarí.<br />
LE Urt ms. 109r (v. tbn. ed. de 1846, 307).<br />
2 gabiko (H s.v. gabiazaina � Lh). � "Gabier, matelot qui veille à la hune" Lh.<br />
gabikotu (Lar, Aq 768 (G, AN), Mg PAbVoc, Añ (V, G), Izt). �1. "[H]acinar" Lar. "Hacer manojos" Aq.<br />
"Formar en haces" Mg PAbVoc. "Tascar, sacudir el lino o el cáñamo" Añ (cf. la explicación de Aq s.v. 1 gabiko).<br />
"Formar en haces el lino" Izt. � Garramauta [linoa], gabikotu bear da, ta gabiko eginak sartuten dira uretan.<br />
Mg PAb 138. [Gabikuak] liortu ta ostera gabikotuten dira. Ib. 138. Lino belarra azi, ta igartu didinean,<br />
gabikotu, txarrantxatu, ezpatatu, apaindu, gorutu ta arituta. VMg 24. � (Fig.). "Agavillarse, meterse en tropa y<br />
mezclarse con otros para alguna fechoría" Lar. �2. (V, G, AN ap. A; Lar), kabikotu (Hb ap. Lh). "Macear" Lar.<br />
"Majar" A. "Battre avec le maillet" Lh.<br />
gabil. "Utilizados [...] para reblandecer, alisar y redondear las tiras de cuero destinadas a la costura de albarcas,<br />
de zurrones y de otros objetos de piel" JMB El hombre prehistórico en el País Vasco 47s. v. figura pág. 49.<br />
gabila. v. 1 kabila.<br />
1 gabilla (G ap. A; Lar, Añ, H), kabila (Añ). � "Gavilla, es voz puramente bascongada, gabilla, y con ella<br />
significamos un haz mayor que se compone de otras menores" Lar. "[H]acina, montón de haces" Ib. "Agavillar,<br />
gabillak egin" Ib. "Gavilla" Añ. "1. gerbe, spécialement de blé. 2. (généralement), botte, fagot" H. "Haz de leña"<br />
A. Cf. VocNav gavilla (Vidángoz y Zona de Eslava). v. 1 gabiko. � Gabillaz txit kargatutako gurdi batek. Ur<br />
Am 2, 13. � (Fig.). � Judu ta jentillen gabilla andi bat. Cb Eg II 150 (Dv LEd 265 oste).<br />
2 gabilla (R). Ref.: Arzdi PlantR 450; ContR 518. � Hayuco, fruto del haya. "Babía (R-is), bellota de roble;<br />
alguna dijo gabílla" ContR 518. Cf. VocNav gabilla (Isaba), gavilla (Roncal). v. amagaila, bagaila.<br />
gabilla. v. 1 kabila.<br />
gabillatu (Lar, H). � "[H]acinar" Lar. "Afascalar, hacer hacinas de mies" Ib. "Agavillar" Ib. "Mettre en gerbes,<br />
en bottes" H. v. gabikotu. � (Fig.). "Agavillarse, meterse en tropa y mezclarse con otros para alguna fechoría"<br />
Lar.<br />
gabinare. v. GAU-ENARA (s.v. 1 gau).<br />
gabineta. v. ganibet.<br />
gabineta. v. ganibet.<br />
gabinet(e). v. kabinet.<br />
gabiola. � <strong>Fe</strong>rrería. Cf. Lek Oyarzun 117: "Zuazuábar... casa que en su arco gótico de ingreso en la piedra clave,<br />
lleva esta inscripción [...]: Joanes de Zuazuabar y su mujer Pascoala hicieron esta casa y gabiola". � Mendian<br />
Zear-ola, / errekan Gabia... / Gabi-olaetako / taukaren aundia. Canc. pop. (?) in Or Eus 212.<br />
gabiola. v. kaiola.<br />
gabiota (V-ger-ple-gip ap. EAEL 93; Lar). � Gaviota.<br />
gabirai (V-ger, AN-gip; Lcc [corregido sobre gabilai], Izt C 198), gabiroi (G; H (V, G)), gabilai, gabilloi,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
145
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gabillara (V-gip), gabilare, gabinare, gabirau, txabirai, gabirari, gabillau (V-m), kabirai, kabelai, kabidoi (Gazp,<br />
AN-larr), kabillara (V-m), kabilddara (V-gip), karibei (V-gip), kabrina (-e B). Ref.: A (gabirai, karibei),<br />
Apend (gabilau); Arzdi Aves 161; Dass-Eliss GH 1923, 377; Iz ArOñ (kabílddara); Etxba Eib (gabillaria); SM<br />
EiPáj (gabillara); Asp Leiz (kabidoi); Zubk Ond (kabillara); Izeta BHizt2 (kabrine). Cf. gabirón en el cast. de<br />
Orio (Echaide Orio 118). � Gavilán (Accipiter nissus). Se emplea tbn., sg. algunos testimonios, para designar a<br />
otras rapaces similares como el milano (Asp Leiz) o el cernícalo ("buse vulgaire" en Dass-Eliss), o<br />
indistintamente para dos o más de ellas (gavilán y cernícalo sg. Arzdi en Larrinoa; gavilán, azor y cernícalo en Iz<br />
ArOñ). v. mirotz. � Ai, joat gabiraia / aztor usua (Cantar de Perucho). TAV 3.1.15. Enbidiosoak dira<br />
txabiraiaren begiak (Tolosa, 1619). TAV 3.1.25, 27. Zegaiti esaten jakee mirubak ta gabillaiak egazti<br />
arrapatzalle edo txori lapur oneei? Mg PAb 180. Gabirabaren antzeko txori bat da au [mirotza]. Echve Dev 162<br />
nota. Kabirai aien atzaparretan preso zegoen usoa. Arr Bearg 153 (ap. DRA). Gaztelako kabelai ixill / txori<br />
arrapalaria. AB AmaE 79 (v. tbn. 266). Eskuti saltatu da gabilarea, / egotxo nabarrean zeraman kartea (Gnav).<br />
A CPV 1045 (cf. tbn. 1053 (G-nav): Eskutik bolatu zait gabinarea, si bien Azkue (pero no Balad 205)<br />
traduce "murciélago", por semejanza formal con variantes de gau-enara (q.v.)). Gabiroiak oillarrak jan. Noe<br />
121. Gabirabaen gisa / gizon asko dira, / litxarreriyan iñoiz / aspertzen ez dira. PArt Ustez 132. Aztorea ta bai<br />
gabiraia, naiz ta au txikia izan, arraparietan azkarrenak eta, almen bereziak zetie eizarako. MItziar Txoriak 28.<br />
v. tbn. Ag G 337. Gabiroi: It Fab 89. Gabilai: Mg PAb 182. VMg XIV. Gabilloi: Enb 192. Erkiag BatB 38.<br />
Gabirau: Iraola EEs 1914, 75. Gabirari: BasoM 83.<br />
- GABIRAI URDIN. "Gabillara urdiña, aguilucho cenizo (Circus pygargus)" SM EiPáj.<br />
gabiro. v. gaugiro.<br />
gabitako. � "Gabitakoa" SP, sin trad., s.v. gabia "hune de navire". v. 2 gabiko. � Han jotzen ditu kontristak, /<br />
bendebal aize konpristak / denbora gaistoa sartzen, / gabitako biak hartzen (1798). BertsZB 97 (la lectura de<br />
DRA da, en cambio, gabitau, que no parece aceptable).<br />
- GABITAKO BELA. "Aplustre" Urt II 167.<br />
gabitegi (Vc ap. A; Mg PAb 135). � "Departamento de herrería en que se trabaja con el martinete" A. v. Zubiau<br />
Burd 98, con dibujo.<br />
gabitu (Aq 150), kabitu (AN-larr ap. Asp Leiz). � "Macear" Aq. "Golpear el lino con el mazo de madera<br />
llamado kabi" Asp Leiz.<br />
gabitxo, gabitxu (V-arr-oroz ap. A). �1. "Pértiga de narria" A. �2. gabitxu (V-gip ap. Iz ArOñ). "La pieza corta<br />
de madera que se ata al yugo para sujetar en ella la cadena" Iz ArOñ.<br />
gabizain (Chaho ap. Lh), gabiazai (Lar � Chaho), gabiazain (H). � "Gaviero" Lar.<br />
gaboil (Lar � H). � "Torno, para labrar, tornua, gaboilla" Lar.<br />
gaboildu (Lar � H). � "Tornear, con torno" Lar.<br />
gabon (V, G, AN, L, BN-baig, S; Deen II 75, Hb ap. Lh, H), gau on (V (no V-gip), G, AN, L, BN-arb-ad-baiglab;<br />
H), gaubon (V-ger-ple-arr-arrig-oroz-m, G-nav, AN-araq), gaihun (S), gaihon (S), gaion (R-uzt-vid),<br />
gauhon (BN-ad-baig-lab), gauhun (BN-ciz-mix-baig), gahun (BN-ciz-bard), gahuon (BN-baig), gabuon (ANaraq),<br />
geu on (V-arr-arrig), geubon (V-ger), gebon (V-ger), gegon (V-arr), gaon (V-ger-m, G-bet, AN-larr-erro,<br />
Ae), geon (V-ger), garauon (V-arr). Ref.: A (gau on, gaihun); Lrq /gaihún/; Iz R 297, Ulz (egunón); Holmer<br />
ApuntV; Etxba Eib; Elexp Berg; Gte Erd 213; EI 117s; EAEL 233. �1. Buenas noches (fórmula de saludo).<br />
"Gau on, gabon, bon soir, bonne nuit" H. "Fórmula que se usa desde las cinco de la tarde aún en día claro" A.<br />
"Gaión --gisa bérean, buenas noches --igualmente" Iz R 297. "Salutación que se usa después del anochecer.<br />
Gabon danori, Jaungoikuak emon deizula!" Etxba Eib. "Gabon pasa! (V-gip, G-azp-goi, AN-5vill), pasa zazu<br />
gau on bat! (BN-arb), gau on bat pasa (V-arr), gai hun igan ezazü (S), gau ona pasa! (AN-gip), pasatu gabon!<br />
(AN-5vill), gaubon! (V-arr)" Gte Erd 213. Cf. VocNav, que da gabón "buenas noches" (Zona N.O.). � Gai hun<br />
eta osagarri / eta izan zite sendo. AstLas 37 (v. tbn. 60). Gai hun suhetatzen deizüt, / Romako aita saintia.<br />
Xarlem 1368. Oiera juan ta pasatu gau on. Bil 81. Baguaz, etxekuak, / gabon, gabon, gabon, / desiatzen diyogu /<br />
txilla bat urte on. Sor Gabon 24. Arratsalde on, edo gabon onezkero, Don Jose konpañiarekin. Apaol 87.<br />
Ainbesterekin gabon, eta bigar arte. Ib. 91. Gau on, adixkidea. JE Bur 168. Alkarri gabon esanda aldendu ziran<br />
bakotxa bere etxera. Kk Ab I 105. --Gabon dezatela Dorronsoroko erregintxo ederrak [...]. --Gabon, Antzuela<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
146
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ospetsua! TAg Uzt 241. Gaion guzier! MEst Ezka 87. Gabon, eta ondo lo egin! Erkiag Arran 48. Are, hea, erran<br />
zak gau on! JEtchep 38. Nagusiari gau on opatzean. Mde HaurB 14. Gabon pasa. Anab Aprika 12. Biar<br />
amarrak arte... eta gabon igaro. Izeta DirG 32. --Gabon, Pillomena. --Ala zuri ere, Migel. NEtx LBB 137.<br />
Gabon jaun andreok! Lab SuEm 199.<br />
v. tbn. Zab Gabon 29. Urruz Zer 20. Enb 89. Alz Ram 26. Or Mi 5. Otx 96. Ldi BB 12. SMitx Aranz 204. Etxde<br />
AlosT 49. Bilbao IpuiB 180. SM Zirik 118. Ugalde Iltz 63. Gau on: A BeinB 86. Barb Sup 112. Ox 118. Mde<br />
HaurB 23.<br />
� (Con determinantes). � Gau on bat igaro egizu. Mg PAb 66. Niretzat gaurko naikua da ta / gauon eder bat<br />
danori. BEnb NereA 192. Denei gau on bat opa ondoren. Izeta DirG 61. � Batere gabonik esan gabe sartu ta<br />
segituan bertso auxe bota zuan: [...]. Uzt LEG II 319.<br />
� (En exprs. figs.). � Daukanak gabon, eztaukanari emon. Mg PAb 123. Illun arrats batean sartu zan Patxin<br />
dendan [...] gizon bat, eta, ez gabon eta ez berri on, eseri zan. Apaol 95. Gabon bonbon, / ase ta bete. Enb 97.<br />
Gabon, daukanak bonbon, eztaukanak zonzon (V-ger?). "Nochebuena, el que tiene zampa, el que no tiene se<br />
aguanta". A EY III 85. Gabon, dagonean bonbon, eztagonean egon (G-goi). Ib. 85s. Gabon, daukanak<br />
eztaukanari emon (V-arr, G-azp). Ib. 86 (que explica: "Se usa al entrar en una casa, entre la visitante y la<br />
dueña").<br />
� (En exprs. como Jainkoak gabon dizula, etc.). "Aue serotinum, postmerid. aue, Jainkoak gauon dizula,<br />
tuteando, Jainkoak gauon diala, diñala" Urt III 139. Cf. quizás Gangon dizila (Voc. de von Harff, TAV 2.2.18).<br />
� Ieinkoak dizula gau on, adiskidea. Volt 134. Jinkuak gaihun dieiziela. Xarlem 1430. Agur ontzari esan giñon<br />
ta / "gabon Jainkoak dizula". Noe 19. Gabon digula danoi gure Jaungoikuak. AB AmaE 412. Jainko maiteak<br />
orori digula gau on! Ox 62. Jaungoikoak gabon dizuela. Lek EunD 46. Hortan elgarri "Jainkoak dizula gau on"<br />
erranik, joan ziren oro etzaterat. Lf Murtuts 24. --Gabon! etxeko-andre. --Bai zuri be, gabon Jaungoikuak<br />
deizula. SM Zirik 118. --Jainkoak gabon dizula, Txirrita, On egin dizula! --Igualmente, gazte; eskerrik asko.<br />
Salav 46. Jainkuak gau on dizula. Mattin 149.<br />
v. tbn. Zab Gabon 33. Elsb Fram 133. HU Zez 185. Barb Sup 119. SMitx Aranz 135. NEtx LBB 156. Balad 100<br />
(versión de Araoz).<br />
� Eman dizaiotela / gau on Jaungoikoak. Echag 128.<br />
� (Con determinantes). � Jaungoikuak gau ontxo bat dizutela. Alz Ram 24. Berandu ere badegu ta Jainkoak<br />
dizutela gau on bat. A Ardi 41. Gabon bat deigula gure Jaungoikoak. Erkiag Arran 142. � (Sin dizula, etc.).<br />
EAEL 233 lo recoge en G-goi-bet. � (Sar bedi pozik). Jaungoikoak gabon. Lek EunD 51. Oles, ezkonberriak;<br />
Jaungoikoak gabon! Or Eus 365. --Jainkoak gabon --esan zidan Matxinek iseka-jario. Etxde Itxas 195.<br />
�2. (V, G-azp; Añ (V)). Ref.: A; Iz ArOñ; Etxba Eib; Holmer ApuntV; Elexp Berg; Gte Erd 225. (Pl.).<br />
Navidad(es). "Gabonak etorriko die eta artian artuak erretiratzeke" Elexp Berg. "Gabonetan gaude (G-azp).<br />
Gabon gabonetan gaude (V-arr-gip)" Gte Erd 225. v. Eguberri. � Aurtengo gabonetan. GavS 1. Komulgadu<br />
zeitezala iru bidar urtian, Gabonetan, Erresurrezinoe eta Maijatz Paskuetan. Astar II 230. Bere seme ta illoba<br />
guztiakin gabonak igarotzea. Ag G 206. Gabonetako aurregunak. KIkV 78 (KIkG 63 Eguarrietako). Aspaldiko<br />
gure Txomin / etorri dok etxera, / guraso ta nebarrebak / Gabonez ikertzera. Enb 164. Etxean ez degu<br />
gabonetarako Jaiotzarik ipiñi. NEtx Antz 122. Gabonetako ipuin tristea. Arti Ipuin 21. Gabonak dira urrian / da<br />
etxeratu bearrian, / gurasuakin apaldutzeko / oitura zarrian. Uzt Sas 71.<br />
v. tbn. Sor Gabon 22. AB AmaE 239. Azc PB 290. Ldi BB 156. Mde Pr 253. Erkiag Arran 181. BEnb NereA<br />
253.<br />
� (Como primer miembro de comp.). v. infra GABON-KANTA, etc. � Gabon illuntzian ere joan giñan. Urruz<br />
Zer 55. Gabon amesak. NEtx LBB 223. Gaur Gabon aize lurrean. Ib. 256. Scrooge agure zekena gabon-iratxoek<br />
piztutzen duten bezala. MEIG I 80.<br />
�3. (V-gip ap. Etxba Eib; Añ, Dv (V), Bera), gauon (gaun Añ, seguramente errata), gairon. Nochebuena. Cf.<br />
VocNav, que da Gabón "Nochebuena" (Zona N.O.) y Gagona "postulación que hacen los chicos, pidiendo el<br />
aguinaldo en la noche de Navidad (V. de Yerri)". v. infra GABON-EGUN, GABON-GAU. � Gau on sanktu<br />
onetan, / Iaunaren iaiatzean (1691). TAV 3.1.29. v. ej. de Acto 501 en GABON-GAU. Gaboneko kantak. DurPl<br />
124. Gau ona pasatzeko / pozez elkarrekin. Echag 243. Gabon dogu gaur. Azc PB 92 (en Ur PoBasc 326 gabon<br />
gaba). Jainkoak gabon on bat dizutela. Zab Gabon 37. Gabon ontxo bat igaro beza / pamili guziarekin. Ib. 44.<br />
Beorri gaboneko umoriekin etorri da ta txantxetan dabill. Sor Gabon 45. Gabon ta Pazkoak. AB AmaE 238.<br />
Gabon aurretxoa zan. Ag Kr 89 (v. tbn. Kk Ab II 164). Gabona, bertsolari ta idazlariak era guztietara goratu<br />
duten gaba. Ag G 226. Maian jaki, edaki / gustitaikuak, / Gabon ospatuteko / gertaurikuak. Enb 96. Gaur gabon<br />
eta biar Eguerri! NEtx Antz 111. Ai Maria! / Gairon gairona, / sortu da Jein ona. MEst Ezka 141. Zeuen etxetan<br />
ondo igaro / Gabon da Eguberriak! Basarri 65. Gaboneko afaria. Izeta DirG 96. Gabon-arratsaldean bertan or<br />
ziak Errioxa-aldera. NEtx LBB 73. Bergaran agertu zan Gabon-bezperan. Ib. 72. Gabon onduan ganbaran<br />
diran / sagarrak bezin gozuak. Uzt Sas 278.<br />
v. tbn. Echag 129. KIkV 78. KIkG 63. Etxde JJ 248. BEnb NereA 30.<br />
� (Pl.). Cf. supra (2). � Gaur gauean gabonak dituk eta bihar Eguberri. Arti Ipuin 28.<br />
� ¡<strong>Fe</strong>liz Navidad! � Luisa Miserikordiakoak ongiñ guziai Gab-on, Urte-on ta berri-on. GavS 5. Gabon! Enb<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
147
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
96. � Atsegiñez betiak Gabon-urteberri / opaizkitzut, jelkide lagun maite orri. Enb 125. Gabon zoriontsu! NEtx<br />
Nola 51. Gabon eta Eguerri zoriontsu bat opa dizuet denei! Izeta DirG 96. Gabon eta Urte barri / zorionekoak.<br />
BEnb NereA 31.<br />
�4. "En Trespuentes llamaban Gabon a este tronco [de Navidad]" AEF 1922, 132. v. tbn. LzG s.v. gabon. v.<br />
infra GABON-SUBIL.<br />
- GABON-ABESTI. Villancico. v. infra GABON-KANTA. � Gabon-abestiak. Uspitxan urtero abesten<br />
diranak. Enb 99. v. tbn. Ldi BB 54. BEnb NereA 59.<br />
- GABON-AFARI. Cena de Nochebuena. � Gabon apari baten, txakur eta katu / abiaurik nai ez da alkarri<br />
parkatu? AB AmaE 237. Amatxok daust bezuzadun / otzara ori, / danok egin daizuen / Gabon-afari. Enb 97.<br />
Bete dezagun guk ere gabon-apari-legea. NEtx Antz 131. v. tbn. Azc PB 91. Ldi UO 56. Uzt Sas 274.<br />
- GABON-AGUR. Saludo de buenas noches. � Amak gabon-agurra egiñik, lotara aldegin eban. Erkiag Arran<br />
73.<br />
- GABONAK EMAN, GAU ONAK EMAN. a) Dar las buenas noches. � Etxekoai gau onak / emanik aurrena.<br />
Echag 248. Neure emazteak [...] / urteten deust atera / gau onak emoten. Azc PB 258. Gabonak alkarri emonaz,<br />
aldendu ginean bakoitza geure etxera. Ag Ezale 1897, 76a. v. tbn. Gau onak: Izt C 229. FIr 150. Akes Ipiñ 35.<br />
b) <strong>Fe</strong>licitar la Nochebuena. � Etxeko guztiari / gabonak emanez, / gatoz zelebratzera / beterikan pozez. Sor<br />
Gabon 21. Gaur gabon degu eta gogoratu zait gabonak ematia. Ib. 40.<br />
- GABON-ALDI. Navidad(es). � Osasun bakez, / pozez erdian... / Gabon-aldi eta Urte Barrian. Enb 97. Pozez<br />
ospatu daien aurtengo Gabon-aldija. Ib. 106. Gabon-aldian txerria ilda. And AUzta 140.<br />
- GABON-HARI. "Gabonari, hilo hecho el día de Navidad. Se le atribuyen virtudes especiales" A Apend.<br />
- GABON-ARRATS. Nochebuena. v. infra GABON-GAU. � Kantatu biar degu, / gabon arratsa da, / umore<br />
onarekin / pasa zagun gaba. Sor Gabon 22. Zer afari ote degu / gabon arratsian! Ib. 23 (v. tbn. 28 y 41).<br />
- GABON BERRI. "(V-gip), Nochebuena" AEF 1922, 131. Cf. infra GABON ZAHAR.<br />
- GABON(AK) EGIN. Celebrar la Nochebuena. Cf. VocNav, que da hacer gabón "celebrar la Nochebuena<br />
(Zona N.O.)". � Zuek geienean gabon egiteko azaburu bat edo bakallao bustan batekin askidatu ta kunplitu<br />
dezue nerekin. GavS 5. Kanpaeak badarauntsa ya, gabon egiteko gure deiez. Ib. 8. Badatozala mutillak etxera,<br />
gabonak aitamakin pozik egitera. AB AmaE 257.<br />
- GABON-EGUN (V-gip ap. Etxba Eib y Elexp Berg; gairon-e. R ap. A). a) Día de Nochebuena (24 de<br />
Diciembre). "Gairon-eguna (R), víspera de Navidad" A. � Gabon egunean agertu jakon [Ama Birjiña]. Añ<br />
MisE 165. Gabon egunian gabez egiten bada kolazinoe, artu leiteke zerbait geijago. Astar II 239. Gabon-egun<br />
goizean. Ldi BB 40. Iritxi zen Eguberri bezpera, Gabon eguna. Izeta DirG 95. Gabon eguneko kanta polit au. Ib.<br />
99. Gaur gabon-eguna degula. NEtx Antz 120. v. tbn. Azc PB 91. Urruz Zer 57. Enb 87.<br />
b) (Pl.). (Los) día(s) de Navidad. � Gabon-egunak mundu osoan atsegin-aldi diranez. Erkiag Arran 181. v. tbn.<br />
BEnb NereA 255.<br />
- GABON-ERESI. Villancico. v. infra GABON-KANTA. � Gabon eresirik bigun bigunenak. Ag G 231.<br />
- GABON-ESKALE (G-azp ap. A EY I 413). "Buscadores de aguinaldos" A EY I 413. v. gabonzale.<br />
- GABON-ESKE. Cuestación de Navidad. Cf. gabonsari. � Erriko aurrak etxerik etxe ibilliko ziran gaboneskean.<br />
NEtx Antz 112.<br />
- GABONETAN GEREZIAK (g. keixak V-gip ap. Etxba Eib y Elexp Berg). "Promesa con que los mayores<br />
agradecían a los menores algún servicio. Eldu aiz? Gabonetan keixak!" Etxba Eib. "Hi haiz mutilla hi. Errekaua<br />
zintzo asko ein ddostak. Gabonetan keixak. (Noski, gabonetan ez dago keixarik)" Elexp Berg.<br />
- GABON-GAU (V-gip, G-bet; Lar; gauon- H, A). Ref.: A EY I 413; Etxba Eib; Elexp Berg. Nochebuena. "Nun<br />
pasau biozue aurtengo gabon gaba?" Elexp Berg. � Gaur dala gauon gaua, gaur dala gauon / gaur egiten xaku<br />
xangoikoa gizon. Acto 501. Gabon gaba zelebratzeko / aitaren da amaren onduan. DurPl 124. Gabon gaubean<br />
egon bear da / apaldu ezkero kantari. Azc PB 93. Aztu ditzagun aztu bear diranak, gabon gaba da ta. Ag G 230.<br />
Gabon-gau bateko oroipenak. Urruz Zer 51. Gabon-gabeko aparia. NEtx Antz 110.<br />
v. tbn. JJMg BasEsc 125. Ur MarIl 98. Zab Gabon 35. AB AmaE 388. JMB ELG 81. Basarri 65. BEnb NereA<br />
30. MEIG I 79.<br />
- GABON-GAU BIGARREN. Segundo día de Navidad (26 de Diciembre). v. EGUBERRI-BIGARREN. �<br />
Gabon-gau bigarrenean. SMitx Aranz 94.<br />
- GABON-GAUERDI. Medianoche de Nochebuena. � Aurtxo bat jaiotzen da / gabon gauerdian. Zab Gabon<br />
45. Belengo urian / gabon gaberdian, / Birjiña Santia dago / kontsolaziño andian. Balad 200.<br />
- GABONIK (AN-olza, Ae; gaionik R-uzt-urz; gai unik R). Ref.: A (gai onik, gaihun); EI 117s; EAEL 233.<br />
Buenas noches (fórmula de saludo).<br />
- GABON-JAI (V-ple ap. Holmer ApuntV). "Gabon-jajak, las fiestas de la nochebuena" Holmer ApuntV. � Josu<br />
Umetxuen / Jaiokundeko / Gabon-jai ezti / alaiak. Enb 94 (v. tbn. 125, 94 y 177). Ama Joakiñak azkenengo jaikialdia<br />
gabon-jaietan egin zuanetik. NEtx LBB 64 (v. tbn. 72).<br />
- GABON-KANTA, G.-KANTU (V-gip ap. Etxba Eib y Elexp Berg). a) Villancico. "Gabon gabon zeta,<br />
errosabaseta... izan zan gure lenengo gabon-kantua. Gabon kantura joan, urten... Gabon-kantuan ibilli..." Elexp<br />
Berg. � Azkoitiko Eleiza Nagusian kantatuko diran Gabon-Kantaak edo Otsaldiak. GavS 1. Guraso ta seme-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
148
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
alabak mai-inguruan gabon-kanta zarrak kantatzen. NEtx Antz 111.<br />
v. tbn. Lar, carta a Gandara 162. GavonC (1764), BAP 1966, 159. Azc PB 269. Lek SClar 115. Alzola Atalak<br />
140. Berron Kijote 137. MEIG I 77.<br />
b) "Gabon-kantak (V-ger), fantasías" A EY III 289. "Gabon-kantak dira (V), ésas son pamplinas, historias"<br />
PMuj.<br />
- GABON-MADARI. "Gabon-madari (Vc), peras de invierno que se conservan largo tiempo" A s.v. madari.<br />
"Pera de año, pera que se come en Navidad" DRA. v. EGUBERRI-UDARE. � Karta onetan gabon-madari<br />
datoz batzuk. Ezale 1898, 5 (que usa tbn. negu-madari (q.v.)).<br />
- GABON-MUKUR (V-arr ap. AEF 1922, 74 y A EY I 326). Nochebueno. Para detalles sobre las costumbres<br />
relacionadas con él, v. AEF. v. infra GABON-SUBIL.<br />
- GABON-MUTIL. Recolector de aguinaldos. v. gabonzale. � Bixigu bi ta lebatza / gabon-mutil antzera, /<br />
ijuika ta ikotika / sartu dok eskatzera. Enb 164.<br />
- GABON-SU. "Gabon-gabean su andi andia egiten eben, Jesus berotzeko zala-ta. Gabon-sua zan bere izena (Vm)"<br />
A EY I 328.<br />
- GABON-SUBIL (V-ger-gip; -suil V-gip). Ref.: A; AEF 1922, 133; Iz ArOñ (gabon-subilla); Vill<br />
(comunicación personal). "Tronco que arde en la cocina por las fiestas de Navidad" A. Para detalles sobre las<br />
creencias adscritas a esta costumbre, v. AEF e Iz ArOñ. v. supra (4) y GABON-MUKUR, GABON-ZUZI.<br />
- GABON-TXIMUR. "(V-ger), la noche del día cinco de Enero" AEF 1922, 79.<br />
- GABON ZAHAR (V, G-azp). Ref.: A; AEF 1922, 79; Iz ArOñ; Etxba Eib; Elexp Berg. Noche Vieja. Se<br />
declina gralmte. por los casos del plural. "Gabonzarrez erranarenean batu oi gara etxeko guztiok (V)" A.<br />
"Gabon-zar, noche vieja" Iz ArOñ. "Gabon-zarreko ferixan erositako trepetxuak dira onek" Etxba Eib. "Gabon<br />
zar (eguna), el día de Nochevieja. Gabon-zarrak ere bai. Laster die gabon-zarrak" Elexp Berg. Cf. supra<br />
GABON BERRI. v. URTE ZAHAR. � Gabonzar gabean. Kk Ab I 63. v. tbn. Enb 195. Gabon-zarrez, amabiak<br />
ezkeroz datorren len-ura jasotzea. JMB ELG 81. Gabonzarretako beste zenbait koplaentzat ere. Lek SClar 112.<br />
Gabon zarretan Olentzero begi-gorri. NEtx Antz 112. Gabon zarrean kajoia edo kutxatilla atera, urteko zorrak.<br />
And AUzta 140.<br />
- GABON-ZUHAITZ. Arbol navideño. � Gabon-Zugatza. Enb 106.<br />
- GABON-ZUZI (G-goi ap. AEF 1922, 132 y JMB At). Nochebueno. "Tea de Nochebuena" JMB At (v. JMB OC<br />
I 91, para las creencias que se le adscriben). Cf. VocNav: Gabonzuzi (Goizueta, Regata). v. supra GABON-<br />
SUBIL. � Gabonzuzia edo Eguberri aldean sutokian erre oi dan enborra. JMB ELG 81.<br />
gabondo. v. 2 garondo.<br />
gabondu (L ap. Lh, que cita a Hb), gahundu (BN ap. Lh, que cita a Hb). � "Souhaiter le bonsoir" Lh.<br />
gabongari. v. gabonkari.<br />
gabongua (det.?). � "(G), gaviota" Darric (ap. DRA).<br />
gabonil (G-goi ap. EI 319). � Diciembre. Cf. Etxba Eib: "Abendua [...] no es común en Eibar, donde de no<br />
incurrir en erderismo, se dice Gabon-illa". v. abendu. � Oliarana, gogor dagola ere, gabonilleko aizeak ontzen<br />
du. Or Mi 121. Gabonillaren 8gn. Laux BBa 110. Elurra bezain isil badator illuna; / jun da argitu orduko<br />
gabon-il-eguna. Or Eus 131. 1932ko Gabon illean. Ir YKBiz XI. v. tbn. Etxde JJ 35. Abendua il? Orduan orain<br />
gabon-il barik gelditu gaituk. SM Zirik 71.<br />
gabonkari (V-ger-arr-oroz-m ap. A), gabongari (V-m ap. A). � Aguinaldo. v. gabonsari.<br />
gabonsari (V-ger-ple-och-m-gip, R). Ref.: A (gabongari); Iz ArOñ (gabónsarixak); Etxba Eib; Elexp Berg. �<br />
Aguinaldo. v. gabonkari. "Los capones, manzanas, etc., que se llevaban con la renta" Iz ArOñ. "Morroiandako<br />
gabon-sarixa, bakillaua lepora" Etxba Eib. "Gabon-sari batzia, cuestación por Navidad" Ib. "Aguazillak<br />
pasatzen zien gabon-sarixa jasotzera" Elexp Berg. � Gabon-sariak edo aurtengo gabonetan [...] kantatuko<br />
diran gabon-kantaak. GavS 1. Igaroko urtetan gabonsaria franko eman badidazue ere. Ib. 5.<br />
gabontz. v. GAU-HONTZ.<br />
gabonzale. � Postulante de aguinaldos. v. belentzale, GABON-ESKALE. � Gabonzaleak kantari. Zab Gabon<br />
36 (v. tbn. 44). Etxeko-andre ona: / abesterik nai? / Gabon-zaleak gera, / ezin-etsiz beteak / zure zai... Ldi BB 52<br />
y NEtx Antz 132.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
149
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gabota (T-L). � Gavota. Cf. JE Bur 142: Dantza hanitz eman dute [...]; "gavotta" --zendako ordean gavotta? ez<br />
da hori eskualdun dantza bat.<br />
gabote (Lar � Hb ap. Lh). � "Gabote, juego, especie del volante, con un pedazo de vástago de vid, a quien<br />
quitan el meollo y ponen cuatro plumas. Es voz bascongada" Lar. Cf. DAut, que señala su uso en Aragón.<br />
gaboteria (L ap. Lh, que cita a Hb). � Cabotaje. "Gaboteria handi, grand cabotage, longue navigation.<br />
Gaboteria xiki, petit cabotage (entre ports voisins)" Lh.<br />
gabotsande. � "Serenata de música" Lar. � Zortzikoa, agorrillaren amarreko gabotsandean Erregiñari, bere<br />
ama andre eta aizpatxoari kantatua. Echag 212.<br />
gabriola. v. kabriola.<br />
gabutxo, gabutxu. � "Gabutxue, pieza de madera que lleva el apero denominado burdin-erie [q.v. s.v.<br />
burdinare] (Aramaiona)" Garm LexEV 161.<br />
gadaiuntza (Lar � H (V, G)). � "Rastrojo" Lar. v. galondo.<br />
gadarenien. v. gadareno.<br />
gadareno. � Geraseno. � Gadarenoék Krist arbuiatzen. "Les Gadareniens". Lç Lc 8, 37 (tít.). Gadarenoén<br />
aldiri inguruko jendetze guziak. Lç Lc 8, 37 (Brunet gadareno; TB gadarenien; He jerasendar, Oteiza geraseno,<br />
HeH yerasendar, Dv, Leon jerasatar, Or, IBk gerasatar).<br />
gador. "(R-uzt), espuma, baba" A. v. 1 adur.<br />
gadurria (S ap. Lh; gadurri S ap. A). � "Evacuación de una herida o tumor, fuente, etc." A. Cf. galdurrio.<br />
gadurriatu (Sal ap. A). � "Rendirse, trabajar en extremo. Gadurriatrik ibili nun eta ez nat auntza erden (Sal),<br />
he andado hasta rendirme de cansancio, y no he hallado la cabra" A.<br />
gahe (S), gahi (S). Ref.: A y Lrq (gahe); Lh (gahi). � "Cucharón de puchero" A. "Empr. béarn. gahe" Lrq. v.<br />
gaiha. � Holako gizonak "thipiña orotako gahe" (S). Eskual 17-4-1908 (ap. DRA).<br />
gael-. � (Como primer miembro de comp.). Gaélico. v. gaeliko (2). � "Liga Gaélica" edo "Gael-zaleen Batz"<br />
ori. Ldi IL 169. [Gael-zaleen Batzak] gael-egunak egiten ditu, folletoak banatzen, gael-eskolak yartzen, eta abar.<br />
Ib. 169.<br />
gaelera. � Gaélico (lengua). v. gaeliko. � Itz egin zadazu gaeleraz! Ldi IL 168. Berandu xamar ekin diote ango<br />
abertzaleak gaelera gordetzeari ta yazteari. Ib. 169. "Gaelera", au da, erindarren "euskera". Ib. 168. En DFrec<br />
hay 3 ejs. de gaeliera.<br />
� gaheli. Duvoisin da "gaheli, chair de bœuf" y se lo atribuye a SP (atribución que recoge tbn. DRA), pero éste<br />
trae sin ninguna duda geheli (q.v.).<br />
gaeliko. �1. Gaélico (lengua). v. gaelera. � Gaelikoa (hizkuntza) hiltzen ari zen. Mde Pr 44. Gaelikoz<br />
idatziriko liburu batean. Ib. 44s. En DFrec hay 13 ejs. �2. (Adj.). Gaélico. � "Cumann na Gaeilge" edo "Liga<br />
Gaelikoak". Mde Pr 261. � (Antepuesto). � Gaeliko atleta-kirol, gaeliko dantza, gaeliko "hurlin". Mde Pr 44.<br />
gafa. �1. "(Sal, R), garfio para sostener la madera al conducirla río abajo" A. Cf. VocNav, que lo recoge,<br />
además, en Aoiz. �2. "(Sal, R), gancho con que se quitan las matas de un ribazo" A.<br />
gafete. "(R), corchete" A. Cf. VocNav, que recoge en Pamplona gafete y gafeta como denominación de las<br />
piezas macho y hembra, respectivamente, del corchete.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
150
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gagontz. v. GAU-HONTZ.<br />
1 gai (V-arc ap. A). � Tr. En general, la forma más empleada es gai; gei es variante que se encuentra en autores<br />
suletinos y, a veces, vizcaínos y bajo-navarros. En DFrec hay 834 ejs. de gai y uno de gei. Muy empleado en<br />
composición, v. A Morf 131 para una clasificación parcial. �1. "Cosa" A, que cita RG. � Itzok eder, geiok ez.<br />
"Las obras". RG B 15 (en la trad. palabra por palabra: "cosas"; aparece tbn. en Otx 47 y 68). Lurreko gei guztiak<br />
alde bi daukez: aurrea ta atzea, kanpoa ta barrua, ganea ta azpia. A BeinB 67. Goganbeharrez, egin zirelako /<br />
geiak, gizonak, hil-iruditako / joiterik landa Gauak hegalez. Mde Po 73 (cf. Mde Pr 199, donde explica varios<br />
términos de este poema y, entre ellos: "Gei = gauza, bizkaiara zaharrean").<br />
�2. (G, BN-baig-ciz; SP, Urt I 99, Ht VocGr, Lar, Añ, Dv, H), gei (V; vEys). Ref.: A (gai, gei); Gte Erd 39.<br />
Capaz, apto, idóneo, adecuado, suficiente; digno; merecedor, (el) que merece (gai izan es 'merecer' con cierta<br />
frecuencia al Norte). Se emplea sobre todo en construcciones del tipo egiteko gai izan 'ser capaz (o digno) de<br />
hacer...' o -rako gai 'capaz para..., bueno para...'. Es minoritario el empleo del det. gaia(k) izan (v. p.ej., además<br />
de los citados infra, SP Imit III 58, 9, Lg I 338, Brtc 132, MarIl 129 o Txill Let 123). Por otra parte, gai izan con<br />
un verbo con aux. de subjuntivo, equivalente habitual de la construcción con -t(z)eko, sólo lo hemos encontrado<br />
en sendos ejs. de Harizmendi (71-72) y Duvoisin (v. infra; cf. tbn. Lf Gram 293: Ez naiz gai ene etxean sar<br />
zaiten). "Zerbaitetako gai da, il est bon pour quelque chose. Ezta deus gai, il n'est propre à rien" SP. "Achrestus,<br />
[...] deusetako gai eztena" Urt I 99. "Dignea, gaia, digne" Ht VocGr. "Capable" Ib. "Ez naiz gai, je ne suis pas<br />
digne" Ib. 349. "Capaz, apto, gai [...]. No es capaz de hacer nada, ezta gai ezertako" Lar. "[H]ábil, capaz, diestro,<br />
ingenioso para alguna cosa, gai [...]. No es hábil para esto, ezta orretarako gai" Lar y Añ. "Idóneo, apto, capaz",<br />
"útil" Añ. "Dócil, [...] gaia erraz ikasteko" Ib. "(Adj.), capable. Zer nahiren egiteko gai da, il est homme à tout<br />
faire. Ez da deusetako gai, il n'est en état de rien. Aberetxo gaienak dira erleak (It Fab 10 [que dice en realidad<br />
gaionak]), les abeilles sont des bêtes très utiles" Dv. "Horren egiteko gai da (BN-ciz)" Gte Erd 39. Cf. deusgai.<br />
v. gauza (3). � Tr. Documentado al Norte desde Materre; aparece en otros autores del s. XVII (Haramburu,<br />
Axular, etc.) y, desde el s. XVIII, prácticamente en todos los septentrionales (no en suletino, salvo Eguiateguy e<br />
Inchauspe). Al Sur, los primeros ejs. son de Larramendi; empleado tbn. por Mendiburu, Cardaberaz, etc., es<br />
frecuente en autores guipuzcoanos de los ss. XIX y, sobre todo, XX; en vizcaíno hay ejs. en Añibarro, CrIc y<br />
varios autores del s. XX (Otxolua, Eguzkitza, Erkiaga, etc.). La forma más general es gai; hay gei en Eguiateguy<br />
e Inchauspe, en el J. Etchepare de Bur (siempre gai en Ber), en CrIc y, junto a gai, en Erkiaga. � Aithortzen dut<br />
ez naizela zure errezibitzeko gai. Mat 252 (254 gai eta digne). Zeure begien aitzineko gai egin diazadazun neure<br />
arima. Harb 296. Zeren anhitz izan baita [...] ni baiño hunetako gaiagorik eta anzatsuagorik. Ax 16 (V 7).<br />
Eztela zure faltaz edo zu hartako ez gai izanez huts egin. Ib. 8s (V 4; v. tbn. 615 (V 396)). Eztira ez adin guztiak<br />
bekhatu suerte guztietako on eta ez gai. Ib. 178 (V 120). Hala dira bada halaber gaztetasuneko obra onak ere,<br />
zahartasunekoak baiño gaiago eta baliosago. Ib. 171 (V 115). Hauta kofesor gaia eta prestua. Hm 202. Bata<br />
gauza batekotz da gai, eta bertzea bertzekotz. Ch I 19, 5 (SP hobe da, Mst abantallusago). Hei irakhats dezoten<br />
presenteko Katixima hau [...] haurrak gai diren bezanbat eta hekin adinaren arabera. CatLav A 4v (V 5).<br />
Jakiñezen artean darauskiote, baña eztira gai, ezer ere danik agertzeko ta argitaratzeko. Lar, carta a Mb 280.<br />
Atenzione oso bat eman behar dela gauza hari, gai den perfekzione guzia ematekotzat. He Gudu 121. Ez da deus<br />
gaiagorik eta puxantagorik, lohikeriazko izpirituaren desterratzeko. Ib. 117. Nai du Jangoikoak guziak beren illhordurako<br />
arki ditezen arako gai egiñak eta ongi prestatuak. Mb IArg I 131s. Luis izan zan prinzipe gai doatsu<br />
bat. Cb Just 11. Etzen deusere gai zenik yuduen harrizko bihotzen hautstekotzat. Lg II 280. Ez adiñaren<br />
samurtasuna, ez eta ere burasoenzako amodioa etziren gaiak izatu haren baratzeko. Mih 12. Dotzena bat urte du<br />
/ Monho zutela deitu / Bikari Uztaritzera / [...] Hangotz gai aurkiturik. Monho 52. Zerren emon deuskun arima<br />
bat, bera ezagutu, maitatu ta gozetako gei dana. CrIc 18.<br />
� (s. XIX). Zelan Jesusek egiten zaituezan prest, gai ta aurreratuak oraziñorako. Añ LoraS 97. Presunzioa, au<br />
da, gai eztala, kargu andiak edo arrisku andiak dakazten egitekoak bere gaiñ artzea. Gco II 23. Gerrarako gai<br />
ziranak. AA II 5. Gai naizen khar guziarekin. Dh 240. Dignitaterik gorena etzaion gai idurituko<br />
konparatzekotzat [...] Jainkoaren etsaigoan izana kausitzeko zori gaitzarekin. MarIl 85. Nor da zu baino<br />
gaiagorik Jainkoari gure fagoretan mintzatzeko? Ib. 104. Kalitate hunek Salbatzailearen gorphutza gai<br />
bihurtzen zuen, trabarik [...] gabe gorphutzik [...] gogorrenen iragaiteko. Jaur 164s. Elkarturik ongi, / ez dituk<br />
gai izango / zuentzat amabi. It Fab 107. Bañan, nor da gai bear bezala erabakitzeko zenbaterañokoak diraden<br />
[...]? Izt C 171. Zeñaren oñetako lokarria askatzeko gai ere ez naiz. Lard 372. Baldin gai bada etxe hura,<br />
ethorriko da zuen bakea haren gainerat. HeH Mt 10, 13 (EvL gai bada, TB hartaz gai bada; Lç digne). Ai<br />
Jauna, ez naiz gai sar zaitezen nere atherbean. Dv LEd 17. Gero hasiko dira hiltzerako othoitzak. Gai<br />
balinbanaiz, ihardetsiko dut nik ere. Ib. 165 (Cb Eg II 91 al badet). Desiatzen dek baño / ez aiz ordia gai. Bil<br />
120. Artarako txit gai zala añ ondo agertu zuen, nun [...]. Arr May 183.<br />
� (s. XX). Gei diren izarian saristaturen dituelako uste zinezkoa. JE Bur 104. Bihotzez ala adimenduz jada zer<br />
nahitako gai zirenak. StPierre 40. Munduko obra guti dira horrekin lerrokatzeko gai litezkenak. Ib. 26. Lagunak<br />
ez ditu gai, bera da beharko Jesus gudu gaitzean ihardukitzeko! Ox 77. Gai danak pixkortu [...] ta osatu dezala.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 151<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Muj PAm 13. Ez diogu eskerrik, ez delakotz gai. JE Ber 89. Aipatzeko gai litaken jauregirik ez dugu ikusten. Ib.<br />
45. Eriotzak dakar besalagun, / bere buruz ezpaita gai. Ldi BB 148. Petri gurea ortarako ta geiagorako ere gai<br />
egiña dagola aspaldi ontan. Lek EunD 46. Zentzuek gai ez, betor sinismen / izkutu oiek argi ikusteko. "Son<br />
impotentes". Or BM 34. Ta orretarako gaien enaizelarik, norbaitek asibidea eman bear-ta, banatorkizute. Ldi IL<br />
87. Euskal arazoetan zuen ustez gai ditezkenen izenak. Ib. 151. Eztut nere burua zuregana etortzeko gaitzat<br />
iduki. Ir YKBiz 146. Beso biguinez, begi zorrotzez, / apeza adin ez iñor gai. Or Eus 419. Eultzirako gai dan<br />
beorrik, ez / batak ez bestêk aukera. "Aptos para". Ib. 328. Edozelako ondasuna ekarteko gai ta bide diran gauza<br />
guztietzaz estadua jabetuko ei da. Eguzk GizAuz 43. Guhaur ez gira deusetako gai. Jainkoak gaitu gai egiten.<br />
Egunaria 9-4-1959 (ap. DRA). Egon zen horrela, hasnasa hartzen deus esateko edo pentsatzeko ez gai. Mde<br />
HaurB 102. Oroimenak amor eman dezakeanarekin, arako kontu zaarrez noraño nintzakean gai ikusi dezadan.<br />
Anab Poli 8. Mutil taldea ementxe gaude, / danok gazteak eta gai. NEtx LBB 369. Zilegi izan bekit, beraz, gai ez<br />
naizenez gero bestetarako, erabateko zenbait gauza esatea azentuaz. MEIG VI 98.<br />
v. tbn. SP Phil 222. ES 171. Brtc 223. Ub 204. JesBih 397. Gy 238. Hb Egia 56. Zab Gabon 105. Zby RIEV<br />
1909, 227. Jnn SBi II. Elsb Fram VII. Lap 21 (V 12). Arb Igand 96. A Ardi 88. Inza Azalp 45. Etcham 159. FIr<br />
178. Barb Leg 61. Otx 182. TAg Uzt 135. EA OlBe 90. SMitx Aranz 166. Etxde AlosT 9. NEtx Nola 8. Txill Let<br />
130. Erkiag Arran 80. Zait Plat 113. Vill Jaink 72. Gazt MusIx 221. Onaind ib. 152. MAtx Gazt 66. Ardoy<br />
SFran 68. Balad 116. Berron Kijote 42. Gei: Ip Hil 21. Erkiag BatB 195.<br />
� (Con -ra en vez de -rako). � Bertzei hainitz enplegu eta egiteko fidatu zaie, eta zu etzare deusetara gai<br />
idurituko. SP Imit III 49, 5 (Mst deusentako etzütie hun edirenen). v. tbn. SP Phil 486.<br />
� (Con -tzat). � [Aitak] aren ondorengotzat gai ez bainindukan. Etxde JJ 5 nota.<br />
� (Precedido de instr.). a) Capaz de, apto para. � Hartakoz da galtho heia emaztiak egiazko adiskidegoaz gei<br />
diradianez. Egiat 217. b) Digno (de). "Ez da nitaz gai, il n'est pas digne de moi" Lf Gram 295. � Baldin etxea<br />
hartaz gai bada, zuen bakea ethor bedi haren gainerat. TB Mt 10, 13. Mundu guzian deus zuetaz gai ez dela.<br />
Iratz 178.<br />
� (Precedido de gen.). a) Digno de, merecedor de. El único ej. encontrado de gai det. en esta construcción es el<br />
de Laux BBa 44. � Erreñuaren gai izateraño goratua arkitzen bazera. AA III 355. Hau ez othe daukanez<br />
hoinbertze osparen gei? JE Bur 144. Gerla-denboran baitzen no man's land [...] eta araberako angles-hizkuntza<br />
baten gai litake, ikaran gabiltzan erregebidea. JE Ber 93. v. tbn. Laux BBa 122 e Ir YKBiz 394. Theresaren<br />
barkamenduaren gai izanen ahal zen behin! Mde HaurB 62. Garaiagoak abestu bear dituela diñosku,<br />
Kontsularen gai ditezkenak. Ibiñ Virgil 42. Sakramendu baten hartzeko gizonak behar duela [...] grazia horren<br />
gai bilakatu. Ardoy SFran 175. Jaunak zure gai kausi nezala heriotzeko orduan. Xa Odol 80. Izen eder horren<br />
gai gu ez gira sendi. Ib. 237. � Grazi gizona zeru-gai egitten duan oni, esaten zaio deuntzallea. Inza Azalp 45.<br />
Naikun oneik ez ete ezilkortasun-gai? "Dignos de inmortalidad". Laux BBa 128. Garbitasun diztiraz bego zure<br />
etxia, / eta zeure gogua beti gotzon-gaia. Ib. 124. b) Apto para, adecuado para. � Bertze [eri-handi] batzu,<br />
ezagutza guti-aski galtzen dutenak; oriek dira, gure [sendalarien] lanaren gaienak. FIr 187. Zazpi aizparen gai<br />
dan oiala / ebakirikan erditik, / alde batera iru soiñeko, / utzirikan lau bestetik. Or Eus 195s. Onen adiñeko<br />
eskondu gabe, ta beltzean oratu dukenaren gai. Zait Sof 127. Irazki nahasia eta urratua ehun ederragoren baten<br />
gai bihur daiteke goragoko Ehule haren eskuz eta arduraz. MIH 51.<br />
�3. (G, AN, L, BN; O-SP 227 (L), SP, Lar), gei (V, S, R; Añ, Gèze, Dv), kai (BN-ciz; Lar, Añ). Ref.: A (gai,<br />
gei, kai); Etxba Eib (geixa); EAEL 143. Materia, material, substancia; materia prima, simple, elemento; (la)<br />
materia. Es especialmente frec. la construcción con gen. (soineko baten gaia 'material (tela) para un vestido'); en<br />
textos meridionales se encuentra tbn. con -rako (hiztegirako gaiak 'materiales para el diccionario'), nunca, salvo<br />
error, con -tzako, y sólo en Arbelbide con -tzat. "Propre à quelque chose, matière, étoffe, ekaia. [...] Gaia franko<br />
dudalarik, encore que j'aie beaucoup de matière" SP. "Materia de que algo se hace" Lar y Añ. "Corte de vestido,<br />
soñeko baten gaia" Lar. "(A) pan y manteles, mai ta gai" Ib. "(La) diligencia es la madre de la buena ventura,<br />
ekinaia patu onaren gaia" Ib. Cf. lehengai. v. 1 ekai (2). � Tr. Empleado con seguridad por Axular y Pouvreau,<br />
desde mediados del s. XVIII se hace muy común entre los autores meridionales; al Norte no se encuentra sino<br />
ocasionalmente hasta la 2. a mitad del s. XIX, siendo frecuente desde entonces. La forma más empleada es gai;<br />
hay gei en autores suletinos (Inchauspe y, junto a gaia (con -a constitutiva), en Eguiateguy), vizcaínos (todos los<br />
del s. XIX; gai en los del s. XX) y Laphitz (I), Hiriart-Urruty, J. Etchepare, Oxobi (111), Zerbitzari (Azk 71) y<br />
quizá en INav. � Obraren egiteko gai guztiak. Ax 26 (V 15). Entradan dire hirur masta buruz goiti eta emanen<br />
tutzu geiak elkarrekin batean eta ioanentzare xuxen hetarat. (Interpr?). INav 17. Eleizako argi guzietan argitzen<br />
dana, guzien gaia eta iturria. Lar SAgust 9. Oliorik edo beste gairik bagez, aitzen da argia. Mb IArg I 373. Diru<br />
gaistoz gairik ezin erosiz ibilli ta, zer artu ez duela arkitzen da. Ib. 221. Zerzaz edo zertatik egin zuan [Jainkoak<br />
Mundua]? Gai gabe ta ezerezetik. Ub 7. Zerren eztaguan bere amodiuan isioteko gei obiagorik. CrIc 140 (el ed.<br />
traduce 'combustible'). Sakramentu onen geia izan zedilla ogia ta ardaoa. Añ LoraS 54. Lurrak ematen baitu<br />
anitz gai. LE-Ir. Denda zokoetan autsak eta sitsak ukiturik zeuden gaiakin. AA II 167. Egunoro urtengo dabee<br />
orain euskeerara zaletu ta ondo ikasteko gei ugarijak. JJMg BasEsc VIII. Gei edo material txarragaz euren lanak<br />
egiten ditubezanak. Astar II 161. Oben [bei eta astotxoaren] eta aitaren / asnase makala, / ez da beste gairikan /<br />
berotzeko aurra. Echag 109. Loreetan arkitzen dute eztiaren eta argizagiaren gaia. It Dial 11 (Ur geija, Dv<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
152
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaia, Ip geia). Zeña [leiarra] dan lurruspe guztiko gaia. Izt C 66. Hire gorphutza duk ardura ederrean: / ase on<br />
baten gaia neretzat menean. "Tu me serviras de pâture". Gy 236. Errepintako ona Luhuso herria, / ematen du<br />
berritan trenxoinezko gaia. (Interpr?). Hb Esk 145. Etxeko-andreak maneatzen zuan apari au, eta bezperan<br />
Billaprankatik ekartzen zituan gaiak. Zab Gabon 75. Aberedaria egiteko bear diran gai billa. "Por los simples".<br />
Otag EE 1882c, 535. Beste gai gabe ur garbiya ardo onian biurtu zuan. Bv AsL 114. Bere amak soñeko baten<br />
gaia eman zion. Arr May 119. [Zaldiyaren] larrubak ere badu / zorro baten gaia. Noe 61. Badakigu [...]<br />
Jainkoaz emana [dela] onyoaren hazia edo gaia. Lap 7 (V 5). Liburu baten geia baginuke, nahi bagintu oro<br />
altxatu eta orori ihardetsi. HU Zez 48. Gorphutzean baditugu begiak ikhusteko, beharriak aditzeko, [...] eta<br />
bertze hanbat indar eta gai biziko beharrentzat. Arb Igand 149s. Guztia geia dala diñoen geitarrak edo<br />
materialistak. Itz Azald 206.<br />
� (s. XX). Ezta, ba, Jaungoikoa lengo gaiez baliatu gauzak egitteko, etzan alako gairik eta. Inza Azalp 34. Ikusi,<br />
entzun eta irakurritako gaiz egiña da liburutxo au. Muj PAm 12. Lurpeko gei batzuez aberatsago zelakotz ere<br />
omen Espainia. JE Ber 49. Lau soñeko egitteko lain oial, gai obienetarikua. Otx 181. Gai-berritze ta abar... 750.<br />
Ldi IL 122. Guk gizonok soin bako gairik eskuartean erabilten be eztakigu. Eguzk GizAuz 47. Oianzuaitzak<br />
ematen dizkitzu tresna oien guzion gaiak. Munita 29. Oiana da milla gauzetarako lenengo gaien sor-lekua. Ib.<br />
22. Gaia [= 'La materia'] Gogoaren berjakintza hartzea da. Mde Pr 348. Zeru-lurrak deritzogun guzi au<br />
oraindio gai eitegabe ta illuna zan. Or Aitork 361. Salerosketako gaia gogotik [portuan]. Anab Aprika 15.<br />
Arrautz, oillasko, beste gai asko, / sortzen ditu baserriak. And AUzta 139. Gorputza osatzen duten gaietan. Vill<br />
Jaink 65. Zertaz edo nolako gaiez egiñak izan diren. Ib. 40. Munduko gaia berbera ere, Jainkoak ezerezetik<br />
atera izan du. Ib. 33. Tabaku-bedarren keia, gizonen berbaroa, argi motelak; orra edaritegi aretako gaiak.<br />
Erkiag BatB 100. Fray Luisen Bibliarekiko jakite guzia, [...] ezta ainbateko aren egintzan, lanerako gai ta<br />
eginbide baizik. Gazt MusIx 61. Frantses eta Michel, arraza bereko gizonak, ez ote dira gai bereko apezak? "De<br />
la même étoffe". Ardoy SFran 142. Gerrako gai guziak izugarri garesti dituzu. Lab SuEm 196. Europaren<br />
kultura --berak sortutako nahiz besterengandik hartutako gaiez oratua-- gu guztiona da. MIH 87s. Nere hiztegi<br />
haundi horretarako gaiak biltzen. MEIG I 90. Gorputz sotila, mehea, "gaiaren eta izpirituaren artekoa". MEIG<br />
III 80. Gai-bilketan. Ib. 54. Eskultore jator batentzat, gairik egokiena harria da. MEIG IX 118 (en colab. con<br />
NEtx).<br />
v. tbn. SP Phil 331. He Phil 333. Cb Eg II 155. Egiat 165. Lard 211. Ud 107. Barb Leg 127. JMB ELG 70. EA<br />
OlBe 93. Berron Kijote 188. Gei: Egiat 158. Ur MarIl 101. Or Poem 513.<br />
� (Aplicado a seres vivos). "On l'emploie quelquefois en parlant des personnes. Ez da horren baithan gizonaren<br />
geirik, il n'y a pas en lui l'étoffe d'un homme" Dv. � Artha handirekin bilharazten ohi zituela kausi ahal<br />
zitezkeen muthilkorik izpirituz agudoenak eta gairik hoberenak, eskoletara eta unibersitatera igortzeko. ES 177.<br />
Laguntza faltaz hanbat adimendu eder eta gai onak dohakabeki gelditzen dira mendi eta arrokapean ehortziak.<br />
Ib. 178 (v. tbn. 179). Odol hoberenetik Darrigol ilkhia, / garraiatzen du izen osoki handia; / ez delakotz gai<br />
txarra, luze bizi bedi. Hb Esk 113. Gai ederra heldu da Dubut atzarria, / liliak bezala du beztiren herria. Ib. 135.<br />
Ahariak ez du ardirik jokhatu behar hiru urthe bethe aintzinean, ahari txarra eginen da bertzela onaren gaietik.<br />
Dv Lab 271s. Haren dohain ederrek xoratua atxiki zuten, eta behin baino gehiagotan erranarazi zioten: "Zer<br />
apostoluaren geia!". Laph 122 (v. tbn. 134). Nekazariyetatik ere ateratzen dira gai onak beste gauzetaako. Sor<br />
Bar 31. Juan gazte harren inguruan zirenek bazakiten saindu handi baten gaia zela. Jnn SBi 165. Begitarteari<br />
aski zitzakon behatzea [mediku gazteari], ikusteko aita familiako on baten gei zagola. JE Bur 99. Oro harritu<br />
zituen jada pilotari ematen zion zafrakoaz. Elhe bat zuten mihiaren puntan orok trinketetik atheratzean: "Zer<br />
geia!". GaztAlm 1934, 109 (ap. DRA). Legegizon baitzen / bera; ta Gazte / artarako ari... / Oker larria, / bion<br />
gaia izanik / olerkaria! Ldi UO 30. [Eguberrian] Jainkoak artu baitzun gizonaren gaia. Or Eus 132. Hain<br />
zartako ederra ematen dio pilotari ala eskuinaz ala ezkerraz! Ez dakigu Euskal Herri guzian baden gei<br />
pollitagorik. Zerb Azk 116s. Larroke Bidartarrak eta Etxart Arbonarrak badute gai, bainan ez da indarra aski<br />
trinketean. Herr 16-10-1958, 3. Sainduen gaia ere gizonetik heldu dela. "La pâte". Ardoy SFran 120. � Etsaiek<br />
uste gabean gudu gaiak aurkitu [eskualdunak]! Ahal bortitzenak laster baitzazkoten ttipitu, / berak hasi, berak<br />
baitezpada gelditu. Ox 187.<br />
� (G, AN, L, BN; H), gei (V, S, R; Añ, H). Ref.: A (-gai, -gei); Lrq (-gei); Etxba Eib (geixa). (Como segundo<br />
miembro de comp.). "Follaje, (V) orri geia" Añ. "Matière dont on fait une chose. Makhila gaia, geia, ekhaia,<br />
ekheia, bois propre à faire un bâton. Bildots (ahari) marro gei ona, agneau mâle propre à faire un bon bélier.<br />
Xerto gai ona, bonne greffe, et aussi, bon sujet à porter une greffe" H. "-gai (G, AN, L, BNc), sufijo que<br />
significa 'material' [...] Irakurgai, cosa de leer" A. "-gei (V, S, R), sufijo que indica el material de que se hace un<br />
objeto [...]. Buruntzigei (V,...), karelgei (V-ple), material de seto para hacer coronas de cestos" Ib. "Matière<br />
propre à fabriquer un objet: arropagei (étoffe) dont on fera un vêtement" Lrq. "Inguruan ziran burdiñ-olak, sugeixa<br />
ataratzen eben basuetatik, [...] sacaban el combustible (la materia de arder) de los montes" Etxba Eib. v.<br />
harigai, argigai, harilkai, bizikai, burdingai, eztigai, inauskai, irazkai, irakurgai, etc. � Sagar, udare,<br />
txermen, mats eta beste jan-gai guziak. Mb IArg I 119. Jesu Kristok autatu edo eskojitu zuenean ogia bere<br />
korputz gaitzat . Mg CC 199. Egur lodi edo ikatz gaiak artu. CrIc 81. Nua bidia edegitera urten biar daben<br />
zepa-gejari. Mg PAb 132 (Azkue (ed. 1899) traduce 'a la materia de la escoria'). Soñeko gai preziotsuenak. AA<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
153
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
III 582. Ustai gaia berde dan artean, okertu arren, erraz zuzenduko da. Ib. 384. Bialdu ziozkan zur-gai onak.<br />
Lard 187. Ez dezute eskeñiko bere gañean beste gairekin egindako lurrin gairik. Ur Ex 30, 9. Horrengatik da<br />
nekhe egungo egunean laz eta taula gairik bazterretan atzematea. Dv Lab 349. Gaztaina ondo baten sugaia<br />
(1887). HerVal 73r. Eskuaran hitz-gaiak aurkhitzen dire nasaiki; gai horiek elkharretara bil bitez, [...] eta<br />
geroztik errextasuna badukezu zure gogoeta guziak eskuaraz aiphatzeko. Arb Igand 15. Bazkari geiak. Const 24.<br />
Tiro-gaiak aitu zitzaizkigunean. Or SCruz 65. Erosi be janzki-gai dan-danak, / azpiko ta ganeko, biar<br />
nebazanak. Enb 176. Neskak magaletik atera zitun apari-gaiak eta maiean ustu. Or Mi 89. Lert-gai ta laspel<br />
erio-banatzalle guziak amaitu arte, ez da guda izugarri au azkenduko. TAg GaGo 75. Margo-gai asko erabiltzen<br />
zan garai onetan. JMB ELG 35. Olabidetar Anton. Etxegintza-gaiak. NEtx Nola 15. Atxoa sukaldean bixkotxa<br />
gaien aphailatzen ari zen. JEtchep 21. Maisuak, eskola-gaiez ganera, beste gauzatxu batzuk [...] izan oi zituan<br />
bere kutxetan. Erkiag BatB 41s. Gizartearenak, ez bakarrik lurrak eta aberaskizun gaiak ta ondasun-erroak;<br />
gizartearenak, gauza guztiak izan bear dabe. Ib. 173.<br />
v. tbn. It Fab 262. Hb Esk 233. FIr 140. Ardoy SFran 292. Gei: Astar II 159. JE Bur 202.<br />
�4. (H), gei (S; Dv (S), H), geri. Ref.: A y Lrq (-gei). (Acompañado de part. o rad. verbal y aux. trans.). Tener la<br />
intención de, disponerse a, ir a, haber de. "Jun gei dizut, j'ai l'intention d'aller" Dv. "Egingeia (S), qui est à faire,<br />
q'on a intention de faire. Egingei dizut xamar eder bat, je veux vous faire une belle blouse" Ib. "Eztizit edan gei,<br />
je n'ai pas envie de boire. Jin gei duzu, il doit venir [...]. Ces formes de locutions sont fort usuelles en Soule eta<br />
dans une partie de la Basse Navarre" H, que cita a O y AR. "Sufijo que denota proyecto, idea, intención, y se usa<br />
con los verbos. Jingei dizie, tienen la intención de venir" A. "Intention: jun gei dit, gei dit jun, je compte m'en<br />
aller" Lrq. Cf. infra (9). � Tr. Propio de la tradición suletina, ya desde Oihenart; aparece tbn. al menos en Lopez.<br />
La forma más empleada es gei; hay gai en algún ej. de Mirande; en textos suletinos de Herria se encuentra la<br />
variante geri. � Pazkoz urkagei duenak, garizumaren laburrez ditu penak. "Celui qui doit être pendu à Pâques".<br />
O Pr 395. Ziozu eztakigula guk egin gei duguna. AR 329. Zeliala heldu gei duzu. 'Il doit aller au ciel'. Ib. (ap. H).<br />
Eztakigülarik zertan den ari, ezetare zer dian egingei. Egiat 195. Hogeita hirur denin jin zeristan hunak / osabak<br />
hilzerakun eman gei zeistanak. Etch 180. Ahaide delezius huntan bi berset gei tit khantatü. Ib. 234. Eskont gei<br />
badüzie. Ib. 82. Paraphrasis bat egin gai deraukot. Mde Pr 199. Gai diot erantzun gordin bat egin. Ib. 60 (v.<br />
tbn. 61, 64). Kantunamentian geri dütü misionak eman. Herr 26-11-1959, 3. Elisabeth, Anglaterrako erregina<br />
protestantak, geri dü joan Aita Saintiaren ikhustera. Herr 9-3-1961, 3. � Eztizie gei zuten bezala egiten. 'Ils ne<br />
font pas comme ils avaient devoir de faire'. AR (ap. H).<br />
�5. (Como segundo miembro de comp.). Forma parte de innumerables compuestos más o menos lexicalizados,<br />
como handigai, andregai, apaizgai, hautagai, emaztegai, erraingai, erregegai, ezkongai, giristinogai, senargai<br />
(qq.vv.), etc.<br />
� (G, AN, L, BNc ap. A; VocBN, H), gei (V, S, R ap. A; Añ, H). (Precedido de sust.). Futuro, aspirante (a),<br />
candidato (a), proyecto (de), posible. En suletino (cf. Belapeyre y UNLilia) parece tener en ocasiones usos más<br />
próximos a los del adj. 'futuro'. "Heredero, [...] (V) jaube geia" Añ. "Propre à..., destiné à... Aretxe hau ene zezen<br />
gaia da daugin urtheko" VocBN. "Marrogaietako hautatzen du arzain onak bere axurietarik ederrena" Ib. 186<br />
(ap. DRA). "Iei-geia (BN), la vigile d'une fête" H. Cf. Gte Erd 199, que da koñata gai (V-arr, G-azp), koñado<br />
gaia (V-gip, G-azp), koñatu geie (V-arr), küñatagei (BN-arb, S), frente a koñata o koñadu bearra en otras zonas.<br />
� Tr. Documentado primero en autores suletinos (Belapeyre, Eguiateguy (191)); desde comienzos del s. XIX se<br />
documenta con frecuencia en autores meridionales y desde la 2. a mitad del mismo siglo en septentrionales no<br />
suletinos (Goyhetche, Duvoisin, etc.). � Jüdioak ere jin zirena haren adoratzera? Ez: eta hura zen haien ütsüeri<br />
geiaren zeñhare bat. Bp I 25. Jesüs-Kristen ama gei zenak. Ib. 95. Zeruko herederoak edo jabe gaiak. Gco II 9.<br />
Begiratu biar deutsa lagun geijaren edadiari. fB Ic III 334. Guztiz ondo dakite / egiten kofiyak [...]; / oi ez<br />
bezelakoak / dira neurri-gaiak / buru kolokak eta / illez estaliak. Echag 82. Iñorant bat behiñ liburu-gai baten /<br />
ondokotasunez primu kausitu zen. "Manuscrit". Gy 134. Xerto-gaia behar da fruitua markatzen duena, bertzenaz<br />
arbola alferra ethorriko da. Dv Lab 381. Zertako ez ezar bertze norbeit haren ordain auzapez? Ala nehor ez<br />
izakiz ordain-gei? HU Aurp 128. Lege-gei batzuen xedea. HU Zez 100. Debrien ozte gaitza / gai huntan<br />
ikharatzen: / Haren goitzale geia / delakotz orai sortzen. UNLilia 11. Ikaslari edo estudiante pillo bat, euren<br />
artian lagikari-geiak eta osalari-geiak zirala geienak. Kk Ab I 18. Arroltzen barnean diren xita gaieri. Zub 122.<br />
Oñarau-gaiak. Ldi IL 96. Sari-gaia, betirako, euskel artikuloa bedi. Ib. 97 (v. tbn. 151). Ezin garbiroago<br />
aditzera eman zezakeen alargun lizunak amorante gaiak bildu nahian zebilela. Mde Pr 173. Hemen "ranchero"<br />
gei bat baduzu, zurekin gogotik konpainiatuko dena. Larz Iru 42. Arbola horren lore gaiak izena zuen Frantses.<br />
"La promesse de fleur". Ardoy SFran 53. Opari-gaiak ez zuen akatsik behar: Jupiter-entzat idi xuria<br />
baitezpadakoa zen. Lf CEEN 1973, 128. Irakurle trebatuarentzat [...] erraza denak, nekagarria izan behar, nahi<br />
ta ez, haur trebe-gaiarentzat, hots, irakurtzen ikasi behar duenarentzat. MIH 220. Gure ikasle-gaiak, gure<br />
ikasleak eta are gure irakasleak horren premia gorrian daude. MEIG IX 31.<br />
v. tbn. Mg CC 199. Añ MisE 25. Hb Egia 35. Sor AuOst 72. Jnn SBi 110. Iraola 71. Ill Testim 28. StPierre 30.<br />
Ox 28. Balad 74. Etcham 222. Tx B 113. Alz Burr 16. TAg GaGo 78. Zait Sof 195. Txill Let 100. Arti Tobera<br />
284. Larz Iru 140. Mattin 148. Xa EzinB 133. Gei: Xarlem 111. JJMg BasEsc 123. AstLas 67. Etch 374. Azc PB<br />
148s. CatBus 29. AB AmaE 223. Ip Hil 115. Ag Kr 146. Etcham 85. JE Ber 58. Zerb Azk 21. Erkiag BatB 162.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
154
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� --Ola, apaiz... apaizkume! --Umea ez. Gaia. "Distinguo". Ez da berdin. Lab EEguna 76.<br />
� Etxenko bestik ere, ikhus aldi oroz / [...] eni injürios; / mesperetxü gei baten ninzan heki geroz. 'Dès que j'étais<br />
avec eux, j'étais objet de mépris'. Etch 174. Jente xehe miserablia, aldiz, haien phakazale; / ezpazütügü sekurs<br />
gei, bai bethi izanen ere. 'Si vous ne venez à notre aide'. Ib. 582. Ene maite (fidel) ezagütia nik horregati kitatü, /<br />
eta beste maiterik zian bat ene phena gei hartü. 'Et je pris pour mon tourment une autre'. Ib. 238.<br />
� (Añ, H), gei (Añ, H). (Precedido de part. o rad. verbal). "Vendible, [...] sal-gai o -gei" Añ. "Digno de muerte,<br />
ill-gaia" Ib. "Geia, gaia, joint à un verbe donnent à faction qu'il exprime une idée de futurition: Oraino ezkongai-gei<br />
da. [...] Egin-gei da, c'est à faire, ce n'est pas fait encore" H. Cf. aukeragai, barkagai, egingai,<br />
erakusgai, ezkongai, etc. � Gizon bezala mirra, honen egün batez ehortzi behar geiaren ohoratzeko. Bp II 25.<br />
Ordian jinen da bizien eta hilen jüiatzera. Zergatik minzo da bigarren jingei honzaz? Ib. 15. Gorputz ustel-gai<br />
oni. Mb IArg I 94. Ondu nai dutenen ainzuran ondu-gai gelditzea. Ib. 96. Ill-gaia zala Jesu Kristo, reus est<br />
mortis. Ub 88. Asten dira ebagiten atal ifin gaiak ta adobetan zuloak. Añ LoraS 46. Zor aundiyetan gelditzen<br />
gera / onenbeste mesederi, / ez dan bezela baliteke izan / gure eman gaia ugari. Echag 91. Piamonteko sarreran<br />
[San Franziskori] gerta zitzaion konta-gaia. Bv AsL 133. Herrian sal gei zitezken arno eta bertze mozkinen salbide<br />
onak hatzeman nahiz. HU Aurp 110. Zaldi sal-geia sokatik eremanez. Etcham 66. Argitara-gaiak aukera<br />
bearrez. Markiegi in Ldi IL 8. Lehen eta orai / egiaren etsai... / Musde Zanpagarai, / zü beti zanpa-gai! Lf<br />
Murtuts 12. Min zahar, ahatz-gai ezinen oiharzünak ene goguan iratzarriz. Mde Pr 130s. Zer irakur-geia luketen<br />
supazterrean. Zerb Azk 109. Gogaikarria da opa denean, opa-gaia ez iristea. Txill Let 102. Eztizu penarik eman<br />
/ hortikan ikusteak / barkazio gabeko / kondena-gai tristeak? Arti MaldanB 223. Badaukazu etxian jan gaia<br />
ugari. And AUzta 124. Ogei milla erreal izango ditu kobrau-gei. Erkiag BatB 162. Damonek maita-gaia ezin<br />
menperaturik bere burua amiltzea erabakitzen du. Ibiñ Virgil 54. Euskal Herriko Unibertsitatean [...] ikas- eta<br />
irakas-gai izan daiteke euskara. MEIG IX 31. v. tbn. Lard 452. Ox 72. NEtx LBB 246. Gei: Akes Ipiñ 28.<br />
� Orduan ere geor baldin baditeke, ez diteke luze, ez baita luze-gairik. Oraindik ez dan geroa izaten asi baledi<br />
ta luze gai izateko oraingo biurtu, ta orrela luze gertatu [...]. "Quia quid sit longum nondum erit". Or Aitork<br />
320.<br />
�6. (G, AN, L, BN; Lar, Añ, Dv (G, s.v. gei) H), gei (V, BN-arb; Dv (G), H). Ref.: A (gai, gei); Gte Erd 3, 59 y<br />
222. Tema, materia, asunto, cuestión; objeto; aspecto; argumento. "Asunto" Lar y Añ. "(En este) asunto, punto,<br />
gai onetan" Añ. "Matière, sujet sur lequel on discourt, on parle" H. "Gure gaiari segitu behar diogu (G-azp),<br />
gere gaiakin segi behar degu (G-goi)" Gte Erd 3. "Bertsotako gaia euskara eman zien (G-azp), geitzat (BN-arb)"<br />
Ib. 59. "Ipuin askoren gaia bizitza da (G-azp)" Ib. 222. v. azalgai, esangai (2). � Tr. Propio sobre todo de la<br />
tradición meridional desde mediados del s. XVIII; muy empleado en el s. XX. Al Norte no lo encontramos con<br />
cierta frecuencia hasta la 2. a mitad del s. XX (antes sólo en Duhalde, Hiribarren y Etchamendi). � Zerbait nai<br />
izatea Jainkoaren Legearen kontra gai pisuren batean. CatBurg 35 (la versión de Mb dice gauza edo materia<br />
grabean; la corrección es de Lar). Gaiari banagoka batetik, eta bestetik hizkuntzari, baderitzat [...]. Lar, carta a<br />
Mb 277. Gaia: Zein den Jesus arkitzeko bidea. Mb IArg I 169. Urrenguan jarraituko deutsagu gei berari. Mg<br />
CO 70. Laugarren aginteak badu beste itzaldi askotarako gaia. AA II 102. Gai onen gañean itzegingo dizuet<br />
gaur. AA III 366. Au izango dogu [...] agindu onetako nire erakutsijen ta zeuben ikasikizunen geija. fB Ic II 12s.<br />
Oñatiko Erriak gai askotarako eman izan dituen seme argidotarrak. Izt C 483. Gai guzti guztietara da<br />
zoragarria txit artzain doatsu oen mendietako izaera gozatsua. 'En todos los aspectos'. Ib. 229. Gai<br />
lazgarrienekin dohaz dixiduak, / eskarnioz direla dantzatzen buruak. (Interpr?). Hb Esk 229. Guti dakit nik<br />
hemen Yatsuz errateko, / izan dezakelarik gaia bertzendako. (Interpr?). Ib. 145. Ortikan ere bada / bertso baten<br />
gaia (1854). Arrantz 14. Gai askotan bat etzetozen. Lard 537. Gai artan egitekorik izan etzutela. Ib. 518.<br />
Miragarria da Jaungoikoa bere gauzetan, eta aberatsa gizonak salbatzeko gaietan! Arr GB 110. Gai batetik<br />
bestera. Aran SIgn 18s. Izan zaitezte Elizari obeditzeko gaian itxubak. Bv AsL 193.<br />
� (s. XX). Gertaera oon berria zabaldu zen bazter guzietan, guzien izketako gaia egiñaz. Goñi 31. Ana<br />
Joseparen esanak eztira siñistu bear gai orretan. Ag G 135. Aurtengo batzaldietako [= 'concurso'] gai ta sariak.<br />
EEs 1912, 148. Gaiak eskatzen dionean badaki xamur eta goxo izaten. Inza in Jaukol Biozk XIV. Gai asko ukutu.<br />
Kk Ab II 181. Maitasuna, Aberrija ta Uskurtza ixan dira gairik ugarijenak olerkarijentzat. Laux BBa 142. Ni<br />
enaiz gai ontan sartu. Ldi IL 57. Ikastoletan euskera, ala edozein gai euskeraz, irakastea. Ib. 64. Euskoedestiaurreko<br />
gaia darabilkiten idaztiak. JMB ELG 105. Gai onetaz, zer diño Aita Santuak? Eguzk GizAuz 174.<br />
Ori beste gai bat da. ABar Goi 20. Gaira eraman zun bereala izketaldiaren aria. TAg Uzt 282. Ez da<br />
oraingoxea / olerki onek dun gaia. EA OlBe 40. Ikusi gai ontan J. Olhagarayren liburuxka zoragarria. SMitx<br />
Aranz 224 nota. Berriketarako amaika gai bazituzten. JAIraz Bizia 110. Iainkoa Bera mintzatu zaigun eziñ obeki<br />
Paulen bidez gure berpiztea gai dala. Or QA 199. Jakintza eta Irakaskintzaren gai guztien adierazteko. Mde Pr<br />
206. Ipuin-labur horrek, 1914|2-18|2-ko gerlatik landa Irlandan gertatu ziren nahasmendu eta kasailak ditu<br />
gaitzat. Ib. 298. Orra or beste itzaldi baterako gai polita. Lek SClar 119. Gai korapillotsu. Or Aitork 99. Zure<br />
iritzia jakin nai nun gai ontan. Etxde JJ 166. Baño gai au utzita gatozen Poliren arira. Anab Poli 82. Batzuk<br />
neure burutik atara-ta [ipuiñok]. Geienak, gaiez, or-andik artuta. Bilbao IpuiB 11. Eztidazu esanen nobela<br />
baterako naiko gai eztagoela hemen. Arti Ipuin 60. Gairik sakonenak. Zait Plat 1. Liburu au da nik gai ontaz<br />
irakurri dudan gauzarik oberena. Vill Jaink 10. Zein da, izan ere, ikusmenaren gaia, objektua? Kolorea, noski.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
155
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Ib. 66. Olerki auen gai nagusia. Vill in Gand Elorri 11. Astiro dirautsaz barruko geiok etxekandre mazalak<br />
Nikanoreri. Erkiag BatB 124. Ean ez zuen antzerki bat atheratuko gai hortaz. Larz Iru 9. Teresa deunaren<br />
"nigan bizi ezik bizi naiz" gaiari eraskiñak. Gazt MusIx 163. Euskal-gaien irakurle azkenbakoa. Alzola Atalak<br />
111. Gai egokia, laukoa pintatzen asteko. Ib. 82. Gai orrek duan alderdi parregarriari begira. NEtx LBB 120.<br />
Arrantzalien gaia det orain artuta. Uzt Noiz 81. Ara neri zer / jarri diraten orain gai. Uzt Auspoa 43, 118.<br />
Emaiten dauzkizuten gaiek zer ele bide duten bat batean hatzeman. Xa Odol 61. Saioetako gai-bertso batzuk. Xa<br />
EzinB 65. Arras berriki sor-herriko gaieri lotu zaizkie [pastoralak]. Lf in Casve SGrazi 15. Pastorala zaharretan<br />
gaiak atera dituzte Bibletik, Sainduen bizitzetarik [...]. Ib. 15. Liburuetako gai aietaz. Berron Kijote 32.<br />
Lizardiren poemak eta [...] Axularren pasarte bat (Lc 12, 19) hartu nituen gai. MIH 386. Gaia agortu. Ib. 298.<br />
Arantzazuko batzarren gaia h sartzea ala h kentzea izan zela diona. Ib. 223. Gaia eta forma. MEIG IV 72. Ez<br />
diot nik ezertxo ere kenduko Altube jaunaren lanari, bere gaian alderatzeko gauzarik ez baitu bestek egin. Ib.<br />
252. Gaia hautatu. MEIG VII 46. Ikertzeke dauden gaien zerrenda luzeegia litzateke. MEIG VIII 120. Gaizerrenda.<br />
Ib. 108.<br />
v. tbn. Cb EBO 56. Ub 210. Mg CC 121. Gco I 420. Dh 52 (edo sujeta). A Ardi 99. KIkV 59. KIkG 41. Etcham<br />
139. Tx B 220. Zub 58. FIr 178. Alz Ram 49. Aitzol in Ldi UO 8. Munita 35. Etcheb MGaric 7 (edo sujeta; ap.<br />
DRA). Mde HaurB 92. Erkiag BatB 149. Izeta DirG 41. Basarri 163. And AUzta 130. Osk Kurl 130. BEnb<br />
NereA 83. Onaind in Gazt MusIx 154. MAtx Gazt 9. Ibiñ Virgil 24. Mattin 136. Larre in Xa Odol 13. Gei: CrIc<br />
110. JJMg BasEsc 107. Astar II XIV. AB AmaE 442. Itz Azald 154. Casve SGrazi 20.<br />
� (Como segundo miembro de comp.). v. BERRIKETA-GAI, gomutagai, etc. � Orra bada nire sermoigaia.<br />
Lar SAgust 5. Jesusen amore-nekeei dagozten zenbait Otoitz-gai. Mb OtGai (tít.). Ona non dotrina gai edo<br />
asuntorik bearrenak esan ditugun. Cb EBO 56. Ongi iltzen laguntzeko itzgaiak. LE Ong (tít.). Guzurra bere<br />
gauza andija izan ez arren, izan leiteke pekatu mortala, edo personiaren parteti edo guzur geijaren parteti. fB Ic<br />
II 177. Provenzako nexka bat dut kanta-gai. Or Mi 3. Adi-gai bereziak. "Temas intelectuales". Aitzol in Laux<br />
BBa XII. Itxasaldeko ibilliak eta lanak zituan maiz mintza-gai. TAg GaGo 14. Elerti-gai utsezko idazlanak.<br />
Markiegi in Ldi IL 11. Euskeraz aal duten gutxien ari izaten dira, naiz yardun-gaia erreza izan. Ldi IL 46.<br />
Eztabai-gaiarekiko ain axola gutxiko ezpalira! Ib. 58. --Aita; presarik ez badezu eseri zaitez. Itz egin nai dizut. --<br />
Emakume gaiaz? --Ez; lan gaiaz. ABar Goi 31. Oso baldarra naiz maitasun-gaietan. TAg Uzt 283. Iakintza<br />
gaietako liburuak. Or QA 198 (tbn. jakintza gaietan en Alzola Atalak 105). Baina ez da hau ene mintza-gaia.<br />
Mde Pr 185. Badugu emen, alafede, ikasbide marduleko meditazio-gaia. Vill Jaink 129. Izadi-gaiak iruditzat<br />
erabiltze ta baloratze ori. Gazt MusIx 166. Gure gazteok, gizarte-gaia oso artua dute beren olerkietan. NEtx<br />
LBB 212. Nobela-gaia nai badek, ez daukak asmatzen ari bearrik. Ib. 12. Gazte-gaiak batez ere, sortu nai nituan<br />
nere lanetan. Ib. 127. Polemika-gai gogaikarri hau ezinbestean ukitzen dut. MIH 251. Kultura gaietan hartzaile,<br />
bestearen zordun, beraz, garenez gero. Ib. 110 (v. tbn. 104).<br />
v. tbn. Gco I 394. KIkV 36. KIkG 24. Inza in Jaukol Biozk VII. Enb 139. Lab EEguna 68. Munita 94. Lek SClar<br />
135. Etxde JJ 12. Erkiag Arran 139. Zait Plat 119. Basarri 189. Osk Kurl 136. Ibiñ Virgil 22. Berron Kijote 228.<br />
Gei: Mg CO 293.<br />
�7. (AN-5vill ap. A EY III 247; Lar DVC 231, Añ, H). Capacidad, aptitud, disposición. "(Bien) inclinado, gai<br />
onekoa, griña onekoa" Añ. "Moyen, talent, capacité, faculté" H (ap. Lh). "Cada cual en su aptitud, nor bere<br />
gaiean (AN-5vill)" A EY III 247 (� A Apend). v. gaitasun (2). � Tr. Empleado por autores meridionales de la<br />
2. a mitad del s. XVIII y 1. a del s. XIX, y muy frecuentemente por Hiribarren. Con posterioridad, sólo hemos<br />
encontrado ejs. en Udarregi y P. Errota. � Eman ziozkan Jangoikoak maite dituenei eman oi diezten [...]<br />
zerurako gaiak, eta orien artean bere eritasunak. Mb IArg I 131. Zelan dan bakotzen bizi modua, geia edo<br />
kapazidadea ta burua. Cb CatV 78. Santua berez, bere izatez ta jatorriz, bekaturako gairik batere gabe. Ub 132.<br />
[Zerren gure arimia dan Jainkua] ezagutu ta mai[ta]tuteko geiak daukazana. CrIc 17. Ikusirik [...] Bizkaiko<br />
erritar maiten gai ona. Añ EL 1 3 (EL 2 4 gei on). [Euskarak] etzebala gramatikarik eta itztegirik, eta izan ere ezin<br />
zezakeala, zergaitik etzeban gairik bear bezala neurtu ta zuzen-bidean ifinteko. Izt C 9. Lurbira meatzeak<br />
ematen du [...] burnia naiko guztia, baldin gai guztiak balirake bear ainbat besoz, egurrez, olaz eta uzearlez. 'Si<br />
hubiera todas las proporciones de brazos...'. Ib. 131 (v. tbn. 25). Haren seme Garcia agertu ondoko, / behar ziren<br />
gaiekin ordu denborako. Hb Esk 57. Gai oro bazituen gora higateko. Ib. 152. Itxuren arabera, badu gai laneko.<br />
Ib. 116. Munduko mintzoetan ez da hain garbirik, / ez eta behar bada hain gai handikorik. Ib. 88 (tbn. con algún<br />
cambio en Arb Igand 12). Ez diotzate Yainkoak eman gai hautuak [gehien yakin eta handienei], hobeki zaur<br />
dezaten! Hb Egia 35. Baditeke lehen bi gizonak egitean xukatu zitzaizkon adimenduzko gaiak [Yainkoari]. Ib. 12.<br />
--Onera etorri naiz / andregai bat naian... // --Serbituko zaitugu / dadukagun gaian. Ud 39. [Seme alabak] aita<br />
ta ama errespetatu / bear dan umildadean, / al duen gaiaz sokorrituaz / ezintuera diranean. PE 25. �<br />
Aphezpikuak ikhusirik... gizona, geiez gei, ez dirakela behinere Jainkoa ganat hurbiltzeko heinean aski planta.<br />
EskLAlm 1911, 31 (ap. DRA).<br />
�8. (H). Motivo, ocasión, fundamento. "Sujet, matière, motif. Negar egiteko gai asko badezu (AA)" H. � Tr.<br />
Empleado por autores meridionales desde mediados del s. XVIII; no hay, salvo error, ejs. vizcaínos en el s. XX.<br />
Se encuentra tbn. ocasionalmente en algún autor septentrional. Hay gei en los autores vizcaínos y en Duhalde e<br />
Hiriart-Urruty. � Gairik egin bage uste salbatzea. CatOiq 527. Hau ere bere naigabe berrirako gai egoki<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
156
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
kezkaria da. Mb IArg I 163. Pekatu beniala ez dalako berez kondenazinoko geija. Mg CO 146 (CC 105<br />
kondenazio-gaia). [Zeruko eta lurreko kreaturak] Jaungoikoa alabatzeko eta berari eskerrak emateko gairik asko<br />
ematen digue. Gco I 445. Gaia, okasioa edo tentazioa datorkionean. Ib. 418. Orra enbidiarako gai guzia. Gco II<br />
69. Pekatu benialaren gaia, berez ariña, ez uzteagatik, pekatu mortala egiteko prest balego. Ib. 14. [Bekhatu]<br />
hetako bidea, geia edo laguntza emanez. Dh 444. Egiija aituten emotia da neure lanaren ta zeubeen entzutiaren<br />
geija. fB Ic I app. 5s. Zer-nai gauzetarako / arkitzen du gaia. Echag 140. Aurkituko dituguz geure begijeen<br />
azpijan gei ugarijak lotsatuteko. JJMg BasEsc (ed. 1845), 47s. Karga astuna zerbait arintzeko gai eta bidetzat.<br />
Arr GB 3. Pozik juan zan andik, Santua desonratzeko gaia berekin zualakoan. Bv AsL 136 (v. tbn. 98). Horra<br />
non duen kopla berri andana baten emaiteko geia. HU Aurp 94. Emetik artuko dogu, itxaropena eukiteko geia.<br />
Itz Azald 159. Emakume guztiak zeukaten mingaña erabiltzeko zio ta gaia. Ag G 311 (v. tbn. 267). Aztutzeko gai<br />
ederra daukazu. JAIraz Bizia 16. Beste alde batetik etorri zitzaion beldurraren gaia. Mde HaurB 76. Farrerako<br />
gaia izateagatik. Berron Kijote 50.<br />
v. tbn. AA I 456. AB AmaE 106 (en guip.). Gei: CrIc 23 (edo motiboa). Astar II 178.<br />
� (Como segundo miembro de comp.). � Baña irabazten dutena da gerorako purgatorioko su ta neke-gai<br />
izugarria. Mb IArg I 265 (v. tbn. neke gai en Echag 202). Jangoikoaren orrenbat zenza-gai gogorren buruan<br />
gelditu balitz zenzatua. Ib. 119. An [zeruan] sarzen diran guziak sarzen diran emengo eritasun gairik, odolaren<br />
irakiterik [...] eta anima asalderaz lezaken gaitzik bage. Ib. 238. Nere bizi guztiko miña ta negar gaia badet. Cb<br />
Eg II 59 (Dv LEd 113 nigar-bidea). [Pekatu benialik baño egin eztabenak] nosbait egin daben pekatu mortalen<br />
bat damu geitzat konfesinoian ifini [biar dabe]. CrIc 156. Ez da berez bekatu beniala kondenazio-gaia. Mg CC<br />
105 (CO 146 kondenazinoko geija). Pekatu mota au besteak baño andiagoa da, pekatu gaia berdiña danean.<br />
Gco II 5. Ezin esan al ditekian moduko poz-gaia. Bv AsL 163. Guzien zorion gaia berdiña izango da [Zeruan];<br />
atsegingai berak izango dittuzte; baño ez zorion edo atsegintasun berdiña. Inza Azalp 114. Ustez ez dik ark sartu<br />
olako / burruka-gairik barnean. "Causa de discordia". Or Eus 307. Urrikari onek urriki-miña maite nizun, eta<br />
urriki-gaia billatzen. Or Aitork 56. Bazuen beste kezka-gairik. Mde HaurB 11. Jende guztien irri-gai eta hire<br />
etsekoen lotsa-gai. Ib. 42. Etxekoentzat lotsa ta auzokoentzat par-irri-gaia ugari emango zukeana. NEtx LBB 19.<br />
Berak ezpainetan irria du beti, eta mihian ere irri gaia. Xa Odol 163. v. tbn. Berron Kijote 157.<br />
�9. "Gei (S), proyecto, idea. Banizun geia horren egiteko (S), tenía idea de hacer eso" A. Cf. supra (4). � Bere<br />
büria eho nahi ükhen zian. Ixilik bere gei gaistoaren konplitzeko [...]. Ip Hil 150.<br />
�10. (G), gei (V-m). Ref.: A (gai), Apend (gei). Soltero. "Oraindikan alaba zarrena gai degu" A. "Au be gei ta<br />
neu be gei (V-m)" A Apend. Cf. supra (4). � Garai au da, ta orretarako dira gai daudenaren ibillerak, elkar<br />
ezagutzeko garaia. ABar Goi 52. --Txorakeri batzuk esaten ari giñan. --Biak gai egon! Ib. 28. Gure sasoian<br />
gustokorik etorri etzitzaigulako, beti gai egon bear al degu, ala? NEtx Antz 75. [Emakumea] gazte ta gei dan<br />
artean. Erkiag Arran 42. Kerman, gei egoan: Zuriñe ere, gei. Ib. 89. Neska ta mutill, ezkondu ta gai. Basarri 16.<br />
v. tbn. Etxba Ibilt 480 (gei).<br />
�11. "Gei (V-al), noticias. Gei onak, buenas noticias" A.<br />
�12. "(V-arc), afligido" A, que cita RS 163, pero ahí sólo hay constancia de gaitu (q.v.).<br />
- GAIAN. v. GAIETAN IZAN. a) (Precedido de -t(z)eko). En disposición de, en condiciones de, en situación de.<br />
� Heren Maisuagandik ikasi zituen egiak berak erakutsi zizten ondorengo ikasleai, hoek ere heren ondorengoai<br />
erakusteko gaian uzten zituela. Ub 108. Tabernaz aukerarik / eztago mendiyan, / laiste giñaden zerbait /<br />
pentsatzeko gaian, / aulduta jarri gera / alimentu naian. Ud 102. Eskola-gabea joan bazan bere basarri-zokotik,<br />
argi berriz burua jazteko gaiean ez da arkitu geroztik. Mok 6. Ezkontzarekin, sendia izateko gaian jartzen<br />
gerala. ABar Goi 34. � Gaiean dagoanak / bertso oiek entzun, / merezi ez dezunik / bat apenas dezun. PE 70. b)<br />
(Precedido de rad. vbal.; empleado por Etchahun). Con la intención de, con ánimo de. Cf. supra (9). � Badizü<br />
denbora / zure salütatzera jin gein ninzala. Etch 172. Gure Jaun erretora, / nuiz dükegü plazera / zure juiten<br />
ikhustekua ez ützül gein seküla? Ib. 482. Ene osaba ere hil zeritan ordin, / lehen khentü primajen berriz eman<br />
gein. Ib. 180. � "Hil geian da (S)" Gte Erd 265 (junto a hil hurran, hiltzeko zorian, etc., de otras zonas).<br />
- GAIDUN. (El) que es de tema... � Ez dira liriko alakoak. Ezta ipui-gaidunak ere. Lek SClar 133. Etxebarruko<br />
filmeak baiño lekore-gaidunak gogokoago dituen antzera. Erkiag BatB 35.<br />
- GAI EGIN (Lar, Añ, H, Bera). "[H]abilitar a uno, zintzotu, gai egin" Lar. "Rehabilitar, berriz gai egin" Ib.<br />
"Capaz, apto, gai [...]. Verbo, gaitu, gai egin" Añ. "1. rendre digne; 2. se rendre digne" H (ap. Lh). v. 1 gaitu.<br />
- GAI EGON, IZAN. Estar dispuesto; estar en condiciones. � Erretako prest ta gai dagoan lasto ta bedar<br />
igartua. Añ LoraS 191. Joango nak noranai, / zergatik iretzat ni / non-nai beti nak gai. It Fab 191. Aldaratu zen<br />
barkhatzailearen gana, / eta gai egon, hartuz geroztik zeruko irakaspena, / Jaunen Jaunari erakusteko urrikirik<br />
biziena. Ox 73. Ene mintzoa [...] iri atsegiteagatik gai zegon beti. Or Mi 7s. Txondorra gai dagonean, gañerakoa<br />
eginen diagu. Ib. 89. Ez jauna, ez! Gai gaude oraindik; zu ezkongai ta ni alargun. Lab EEguna 64. Gogoa zut<br />
egon arren, etzegok gorputza gai. Or Poem 543. Poli bigarren txarkeria egiteko gai zegoan, zer egin asmatuta<br />
zeukan. Anab Poli 31. Gainean dituen eta datozkiokeen ekaitz eta erasoei gogor egingo badio [euskarak], hori<br />
baita gai dagoenaren indarra. MEIG VIII 46 (Gai dagonaren indarra, tít. de una obra de A. Barriola).<br />
- GAIEKO. v. GAIKO (b).<br />
- GAI-EMAILE. (El) que fija el tema o asunto sobre el que han de cantar los bersolaris. Hoy, al menos al Sur, lo<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
157
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
normal es gai-jartzaile (5 ejs., mer., en DFrec). � Gai-emaile, Antton Aranburuk: [...]. Xa Odol 339. Aranalde<br />
apeza gai-emaile fina. Ib. 167.<br />
- GAIETAN IZAN (geietan S ap. Lrq; SP, H). (Precedido de -t(z)eko). Estar en disposición de, en condiciones<br />
de; con intención de, con ánimo de. "Dans l'intention de... Ex.: juiteko geietan nüzü, je suis dans l'intention de<br />
m'en aller" Lrq. Harriet (ap. Lh) deduce erróneamente, a partir de Ax 223, un gaiak "moyens, biens, facultés<br />
pécuniaires". v. GAIAN. � Baldin emaiteko gaietan bagara [...] eman diazogun [probeari], eta gaiñerakoan utz<br />
dezagun. Ax 223s (V 149). Algarreki ezkuntzeko geietan direla. ArmUsk 1900, 65 (ap. DRA). � Gaitz da<br />
haragiak tentatzen zaituenean, gaietan eta okhasinoetan zarelarik, zeure buruaren bortxatzea. Ax 481 (V 311).<br />
- GAIEZKO (Lar). a) "Material, contrapuesto a lo inmaterial o espiritual" Lar. "Causa material, kausa gaiezkoa"<br />
Ib. � Ispirituzko eta gaiezko ondasunak. Otag EE 1882c, 446 nota. Gorputz zalako etsi-arazten ninduen bere<br />
gorputzak, gaiezkoa zalako, mugatua ta pixua zalako. Txill Let 89. b) (Adnom. de supra (3)). � Kongregazioak<br />
iraunen ez dute otoitz-gaiezko ta artako diran libruz laguntzen ezpadiguzu. Mb IArg I 52. � Au [Lizardi] izan<br />
baitzizun zirikatzaille [Orixek], elerti-ederti gaietazko aren illunaldi ezyakiñetan argi-emaille. Markiegi in Ldi<br />
IL 11.<br />
- GAIKO. a) (Adnom. de supra (3)). � Zeinbat berba amodiogeiko daukaz Aita guriak? Iru, ta dira onek.<br />
Lenengua, Aita guria; [...]. CrIc 122. b) Apropiado. � Zear-mintzorako ("ironia"-rako) yayoa duzu euskera,<br />
gaiekoa. Or EEs 1927, 173 (ap. DRA).<br />
- GAIRIK GABEKO. Inmaterial. � Gauzen gairik gabeko / osotasun garbia. Gand Elorri 182.<br />
2 gai. "Alegre" A, que cita a Ast. v. gaile.<br />
gai. v. 4 gari.<br />
gahi. v. gahe; 2 gari.<br />
gaia. v. goaia.<br />
gaiha (det.; SP � Dv). � "Gaiha, gizkeia (O), cuillère de pot, burunzalea" SP. "Gaiha , cuillère à pot"<br />
Dv. v. gahe.<br />
gaiagotu. � Hacer(se) más capaz, más apto. � Latin eredura euskara egokitu beharrean ari zirenean, uste<br />
zuten, zuzen noski, ez zirela euskara nahaspiltzen eta zikintzen ari, aberasten eta gaiagotzen baizik. MIH 254.<br />
gaihaje (S-bas ap. A; Foix ap. Lh), gaiharaje (S ap. A; Foix ap. Lh), gaihaie. � "Acogida calurosa, en lo que se<br />
distingue de batzarri, que es 'simple acogida'" A. "Cf. béarn. gahaje" Lh. � Elhia ezti eta hun du; gaihajia gozo.<br />
Eskual 11-4-1913, 3 (ap. DRA). Adiskider gaihaie handi egiten zian. Const 28. D'Esquer-ek egin zeron gaihaie<br />
hun Haritxabaleti. Ib. 23.<br />
gaihaka. "(S-saug), partie de la nuit" Lh.<br />
gaihakari. "(S-saug), noctambule" Lh.<br />
gaiako. "(BN; Chaho), gaïac (bot.)" Lh.<br />
gaihalara (S ap. A; Gèze, H, Foix ap. Lh). �1. De noche. "De nuit, et au clair de la lune" H. "Nocturne [?], de<br />
nuit" Lh. v. GAUAZ. � Jaiki zen Josef, hartü zütian haurra eta haren ama gaihalara eta juan zen Ejiptarat. Ip<br />
Mt 2, 14 (Lç gauaz). � "Gaihalara (S), vers le soir" Lh. �2. "Gaihalara [...] (S), a la tertulia" A.<br />
gaihalari. "(S; Foix), noctambule, qui court la nuit" Lh.<br />
gaihalde, gaialdi. v. gaualdi.<br />
gaialte. v. gaualde.<br />
gaian. "(AN-gip), un pez" A.<br />
gaiandu. v. gaihendu.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
158
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gai-añari. v. GAU-ENARA (s.v. 1 gau).<br />
gaiapil. "(Hb), sorte de mandille" Lh.<br />
gaiari. v. gauari.<br />
gaiato (S ap. A), gaiatu (R-uzt ap. A). � "Instrumento de hierro que sirve para remover la brasa" A. Cf. VocNav<br />
gaiatu (Roncal), gayato (Vidángoz, Ochagavía, Roncal, Isaba) y gayata (Uztárroz, Roncal); indica que se trata<br />
de una voz extendida tbn. por Aragón.<br />
gaibele. v. gaubele.<br />
gaibenitu (Lar � H). � "Terciar la capa, la lanza, &c." Lar.<br />
gaibide. � Tema. � Ingixka batzuei gaibidea noizik-bein eskatuz, or ari dugu neke aundirik gabe [Abadal,<br />
Lliga'koa]. Ldi IL 25.<br />
gaiduru (L ap. Lh � Hb). � "Comble, débordement" Lh, que lo relaciona con gaindura, pero recuérdense<br />
formas como gonburu (var. ganburu), del mismo valor.<br />
gaiek. v. haiek.<br />
gaihen (BN ap. A � Dv (BN)). �1. "Supérieur, qui l'emporte" Dv. "Superior, sobresaliente" A. �2. "(Hb),<br />
besoin, nécessité" Lh.<br />
gaiende (Lar � H). � Aptitud. v. gaiera, gaitasun. � Jardun-bide aietan agertu zuen alainzo, argitasun eta<br />
gaiendeak guziak miretsi zituen (1879). JFlor. Kantatzeko badakat / oraindik indarra, / [...]. Gaienderikan gabe<br />
/ det asmo bakarra, / saiatu nola egin / alkarrekin parra. Sor AuOst 104.<br />
gaihendu (gaie- AN, BNc ap. A; Aq (gaie-), Dv, H (L, BN)), gaiandu (BN-baig ap. Satr VocP). � Dominar,<br />
imponerse. "Adelantarse entre los competidores, con las transitivas del neutro" Aq 887 � A. "L'emporter,<br />
prendre le dessus" Dv. "Etsaia gaihendu zaiku, l'ennemi nous a vancu. Haurrak gaihentzera uzten badituzu, onik<br />
eztukezu, si vous laissez vos enfants prendre le dessus sur vous" H. v. gailendu. � Itsas-leihorretan / ezin<br />
gaihenduz / arrisku handitan, / lotsatzetik urrun, / bozik segi zagun. Monho 94. Beharra gaihendurik. Dv Lab<br />
371. Ez bazaizkit gaihentzen, orduan notharik gabe izanen naiz. Dih MarH 103 (ap. DRA). Lapurtarraren mihia,<br />
nork erran liro? Baxenabartarrarena baino zalhuago, Ziberotarrarenari gaihentzera. JE Bur 170. Emaztekiaren<br />
baitan zintzotasuna eta grazia gaient ditazkela edertasunari berari. JE Ber 94. Eztul idor bat abiatzen zako, ezin<br />
gaihendua. JE Med 59.<br />
gaihenzia (Dv � gaihenzi A). � "Supériorité, dessus" Dv.<br />
gaiera (Lar � H, Añ). � "Capacidad, aptitud, inteligencia" Lar. Cf. gaikera. v. gaiende. � Laster jakintzen<br />
artikasdean eta oek barruntzen bere gaiera, oarkera eta geigura agertu zituen (1879). JFlor.<br />
gaierdi. v. gauerdi.<br />
gaiero (BN ap. A; VocBN � Dv , H (BN)). � "(Adj.), chargé de supporter un préjudice résultant d'une<br />
mauvaise action commise en commun entre plusieurs" VocBN. "Complice" Dv. "Solidaire, qui doit supporter la<br />
charge, la peine, la perte qui incomberait à plusieurs ensemble" H (ap. Lh). Cf. kaiero.<br />
gaiez (G? ap. A; Lar (� H), Añ). �1. "Inútil", "inhábil" Lar, Añ. "Indigno, incapaz, inepto" A, que cita a Añ. �<br />
Bere obenez Zu biziro maitatzeko gaieza izan dan nere biyotz au. Elizondo KristPE 169 (ap. DRA). �2.<br />
"Incapacidad, ineptitud" Lar, Añ. �3. "Inmaterial" Lar.<br />
gaiezkiro (Lar � H). � "Inútilmente", "ineptamente" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
159
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaieztasun. "Incapacité, inaptitude, indignité" H.<br />
gaieztatu. "Inutilizar" Lar, Añ.<br />
gaieztu. "Inhabilitar" Lar, Añ. "Rendre, devenir incapable, impropre, indigne" H.<br />
� gaika. "Cucharón" A (� Lh), que lo atribuye a SP, pero éste trae, sin lugar a dudas, gaiha (q.v.).<br />
gaikaitz (Lar � Hb (ap. Lh) y H). � "Cachivaches, trastos viejos, inútiles, gaikaitzak" Lar.<br />
gaikalde (G-azp, AN-gip ap. Gte Erd 139). � Parte de arriba; techo. "Etxearen gaikaldera goaz (G-azp, ANgip),<br />
arbolan gaikaldean zegoen (G-azp)" Gte Erd 139. v. gainalde. � Kana bi ingurutik kana bi ingurura<br />
errekatxututa daukee (zelaia), eta euriya asten bada gaikalderantz batuten dabe lurra. Akordagoitia EEs 1919,<br />
20 (ap. DRA). Lurrean zutik jarri ta eskuaz gaikaldea errez jotzen zun. JAIraz Joañixio 55. Gañerako guztia<br />
mandio, gaikaldeko bidetik sarrera zula. Ib. 10.<br />
gaikari. v. gaukari.<br />
gaikera (Lar, Añ). � Habilidad. v. gaitasun. � An agertu zituan ostera bere gaikera eta ziadia. Ag Lar 549.<br />
Baterako indar ta gaikera (habilidad) andiak eukazan Portunek, besterako etzan gauza. Ag AL 114. Gaikera<br />
(habilidad) andiaz. Echta Jos 91.<br />
gaikeria. � Materialismo. � Gaikeri edo materialismoa. Eguzk GizAuz 47. Marxen gizartekeriak gaikeri,<br />
alanbear edo adurkeria ditu bere iturburu. Ib. 85 (v. tbn. 73, 78, etc.).<br />
gaikeriazale, gaikerizale. � Materialista. v. gaikoi. � Gaikeri-zaleen eretxiz, gizartea be olantxe, indar itsuak,<br />
lege aldaeziñak darabille. Eguzk GizAuz 48.<br />
1 gaiki. �1. "Orgánico, parte integrante. Izki gaiki eta geikiyak, letras orgánicas y epentéticas" Bera. � Neurriezak<br />
eta gaikia elkarren aurrez-aurre aritzen diren landa itxiaren aldi-ertza. "Componentes". MEIG IX 125 (en<br />
colab. con NEtx). �2. Dato. � Bearrezko gaikiak biltzea. "Los datos precisos". Zink Crit 45. �3. (Lo) material,<br />
materia; cosa. � Bere bizi-bidean iñoizpait gaikia / elburutzat badartu, lilluraz gaxoa / izakietan datzan zeure<br />
ederrez doa. J. Gerrika-Etxebarria in Onaind MEOE 703. Munduan dan guztia gaikia ei da. Eguzk GizAuz 47.<br />
Arimea deritxogun izaki au, soña edo gorputza baizen gaikia ei da. Ib. 47. [Zer-dana] gaikiz aisfera biribil,<br />
sendo ta azkenbagea da. Zait Plat 44. Artu, etorri-ala gaikien gereiza. Gand Elorri 149.<br />
2 gaiki (Lar (� H), Añ), geiki (Añ). � "Suficiencia" Lar, Añ.<br />
gaikitsuro (Lar � H). � "Suficientemente" Lar.<br />
gaikoi. � Materialista. v. gaikeriazale, gaitar. � Batzu Yainko-zaleak / beste batzu gaikoi. Aurraitz EG 1956<br />
(1-2), 17. Nai dutena esango dute "gaikoiak", bañan istoriaren agiria dago or, eta erlijioko sorkari agertzen ari<br />
da gizona bein eta berriz mende guzietan zear. Txill Let 121.<br />
gaikor, geikor. � Material. � Gauza areek eurakgan daukeen geikorragaitik. Itz Azald 74 (v. tbn. 73).<br />
1 gaila (V-ple-arr-oroz, AN-5vill ap. A), gaili (V-ger-ple ap. A). �1. "Extremidad superior de las ramillas" A. v.<br />
garia. �2. (V-ger ap. A y Holmer ApuntV). "Pala o paleta del anzuelo, en que se sujeta la pita del aparato de<br />
pesca" A. "Lemeagaz ['con la lima'] gailea atara da" Holmer ASJU 1969, 172. v. 2 artza. �3. "(R), herradura de<br />
caballo. Mandoa gailla batekin dago, bestea erori zau (R)" A. �4. "Gailli (V-ger), carga de ramillas" A. �5.<br />
"(V-ger-arr-och), desvirtuado, soso, zonzo" A. v. gaileta (3), 1 gailu, gailuzki. �6. "Galla (S), guija [no<br />
especifica en qué acepción]" Lacombe ms. (ap. DRA).<br />
2 gaila (gall- Lar � H (G)). � "Pérdida" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
160
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gailadi. "Gailladi, tallo de la flor del maíz" A Apend. v. gailur (5).<br />
gailagin. "Herrador (R)" A Apend.<br />
gailarazika. "Gaillarazika (V-arr-oroz), gritando" A. v. garrasika.<br />
gailarengo. � Principal. � Zergatikorik gallarengoa, sendiaren bizi-aldarteak erakusten ditun gauzeen izateari<br />
dagokiona dala. Elizdo EEs 1929, 47.<br />
gailasi. v. GARRASI EGIN.<br />
gailastilla. "Gaillastilla (V-ple), carguilla de leña" A. Cf. 1 gaila (4).<br />
gaildor, gaildur. v. gailur.<br />
gaildurru. v. galdurru (3).<br />
gaile. "Gaille, alegre, festivo" A, que cita a Ast. v. 2 gai.<br />
gailen (G-goi, AN). Ref.: A (gaillen, erasan); Gte Erd 227. �1. Sobresaliente, eminente; triunfante. "Eskribitzen<br />
ori da gallen = gehiena (AN-gip)" Gte Erd 227. � Tr. Empleado por autores meridionales (sobre todo<br />
guipuzcoanos) de léxico cuidado del s. XX. En DFrec hay 8 ejs. de gailen, 3 de gaillen y uno de gallen, todos<br />
ellos meridionales. � Gallen ikusi zuanari [borrokariari] eman zizkon Ana Josepak, atxur kirtenaz, iru edo lau<br />
zartateko. Ag G 274. Arlo batean gallena. Zink Crit 10. Gertaerarik nagusi ta gallenenak. Eguzk RIEV 1927,<br />
423. Euskalerriko itxaso orrotsu, arkaitz gallen, baso abartsu ta baserri baketsuen ikusteak. Inza in Jaukol Biozk<br />
IX, nota. [Etxea] goiko auzoan balego, buruz / ager liteke gaillena. Or Eus 192. Pedron ontzia ekaitz-artean /<br />
itxaso-gain beti gallen. SMitx Aranz 169s. [Ezkontza horrek] aberastasuna eta gizarteko leku gaillen bat<br />
ekarriko dizkit. Mde Pr 182. Gaillen gelditu. Vill EG 1956 (1-2), 61. Zeruan, izarra, / gaillen ta bakarra. Gand<br />
Elorri 122. Kant-en filosofian azkenengo hipotesi hau ateratzen da gaillen. Vill Jaink 91. Joera horretakoen<br />
artean behinik behin gailen eta nagusi jasoko du burua. MIH 350. Euskal autore gailenak ditu eredu. Ib. 114.<br />
Badakidala zein erdara ageri den gero eta gailenago inguru hauetan. MEIG VII 183. v. tbn. Enb 61. EA<br />
Txindor 7. Erkiag Arran 101. Zait Plat 95.<br />
� (Tratamiento de respeto). � Eminentísimo Sr.: Jaun guztiz (txit) Gaillena. Jaun Gaillen-Gaillena. NEtx Nola<br />
11.<br />
� (Precedido de gen.). En la parte alta (de), en la cima (de). � Aloña orretxen gallen / beste Andre bat sorturen.<br />
SMitx Aranz 21. � Euskal mendi-lerroak mallan mallan datoz / Aizkorri-gallenean alkartzera gogoz. SMitx<br />
Aranz 35. � (Con reduplicación intensiva). � Iru gurutze nabarmen / mendixkaren gallen-gallen, / Ama-Semeen<br />
Kalbarioa / miñez gogorazten. SMitx Aranz 225.<br />
�2. "Batzuek burua gaillen duela, besteak burua makur (G-to), [...] con la cabeza erguida" A s.v. erasan. �<br />
(Fig.). Orgulloso. � Yaun Erraimunen andre on Yoana Marik, Mariren ama gallenak. 'Mère orgueilleuse'. Or<br />
Mi 30.<br />
�3. Larramendi lo emplea con cierta frecuencia como supuesta raíz de distintas palabras cast. (v. galón, gallear,<br />
galocha, galope, etc.), gralmte. rad. de gailendu, pero al menos una vez da gallen artua "que significa el<br />
vencedor y el que toma o echa mano del vencimiento" (s.v. gallardo).<br />
gailendu (G... ap. A; Lar, Añ (G, AN), H (V, G)). �1. Aventajar, vencer, sobrepasar; sobresalir, destacar,<br />
descollar. (Con aux. trans. e intrans.). "Adelantarse entre dos competidores, el uno al otro, gallendu.<br />
Adelantósele, gallendu du, gallendu zaio" Lar. "Vencer, sobresalir, sobrepujar" Ib. s.v. gallear. "Vencer" Añ. v.<br />
gaihendu. � Tr. Documentado en textos guipuzcoanos al menos desde Larramendi. En DFrec hay 6 ejs. de<br />
gailendu y uno de gaillendu. � Zer da goiteria edo soberbia? Besteak gallentzeko gurari erabageko bat.<br />
CatBurg 39 (la versión de Mb decía besteak baño geiago izateko; la corrección es de Lar). Guziak gallentzen<br />
dituzula. Lar STomas 2. Gerra onetan gallenduak ez geratzeko. AA III 548. Ara or ire leikidea! Gallendu zak<br />
beiñ, arraio ori! Ag EEs 1917, 202. Mendi gurenak [...] danen artean gallentzen diran lez, Zumarraga<br />
goragarria, gauza gustietan gallentzen zan. GMant LEItz 69. Gallentzen asi zitzaionian / larri juana da igesi. Tx<br />
B I 189. Birtutean gaillendu direnen naigabeak. Vill Jaink 106. Kondairan barrena gailendu diren ikasiago,<br />
landuago eta ausartago bakanak. MEIG VIII 59. Gutakoren bat gailendu bada lanbide horretan. MIH 268. v.<br />
tbn. Or Poem 553. Gazt MusIx 227. In MEIG VIII 27. � Destacar (?). � Beste gauzarik ez det gallendu / lupika<br />
ta pikardiya, / banidadiak galdu biar du / mundu onetan erdiya. Xe 314.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
161
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
�2. (AN-larr ap. Asp Leiz; Lar, Añ (G), H). Envalentonarse, engreírse. "Levantarse a mayores, gallendu, ollartu,<br />
con las terminaciones del neutro" Lar (v. tbn. Añ). "Montantear, lo mismo que jactarse y querer mandar,<br />
gallendu nai" Ib. � Nora da arako buru arro ta gallendua? VMg 48. Gallendua zegoen franzes talde andia<br />
menperatu zutelako. Izt C 413. Mutillzartu ta ezkondu, / oraiñ andria gallendu, / gaztia bear omen du. Xe 275.<br />
Nork ixillarazi orain gu, gu gallenduok? Ldi IL 28. v. tbn. Or Eus 396. Gailendurik eta oilarturik asten ziran<br />
gurasoen aurka. Zait Plat 114. Gazteak gallentzea / jarri zaigu modan, / lengo errespetoa / ez dakit non dan.<br />
Basarri 108. � Enorgullecerse. � Santu ziranen gurasoek ez al yunate poz aundiago [...] beren semeak<br />
ikustean? Eta zergatik ez gallendu ere, aien guraso izan ziralako? Or QA 99.<br />
�3. (G-to ap. A). Proliferar, multiplicarse, aumentar. � Urtiak gallendu ta / ajiak azaldu. Xe 300. Galdu zituen<br />
gari-zelaiak, / gallendu zaio sasiya. Tx B III 62. Ziza-larreak ostilika antza / euntzetan dira gaillendu. Or Eus<br />
220s. Makineria gallendu zaigu / ta balio aundikoa. Basarri 132. � "Aizea gallendu egin du (handitu) (AN-gip)"<br />
Gte Erd 148.<br />
�4. "Pervers, coupable" Dv, que cita a Ant. "En G-to se usa gralmte. en mal sentido: gaillendua, el perverso" A.<br />
- GAILENDU-EZIN (Añ (G), A). "Invencible" Añ, A.<br />
- GAILENDUXE. (Forma con suf. -xe, de valor aprox.). � Berrizale, ordea, zaharzaleak eta herrizaleak<br />
gailenduxe zaizkigun garaian. MIH 292 (v. tbn. 264).<br />
� Etim. De gainean + -tu; cf. (Lç) gaineandu.<br />
gailentza. � (Tratamiento de respeto). Eminencia. "Su Eminencia: Zure (edo Berorren) Gaillentza (Z Gltz a )"<br />
NEtx Nola 11. � Jainkoa lagun, urte asko bitza Zure Gallentzak edo Beorren Gallentzak. NEtx Nola 13.<br />
� gailet. "Caudillo o amor" DRA, que cita GH 1930, 226, pero se trata sin lugar a dudas de la trad. francesa de<br />
amodio belharra.<br />
gaileta (-ill- V, G; -ll- Lar, Añ, H), kaileta (AN-5vill, S; -ll- Lar y H), kaleta (BN; Dv (BN), Lh). Ref.: A<br />
(gailleta, kailleta, kalleta, kaleta); Lh (kalleta). �1. "Gaylleta, vaso o medida de cobre para líquidos" FGNav<br />
176. "Galleta, es voz bascongada, galleta, kalleta, y son los picheles de tablas que están en uso especialmente en<br />
las caserías" Lar (v. tbn. Añ). "Pichel de madera, galleta, galletea" Lar, Añ. "Sorte de grande cuillère à puiser de<br />
l'eau dans un seau" Dv. "Galleta, espèce de pot de bois pour liquides, principalement pour vin, d'une contenance<br />
de 2 litr. et 1/2 environ" H. "Kalleta, cruche en bois, à anse, qui se porte à la main, plus petit que la pherreta,<br />
ferreta" Ib. "Gailleta, 1.º (V, G), acetre. 2.º (V-m-gip, G), herrada pequeña" A. "Kailleta (AN-5vill), bacineta,<br />
acetre que se emplea para sacar agua de un cubo" Ib. "Kalleta (S), herradita, pequeña herrada de madera" Ib.<br />
"Kaleta (BN), acetre, cazo con que se saca agua de tinajas, herradas" Ib. "Canette (de marchand de vin)" Lh. Cf.<br />
Deen I 135: "Kalieta, [...] jarro de madera", y II 16: "Kaliita, [...] jarro". � Ura edaten da galletiaz. Mg PAb<br />
131. Ekarri daigubela galleta baten ura. Ib. 55. Ura eramateko ekarri zuen galleta bat. VMg 84. Galleta erdi<br />
betetik urik artu ezinez. Ib. 84. �2. "(V-gip), cubo de molino por donde va el agua reconcentrada a la turbina" A.<br />
�3. "Cosa insípida" A. v. 1 gaila (5).<br />
� Etim. Préstamo románico; v. DCECH, s.v. galleta (II).<br />
gaili. v. 1 gaila.<br />
gailikio (-ill- V-ger-ple-m), garilikio (-ill- V-ger-m). Ref.: A (gailikio, garilikio); Arzdi Plant (gallikitxua). �<br />
"Garillikio, vallico, planta de la especie de las gramíneas. Falsa analogía de gaillikio" A. "Gallikijua, una planta<br />
(V, G). Sin. de untzi-orri y usain-belhar" Darric (ap. DRA). Cf. LzG: "Gallico, planta para pasto, parecida a la<br />
alfalfa, de flor roja (Apellániz)".<br />
gailimeta. "Gaillimeta (V-ple), carga de ramillas" A. v. 1 gaila (4).<br />
gailo. � Arrogante (?). � Gañian gaillo, barnian harro. Saug 141 (que lo da como var. suletina de gainian eder,<br />
barnian lander).<br />
gailor. v. gailur.<br />
gailor. v. gailur.<br />
1 gailu (BN sg. A � Añ (V)). � "Insípido", "zonzo" Añ. v. 1 gaila (5).<br />
2 gailu. � "Gailua, kailua, khailua, suffixe donnant au mot qu'il acompagne le sens de 'propre à'. Edergailua,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 162<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
qui sert à embellir, ornement. Onkailua, onkhailua, qui sert à bonifier" H. "-gaillu (B, L, BN, S, R), sufijo que<br />
indica causa, materia que sirve para algo. Bizigaillu (BNc, R), alimento. Gozagaillu, consuelo. Edergaillu,<br />
adorno" A. Cf. A Morf 130 para sus usos como suf. derivador. A Apend reúne (s.v. -gailu), diversos compuestos<br />
con -gailu (y variantes -kailu, -ailu) como segundo miembro. � Erramu adarrak eta ostuak, eta bertze ferdegailuak.<br />
Lap 250 (V 113). [Gizon gehienek] ihes egin nahi diote ametsetarako munduetarat murgilduz. Ez dute<br />
hortarako ahanz-gailu eta zora-gailu eskasik. Lf ELit 61. Jesus Sakramentatuaren orhoit-gailua. Osk Kurl 190.<br />
Sal-gailuen erreklama. Larz Iru 64.<br />
3 gailu. "Proeza" Darric (ap. DRA).<br />
gailu. v. kailu.<br />
gailume. �1. "(Sal, R), trigo que crece poco" A. �2. "(Sal, R), niño de pocas fuerzas" A.<br />
gailur (V-gip, G-goi; gall- Lar, Dv (G), H), gaildur (VocCB 390, Dv, que cita a Artola), gailor (gall- VocCB<br />
390 � Dv s.v. galdor), gallurru (T-L). Ref.: VocZeg 286; Etxba Eib; Elexp Berg. � Tr. Bien atestiguado en la<br />
documentación medieval, sobre todo navarra, y en el cast. de Alava (v. infra (2)); en los textos, es propio de la<br />
tradición meridional, gralmte. guipuzcoana, aunque hay ejs. en Añibarro, Astarloa, Arrese Beitia (AmaE 38),<br />
Enbeita, Lauaxeta (BBa 2), etc., y, al Norte, en J. Etchepare (Ber 19, "sommet de montagne" en el voc. del final).<br />
La forma más empleada es gailur; hay gaildur en Iztueta y Lardizabal; gaildor en Munita (cf. gaildortu en<br />
Iztueta). La forma que transcribimos galddur en Lardizabal podría tratarse de un mero reflejo de <br />
en Larramendi. En DFrec hay 41 ejs. de gailur y uno de gaillur. �1. (Sentidos prop. y fig.). Cima, cumbre,<br />
cresta. "Apice, lo alto, la cumbre" Lar. "Cima, la altura y punta más elevada de los montes", "auge, erpiña,<br />
gallurra", "sumidad" Ib. "Cime" T-L. "Baita mendi batena ere. Gora igo giñanian gaillurrez gaillur joan giñan<br />
puntaraiño. Gaillurra, beraz, bi isuri dituen gaina" Elexp Berg. v. galdor, gandor. � De Gayllur en suso<br />
(1140). Arzam 241. Garcia Galur (1202). Ib. 241. Esquo, pitieylla et gayllur (1329). Ib. 241. Miguel de Gallur<br />
(1366). Ib. 241. � Santu guzien bikaiña, Teologo guzien gallurra. Lar SAgust 4. Mendi zuzen baten gallurrera<br />
igotzea. Echve (ap. H). Donostiako saldu-erosia goienengo gaillurrera igoa arkitzen zan. Izt C 178. Mendi<br />
barrenetik asi ta gallurreraño. Ag Kr 214. Eguzkiak edertzen dituan gallur ermoak. Ag G 150. Pelotarien artian<br />
Migel dogu gallurrian. Enb 90. Uzturre-mendiyaren / gallurrak tontor bi. EA OlBe 57. Gallurreko elur zuriaren<br />
antzera. NEtx Antz 151. Lenago egiñari gaillurra ezarteko. In Akes Ipiñ 3. [Bizia] gaillurra edo muga jo ezkero,<br />
ordea, beerantza asten da, atzenengo orduan itzali arte. Vill Jaink 57. Gauzak goi-goitik, gaillurretik<br />
begiratuaz. Ib. 83. Agintaritzaren gallurrean natxegon. MAtx Gazt 33. Oriamendiko gallurrean. Salav 56.<br />
Iñungo gurpilek zapaldu ez dituten gallurretatik. Ibiñ Virgil 100. Andutz ta Arno dituzu zure zelatari, gallurretan<br />
dutela Gurutzea agiri. NEtx LBB 363. Ez da gutxi gailurrik gabeko berdintasunaren uholdean murgildu behar<br />
duen gaurko mundu honetan. MEIG I 186. Euskal antzeak garaitu duen gailurrik soil eta gorenean. MEIG III<br />
118. Gizarteko gailur garai hura [Lizardi]. MIH 300. [Euskal esaldia] gora eta gora omen doa doinugailurreraino.<br />
Ib. 356.<br />
v. tbn. Inza Azalp 14. Mok 20. Aitzol Ib. XII. Ldi BB 16. Erkiag Arran 184. Bilbao IpuiB 85. Arti MaldanB 204.<br />
Basarri 182. Gand Elorri 194. Osk Kurl 204. Onaind in Gazt MusIx 147.<br />
� (Con reduplicación intensiva). "Beiñ baten, Ailluzen gallur gallurrian..." Etxba Eib. � Gure kristautasuna<br />
gallur-gallurrera igo zan. SMitx Aranz 31.<br />
� (Otros usos). Parte superior, parte más alta, vértice. "Tope, la parte superior" Lar. "Buztan-gaillur (V-arr-orozm,<br />
G-to), parte superior del rabo de animales" A. � Besanga oietan ipintzen zitzaiozkan sei argi; eta abearen<br />
gaildur edo buruan zazpigarren, besteak baño gorago irteten zana. Lard 83. Iturriaren gallurreko arrizko Ama<br />
Birjiña. Otag EE 1884b, 524. Gallurrera igoa dugu Iguzkia. "Al zenit". Ldi BB 118. Farol itzali baten / txapelgallurrera.<br />
Ib. 68. Arantzazuko amabosgarren gizaldi-gallurrera igo ta igo datorren erromes-bidea. SMitx<br />
Aranz 15. Zugaitz-gallurretara igo. MAtx Gazt 29. Aize biguiñaren putzera [...] baso-gaillurrek abarrots dagite.<br />
Ibiñ Virgil 98. Eguzki jaunak, urre ta sutan, galda-jaia duenean; / zeru-gaillurra argi bizitan irabazi ondorean.<br />
NEtx LBB 195. Txondarrak, gallurraren erdian, zulo bat du. Garm EskL I 82. Gaur-ek daramalako, nolazpait,<br />
azentu-gailurra, handik aurrera esaldia malda behera bezala doalarik. MEIG VI 152.<br />
�2. (V, G; Lar, Añ, Dv, H), gaildur (G), galddur (G; Dv, que cita a Lard), gaildor, kaildur (AN-ulz). Ref.: A<br />
(gailur, galyur, gaildur); AEF 1928, 38; Iz ArOñ (gáillur), Als (gaildurra), Ulz (kaildúrre), UrrAnz (gallúrra);<br />
AEF 1955, 186; Etxba Eib (gallurra); Elexp Berg (gaillur). Caballete (del tejado), pináculo. "Pináculo de templo<br />
o edificio" Lar. "Acrotera en los edificios" Ib. "Capitel, chapitel de torre, torrearen [...] gallurra" Lar y Añ.<br />
"Tellatu gallurrian ipiñi dabe aritz adarra" Etxba Eib. "Teilatuaren bizkar hezurra. Zuen teillatu gaillurrian<br />
usua dago geratuta" Elexp Berg. Cf. LzG s.v. gaillur, gallur y galluz. v. galdots. � Tellatu-gallurrean ikusten<br />
etzan ezpada krutzea. Añ MisE 8. Tenpluko gallurrian. Astar I app. XIX (Lard 372 Elizaren galddurrean ;<br />
Brunet Lc 4, 9 tenploko gallurraren gañean; Arriand, Ker, IBk Mt 4, 5 gail(l)ur). Elizaren gallurrian. Bv AsL<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
163
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
117. Gorago, etxearen gallur ondoan, ganbara andi bat. Ag G 17. Dorre-muturretan eta etxe-gaildorretan<br />
tximist-orratzak. Munita 20. Ezin obeto zaindu eudien Ipiñeburutarrak euren eleixea oiñarrietan asi ta gorengo<br />
gaillurreraiñoko premiñe guztietan. Akes Ipiñ 14.<br />
�3. (H), gailurru (AN-5vill ap. A), kaildur (AN-ulz ap. Iz Ulz). Cresta (de ave). "2. crête de gallinacé. 3. huppe"<br />
H. v. gangar (2), gangor. � (Fig.). "Pica por alto, (c.) goitarra da, keak ditu, gallurra, kukuruxa gora dau" Añ.<br />
"(Au fig.) audace, hardiesse. Guztien gañetik tontorra, gallurra jasotzea, lever la crête par dessus tous les autres"<br />
H. � (Lar, H). Penacho. "Airón, penacho de plumas, [...] lumadun gallurra", "penacho, penachera, [...] lumazko<br />
gallurra" Lar. "Aigrette, plumet" H. � Lumazko gallurra. Echve (ap. H). Osorok bere pikarekin kendu zion<br />
lumazko gaildurra franzesak agintari zekarten Maese de Kanpori. Izt C 354.<br />
�4. (Lar � H). "(Ensalada) repelada, ensalada belargallur onezkoa" Lar. Cf. gailurtxo.<br />
�5. (G-goi-to, AN-5vill), gailor (G-to; gallor Darric ap. DRA), gaildor (G-bet), kaildur (AN-ulz). Ref.: A<br />
(gaillur, gaillor, gaildor); Iz To (galdotxa), Ulz (kaildúrre). "Tallo de la flor del maíz" A. "La parte que queda<br />
hasta la mazorca al quitar la punta" Iz To. "La punta del maíz con flor" Iz Ulz. v. galdotxa.<br />
�6. "(V-m-ul [?]), espinazo de bestias" A.<br />
�7. (Vc, G ap. A), gailor (Gc ap. A), gailurru (AN-5vill ap. A). (Adj.). "Prominente, supremo. Sur gaillur (Voch),<br />
nariz aguileña" A. � Ixillik egoten jakitea, jakinduri gaillurra izan oi da. Ayerb EEs 1913, 188.<br />
�8. (Uso adj.). Alto, elevado. � Ama guztiak nai dute beren semeak gallurrik gallurrenean ikustea. Ag G 99.<br />
Leku agirian, egal egalean etzinda dago Segurako eliza, erria ezezik gallur xamarrean. Ayerb EEs 1912, 35.<br />
Ezin aizkora jaso uste bezin gaillur. Or Eus 149. v. tbn. Aitzol in Laux BBa X. Zein ederra dan gallurrenean /<br />
arranoaren egalda! SMitx Aranz 105. Euskal Eliza Loiolarekin / jaso zan gallurrenera. Ib. 43.<br />
�9. "(G-goi), martillo de la azada. Atxur gaillurduna, azada provista de martillo" JMB At.<br />
- GAILUR-FESTA. "Erramua: Mojak baakizu nola esaten tziyoten len? gallur-pesta (zeatzago, organista eta<br />
kantaria zen moja batek esaten omen zuen)" Comunicación personal de B. Urbieta (2-8-1961). v. GALDOR-<br />
FESTA.<br />
- GAILUR-HOSTO. "(AN-gip), hoja superior del maíz" A.<br />
- GAILUR-TEILA. "(Vc), tejas grandes de la cumbre del tejado" A.<br />
� Etim. Gailur podría proceder de galdor, galdur(ru)..., por intermedio de variantes expresivas como galddur.<br />
gailurdiru. Nombre de una "pecha sobre las gallinas (?)", que se pagaba en Larraun y Burunda, mencionado por<br />
Yanguas (v. TAV 2.2.13).<br />
gailurdun (-ll- H). � "1. qui porte crête, huppe [...]. 2. (au fig.) qui porte haut ses crêtes, huppé" H. v. otro<br />
testimonio s.v. gailur (9). � (Lo) que lleva tilde. v. gangardun (3). � Azterrtu, makurrkeria, negarr-eguna (r<br />
gailurdunaz idatziak hauek). MIH 343.<br />
gailure. "(BN; Hb), mur terminé en rond et couvert de tuiles" Lh.<br />
gailurreratu. � Encumbrar(se). � [Zinkunegik] nire gaillurreratzea, nire goraipatzea gogo du. Etxde Itxas 10.<br />
gailurru. v. gailur (3, 7).<br />
gailurruts. � (El animal) que está en los huesos. Cf. gailur (3). � Rozinante arrigarri zegoan irudikatua, ain<br />
luze ta zuzen, ain argal ta meaxka, ain gallurruts (Quijote IX). "Con tanto espinazo". Anab RIEV 1928, 610.<br />
gailurtasun. � Nivel. � Sindikatoetan egin bear leukee biar baserritar guztiak..., euren bizitzaren gallurtasuna<br />
kaletarrekaz bardindu arte. EgutAr 19-3-1964 (ap. DRA).<br />
gailurtsu, gaildortsu. �1. Vencedor. � Amar etorriagatik / ez dirade aski, / azkenean gailldortsu / irtengo naiz<br />
naski. In Izt D 171. �2. gailortsu. Encumbrado. � Meta gaillortsu ederrak. Gamboa Ezale 1898, 354.<br />
gailurtu (G-azp ap. A; Lar , H), gailortu (VocCB gall- (V, G) � Dv), gaildortu. �1. Sobresalir,<br />
descollar; triunfar. Es gralmte. intrans., salvo en Iztueta. "Campear, campar, sobresalir, lucir" Lar. "Sobresalir,<br />
asomar en una cima o cumbre, (surpasser, exceller)" VocCB. � Zein izango da ain narra [...] naiko ez duena<br />
bir-jaiotu, oraindaño bezala aurrera ere mundutar guzien artean gaildortu dezan? Izt D 167. Beste bost bertute,<br />
guzien artean, are bitoreagoak, gallortu eta kopeta altxatzen bezela beregan asi ziran. Aran SIgn 14. Gallurtzen<br />
zala ikaslerik onenen artean. Ag Lar 548s. Pakea ezin ditekela / gaillurtu orrela munduan. Bordari in Onaind<br />
MEOE 1068. En DFrec hay 3 ejs. de gailurtu y uno de gallurtu. �2. Encorvar. � Gizon nekazaria / laister oi da<br />
zaartu, / [...] pausoa baldartu, / bizkarra gaillurtu. And AUzta 135. � "Acopado árbol [...] gallurtua "<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
164
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Lar. �3. Culminar, llegar (o llevar) al apogeo. � Ogei urteko ardura ta lan zindoak nekez baño nekez gallurtu<br />
zuan bezela [...]. Ag G 258s. Loiolarekin euskal bideak / emen gallurtzen baidira! SMitx Aranz 159.<br />
gailurtxo. "Repelar las hierbas, gallurtxoak epaki" Lar. "Gallurtxoak epakitzea, couper les extrémités<br />
tendres encore des herbes" H s.v. gallur.<br />
gailuska. "Gailluska (V?), garrote" A.<br />
gailuzki. "Gailluzki (?), cosa insípida" A. v. 1 gaila (5).<br />
gailzia (Lar � H). � "Venablo, lanza corta" Lar.<br />
gaimel (Bera app., A DBols, Zam Voc). � Aceite. v. olio. � Erriberan ardoa, gaimela edo olioa ta bii mota<br />
guzietarik [dakar lurrak]. Bera EEs 1915, 213. Argaimel edo petrolioa arriak emoten dauen gaimel edo orioa da.<br />
GJaur Kimia 203. v. tbn. Enb 126.<br />
gaimelur (BeraLzM). � Aceituna. � Gaimelur kolore bixi [españarra] / itza lar labana dozu. Laux AB 49.<br />
[Eladeko] puni-sagar urtsu ta gaimelurrik ez dakart. Zait Sof 5.<br />
gaimelurrondo. � Aceituno. � Gaimelurrondo erruak lez. Euzk I 144 (ap. DRA).<br />
gaimen. � Aptitud, capacidad; destreza, habilidad. � Ez nuen gehiago ez eta buruaren xutik atxikitzeko<br />
gaimenik ere. Prop 1894, 152. Batzuk badutelakotz, Jainkoak emana, bertze batzuk baino gaimen edo abilezia<br />
gehiago. Prop 1905, 53. Lurrak hazi dituen gaimen handiko hainbertze Eskualdunetarik. Jnn RIEV 1908, 354s.<br />
gain (gral.; IC 447r, SP, Lar, Añ, Arch VocGr, VocBN, Gèze (gañ), Dv, H, VocB), gan (V; Lar, Añ, Dv (V)),<br />
gane (V), gaine (V-gip), gein (BN-lab). Ref.: A (gain, gan, gane); EI 150; Lh (gein); Lrq (gañ); Iz R 296; Etxba<br />
Eib (gaña); Elexp Berg (gaiñ). � Tr. De uso gral. en todas las épocas y dialectos. La forma más extendida es<br />
gain. Hay gan- en vizcaíno (y en alguna zona alto-navarra: Bon-Ond (p. 167) recoge el inesivo ganen en Olza<br />
(AN-olza)), de cuyos casos locales (ganean, ganetik, etc.) se ha deducido un tema nudo gane, de forma similar a<br />
lo ocurrido con aurre o atze; cf. Azkue: "Hoy muchos dicen -gane en vez de -gan, como si la e fuese orgánica,<br />
siendo sólo epentética. Dicen gane-ganean por gan-ganean". Gan se documenta sólo en Añibarro, Uriarte y una<br />
vez en Otxolua (171 gan-ganian); hay, en cambio, gane en Moguel, Zavala, E.M. Azcue, R.M. Azkue, Echeita,<br />
Enbeita, Otxolua (137 gane-ganera), Erkiaga y Akesolo. El cambio no parece afectar a todas las acepciones: cf.<br />
gan en Moguel (infra 15) y f. Bartolomé (infra 13); además, con poquísimas excepciones (Zavala y Erkiaga), la<br />
var. gane no se emplea en construcciones en las que gain actúa como partícula indeclinable (neure gain, hortaz<br />
gain, etc.). De cualquier forma, gain no es en absoluto desconocido en vizcaíno: aparece como forma única en f.<br />
Bartolomé, Arrese Beitia, Eguzkitza, S. Martin, B. Enbeita y T. Etxebarria, y, junto a gan(e), en Moguel, J.J.<br />
Moguel, Astarloa, CatBus, D. Agirre (en quien gain es mucho más frec.), Iturzaeta, Enbeita, Gandiaga y Erkiaga.<br />
De él se deduce igualmente gaine (J.A. y V. Moguel, Enbeita, Oskillaso y, junto a gain, en el Kr de D. Agirre),<br />
que aparece tbn. en autores suletinos ya desde Belapeyre (pero no en Inchauspe o Constantin, que usan gain), y<br />
en Ibiñagabeitia (Virgil 112 soin gaiñea); hay, en cambio, tema nudo gain en Moguel, Arrese Beitia, Eguzkitza,<br />
Gandiaga y Erkiaga, además de otros autores (Enbeita, Lauaxeta, Otxolua) en los que sólo lo documentamos,<br />
aparte de en casos locales, como partícula indeclinable. La forma gein se encuentra en textos modernos bajonavarros;<br />
además, Bon-Ond recoge (loc. cit.) geñen en Goñi (AN-olza), y EI 125 geinera en aezcoano y en<br />
Echarri-Aranaz (G-nav). En DFrec hay 1493 ejs. de gain y 36 de gan.<br />
En suletino (y en parte al menos en mixano), los casos locales presentan, a veces en un mismo autor, un doble<br />
sistema de declinación. Así, el ines. es por lo general gañen (S ap. A; Gèze) --que aparece tbn. en msMur (19) y<br />
CatUlz (28), y un par de veces en Voltoire (253 y 254), y es recogido en Juslapeña (AN-gulina) por EI 125--,<br />
pero hay gañian en Eguiateguy (219) y Xikito (7) y, junto a gañen, en Etchahun (276), CatS (108) y UNLilia (8);<br />
hay gañan (recogido por Bon-Ond (loc. cit.) en AN-egüés-ilzarb) en Lopez (70, 122, etc.) y una vez en CatLan<br />
(128, frente al más frec. gañian), y algunos ejs. de gaiñen en Tartas (en quien es más frec. gaiñian), y un ej. al<br />
menos en CatLan. v. AtSac 21 para la distribución dialectal de las variantes de gainean. El adnom. es siempre<br />
gaineko. El alativo es gaina (S ap. EI 125) --que aparece tbn. una vez en Gasteluçar (94); tbn. en EusJok 170, y<br />
es recogido en Aizarnazabal (G-azp) por EI 125--, junto al que hay gañela en Belapeyre (I 92; y gañelan<br />
'además' en él mismo y otros autores: v. gainera); hay gainera (nunca gaña) en UskLiB (111), y el adnom. es<br />
gralmte. gainerako (q.v.) en los autores suletinos. En cuanto al suf. -tik, gainetik es la forma mejor documentada<br />
(Belapeyre (I 46), Maister (III 38, 1), UskLiB (24), Archu (Fab 119; alguna vez gaineti (129), que aparece tbn.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
165
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
en Oihenart), Etchahun (436), CatS (10), Inchauspe (Dial 89), etc., adnom. gañetiko en Maister (III 56, 3),<br />
Xarlem (1408) y CatS (57)), pero hay en ocasiones gaintik (tbn. BN-bard ap. EI 150), siendo esta última muy<br />
difícil de separar de las variantes de gaindi (q.v.): recogemos allí gaiñtik (junto a gaindi) en Eguiateguy, gaintik<br />
(junto a gainti) en CatS y gaintik(an), forma única en Casenave, frente al suletino gral. gainti. Señalemos de<br />
paso que la forma gaindik no es desconocida más al oeste: aparece en Axular (v. infra GAINETIK BEHERA),<br />
Larramendi ("(conseguir por) alto, gaindik ateratu"), BeraLzM ("gain-gaindik, genéricamente") y Enbeita<br />
(Aralar-gaindik 113), por lo menos.<br />
�1. Parte de arriba, parte superior, parte alta; alto, altura, lugar elevado; cima, cumbre; superficie, exterior;<br />
techo, tejado; cubierta (de barco). Se emplea tbn. con cierta frecuencia (sobre todo en textos sept.) para hacer<br />
referencia al Cielo. "Gaiña, sobre" IC 447r (ConTAV 168). "Le dessus" SP, Arch VocGr. "Apice, lo alto, la<br />
cumbre" Lar. "Capa, de pez, de yeso, &c.", "derecho, en el paño o tela", "coronilla de la cabeza, &c.",<br />
"superficie" Ib. "Cima, altura" Añ. "Dessus (le). [...] Gaina se dit aussi de l'étage au-dessus du rez-de-chaussée"<br />
Dv. "1. sommet, cime. Mendiaren gaina, le haut de la montagne; 2. hauteur, élévation. Gain batean egin dute<br />
etxea, ils ont bâti leur maison sur une hauteur" H (ap. Lh). "Gainez, par le chemin qui suit les hauteurs. Gainez<br />
zohaz, ala beherez?, faitez-vous par haut ou par bas?" Ib. "Gain kartarik erori dun pé kontra" Iz R 296.<br />
"Cumbre, cima [...]. Tbn. se dice gañia. Akondia-gaña, Arrate-gaña, Aritzixoko-gaña, Azkarate-gañia" Etxba<br />
Eib. "Gaña artu, escalar un alto. Nekez baten, Elosu gaña artu genduan" Ib. "Anboto gaiña hartu orduko laurak<br />
ziren" Elexp Berg. � Aycitagayna (1110). Arzam 241. Juan Ibañez de Ysasigaña (1353). Ib. 241. El cerro de<br />
Ganguren (1475). Ib. 242. � Beha diazaguzue gain horretarik zeuen karitatezko begiez. Mat 301 (ref. al cielo).<br />
Habitatuko dutela lur planoaren gaña. EZ Man I 89. [Gantzu zazu] gorputzaren gaña olibaren uriaz. EZ Man II<br />
92. Gaina eder, barrena uher. "L'extérieur". O Pr 600. Gañe hontan erran dütüzünak sinhesten dütüzia zinez?<br />
Bp II 81. Osiñleizearen azala ta gaña. Lar SAgust 8. Bazterrik bagekoa, gañik ageri etzaiona [da zeruko<br />
jauregia]. Mb IArg I 237. Artik azu zure burua gain huntarik lurrerat. Lg II 130 (v. tbn. 141). Erruak barna<br />
egotziko tu eta gañak frutu ekarriko du. AR 262. Garbituten dituzubenak gañe utsez baso edo onzijak barruba<br />
garbitu baga. Mg CO 63. Dabidek, bere jauregiko gañean zebillela, ekusi zuan Uriasen emaztea. AA II 143.<br />
Begira izarrez betea dagoan gañ orretara. AA III 348. Aspiz zabal, gaiñez luze eta hertsi [yarroa]. Gy 51. Ez<br />
dijoa utsikan asto orren gaña. Bil 169. Bere [itxasoaren] gain urdinera arrai-talde aundiak agertuaz. Zab<br />
Gabon 105. Zeinbat izan piperra / gane-gorriago. Azc PB 357. Barnia oro, gaina, pea eta saihetsak, marbre<br />
baliusez estalia da. Ip Hil 99. Bulharrak gain hetako aire meheaz ezin asez. JE Bur 161. Zola [gelarena] dena<br />
lurra [...]; gaina, hainbertzetaraino joana non arto-buruak soailutik dilindan baitzagoden. Ib. 187. Inguru<br />
aietako tontor ta arro, gain ta sakon, mendiska ta zelai. A Ardi VI. Bi makila atzemanik, gaina trozatu nioten<br />
mokanesarekin. StPierre 18. Beiak gainetako alapidetatik yautsirik. Zub 101. Burestuna, / zidarrezkua bera,<br />
gañe oriduna. Enb 80. Urrungo lañotartean banaka banaka gure errialdeko gainak itzaltzen. Or Mi 128. Etxe<br />
gaingorriak. Ldi UO 16. Eguzkia ari da gaiña jotzen. "Tocando el zénit". Or Eus 310. Larrungo gaina. Iratz<br />
132. Trikuarri asko mendi aundien gañetan daude. JMB ELG 68. Ontziaren gaña. Anab Poli 44. Bertako caid<br />
edo alkatea arrabeteko gain batean beso-aulki aundian exerita. Anab Aprika 56. Auek dituzu mendi motzak,<br />
gaña zelaia dutenak. Ib. 8. Oto bat sartu zen, gain guzia elhurrez xuri-xuria. JEtchep 99. Gure etxian zikinak<br />
daude / bai azpiak eta gainak. Xa EzinB 90. Gaiña moria daukana [da urritza]. Uzt Sas 133. Lurraren gaiñ<br />
ezagun guzian. Berron Kijote 116. --Gaiñari eragin dio! --esaten bazioten, berriz, mendiz beste aldera pasa zala<br />
alegia. Ataño TxanKan 192. Barren sakonean dabilen zurrunbiloaren gaina eta axala. MIH 292.<br />
v. tbn. Hm 106. SP Phil 98. Egiat 266. It Dial 44 (Ur gana, Ip gaña; Dv azala). Izt C 22. Hb Esk 105. AB AmaE<br />
431. Ox 17. Mok 13. Const 26. FIr 166. Etcham 108. Alz Ram 100. Barb Leg 126. SMitx Aranz 74. JAIraz Bizia<br />
37. Munita 89. Erkiag Arran 8. Lf in Zait Plat XXI. Basarri 13. Larz Iru 84. Ardoy SFran 267. NEtx LBB 93.<br />
Mattin 50. Gane: Mg PAb 152 (gania). A BeinB 67.<br />
� (Con reduplicación intensiva). � Gain-gain hartan, ezta iratzerik ez banburik. Prop 1902, 271.<br />
� (Con sufs. casuales locativos en sing., empleado sólo). Se documentan con cierta frecuencia, sobre todo al Sur,<br />
exprs. como etsaiak gainean ditu 'tiene encima a los enemigos, a punto de caer sobre él' o zortzirak gainean<br />
ditugu 'son ya casi las ocho, falta poco para las ocho'. "Encima, gainean" Lcc. "Gainean da, en haut, dessus" SP.<br />
"Gainetik eroria, tombé d'en haut" Ib. "A sursum, [...] gañetik, gañetikan" Urt I 7. "Dessus, gaiñean" Ht VocGr<br />
348. "En haut, gaiñean" Ib. 370. "Por encima, gañetik, axaletik" Lar (Añ ganeti, gañetik). "Superficialmente, [...]<br />
gaiñetik" Ib. (Añ ganetik). "Encima, gañean, ganean" Lar y Añ. "Gainean da, il est en haut" Dv. "Sanjuanak<br />
dittugu gañian eta etxe zuritzia eiñ barik ondiok" Etxba Eib. "(Eliza) gainera artino betea zen (BN-arb)" Gte Erd<br />
288 s.v. toperaino. v. EI 125s. para variantes de gainera. � Tr. De uso general. Los autores septentrionales<br />
suelen mantener una clara distinción entre gainean y gainera(t), usando la segunda forma con verbos de<br />
movimiento; los meridionales, en cambio, tienden a usar gainean en detrimento de gainera; así, p.ej., mientras al<br />
Norte sólo hay gainera(t) erori (Lç Ins A 6r, He Gudu 94, CatLan 90, Dh 201, Dv LEd 67, Jnn SBi 80, JE Ber<br />
16, JEtchep 56, Ardoy SFran 198, etc.), al Sur hay gainera erori o jausi (Cb Eg III 329, Mg CC 252, Añ EL 1 36,<br />
Arr GB 77, Echta Jos 118, Munita 20, Or Aitork 181, NEtx LBB 56, etc.) junto a gainean (AA III 435, Astar II<br />
121, Itz Azald 134, Ag G 313, Arti MaldanB 205, Osk Kurl 205, etc.). � Iuie iauna iraturik egonen da gainetik,<br />
/ irestera aphaindurik ifernuia azpitik. E 55. Ekhar zezaten asto-umea Iesusgana, eta ezar zietzoten berén<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
166
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
abillamenduak gainean. Lç Mc 11, 7. Soinean gonaz ondo janzita, / jupa oria gainean. Lazarraga (B) 12045rb.<br />
Baina emen, gainean diodan bezala, sino gaiztoa zaut Biarnon konpanien egitea. (c. 1597). FLV 1993, 465.<br />
Plaga guztiak zamaka heldu zaizko gañera. EZ Man I 97. Ur hotz gaiñetik emaiteaz eta egotzteaz. Ax 290 (V<br />
193). Erhi mehe, gaineti zilharstatu iduriak. O Po 27. Arima gaineraino bethetzen baita zeruko faboreez. SP Phil<br />
136. Ezpiritiak gañen, aragiak pian izatia txerkhatzen dian thenporan. Mst III 48, 4. Losa gañean bota. Cb Eg II<br />
102. Gizon orrek [...] eun ta iru urte gañean zituen. Cb Eg III 348. Esertzen da gañean. AA III 631. Neuk bere<br />
karga pisutzu eta andijak daukadaz ganian. Astar II 81. [Pillareak] guztiz izango dira / sendo ta egokiyak, /<br />
orpoetan urdiñak, / gañean zuriyak. Echag 50. Eskua igaro bear zaio gañetik. It Dial 89 (Ur ganetik, Dv<br />
gainetik, Ip gañetik). Sanson, filistintarrak gañean dituzu. Lard 144. Minagre xorta bat ixurtzen badiozu<br />
gainera. Dv Dial 19. Erakharriz gainerat zolan dena. ECocin 28. Ez da deus ageri, gainean zerua baizik,<br />
beherean itsasoa baizik. Laph 225. Bethetzatzie untzi horik hurez. Eta bethe zütien gañiala artino. EvS Io 2, 7.<br />
Denen begi samurrak duztela gainean. Elzb Po 221. Bertzeak gainian eta ni bethi azpian. Zby RIEV 1909, 230.<br />
Atsekabe guziak erortzen ahal balaizkit gainerat! Jnn SBi 79. Urak igan ziren orotan [...]; eta arkha, Jainkoa<br />
begirale, gainean zabilan. CatJauf 23. Kasketa batek gainetik tinki atxikitzen dituelarik. JE Bur 114. Eskua<br />
zabalik lurrean hedatzen zutela, gainerat iganik zangopean leher zezoten. Ib. 31. Baña neuk ikusi nai nuke<br />
lenago, gañetik bada ere. Ag G 175. Azpitik eta gaineraino dena urhe. Barb Sup 41. Atorra xuri, gerriko gorri,<br />
gainetik xamarra. Etcham 126. Eztautsie begirik be kenduko ganetik. Kk Ab II 135. Iru txirringadun<br />
tramankulua, ganian ibiltekua. Ib. 38. Gainetik eta aitzinetik idekia. JE Ber 22. Gaineraino helduxeak ere<br />
baikitazke. Ib. 14. Amarrak gañean ditugu. Goazen. Lab EEguna 110. Kalerna lehertu zitzaukun gainera. Barb<br />
Leg 149. Azalpean benetako izena eman beza, gañean idazkipeko izen-ordea [...] ipintzen dularik. Ldi IL 99.<br />
Jauzi batean gaiñeti igaro. Or Eus 313. [Lehoiak] gainerat jauzi egin zion. Zerb IxtS 48. Bere ostoa berde-illuna<br />
gañetik. Munita 43. Naigabe aztun bat gaiñetik kendu. Etxde JJ 236. Itsasontziek gañean izaten dute sukaldea.<br />
Anab Poli 62. Ikusten al dezute an gaiñean, tontor-tontorrean, basarri ura? NEtx LBB 93. Mundua gaiñera<br />
zetorkiola iruditu zitzaion. Ib. 125. Horren gainetik ['desde tan arriba'] lurrerat erori. Xa EzinB 29. Mila khana<br />
barna da zolatik gaiñiala. Casve SGrazi 122. � Aurre ta atzetik, gane ta azpitik erliak eldu eutsian. Enb 166.<br />
� (Con reduplicación intensiva). "Gain-gainera igaitea, monter jusqu'à l'extrémité" Dv. Cf. Azkue: "Gain-gain<br />
(c.), el punto más alto de la cumbre" (v. tbn. s.v. gan-gan (V-ger-ple-arr-oroz) y gane-gane (V-m)), que sin duda<br />
deben interpretarse como dotados de sufs. locales. � Gain-gañean zegoan [ollarra arbolean] jarririk ederki. It<br />
Fab 69. Nekazari gaiñ gañean ez dauden guztiak. 'Que no estén muy bien situados'. Izt C 178. Zahagiz gain<br />
gaineraino kargatu mando bat. Barb Sup 130. Lurra gain-gaiñetik urratzea. Ibiñ Virgil 71. Harritzeko da hor<br />
gaindi nola sortzen den pertsularia eta laster gain gaineraino heltzen. Xa Odol 53. v. tbn. Ag Kr 214. Lf<br />
Murtuts 16. Anab Aprika 94. Ugalde Iltz 14.<br />
�2. (Con sufs. casuales locativos en sing. o tema nudo (o mucho menos frec. instr.), precedido de sintagma<br />
nominal sin marca de caso, con gen. o, menos frec., ines. o instr.). Sobre, encima (de). Aparece tbn. en exprs. del<br />
tipo 'mandar sobre', 'tener poder sobre', 'vencer sobre', etc. "Encima (pospónese siempre), ganean" Mic 6v.<br />
"Sobre, encima, gañean, ganean, gainean [...]. Y piden genitivo" Lar. "Gañen, gañetik, sur, de sur; avec le<br />
génitif possessif ou le datif de situation. Celui de la déclinaison des noms propres est le plus fréquemment<br />
employé; ex. sur la croix, khurutxiaren ou khurutxen gañen" Gèze 32. "Sur, exprimant une application sur un<br />
objet. Bethi lanaren, liburuen gainean" H. "(c.), sobre. Zaldi-gaiñean, sobre el caballo" A. "Egan itxasuen<br />
gañetik" Etxba Eib.<br />
a) (Con sufs. casuales locativos en sing., precedido de sintagma nominal en gen.). � Tr. De uso general en todas<br />
las épocas y dialectos, salvo en suletino, donde se emplea gralmte. precedido de inesivo (v. infra (e)); hemos<br />
encontrado alguna excepción en CatS (4), EvS e Inchauspe (Dial 112); hay además un Asto baten gañen en<br />
Belapeyre (II 45), frente al gral. batetan gain- y al resto de los ejs. del mismo autor. v. infra (f) y (h) para la<br />
popularización de gain (tema nudo) en este contexto en textos meridionales en el s. XX. Por otra parte, -(r)en<br />
gainean se encuentra en textos septentrionales en muchos contextos en los que al Sur se emplearía sin más el<br />
caso inesivo (o, en su caso, el instr.), p.ej. con verbos como fidatu o kondatu (qq.vv.); cf. tbn. p.ej.: Baldin<br />
Iainkoaren aiutá ezpaliz, nahi luena fitetz egin lezake gure gainean. Lç Ins E 7v (cf. ib., unas líneas antes, guzaz<br />
nahi luena bertan egin bailezake); Nola aditzeko da ezen aiten inikitatea haurren gainean punitzen duela? Ib. D<br />
3v; Dohatsu da, beharraren eta probearen gaiñean enplegatzen dena. Ax 219 (V 146); Etziren bi biak baizik<br />
bidearen gainean. Lg I 337; Jarri ermitain desertü baten gaiñian. Xarlem 1462; o Eternitate guzia bentura<br />
baten gainean uztea. Dv LEd 212 (Cb Eg II 118 bearbada batean). � Baitu ororen gainian potestate handia. E<br />
55. Haren hira gure gainera erakharri. Lç Ins D 7r. Regnaturen din Iakoben etxearen gainean. Lç Adv ** 4v.<br />
Maledikzione zuen gainean, Fariseuák. Lç Lc 11, 42. Urtan eder arria; / aen gañean txoria. Lazarraga 1165r.<br />
Burua bere besoaen gañean . Ib. 1141v. Arrien ganean jarri dina, ipirdian atera dai mina. RS 385.<br />
Nahi nuke karga hau neure gaiñetik khendu. Mat 230. Sentenzia emateko hil guztien gañean. EZ Noel 117.<br />
Ikhatz bizien gaiñean orthusik [...] ibil ditekeiela. Ax 397 (V 259). Tenploaren gaiñera tentatzera eraman<br />
zuenean. Ib. 135 (V 89). Gathua brasen gainetik bezala, saltoka eta lasterka. ES 196. Ezpaita deus<br />
iraupenezkorik lurraren gaiñean. Ch II 54, 17. Ez da nihoiz atrebituko bere indarren gainean [...] fidatzera. He<br />
Gudu 54. Bere gañean laster ikusi zuen desditxa. Cb Eg II 166. Etzen egon bi urthe baizik tronuaren gainean. Lg<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
167
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
I 346. Soinekoen gainetik erabiltzen zuen arropa luzea. Lg II 253. Etsai guzien gainean / garaia eman zaiku.<br />
Monho 128. Etxearen zimentua egin da arearen gañean. Mg CC 107. Ar ezazue nere legearen uztarria zeren<br />
gañean. AA III 306. <strong>Fe</strong>deak irakhasten daukun guzia Jainkoaren hitzaren gainean bermatua dago. Dh 111.<br />
Betelengo heitik eta gurutzearen gaineraino. Ib. 259. Izkiriba daitezke paper xerra poxi batzuen gainean. MarIl<br />
38. Hil izan baita gurutzearen gainean. Jaur 396. Haren gainerat nahi du aurdik ditzagun begiak. Ib. 385. Gatza<br />
arkitzen da gariaren gisa lurraren gañean eta azpian. It Dial 112 (Ur lurraren ganian; Dv, Ip lur axal). Hire<br />
bizkarraren gaineti igaranen nuk adarretara. Arch Fab 129. Sabelaren gañean arrastaka. Lard 5. Ogi meten<br />
gainean hegaldaka. Dv Dial 33 (It gañean, Ur ganian, Ip gañen). Gibelaren gainerat erori naiz. Hb Egia 72.<br />
Hetsi zioten athea sudurraren gainerat. Ib. 75. Hedoi bat oiesa lehertzerat doha gure gainean. Laph 175.<br />
Jesüsen bulharraren gaña bere büria phausatürik. EvS Io 13, 23. Lur otzaren gañean lo egiñaz. Arr May 121.<br />
Bere makhila gorria buruaren gainetik birundan dabilkalarik. Elzb PAd 52. Arbolen gainerat igateko. Ib. 36.<br />
Ezpaitzagoken gehiago bere zangoen gainean. Jnn SBi 52. Jautsarazirik bere astoaren gainetik. Ib. 158. Ez al da<br />
emen zubirik erreka onen gaiñean? Ag AL 55. Erri guztiko begiradak neure gañean ditudala. Ag Kr 55.<br />
Arkondarea praken ganetik imiñi. Kk Ab I 56. Zango puntten gainean. Barb Sup 43. Tipula axal baten gainean<br />
lerratu zen. Ib. 38. Mailu ukaldika ungidiaren gainean. Zub 26. Belauniko baldosen gaiñean. Or Mi 122. Yausi<br />
ziran bate bestien ganera, danak moltsuan. Kk Ab II 166. Lo-kuluxka batek hartzen nu ene alkiaren gainean. JE<br />
Ber 48. Besoen gainera burua ukurtzen. Ib. 15. Harrokaren gainetik itsasoari so. Iratz 116. Zaldiaren gainerat<br />
jauzi egiten du. Lf Murtuts 42. Erori zen gaua abereen gainean. Arti MaldanB 200. Arantzazuko Ama ere elorri<br />
baten gaiñean azaldu zan. Vill in Gand Elorri 9. Egunoro egonarazten zituan liburuen gainean ixilik. Osk Kurl<br />
174. Eskuak erien gainean hedatuko dituzte. Ardoy SFran 349. Goldearen gaiñean makurtu. Ibiñ Virgil 74. Jarri<br />
zazu eskua biotzaren gañean! Lab SuEm 212. Airos heldu nintzalarikan bizikletaren gainean. Xa EzinB 27. �<br />
Hanitz jende bazen, plazan, leihoetan, zolako harrasiaren gain eta gibelean, karriketan. JE Bur 140.<br />
� (Con reduplicación intensiva). � Aritz mehe eta luze baten gain-gainean bele bat ikusi dut. It Fab 258.<br />
Bereterrek etxekiten zien intsentsatzekua katiaren gain gainetik. Const 35. Zurubiaren gain gainerat igana. JE<br />
Bur 16. Zintzilik dago leize baten gain-gainean. Ibiñ Virgil 60. v. tbn. Jaukol Biozk 106. Or Eus 260. JAIraz<br />
Bizia 16. Salav 30. Berron Kijote 79. Gan-ganian: Otx 171.<br />
� (Con -ko, adnom.). � Lizaen ganeko leia, euria. "Helada sobre lodo". RS 44. Gure gorputz haur, arimaren<br />
kanpoko eta gaineko estalki haur. Ax 187 (V 127). Thonbaren gaineko iskiribua. ES 123. Lurraren gaineko<br />
bekhatu guzien borratzeko. Lg II 273. Gure gañeko izarrak. Mg CO IV. Gurutzearen gaineko heriotze kruel<br />
bezain laidotsua. Dh 258. Obi orren ganeko arria. Añ EL 2 99. Mendixken gaineko hiri bat. Hb Egia 109.<br />
Kendurik bere gañeko tunika. Bv AsL 220. Aldamiño bat apurtu ta, bere ganeko gizon, arri, erreminta ta guzti<br />
beera yuan zan. Kk Ab II 59. Zaldia ta bere ganekua. Ib. 127. Harriaren gaineko eskulturentzat. JE Ber 23. Nere<br />
buruaren gaineko ametz hostoak, farra farra, mugitzen ikusten nituen. Barb Leg 149. Deabru guzien gañeko<br />
indarra ta eskubidea eman zien. Ir YKBiz 193. Bere eskubiko oiean prantses bat [...]. Aren gañekoan txeko bat.<br />
JAIraz Bizia 20.<br />
v. tbn. Lç Ins F 8v. EZ Eliç 175. INav 38. JesBih 455. Izt C 486. Lard 1. Dv Lab 362. HU Aurp 203. CatJauf 21.<br />
Ag Kr 26. FIr 145. Etxde AlosT 76. Or Aitork 381. Txill Let 54. NEtx Antz 102. Zait Plat 53. Anab Aprika 93.<br />
Vill Jaink 60. BEnb NereA 35. Ganeko: Itz Azald 54. Enb 183. Otx 112. Erkiag BatB 185.<br />
� (Con reduplicación intensiva). "Qui est du point le plus élevé [...]. Haritzaren gain-gaineko adarrak, les<br />
branches au sommet du chêne" Dv.<br />
� (Pl.). � Ikhus nitzan zaldiak bisionean: eta haién gainetan iarriak ziradenék [...]. Lç Apoc 9, 17 (He, TB, Dv<br />
gainean, Ip haietan gañen). Orduan iautsi zitzaien buruen gaiñetara suaren kharrazko mihi batzuekin gisara. EZ<br />
Noel 118. v. tbn. INav 50. Al ebenak egozan / belaunen ganetan. Azc PB 283. Beren alkitxo politten gañetan.<br />
Inza Azalp 31.<br />
b) (Con sufs. casuales locativos, precedido de sintagma nominal sin marca de caso). � Tr. De uso general en<br />
todas las épocas y dialectos, si bien menos abundante que supra (a); es especialmente frecuente en el s. XX,<br />
sobre todo al Sur. � Estalkia emaiten baitzuen bere begitharte gainean. Lç 2 Cor 3, 13. Ezta heldu gerlarien<br />
gisa zaldi gañean. EZ Noel 87. Abiatu zen [...] Iondoni Petri itsas gaiñean Iesukristo bere nabusiagana. Ax 131<br />
(V 87). Sü gaña belharren egoiztia. Bp II 115. Aien aztarnarik geratu gabe lur-gañean. Lar SAgust 9. Zauri<br />
gañetik kenzen den oial zapiari. Mb IArg I 279. Emazteki batek artiki zion dorre gainetik ihara harri bat. Lg I<br />
217. Lasto ganian etzunda. Mg PAb 70. Oprendia edo eskintzarija altara gainian itxita. fB Ic I 104. Sorbalda<br />
ganetik begiratuten. Astar II 84. Lepo-ganean ekarri dozun zur gogorrean. Añ EL 2 205. Bere etxea are-gañean<br />
egin zuen. Lard 385. Higan zenean mendi gaineraino. Hb Esk 101. Italia gainean izurritea ari zelakotz. Laph 58.<br />
Mando-ganetik iatzi. A BeinB 93. Ausi iakan besoa ukondo-ganeti. Azc PB 257. Mai-gañean jarri. Moc Damu<br />
22. Bein itxaspean, bein itxas-ganean. Echta Jos 92. Urdaiazpiko zatia ipintzen dio ogi gañean. Ag G 190.<br />
Eperdi-ganian erdi-tatarrez. Kk Ab I 120. Aurrari, al dala buru gañean, ur utsa ixuriaz. KIkG 69. Zazpi gauza<br />
esan zittuan Jesusek gurutze gañetik. Inza Azalp 70. Banoa ohe gainera [...] lo kuluxkaño bat eginen<br />
dudalakoan. Barb Sup 13. Zeru gainetik mundu zabala argitzen du ilargiak. Etcham 225. Euren oinkaden<br />
zaratea kruk-kruk edur ganian entzuten zan. Kk Ab II 161. Ilargia dizdiz ari zen ur gañean. Or Mi 62. Ongi<br />
egina zen zango puntetarik buru gaineraino. Zerb IxtS 55. Au dute lege asierati mendeen mendetaraiño zeru<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
168
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gainetik lur barneraiñokoak. Or Aitork 190. Neskameak bihotz-gainean zedukana esatera zoan. Mde HaurB 42.<br />
Ganderailuak, ximinia gainean, urhezkoak ziren. JEtchep 19. Hesi gainetik hiru metro behera. Osk Kurl 147.<br />
Izarra zeru gainean zer gauza miresgarria! Xa Odol 340.<br />
v. tbn. (Sólo hasta 1850): Harb 340. Hm 209. SP Phil 263. INav 23. Gç 73. ES 114. Cb Just 81. GavS 10. Ub 41.<br />
DurPl 104. Xarlem 601 (gañiala). Monho 96. VMg 100. AA I 459. Zav Fab RIEV 1909, 27. CatB 55. Echag 75.<br />
It Fab 149. Izt C 193. Arch Fab 199.<br />
� (Con modificadores). � Iar erazi litzaten guziak mahaintaraz belhar ferde gainean. Lç Mc 6, 39. Bere lepra<br />
zikin gañean ezarzen dio Jesusek eskua. Mb IArg I 186. v. tbn. Laux BBa 40. Arazo au oñarri sendo gañean<br />
legoke. Eguzk GizAuz 143. Arte arro gaiñetik. Ibiñ Virgil 59.<br />
� (Con reduplicación intensiva). � Berorren baratzetik asi ta Malaerreka-gain-gaineraginokoa izango omen da<br />
[uri berria]. A Ardi 32. Emen, muño gain-gañean. Jaukol Biozk 106. Plausta! endaikada bete urun buru ganeganera.<br />
Otx 137.<br />
� (Con -ko, adnom.). "Singlones, los maderos que están sobre la quilla, killa gañeko zurak" Lar. "Basquiña, [...]<br />
gona gañekoa" Lar (Añ gona ganekoa). "Ginete, mandaganekoa" Añ. � Tr. De uso general (no documentado en<br />
suletino); es muy frecuente en el s. XX tanto al Norte como, sobre todo, al Sur. � Mendi gaineko zibitatea ezin<br />
estal. Lç Mt 5, 14 (tít.). Bi eskuez lot gakizkon ur gañeko zurari. EZ Man I 21. Eliz gañeko egontegi batean. Mb<br />
IArg I 228. Ala zaldi-gañeko nola oñezkoak. Echag 232. Obi-gañeko arlosa. Lard 466. Buztan gaineko bixikan<br />
min dukete. Dv Lab 291. Berritz hartu zuen karrosa gaineko tokia. Hb Egia 17. Larruaren edo larru gaineko<br />
apainduren itxurak. JE Bur 176. Aitzgorri gañeko eleizatxuan. Ag G 12. Gizonaren lur gañeko bizitza. Inza<br />
Azalp 149. Zibero gaineko mendiak. Ox 206. Behatzen du xixtez buru-gaineko saretik dilindan ezarria duen<br />
sakelorenari. JE Ber 20. Edur ganeko oñatzak. Otx 87. Elorri-gañeko agerpenak. NEtx Antz 52. Eguzkiaren<br />
beroak lur-gaiñeko ura lurrun biurtzen du. Vill Jaink 31. Esku ganeko azala. Erkiag BatB 76. Ur gaineko<br />
dizdirak. Osk Kurl 75. Mahain gaineko gurutzefika tinkatzen du eskuetan. Larz Senper 18. Mendi gaiñeko<br />
ikuspegitik. Ibiñ Virgil 56. Kwai ibai gaiñeko zubia. NEtx LBB 344. San Frantsesen aldare gaineko itxura.<br />
"L'autel de Saint François". Ardoy SFran 276. Bular ta bizkar gaiñekoak kendu zizkion. "El peto y el espaldar".<br />
Berron Kijote 68. Lur gaineko zorionaren bila. MIH 248.<br />
v. tbn. (Hasta 1950): Hm 92. SP Phil 135. Gy 167. Iraola 58. Urruz Zer 129. A Ardi 24. Jaukol Biozk 53. Zub 30.<br />
Etcham 96. Alz Ram 63. Barb Leg 132. Ldi BB 30. Or Eus 89. Ir YKBiz 501. ABar Goi 48. TAg Uzt 179. Zait<br />
Sof 35. SMitx Aranz 30. Ganeko: Echta Jos 95. Altuna 18. Enb 175. KK Ab II 168. Laux BBa 60. Alzola Atalak<br />
46.<br />
� Oihal bero batetarik estomaka gaineko [harrarazi zion]. Laph 64.<br />
� (gainetiko, adnom.). "Basquiña, [...] gona ganetikoa" Añ.<br />
� (Pl.). � Errhauts egotziren dukeite bere buru gainetara. Lç Apoc 18, 19. Metal horiz bethetzen da [bertza]<br />
ezpaiñ gañetaraño. EZ Man I 107. Gure aldare gainetan obratzen diren misterio handiak. Lg II 228. Zabalten<br />
ditu Apezpikuak bere eskuak konfirmatu behar dituan aurren buru-gañetan. Ub 197. Uda berrian datoz /<br />
pozturik txoriak / [...] arbola gañetara / kantari guziak. Echag 136. Gamelu-gañetan iges egin zuten. Lard 180.<br />
Murru gañetan zebiltzan zentinelak. Zab Gabon 99. Artzaiak mendi gañetatik jeisten dira kantari. Sor AKaik<br />
111. Gloria Jinkoari zelügañetan. Ip Hil 91. Larrosa gorrien margo ederrak urten eutsen matrailla gaiñetara.<br />
Ag AL 53. Ontzi bietako masta ganietatik agiri zirean alkarren gorengo belak. Echta Jos 266. Ipiñi ebazan<br />
besuak gurutzetuta belaun-ganetan. Kk Ab I 103. Pareta-gainetako hegiak mailka antze handirekin ozkatuak. JE<br />
Ber 55. Zaldi ganietara igonik. Otx 104. Eskua geren bular gañetan yarriaz. Ldi IL 156. Noiz gare denak lano<br />
gainetan batetaratu beharrak? Iratz 150. Mendi-ganetati bera datozen erreka-arroak. Akes Ipiñ 31. Han dira,<br />
ohe gainetan. JEtchep 107. Zutabe-gaiñetan jasotako etxeak. Berron Kijote 124.<br />
v. tbn. VMg 42. AA II 120. Izt C 243. Gy 151. Dv Lab 73s. ChantP 384. Azc PB 237. Ox 178. Mok 21. Altuna<br />
23. Enb 163. Or Mi 133. Laux AB 94. JMB ELG 89. Ir YKBiz 277. TAg Uzt 60. SMitx Aranz 215. Erkiag Arran<br />
135. Anab Aprika 21. BEnb NereA 176. Salav 99.<br />
� (Con reduplicación intensiva). � Hosanna zelü gain gainetan! Ip Hil 232.<br />
� (Uso sust.). "Devantal, [...] gona gañea" Añ. "Mendi gaina, le sommet de la montagne. Mendi gainak, les<br />
hauteurs des montagnes. Mahain gaina, le dessus de la table" Dv. Cf. A: "(c...), sufijo que forma nombres de<br />
lugares y por consiguiente apellidos de personas. Azkain, sobre la peña. Bidegain, sobre el camino". Cf. bekain,<br />
bikain, erkain, eskugain, etc. � Tr. Es especialmente frecuente desde 1850, y sobre todo en el s. XX. � Etxea<br />
arroka gain batetan edifikatu. Lç Mt 7, 24 (He harriaren gaiñean). Arimari ere egiozu dohaña, / [...] dakusan<br />
Zeru gaña. EZ Man II 159. Ixur itzazü debozioniaren hurak, lür gañaren trenpatzeko. Mst III 23, 5. Jar-erazi<br />
zituen belar gain eder batean. Mb IArg I 251. Millisketan dabe ogi gana. Añ LoraS 78. Eramaten du mendi gain<br />
guziz goi batera. AA III 548. Ur-gaña ikutu. It Fab 81. Ezkurrua ta Etumeta-gañak arturik, aldapa bera abiatu<br />
zan. Aran SIgn 76. Inguruko mendi-gainek sua zarioten. Arb Igand 67. Esku gaiñetako zan guztiak agirian. Ag<br />
AL 24. Eliza, mundu guzia; eliz-gaña, zerua. Goñi 113. Zuri-zuri egoan itxas-gane guztia. Echta Jos 95. Eskualherriko<br />
zeru gain eztia. JE Bur 206. Abenduan Aralar gaña bezela zuri. Ag G 200. Hoilli deia salda gaña?<br />
Const 37. Mahain-gainak okaztagarriak zituzten. JE Ber 29. Salneurri-gaña edo "plus valia". Eguzk GizAuz 59.<br />
Bizkarraldea ta bular-gaña. TAg Uzt 235. Euskal-Eguzkiak irteera Aizkorrin, / kondaira-gañaren gallurrerako<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
169
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
miñ. SMitx Aranz 183. Bere buru-gain karsoildua. Mde Pr 135. Erri-gaña lañotuta zegoan. Anab Poli 52.<br />
Olatuek erruki gabe astintzen zuten ontzi-gaña. Ib. 61. Atx-gane orreitan urrezko orraziekaz uleak orraztu ta<br />
uleak orraztu sarri ikusten ei eudiezan [lamiñek]. Akes Ipiñ 28. Kamion oni berari kurpil-gaña zulatu. Anab<br />
Aprika 77. Harrobi gaine ta inguruetan. Osk Kurl 204. Esku-ganeaz igurtzi eban arpegia. Erkiag BatB 45. Au<br />
baño toki ederragorik / ez du izango lur-gañak. Uzt LEG II 230. Mendi gaiñien artetan da [Santa Grazi herria].<br />
Casve SGrazi 20.<br />
v. tbn. (Sólo hasta 1950): Gy 172. Lard 520. Dv LEd 77. Arr GB 143. AB AmaE 10. Jnn SBi 6. Iraola 44. Barb<br />
Sup 37. Ox 104. Mok 4. Enb 43. Etcham 194. FIr 152. Or Mi 145. Ldi BB 16. Iratz 139. EA OlBe 63. Zait Sof<br />
165. Gane: Otx 37 (ganiak). Gañe: VMg 41. Ag Kr 61.<br />
� Eihartxe gañiala heltü nintzanin. 'À Eyhartchia de haut'. Etch 358. Cf., p.ej., Abaurregaina, Sarrikota-gañia,<br />
etc.<br />
c) (Con instr., precedido de sintagma nominal sin marca de caso o con gen.). "Ur gainez ebiltea, marcher sur les<br />
eaux" SP. � Iautsirik untzitik Pierris ioan zedin ur gainez. Lç Mt 14, 29 (He uraren gaiñean). Itsas gainez<br />
zabilala. Ib. 26. Mitxeletak [...] / badabiltza an ta or / lur apaindu gainez. 'Sobre la tierra enjoyada'. Ldi BB 74.<br />
Ta ikuste alai orren gañez nik / txabola xar untzaduna. EA OlBe 24. Baztarren gaiñez, itzala. Gand Elorri 99.<br />
Errez pasatzen giñan arriaren gaiñez. Uzt Sas 110.<br />
d) (Con sufs. casuales locativos, precedido de instr.). � Xalupa irauli gabe gillaz gañera. EZ Man II 155. Zu<br />
zara zeruez gainetik, zeruez beheretik, zeruen barrenetik. Harb 403s. Gure buruez gainetik / ioan zaiten uholdea.<br />
Hm 134. Korosotikan Anzuelara datorren bideaz gañean zegoan pagari batetikan. Apaol 63.<br />
e) (Con sufs. casuales locativos, precedido de sintagma nominal en ines. indet.). � Tr. Propio de la tradición<br />
suletina. � Zaurin gainen pikoa. O Pr 425. Bere hoiñak elkharretan gaiñen plegaturik. Tt Onsa 115. Espiritü<br />
Saintia jaitsi zen Jesüs Kristen gaña. Bp II 28. Itzatü baitzien kürütxe hartan gañen. Bp II 49. Nitan gaña<br />
erakharriren dütüzün phenak. Mst III 17, 3. Egoitziren dütie begiak beste batetan gaiña. Mercy 36. Urthuki<br />
zeizien zure khorpitz martirisatün gainerak [sic] eskarlatazko manto bat. UskLiB 39. Familietan gaña eraitseraz<br />
litiro benedikzionerik handienak. CatS VII. Ordian Jesüs juan zen Olibetako mendin gaña. EvS Io 8, 1. Hori<br />
düzüla, o Aita zelükoa! althare hortan gainen, zure Seme Dibinoa sakrifiziozko estatian. Ip Hil 234. Mariaren<br />
photeria Jesüsen bihotzen gainen. Ib. 149. Zahagietarik bata jadanik mandon gainen zien. Const 26. Han<br />
gaiñetik hegualdilat / ahal beitira gaintitzen. Casve SGrazi 154. v. tbn. Egiat 256. Xarlem 152. AstLas 48. Etch<br />
638. Arch Fab 133. UNLilia 11.<br />
� (Con -ko, adnom.). � Gizonaren lürren gañeko bizitzia tentazione bat dela. Mst I 13, 1. Hobin gañeko harria.<br />
CatS 103. Khürütxen gañeko Sakrifiziua. Ib. 74.<br />
f) (Sin sufs., precedido de sintagma nominal en gen.). � Tr. Documentado en autores guipuzcoanos y altonavarros<br />
desde Mendiburu por lo menos, y en los roncaleses Hualde y Mendigacha; en vizcaíno sólo lo hemos<br />
encontrado en Arrese Beitia y Erkiaga. Frecuente sobre todo en el s. XX. � Jangoikoaren gauzetan dabiltzan<br />
onak beren gañ izan oi dute sulezeko etsaia. Mb IArg II 312. Bere semearen gain kolpea ezarteko. Ub 18.<br />
Erriaren gañ su ta garrak bialdu. AA III 382. Elkarren gain bultzaka. Echag 269. Orren odola gure eta gure<br />
humeen gañ izan bedi. Lard 454. Ekustian diszipuluek erabiltan edo egartan zela itxasuaren gain, turbatu zren.<br />
Hual Mt 14, 26. Jaungoikuaren bendiziua datorrela zuen gañ. Bv AsL 208. Gero ta indar geiago artzen du aren<br />
gain. Ir YKBiz 168. Zintzo kakotzen zun bizkarra goldearen gain. TAg Uzt 264. Bata bestearen gain erori ziran.<br />
Zait Sof 30. Gaiztoen zigorrak ez dula luzaro iraungo zintzoen gain. Or QA 92. Lege orrek baduela indar eta<br />
eskubide ene gain. Vill Jaink 95. Etzazu gure gain zeruko asarrerik ekarri. NEtx LBB 15. [Hiztegitxoa] zenbait<br />
idazle hautaturen hiztegiaren gain eraiki behar litzake. MIH 109.<br />
v. tbn. Gco I 457. Aran SIgn 43. Mdg 139. Inza Azalp 135. ArgiDL 30. Enb 108. Alz Ram 54. Laux BBa 136.<br />
ABar Goi 54. SMitx Aranz 60. Gand Elorri 64. Erkiag BatB 145. Etxba Ibilt 488. Berron Kijote 146.<br />
g) (Sin sufs., precedido de sust. en instr.). � Zeña [komentua] erriyaz gaiñ Aloña-mendijaren eguartealdera<br />
arkitzen dan. 'Que domina la villa'. Aran SIgn 18. Ikusteko denak zeuden buruaz gañ, ikusi nairik begi biyak<br />
atera biarrik. Bv AsL 137. Ingudiaren deia pentzez gain heda zak. Ox 170. Galda jeiki da bizi, atalburuaz gain.<br />
Or Eus 285. Ur azpian ixuritako olioa urez gaiñ ateratzen da. Or Aitork 385. Sorbaldaz gain bere beatzez atzean<br />
zeukan belar-meta erakutsi zun. NEtx Antz 143. Buruz gain ixuria izango zitzaiela. Zait Plat 76. Aize bolada<br />
batek gonak apur bat jaso eutsazan belaunez gain. Erkiag BatB 77.<br />
h) (Sin sufs., precedido de sintagma nominal sin marca de caso). � Odei zuri bat [...] / bedar eze-gain bai samur<br />
dabil! Laux AB 74. Zuen buru gain erori ez erori zegon zoritxarragandik. Zait Sof 154. Antxen Ama Arantzagain.<br />
SMitx Aranz 60. Maldan gora lareun bat metro itsas gaiñ. Munita 70. Bular-gain i aiz jarriko, / begiak nik<br />
aterako. Mde Po 22. Alkar gain metatuak. Txill Let 27. Zoritxarreko gertaeraren batek gure bizkar-gane arri<br />
astuna ezarri badagisku. Erkiag Arran 165. Aize gogor arek [...] koska bitsezkoak edonun edonun agertzen<br />
zituan ur gain. Ib. 162. v. tbn. Gand Elorri 55. Onaind in Gazt MusIx 205.<br />
i) (En construcciones del tipo bekatua bekatuaren gainean o gainera). "Sur, exprimant répétition, succession<br />
rapide, accumulation. Oihua oihuaren gainean" H. � Tristizia tristiziaren gainera ez nuenzát. Lç Phil 2, 27 (He,<br />
TB tristezia tristeziaren gainean, Dv atsekabea atsekabearen gainera). Pekatua pekatuaren gañean egin. Cb Eg<br />
II 132. Gaitza gaitzaren gainean, tormentak tormenten gainean egortzen diotzate. Brtc 148. Pikoa pikoaren<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
170
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gainera bezala izatu zituen ukhaldi horiek. Jnn SBi 78. Beti aitzakia aitzakien gañian dezute. Sor Bar 101.<br />
Naibageak, naibagearen ganean jatorkuz. Echta Jos 224. Hazpandarrak [pilotariak], hutsa hutsaren gainean,<br />
plazaren ezin ezagutuz ari dira. JE Bur 27.<br />
v. tbn. Gainean: EZ Man I 79. SP Imit III 30, 2. Tt Arima 125. Ch I 25, 7. Mst III 30, 2 (-n gañen). Ub 21. Mg<br />
CC 155. Astar II 15. Izt C 70. Dv LEd 195. Arr May 150. HU Zez 118. Balad 244. Gainera: Mat 314.<br />
� (Sust. + gain). � Atseginza atseginz gain artu naiez. Mb IArg I 84. Kaltea kalte gane / nosbait atzena. Zav<br />
Fab RIEV 1909, 28. � (Sust. + gainean). � Konfesioak konfesio gañean, ta restituzio guziz gutxi. Mg CC 175.<br />
v. tbn. Arch Fab 227 y Barb Sup 117. � (Sust.-aren + gain). � Lana lanaren gain egiten badute ere. Mb IArg<br />
204. v. tbn. AA III 320 y Vill Jaink 139. Indarra metatu izan da indarraren gain menderik mende hizkuntza hori<br />
urratzeko eta desegiteko. MIH 146.<br />
�3. (Con sufs. casuales locativos en sing. o tema nudo (o mucho menos frec., instr.), precedido de un sintagma<br />
nominal con suf. gralmte. instr. o gen.). Por encima de, sobre (en exprs. como gauza guztien gainetik maite zaitut<br />
'te amo sobre todas las cosas', neurriaz gain 'rebasando la medida', Jainkoa nitaz gainetik dago 'Dios está por<br />
encima de mi, es superior a mi' o zazpi gizonez gainetik 'más de siete hombres'). v. gaindi (2).<br />
� (gainetik) (Añ (ganetik), Dv, que cita Prop). (Precedido de instr.; se emplea sobre todo en la expr. oroz<br />
gainetik 'por encima de todo, sobre todo' (q.v. s.v. oro), de la que sólo damos aquí algún ej. ilustrativo). "Sobre<br />
todas las cosas, gauza guztiez [...] ganetik" Añ. � Ieinko ezten berze oro dago zure azpitik, / Ieinkoaren ama<br />
zira mundu oroz gainetik. E 107. Iaungoikoa amatea gauza guztiez ganeti. Bet 10. Munduaz gañetik Iauna<br />
onhetsiari / arrazoin da derrozuen hitz eder sainduari. EZ Man II 26. Elhurraz gaineti, hotzik, / bai karroinik,<br />
bai izotzik / badeia deus lurrean? 'Rien de plus froid que la neige'. O Po 40. Altxatua baita errege eta<br />
soberanoez gañetik. Mih 28. Ait-ama propien maledikzionia, eta oroz gañetik Jinkuaren berarena. CatLan 90.<br />
Bat geiago egiten badezu neurriaz gañetik igaroko zerala. AA III 503. Semiak maite dau bere Ama, gizon ta<br />
aingerubez gañetik. Ur MarIl 67. Batheiatu baititu berrehun paganoz gainetik. Prop 1880b, 51. Biba Basaburu<br />
oroz gainetik! HU Zez 131. Billatu egizue, guztiaz gañetik, Jaungoikoaren erreñua. Itz Azald 213 (64 guztiaz<br />
ganetik). Igo nintzan, beraz, nitaz gaiñetik. Or QA 179. Agustiñek berezko argiz gaiñetik, argi aundi bat ikusten<br />
du: egia. Or Aitork 169. Esaten dabe diruz gañetik maitasuna daguala. BEnb NereA 240. v. tbn. Gazt MusIx 40<br />
e Ibiñ Virgil 35. Hiztun ederra da beti, joria eta aberatsa, eta beste guztiaz gainetik jatorra. MEIG III 91.<br />
� (Con -ko, adnom.). Superior (a); sobre-, supra-. "Sobrenatural, gurez ganetikoa" Añ. � Jinkuaren orozgaiñetikako<br />
botheriaren mirakülü batez. CatLan 38. Birtute Jangoikozko edo geurezgainetiko bat. CrIc 121.<br />
<strong>Fe</strong>diagaz emoten deuskun jakiturija da gure errazoiaz gañetikua. JJMg BasEsc 42. Eztabe sinistuten fede<br />
naturalezaz ganetikuagaz, ezpada berez gizonak euki leikianagaz. Astar II 5. Kenduak izan jakezan grazia eta<br />
doe izatezgañetikoak. Itz Azald 28. Izarrez gañetiko atsegiñak. Enb 152. v. tbn. Gco II 8. CatBus 15. Onaind in<br />
Gazt MusIx 147.<br />
� (gainean). (Precedido de instr.). "Sobre todas las cosas, gauza guztiez [...] ganean" Añ. � Bere Dibine<br />
Majestadea amaetan gauze gusties ganean. VJ 12. v. tbn. Cap 9. CatAnz 1. Añ CatAN 45 (70 y 73 guzien). Mg<br />
CO 26.<br />
� (Con -ko, adnom.). Superior (a); supra-, sobre-. "Sobrenatural, gure indarrez ganekoa" Añ. "Oroz gainekoa,<br />
qui est supérieur à tout, qui l'emporte sur tout" Dv. "Qui est au-dessus, qui dépasse, excède. Gerez gañeko, lurrez<br />
gañeko gauzak, les choses au-dessus de notre entendement, au-dessus de la terre, surnaturelles" H, que cita a Mg.<br />
� Ezen dagotzu ohore guztiez gañekoa, bizi den guztia zeren den zure azpikoa. EZ Man II 18. Loria bat hunek<br />
badu / zeruez gainekoa. Hm 150. Ezagützen zitügü gure errege oroz gañeko eta nausi absolutuarendako. CatLan<br />
161. Zein gauza ezak diran gure argiak, ezagutzeko gerez gañeko gauzaak. Mg CC 197. Beste birtute batzuek<br />
dira naturalezaz gañekoak. Gco II 82. Haren guziez gaineko handitasuna. MarIl 101. Jentillak berak ere arritu,<br />
eta lurrez gañeko gauza zala aitortzeraño. Lard 545. Bere urteaz gañeko prestutasuna. Aran SIgn 6.<br />
Beharrietarat heltzen baitzait neurriz-gaineko burrunba bat. JE Ber 93. Irabaziz gañeko dedan yarleku ura. Ldi<br />
IL 95. [Aitak] beure buruz gaiñeko gastuak artzen zitulako. Or Aitork 40. Gora Laterriz-ganekoa. Erkiag BatB<br />
145. Neurriz gaineko gizona, jenioa. MIH 318.<br />
v. tbn. He Phil 532. Añ CatAN 23. CrIc 155. Itz Azald 140. SMitx Aranz 77. Etxde JJ 38. Mde HaurB 26. Gazt<br />
MusIx 221. Xa Odol 91. Berron Kijote 138.<br />
� (gainera). (Precedido de instr.). "Sobre todas las cosas, gauza guztiez ganera" Añ. � Behar dugu [...] gure<br />
burua osoki utzi, bai eta egon gogoz gainera eramanik. SP Imit III 31, 1. Jesu Kristo [...] nola sortu ta jaio zan<br />
Ama Birjiñagandik? Jainkoak gauza naturalaz gañera ta mirariz egiñaz. Mb IArg I 22 (corrección de Lar: izatez<br />
gañera; CatBurg 18 izakiz gañera). Izakiz gañera edo sobrenaturalmente. Cb CatV 26. Zentzurik ez duen<br />
animalia guziak, asko duen janariaz ta edariaz gañera ez dira igaroko. AA III 373. Adiskide on eta atsegingarri<br />
bada, neurriz gaiñera samin eta zuri biurtu oi da. Etxde JJ 187.<br />
� (Con -ko, adnom.). "Sobrenatural, gurez [...] ganerakoa" Añ. � Ala naturalezazko ordenan nola naturalezaz<br />
gañerako edo graziazko ordenan. Gco I 428. Neurri oituaz gañerako graziren batekin. 'Muy extraordinaria'.<br />
Aran SIgn 52.<br />
� (gain). (Precedido de instr.). "Neurriz-gain, que sobrepasa en medida, excesivo. Arasak, trokelez neurriz-gain<br />
bete jitxuek eta ukat ein juek" SM EiTec2. Cf. BURUZ GAIN y GUZTIAZ GAIN. � Bere eraman andia, bere<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
171
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ondoesanak, eta guziaz gañ, bere ejenplo ona bazter guzi aietarako bedeinkazio andi bat izan ziran. Arr GB 140.<br />
Gizonen indarraz gañ. Bv AsL 72. Gure buruz gain bizi nahiak eiten du gure malurra. Etcham 191. Gogua dot<br />
orain, gau-margoz gain, illun. Laux AB 42. v. tbn. Zait Sof 81. Gutaz-gain dagon izadiko izkutuak aztertzen. Or<br />
Aitork 289. Aragikeriaz gain dagoan gizabiotzaren alkar-eragiña. Etxde JJ 182. Fray Luis Leon ordea olerkari<br />
da oroz gain. Gazt MusIx 60. Ugazama lenez gain, inbidiz erretzen jarri zan. NEtx LBB 162.<br />
� (gainean). (Precedido de gen.). (En algún caso --cf. el ej. de Haraneder--, tiene un significado próximo a 'a<br />
pesar de'). "Sobretodo, adv., [...] guzien gañean" Lar. "Principalmente, guztien ganean" Añ. � Tr. De uso<br />
general, es algo más frecuente al Sur; cf. sin embargo el adnominal -(r)en gaineko, muy usual tbn. al Norte. �<br />
Hanbat bada graziosa ama ororen gainian. E 101. Arrazoiñak lekhu duen borfidien gañean. EZ Man I 37.<br />
Amadu eitea Iangoikoa gauza gustien ganean. VJ 12. Bitoria eraman baitute Deabruaren errabia guziaren<br />
gaiñean. He Gudu 98. Beste tormentuak infernuan añ andiak badira, au guzien gañean ta guziak baño geiago ta<br />
andiago dala. Cb Eg II 130. Ehok eman behar baitü konfesionieren oso egitiari preferenzia bekatore lagünaren<br />
ohoriaren gaiñen. CatLan 148s. Besteen gañean gere buruak goratu edo altxatu nai izatea. Gco II 21. Sinistu<br />
biar dituguz Kreduan dagozan artikulu gustijak; baña gustijen ganian, Aragiginza edo Enkarnazinoekua. Astar<br />
II 6. Esan-al guzien gañean arriturik. Lard 33. Bere etsaien gañen haren trionfant ezarteko. CatS 106. Gure naiizatearen<br />
gañean erregearena daukagula. Ag AL 161. Gure gañean eztago iñor, ez erregerik, ez Jaungoikorik.<br />
Ag G 354. Bakandereak andra guztijen ganian egon gura ei dau. Otx 127. Nere askatasuna zegok guzien<br />
gañean. Txill Let 85. Hor dugu nik beste guztien gainean jarriko nukeen Orixe lirikoa. MEIG VI 97.<br />
v. tbn. CatBurg 6. CatOiq 524. Mih 33. Ub 172. AA II 10. CatBus 29. Legaz 37. AB AmaE 84. Itz Azald 51.<br />
Inza Azalp 100. Gand Elorri 153. Ganean: Cap 8. Cb CatV 100. Añ EL 1 225s. CatLlo 94. CatBus 55. Azc PB<br />
245. Itz Azald 81. Ganian: CatLlo 56. CatBus 54. Ur MarIl 67. Gañen: Volt 253. Gañian: Tt Onsa 180.<br />
� (SP, Dv, que cita a Ax). (Con -ko, adnom.). Superior (a), soberano; supra-, sobre-. (Es especialmente frec. en<br />
la expr. guztien gaineko 'superior a todos' y en la construcción X guztien gaineko X-a). "Guzien gainekoa,<br />
souverain, qui est par-dessus tous" SP. v. infra GAINEKO. � Iauna dela regen Regea eta iaun guzien gaineko<br />
Iauna. Lç Ins A 2r. [Iainkoak] berze guzien gaineko eta bere obra guzién monstraburu bezala, kreatu izan zuen<br />
gizona ere. Lç Adv * 8r. Ezta diszipulua majistruaren gaineko, ez eta zerbitzaria bere iaunaren gaineko. Lç Mt<br />
10, 24 (He nausiaz gorago). Urrikimendu eta onherizte gure ahalaren gañekoaz. EZ Man I 22. Iainkoaren<br />
miserikordia baita guztien gaiñekoa. Ax 100 (V 68). Obra emendailluzkoak, emanen gaiñekoak. Ib. 497 (V 321).<br />
Leunez, baitare mehez, zetaren gainekoa. O Po 26. Eztuk hi bezalakorik, gustien aiz gaiñekoa. Gç 72.<br />
Jaiñkoaren grazia guzien gaiñeko extraordinario bat behar baita. He Gudu 35. Gizonen asmazio gabe, orien<br />
gañeko gauza bezala etorri zala [gure euskera ononz]. Cb EBO 5s. Benefizio soberano edo guzien gañeko au. Cb<br />
Eg II 137. Zien aitaren plaza / izan dadin süstengatü; / Franziaren etsai ororen / gañekuen düzü. Xarlem 3.<br />
Zelietako jinkua da ororen gañekua. Etch 524. Esan al guztien gañeko pozkida betean. Izt C 503. Nahiago izaten<br />
duenak lurreko ona, ezenetz Jainko egiazko on guzia, eta on guzien gainekoa. Dv LEd 41. Andiya bada Iñigo<br />
Iruña gordetzen, / guztien gañekoa da Jauna serbitzen. Aran SIgn 213. Indar izatearen-gañeko baten bitartez. Itz<br />
Azald 167. Etsaiaren indar guzien gañeko indarra eman dizuet. Ir YKBiz 264. Bertze guzien gainekoa da aurten<br />
gertatu zautana [ez beharra]. Xa Odol 328. Gorritiri Italiar usaina dario. Armonista garaia, ausarta. Horretan<br />
Goikoetxearen gainekoa. MIH 155.<br />
v. tbn. Mat 288. Harb 83. Hm 56. SP Imit III 56, 1. Bp I 88. Ch III 49, 3. Brtc 199. Gco I 395. MarIl 80. Hb Esk<br />
124. AB AmaE 98. Arr May 172. Arb Igand 170. Mok 21.<br />
� (Con reduplicación intensiva). Cf. GAIN-GAINEKO. � Aien artean zan bat / txikiratzallea, / guztien gaingañeko<br />
/ gurrinka-gillea. It Fab 30.<br />
� (gainera). (Precedido de gen.). � Berzeak oro izan dira / bere goihen gradora; / orai hura [heuskara] iganen<br />
da / berze ororen gainera. E 253. Eskaldunak hel bekizkit / haren ohoratzera, / zeren eskara eman duen /<br />
erdararen gañera. Hirigoiti in EZ Noel 22. Santa Franzesa [...] haren [xirriparen] hegian belhaunikaturik bere<br />
othoitzaren egiteko, eraman zen gogoz bere gainera. SP Phil 134 (He 137 bere baitarik extasian). Erromako<br />
aphezpikuen nausitasuna bertze aphezpiku ororen gainerat. Hb Egia 108. v. tbn. AB AmaE 143. Lazten gitu,<br />
ororen gainera, bazterraren ixiltasunak. JE Ber 101.<br />
� (gainetik) (G-azp-goi ap. Gte Erd 59 y 227; SP, Dv, H). (Precedido de gen.; se emplea sobre todo en la expr.<br />
(gauza) guztien (o ororen) gainetik 'por encima de todo (de todas las cosas), sobre todo' (q.v. s.v. guzti y oro), de<br />
la que sólo recogemos algunos ejs. ilustrativos. A veces (ya en Etcheberri de Ziburu cuando menos) tiene un<br />
valor concesivo 'por encima de, a pesar de'). "Guzien gainetik, sur tout" SP. "Bertze guzien gainetik, par-dessus<br />
tous les autres" Dv. "Sur, exprimant une supériorité par comparation. Ororen gainetik ederra, beau sur tous" H.<br />
"Laister danen gañetik jarri zan (G-azp-goi)" Gte Erd 227. "Bere burua besteen gañetik zeukek orrek (G-goi)"<br />
Ib. 59. � Tr. General al Norte ya desde Leiçarraga; al Sur, salvo en Elizalde, no lo encontramos hasta mediados<br />
del s. XVIII, pero se documenta bien en el s. XIX y sobre todo en el XX. � Baina hartzen da [holokausta]<br />
berzén gainetik exzelent eta singulár den sakrifizioagatik. Lç Decl a) 4r. Iainkoaren onhestea gauza guztien<br />
gaiñetik. Mat 122. Alabañan Iainkoaren nahiaren gañetik / hanbat bathaiatu gabe partitzen da lurretik. EZ Man<br />
I 131. Baiña niri guztien gaiñetik zeruko loriaren galtzea iduritzen zait dela garratz. Ax 577 (V 370). Zein<br />
handia den onek gaixtoen gaiñetik duten abantailla. Ib. 506 (V 326). Benedikatua zare emazte gustien gaiñetik.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
172
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Gç 37. Presenteko gaizen gañetik beitaude, eternitatekuak hobeki ikhus ditzen. Mst III 38, 1 (SP gauzen gainean,<br />
Ch gauzez gorago, Echve 298 gauzen gain, Leon zerez gorago). Prezatzen tuztenak egiazko ontasun hauk<br />
munduko nahikara eta izateen gainetik. Lg I 326. Kontra egiten dioten traba guzien gañetik badoa. Mih 27.<br />
Gure gañetik diren güziak, hala nola Aita Seindia, gure Aphezpikia, gure Ertora [...]. CatLan 89. Artu eikezu<br />
debozino bero ta zoli bat angeru santuai, eta guztien ganeti Angeru gordetzalleari. Añ EL 2 52s (EL 1 46 batez<br />
bere). Aziendak behar du guzien gainetik garbitasun handia. Dv Dial 46 (It, Ur batez (b)ere, Ip zernahiden).<br />
Gizonak ezin egin leike bere indarren gañetik dagoan gauzarik. Itz Azald 6. Ezetzean egon zan beti, gure alegin<br />
guztiaren ganetik. Echta Jos 214. Gu [Luzaidekoak] Espainiari eratxikiak edo lotuak izanikan ere,<br />
Benafartarrak, Garazikoak gira, muga egileen gainetik. Zub 57. Langille, euzkeltzale, ta gauza gustiyen lenengo<br />
ta ganetik, kristiñau ona. Kk Ab II 189. Eragozpen guztien gañetik jaia egingo da. Lab EEguna 104. Au du poza<br />
poz denen gaiñetik. Or Eus 409. Zuzena, estadua baño lenagokoa da-ta, agintarien gañetik dago. Eguzk GizAuz<br />
100. Legezko etorriak ematen dunaren gañetik ibiltzen asi ezkero, [...] laster azalduko ziran zuloak nun edo nun.<br />
TAg Uzt 171. Eskuz, Dongaitz zaharrena garaitu izan du; [...] bainan erreboteko botari zen guzien gainetik.<br />
Zerb Azk 116. Arroputz zital orrek danen gaiñetik izateko jaio dela uste baitu. Etxde JJ 106. Filosofuen<br />
eztabaida eta ustekizunen gaiñetik, Jainkoaren siñestea ta erlijioa giza-gertaera bat dugu. Vill Jaink 24.<br />
Bertsotan ere juzgatutzen det / beste guzien gañetik. Lizaso in Uzt Noiz 97. Ez diola Orixeri ere, ustez edozein<br />
eztabaidaren gainetik geneukan Orixeri berari, begiramenik gorde. MIH 292.<br />
v. tbn. Harb 131. Hm 63. SP Imit II 8, 4. Bp I 46. ES 399. El 22. CatBurg 34. He Gudu 50. Gco I 423. AA II<br />
134. Brtc 144. Ub 172. Monho 80. Dh 242. Astar II 33. CatB 13. JesBih 452. CatLuz 22. UskLiB 24. MarIl 125.<br />
Jaur 182. Bordel 143. CatSal 9. CatAe 42. CatR 43. CatS 9. Elzb Po 213. Legaz 67. Jnn SBi 62. Elsb Fram 100.<br />
Ip Hil 9. UNLilia 4. CatJauf 10. Ag G 218. StPierre 40. EusJok II 138. KIkG 22. Inza Azalp 139. Muj PAm 20.<br />
Enb 126. Ldi IL 78. Munita 11. Txill Let 112. Anab Poli 55. Arti MaldanB 233. Osk Kurl 152. BEnb NereA 63.<br />
MAtx Gazt 27. Xa Odol 214. Berron Kijote 71. Gaineti: FPrS 12. ChantP 300. And AUzta 154. BEnb NereA<br />
186. Ganeti: Azc PB 215. Enb 92. Ganetik: Itz Azald 22. Otx 118. Gand Elorri 180.<br />
� (Con reduplicación intensiva). � Baiña bien gaiñ gaiñetik maite dot neure Egilea! Ag AL 34.<br />
� (gainetiko, adnom.). Superior (a); sobre-, supra-. v. infra GAINEZKO (c). � Guztioen gañetiko larrosea.<br />
Lazarraga 1186v. Gure enthelegü ororen gañetiko den Jinkuaren izatia. Mst XVIII. Xarlemaiña, hartü düzü /<br />
kargü uhureskua: / Enperadore izatia, / ororen gañetikua. Xarlem 1408. Beste tesoru gustieen gañetikua, duda<br />
baga, arimako garbitasuna. JJMg BasEsc 237. Luurreko azienda laburreen gañetiko ondasunak. Ib. 219. Zu<br />
zara ene odola eta ene gauza guztien ganetiko gauzea. Añ EL 2 120. Grazia da dohain barnetiko eta natüraren<br />
gañetiko bat. CatS 63 (v. tbn. 47). Baeukan beste gauza guztien gaiñetiko Iaunaren maitetasuna. Ag AL 110.<br />
Eskutapenak ez dira errazoiaren kontrakoak; dira errazoiaren gañetikoak. Itz Azald 25. Jakintsu guztien<br />
gañetikotzat daukate beren iritzia. Ag G 163. Gizonen gaiñetiko indar bat. Vill Jaink 174.<br />
� (gainetikako, adnom.). Cf. GAINETIKAKO. � Kalte eta gaitz guzien gañetikakoa izatea. AA CCErac 26.<br />
Ororen gainetikako pribilio berezi batez. MarIl 102.<br />
� (gain). (Precedido de gen.). "Gure gaiñ dago legia" Etxba Eib. � Guzién gain. LE Prog 96. Eregi daiola gure<br />
gañ / oñ aulki eder ta andiz. AB AmaE 148. Ebanjelio santua guardatzeko itz ematia dala arrazoiaren gañ ta<br />
ezin bete ditekiana. Bv AsL 73. Pernando bestien gain ojuka asi zan. Muj PAm 50. Guztien gain eta txapeldun<br />
bezela, Alegiko erria ipiñiko dizutet. Munita 113. Bere buruaren gain altxatzeko. Vill Jaink 95. Zaldunak danen<br />
gaiñ maitte ebana. Etxba Ibilt 484. Eta gainerakoen gain, gorago eta barrenago, gure izaera osoa biltzen eta<br />
barrentzen duen hizkuntza. MIH 22. Aitoren semeak ere, haien [erregezkoen] mende baina beste guztien gain,<br />
agintzeko sortuak ziren. Ib. 235.<br />
v. tbn. Aran SIgn 12. Enb 93. ABar Goi 26. Ir YKBiz 66. Or Aitork 232. Zait Plat 35. Erkiag BatB 66. In MAtx<br />
Gazt 63.<br />
� (gainetarik). (Precedido de gen.). � Bertzeren manupean bizi denak guzien gainetaik amor egin behar deraie<br />
bere aitzinekoei. Dh 72. Notha gabekoaren kalitatea bertze guzien gainetaik prezatzen zuen. MarIl 85.<br />
� (gainez). (Precedido de gen.). � Aiñezkak zenbat zizta, neurtzen asi zaitez; / baiña ardatzaren birak guzi oien<br />
gaiñez. "Sobrepasan todo número". Or Eus 104. Alboan barra da usaia, / guzien gaiñez ziza-lurriña. "Sobre<br />
todo". Ib. 230. Urtez umotu xamar naiz, bañan / gazte gordiñ izakeraz, / urteen gañez ['a pesar de los años' (?)]<br />
kantari nabil; / goibelik ez, baikor beraz. EA OlBe 40.<br />
� (gainetik). (Precedido de ines.). � Deusek ere baratü gabe, orotan gañetik igaraiten da. Mst III 5, 5 (Ip oro<br />
gaintzitzen). � (Con -ko, adnom.). Superior (a). � Ezpeita konbeni [...] hazkürri orotan gaiñetiko hori beno<br />
lehenago beste hazkürririk har dezazün. UskLiB 94.<br />
� (gainean). (Precedido de ines.). � Haren khoroatzia, aingürü eta saintü orotan gañen izateko. Bp I 148. Ehok<br />
eman behar baitü konfesionieren oso egitiari preferenzia bekatore lagünaren ohoriaren gaiñen. CatLan 148s.<br />
� (gainean). (Precedido de sintagma sin marca de caso). � Naturalezatik edo naturaleza gainetik ditugun<br />
guziak. SP Imit III 22, 2 (Echve 245 sobrenaturalmente). � (Con -ko, adnom.). � Naturaleza gaineko argia. SP<br />
Imit III 54, 8 (Ch naturaz goragoko). Gure espiritua, gure borondate gainekoa. SP Phil 471 (He 477 gure<br />
borondate-gaiñekoak). � "Gu-gañetikua, (adj.) fatal. Gu-gañetikua da eriotzia, iltzeko jaixo giñalako" Etxba<br />
Eib.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
173
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� "Zuk esan dozunetik gañekua neria balitza, ondo nitzateke, si lo que sobrepasa de lo que tú has dicho fuese<br />
mío" Etxba Eib.<br />
�4. (Con sufs. casuales locativos en sing. o tema nudo, precedido de sintagma nominal en gen.). Sobre, acerca<br />
de; con respecto a, en cuanto a, en relación con.<br />
� (gainean) (V-arr-gip, G, AN, B, BN-arb-ciz; Lar, Añ, H). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg; Gte Erd 71 y 281.<br />
"(En) orden, en cuanto, por lo que mira, gañean, ganean, precediendo genitivo; en orden a lo que me has dicho,<br />
esan didazunaren gañean" Lar. "Tratar, [...] zerbaiten gañean hitzegin" Ib. "(En) orden, en cuanto, por lo que<br />
mira a eso, orren ganean, gañean" Añ. "Sur, touchant à, à propos, à l'égard de, quant à" H. "Orren gaiñean itz<br />
egin degu, hemos hablado acerca de eso" A. � Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos, salvo en<br />
suletino, donde se emplea gralmte. precedido de ines., si bien hemos encontrado algún ej. con gen. en Etchahun,<br />
CatS y Constantin (en cambio, hay gralmte. gen. en los autores mixanos: sólo hemos encontrado ines., junto a<br />
gen., en Lopez). Su uso disminuye muy notablemente en el s. XX tanto al Norte como, sobre todo, al Sur; se<br />
encuentra todavía en Echeita (pero, sorprendentemente, explicado con 'encima, acerca de' (Jos 74)) y D. Agirre<br />
(G 296), pero luego, salvo autores como Aresti (Tobera 272) y Villasante, apenas hay ejs. sino en textos<br />
populares; cf. Azkue: "Tal vez esta [...] acepción sea imitación del castellano y francés"; Lab EEguna 102:<br />
Gibelaldetzaz itz bi esan bai, bañan ez "gañean" [...]. Zapalduko zenuke; y MIH 73: "Euskaldun guztion aholumetan<br />
aspaldidanik dabilen osasunaren gainean-en ordez, ezin barkatuzko erdalkeria zelakoan (hamar egunen<br />
buruan, hilabete barru eta horien gisako beste zenbait esaera ere ez bagenerabilzki bezala), farragarrizko edo<br />
negargarrizko -tzaz agertu da, atzizki jator bat dagokion lekutik atereaz". Se observa en los textos cierta mayor<br />
variedad de usos entre los autores septentrionales (p.ej., es muy usual en exprs. como erne egon o atzarria egon),<br />
algunos de los cuales los damos infra por separado.<br />
� Zer nahi duzu darradan gauza horren gainian? E 193. Hunen gainean, berzez nehork ezin reprotxa ez akusa<br />
ahal gaitzake, Iainkoa bera baino zuhurrago izan nahi ez garenaz baizen. Lç Ins B 3r. Iainkoaren promesaren<br />
gainean etzezan duda. Lç Rom 4, 20. Artzainen adorazioaren gañean noela. EZ Noel 70. Zeren bertzela egiten<br />
den iuramentua, den gauzarik eztheusenaren gainean izanagatik ere, bekhatu mortal izanen da. Ax 254 (V 170).<br />
Mehatxatzeko pontu hunen gaiñean, ederki erraiten du San Krisostomok: [...]. Ib. 618 (V 398). Deizino hunen<br />
gainean klarki enganatu zela. ES 158. On da haiñitz gauzen gaiñean etzaitezen izan iakinsun. Ch III 44, 1. Ifini<br />
eutsan auzi bat bere senar difuntuen aide batek, hazienda senarren bizian gozetan zituzanen ganean. Urqz 24.<br />
Zuen gañean, San Pablok zeukan bildurra daukat. Cb Eg II 8. Erregek ihardetsi zion xeheki gauza guzien<br />
gainean. Lg I 334. Ez dire aski erneak bere umeen eta sehien gainean. Lg II 177. Gardian zagoen bere hitz<br />
guzien gañean, bere mihiaz beldurtzeko izan balu bezala. Mih 7. Splancnologia edo erraien ganian irakasten<br />
dabena. Mg PAb 83. Lagunekin ibiltzearen eta solastatzearen gainean, huna jende prestuek atxiki behar dituzten<br />
erregelak. Dh 72. Hire gainean nitian salbamenduzko xedeak [...] alfer gertha-arazi dituk. Ib. 149s. Daukazu<br />
ugari zeren ganian berba egiñ. JJMg BasEsc 108. Dotrina au izango da gorputzeko gatxen gainian. fB Ic III<br />
261. Onen ganian gorde biar da erri bakotxian daguan oitura. Astar II 246. Gauden atzarriak gure sentsuen<br />
gainean. Jaur 130. Naiko nuke zerbait jakin txingurrien gañean. It Dial 29 (Ur ganian, Dv gainean, Ip gañen).<br />
Oi! eta zeinen itsu hunen gainean bizi izatu naizen! Dv LEd 153 (Cb Eg II 83 alde onetatik). Horren gainean<br />
eman gogo darotzut xehetasun bat. Dv Lab 181. Etzaitezela izan axola-gabea ongarriaren gainean. Ib. 132.<br />
Atsegin dut zure gainean holako gauzen entzuteaz. Laph 93. Basauntzaren gañean hitz bi. Arr GB 145. Ez beza<br />
geiago, janaren gañian, emendik aurrera nere konturik izan. Bv AsL 52. Haren gainean egin ahal daite<br />
konparantza bat baino gehiago. Elsb Fram 179. Len ere gauz orren gañean iya aserretu giñuan. Moc Damu 29.<br />
Euskal izkuntza ederraren gaiñean [...] lan egiten daben gizonak. Ag AL 29. Irakatsi 5.a. Jaungoikoa<br />
dagoanaren ganean. Itz Azald 20. Ikhusiz gauza bakhotxaren gainean nola eta zonbat aldiz egin den bekhatu.<br />
CatJauf 120. Eskatzen dute gure iritzia gauz oon gañean. Goñi 81. Au guzia ezer ezta aren edertasunaren<br />
gañean. Ib. 28. Han erasten dituztenak, xuxen edo makur, egun hartako kabalen, merkatuaren, hunen eta haren<br />
gainean! JE Bur 170. Bertso berriak garagarrileko probaren ganean jarriak. EusJok II 107. Zeren edo aren<br />
ganian laster urtengo zuan matrakea. Kk Ab I 17. Santa Graziako erretor zenaren gainen egia jakin gabe. Const<br />
13. Lan garrantzizkoak argitara eman ditu hizkuntza eta folklorearen gainean. Mde Pr 259. Bere ideia bazuen,<br />
harek ere, haurren hazteko moldearen gainean. JEtchep 53. Badira liburuak ugari gauza auen gaiñean. Vill<br />
Jaink 7. Eztakigu [nobela] zeren ganean egingo daben. Alzola Atalak 114. Gauza orren gainean eztiot nahi<br />
barkatu. Mattin 119. Ongi deritzat [...] Baionan izenaren gainean erabaki zutenari. MIH 112.<br />
v. tbn. Mat 148. Harb 157. SP Phil 369. Arg DevB 178. Mong 585. Gç 111. Lar SAgust 12. Brtc 222. Ub 47. Añ<br />
CatAN 36. Gco I 452. AA III 543. JesBih 394. MarIl 128. Izt C 27. Gy 102. Hb Esk 101. Lard 178. Bordel 45.<br />
Aran SIgn 196. PE 128. Legaz 19. Zab Gabon 72. AB AmaE 329. Zby RIEV 1909, 106. Jnn SBi 78. HU Zez 42.<br />
Arb Igand 31. Apaol 35. Itz Azald 65. And AUzta 118. Izeta DirG 84. Salav 43. Ardoy SFran 71. Ganean: Arz<br />
50. Añ EL 1 83. Azc PB 132 (en Ur PoBasc 343 ganian). Echta Jos 74. Ganian: CatLlo 30. Gañian: Tt Arima 27.<br />
Etch 664. Ur MarIl 74. Bil 117. Ud 130. Sor Bar 109. Urruz Urz 33. Altuna 18. AzpPr 108. Iraola 38. Tx B II 79.<br />
Etxba Ibilt 465. Uzt EBT 97. Gainian: CatLan 47. Mdg 147. Gainen: CatS 104. CatUlz 28. Mde HaurB 58.<br />
Gañan: AR 122.<br />
� (Con -ko, adnom.). "Ganeko, que versa acerca de (Añ EL)" A. � Lehena da Noelez, edo Jesus Kristoren<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
174
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
sortzearen gañeko kantez. EZ Noel 25. Animaren kontuaren gañeko sermoi batean. Cb Eg III 220. Etzutela hek<br />
ere iguriki behar haren ganik haren nausitasun eta botherearen gaineko argitasunik. Lg II 228. Prudenzia eta<br />
hitzen gañeko gardia zuhur hura. Mih 67. Kristoren gañeko profeten itzetan. Ub 58. Agertuko dot [liburu] onen<br />
ondoren bere lagungarritzat komunino onaren gañekua. Mg CO VIII. Badago onen gañeko ejenplurik? Ib. 142.<br />
Ezkontzeko itzen gañeko auziai lekurik aek ez ematea. AA II 70. Kodizijak [...] okertu eragin eutsan <strong>Fe</strong>lix<br />
Juezari San Paulo erru bagiaren gaineko erabagija. fB Ic II 166. Begira ea egin izan dozunez guzurraren<br />
ganeko yuramenturik. Añ EL 2 136. Zure ontasunaren gaineko mesfidentziak. JesBih 453. Beldur izan gaiten<br />
fedearen gaineko gauzetan buru gogortasunarentzat. Jaur 166. Bere egitekoen gañeko galde asko egin ziozkan.<br />
Lard 376. Bere izketa guzietan onen gañeko zerbait sartu oi zuen. Arr May 172. Gobernamendu-moldearen<br />
gaineko makur guziak. HU Aurp 54. Zeregiñ astunen baten gaiñeko batzarra dauke. Ag AL 20. Benetan dagoan<br />
edo ez dagoanaren gañeko ezdabaidea. Itz Azald 166. Bearreko gauzen ganeko ezjakite andia. Ib. 121. Ene<br />
idazkia Cornish delako hizkuntzaren gainekoa izanik. Mde Pr 190. Gizon-andre arteko amorioaren gaineko ipui<br />
lotsagarria. Arti Ipuin 53.<br />
v. tbn. Brtc 9. Gco I 383. Dh 93. JJMg BasEsc 250. Izt C 508. CatBus 47. Ur MarIl 26. Dv Lab II. Aran SIgn 59.<br />
AB AmaE 122. Arb Igand 56. Goñi 37. Ag Kr 117. Ardoy SFran 349. Ganeko: CatLlo 8.<br />
� (Con erran o hitz). Bajo la palabra de, fiando en la palabra de. "Bertzeren erranaren gainean mintzo naiz, je<br />
parle, je le dis, suivant le dire d'autrui" H. Cf. infra ESANAREN GAINERA. � Ar zazu haur ene hitzaren<br />
gañen. Volt 254. Bi lekhuko faltsoen erranaren gainean, Nabothek galdu behar izan zuen bizia. Lg I 361.<br />
Fidantzia handi bat dudalakotz zure baitan, banoha zure hitzaren gainean sarearen artikitzerat. Lg II 140. Doña<br />
Lenorak hitzemaiten dio emazteki [galdu] hetarik zonbait hartuko diotzola bere jauregian. Hitz horren gainean<br />
abiatzen da Iñazio salbatu nahi dituen arimen ondotik. Laph 238. Kristo igurikitzen zuena Juduen populuak?<br />
Bai, igurikitzen zuen, Moisen, Dabiden, Profeten erranaren gainean. CatJauf 34. v. tbn. Hb Egia 143. Ir YKBiz<br />
87. Zerb IxtS 25.<br />
� Según, conforme a. � Haukien gainean dohazi bertze gainerako berbo guztien konyugazinoak. ES 91.<br />
Zeñaren handitasuna neurthua izanen baita hekin egitean izatu dukedan kharraren gañean. Mih 12. Zer<br />
progotxu du giristino batek fedea ukhatea, ezpadu haren gainean moldatzen bere bizitze guzia? Dh 112.<br />
Zundazazu hemen ongi zure bihotza, eta ikhusazu seinale horien gainean, ea egiazki maite duzunetz Jesu Kristo.<br />
Ib. 246. Model beraren gaiñean / Yupiterrek mundu huntan / egiñ ez ditu guziak. Gy 279. III. Kantikoa.<br />
Yainkoaren lege saindua. Hainitz airen gainean. CantIzp (ed. 1813) 7.<br />
� A causa de. "Bere zozokeriaren gainean utzi zuen, à raison, en considération de sa bêtise, il le laissa" H. �<br />
Asko bertze, meditazione egitetik desenkusatzen dire bere lanean hari-beharraren gainean, eta diote, eztutela<br />
astirik meditazionean egoteko. Dh 93. Nola ziren justizian sartu hitz baten gainian Donibaneko hirian. Zerb Azk<br />
103.<br />
� (Tema nudo + gainean). � Aitzindari joaiten zerelarik uskaldun minzo gainen hatsarre bat. Arch Fab 11.<br />
Berba egin ezkero / ezkontza ganean, / Mari Jesus egoan / beti ezetzean. Echta Jos 135s. Dukiak ipiñi ebala bere<br />
emazte biurrixa ixilleko maitestu bixen artian zan aiskidetasun gañian jakiñian. Etxba Ibilt 488.<br />
� (Ines. + gainean) (-tan gañen S ap. Gte Erd 71 y 281). Acerca de, sobre. � Tr. Propio de la tradición suletina;<br />
se encuentra tbn. en Lopez. � Nitan gainen gudukatzen / batak etzitukedala, / baietz bertzeak dioztala. O Po<br />
21s. Besta saintietan gaiñen. Bp I 21s. Zer nahibeita gaizatan gaiñen. Mst III 6, 3. Untsa edo gaiski meditatzen<br />
dugun egietan gañan. AR 123. Zer diozie, jaunak, ezkonze hortan gaiñen? Xarlem 93. Jaun Aphezküpiaren<br />
mandamentia [...] erakutsi izan behar dian Katiximan gañen. CatS III. Galthatü ondoan mündüko aphezküpü<br />
güzien [...] ustekeria hortan gainen. Ip Hil 18. Herrian gaiñen diagü / gük egün hanitx ikhasi. Casve SGrazi 164.<br />
v. tbn. AstLas 35. Mercy 29. UskLiB 67. Etch 624. Arch Fab 95. � (Con -ko, adnom.). � Banaloria oro iretsi<br />
izan düzü, zure nitan gañeko jüiamentien barnatarzünian. Mst III 14, 3. � Según, conforme a. � Zure fediak<br />
erakusten deitzün egietan gaiñen zure akzioniak erreglatzen badütüzü. UskLiB 88.<br />
� (gainetik) (Ht VocGr 428, Dv (que cita a Gy), H). "Ils se sont fâchez au sujet des maisons, etxen gaiñetik<br />
haserretu dire" Ht VocGr. "Deuseren gainetik, à propos de rien" H. � Bi larroin behiñ yoka hari ziren goizetik /<br />
biek ebatsi zuten asto baten gaiñetik. Gy 34. Limiten gainetikan ardura disputa. Bordel 153. v. tbn. ChantP 262.<br />
Horren gainetik izatu zuten umilitaztezko guduka saindu bat. Jnn SBi 117. Aste huntan dute deputatuen<br />
ganbaran afera horren gainetik [...] kalapita bat ikaragarria! HU Zez 47. Eztabaida zebillen beraz gizaldean<br />
aren gañetik. Ir YKBiz 317. Fama hartarik nauzue jujatzen... Ez gertaturik bainan erran-merran huts batzuen<br />
gainetik. Larz Senper 100.<br />
� (gain). "Politikian gaiñ hobe do(g)u ez berbarik eittia [...]. Gaiñ edo gaiñian, biak" Elexp Berg. � Ongi<br />
siñisturik aren gain esaten diona. Mb IArg I 187. Itzgáia edo platika: Gizonarén azkén finarén gáin. LE Doc 43.<br />
Itzegin nai det bekaturako bidea ta oña ematen duenen gaiñ. AA III 548. Mirari onen gañ duda guztiak<br />
kentzeko. Bv AsL 137. Erranarazi ziozkaten hiru gaixtaginei, Maore sainduaren gain, hala etziren hainitz gauza<br />
pisuak. Jnn SBi 111. Idazlan bat pinturaren gain irakurri. Mde Pr 191. Kanpaiak ere, dinbi-danba asi oi<br />
direanean, okerraren gain adirazi daroe. Erkiag Arran 170. v. tbn. Ub 27. Kk Ab II 182.<br />
� (gainera). � Juzguba da geure [...] entendimentubak zerbait ikusijaren, entzunaren edo iraguaren gainera,<br />
onan edo alan dala beragan sinistuteko ateraten daben kontu amaituba. fB Ic II 217. Laborantzari doazkon<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
175
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
zenbat xehetasunen gainerat ez liozke oraino begiak idek [errientsak neskatoari], baratzeko lanetaz hasirik! JE<br />
Bur 71.<br />
� (Empleado con verbos como negar egin, irri egin, etc.). � Ene gainian eztagiten uste duten irririk. E 237.<br />
Iainkoaren hirá infidelitatearen gainean. Lç Rom 1, 18 (tít.). Ez adillala hisia heure falten gañean. EZ Man I<br />
32. Haren sekulako damnamenduaren gainerat isurtzen zituen nigarrik kharatsenak. Lg I 318. Ez egiela negar<br />
Zure eriotzea, ezpada eureen ta eureen semeen itsutasun ta bekatuen ganean! Añ EL 1 197. Gure utsegiteen<br />
gañean negar egitea. AA III 545. Gaitz hunen gainean odolezko nigarrak emateko. Dv LEd 43. Bere bekhatuen<br />
gainean minki nigar eginez. Laph 33. --Beok beñepin gure bizkar amaika far egiten dute. --[...] Zubek gure gaiñ<br />
bezela. Sor Bar 98. Jaungoikoaren eta animaren gañeko gauzen gañean parra lasai egiñaz. Goñi 37. Hizkuntza<br />
hain beneragarri baten zorigaitzaren gainean zenbait nigar-malko ixuri. Mde Pr 241. Laster igarri zetsan bere<br />
gain barre eiteko gogoak zirala. SM Zirik 59. v. tbn. Harb 329. Ax 531 (V 342). SP Phil 475. Cb Eg II 116. Dh<br />
199. UskLiB 40 (nitan gaiñen). Jaur 177. � (Con -ko, adnom.). � Il baten ganeko ama-aizteen negarrak. Zav<br />
Fab RIEV 1909, 32.<br />
�5. (Empleado gralmte. en casos locales de declinación en sing., precedido de sintagma nominal en instr. o<br />
gen.). Además de; fuera de, aparte de. Cf. GAINEAN, GAINETIK (b), gainera.<br />
� (gainera(t)) (Lar, Añ (+ ganera), Dv (G) (+ ganera), H, Asp Gehi). (Precedido de instr. Es especialmente frec.<br />
en la expr. horrez(az) gainera 'además de eso'). "Sobre ser, sobre que es un &c., gañera, y la terminación del<br />
verbo en ez, az. Sobre ser un borracho, me viene con eso, ordi bat danez gañera, orrekin datorkit. Sobre que le<br />
dije que no hablase palabra, esan nionez gañera, etzegiela hitzik esan" Lar. "Sobretodo, adv., [...] are guziaz<br />
gañera" Ib. (v. tbn. Añ). "Además, orrez gañera" Ib. (Añ orrez ganera). "además de ser bobo, es miserable,<br />
boboaz gañera, zikoitza da", "fuera de eso, orrez gañera" Ib. (Añ orrez ganera). "Allende, fuera de eso, orrez<br />
gañera" Añ. "Orretzaz gaiñera (G), de plus, en outre, en sus de cela" Dv. "2. outre que. Boboaz gañera zikoitza<br />
da, outre qu'il est sot, il est chiche, avare. 3. en outre, au surplus, bien plus. Hortaz, orrez gainera, outre cela" H.<br />
"Lenaz (lehenaz) gainera, como si fuese poco lo anterior; para colmo" Asp Gehi. � Tr. Si bien se documenta<br />
primero en Axular (y luego en Etcheberri de Sara y Duvoisin), es propio sobre todo de la tradición meridional,<br />
en la que lo encontramos desde Ochoa de Arin. En algunos autores vizcaínos (Iturzaeta (Azald 93) y D. Agirre<br />
(Kr 222)) se encuentra a veces sociativo (-gaz) en vez de instr. Cuando el portador de instr. es un verbo no<br />
conjugado, éste puede ser tanto un part. (galduaz gainera) como el sust. verbal (galtzeaz gainera). Hay sólo part.<br />
en todos los autores de dialecto vizcaíno en que se documenta (f. Bartolomé, Iturzaeta (Azald 189), Kirikiño,<br />
KIkV (91), Otxolua (19), Eguzkitza (GizAuz 17) y Erkiaga (Arran 152)) y en algunos guipuzcoanos (Guerrico (I<br />
440), Azkue (Ardi 102), J.M. Barandiaran (ELG 47), Lekuona (SClar 113), Orixe (Aitork 9), Anabitarte (Aprika<br />
24) y Zaitegi (Plat 128)); sólo sust. verbal en Aguirre de Asteasu (I 412), Iztueta, Arrue (May 19), ArgiDL (45),<br />
Inza (Azalp 93), Lizardi (que es el único que usa -tzez: IL 105), Iraizoz (YKBiz 104), T. Agirre (Uzt 153) y<br />
Villasante; y ambas construcciones en Cardaberaz (part. Eg III 228 / sust. verbal Ib. 360), Lardizabal (516 / 5),<br />
J.I. Arana (SIgn 64 / ib. 200) y Etxaide (JJ 269 / ib. 248). � Badu Iainkoaren zerbitzatzeak bertze mundukoaz<br />
gaiñera mundu hunetan ere zenbait golardoa. Ax 507 (V 326). Komunikazio prezisoaz gañera, itzegitea<br />
eskusadu ez ote zeban. OA 152. Bere etxeko gauzak zuzenduaz gañera, biderako neurriak ere ondo artu bear<br />
ditu. Cb Eg III 228. Konsideratu ditzagun orain esan degunaz gañera, fedeak erakusten dizkigun beste arrazoi<br />
batzuek. Gco II 8. Norberak gaiski juzgaubaz gainera inori esaten bajako juzgu gaistua. fB Ic II 221. Onezaz<br />
ganera da bere guztiz egokija lurrak onduteko. Ur Dial 70 (It gañera; Dv bertzalde, Ip bestalde). Gipuzakoako<br />
lurrak berenez ezadetsuak eta aro onekoak izateaz gañera, arkitzen dira txukunki landuak. Izt C 30. Orai arteo<br />
erran diren dohakabetasunez gainera, handiagorik izanen da? Dv LEd 264. Ez baitzuten bizitzeko biar, zutenaz<br />
gañera, ezertxo ere. Bv AsL 76. Barka zaiozula, beste guziaz gañera oraingoan ere. Arr May 182. Euskaldun<br />
garbien semea dozu; onez ganera kristiñaua. A BeinB 64. Zure berri jakiteaz, nizaz gainera, zure ezagun ta<br />
adiskideak ere biotzez poztu ziran. A Ardi 10. Ain azkarra ixanaz ganera, mutillak bere irabazte-arazoetan zori<br />
ederra ixan eban. Kk Ab I 78. Seme garailari oni eman dio bere Aittak zerukoaz gañera lurreko jauntza. Inza<br />
Azalp 79. Igalirik emon ezaz ganera, adarrak igartu egitten yakoz. Otx 118. Katolikoz gañera, gure egunkaria<br />
euskozale sutsua izango litzake. Ldi IL 150. Erlauntz bakotxean, erregiñez gañera, mota bitako erleak dagoz.<br />
Eguzk GizAuz 109. Errekaldeko lamiak baino liluragarriagoa izanez gainera, ze deabru eta ze arraio gertatzen<br />
da neska horrekin? Arti Tobera 284. Baiña irakurtzeaz gaiñera, asko pentsatzen dakiana da. Vill in Gand Elorri<br />
19. Bai, Estebanen etxekoak ere bataiatu nituen; hauetaz gainera, ez dut uste inor besterik bataiatu nuenik. IBk<br />
1 Cor 1, 16 (He gainerakoan, IBe hauetaz kanpo). Irakurleari, kritikoaren iritziaz gainera, eman behar zaio<br />
zehazkiro besteak [obraren egileak] dionaren berri. MIH 206. Herriko ondasunak jasotzeaz eta bereganatzeaz<br />
gainera, gehiago ere egin nahi izan zuen Orixek. Ib. 260.<br />
v. tbn. Lar SAgust 6. Ub 176. Ur MarIl 44. Ud 122. Zab Gabon 107. Legaz 36. Sor AuOst 82. AB AmaE 264.<br />
Apaol 69. Moc Damu 15. Ag AL 116. Goñi 113. Urruz Urz 16. KIkG 18. Altuna 66. Enb 101. Tx B I 41. Alz<br />
Ram 67. EA OlBe 22. Munita 62. Mde Pr 212. Txill Let 56. Bilbao IpuiB 8. SM Zirik 14. Basarri 69. MAtx Gazt<br />
50. Gazt MusIx 164. Ibiñ Virgil 90. NEtx Antz 19. Uzt Sas 133. Berron Kijote 102. Ganera: Añ EL 1 168 (EL 2<br />
180 ganeti). Or Tormes 15. Enb 198. Akes Ipiñ 33. Erkiag BatB 47.<br />
� (Con -ko, adnom.). "Hortaz gainerakoan, outre cela" H (ap. Lh). � Eskualdun aralde hautaz gainerako bertze<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
176
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
jendaki guztiak zein [...] emanak diren bere sort-herriko hitzkuntzarentzat. ES 170. [Erdarak hitz] geienak latinhitzkunzarenak<br />
dituala, ta oez gañerakoak, nok daki nongoak. Ub 3. Irakurliak egin biar zituban Eleisan Meza<br />
kantauko Epistoliaz ta Ebanjelijuaz gainerako Jaungoikuaren berba irakurtiak. fB Ic III 286. Esan ezazute bada,<br />
bai, bai, ez, ez: itz oiezaz gañerakoa okerretik dator. Lard 381. v. tbn. Erkiag BatB 11 (orrezaz ganerakoa). Esan<br />
dute gero Norbert Tauer euskaltzaleak aurkitu duela bigarren ale bat, Pariskoaz gainerakoa. MIH 283.<br />
� (gainean). (Precedido de instr.). "Zuhurra denez gainean, outre qu'il est économe de son bien" H. � Kredoaz<br />
ta Artikuluez gañean besterik sinisetan dozu? Cb CatV 28. Kristau asko ta askok beste bekatuez gañean geitzen<br />
dituzte komunio sakrilegoak. Mg CC 247. Ezin bada adierazo nei arima barruko su ta desesperazinoia, dolore ta<br />
tormentu andijez gañian. JJMg BasEsc 92. v. tbn. CatBus 17 (ganean).<br />
� (gainetik). (Precedido de instr.). "Además, [...] (V) orrez ganetik" Añ. "Fuera de eso, a más de eso, [...] (V)<br />
orrez ostean, osterantzean, ganetik" Ib. "Así mismo, a más de eso, (V) orrez [...] ganeti" Ib. � Tr. Documentado<br />
en textos vizcaínos del s. XIX. � Ote dago nondik ezagutu komunio gaiztoaren belztasuna esan diran arrazoiaz<br />
gañetik? Mg CC 244. v. tbn. Añ LoraS 38 (ganeti). Arkitzen zan Leoi jauna zaarraz gañetik gaixoa. VMg 17.<br />
Kredoa ta <strong>Fe</strong>deko Artikuluez ganeti beste gauzarik sinistuten dozu? CatLlo 28. Ill osuaz gañetik / egun<br />
bakotxian / daigun gauza onen bat / bere izenian. Ur MarIl 125. Zintzoak gitxi dagoz / baina asko iateko: / azaz<br />
ganeti erkinak / gaisoak ta ordiak. Azc PB 333 (en Ur PoBasc 355 onez ganeti). Zer geiago bear da? esan danaz<br />
gañetik. Itz Azald 174.<br />
� (gain). (Precedido de instr.). � Mendiolarenean [beribilean], yabeaz gain, Etxeguren deritzan zaldun bat,<br />
Yausoro olerkaria ta neretzako utsunea. Ldi IL 40. Euskerari erderazko itz-putzak esateaz gain, besterik<br />
oiuztatzez ere bagaituzu euskaldunak zintzurrok larruturik. Ib. 103. Haragiaren nahigabe-atseginak ezagutzen<br />
zituena eta, ezagutzeaz gain, estalki arinez [...] agertzeko debekurik ez kupidarik ez zuena. MIH 282. v. tbn. Zait<br />
Plat 82, Erkiag BatB 21. Berron Kijote 36. � (Con -ko, adnom.). � Zumaiarra, agian?... Ala baziña,<br />
euskeltzaleaz gañeko alkarbiderik badegu zuk eta nik. Ldi IL 87.<br />
� (gainera(t)) (Añ (ganera), H (gainera)). (Precedido de gen.). "Sobretodo, finalmente, [...] guztien ganera" Añ.<br />
"Outre, par-dessus, ajoutant à. Milla esker ditutzula lehenekoen gaiñera (EZ Man)" H. "Sur, par-dessus, par<br />
surcroit. Nere ahultasunaren gainera eritzen banaiz, galdua naiz" Ib. s.v. gaina. � Tr. Propio de la tradición<br />
septentrional desde Leiçarraga; tbn. se documenta en autores vizcaínos desde f. Bartolomé. � Esker drauagu,<br />
zeren [...] goitiko egiten drauzkiguan grazia guzién gainera, gure gorputz [...] hoier, orain substanzia eman<br />
baitrauek. Lç ABC B 3v. Bortz manamendu hauken gaiñera baditu Elizak bi debeku. Mat 10. Bere leheneko<br />
erhokeriaren gaiñera bertze bat, are handiagoa, egiten zuela. Ax 300 (V 200). Etsaitasunaren utzteko, lehenen<br />
gaiñera erremedio ona eta konsideratzekoa. Ib. 320 (V 212). Zeiñak [Jainkoak] berze guzien gaiñerat eman nahi<br />
baitarozu bere burua ere. Ch I 7, 2. Bainan horien guzien gainera, [...] artha ukhan behar dute bekhatu<br />
guzietarik ere ahalaz beiratzeko. Dh 65. An esan zanaren gainera, aitatuten da berriro emen, artu dagizun<br />
guztiok gorroto santu bat testigantza paltsuaren kontra. fB Ic II 162. Geituten dau sakrilejioko pekatua lengoen<br />
gañera. CatBus 50. Bere flakeziaren gainerat, sikhar malet bat jin zitzaion, eta ohean jarri zen. Laph 248. Ezen<br />
urrikaltzeko litake, ahanzkor balitz, bere itsuaren gainera. HU Aurp 191. Zer egin bear dabe, len esanikoen<br />
ganera, mesede geiago artuteko? Itz Azald 158. Absoluzionea hola errezebituz, bertze bekhatuen gainera<br />
sakrileio bat egin lezake. CatJauf 124. Asteko irabazien ganera, noizbait emoten eutsen arrain bat edo beste<br />
etxerako. Echta Jos 113. Esandako gauzen gañera, nai litzake beste zertxobait. Ag G 39. Orra beste buru-auste<br />
bat orain daukodanaren ganera. Kk Ab I 76. Oheko matelaza, egur azal hezez egina, gogorraren gainerat sapa<br />
bat emaiten baitzuen gorputzari leher egitekoa. StPierre 24 (v. tbn. 12). Toki berean lehengo guzien gainera,<br />
fotografia berri bat hartzen dute gure begiek. JE Ber 11. Etzen bakharrik sendatu, bainan, osasunaren gainerat,<br />
ukhan zituen oraino lehen baino ontasun eta familia handiagoak. Zerb IxtS 32. Lehenik Jobek galdu zituen bere<br />
ontasun guziak, eta gero ikasi zuen seme-alaba guziak hil zitzaizkola. Horien gainerat, legen lotsagarri batek<br />
bera hartu zuen betbetan. Ib. 31. Ez eutsan emon bear ba orain Peru Antoneri jornalaren ganera jan-edana be?<br />
Bilbao IpuiB 190 (v. tbn. 199). Beste lan guzien gainerat hori! Ardoy SFran 242. Bazakien jadanik latin poxi<br />
bat, eta eskuararen gainerat [...], español eta frantsesean ere askitto trebe zitaken. Ib. 93. Ene ez ontsaren<br />
gainerat, lanik aski eman zautan [...] eskaini zitzauzkitan presentek kausatu bihotz pilpiraren jasaiteak. Xa Odol<br />
331. v. tbn. EZ Eliç 92. ES 391. CatLuz 33. Barb Sup 2. Ganera: Otx 120.<br />
� (Con -ko, adnom.). � Haragiaren bekhatutik begiratzeko, lehenen gaiñerako erremedioak. 'Más remedios'.<br />
Ax 412 (V 268).<br />
� (gain) (AN ap. A, que cita Mb OtGai). (Precedido de gen.). "Además" A. � Orra, munduratzearen gain,<br />
orduan munduratzeaz guk Jesusi zor diogun amorea! Mb OtGai I 194. Arindu lekuan, eman ziezten leenen gain<br />
neke berriak. Mb IArg I 118. Norbaitek erritarren aberaskizunen gain, gizonak berak arrapatuz ioputzara<br />
ekarten dituenean. Zait Plat 136. Onegaz, lengo zapuan gaiñ, sortu jakozen andra gaiztuari zelo aundixak.<br />
Etxba Ibilt 482. Bagenituen lehen euskaraz sasi-jakintsuak, sasi-letraduak eta [...] sasi-kumeak; orain, berriz,<br />
lehengoen gain, sasi-absolutuak, sasi-helburuak [...] eta nik ahal dakit beste zenbait sasi-gauza. MIH 337. Zor<br />
berria dugu euskaldunok, lehengo askoren gain, Orixerekin. Ib. 354.<br />
� (gainean). (Precedido de gen.). "Bertze hanitz ongien gainean, egin darotazut hau ere" H. � Konfesio gaizki<br />
egiñekin ez dala barkatzen bekatua, ta bai lengoen gañean geitu konfesio ta komunio beste sakrilejio. Mg CC<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
177
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
156. Lotsarijen ganian, etxerako bidia galduko yuat. Kk Ab I 14. Eun dukat eder dauzkat / pikope batean; beste<br />
eun jartzera noa / lengoen gañean. Lek EunD 47.<br />
� (gainez). (Precedido de gen.). � Lanaren gañez jarri / dirua? Ze arrano! Sor Gabon 64.<br />
� (gainetik). (Precedido de gen.). "Outre, par-dessus, sur. Bertze on guzien gainetik osagarria ere badu" H. �<br />
Urteak daukaz irureun / ta irurogeta bost egun, / onen ganeti / sei ordu beti. Azc PB 292 (en Ur PoBasc 451<br />
onez ganeti). Alargunak [...] atarako ebala [abadiak emondako] peseta biyen ganetik biar zana bere seme<br />
laztanari laguntzeko. Kk Ab II 71. v. tbn. MAtx Gazt 79.<br />
� (-tik gainera). � Agindu oneetik gañera badagoz besten batzuk? Itz Azald 113. Ortik ganera, salakuntza<br />
berezia dauka Nikanor-ek, diru-etxean egindako sasi-firma onuratsua... Erkiag BatB 198.<br />
�6. (Empleado en casos locales en sing. o sin sufs., precedido de sintagma nominal en gen.). (Tomar, tener, dar,<br />
etc.) a mi (tu, su, etc.) cargo, en mis (tus, sus, etc.) manos; (recibir, tener, etc.) sobre si. Es frecuente tbn. en<br />
exprs. como -(r)en gain eman 'atribuir a'.<br />
� (gain) (V-gip, G, B, L, BN, S, R; SP, Ht VocGr 325, Dv, H). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg. "Ene gain da<br />
untzia, le navire est en ma charge" SP. "Il m'a accusé, ene gaiñ egin du" Ht VocGr. "Zure gain uzten dut gauza,<br />
je laisse la chose sur vous. [...] Ene gain hartzen dut hori, je prends cela sous ma responsabilité. [...] Ez dugu ja<br />
nehor gure gain hartzen ahal (Prop III 97), nous ne pouvons plus nous charger de personne" Dv. "Gain egin,<br />
imputer, attribuer à quelqu'un un tort. [...] il doit être précédé d'un génitif. Ex.: Aitak semearen gain egiten du<br />
huts hori, le père rejette cette faute sur son fils. Nahigabe handi bat izan duzu, bainan ez duzu nihoren gain<br />
egiteko, vous avez éprouvé un grand désagrément, mais vous n'avez pas lieu d'en accuser personne" Ib. (cf.<br />
Harriet: "Norbaiti zerbait gain egitea, jeter sur quelqu'un une accusation, un tort, un dommage", que parece<br />
improbable). "Sur, à la charge, sous la responsabilité. Bego hori nere, gure, hauen, hoien gain, laissez la chose à<br />
ma, à notre charge. Zure gain har ezazu, prenez le sur vous" H. "A cargo. Nere gain, a cargo de mi" A.<br />
"Attribuer. Eriotze hori Jakesen gain eman zuten (Lf), on attribua ce meurtre à Jacques" Lh, que cita a H. "À la<br />
charge de" Lf Gram 383. "Achacar, echar la culpa (L-côte)" A EY III 239. "Ez dago norberan gaiñ gura eta ez<br />
gura izatia, no está en nosotros" Etxba Eib. "Bajo la responsabilidad. Eneuke ezetara be hartuko lan hori neure<br />
gaiñ" Elexp Berg. Cf. beregain. � Tr. Documentado al Norte desde sus primeros textos (si bien en suletino no<br />
volvemos a encontrarlo desde Belapeyre) y al Sur desde Mendiburu por lo menos; es especialmente frecuente en<br />
los ss. XIX y, sobre todo, XX. � Zeren hark hartu ukhan baitu bere gain, guk merezitu genduen maledikzionea.<br />
Lç ABC B 8v. Ene gain da untzi eta jendea. EZ Man II 132. Ororen [parropia xipien] gain arteko errejent baten<br />
ezarteko. Bp I 23. Nekea bere gain ez artu naiez. Mb IArg I 293. Benabad erregeak Elisearen gain ematen zituen<br />
bere damu eta atsekabe guziak. Lg I 376. Arrisku andiak dakazten egitekoak bere gaiñ artzea. Gco II 23. Ez<br />
kezkatu guk bear degun janaz eta janziaz: ori guzia gure gaiñ geratuko da. AA I 600. Alegiña egin ez duen<br />
kargudunak, beren gañ ditue kalte oek guztiak. AA II 123. Bertzeren bekhatu hek hekien gain direla. Dh 144.<br />
Israelen eraena bere gañ artuta, bereala gauzak zuzentzera leiatu zan. Lard 154. Etxea egiñik, maizterrai berengañ<br />
eman zien. Ib. 431. Gure hutsak ezartzen ditugu aro txarraren gain. Dv Lab 82. Doña Isabelek bere gain<br />
hartzen diotza eskolako gastu guziak. Laph 70. Huts hura bertze baten gain juan zen. Ib. 151. Kardinalak artu<br />
zuan, Aita Santuarekin batera, bere gañ gauza au antolatzia. Bv AsL 205. Bere gain baitzituen Probintziako<br />
egiteko guziak. Jnn SBi 163. Hunen fruituak ezpaderamatzate harrapaka Eskualdunek, eztu zeren nehork behinik<br />
behin lurraren gain eman. Ona da lurra. HU Aurp 199. Han sal-erospenak, hamabortz, hemezortzi urtetako<br />
mutiko gazteen gain doatzi. JE Bur 171. Gizonek dituzte hartzen beren gain lore arruntak [...]. Emazteer dago,<br />
aldiz, lili bakanen biltzea. Ib. 85s. --Nork esango dio amonari nere asmoa? --Neuk: nere gañ utzi zazu. Ag G<br />
285. Gure odola bedorren kontzientzian gaiñ joango da. Ill Testim 25. Zurekin utziko ditugu bultaño bat, alegia<br />
zoin gure ohetarat gaki, eta gaineratekoa bego gu guzien gain. Barb Sup 116. Langilleai alogera emoteko<br />
ardurea bere gain artuko baleu estaduak. Eguzk GizAuz 109. Hitz dorphe horiek Zanpagaraiek erran baitzituen,<br />
beude haren gain! Lf Murtuts 5. Mesmerzaleek lortzen zituzten sendaketak gogoartzearen gain eman ziren. Mde<br />
Pr 312. Frantziako gobernuak 1925-ean bere gain hartu zuen monument historique bezala. Zerb Azk 26. Baietz,<br />
hala nahi duenaz geroz, bainan... gertatuko dena haren gain! Ib. 102. Nire adiskideak Belaguako borda galdu<br />
bateraiño igoa zeukak kafe-zama eta andik onerakoa nere gain ziok. Etxde JJ 41. Zer partidak [...] ez dirutan<br />
truk, orai bezala, bainan ohorearentzat, edatekoa galtzalen gein. Herr 9-10-1958, 2. Zuen gain duzue eriotz bat.<br />
Izeta DirG 81. Indietako eremu guzia, ordu hetan Goatik Malaccan harat hedatzen zena, bere gain zuela. Ardoy<br />
SFran 205. Herri batek beregain hartzen bazuen pastorala, herrikoz herriko muntatzen zuen, bertze nehungo<br />
laguntzarik gabe. Lf in Casve SGrazi 11. Bekatu larri gehiegi baditut ere neure gain, Jainkoak daki<br />
"eskolastikotasunez" garbi xamar nagoela. MIH 193. Lan nekagarri hori, ia ezin jaso ahaleko zama astun hori<br />
gure gain dagoela, ez duela bestek egingo, ez digula inork eramango. Ib. 32.<br />
v. tbn. Tt Onsa 128. ES 170. AstLas 74. Izt C 127. Arr May 125. Zby RIEV 1908, 603. CatJauf 30. Alz Bern 64.<br />
Kk Ab I 111. StPierre 40. Inza Azalp 68. Ox 77. FIr 192. Etcham 105. Lab EEguna 64. Ldi IL 123. Aitzol in Ldi<br />
UO 10. Ir YKBiz 284. Munita 109. Or Aitork 420. Erkiag Arran 141. Zait Plat 102. JEtchep 47. Basarri 41. Vill<br />
Jaink 78. Larz Iru 134. MAtx Gazt 89. Alzola Atalak 136. NEtx LBB 62. Xa Odol 276. Berron Kijote 159. Bibl<br />
Gen 44, 32.<br />
� A mi (tu, su, etc.) cuenta. � Zuaz gero nire oialdunenera, ta emon dagixuzala nire gain, lau soñeko egitteko<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
178
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
lain oial. Otx 181.<br />
� "Sur, par manière d'affirmation, de serment. Arimaren gain!, sur mon âme!" H.<br />
� (gainera). "Hartzen dut ene gainera, je prens sur moi" SP. � Bekaturik egin eztuenak hartu ditu bere gaiñera<br />
munduko bekatu guztiak. Mat 216. v. tbn. Harb 312. Iakinez gero, enzunez gero eta entzunari iabeturik, bere<br />
gaiñera hartuz gero, gaitz da koleratu gabe [...] gelditzea. Ax 313s (V 208). Batbederak aski itu bere<br />
inklinazione gaixtoak, bertzerenak bere gainera hartu gabe. SP Phil 312 (He 313 berzenez kargatu gabe).<br />
Aragitegija euren ganera artu daruenak. Mg PAb 112. Sail atako kalte ta pekatu guztiak duaz bere gainera. fB<br />
Ic II 168. Nere gauza guziak nola utziko ditudan zure gainera! Dv LEd 89 (Cb Eg II 44 zure kontura). Etxe<br />
guziko lanak bere gañera egotzi. Arr May 201. Erlijioek beti izan dituzte eskubideak kontu ontan; ezkontza<br />
zeruak bere gaiñera artua zeukalakoan. Vill Jaink 158.<br />
� (gainean). � Tr Documentado en Axular y Chourio, desde Cardaberaz al menos aparece en autores<br />
meridionales, sobre todo del s. XIX; apenas hemos encontrado ejs. en el s. XX, ninguno en su 2. a mitad. � Biz<br />
heken gaiñean ethorriko den okhasinoa eta kaltea. Ax 284 (V 190). Gaitzez iartze hura haren gaiñean izanen<br />
da, eta ez zure. Ib. 372 (V 245). Ez zazula utz egiteko handi hura zure hurkoen edo adiskideen gaiñean. Ch I 23,<br />
5. Gurasueen gañian izango da aren erru ta kontuba. JJMg BasEsc 4. Pekatu bakotxian artuten dogula guere<br />
ganian zor bat. Astar II 212. Oh eta zer pekatua zere gañean daukazun! Arr May 64. Zelan eskonduak artuten<br />
dabeen euren gañean, euren semealabak [...] errelijinoeko gauzetan argituteko eginbear edo zeregin estua. Itz<br />
Azald 172. v. tbn. Ub 212. Cb Eg III 292. Mg CC 211. AA II 32. Ur MarIl 106. Lard 33. Zab Gabon 43. Enb<br />
100.<br />
�7. (gainean precedido de frase relativa con gen. o instr.). Puesto que, dado que. � (L, BN, S, R ap. A; Dv, H).<br />
(Precedido de gen.). Maister emplea, como es habitual en la tradición suletina, inesivo en vez de gen. "Aithortzen<br />
duenaren gainean bere hutsa, barkha dakioke, puisqu'il confesse sa faute, on peut la lui pardonner" Dv.<br />
"Gainean, puisque. Xuria denaren gainean, ageri da ez dela gorria, puisqu'il est blanc, il est évident qu'il n'est<br />
pas rouge" Ib. (� A). "Puisque, des là que. Eztezen bere baithan konfidantxarik ezar, hain gaiza txipietan<br />
erorten direnen gañen (Imit S)" H. � Hil ziedián: eta leinurik etzuenaren gainean, utzi ziezoan bere emaztea<br />
bere anaieri. Lç Mt 22, 25 (He, TB, Dv ez baitzuen haurrik). Zeren Iainkoa ezagutu ukhan dutenaren gainean,<br />
ezpaitute Iainko bezala glorifikatu. Lç Rom 1, 21 (He dutelarik, TB ezaguturik, Dv zutelarik). Beraz gauza hauk<br />
guziak desegin behar diradenaren gainean, nolako behar duzue izan konbersazione saindutan [...]? Lç 2 Petr 3,<br />
11 (He, TB direnaz geroz, Dv direnaz geroztik). Zeren heben horrat hunat soz zaude, haur eztenen gañen zure<br />
phausuzko lekhia? Mst II 1, 4 (Ip eztenez gainian). Zeren eta bekhatü orijinalaren khozian sorthü girenen gañen,<br />
gihaureki kharreiatzen beitügü tentazionen üthürbüria. Mst I 13, 3 (Ip sorthü girenetik). Gauzen ikertzeari<br />
zagonaz geroztik eta ohartuko zitzeienaren gainean bere indarraren finkatzeari, zuzen zen Gobernamenduak<br />
sartzera zoan sailean azpitik iduk zezan Eliza. JE Bur 45s.<br />
� (Precedido de instr.). "Gainen (S), puesto que. Denaz gainen, puesto que lo es" A. "Dans le sens de 'puisque',<br />
on peut ajouter gainean au médiatif singulier. Ex.: ekharri duenaz gainean, puisqu'il l'a porté" Lf Gram 754. �<br />
Eztuzunaz gainen / proba hoberik, / erretia zite hebenti (1824). AstLas 57. Ezta düdarik Jesüsek abisatü ziala<br />
egünaz eta orenaz, beste hanitz santüri fabore hori egin dianez gainian. Ip Hil 198. Zuri gomendatü naianez<br />
gainian, othoi, argi nezazü. Ib. 259. Jakinen düzü hala nahi düzünaz gainen. Const 29. Jakin nahi duzunaz<br />
gainean, huna bethi zer zaukun gerthatzen. Barb Leg 24. Hirialat bazuazanaz gaiñen, nahi duzia eraman ene<br />
xamarra? Egunaria (ap. DRA, que no da más ref.). Nola sinets ez ziola hitz edo so egin nahi, haren bihotzmina<br />
zenaz gainen zin? Mde Pr 160. v. tbn. Etxde JJ 22 (duzunaz gañen). Haiñ zalhe zirenaz gaiñen, / ikhusi<br />
behar dizügü. Casve SGrazi 28. � (gain). � "Garai" absolutorik ez denaz gain, [gure bakoitzaren] bizitza<br />
guztiak garai berekoak dira. Mde Pr 351.<br />
�8. (Con significado temporal). � (gainera(t)). � En pleno..., a las... � Gau-erdi gainerat, Gedeonen soldaduak<br />
hurbildu ziren etsaien ganat. Lg I 214 (v. tbn. II 106). Arratsaldeko hirur orenen gainerat, bureuek itzatu zuten<br />
Salbatzailea gurutzean. Lg II 279 (v. tbn. 298). Nikanor, gauaren ganera, Olarratz jaunaren baratz ingurura<br />
eldu zan. Erkiag BatB 95. � Después. � Hor dire obrak [...]. Lehengoen gainera oraikoak; oraikoen gainera<br />
heldu berriz, beti aitzina, sarrixagokoak. HU Zez 189.<br />
� (gainean). � En pleno... "Sur, en parlant du temps, d'heure, environ, vers. Eguerdiren gainean ethorriko zare,<br />
vous viendrez sur l'heure de midi. Berrogoi urtheren gainean hil zen, il mourut environ à l'âge de quarante ans,<br />
sur les quarante ans" H. � Eguerdi gainean, etzakielarik gehiago zein eskualdetarat har [...]. Jnn SBi 115.<br />
Gauerdi gainean, [...] ixil ixila hurbildu ziren Madianitetarat. Zerb IxtS 47. � Después, tras. En textos<br />
meridionales, se emplea sobre todo hablando de comida. Cf. GAINEKO (i). � Horren gainean oihu handi bat<br />
egin zuen. Dh 204. Guztiz dala kaltarkitsua izerditutako ondorean iturriko ura edatea; perretxikuen gañean are<br />
gaiztoagoa. Izt C 76. Gero okelea piper andiakaz, ardaotan ondo bustita, ito arte; ta esne-arroz gozotua gañean.<br />
Ag Kr 45. Lendabiziko zuaitza berdiñ berdiñean bukatu zuten... Orobat bigarrena... Ta irugarrenaren gañean,<br />
asieran bezela zueden jokalariak, zall, zimel, zauli ta kementsu. Ag G 103. Gaztaren ondotik gereziak, naiz<br />
mamiaren gainean sagardoa, artuarren, edozerk on egiten dio. A Ardi 30. � "Lorsque. Iauna sortu zen gainean,<br />
oro boztu ziren (EZ Noel), quand le Seigneur naquit, [...]" H (corresponde sin duda a EZ Noel 54, que dice en<br />
realidad sorthu zen gauean).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
179
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� (gainetik). Después. � Arrautza-talo edo tortilla guri-guriak izango zituen jaki [...]. Eta ango sagardau<br />
garratz-samarra edari, eta ganetik naia gatzatu. Erkiag Arran 120.<br />
� Saintien besta egünez edo gaiñetan; haien uhuretan Xapeletaren erraiteko maneria. UskLiB 144 (UskLi 177<br />
gaiñetan).<br />
�9. (B ap. A; SP, Lar Sup, H, Lh). (Lo) mejor, (la) flor, (la) nata. "Nata, la flor de la cosa, gaña ta pikaña" Lar<br />
Sup. "Ce qu'il y a de mieux dans les choses" H. "Gaina erosi dugu, sagar txarrik baizik ez da gelditzen, nous<br />
avons choisi les meilleures pommes" Lh. "Lo selecto" A. Cf. infra (16). v. bikain. � Gaiñak, pikaiñak eta<br />
hautuak bertzeren; hondarrak eta arbuioak Iainkoaren. Ax 181 (V 123). Au da ezkonduen ongi nai ta<br />
amorioaren gañ eta lorea bezala. AA I 573. Haren artha konfiatuko dio gainari. (Interpr?). JesBih 420. Esnea<br />
degunean zuretzako tela, mamiya degunean zuretzako gaña. Bil 159. Huskeriez kezkatzea, gero [...] ez da giza<br />
kulturaren gaina eta lorea besterik. MIH 284. Euskal herriari eta euskarari eskaini dizkiola bere bizitza luze eta<br />
lanpetuaren fruiturik gehienak eta onenak, etengabeko ahaleginen gaina eta bikaina. Ib. 290. � Sumo. �<br />
Agertzean launazka zortzi pilotari, / gazteria emaiten irrintzirinari, / irrintzirina baita bozkario gaina, /<br />
eskaldunetan kanta ixitzen duena. Hb Esk 213. � "Primicias" A. "Jainkoari gainak eman behar zaizka, il faut<br />
donner à Dieu les prémices" Lh, que cita a Axular.<br />
�10. "Sur, s'agissant de garantie, gage. Etxearen gainean diru atheratzea, emprunter de l'argent sur la maison"<br />
H. � Egunetik egunera, bahiaren gaiñean, arno gehiago hartzen duzu. Ax 80 (V 54). Modu bitakua dala<br />
zensua: bata etxe, solo edo frutuemaile dan gauzaren ganian ifinten dana. Astar II 172. Etxearen gañera geiegi<br />
atera det. Ag G 368. Etxe onen gañean zentsoak omen daude. Muj PAm 67. � (Con -ko, adnom.). � Etxegañeko<br />
zentsoak. Muj PAm 67. Etxe gaineko hipotekaz. MIH 310.<br />
�11. (Como primer miembro de comp.). Superior; supra-, super-. Larramendi se sirvió de gain y gan en muchos<br />
compuestos de este tipo: cf., p.ej., "supersubstancia[l], gainsustanziarra", "sobrescribir, ganizkribatu, gañean<br />
izkribatu", "sobrefaz, ganauzkia", "sobrelecho, en las piedras, ganauzkipea". v. supra (3), donde se recogen los<br />
usos de los adnom. gaineko, gainetikako, etc., en esta acepción. � Bagoazi Itxasuko zubi berri ederraren gainarku<br />
azpietarik harat. JE Ber 8. Teilatuko gapirioak bazter-harresietako gain-hegietan pausatuak. Ib. 21. Uraxe<br />
[latiña] zan [...] leen esandako gain-izkera, guziekiko izkera, "lengua universala" itz batez. Ldi IL 138. Beti<br />
usmoka gain-ezpain arroz / sudur-zuloak gordeko. "Labio superior". Or Eus 159. Gogoaren gainbegia gatik,<br />
zentzu horien ukatzea ez lizateke engainu eta astakeria baizik. Mde Pr 352. Psukhê hori ez dela ekaiaren gainfenomenu<br />
bat. Ib. 351. Gain-lerrora igoek. Or QA 171. � Gizunak dirade heltü / indarrekin Larrañerik, / Ibar<br />
eskuiñ eskerreko / gaiñ herri güzietarik. Casve SGrazi 136.<br />
�12. "Eminente" Lar. � Baldin tokia bazan gaña, deituko zioten Oar, oiz. Izt C 22.<br />
�13. (V-al-m-gip ap. A), gan (Vc ap. A), kain (G, AN ap. A � Aq 103 (G)), kan (V-al ap. A). "Aguijón,<br />
pertica... la aguja de la punta" Aq 103. "Aguijón de carreteros" A. v. AKUILU-GAIN. � Beragaz dauka beti<br />
gan zorroz bat bijotzaren erdijan. fB Ic III 320. Aurrera bajoiezan / gana surrutara, / atzian akuluek / zan<br />
guztietara. 'Eztena sudurretara'. EusJok II 114.<br />
�14. (Dv, H). Superioridad. "Supériorité: gaina eraman du, il l'a emporté" Dv. "Gaina eramatea, emporter<br />
l'avantage, la victoire, avoir le dessus" H. "Gaiña, diferencia" A Apend. Cf. GAINA IZAN. � Aingurier gaina<br />
eramatia. 'Emporter l'avantage sur les anges'. AR (ap. H). Yakiteko Eskaldun biziaren gaina, / yoan behar liteke,<br />
astia duena, / ikusterat bertzetan nola den yendea. Hb Esk 186. Haren kontra harmetan gaina bilhaturik. Ib. 30.<br />
Nola gizon hain flox dena, / Zezenekin dabilan, eramanez gaina. Ib. 219. Zuen bihotzetan gaina emozue<br />
Kristoren bakeari. Dv Col 3, 15.<br />
�15. "Gan (V), broza de lino que se separa del tomento (Mg PAb)" A. � Lino agorra bada, jakoz ateraten<br />
ganak. Mg PAb 144. Gero darue txarrantxetara ganak aterateko. Ib. 138.<br />
�16. (V-gip, G, B, L, BN-baig, Sal, S, R; Gèze (gañ), H, VocB), gan (V). Ref.: A (gain, gan); Iz ArOñ (gaiña);<br />
Satr VocP (gaina); Elexp Berg (gaiñ). Nata. "Crème" Gèze. "La crème ou partie épaisse qui surnage sur le lait, le<br />
bouillon ou autre liquide" Dv. "Crème, la matière onctueuse et épaisse qui monte sur la surface du lait" H. "Nata<br />
de la leche" A. v. esnegain, goien II (2); cf. infra GAIN ETA LORE. � Gaina ona bada burra ere hala izanen<br />
dela. Dv Dial 84 (Ip gaña; It bikaña, Ur guena). (Esnea) urakin ugaritzeko arrixkoa edo gaña kentzeko dago. M.<br />
Oñatibia Baserria 111 (ap. DRA). � "Manteca" A, que cita el ej. de Dv. � Dithia azkarki tinkatzen duenak<br />
esnearen edoskitzeko, gaina atheratzen du. Dv Prov 30, 33 (Ol, Ker gantza).<br />
�17. Por mi (tu, su, etc.) cuenta; libre, independiente; dueño de si (mi, etc.). Los ejs. de la 3. a pers. del sing.<br />
están recogidos en beregain (q.v.). "En soi, en possession de son sens. Egizu testamentua, burua dezunean, zere<br />
gain zeranean, faites votre testament, quand [...] vous êtes en possession de votre raison (Cb Eg)" H. � Hauts<br />
dezatela beren ohiko komentuekilakoa; jar ditela beren gain, zu eta ni bezala. HU Zez 179. Bainan ez baikira<br />
ordean bakotxa bederazka zoin gure gain. Gure zuzenetan elgar behar baitugu lagundu. Ib. 87. Gau atan<br />
orratiño asko egiñ neikean neure alde, neure gaiñ egon banintz. Ag AL 39. Zendako ez litzazkete Elizaren<br />
aldeko gizonek eraik ahal berenak [etxeak], beren sakeletik, beren gain [...]? JE Bur 53. Gauden gu erne, beti<br />
gure gain, / ez baita behar otsorik artzain! Ox 93. Arrotz balin bagira Frantziako erregearentzat, ez gira batere<br />
frantsesak, eta gure gain jartzea hobe dugu! Lf Murtuts 50. Irlandarrak politikaren aldetik beren gain egon<br />
baziren ere. Mde Pr 225. � "Bakotxa bere ganera (V-m), cada cual por su cuenta" A EY III 270 (� A Apend).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
180
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
�18. (BN ap. Lh; H). "En parlant de pari fait entre, ou avec, les spectateurs d'un jeu. Gainetik iokhatzen zen<br />
hagitz, on pariait beaucoup parmi les spectateurs de la galerie. Pilotari lagunekin ezartzen zuen hagitz, gainetik<br />
are gehiago, [...] et plus encore avec la galerie" H. "(BN), public des tribunes. Gaina ixil!, que le publie se taise<br />
(pour laisser parler les juges)" Lh. Cf. GAINEKO (g). � "Gaina ixill". Horra zer zioten, gu gazte ginelarik,<br />
pondu baten jujatzerat biltzen ziren jaunek. --"Gaina" gu ginen, partidari beha ginaudenak, eta ez ginuen deus<br />
erraiteko zuzenik. GAlm 1951, 46 (ap. DRA).<br />
�19. "Gan (V-m), tallo superior del maíz" A. v. gailur (5).<br />
�20. "Gure gain, ene gain, desgraciadamente (S)" A Apend.<br />
�21. "Disponibilité, économie. Ez ditut ene gainak hortan xahutuko, je ne vais pas employer mes économies à<br />
cela" Lh, que cita a Lf.<br />
- ALDE GAIN. v. alde.<br />
- AZPIKO(A)Z GAIN(ERA). v. azpi.<br />
- BERE GAIN. v. supra (6).<br />
- BURU(A)Z GAIN. v. buru.<br />
- ESANAREN GAINERA. Siguiendo las palabras de, obedeciendo. v. ESANERA s.v. esan. � Besteren<br />
esanaren ganera zuk ikusia legez emon izan dozunez. Añ EL 2 136. Andik, guraso au il ezkero, / aren esanaren<br />
ganera / semeak lana bero bai bero / egiten abiau dira. Zav Fab RIEV 1909, 35.<br />
- GAINA HARTU. a) "Pujar el precio, gainartu" Lar. b) (gaiñartu G, BN-baig, R, gaiña hartu Sc ap. A; Dv, H).<br />
Dominar, imponerse, aventajar. "Prendre le dessus, dominer" Dv. "Haur batek aitaren gaiñean gaiñartu du,<br />
nausitu zako, un niño se ha sobrepuesto a su padre, le ha dominado" A. v. gainditu, GAINA IZAN, GAINAK<br />
HARTU (b) y GAINAK EMAN (b). � Tr. Documentado sobre todo en textos septentrionales desde mediados<br />
del s. XVIII; al Sur lo encontramos en Arrese Beitia, Orixe (Eus 172), Uztapide, Zepai (in Uzt LEG I 318) y<br />
Basarri. � Azkar nazazü zelüko indarraz, beldürrez [...] aragi miserable ezpiritiaren pian orano untsa jarri<br />
eztenak gañia har dizadan. Mst III 20, 3 (Ip gainia har; SP, Ch nausi dakidan). Bainan bai zaudekan hainitz<br />
gainharturik etsaiak, / hauen bien oihu kolpek guti zuzten higiten. (1863; ap. DRA). Beldur zen [...] odolaren<br />
amodioak gaina har zezan oraino haren bihotzean. Laph 87. Gerrari biak ebela egiten egiñala, / [...] alkar<br />
galduka, / zeñ azpiratu, nok gaña artu ebiltzala. AB AmaE 453. Jainkoak begira behin gaina har emazte<br />
makurrak! HU Zez 63. Ohartu nintzen, gure lan guziaren gatik ere, hotzak gaina hartzen hari zarokula. Prop<br />
1906, 12. Udaberrian, sarha jorratze, [belhar] onak hartu arte gaina. Ox 74. Amalezitak indartu ziren eta gaina<br />
hartzen hasi. Zerb IxtS 37. Lazkao-Txikik beti izan du / bertsuetarako maña, / asko pentsatzen etzutenari / artu<br />
izan zien gaña. Uzt Sas 271. v. tbn. Jnn SBi 75. Ardoy SFran 219. Casve SGrazi 140. � Semeak artu dute<br />
pamiliko gaña, / gaizki artzen dizute ondo itzegiña. Basarri 108. � [Ez zietela] mendirik erpinenak ere zabaltzen<br />
ari ziren uholdeei gainik hartuko. MEIG VI 56. c) Sobresalir. � Non ziteken argia, gaiña artzen eta argitzen<br />
baizik? "Eminendo". Or Aitork 341.<br />
- GAINA EDUKI. v. GAINA IZAN.<br />
- GAINAGO. (Forma con suf. de comparación). � Ontan zuen Loiola da maisuen maisu. Berekin artzen ditu,<br />
eta gañagotik, Ioanes eta Teresa. Or QA 153. So zegokion peko sasite urduri apalari, eta gaineko zuhaitz<br />
lerdenei eta gainagoko zeru zaratatsu eta ilargi gorbeltzari. Mde Pr 119.<br />
- GAINA IZAN (trans.), EDUKI (iduki Dv). Triunfar, imponerse. "Garder le dessus" Dv. � Olio eta egia[k]<br />
gaña dadukate. "L'huile et la vérité tiennent le dessus". Volt 225. Satanek ez dezantzat izan gaina gutan. TB 2<br />
Cor 2, 11. Amodiok gaina du. JesBih 398. Otsoak bada eztu nihoiz ere obenik, / gaiña ez duenean baizik. Gy<br />
241. Hiritan bere ustez gaina duen yaunak / bekhaizteko lituzke gizon eskaldunak. Hb Esk 187. Nagusi haiz,<br />
gaina duk! Jnn SBi 66. Bertze kontseiluko gizonez beraz ja gaina zuten onek. HU Zez 91. Armiarmu sareek<br />
badaukate gaina; / arteketarik hixtuz iphar aize mina. Ox 65. Jainko onaren nahiak geina ukhan dezan denetan.<br />
Herr 31-5-1962, 3.<br />
- GAIN-HAIZE. "Iphar-ipar-ifar haizea, vent de nort. sy. gain-haize: vent d'en haut" H s.v. haize.<br />
- GAINAK HARTU (G-to ap. A EY). a) Enorgullecerse, gloriarse; ensoberbecerse. "Gainak artu ditu orrek (Gto),<br />
subiéronle los humos a la cabeza" A EY III 301. � Poztu zaitezte, zintzoak, egin jauzi ta gaiñak artu, biotz<br />
zuzeneko guziek (Ps 31, 11). Or MB 751. Beuren lerroari zegokionez, etzala on aieri gaiñak artzea. "Superbire".<br />
Or Aitork 228. Arritzen dira ontaz gizon ez-iakiña, eta ikasiak gaiñak artzen ditute. "Exsultant". Ib. 104. b)<br />
Imponerse, aventajar. v. supra GAINA HARTU (b). � Gizon ereslari batek lira-ari ontzen diarduenean,<br />
gizaseme ereslariari gainak artu nai izango liokela ari-zurruntzen eta lasaitzen. Zait Plat 143. Neskatillatan artu<br />
nai die / neska eldueiri gaiñak. And AUzta 119.<br />
- GAINAK EMAN (G-to ap. A EY). a) Dar confianza, animar. "Dar demasiada confianza; p.ej. a un niño o a un<br />
criado" A EY III 264. � Orduan Tolosako apaiz nagusi zan Luziano Mendizabalek eta gero izango zan<br />
Orkaiztegi ere gaiñak ematen zizkioten Santa Kruzi. Or SCruz 111. Erri eroak gaiñak ematen zitien oiuka. Or Mi<br />
133. Olako bultzara eragiñez, gaiñak eman zizkidadan, ikara gabe aurrera egiteko. Or QA 51. b) Aventajar. v.<br />
supra GAINA HARTU. � Inori deus kentzen ez diolarik eta besteren lanaz baliatzen delarik [...], gainak eman<br />
dizkie, alde batetik baino gehiagotarik. MEIG V 32. Pribatukoak maizegi saiatu ohi ziren, bere<br />
"abertzaletasuna" erakusteko, nazionalekoei gainak ematen. MEIG IX 28.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
181
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GAINAKO (V-ger-ple), GAINEKO (V-ger). Ref.: A (gaiñako); A Apend (-gaina); Holmer ApuntV (gaineko).<br />
"Ama-gaiñako bat, una del tamaño de la madre, tan grande como la madre" A. "Zuregaiñako, tan grande como<br />
usted" A Apend. "Gaineko, parecido: Bermeo gaineko (V-ger), tanto como Bermeo" Holmer ApuntV. � Orra or<br />
mendebal gogorra ta ugarte ori gañako olatuak. A BeinB 88. Bide erdian ikusi zeudean argitxu bat euren<br />
aurretik korriduten. Mistoen gainekoa. "Parecido a fósforos o cerillas (= antzekoa)". Holmer ASJU 1969, 182<br />
(194 mistuen gañekoa (V-ger)). Belarrijak, astuen gañakuak. Otx 11. Esterijaz bestien gañakua nozu. Ib. 15.<br />
- GAINA PETITIK. Cf. BEHETIK GORA s.v. behe. � Ahantzi nuen kopla moldatzea, / haren xerdentzeko / eta<br />
zorrotzteko / ez da ez bergararik, / ez gaiña petitik, / aski jakinik. Robin in Onaind MEOE 443.<br />
- GAIN HARTAN. "Gainkartan (R), mientras tanto" A.<br />
- GAIN-AZPI. v. gain-azpi.<br />
- GAINBARNA. "Atzo xátzi gindézun gainbárna (R-uzt), ayer bajamos de arriba abajo" Iz R 295. "Ginbárna (Ris),<br />
hacia abajo" Ib. 308.<br />
- GAIN-BARREN. a) Completamente, por todas partes. v. infra GAIN ETA BARREN, GAIN-BEHERE. �<br />
Ekusi nai ezpadezu gain-barren errea ta den guzia auts egiña zere erri hau. Mb IArg I 117. Euskalaririk<br />
ezagunenak [...] saiatu dira, usu edo bakanki, Etxepareren obra goibe eta gainbarren zabaldu eta sakondu<br />
beharrez. MEIG V 32. b) (Pl.). (Los) entresijo(s). � Euskal literaturaren gain-barrenak hain ongi dakizkien<br />
egileak. MEIG II 125.<br />
- GAIN-BARRU (V-och, gan- Vc ap. A). a) "Vertiente" A. � Arek odeiak [...] artu baleu Urkiola aldea, zelan<br />
ganbarru andiak dagozan andik, Maiñariko erria uioleak eroango eban guztia. Ezale 1899, 283b. b) (Pl.). Por<br />
fuera y por dentro, completamente. � [Ugazabak astuari] ebagi egin eutsazan belarrijak kaskazurretik arra-erdi<br />
inguru urten itzirik, eta ganera, zorroztu, ertzetu, leundu, gane-barrubak uldu. Otx 121.<br />
- GAIN-BEHEITI. De arriba abajo, desde arriba. v. infra GAIN-BEHERA. � Abereen ilea gain-beheiti etzana<br />
dagoela. Dv Lab 246. Egia duk, bezperan, ez nuela ikhusi gain-behiti baizen. Elzb PAd 49. Gaua heldu da gain<br />
beheiti, iguzkiak egunaz ixuri su izigarriaren eztitzera. JE Bur 37. Oihala eror arazten dute gain-beheiti. Barb<br />
Sup 27 (acot. escén.). Ez petik gora, bainan gain behiti sartu zen uholde bat bezala [Napoleon] Auritzeko zelai<br />
nasai hartan. Zub 126. Harri lantu batzu lerroan ezartzen zituzten, zorro biribil konkor bederarekin gainbeheiti.<br />
JE Ber 22. Izanikan ere Donianetik Iruñerat "petik goiti", ustekeria dugu ordutik harat gain beheiti<br />
bezala bilakatu zela bide hori. "À descendre". Ardoy SFran 38.<br />
- GAIN-BEHERA (V-m-gip, B, L, BN; Dv, H). Ref.: A; Iz ArOñ (gainbéra); Gte Erd 139. a) De arriba abajo<br />
(tbn. en sentido fig. '(mirar) de arriba abajo' y 'completamente, de lleno'); cuesta abajo; (echar agua, etc.) por<br />
encima; (sólo en textos meridionales) en decadencia, de capa caída, perdiendo. "Etsaia abiatu zen gain-behera,<br />
l'ennemi commença à descendre. Gain-behera anbiltzen zituen harri handi batzu, il faisait rouler des grosses<br />
pierres de haut en bas" Dv. "1. chemin descendant. Hemendik etxera, gain behera da, d'ici à la maison, c'est une<br />
descente [...]. 2. du haut en bas. Gain behera aurthiki gintuen, nous les jetons du haut en bas. Pegar ur osoa<br />
gain-behera ixuri dio, il lui a versé toute une cruche d'eau sur la tête" H. "Gainbehera (L, BN), gainbeera (V-mgip,<br />
B), 1.º cuesta abajo; 2.º (V-m-gip), en decadencia" A. "Dana gainbera dago, cuesta abajo" Iz ArOñ.<br />
"Nagusiak gainbehera behatzen dako (BN-arb), [...] pobreari gainbehera mintzatzen zaio (BN-lab)" Gte Erd<br />
139. Cf. gainbehera; GAIN-GORA. v. supra GAIN-BEHEITI. � Tr. Empleado por autores de los dialectos<br />
centrales (no vizcaínos ni suletinos); al Sur se documenta desde mediados del s. XVIII; al Norte desde mediados<br />
del s. XIX. � Gainbera urratua. Mb IArg I 223. Gainbera erorzen. Ib. 277. Itsas-olastak eta aize aserretuaren<br />
boladak [...] zerabilten itsasoan gain-bera ta batetik bestera Duarteren ontzia. Mb IArg II 280. Bataiatzen dana<br />
gain-bera urez bustiaz. Ub 194. Ura ixurtzen zaio haziari gain-behera. Dv Lab 52. [Bilintxek] beriala<br />
menderatu zuben beste bertsolariya. Begi okerrak ikustean laguna gain-bera zijoala [...]. PArt in Bil 174.<br />
[Harrobiak gizonari] garkotzetik sartzen zaiola gain-behera. HU Aurp 99. Bere behako hotz urdina gain behera<br />
landatuz. JE Bur 121. Iguzkiak erre nahi baininduen gain behera. Ib. 16. [Plazak] zola gain behera dauka izpi<br />
bat, [...] laborarien orgak ardura han gaindi doazilakotz. Ib. 27. Zimino batzu bezala badabiltza satanak, gainbehera,<br />
petik gora, zirrizt eta zirrizt. Ox 50. Artzainek gain behera dute laster egin. Ib. 66. Oheko zomiera zen,<br />
lauetarik hiruetan, erditik gain-behera kraskatu, hautsi, lehertua. JE Ber 29. Otsalla gain-beera asia zalarik. Ldi<br />
IL 29. Maitebidean gainbera irristaka. TAg Uzt 149. Pagadiak eta garamendiak gainbera zearkatuz, Lasaora<br />
jetsi zan. Ib. 254. Makhil luze hura hartzen du bi eskuz, eta kask! gain-behera Murtutsi. Lf Murtuts 11. Kristauanimak<br />
gora du lege; errekatxoak gainbera. SMitx Arantz 74. Oriko puntatik gainbera miriginez. ZMoso 34.<br />
Eriotza gainbera zetorkiola iruditu zitzaion. Etxde JJ 233. Tapa-tapa, trena Ubillostik gain-bera. Ugalde Iltz 33.<br />
<strong>Fe</strong>dea eta erlijioa ez ote datoz gainbehera, amilka? Vill Jaink 26. Astobizkarreko mendiari lotu gabe jo ote zuen<br />
Luzaideko errekari gain behera [...]? Ardoy SFran 83. Urte asko dubenak / sasoia gain-bera. Lexo Auspoa 79-<br />
80-81, 334. Len bikañak ez giñan, / asiyak gain-bera, / onez aurrera aundiyak / izango ez gera. Uzt Noiz 75.<br />
Gaiñ behera eraisteko / askitan opor egiten. Casve SGrazi 38.<br />
v. tbn. Hb Esk 60. FIr 135. Zub 126. JEtchep 15. Larz Iru 138. MIH 156. Gainbera: EA OlBe 107. Zait Plat 6.<br />
NEtx LBB 115.<br />
� Eguzkiak mendi-gain beera itzalita, odeitxoak ñabar, eder, margozten zitularik. Or Mi 4s.<br />
b) "Gain-bera (AN), de arriba abajo, vuelto" A, que cita a Mb. � Keñu bat asko du mundu guzia gain-bera<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
182
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
erabiltzeko. Mb JBDev 45.<br />
c) Fácil; fácilmente. � Galzoriak baditu idazkera onek. Gainbera zaio illuntasuna. TAg Y 1933, 21. Gero, aldia<br />
bitarteko zala, gainberago ta errezago esiratu zitezkean gauzak. TAg Uzt 130. Mutil gazteak ezin zituen ankak<br />
lotu; dantzara zijoazkien gainbera, naiz eguneko lana utziberriak izan. Ib. 204. Gezurra zirudin legorraldeko<br />
gizon batek ain gainbera [...] erabilli al izatea alako ontzi zar astun eta nagia. Ib. 232.<br />
- GAIN-BEHERAKO. a) (Adnom.). "Qui va de haut en bas. Har zazu gain-beherako bidea, prenez le chemin<br />
qui descend de haut en bas" Dv. � Gain beherako behatze bat egiten dio. Laph 95. b) Fácil. � Ezta gainberakoa<br />
gizon aipatu zenbaiten jarduna bear bezela antolatzea. TAg GaGo 51. Gainberako zeregiña zan, orrela,<br />
jokoetxera zijoazen buruarin oitugabeak zearo lumatzea. TAg Uzt 170 (v. tbn. 58).<br />
- GAIN-BEHERAN (gáinberaan V-gip ap. Iz ArOñ). Cuesta abajo; en declive, en decadencia. v. supra GAIN-<br />
BEHERA. � Sinistu gero euskaldunak gu / ez guazila gain-beran, / nai det esan nik Ameriketan / nola ikusiak<br />
geran. D. Aranburu Auspoa 77-78, 277. [Bizikleta hunek] goiti ez du kurritu nahi, / ezin geldi gain-beheran. Xa<br />
EzinB 28.<br />
- GAIN-BEHERATIK. De arriba abajo, totalmente. v. supra GAIN-BEHERA. � Guri oihanak deizküie /<br />
ürratzen gaiñ beheratik. Casve SGrazi 60.<br />
- GAIN-BEHERE. Completamente, por todas partes. v. supra GAIN-BARREN. � [Eliza bat] igandetan, gainbehere,<br />
nasaiki betea. HU Aurp 115s.<br />
- GAINDIK BEHERA. v. GAINETIK BEHERA.<br />
- GAINEAN. Además. v. gainera. � Igaroizu ondo zeure / izeneko eguna / [...] eta aurtengoa legez / beste asko<br />
ganean. Azc PB 100 (en Ur PoBasc 525 ganian). Ez ta duen be! Ez ta ganien hogerleko bat emonda be! Osk<br />
Kurl 214.<br />
- GAINEAN. "Al degun gainean, como podamos" A Apend. - GAIN-EGILE. "Qui met quelque tort sur le<br />
compte de quelqu'un" H s.v. gaitz-eraslea.<br />
- GAIN-EGITURA. Estructura superficial. � Ikertzekoa litzateke, ordea, esaera horien egitura, gaia ez ezik, eta<br />
ez naiz gain-egituraz soil-soilik ari. MEIG IV 95.<br />
- GAINEKO (V-gip ap. Etxba Eib; Ht VocGr 429, Añ, VocS, Dv, H). a) (Sust. y adj.). Superior, soberano, señor<br />
(de); destacado, preeminente. "Supérieur. Obeditu behar zaiote gaiñekoei" Ht VocGr 429. "Eminente" Añ.<br />
"Haut, gain(e)koa" VocS (la e parece añadida por el editor). "(Adj.), qui est dessus, supérieur" Dv, que cita a<br />
Dechepare. "Le supérieur, le chef. Gainekoa eta nabusia, le supérieur et le maître" H. "El que para bien o para<br />
mal se erige sobre los demás. Gañeko dabill or mundu guztia apurtu gurarik, anda ahí de mandón" Etxba Eib. �<br />
O anderia, ezin date ehor zure bardinik, / gainekorik zuk eztuzu Ieinko beraz berzerik. E 107. Hik gure gaineko<br />
eta gobernadore ezarri dituanakgatik othoitz egin dezagun. Lç Ins A 2r. Bere aitzinekoen eta gaiñekoen<br />
borondatearen azpian iartzea. Mat 149. Zeren iaunik handiena baita gure Iainkoa, / hura berze iainko guztien<br />
errege gañekoa. EZ Eliç 168. Iainkoa: / Benedika eta lauda / nola Iaun gainekoa. Hm 93s. Zeren libertate haren<br />
gaiñeko eta nabusi da Iainkoa. Ax 114 (V 76). Serafinen Ordena Angeruen artean gainekoa den bezala. SP Phil<br />
XXIV. Eta ifini izan duzu zure eskuetako obren gaiñeko. He He 2, 7 (Lç obrén gaineko; TB obren gainean, Dv<br />
lanen gainean nausi). Bat da borondate gaiñekoa edo nausia deitzen dena. He Gudu 76. Yupiter han goiekoa<br />
Yainko ororen gaiñekoa. Gy 181. Bigarrenak lehenen meneko dire, eta lehenek ezagutzen dute bat guzien<br />
gaineko. Hb Egia 100 (Dv traduce 'pour chef'). Uritar gañekoenak. Ldi IL 46. Lau apez jarri dira gaiñeko, / on<br />
ala zul esateko. "De jueces". Or Eus 420. Alako jendea ain gañeko gauzak esaten! Anab Poli 95. � "Gaineko<br />
gizon, jerarquía, autoridad, puesto de mando. Gaineko gizon gustatzen zaio orri" Gketx Loiola.<br />
� (Ref. a Dios). v. infra GAIN-GAINEKO (b). � Gaiñekoaz zin egiñik. Ax 166 (V 112). Enganio handitan izan<br />
duk Jaun Gainkoa. Arch Fab 219. Gainkoa gauza guzietan / zuelarik laidatzen. Ib. 221. Ez dagola behinere lo<br />
Gaineko hura. HU Aurp 62. � Ezen Iaungoikoa izen hau da bi hitzetarik moldaturikakoa bezala, jakiteko, Iauna<br />
eta goikoa, gainekoa edo goitikoa, erran nahi baitu, Iaun gainekoa edo goitikoa, edo Iaun zeruetakoa. ES 87 (v.<br />
tbn. HU Zez 175). Yaun goikoa, gainekoa, guziz gorakoa, yabe on goikoa, gorenekoa, horra zer erran nahi den<br />
Yainkoa. Hb Egia 1.<br />
� (guziz gaineko). Soberano. "Othoitza, erremedio guziz gainekoa (He), le prière, reméde souverain" Dv. �<br />
Zure Maiestate guziz gaiñekoaren aitzinean. Mat 310. Zenbatenaz hori gaitzago baita enetzat hanbatenaz<br />
errazago da zuretzat guziz gainekoaren eskuko obra izanez. SP Imit III 29, 2 (Ch Jainko guziz goraren). Badela<br />
Iainko bat, eta hura gauza guzietan guziz gainekoa, guziz ona eta ezin erranezkoa dela. SP Phil 524 (He 532<br />
guziez gaiñekoa). Oi Jaun guziz gainekoa. Dv LEd 156 (Cb Eg II 85 Jaun soberanoa).<br />
� Ganador; campeón. � Orain gañeko ta geroxeago galtzalle. Ag G 127. Urte askotan txapeldun edo gaiñeko<br />
mailla eukiya. EusJok 139.<br />
b) (c., ganeko Vc,... ap. A; SP, Lar, Añ (ganeko)). (Adnom. de gainean). Superior, (lo) que está encima (tbn. '(lo)<br />
que antecede en un escrito', sobre todo en textos septentrionales); exterior. Con cierta frecuencia, sobre todo en<br />
textos sept., equivale a Zeruko 'del Cielo'. "Gainekoa, qui est au-dessus" SP. "Camisola, gañeko alkandora" Lar<br />
(Añ ganeko alkondara). "Superior, lo que está en el punto más elevado" A. "Ganeko (Vc,...), de encima de. Zu<br />
bizi zara uren (sic) ganeko bitzean da aren ganeko sitsean (V-ger), vos vivís muy regaladamente" Ib. � Gaiñeko<br />
estalkia. EZ Noel 105. Nola ardiak ezpaitu behin ere belharra osoki akhabatzen, [...] baiña gaiñeko ostoa ian,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
183
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
eta utzten baitu bethiere barreneko erroa. Ax 592 (V 381). O gaineko hiriko egoitzaren dohatsua! SP Imit III 48,<br />
1 (Ch zeruko). Gañeko minzo bat, zoñek baitzioan: [...]. Bp II 28. [Jesus Jerusalenen] sartu zen bera ederrik eta<br />
gañeko honragarririk bage. Mb IArg I 267. Gañeko oial zuria ta azpiko burukoa. Ib. II 302. Orduan idiki ziran<br />
bat-batetan gañeko Zeruak. Ub 74. Bigarren orazionea. Gainekoa bera da. JesBih 443. Gañeko ertz guzian<br />
urrezko baranda eder bat zeukan. Lard 83. Har zazu xertoa gaineko adar xutetan. Dv Lab 381. Azpian dijoana /<br />
mandua da, baña, / gañekua ere bada / azpikua aña. Bil 169. Gañeko jantzia kendurik. Bv AsL 109. Bizar mail<br />
batekin gaineko ezpainean. JE Bur 148. Orai baitiat erosiak estalgi batzu, azpiko eta gaineko. Ib. 115.<br />
Estaldurik dagon txingarra laso: ganeko autsari bero iraun-azo. Otx 68. Barnea bezain eder gaineko axala.<br />
Etcham 214. Bide hori hartu zuen, haratekoan beheitikoa eta hunatekoan gainekoa. Zub 126. Euskel<br />
egunkariatzaz mintza zitzaidan, ta, gutxi gora bera, ni gañeko lerroetan bezelatsu. Ldi IL 76. Gaineko zuhaitz<br />
lerdenei eta gainagoko zeru zaratatsu eta ilargi gorbeltzari. Mde Pr 119. Gaineko zikinkeri askogaz hornitua,<br />
olioa bezain geldi zegoan kresala. Osk Kurl 125. Bere oieko gañeko maindiria. Salav 68. Zeruko tenplotik heldu<br />
zireztela... zertako ez diozute gaineko heieri galdegiten ez dezaten igor bederen hoinbeste elur? Ardoy SFran<br />
231.<br />
v. tbn. Volt 201. Mercy 42. LE Prog 122. AA III 351. MarIl XI. It Fab 119. Gy 9. Hb Egia 57. Elsb Fram 110.<br />
HU Zez 94. Arb Igand 147. Ag G 247. Inza Azalp 52. Tx B 104. FIr 145. Barb Leg 129. Munita 149. Zerb Azk<br />
94. Or Aitork 173. Anab Poli 117. JEtchep 49. Lab SuEm 174. Ibiñ Virgil 87. Etxba Ibilt 467. Berron Kijote 164.<br />
MEIG I 203. Ganeko: Echta Jos 342.<br />
� "Arando gañekua, Arando de arriba" Etxba Eib.<br />
� Jinete. � Zaldi ezi bagako batek gainekua legez. fB Ic II 271. Kaska bat eman dio zaldiak gainekoari<br />
belarrean. HU Aurp 73.<br />
� (Con reduplicación intensiva). "C'est une forme superlative renchérissant sur gainekoa. Gain-gaineko buruan<br />
(Zby Pel 47), à l'extrémité supérieure" Dv s.v. gaineko. � Halako lau gaitzeru ezartzen dira bata bertzearen<br />
gainean [...]. Gain-gainekoa estaltzen da taula batez. Dv Lab 299. Gain gaineko ganbararat iganik. Laph 195.<br />
Gain-gaineko abarraren puntaren puntatik. JE Ber 34. v. tbn. Lf Murtuts 16. Portuan erdi-lo zauden untzietarik<br />
hasirik gain gaineko gazteluraino. Ardoy SFran 184. Nik konta ditzakedan gertaerak ez dira gain gaineko axala<br />
baizik. MIH 297.<br />
c) (gral.; Añ (ganeko V), Dv). Ref: A; Gte Erd 36. Demás. "Salvo uno, menos uno, todos los demás, [...] bat ez<br />
izanik, batez ganeko, osterantxako guztiak" Añ. "Restante, la resta, [...] (V) enparaua, ganekoa", "otra cosa, (V,<br />
G), besterik, [...] (V) osterantxakorik, ganekorik" Ib. "(Subst.), surtout, reste" Dv. "El sobrante" A. "Maria ez<br />
gañekok denak bildu gara (AN-gip)" Gte Erd 36. v. gainerako. � Memorian daroaezan gauzak erosita,<br />
ganekoagaz akudidu degizuela zuri (1537). F. Juan de Zumárraga ConTAV 5.2.1, 31s. Sodoma eta Gomorra, eta<br />
gaineko hiri dohakabe suzko eta sufrezko uriak kontsumitu zituenak. Brtc 141. Jesuseri gustu emonik, zetako<br />
dozuez ganeko gauzak? Añ LoraS 177. Ikusten badau gaiski esaliak bere murmurazinoia entzunda, gainekuak<br />
ixildu diriala. fB Ic II 201. Akzidentiak, zeintzuk dirian usaiña, koloria, gustua eta ganekoak. CatLlo 73. Bijoaz<br />
Etxenagusia ta Apaizgaia ez gañeko guziak. Lab EEguna 80. Yainkoaren aurrean zintzo badaude, gañekoen<br />
aurrean etzeuden ala. Or QA 93. Nola beste [lagun] oso eran-zale zan bat, ixilik euan, gañeko lagun batek<br />
preguntatzen detsa: [...]. SM Zirik 74. v. tbn. Ugalde Iltz 23 y Gazt MusIx 85. Euskarak erdaraz esan ez diren<br />
[...] gogoeta eta bihotzondokoei bide emanaz bakarrik jaso dezake burua, lehen, orain eta beti. Gainekoari izen<br />
itsusi bat eman diote frantsesek: pastiche. MEIG II 58. � (Con beste). � Baal, Belial, Lebiatan da beste gañeko<br />
jentea. Acto 205.<br />
d) "Cubierta, ganekoa, azala" Añ. � Ori da zeruko zorionaren azala edo gañekoa, goazen mamira. Inza Azalp<br />
114. � Katuak, oiaren ganekoa urratu deutsa. Erkiag BatB 131.<br />
e) (Con valor temporal). "Siesta, [...] janen ganeko loa" Añ. "Ganeko, siguiente, ulterior. [...] Ganeko egunak<br />
(Vc), gaiñeko egunak (V-m, G), los días siguientes" A, que cita a Añ. Cf. RS 44: "Lizaen ganeko leia, euria,<br />
helada sobre lodo". � Gaurko egun da ganeko egun da ordu guztien kontu ziur estua artuko jat. Añ EL 1 49 (v.<br />
tbn. EL 2 55). Mutil gazte batek diñost Amerikara duala ganeko egunen baten. Kk Ab II 130. Ganeko egunetan<br />
Txantonek oberantz egin eban. Erkiag Arran 87.<br />
f) Sobretodo, chaqueta; ropa de encima. "Habit de dessus" Lh. � Bi barneko, hirur gaineko. 'Dos chalecos, tres<br />
chaquetas'. Darthayet Man 387 (ap. DRA). Galtza xuri, gaineko gorri. Eskual 20-3-1908 (ap. DRA). Euretan<br />
erosi be janzki-gai dan-danak, / azpiko ta ganeko, biar nebazanak. Enb 176. Zuek baiño garbiago daukat nik<br />
barrua, ta soiñekoak, be bai, ganeko zein azpiko! Erkiag Arran 144. Elastiku illun bat soiñean, ganekotzat.<br />
Erkiag BatB 42.<br />
g) (Dv, H). "Gainekoak, les spectateurs d'un jeu. On emploie ce terme à l'occasion d'une contestation quand on<br />
invoque le témoignage des spectateurs" Dv. "Les spectateurs dans un jeu, la galerie, principalement au jeu de<br />
paume. Erran bezate gainekoek, que les espectateurs dissent, décident" H. � Gaiñeko batek zipoz erantzuna<br />
azpiti: / [...]. Or Eus 33. Zenbait gaiñekook "ai" egin zuten buka zalakoan. Ib. 306 (v. tbn. 29 y 173). Xoragarri<br />
zaizkit niri, ta ala zaizkiekela, nik uste, gaiñekoeri. "El público". Or in Gazt MusIx 50. � "Témoin, assistant, qui<br />
peut confirmer un fait, un témoignage. Egia da, eta gainekoak baitut, c'est vrai et j'en ai des témoins" H.<br />
h) Por añadidura. "Jainkoaren erresuma bilha zazue eta bertze gauzak izanen ditutzue gaineko (Mt 6, 33)" H<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
184
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
(ap. Lh; Lç gainerako). v. infra GAINERAKO (b).<br />
i) Segundo plato. v. infra GAINERAKO (j). � Eguardiyan zopa ona, / ollua gaineko, / aragi erre zikirokiya /<br />
eiekiyen ondoko. JanEd II 73. � "Gañekoa (G-goi), postre que se sirve al final de las comidas" Garm LexEV 90<br />
(v. tbn. ganeko, con igual significado, en DRA).<br />
j) "Añadidura, propina. [...] Emon zetsan gañekua, ontzako urria, la propina que le dió" Etxba Eib.<br />
k) "Gañekuan, (el arma) con el gatillo levantado. Gañekuan darabill beti eskopetia eta alakoren baten eiñ biar<br />
dau okerra" Etxba Eib. "Gañekora jaso, levantar el gatillo y poner el arma en disposición de tirar. Gañekora<br />
jaso eta jaurti zetsan burura" Ib.<br />
- GAINEKO HAIZE. "Vent qui souffle des pays d'en haut: nom du vent d'est, opposé au vent d'ouest, behereko<br />
haizea" H.<br />
- GAINEKOAK BEHERERA. "Uria hasi zen gainekoak beherera, il commença à pleuvoir par torrents" Dv.<br />
- GAINEKO ALDE (BN ap. Lh � VocBN; Arch (gainkoalde, ap. DRA), Dv). Parte de arriba; (con casos locales<br />
de declinación) arriba, encima. "Superficie" Arch (ap. DRA). "La partie d'un corps du côté d'en haut" VocBN.<br />
"Partie supérieure" Dv. v. gainalde. � Alzion daritzan itsas-xoriak [...] eztio [bere ohatzeari] utzten zilhotxo bat<br />
baizen gaineko aldetik. SP Phil 263 (He 265 gaiñeko aldetik). Gañeko aldera begiak jaso. Mb IArg I 262.<br />
Gañeko aldetik datorren urak bulkatzen du. Ib. 284. Aberearen adarri egiten zaio ondoan, erreztuna bezala,<br />
zamar bat, eta urthe oroz haren gaineko aldean bertze bat. Dv Lab 239. Izar hekiek bata bertzearen gaineko<br />
aldean dira. Ib. 248. Han hemenka baditugu hitz batzu, hunenbertzeko batekin (bateko, biko, hiruko edo laukoa)<br />
sahetsaren gaineko aldetik. JE Bur 5. Ezker, gaineko aldetik, badoazi biak gordetzera. Barb Sup 55 (acot. escén).<br />
Ermita orren gaiñeko aldean iturri bat dago. Uzt Sas 351. v. tbn. INav 145. Bv AsL 188. Urruz Zer 55.<br />
- GAINEKOAN (Añ (ganekoan V)). Por lo demás. "Sino, de otra suerte, de otra manera" Añ. "Pero sino",<br />
"quanto a lo demás", "de otra manera no, sí, bestela ez, bai [...] (V), ganekoan ez" Ib. v. GAINERAKOAN s.v.<br />
gainerako. � Ganekoan, neure maiteak Jesusegan, Misiño santuan luzaro ta astiro enzun deuskuzuezan<br />
adibidetatik artu egizuez bearren dozuezenak. Añ LoraS 15. � (Con beste). � Igerri diot, Alfonso, / egiya<br />
diyola; / beste gañekoan etzan / mintzatuko orla. Narbarte in Uzt LEG II 238.<br />
- GAINEKOAZ AZPIRA. a) "Gainekoaz azpira iraulitu, volcar una cosa poniéndola patas arriba" Dv (ap. DRA,<br />
pero no se encuentra). "Gainekoaz azpira ezartzea, mettre sens dessus dessous" H s.v. goiberatzea. b)<br />
"Gainekoaz azpira ezartzea, maltraiter de paroles, de reproches, d'invectives [...]. Ederki eman zuen gainekoaz<br />
azpira, il le malmena, le rabroua de la belle manière" H s.v. goiberatzea.<br />
- GAINEKOZ AZPI. Al revés; en desorden, subvertido, trastornado. � Balin bazuten zentzurik [...] etzutela<br />
ezarriko beren etxea gainekoz-azpi. Jnn SBi 129. Bazter guziak gainekoz-azpi ezarri. Prop 1891, 282. Estoikoek,<br />
berriz, itxulitara, gaiñekoz azpi. Vill Jaink 100.<br />
- GAINEKOZ AZPIRA. "(BN-lab), al revés" A Apend.<br />
- GAINELATIK. v. GAINERATIK.<br />
- GAINEN. (Lo) más alto. � Noizbait ukitu diñagu burnibidearen gaiñena, 3.750 metro. Or QA 52. Erriko<br />
tokirik gaiñenean. Ib. 111. Otoitzean gaiñenera igorik baitaude. Ib. 171. Zu, berriz, nere barnena baiño barnago<br />
ziñauden, eta nere gaiñena baiño gorago. Or Aitork 63. Gaiñenetik barnereraiño. Ib. 102.<br />
- GAINENEKO. (Adnom.). (El) más alto, (el) más elevado; sumo. � Mendi ontan iritxi ziñala gaiñeneko<br />
lerrora. Or QA 177. Otoitzik gaiñenekoan Ori entzuten dugu nolabait. Ib. 125. Gaiñenekoa zera. "Summus". Or<br />
Aitork 16. Gainenekoa baita Iainkoa. Zait Plat 45. � (Con reduplicación intensiva). � Aiako beste seme asko<br />
izan dira leialtadean, armaetan eta ondradutasunean gañen gañenekoak. Izt C 455.<br />
- GAINEN GAINENKA. "(R), de cumbre en cumbre" A. v. infra GAINEZ GAIN.<br />
- GAINERA. a) v. 1 gainera. b) Resto, demás. Cf. GAINERATIK. v. gainerako. � Zer zen Elizako belo hura?<br />
Estalgi [...] bat, zoñek Eretze saintiena berhezten baitzian Elizaren gañelatik. Bp II 50.<br />
- GAINERA JOAN. Asistir, atender. � Eri denian andre gabe galdu gizon egurra; / hil badadi, hura nola<br />
['emaztea bezala'] nor doake gainera? E 121 (v. la nota del ed.).<br />
- GAINERAKO. a) v. gainerako. b) (Dv). Como suplemento, por añadidura; además; (precedido de gen.)<br />
además (de), amén (de). "Gainerako ematea, donner en sus d'une chose" Dv. "Zer dautazu gainerako? --Zer?<br />
Aldiz zuk eman behar dautazu gaineratikoa, ¿Qué me darás además?" Darthayet Man 375 (ap. DRA). � Bilha<br />
ezazue lehenik Iainkoaren resumá eta haren iustiziá, eta gauza hauk guziak emanen zaizkizue gainerako. "Pardessus".<br />
Lç Mt 6, 33 (TB gaindika). v. tbn. Otx 86. Bizartegian jaso eban txostenaren ganerako, Tutuluren<br />
dendan bertan ikusi eban zerbaitek adierazo eutsan obeto. Erkiag BatB 69. Ez dakit nik. Eta ganerako, ba dakizu<br />
zer? Ib. 101. c) Añadidura, suplemento, colofón. "Adjectio" Urt I 168. � Kristen aflikzionén gainerakoak<br />
konplitzen ditut neure haragian. Lç Col 1, 24 (He gaiñerakoak; Dv eskas zutena, Bibl falta zaiena).<br />
Ganerakotzat edo geigarritzat eresiriko Gernikako Arbola entzun ebezanean. A Txirrist 28s. d) Más. � Gure<br />
eskasek eta bekatu benialek ezin eraman diazakegute bizitze espirituala, zeren ezta galtzen bekatu mortalaz<br />
baizen. Beraz, gainerakoa da, bihotza galaraz eztiazaguten. SP Phil 23 (He 22 beldur izateko duguna beraz da;<br />
v. tbn. 78). e) Como cima. "Ororen gainerako, par-dessus tout" Dv. � Beste bi arri, bata amabost oñekoa<br />
gurutzearen besoak egiteko, eta bestea zazpi t'erdikoa gañerako. Zab Gabon 107. f) Sobre-. Cf. izengain. � Zer<br />
dirauztazu Andra Mariari emoten jakazan izen gañerakoakgaitik? Itz Azald 74. g) "(V-gip; FSeg), vueltas del<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
185
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
cambio de una moneda" A. h) (Lo) que está encima, cima. � Jarri itzatzute alkarren gainean Izarraitz, Ernio,<br />
Aizkorri, Aralar ta Gorbea, gainerakotzat (kapelatzat bezela) Basatxurro dutela. Ala ere Nevadako Whitney<br />
mendia aundiago. A Ardi 2. i) Mayor (?). � Emazte batzu berekin ukanen dituztenak osasuna, fedea, eskulanaren<br />
amodioa, jakitatea --bertze zerbait gehiagorekin oraino, hau baitzauku nausi eta etxekandere gehienen<br />
gainerako itzala, herrian. JE Ber 67. j) "Bazkari baten jaki fuertea: aragia, arraina... Zuek ensaladia jan<br />
bittartian gertaukot gaiñerakua" Elexp Berg. v. supra GAINEKO (i).<br />
- GAIN-ERAMAN. Llevar sobre. � Baiña gain-eraman zan Zure gogo, iro-eziña ta alda-eziña, [...] Zuk egin<br />
zenun biziaren gaiñean. "Superferebatur". Or Aitork 380. Ez zan gain-eramana ez Aitaren ez Semearengan, eta<br />
"gain-eraman" ez legoke ongi esana ezeren gain ez balitza eramana. Ib. 382. Iainkoaren arnasa uretan<br />
gaiñeramana zala. Ib. 382. Lurriñak uren gaiñeramanik egaztiak arat-onat dabiltzaneko zerua. Ib. 418.<br />
- GAINERAN (gaiñaran R, gaiñalan Sal ap. A). a) Además. v. gainera. � Dakitzagünetarik gozo hartzia, eta<br />
gañelan eztakitzagünetan ixil egoitia. Bp II 37. Sakrilejio bat egiten dü eta eztü ükhenen gañelan kofesatzen<br />
dütianen pharkamentürik. UskLiB 84 (v. tbn. 72). v. tbn. EusJok II 115 (gaiñeran). b) (S-saug, gaiñaran R,<br />
gaiñaan BN-mix; Dv, H (gañ- S)). Ref.: A (gaiñaran, gaiñaan); Lh (gañeran). Por lo demás. "Au surplus, en<br />
outre" Dv. "Au reste" Lh. v. GAINERAKOAN s.v. gainerako. � Gañeran deusek ere eztü hobeki ezagüt<br />
erazitzen zuñen handi den bat bederaren berthütia, nula desditxatü izatiak. "Autem". Mst I 16, 4 (Ip gañeran).<br />
Bathaiatu dut ere Estefanasen familia; gaineran ere, ez dakit bathaiatu dudanez berze zenbait. TB 1 Cor 1, 16<br />
(Lç gainerakoz, He gainerakoan). v. tbn. Jub 1826, 14 (ap. DRA). Ip Dial 92 (Dv gainerakoan).<br />
- GAINERANTZEAN. v. gainontzean.<br />
- GAINERATEKO (R ap. A), GAINERATIKO (BN-lab ap. A; Dv), GAINELATIKO (gaiñalatiko Sal ap. A). a)<br />
Resto, restante, demás. "Bertze gaineratiko lanak geroxago eginen ditugu, [...] le surplus des travaux" Dv.<br />
"Gaiñerateko, excedente, sobrante" A. "Gaiñeratiko, superfluo, residuo" Ib. "Gañeatiko, residuo" Premorena<br />
(ap. DRA). � Tr. Empleado desde Tartas por autores suletinos y mixanos; desde la 2. a mitad del s. XIX aparece<br />
tbn. en textos más occidentales. La forma más empleada en el s. XX es gainerateko, no documentada hasta<br />
Laphitz; convive con gaineratiko en varios autores (Prop, Arbelbide, Lafitte y Arradoy), variante que es además<br />
usada por CatLan, Hiriart-Urruty y, junto a gañelatiko, por Maister. Los autores suletinos emplean gañelatiko;<br />
hay gainarateko en Mendigacha. No es raro encontrar en un mismo autor tbn. gainerako (q.v.) o variantes: así,<br />
aparecen ambos tipos en Belapeyre, Maister, Prop, Arbelbide, Zerbitzari, Mirande y Arradoy. � Arima liberalak<br />
ere bere doia begiraturik, [...] gaiñelatikoa oro Iesu Kristen paubrer emaiten du. Tt Arima 105. Leteriñen<br />
bijiliaz eta gañelatikoez. Bp II 65. Ikhas dezadan zure gaiza ororen gañetik gozatzen eta maithatzen, eta<br />
gañelatikuen diren bezala enthelegatzen. Mst III 27, 4 (SP bertze gainerakoen, Ip beste gaizen). Orok entzün<br />
ahal liroien bezala, mixkandiek hañ untsa, nula gañeratikuek. Mst XX. Gañeratiko denbora enplegatüz, edo<br />
othoizten, edo libürü hun leitzen. CatLan 88. Pharte batez estali zituen bere zorrak eta gaineratekoaz erosi<br />
Andredena Maria bat. Laph 27. Argi zirrinta bat heldu zaio Mont-Serrateko aldetik; gaineratekoan ilhunbe<br />
osoa. Ib. 41. Ez duelarik deus maileatzen [eskuarak] gaineratiko hizkuntza arrotzeri. Arb Igand 14 (66<br />
gainerateko). Moldatuz geroz, hedatzen da garbiki, eta iguzkiak egiten du gaineratekoa. Prop 1902, 159 (1890,<br />
204 gaineratiko). Badakik anke lan andietan sartruk dagola, badiola buru eta pazienzia gairanateki [sic]<br />
guziuer beatako. Mdg 148 (cf. 147 gainaratekueki). Irun, Elisseguy, El Manco eta gaineratekoen kontra. Zerb<br />
Azk 116. Irlanda berezten da gainerateko Europar nazioneetarik. Mde Pr 227. Gaineratiko Xiberotik arras<br />
desgune delarik [Santa Grazi herria]. Lf in Casve SGrazi 15.<br />
v. tbn. Barb Leg 148. Lf Murtuts 20. Larz Iru 140. Gaineratiko: HU Zez 171. Ardoy SFran 186. Gaiñelatiko:<br />
UskLiB 70.<br />
� Handik gaineratiko jan-edan soberakin edo galgarrietarik beren buruen zaintzen. HU Zez 67.<br />
� Gainerateko. "Appendices". Ardoy SFran 331.<br />
b) "Gaiñeratiko (BN-mix, Sc), ventaja, provecho, producto" A.<br />
- GAINERATEKOAN (BN ap. A), GAINERATIKOAN. a) Por lo demás. v. GAINERAKOAN s.v. gainerako.<br />
� Konprenitzen duzuna, konpreni; gaineratekoan, zure iduriko eta oraino tzarrago batzuek ostatuetan eta<br />
bertzetan erraiten dituztenak, har, Ebanyelioko egiak balire bezala. Lap 28 (V 16). Beti harek gaitzets zuen hura<br />
[...] galbide baitzen. Hori segur. Gaineratikoan, [...] hura bezen bihotz onekorik guti. HU Aurp 114. b)<br />
"Gaiñalatikoan (Sal), además" A s.v. gaiñalan.<br />
- GAINERATEKOAZ, GAINERATEKOEZ, GAINERATIKOEZ. Por lo demás. v. GAINERAKOAZ s.v.<br />
gainerako. � Gaineratikoez, gizon ezti, gozo, zuzenean ororekilakoaren egiterat ekarriagorik nehor guti<br />
ezagutu dugu. HU Aurp 178. v. tbn. Larz Iru 28 (gaineratekoez). A bai, Stefanasen etxekoak bataiatu ditut;<br />
gaineratekoaz, ez dakit beste norbait bataiatu dudan. Bibl 1 Cor 1, 16 (He gainerakoan).<br />
- GAINERATEKOTZAT. Por añadidura. v. supra GAINERAKO (b). � Bilha ezatzue ororen gainetik<br />
Iainkoaren erresuma eta haren zuzentasuna, eta horiek guziak emanen zaizkitzue gaineratekotzat. HeH Lc 12,<br />
31 (Lç gainerako).<br />
- GAINERATIK. a) Por añadidura. v. supra GAINERAKO (b), gainera. � Txerkha ezazie arren lehenik<br />
Jinkuaren erresuma [...], eta horik oro gañeratik emanen zaitzie. Ip Mt 6, 33 (Lç gainerako). b) "Gañelatik (S),<br />
por lo demás" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
186
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GAINERATIKAKO. "Ce qui vient du surplus" Dv.<br />
- GAINERAZ (G-goi). Además. v. gainera. � --Emakumeatzaz itzegin, [...] berakin zoratu. Zer<br />
pozgarriagorik!! --Gañeraz besterenak izan ezkero... ABar Goi 16. Maitasun ori sendotzeko badira gañeaz<br />
ondasun geigo. Ib. 26.<br />
- GAINERAZKO. Demás, restante. v. gainerako. � Guardatu bear det besteren ondasunari etxekitzetik, egin<br />
bear det limosna etc. eta onela gañerazkoaz. LE Urt 183 (ms. 65r gañarákoes). Ama, haurra eta aita baizik ezin<br />
ikus ditzake; gainerazkoak oro gandu batek estalirik daudelako. Mde Pr 266.<br />
- GAINERONTZEAN. v. gainontzean.<br />
- GAIN ETA BARREN (BARNE). Por fuera y por dentro; por todas partes, completamente. v. supra GAIN-<br />
BARREN. � Burutik oñeraño ta gain ta barren su ta gar egiñak. Mb IArg I 317. Aitzin-gibel, ezker-eskuin, /<br />
gain ta barne / neurtzen ari nauzun Begi. Or BM 28. Sua besterik etzan / dana, gain da barren. And AUzta 147.<br />
- GAIN ETA BARRU. Por fuera y por dentro, por todas partes. � Eldu da Patria Vasca, eldu da nigana, gane ta<br />
barru eder, maitagarri dana. Enb 146.<br />
- GAIN ETA LORE. Flor y nata, lo más selecto. � Doai au da ezkonduen ongi nai, ta amorioaren gañ eta lorea<br />
bezala. AA I 573.<br />
- GAINETATIKO. "Gainetatikoa (Sal), el resto" A Apend. ¿Errata por gainera-?<br />
- GAINETIK. a) Además, más. v. gainera. � Mila ta bosteun / urte alkarri eranzi, / irurogeta / lau geiago<br />
gañeti / da jaio zala / Jaun Zerukoa justorik. Lazarraga 1202r. Hiru mende baditu, lau urthe gainetik,<br />
Ziburu hasi dela agertzen zubitik. Hb Esk 133. Arraina dator / portura beti, / besigu, lebatz, sardina ta atun / eta<br />
beste asko ganeti. Azc PB 64. Onek bialduko eban / [...] dotea lobeantzat / ta zerbaist ganeti. Ib. 132s (en Ur<br />
PoBasc 343 ganetik). Ogei urte daukadaz / oraindino aurreti, / eta Mari Iesusek / beste amar ganeti. Ib. 191.<br />
Despreziyua egin, gezurrak jarri, gero gañetikan burla. Tx B V 160. Atze-berotze on bat, eta ganetik sei<br />
eguneko kartzelia. Bilbao IpuiB 253. v. tbn. Basarri 148.<br />
b) Excepcionalmente. v. infra GAIN-GAINETIK. � Hori zenbeit arima gainetik dohatu batzuen pribilio zori<br />
onezko bat da. MarIl 116.<br />
- GAINETIKAKO. a) Sobrenatural. "Qui vient d'en haut. Josepek amets batean izan zuen gainetikako mezua,<br />
[...] l'avis d'en haut" Dv. � Halakotz ofrendatzen derauskitzut arima debot guzien alegrianzak, [...] gainetikako<br />
argidunak [sic, ¿por -durak-?], zerutik agertzen eta heldu zaizten ezagutza guziak. SP Imit IV 17, 3 (Ch naturaz<br />
goragokoak, Ip zelütiko). [Jainkoaren grazia] da gainetikako dohain bat. CatLav 203 (V 104). b) (El) superior,<br />
(el) que está por encima de todos. v. supra GAINEKO. � Zein da bertsolariyen / gañetikakua? / Juan Jose<br />
Udarregi / Artikulakua. AzpPr 124.<br />
- GAINETIK AZPIRA (SP, s.v. azpia). a) "Sens dessus dessous" SP. b) De arriba abajo. � [Jesusen] eskuak<br />
azpitik gañera ta oñak gañetik azpira josiz. Inza Azalp 70. Erori baitzaizke zu / gainetik azpira. Xa EzinB 99.<br />
- GAINETIK BEHEITI. De arriba abajo. � Banoa leihora: zeru edo lur, gainetik beheiti edo petik goiti,<br />
nonbeitik zerbeit burura dakikedanez. HU Zez 202. Gainetik beheiti, makila harekin, marroaren kopeta<br />
porroskatuko zuen kolpearen emaiten. Barb Sup 180.<br />
- GAINETIK BEHERA, GAINDIK BEHERA (gainti behera H (L) ap. DRA). De arriba abajo. v. GOITIK<br />
BEHERA. � Urdaldea oldar zedin gainetik behera lakera. Lç Lc 8, 33 (He lakhuan behera). Gaiñetik behera<br />
iaustean. Mat 152. Zeren eguerdian gaindik behera artez, eta arratsaldean saihetsetik, soslai emaiten baitu<br />
[iguzkiak]. Ax 192 (V 130). So bat egiñik leze hari, ikhusi ditu gañeti behera ioan ziren animalen hatzak. Tt<br />
Onsa 67. Gañetik bera bota. Cb Eg II 158. v. tbn. Egiat 166. Gainetik behera so. HU Zez 57. � Mendi gainetik<br />
behera abiatu den uholdea ezin geldi baititeke. SP Phil 304 (He 306 gañetik behera). Jatzi egixube zaldi ganetik<br />
bera. Otx 117. Zaldiaren ipur-gaiñetik beera erortzen dala. Berron Kijote 147.<br />
- GAINETIK (ETA) BEHE(RE)RAINO. De arriba abajo, completamente. v. GAINETIK BEHERA. � Motxarazi<br />
zioten bizarraren erdia eta hauts-arazi heien soinekoak, gainetik behereraino. Lg I 303. Sahetsak xingola<br />
eta kuxkulaz beteak gainetik beheraino. Zub 115. Hango berrien guri heltzeko / igorri dute Argia. / Gainetik eta<br />
behereraino dena eskuara garbia. Etcham 237. Guneka, eta gainetik behereraino [...] [gandeler-]zango<br />
bakotxak bere azala alde orotarat pikaturik, arrailkaturik izana du. JE Ber 63.<br />
- GAINETIK BEHERANTZ. (Caer, etc.) desde lo alto (de). � Torre-gaiñetik beeruntz erori. Berron Kijote 174.<br />
- GAINETIK EGIN. "Responder con más carácter, autoridad o convicción. Alperrik uezaba zan gogorra, gañetik<br />
eiñ zetsen biargiñak, errezoiz beteta ziralako" Etxba Eib.<br />
- GAINETIK EMAN. "Tributo, ganetik emona" Añ.<br />
- GAINETIK IRTEN (gañ- BeraLzM, ganetik urten Zam Voc). "Vencer, triunfar, salir victorioso" BeraLzM.<br />
"Oraingoan ba ganetik urtengo dogu" Zam Man 40.<br />
- GAINETIKO (+ gaiñitiko V-gip, ganetiko V). Ref.: A (ganetiko); Iz ArOñ (gáiñitikuak); Elexp Berg<br />
(gaiñetiko). a) Restante, demás. "Resto, residuo, sobrante" A. "Gáiñitikuak, los demás" Iz ArOñ. "Hamar milla<br />
pezeta entregatzeittu eta gaiñetiko guztia berak gastatzen dau" Elexp Berg. v. gainerako. � Tr. Empleado por<br />
autores vizcaínos en el s. XX. � Konprome bazarie, ganetiko Abe Mariya orreek Purgatoioko arimentzat izan<br />
daitezala. Kk Ab II 170. Ezkontzak eta ganetiko eleizkixunek. Akes Ipiñ 16. v. tbn. Erkiag Arran 143 (ganetiko).<br />
Eta gaiñetikoa zer da? Oiñaze-malko-lokatz eta munstrokerien bilduma itxusi bat besterik ez. Vill Jaink 177.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
187
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Zuei, ostera, Tiatirako gaiñetikooi. Ker Apoc 2, 24 (He gaiñerako). Sobietarren aldetik, Klimov eta gainetikoak<br />
gauza berbera esaten dute. MEIG IX 80. � (Con beste). "Beste gaiñetikuan, en lo demás" Iz ArOñ. �<br />
Etzegintzerako ekarten eudiezanak itxite, beste ganetikoak basoan bertan usteldu bear ixeten eudien. Akes Ipiñ<br />
23. b) "Ganetiko (V-ger), testigo" A Apend (v. tbn. A DBols 336 y A Morf 125).<br />
- GAINEZ (gral.; gañez Lar, Añ, Bera, BeraLzM). Ref.: A; Gte Erd 288. a) De sobra, de más, en exceso;<br />
rebosando; abundantemente. "Demás, lo que se da de más" Lar, Añ. "Gainez bete du zakua (AN-5vill)" Gte Erd<br />
288. v. gainezka. � Eztarauskiola mingañari, barrunbeari dirakiena ta gañez dariona besterik. Lar, carta a Mb,<br />
277. Gañez bezala ematen diran gauzak dira emengo gauzak. Mb IArg II 330. Atera bear dogula pobreentzat<br />
ganez daukaguna. Añ MisE 73. Ez bide eban izan ganez nire nagosiak yanaria. Or Tormes 81. v. tbn. Ldi UO<br />
41. Mintzatu zinan, naski, / ez gainez ordea. "Pero no en exceso". Or BM 116. Denetarako ta gaiñez / Jainkoak<br />
eman zigun. Or Eus 63. Etxean izketa gaiñez, / atetik ara tutik ez. Ib. 183 (v. tbn. Aitork 43). Etxe txikia laister<br />
gaiñez. EgutAr (V) 27-17 [sic]-1957 (ap. DRA). Dirua gañez zebillen. Basarri 121. Aldare ederra urre-argitan /<br />
udaberritu da lorez; / intzentsuaren lurrun gozoak / usaitu gaituzte gaiñez. NEtx LBB 277. � (Acompañado de<br />
instr.). � Biko-laguna nor dizun entzun du ta, an dago / baztan pertz ua baiño pozez gaiñezago. Or Eus 60.<br />
Itxaropenez gaiñez, etorkizunari begira bailegoan. Erkiag Arran 185. Ezpan emeok goizaldez daukaz / gaiñez<br />
darizun irriak. Gand Elorri 136. b) Además. v. gainera. � Japongo erreinuak eta itsasoko islak fededunez bete<br />
ta milletan milla ta gañez beste berreun milla andi ta txiki bere eskuz bataitu. Mb IArg II 301. Seguratuko dute<br />
len zutena ta andik edo emendik bilduko dute gañez zerbait. Ib. 345.<br />
- GAINEZ BEHERATU. Alterar. � Askotan bada estutu egitten du orrek [rimak] ere; itzen yoskera<br />
gañezberatu ta nasi. Or LEItz 53.<br />
- GAINEZ EGIN (V, G, AN, L, BN; SP, Lar, Añ (+ ganez), Dv (que cita a Echve), H), GANAZ E. (V-arr). Ref.:<br />
A (gainez egin, gañez egin); Etxba Eib (gañez ein); Gte Erd 28 y 288. a) Desbordar(se), rebosar; colmar; perder<br />
la paciencia. "(Salir de) madre" Lar. "Sobreverterse" Ib. "Rebosar" Lar, Añ. "Plazerez gainez egina" Arch (ap.<br />
DRA). "Déborder, éclater, ne pouvoir plus contenir. Irriz gainez egitera doha, il va éclater de rire, il ne peut pas<br />
contenir le rire (Ax)" H. "Gañez egin (Vc, G, AN, L, BN), 1.º sobrar; 2.º rebasar" A. "Auzokuegaz barriketan,<br />
aztu sukaldiakin eta lapikuak gañez eiñ detsa" Etxba Eib. "Esniak gañez eiñda erdiratu jaku" Ib. s.v. esniak.<br />
"Esneak gañez egin du (G-azp), esneak ganaz in dau (V-arr), [...] gañez in du (AN-gip)" Gte Erd 28. "(Eliza)<br />
gañez egiteraino bete du (V-arr, G-azp)" Ib. 288. v. GAINEZKA EGIN, gaineztu. � Tr. Empleado al Norte por<br />
Materre, Etcheberri de Ziburu, Axular y Pouvreau; desde comienzos del s. XIX se encuentra con frecuencia en<br />
autores meridionales. � Tenperanziak gure guthiziak bridatzen ditu, [...] soberaniaz gaiñez edo gutiz eskas<br />
eztagiten. Mat 144s. Sobera gartuz gañez egitera ethorri naiz. EZ Eliç 160. Bethe da mundua bekhatuz eta<br />
maliziaz, gaiñez egin hurran du gaixtakeriaz. Ax 121 (V 80). Aberats bazara, gaiñez egina bazaude, emozu<br />
anhitz. Ib. 229 (V 152; v. tbn. 277s (V 186)). Sabel bethea, ianhariz eta edariz gaiñez egina, ezta deusetako ere<br />
on. Ib. 408 (V 266). Ganez egiten deust pozkaria gozoak. Añ NekeA 235. Gaistakeriak, lapurretak, urdakeriak<br />
gañez egiñ duala munduan. AA III 469. Iturriko ur askia bete dediñian, urak urteten daben gañez eginda<br />
txurrutik. JJMg BasEsc 103. Onek bere [gaiztakeria] oiekin [...] Jaunaren errukimentuaren neurriari gañez egin<br />
[zioten]. Lard 253. Pozaren pozaz biotzak gañez egiten ziola. Bv AsL 134. Birtute guziaz gañez egiteraño betea<br />
zegoen. Arr May 122. Berotu zan esnea, ta irakiñ da gaiñez egin bere bai. Ag AL 125. Oñazez ganez egindda.<br />
Otx 52. Berezko baretasunak gañez egin baitzion Xalbaten azkeneko itz lotsagarriak entzunda. Etxde JJ 166.<br />
Kaliza hau bete gainez egin arte. Arti MaldanB 219. Ibaien batek gaiñez eginda zabalune guzia lokatzez<br />
betetzen duenean. Ibiñ Virgil 72.<br />
v. tbn. SP Imit IV 4, 3 (Mst gaintitzen, Leon gaindika dariona). Echve Imit 271. AB AmaE 79. Itz Azald 197.<br />
Goñi 45. Tx B II 222. Ol 1 Tim 1, 14 (Ker gaiñez egin; TB gaindikatu). JMB ELG 86. Or Eus 340. Erkiag Arran<br />
182. Zait Plat 136. Gazt MusIx 165. MIH 325. Ganez e.: Ur BulaAl 32. Enb 55.<br />
� (H). (Part. en función de adj.). Excesivo. � Esperantza esperantza gabea, fidantzia erhoa, gaiñez egina,<br />
soberaniazkoa. Ax 150 (V 99). Gaizki naizko aserretasuna, gaiñez egiña edo geiegia. Ub 176.<br />
� (gañezik egin). � Irakiten dabelako emengo lapikuak geldi geldi gañezik egin baga. Mg PAb 131. Izate onen<br />
aunditasunak ez dautzu egin gañezik. BEnb NereA 97.<br />
b) Superar, aventajar, rebasar; exceder, sobrepasar; superar, traspasar (un obstáculo físico). v. gainditu. �<br />
Guzien buruei gañez egiten zien tronu urrezkoan. Mb IArg I 65. Birtute zerukoan ta animako bere gauz guzietan<br />
beste guziei gañez egiten ziena. Ib. 180. Asko ofenditu zaitut, baña zure miserikordiak gañez egiten die nere<br />
pekatu guztiai. Echve OngiB 203. Boskarrenak auzia ebakiko du ustez, / Antxok tarte luzean egin baitu gaiñez.<br />
"Ha sobrepasado mucho el tiro anterior". Or Eus 33. Ibertarrak, pireneetarren alboan egon ziran. Ez zioten,<br />
ordea, egoaldetik Ebroko ibar-zelaiari gañez egin. JMB ELG 95.<br />
c) "Revesar, vomitar, [...] gañez egin" Añ. "Vómito, [...] ganez, goranz egitea" Ib. "Rejeter, vomir. Gehiegi ianik<br />
gainez egin du, ayant, pour avoir, trop mangé, il a rendu, vomi" H.<br />
d) "Abusar de alguien" A. � Ez du gaiñez egin nai lên autsiarekin. "No quiere abusar de la victoria". Or Eus<br />
370.<br />
- GAINEZ EMAN. "(G-to), ensoberbecer" A EY III 283, que cita a Or. v. supra GAINAK EMAN.<br />
- GAINEZ ERAGIN (c. sg. A; H). Desbordar, hacer desbordar; colmar la paciencia, exasperar. "Pozak eragin<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
188
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
dio gañez, la joie l'a obligé à éclater (Mb)" H. � Ezta soberaniak gaiñez eragin eztiazaionik. Ax 115 (V 77).<br />
Gelditu ziran guziak Espiritu Santuz beteak eta gañez eragiten ziela. Mb IArg I 356. A. Larramendik onetan bere<br />
buruari ta alegin guziai gañez eragin zien. Cb EBO 32. Gurutze santuko eriotzaren gogoraziuak gañez eragiten<br />
zion Santuaren biotz beraari. Bv AsL 122. Bete bakarrik egingo bagenduke, aiñbat; bañan sarririk askotan<br />
gañez eragiten diyogu [urdaillari]. Artetxe Itzald II 49. Udaberrialdean itxituraz gañez eraginda [mastia].<br />
Munita 132. v. tbn. Izt C 441. AB AmaE 266. A BeinB 40. Mok 17. � (Con reduplicación intensiva). � Aien<br />
buruak iakitez okiturik zeuden, gain-gainez eragiteko zorian. Zait Plat 89.<br />
- GAINEZ GAINDI. v. supra GAINEZ GAIN (c). � Aufa Etxemendi / Emak gainez gaindi. Herr 18-8-1960, 3.<br />
- GAINEZ GAIN (G, AN, L, BN, S, R; VocBN, Dv, Foix ap. Lh (gañez gaiñ)). Ref.: A; Iz Ulz (gáñez-gáñ). a)<br />
De cima en cima, por las alturas. "Gainez-gain goatea, aller par les hauteurs" Dv. v. infra GAINIK GAIN. �<br />
Bagoatzi gainez gain harri arteetan barna. Prop 1883, 62. Beharbada, badaiteke zenbait mota [euskal<br />
literaturan], hala nola honelako edo halako aho poesia, tontor garaietan gainez-gain ibilia izatea inoiz. MEIG<br />
IV 123. v. tbn. Barb Leg 147. Or Eus 327. Iratz 138. b) Sobradamente, con gran ventaja. � Gainez gain<br />
irabaztea. HU Aurp 103. Doi-doia, zenbeit boz gutiño bakarrez nausiturik [framazonak]. Bertzeak aldiz, ehunka,<br />
milaka, gainez gain joan dire. HU Zez 88. Laduche pilotariaren semeak gainez-gain iragan duela zertifikata.<br />
Herr 4-6-1959, 2. Fida gira, geinez-gein bilduko dituela orai arte bildu dituen boz guziak. Herr 1-7-1961 (ap.<br />
DRA). c) Por encima de todo, por encima; (precedido de gen.) por encima de. "Par-dessus tout, dépassant tout, à<br />
traves l'air et sans toucher terre, etc. Pilota gainez-gain egortzea, iotzea, renvoyer la balle par-dessus la place du<br />
jeu. Ihizia gainez gain doha, le gibier passe en volant haut" H. � Su eman berek edo utzi lagunak emaiterat,<br />
auzo edo beren etxe ezkina bati, eta gero... garra gainez gain doaia... izituak, harrituak, oro suntsitu behar ote<br />
diren! HU Aurp 197. v. tbn. Ox 24. Zubi eder batetik harat bagoazkio gainez-gain [Urumeari]. JE Ber 88.<br />
[Landareskak] dirdira berde leun bat hedatzen dute beren gainez-gain, mendi-hegitik erregebideraino. Ib. 39s.<br />
d) Rebosando. v. supra GAINEZ. � Bozkarioa bihotzetik gainez-gain, ikusteaz horiek guziak bazakizkala. Prop<br />
1895, 47.<br />
- GAINEZ IZAN (trans. e intrans.). Sobrar. � Beste ele oro gainez / ziran ezpainean. "Sobraban". Or BM 104. Il<br />
zuten lêngo ardiarenak [esteak] / gaiñez ditute sei kana. "Todavía conservan". Or Eus 226. Nora zabaltzen duzu,<br />
ordea, zeru-lurrak bete ondoan gaiñez zaizun ori? Or Aitork 11.<br />
- GAINEZ JOAN. Rebosar, desbordarse. "Esnea [...] gañez joan da (G-azp, AN-gip), [...] esnea gañez doaie<br />
(AN-5vill)" Gte Erd 28. v. supra GAINEZ EGIN. � Elzeari sobera dirakienean, gainez dohanean. Ax 290 (V<br />
193).<br />
- GAINEZKO (c. sg. A). a) Excesivo, superfluo. � Gañezko jan-edanak. Mb IArg I 247. Laburtu eizuez gastu<br />
ganezkoak. Añ MisE 78. Lurrean gaudenak berriz iritxi dezakegu zeruan daudenai berezko zoriona aunditzea<br />
ezpada ere, bai gañezkoa geitzea. Inza Azalp 105. b) "Superfluidad, ganezkoa, geiegia, bear eztana" Añ. c)<br />
Superior, (lo) que sobrepasa; sobre-, supra-. "(R), lo de encima" A. � (Precedido de instr.). "Oroz gainezkoa,<br />
excellent de qualité, de dignité, au-dessus de tout. Il est moins usuel que oroz gainekoa" H. � Ondasun neurriz<br />
gañezkoak. Aran SIgn 212. Bere umiltasunian, buruaz gainezko onra aiek ezin eramanik. Bv AsL 87. �<br />
(Precedido de tema nudo). � Miragarrizkoa ta izate gañezkoa edo sobrenaturala. Legaz 15. Nere biotzaren<br />
neurri gañezko errukiak. ArgiDL 104. � (Precedido de gen.). � Gure indarren gañezkoak. Inza Azalp 150.<br />
- GAINEZKO IZAN. Sobrar, no necesitar. � Gaiñezko du jorra [lioak]. "No necesita de escarda". Or Eus 103.<br />
- GAINEZKO UR. "Diluvio, ganezko urak" Añ.<br />
- GAIN-GAINEKO (Dv, H). a) Excelente, admirable; eminente, de importancia; distinguido; (de clase, etc.)<br />
superior, muy bueno; sumo, supereminente. "(Au fig.), supérieur par excellence. [...] Gain-gaineko ongia egin<br />
dio, il lui a fait le plus grand bien. Gain-gaineko amodioa ekhartzen dio, il lui porte un amour extrême" Dv, que<br />
cita a AJauregi. "Très supérieur, excellent, on ne peut meilleur. Gain-gaineko zaldia, arnoa, erospena, etc. [...]<br />
Gain-gaineko atsegin bat, le plus grand, souverain plaisir. Gain-gaineko saria, le prix le plus élevé" H. v. infra<br />
GAIN-GAINEZKO. � Tr. Empleado desde Iztueta por autores guipuzcoanos (v. JFlor, que recoge tbn. varios<br />
ejs.), fuera de los cuales sólo lo hemos encontrado en Arrese Beitia y Ezale y, al Norte, en Barbier. � Gaiñ<br />
gañeko osakai eragille au. Izt D 5s. Lore gain gañekoa berdiñik gabea. Echag 211. Erregeak eta beste<br />
gaiñ gañeko personak. "Y algunos magnates". It Dial 22 (Ur andiki, Dv, Ip handi). Nekazaritza gaiñ gañekoa<br />
egiten dala. Izt C 181. Baso-abereakiko indarleietan ere, gaiñ gañekoak dira gipuzkoatarrak. Ib. 247.<br />
Salomonen anditasuna denbora onetan gañ-gañekoa zan. Lard 214. Etziñatela eskolan zebiltzatenean gaiñ<br />
gañekoak ez apizioz, ez argi ez eta azkartasunaz ere. AJauregi 175. Etxe artatik elizako Guraso sonatu, kapitan<br />
azkar, gobernari gañ-gañeko eta gizon andi asko irten ziran. Arr May 191. Euskal Paper Egintza. Gañ Gañeko<br />
Klaseak. 100 Kartestalki. Urruz Urz 17. Erezi bikaiñ edo gan-ganekorik. Ezale 1897, 216a. Izenaren modukoa<br />
bada [ostatua], eztek izango gaiñ gañekoa. Urz Zer 113. Gain-gaineko herri polliterat [Maulerat] heltzean. Barb<br />
Sup 176. Orduko bertsolarien artean gain gañekoa. Muj PAm 7. Erlejuk ba zituzten; ez gaingañekoak. JAIraz<br />
Bizia 69. Gain-gaiñeko atsedenera iritsi gaiten. "Supereminentem". Or Aitork 383. Zer-izan gain gaineko. "A<br />
summa substantia". Ib. 175. Bera ere ezta gain-gañekoa (G-goi). 'Bestei utsak ateratzen ari danaz'. Inza EsZarr<br />
157. Iru urte aietan Bergaran ikasiak etziran gain-gaiñekoak, baiña Pakotxori etzioten kalterik egingo geroko<br />
bizitzan. NEtx LBB 37. Gerrako gai guziak izugarri garesti dituzu; beti gaiñ-gañekoak. Lab SuEm 196. [Ipui]<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
189
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
batzuek, berriz, eta ez gutxi, bere laburrean eta zorrotzean, gain-gainekoak. MEIG II 146.<br />
v. tbn. AB AmaE 192. Alz ST<strong>Fe</strong>r 136. Moc Damu 3. Etxeg in Muj PAm 17. ABar Goi 43. Anab Poli 94.<br />
b) (El) Altísimo. � Dragoin eta usin orok / lauda gaingainekoa (Psal 148, 7). Hm 98. Espiritü Saintia zütara<br />
jaitsiren düzü eta Gaingainekoaren berthütiak üngüratüren zütü. Ip Hil 71.<br />
- GAIN-GAINENEKO. Eminente. v. supra GAIN-GAINEKO. � Emen agertzen zaigu iñon baño argiroago<br />
umien maisu ta ezitzalle gaingañenekoa zala. Mok EEs 1925, 8.<br />
- GAIN-GAINERA. Excepcionalmente. v. GAIN-GAINETIK. � Gañ-gañila gisa hortan huntarzünez<br />
beztitürik. D. Béhéty GH 1931, 446.<br />
- GAIN-GAINETIK (BN ap. A EY). Encarecidamente, muy especialmente; extremadamente. "Admirablemente"<br />
A EY III 240. � Tr. Empleado por autores septentrionales (no suletinos) en el s. XX. � Gain gainetik<br />
gomendatzen diotegu Aita Amei goizik erakats ditzoten beren haurrei Othoitzak. CatJauf VII. Taulazko barne<br />
handi bat, burdin hariz inguratua, soldaduz zaindua gain gainetik. StPierre 39. Urhea bezen garbiko gizona zen<br />
gure Aitaxo, eta zuzena gain gainetik. Barb Sup 172. Bazkaltiarrak heldu ziren, gain gainetik aphainduak. Barb<br />
Piar II 257. Ifernuko mandatarien oldar gaixtoari gain-gainetik ihardokiz. Zerb IxtS 111. [Nabukodonozorek]<br />
bere menekoeri gain-gainetik debekatu zioten gehiago sekulan lau gazteen Jainkoaren kontra mintzatzea. Ib. 69.<br />
Laguntzen zituztenak gain-gainetik sariztatzen zituzten. JEtchep 97. v. tbn. Ox 154. JE Ber 66. Lf Murtuts 67.<br />
Larz Iru 36.<br />
- GAIN-GAINEZKO. Extremo. v. supra GAIN-GAINEKO. � Haren [Jainkoaren] edertasun ohoragarriak,<br />
haren ontasun gain-gainezkoa. Dh 175.<br />
- GAIN-GORA (A, s.v. gain). a) "Cuesta arriba" A. Cf. GAIN-BEHERA. b) "En prosperidad" A. � (Empleado<br />
en la expr. gain-gora joan 'prosperar, ir en ascenso'). � Eladetarren nagusigoa galdu zorian zegoen. Kartago<br />
gaingora zioan garaile. Zait Plat 18 (v. tbn. 122).<br />
- GAINIK GAIN. a) De cima en cima. "Gañik gaiñ, Akondiatik Arratera" Etxba Eib. v. supra GAINEZ GAIN.<br />
� Ai, egaztia banintz, / gañik-gain nenbilke! "De cima en cima". Ldi BB 16. � Mendi gañik-gain miruak egan.<br />
BEnb NereA 40. b) (Precedido de gen.). � Ekaitz-bildur gabe, / zure gañik-gain bogatzea. SMitx Aranz 214.<br />
Gaixuok [begiok] zoro jabiltaz / azal maltzurren gainik gain. Gand Elorri 102.<br />
- GAIN JARRI. Imponerse. � Etsaia gañ jartzia, beti da miñgarri. Bv AsL 215.<br />
- GAINONTZEAN. v. gainontzean.<br />
- KONDUAREN GAINEKO, GAINERAT. v. kontu.<br />
� Etim. Sobre su posible origen, propuesto por Gavel, en *gara-en 'summus', v. FHV 141.<br />
gaina (V, G-azp, AN-5vill; Añ (V)), gaine (gañe Añ). Ref.: A; A Apend; Gte Erd 3. � "Tan, siguiéndose como<br />
[...]. Tan blanco como la nieve, [...] (V) erurra gaña zuria" Añ. "Tanto como, [...] gaiña, gañe" Ib. "Zu gaiña<br />
ezta, no es tanto como usted" A. "Ain gaina (V-ple), tanto como aquél" A Apend. "Jainkotan gaiña (V-ple), uno,<br />
litm., tantos como dioses" A EY III 345. "Nai gaña gaztaña bazegon (G-azp, AN-5vill)" Gte Erd 3. v. adina. �<br />
Eskuz gura gaine arrain koiu neuzala. A BGuzur 139.<br />
gainabar (Lar � H). �1. "Gaya, materia, tela o lista de diverso color" Lar. �2. Gallo de monte. v. eskilaso. �<br />
Zein sarek arrapatu zitun nere zozoak, nere gainabarrak, nere karrastarroak? "A mis gallos". Zink EEs 1926,<br />
87 (Mok 14 eskioso).<br />
gainabartu (Lar � H). � "Gayar" Lar.<br />
gainaga (V-gip ap. A e Iz UrrAnz). �1. "Gaiñaga, banda, viga maestra" A. "Gañagía, el caballete; gañaga bat"<br />
Iz UrrAnz. �2. (V-ger-m, G-to). Ref.: A (gaiñaga); Garm LexEV 358. "Palo que se pone sobre la carga de un<br />
carro para estibarle" A. "Varal superior que une los dos ezpatak del carro rural y la lera, y sirve para sujetar la<br />
carga" Garm LexEV.<br />
gain-aihar. v. gainigar.<br />
gainalako. v. gainerako.<br />
gainalde (c. sg. A; SP, Dv, H), ganealde, gainekalde, ganekalde, gainkalde (AN-5vill ap. Gte Erd 139). �<br />
Parte de arriba, parte superior; superficie; (menos frec.) altura, alto, elevación (del terreno). "Le dessus, surface"<br />
SP. "Partie supérieure. Gainaldeko, de la partie supérieure. [...] Gainalderako, qui va vers le haut.<br />
Gainaldetikako, qui vient de la partie supérieure" Dv. "1.º cerca de la cumbre; 2.º (SP), superficie" A.<br />
"Baratzearen gainkaldea / azpikaldea (AN-5vill)" Gte Erd 139. v. GAINEKO ALDE, gaikalde. � Tr.<br />
Documentado desde Axular. Los primeros testimonios con -k- son de mediados del s. XX. En DFrec hay 2 ejs.<br />
de gainalde. � Zurginak zura lantzen [...] duenean, aurkituagatik gainaldea, azalari datxekana, arrazatua eta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 190<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
pipiztatua, eztu hargatik antsiarik. Ax 441s (V 288). Iragaitzaz bizi gara / lurraren gaiñ aldean, / barrenera<br />
behar gara / benturaz gaur berean. Arg DevB 173. [Eskualdunak franzesei] oldartzen zitzaitztelarikan gainaldetik.<br />
ES 114. Olioak berriz, bethi gaiñ aldea atxikitzenez [sic]. He Phil 231. Jangoiko aserretua ezpat izugarri<br />
zorrotz bat eskuan duela zere gañaldetik dadukazuna. Mb IArg I 117. Noizere azpiko adarrak lodituak baitira,<br />
mozten dira [...] eta gain-aldeko bertze adar guziak arrasetik khentzen dira. Dv Lab 373. [Jainkoak] ortzi<br />
gainaldeko urak azpialdean zirenetarik berezi izan zituen. Dv Gen 1, 7. [Larresoroko] semenario maitearen<br />
gain-aldeko bideño bati gora nindoalarik. HU Zez 183. Gain-alde batean [...] jarri zuen misionestgaitegi berri<br />
nasai baten zimenduko lehen harria. Prop 1906, 54. Azal azalean geldituten da antxobea, gañalde guztia itxas<br />
egasti zuriz beteten jako. Ag Kr 37. Mendi aldera jo zuten [gudulariek] [...] gure gizonen gain-aldea artzeko. FIr<br />
143s. [Leihoak] gain-alderat ahoa xorrotx. JE Ber 21. Harri gainaldean baziren bi burdin-mako. Mde Pr 113.<br />
Urmaelaren gañaldean. Txill Let 31. Txapelaren gañekaldean. Basarri 29. Lurraren gaiñaldea apur bat<br />
txitximurkatuz. Vill Jaink 129. [Erloiuak] urregorri apurra ete dauka ganekaldean? Erkiag BatB 157.<br />
[Erlategiak] abar ostotsuz estali itzatzu gaiñekaldetik. Ibiñ Virgil 108. Gainerako gorabeherak, gainaldekoak<br />
behintzat, laburkiro konta daitezke. MIH 336. Egoera, ibilera edo jazkera --gainaldea beti ere-- dela bide.<br />
MEIG I 178. Gainaldeak edertzen. MEIG III 54. Gainaldeko txingurritegi urduri horren azpian zer dagoen. Ib.<br />
139.<br />
v. tbn. Gy 192. Laborarien Adiskidea 1910, 4 (ap. DRA). Or Aitork 418. Etxde JJ 5. Erkiag Arran 42.<br />
Gainekalde: EgutTo 11-1-1923 (ap. DRA). JEtchep 54. Ganealde: Erkiag BatB 24.<br />
gainalderatu. "Aller vers le haut" Dv.<br />
gainanka (gañ- Lar, Dv (que cita a Bil); Hb ap. Lh). � "Grupa" Lar. � Iyotzen da Anjelikaren zaldi gañera,<br />
bera jartzen du gañankan eta badijua. Bil 163.<br />
gainanketa (Lar (gañ-), Hb ap. Lh). � "Grupera" Lar.<br />
gainantzean. v. gainontzean.<br />
gainarbe, ganarbe (Lar). � "Cimborio" Lar. Cf. arba (4).<br />
gainargi, ganargi (Lar). � "Brillo", "resplandor" Lar. � Alpor beriaz bizi zeno [sü hau] zen ganargi. Egiat 189.<br />
Lanparak argitzen zaituen bezela bere ganargiarekin. Brunet Lc 11, 36. Illundu begien ganargia. Otag EE<br />
1882c, 447.<br />
gainargitu (gañ- Dv � VocCB), ganargitu (Lar, Añ). � "Brillar" Lar. "Resplandecer" Ib. "Bruñir" Lar y Añ. �<br />
Iluminar por encima. � Aurrean, urruntsu, / mendi-izkutua, / illargiak ozta / gain-argitua. Ldi UO 29.<br />
gainargitzaile, ganargitzaile (Lar). � "Resplandeciente" Lar.<br />
gainarin. "(L-ain), casquivano" A. v. GOI-ARIN.<br />
gainarri (V-ger-m, G, B, L ap. A; Aq 667). �1. "Corredera, muela superior de un molino" A, que cita a Aq. �2.<br />
"(V-m), piedras anchas que cubren un muro" A. �3. Piedra colocada encima. � [Lioa errekan sartuta<br />
dagoenean, azala samurtzen] ujola bulartzen danean, / gain-arriak iraul ta derama lorrean! Or Eus 103.<br />
gainarta (Lar � H). � "Puja, en ventas" Lar.<br />
gainartari (Lar � H). � "Pujador" Lar.<br />
gainartu. v. GAINA HARTU s.v. gain.<br />
gainatu, ganatu. �1. "Ganatu, que en un dialecto significa sobreponerse o ponerse encima" Lar s.v. ganar. �2.<br />
"Persuadir, ganatu" Lar s.v. gana. �3. "Gaiñatu (V-och), moverse a hacer algo" A. �4. "(Eltzia) gañatu,<br />
preparar el puchero con todo lo necesario para el cocido y ponerlo a cocer" Asp Gehi.<br />
gain-azal (Darric ap. DRA), ganaxal (Lar). �1. "Prepucio" Lar. �2. gain-axal (T-L). Superficie. � [Ponpoloak]<br />
an lertzen dira gain-axala iotzearekin. Or QA 185.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
191
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gainazpeka. v. gainazpika (2).<br />
gain-azpi. �1. (Pl.). Haz y envés, parte de arriba y parte de abajo. "Gaiñ azpiak miratzea, examiner le dessus et<br />
le dessous" H s.v. azpia. � Eta agertzeko, agertuko dituen gauzetatik bakoitza bere asiera, gain-azpi ta saiets<br />
guziekin. Mb OtGai III 148. Gauza oietako batzuek, ordea, ez zuten len bezela ertza bakarrik koskatua, baita<br />
gain-azpiak ere. JMB ELG 32.<br />
�2. Cabeza abajo (sentidos prop. y fig.). v. gainazpika, e infra GAIN-AZPIZ. � Lurrak egunero gaiñazpi<br />
buelta ematen dabela. And AUzta 88. Oraingo bizi-moldeak [...] irauli ta gaiñazpi jarri dizkigute lengo erak eta<br />
usario zaharrak. Vill Jaink 7.<br />
- GAIN-AZPI EGIN (Dv � A). "Chavirer, renverser" Dv. "Volcar, subvertir, trastornar" A. "Dar la vuelta a un<br />
partido, ponerse por delante el que iba perdiendo" BU "Vocabulario de pelota" (ap. DRA).<br />
- GAIN-AZPITIK. Por el envés (?). � Gobeliñak deitzen diren eun oitako langille antzo, itsuan eta irudia ikusi<br />
gabe, gainazpitik diardu lanean. Vill Jaink 174.<br />
- GAIN-AZPIZ. Cabeza abajo. v. supra (2). � Aldareak deseginak, sainduen itxurak gain-azpiz uzkaliak edo<br />
xintxirikatuak. "Renversées". Ardoy SFran 126.<br />
gainazpika (L-ain, BN-baig ap. A; H, Lh). �1. "Gain azpika dabiltza, ils vont tantôt dessus, tantôt dessous.<br />
Guziak gain azpika irauli, itzuli ditu, il a tout tourné sens dessus dessous" H s.v. azpia. "Dando vueltas, encima y<br />
debajo" A. "Sens dessus dessous" Lh. v. gain-azpi (2). � Lurra murri ta soil biurtu, gain-azpika irabiotu. Ol Is<br />
24, 1 (Dv gainazpikatu, Ker goibeeratu). �2. "Gainazpeka (R-uzt), lucha de hombres a derribarse" Ib.<br />
gainazpikadura (Dv � A). � "Bouleversement, subversion (état de)" Dv. � Begira zazu heia gainazpikadura<br />
ikharagarri horretan zer aurkhituren duzun. Dv LEd 253 (Cb Eg II 142 naspilla).<br />
gainazpikaldi. "Bouleversement (action)" Dv � A.<br />
gainazpikatu (Dv, H, A), gainazpekatu (R ap. A). � (Aux. trans.). Subvertir, trastornar, poner patas arriba;<br />
(aux. intrans.) deshacerse, derrumbarse. "Bouleverser, mettre sens dessus dessous" Dv. "Gizon nahasi horrek<br />
etxe guzia iraultzen eta gain-azpikatzen du" H s.v. iraulitzea. "[Guziak] gainazpikatu ditu" Ib. s.v. azpia. "Poner<br />
boca arriba, quilla arriba o patas arriba" A. "Desbaratar" Ib. � Hunan non Jaunak xahutuko duen lurra, eta<br />
buluziko du, eta gainazpikatuko du. Dv Is 24, 1 (Ol gain-azpika irabiotu). Gainazpikaturen dire mendiak,<br />
eroriko hesiak eta lehertuko harrasiak. Dv Ez 38, 20 (Ol beera erori, Ker beera jausi). Mundua gainazpikatu eta<br />
osoki erreberritu. Arb Erlis 292. Zenbait euskaltzainek euskal ioskera bera gainazpikatu ta itzulipurdikatu nai<br />
lukete. EG 1956 (1-2), 115. Lege ori gainazpikatu eta itzulipurdikatu dute. Vill Jaink 177. Irakaspen guziak<br />
nahasiak eta gain-azpikatuak diren denboran. Etcheb MGaric 165 (ap. DRA).<br />
gainazpitu. "Volcar" Asp Leiz2. v. gainazpikatu.<br />
gainbare. � Tranquilo en apariencia. � Au Santa-Kuztar, zu liberal; au ondoz urduri bezin gainbare, zu azal<br />
eta mamiz asaldabera. SMitx Unam 88.<br />
gainbehe, ganbe. � Vertiente. � Gan-be arek kareskoak dira. Orregaitik dagoz ainbeste arrobi. EgutAr (V) 21-<br />
12-1959 (ap. DRA).<br />
gainbehera. �1. (Pl.). Circunstancia(s). v. gorabehera. � Bainan zer ikusten ere da? Sainduak adin guzietan,<br />
gainbehera guzietan, herri guzietan. Hb Egia 103. Zuek, Elizaren etsaiek, izartu diotzatzue alderdiak,<br />
gainbeherak eta hedadura, eta erran duzue: pisuegia da gizonentzat. Ib. 152. �2. (Dv, H), gainbera (V-gip ap.<br />
Iz ArOñ), ganbera (Vc,... ap. A). Pendiente, cuesta abajo; declive, decadencia. "(Subst.), pente. Gain-beherara<br />
heldu izan zirenean, baratu ziren alde orotara begira" Dv. "Gainbéra, gainbéria, cuesta de arriba abajo. [...]<br />
Gáinberia, gáinbera gutxi" Iz ArOñ. Cf. GAIN-BEHERA. � Erran dezakegu Ameriketako leihorrak deramala<br />
arrotzerat doan eskualdun keta guzia. Amerikako gain beherek. (Interpr?). JE Bur 206. Gain-behera luze bezain<br />
ezti batek bageramatza xuxen bertze herri [...] batetarat. JE Ber 83. v. tbn. NEtx Antz 107 (gainbera). Beñolako<br />
"zugatza" / alda zan "arbola" / lengo uzkur gizena / biurtu txikola (huero) / ganbera ortan bide / zala ezaizola.<br />
Atutxa Mugarra (ap. DRA). Erlijioaren gainbeera gaur eguneon. Vill Jaink 15. Gizartearen usteltzea familiaren<br />
gainbeherakin eldu da. Ib. 156 (21 gain-beera). Gainberak aldapa berekin du (AN-ulz). Inza NaEsZarr 1037.<br />
Udazkenaren gainbehera hasterakoan. MIH 301. Penagarria da noski goi-mailako literaturak daraman<br />
gainbehera. MEIG I 123. En DFrec hay 9 ejs.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
192
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gainbeheraka. � (Mirando) de arriba abajo (?). v. GAIN-BEHERA. � Heldu zauzkigun multxoka, aire<br />
gogoetatu batekin, lagun batzu izan bagintuzte bezala, bainan gain-beheraka. Prop 1896, 224.<br />
gainbeherakatu. �1. Atravesar (de arriba abajo). � Harat artean bada hare edo hariña zelhai bat, ibai ttipi<br />
batek gainbeherakatzen duena. Prop 1896, 209. �2. (Part. en función de adj.). Curvado. � Haren erhi luxe<br />
idorrek mokoan bazituzten behatz gain-beherakatu eta biribilkatu batzu. Prop 1896, 209 (ap. DRA; la ref. es<br />
incorrecta).<br />
gainbeheratu. "Gaiñberatu (G-goi), domeñar" A.<br />
gainbegiratu. �1. Repasar, ojear, dar un vistazo. � Psikologi gaindiko gertari nausienak gainbegiratu ondoren.<br />
Mde Pr 341. Gainbegiratu daigun Arantzazuko kondaira. EgutAr 16-4-1963 (ap. DRA). Aski da maizenik<br />
hiruzpalau aldizkari gainbegiratzea. MEIG VI 123. Gaiak ere, lehen gainbegiratu ditugun gure ondasunen<br />
neurri murritzean, badute aldea batzuetarik besteetara. MEIG IV 130. �2. (Sust.). Vistazo, ojeada. � Zer<br />
irakasten digu gainbegiratu horrek? Mde Pr 341. Gain-begiratu bat emaiozu nekazarien menpean ezita dagoen<br />
munduari. Ibiñ Virgil 84. Ahoz aho erabili den tradizio horrek [...] merezi luke, nik uste, gain-begiratu bat edo<br />
beste baino gehixeago. MEIG IV 92. Komeni izango da agian Altubek ere gainbegiratu bat egiten dion gertakari<br />
hura aipatzea. MEIG VI 154. � gainbegitu. Revisión. � Gainbegitu kritikua, sarrera eta oarrak. In MEIG III<br />
101.<br />
gainbero (AN-larr ap. Asp Leiz). � "Calor pesado y molesto con cielo nublado" Asp Leiz. � Oiana, dan aiña<br />
zabal, / gainberoak erdi zapal. "La canícula". Or Poem 553.<br />
gainbete. � Colmar. � Gogamen horrek bakez eta ahaztuz gainbete zuen. Mde Pr 161. Zuen begi-aintziretan /<br />
ezinbertzez gainbetheak / hondatzen naiz. Mde Po 37.<br />
gainbihurritu. � Esia gainbiurrituz utsartez utsarte, / sugea belar tartean bezala ari dire. "Coronando el seto<br />
los danzantes, por entre los huecos". Or Eus 67.<br />
gainburu, ganburu (V-m ap. A). � "Voltereta" A.<br />
- GANBURU-BUZTAN. "Voltereta" A.<br />
- GANBURU-BUZTANKA. "Dando volteretas" A.<br />
- GANBURU EGIN. "Dar volteretas" A.<br />
gainburuzka. "(BN), dando volteretas" A.<br />
gaindadi. � "Mysterio" Lar. � Euren bizitzako ta eriotzako gaindadi edo misterioaren gogorazioa. Kortazar<br />
Serm 371. Gogoratzen dirala eriotza, juizioa, infernua, gloria eta gañerako gaindadiak. Ib. 183.<br />
gaindasun, gaintasun. � Valía, mérito. � Onek sariztueran begiratuko iako irakurkizunaren gaindasun edo<br />
baliotasunari. Ezale 1897, 136a. Eder ederra ta gaintasun aundikua da. Garit Usand 61. Ez degu esango bere<br />
gaindasunean [Karmelo Etxegaraik] erabiltzen zituen gaien muturrik ere. Inzag EEs 1925, 221.<br />
gaindatu (Lar � Hb (ap. Lh) y H). � "Rebosar" Lar. "Regorger, déborder, surabonder" H. v. gainditu.<br />
gainde (Lar � H). �1. Excelencia. "Alteza, soberanía, superioridad" Lar. v. gaindi II. � Exzelenzia edo gainde<br />
onegatik zor diogu onore ta onrarik garaiena. AA III 336. �2. "Eminencia, altura, elevación" Lar. � Ikusitzen<br />
dezute, gainde ura koruatzen etxetxo txar bat [...]? "Coronando aquella eminencia". Otag EE 1881b, 59. �3.<br />
Alteza (tratamiento de respeto). � Bere Gainde Prinzipe Luis Luziano Bonaparte (1891). JFlor. � "Eminencia,<br />
título de cardenales" Lar. �4. Altura. � Zer gainde edo alturakua nai du? Iraola EEs 1911, 117.<br />
gaindegi. �1. Parte alta, parte superior, (lo) alto, (las) altura(s); tejado. � Tr. Empleado por Etcheberri de Sara y<br />
autores meridionales de léxico cuidado del s. XX. � Mendi pirineoaren gaindegi guztia. ES 113. Etxeko<br />
gaindegira igo. Ir YKBiz 89 (cf. ETXE-GAINDEGI). Zuti, Jerusalen! Zaude gaindegian. "Sta in excelso". Or<br />
MB 42. Aintza Jainkoari gaindegietan (Lc 2, 14). Ib. 71 (Ol goialde, Or, Ker goi). Maitasunaren gaindegitik<br />
Zure arnasaren bidez urgañean gaiñ-eramana zala. "De sublevatione caritatis". Or Aitork 383. Neke aundiz<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
193
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
arkaitzetako gaindegi batera igo ninduten. Etxde Itxas 195. Zure izena kikneak izar gaindegietara kantuz iasoko<br />
dute. Ibiñ Virgil 60. Berrogei urteen gaindegitik behera amiltzen hasiak direnak. MIH 374. Maizago topatzen<br />
dugula behe-aldeetan narrazka gaindegietan hegaka baino. MEIG IV 123. � "(AN-erro), caballete principal del<br />
tejado" A Apend. � "Gaintéixa, el último piso de maderas menores en la carbonera. Gainteixa etaa txondarrai"<br />
Iz ArOñ. � Azotea. � Gaindegira (azotea) igo. Etxde Itxas 73. � "Gaindeia, sabaian beste sorallu bat tellatu<br />
ondoan (un piso del desván). Gaindeian baitugu hainbertze gauza" Izeta BHizt. �2. Punto de vista. � Zera, "on"<br />
izan diteke gaindegi batetik ikusita, ta "txar", beste gaindegi batetik begiratuta. Zait Plat 33. Patxiren haur<br />
zaroa Patxiren gaindegitik idazteko. Osk Kurl 63. Ezin ikusi muttikoen gaindegitik, ihauteri eta pekatuaren<br />
arteko senidetasun ezkutua. Ib. 183.<br />
gaindeitu, gandeitu (Lar, Lh (que cita TB)). � "Apelar" Lar. � Akusatzen nautenetarik deus ez bada, nihork ez<br />
nezake larga heiei: gandeitzen dut Zesari. TB Act 25, 11 (Lç apelatu, He apel egin, Dv hel egin). Berak<br />
gandeizturik [sic] Augustari, erabaki dut hari egortzeko. Ib. 25. Zesargana gañdeitzen edo apelatzen det. Lard<br />
526.<br />
gaindetsu. � Eminente. DRA traduce 'altivo', pero cf. Lar: "Eminente, gaindetia". � Aurkeztu zazu noizbait<br />
bezela / lirain, gaindetsu, buru jasoa. Mok in Onaind MEOE 864.<br />
gaindi (BN; SP, Ht VocGr 396, Lecl, VocBN, Ith 49, Dv, H, Lf Gram 388), gainti (S; Dv y H (S)), gaindik (AN-<br />
5vill), gaintik (S, R), geindi, gaindikan, gaintika. Ref.: A (gaindi, gainti), Apend (gain); Lrq (gainti); Gte Erd<br />
71, 127 y 305s. I (Adv.). �1. (Precedido de ines.). Por, a través de. Son especialmente frecuentes las exprs.<br />
hemen gaindi 'por aquí', hor gaindi 'por ahí', han gaindi 'por allí'. Con verbos no de movimiento (como egon,<br />
etc.), convierte en imprecisa o subjetiva la localización del ines.: hor gaindi egon 'estar por ahí'. "Etxean gaindi<br />
doa, il passe par la maison" SP. "Par, ga[i]ndi. Par ici, hemen gaindi" Ht VocGr 396. "Gaindi, non gaindi, où,<br />
par où?" Lecl. "Passant par... Bernard yoan da Pariserat Bordelen gaindi" VocBN. "Nun gaintik? (Bord [?]),<br />
¿por dónde?" A Apend. "1.º à travers. Ex.: mendin gainti, à travers la montagne. 2.º heben-gainti, dans ces<br />
parages-ci (sans mouv.)" Lrq. "Lohi haietan gainti iragan ziren (S), Zimitz errekan gaindi (BN-ciz), errejuma<br />
aizutan gainti (S), mendian gaindi (BN-lab-arb), gainti (S), bidexkanda baten gaindi [sic] dator (S)" Gte Erd<br />
127. "Otsoa han gaindi zabilan (BN-lab), heben gainti (S), han gaindi iragaiten zen orga (BN-lab)" Ib. 127.<br />
"Bada behi ederrik hor gaindi (BN-lab), han gaindi jende anitz ikusten da (BN-lab), nun habila hemen gaindi?<br />
(BN-lab), ihiztariak han gaindi pasatzen ziren (BN-ciz)" Ib. 305. v. zehar. � Tr. Documentado en Leiçarraga,<br />
aparece después en Larreguy, Monho, Duhalde y el AstLas de 1824; desde la 2. a mitad del s. XIX se hace gral.<br />
entre los autores septentrionales. En el s. XX hay ejs. en autores meridionales de cierto nivel (Orixe, Zaitegi,<br />
etc.). La forma más empleada es gaindi; gainti se encuentra en autores suletinos (gaintik en Casenave); geindi en<br />
un texto dialectal (BN-lab) publicado en Herr; gaindik en Gaztelu y, junto a gaindi, en Zaitegi. En DFrec hay 45<br />
ejs. (26 sept.) de gaindi y uno de gainti. La construcción tradicional, y la consignada gralmte. por los<br />
lexicógrafos, es tras inesivo; desde mediados del s. XIX, con todo, se encuentran otros casos de la declinación<br />
que detallamos infra. � Kappadozian, Asian eta Bithinian gaindi barreiatuak. Lç 1 Petr 1, 1 (He probinzietan,<br />
TB, Dv Bithinian). Samariako bazterretan gaindi iragan zen Salbatzaillea Yerusalemerakoan. Lg II 208.<br />
Begietan gaindi sar dakizun bekhatuaren phozoina. Dh 73. Erran izadan hor gaindi zer berri dan. AstLas 48.<br />
Bazabilan burregoen artean gaindi. Jnn SBi 127. Etxe gibelean gaindi, joan zen handik auzo hiri batetara. HU<br />
Zez 55. Egintzetan gaindi doakona deus ez da, gizon tzar horren barnea [...] betetzen duen pozoinaren haguna<br />
baizik. Ib. 179. Madriletik Moscoura, Prusian gaindi. Barb Sup 171. Uztaritzen ta Logroñon gaindi erre zituzten<br />
aztiak. Ox 32. Behakoa ximixtan derabila gure dafailako ondarretan gaindi. JE Ber 31 (v. tbn. 74, 99).<br />
Laborariak gira gu hemen gaindi, eta ez notariak! Lf Murtuts 91. Hemen gaindi ikus ditaken hegaztin harrapari<br />
handiena da. Zerb Azk 37. Garazitik, hemengeindi zabilan etxeko nagusi bat, muthil baten ondotik, nehun etziola<br />
hangeindi sehi bat harrapa, muthiko guziak Ameriketarak zohatzila. Herr 16-10-1958, 2. Hiretzat ibili behar<br />
izan diat, kontsulan, minixterioan eta bertze asko tokitan, hor gaindi... Larz Iru 40. Nun habila hemen gaindi?<br />
'Zer abil emen?'. Larz Senper 18 (v. tbn. exprs. similares en Ox 53 y Ardoy SFran 200). Ez jakinik ere nun<br />
gaindi ibili beharko duten. Ardoy SFran 125. Lur guzian gaindi joan da heien mintzoa. Ib. 348. Eskaleretan<br />
gaindikan zuen / arrastoa're utzia. Mattin 38. Khanbio handiak tiagü / heben gaintik iraganik. "Par ici". Casve<br />
SGrazi 36.<br />
v. tbn. Monho 38. Hb Esk 64. Laph 194. Zby RIEV 1908, 417. Arb Igand 35. StPierre 38. Etcham 54. Zub 119.<br />
Or Mi 121. Mde Po 57. Mde Pr 121. JEtchep 53. Xa Odol 47. Gainti: Const 25. Mde Pr 50. Gaiñdi: Gy 255.<br />
� Por medio de. � Zure pazienzia sainduan gaindi abiatzen gara zure gana. SP Imit III 18, 3 (Ch pazienziaren<br />
medioz, Mst pazentzia saintiaren moianez).<br />
� "Mutil ori denan gaindik sartzen da (AN-5vill)" Gte Erd 71.<br />
� (S ap. Gte Erd 127 y 305s; Dv). (Precedido de caso absoluto det. o indet.). "Mendietan gaindi ou mendiak<br />
gaindi ethorri da, il est venu par les montagnes" Dv. "Mendia gainti juan zen (S), bide phatarrak gainti (S),<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
194
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ühaitzak elgiak gainti duaz (S), ardia ixtilartiak gainti dua (S)" Gte Erd 127. "Herria gainti üngürü bat egin zian<br />
(S)" Ib. 305. "Baratzia gainti jin da (S), [...] sorhua gaintik juan da (S)" Ib. 306. � Eta doako pegarra bizkarragaiñdi<br />
lurrera. Gy 15. Bazoazen paseari, / phentze buru bata gaindi. Ib. 181. Ordu hartan zihoan Iesus ogi alhor<br />
batzu gaindi. HeH Mt 12, 1. Haren odolak gureak bezala ibili behar du gorphutz guzia gaindi. Dv Dial 24 (Ip<br />
güzia gainti; It, Ur guztitik). Bereala igorri zizien abisu territori kura gaindi. Samper Mt 14, 35. Mendiak eta<br />
desertiak gainti. Ip Hil 126. Urez ur, itsasoa gaindi, urruntzen zaiku. Arb Igand 157. Bere erritik berze bateala<br />
bide bat gaindi oñez. ZMoso 52. Bertan, Hurjüntarik gora, / bühürgia hau hartürik, / gütük Santa Graziren, /<br />
Harrixilopia gaintik. Casve SGrazi 30. v. tbn. Zait Sof 62. Azurm HitzB 62. Gaindik: Gazt MusIx 185.<br />
� (Precedido de instr.). "Mugaz gaindi ihesi gan zen (BN-lab)" Gte Erd 225. � Et' ützültzeko joan / beste bidez<br />
gainti. UNLilia 21. Bertze pidaiaño bat ere eginen dugu mendiz gaindi. Zub 119. Orziren ttunttuna dabil<br />
soinutan / ezerezaz gaindi rhythmua heda. Mde Po 61.<br />
� (Precedido de dat.). "Zoaz bide horri gaintika, eztukezu herrapiderik, idos por ese camino" A s.v. herrapide.<br />
"Kharriker gainti (S), Xiberuari gainti (S)" Gazte 16, 1958, 3. "Larre horier gandi [sic] zabiltzan (BN-ciz),<br />
eremu handier gainti (S)" Gte Erd 127.<br />
� (Precedido de -t(ar)ik). � Otsoa usainka etorri zen kaparretarik gaindi. Mde Pr 92 (v. tbn. 93). Sabaitik<br />
gaindi ateratzen da. JEtchep 41.<br />
� (Precedido de gen.). � Hispaniatik zirela izaro hartarantz abiatu, Bizkaiko itsasoaren gaindi. Mde Pr 213. v.<br />
tbn. Zait Plat 49 (gaindik). Erdu, laister, ega / mendien gaindik. Gazt MusIx 101.<br />
� (Precedido de sintagma indet.). � Ibar-mendi gaindik / nere maiteen billa joanen. Gazt MusIx 181.<br />
�2. (AN, L ap. A), gainti. (Precedido de instr.). Por encima (de), sobre. "Encima, sobre" A. v. gain (3). � Tr.<br />
Propio sobre todo de la tradición suletina, aparece tbn. en algún autor de dialecto bajo-navarro (Duhalde,<br />
Etchamendi) y, en el s. XX, en autores meridionales de cierto nivel (Orixe, etc.). Aparte del gral. gaindi (suletino<br />
gainti), hay gaindi y gaiñtik en Eguiateguy, gaintik en CatS y gaindik (junto a gaindi) en Orixe, formas estas<br />
últimas difícilmente separables de gainetik (cf. gain para más información). � Zeren dena guzia / baita berzuhurtzia,<br />
/ eta iakitarzunez / orozaz gainti utzia. O Po 34. Natüraz gainti. Bp I 72. Zeren naturalezaz gaindi<br />
altxatu den. AR 122. Buruz gaindi dago bekhatuz. Dh 435. Ibarretaz gaindi besoetan kulunkatzen zuten<br />
aingeruek ere. Or Mi 138. Jakiñez gaindi jokatu ginun, / ta atzeman diru-mordoska. Or Eus 230. Ona ni, nere<br />
animatik Zugana igoz, nitaz gaindi baitzaude. Or Aitork 265s. O gau biderakusle, / argi-urratzez gaindi atsegin.<br />
"Noche amable más que el alborada". Gazt MusIx 175. Ez zuen hark inongo mugaz gaindi hegan egin nahi izan,<br />
ezta ere inoren markarik hautsi. MEIG II 53.<br />
� "Gogoz gainti (S)" Gte Erd 203. � Onhetsi zian aitak nahi bada gogoz-gainti eta komentian sarthü zen. Ip Hil<br />
42. Elgebarnek gogoz gainti bena halarik ere, eman zian gizon arrotzari, Introit eta besten hasteko onuria.<br />
Const 40.<br />
� (Precedido de ines.). � Orotan gainti hon dira irakurtzen eztakienen. Bp I 123 (v. tbn. orotan gainti en FPrS<br />
31, Mst III 18, 2, Mercy 23, UskLiB 12, CatS 18 y orotan gañti en Herr 5-1-1961, 3). [Emaztiak] direlakoz ere<br />
gaiza güzietan gaindi amorioa gizonak beno dela hanitzez biziago. Egiat 218. Orotan gainti behar zaio etzangia<br />
idor edüki. Ip Dial 60 (It, Ur batez (b)ere, Dv oroz gainetik). Ürgaizten ahal dütügü gure othoitzez, gure obra<br />
hunez, eta orotan gaintik Mezako Sakrifizio Saintiaz. CatS 37. v. tbn. Or Eus 331.<br />
� (Precedido de gen.). "Sobre, encima [...]. Y piden genitivo" Lar. � Nobliak abantailla izigarri dü herri<br />
güzietan iripediarraren gaiñtik. Egiat 244. Bein, bitan, irutan Santu, / ezilkor eta indartsu; / guzien gaindi,<br />
Beraren itzez / eramankor, errukitsu. "Sobre todo". Or Eus 265. Guzien gaindik euskalduna da / pelote basque-n<br />
abilla. Ib. 419.<br />
� (Sólo). Por encima, por sobre. � Ttirritta jauzi batez gaindi da pasatzen. Etcham 114. Iduzki kolpe eta<br />
osasunarentzat khontu haundia galtzen duena (Aboztuko ilhabeteak), gaindi mainoak hartzen diren kostetan.<br />
Almanaka Berria 1885, 8 (ap. DRA).<br />
�3. Colmadamente, abundantemente; desbordando. v. gaindika. � Gauza guzien ez xoilki osoki, baina bai<br />
frankoki, neurri mukurruz eta gaindi berriz konplitzeko. SP Imit III 30, 1 (Ip gaintika, Leon gaindika). Gaindi<br />
dariona. Hb Esk 112. Maria ere joan zen alegerarik eta bozkarioa bihotzetik gaindi. Jnn SBi 35. Ta ene ordü<br />
güziak / gaintikan bethik lanaldi. "[Ce] sont submergés de travail". Casve SGrazi 142.<br />
�4. "Gainti (S; Foix), (tirer) trop haut" Lh. � Hahunaka ta jauzikan, / basa botxen iragaiten, / zur eta harri<br />
gaintikan, // xurikan, makhila gorrain, habelekin xüxen joiten. "À précipiter troncs d'arbre et blocs de pierre".<br />
Casve SGrazi 148.<br />
II (Sust. y adj.) �1. (AN, L, BN ap. A; Ht VocGr 429, Lar, Lecl, Dv, H). Profusión, abundancia; plenitud,<br />
colmo; exceso. "Superflux" Ht VocGr 429 (� Lecl). "Rebosadura" Lar. "Excédant, surplus. [...] Hori da<br />
zorokeriaren gaindia, c'est là le comble de la folie. [...] Dinetik eman behar da, ez gainditik, il faut donner du<br />
suffisant, et non du superflu" Dv. "2. effusion, débordement [...]. Xukha zazu ur gaindia [...], essuyez l'eau qui a<br />
débordé et s'est versée. Bil ezazu gaitzeruaren gaindia [...], recueillez le grain qui a débordé du boisseau. 3. le<br />
surplus, ce qui reste, l'excédent [...]. 4.º (au moral) sentiment qui déborde, surabonde. Nere bozaren gaindia,<br />
ga[i]ntia [...], le débordement, l'effusion de ma joie. 5. (par extens.), ce qui est de trop. Badugu hemen [...]<br />
langilez gaindia" H. "Fruituetako gaindia bildua izan zen, se recogió el excedente de los frutos" A. v.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
195
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaindidura. � Hain bethe dira [...] gaindirainoko bozkarioz non [...]. SP Imit III 58, 8 (Ip boztarioz<br />
gaintitürik). Faboreez eta graziez gaindiraino bethetzeko. SP Phil 213 (He 215 gaindiraiño). Zerk<br />
eramanarazi ahal izan zaitu amodiozko gaindi hoin espantagarrira? JesBih 440. Amodioaren gaindia. 'L'excès<br />
d'amour'. Gy Visites 97 (ap. Dv). Belharrezko gaindia. Hb Esk 93. Non hanbat koloreko banderen gaindia? Ib.<br />
61. Gizontasunaren eskasa bethetzen zuelarik yainkotasunaren gaindiak. Hb Egia 46. Fruituetako gaindia<br />
bildua izan zen hiri bakhotxera. Dv Gen 41, 48. Eder duk modestia, bainan gaindi gabe. Larralde in Ondaind<br />
MEOE 454. Zorion ezin erranezko horri bere gaindia emanen diona, hau izanen da: bethierekoa izanen baita.<br />
Lap 423 (V 193). Ezen ahoak bihotzaren gaindia dario. Leon Mt 12, 34 (Dv gaindidura).<br />
�2. (Lar, H, A). "Ventaja", "excelencia" Lar. "Superioridad, excelencia" A. v. gainde. � Santu bien [...]<br />
gaindiak edo egzelenziak. Cb Just 3. O Jesusen bihotz kharsu! / Guretzat guziz idekia! / Gurutzean guziz dugu /<br />
ikhusten oi! zure gaindia. CantIzp (ed. 1826), 13 (ap. DRA). Gaindi aundirekin. "Con gran ventaja". Otag EE<br />
1882c, 447. Era guzietako erraztasun, gaindi eta bentaja guziak eskeñtzen dizte. Arr EE 1885b, 471. Zure<br />
ontasunak, zure gaindiak (ventajas)... Ag Ezale 1897, 266. � "Excelencia, tratamiento" Lar.<br />
�3. (Dv), gainti (S; Dv y H (S)). Ref.: Lh; Lrq; AtSac 69; Gte Erd 225. Parte, lado (en exprs. como Frantziako<br />
gainditik 'de la parte de Francia' o itsasoaren beste gaindira 'al otro lado del mar'). "Ez da gure gaindietan hain<br />
gizon argiturik, il n'y a point dans nos contrées" Dv. "Ibañetako gaintitik herots handi bat jaikiten (Ip, chant<br />
d'Altabizkar), de la hauteur de l'Ibagnette" Ib. "Le bord, le côté opposé" H. "Côté, direction. Haigü gainti<br />
huniala (Esk), viens de ce côté-ci" Lh. "Côté, parage. Ex.: gainti huntarat, vers ce côté-ci" Lrq. "Vers (le bois),<br />
oihanilako gaintilat (Garindein (S))" AtSac 69. "Itsasoaren beste gaintitik (S)" Gte Erd 225. � Tr. Propio de la<br />
tradición suletina desde finales del s. XVIII. � Retira nurk bere gainti. AstLas 35 (v. tbn. 37). Franziako<br />
gaintitik / berri gaisto hanits badügü. Xarlem 1199. Batailla bi gaintitarat. 'Vers les deux côtés'. Ib. 355. Jesüs<br />
juan zen Galileako itxasuaren beste gaintiala. EvS Io 6, 1 (Lç berze aldera). Uraz beste gaintian. Ip Hil 201.<br />
Esküñeko aldialat, zure gaintialat. Ib. 207. Zerbait huntarzün ere, eta oro ützi, aitaren gainditik [sic] Tarban<br />
zütian askazier. Const 42 (v. tbn. 27). Vitorian, karriketan, bi gaintitarik eta goratarzün berian, etxek orok<br />
badütie galeriak. Ib. 38. Bortxarazi egoitera / bakhotxa gure gaintitik. Casve SGrazi 110. Gainti güzietarik. Ib.<br />
128.<br />
�4. (Adj.). Colmado, desbordante. � Bere seillaru gaindiak / daozkatela hetsiak. Gy 49. Argi izan ez balitz<br />
egia, nork utziko zituen bere aisia, atsegin eta ontasun gaindiak? Hb Egia 88. � (Dv). (Acompañado de instr.).<br />
Colmado (de), desbordante (de). � Tr. Documentado en autores septentrionales (no suletinos) desde el s. XIX.<br />
� Ongi lanez gaindi ta egitekoz lehertua. Dh 95. Orobat da ikhusten, gaitztagiñ handia, / karrosan ibilltzen,<br />
ohorez gaindia: // Urkhatzen aldiz ttipia. Gy 161. Eta gelditu zen ahalkeaz gaiñdi. Ib. 128. Ez da yende xirxila,<br />
ergel halakoa, / ahopaldi tzarrenez gaindia ahoa. Hb Esk 108. Gero dire ikusten, beharrez gaindiak; / nigarra<br />
daritela egorriz guziak. Ib. 210 (v. tbn. 224). v. tbn. Prop 1876-77, 105. Plazerrez gaindi nago zuen aintzinean.<br />
Xa Odol 275.<br />
�5. Excelente. En el ej., txit gaindi es, sin duda, 'excelentísimo'. Cf. supra (2) y gainditu (3). � Jaun Uriz txit<br />
gaindi zenaren denboran. Legaz III.<br />
�6. "(Sal), desbordamiento de un río" A.<br />
�7. "Gainti (S), parti, camp" Lh. � Horrien gatik, lüzaz "suspense" delakoak irañ du, azken kintzetara artiño.<br />
Mündia botz barreiatü da, bi gañtiak ezin haboro lüzatü beitira. Herr 28-7-1960, 3.<br />
- BURUZ-GAINDIKA. v. buruzgaindika.<br />
- GAINDIAN. Cf. supra (4). � Jesus amodioz bihotza gaindian, / zein miragarri zen azken afarian! Zby RIEV<br />
1908, 209.<br />
- GAINDI EGIN (AN-erro, L, BN ap. A; Urt, Dv, Lh (gainti e.)). a) (Sentidos prop. y fig.). Desbordar(se),<br />
colmar(se), sobrepasar la medida; abundar; sobrar. "Abundare" Urt I 65. "Izpirituz gaindi egina, rempli d'esprit<br />
[...] (Fig.) gaindi egiteko heinean zen, il était sur le point d'éclater" Dv. "Biotza gaindi-egin (L-ain, BN),<br />
conmoverse (el corazón)" A. v. gainditu (2). � Tr. Propio de la tradición septentrional desde mediados del s.<br />
XVII. � Mihia minzo dela, bihotzak gaindi eginez. SP Phil 338 (He 340 bihotzaren gaindiduratik). Hantik<br />
indazu edatera behar den izariak eta mesurak gainti eginik ere. Tt Onsa 46. Bere merezimenduen bidez baitaude<br />
ohorez, errespetuz eta ontasunez gaindi eginak. ES 117. Non ere berretu izan baida bekhatua, han gaindi egin<br />
du graziak. He Rom 5, 20 (TB gaindika ugaritu, Dv gainditu da). Bere burubaz gaindi egiña den bihotz batean,<br />
Jinkoak ez du edireten non pausa bere fagoreak. Mih 29. Gaindi eginen zuena emanen zitzaiela. Dh 181.<br />
Afrikanoek harat [Espainiarat] egin zuten gaindi. Hb Esk 49. Uholdeko urek gaindi egin zutenean lurraren<br />
gainean. Dv Gen 7, 6. Ene gainera ordean graziak gaindi egin du. Dv 1 Tim 1, 14 (TB gaindikatu). Bozkarioak<br />
bihotzetik gaindi egin zion. Jnn SBi 140. Ur erakituak gaindi egiten duenean. HU Zez 15. Errabiazko khexu<br />
batek gaindi egiten dauku. JE Ber 93. v. tbn. Arbill 125. Lg I 51. Laph 61. Prop 1902, 113. Etcham 123. Iratz 71.<br />
Zerb Ixt 67. � Handiek dute hoben, baldin tzarkeriak / bazterretan baditu egiten gaindiak. Hb Esk 114.<br />
b) (Acompañado de ene buruaz, etc.). Hartarse, llegar al límite de la paciencia (?). � Hemeretzü denian,<br />
primajen xangriti / abanzü egin nian ene büriz gainti. Etch 178 (el ed. traduce 'je faillis mettre fin à mes jours').<br />
c) (gainti e. S ap. Lh y Lrq; Foix ap. Lh). "Se tromper" Lh y Lrq. � Bárda gáinti égin dit. "J'ai fait erreur". Lrq<br />
Larraja RIEV 1935, 139.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
196
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
d) "Gainti egin (S; Foix), oublier involontairement" Lh.<br />
e) Superar. v. gainditu. � Zuzenak ez ote dio gaindi-egingo kideari, kide eztanari baizik, zuzenbageak, berriz<br />
kideari ta kide eztanari? Zait Plat 142.<br />
- GAINDI EGINARAZI. "Faire déborder" Dv. v. GAINDI ERAGIN.<br />
- GAINDI ERAGIN. Hacer desbordar. v. gaindiarazi. � Zeinetarik gaindi eragin baitu abundoski gure gainera<br />
sapienzia eta intelijenzia guzitan. Lç Eph 1, 8 (He gaindi eragin; TB hedatu, Dv gaindiarazi). Gaitzak dolorez<br />
gaindi eraginik, ianhariaren harzea ahanzi zeitan. Harb 339.<br />
- GAINDI IZAN (trans. e intrans.). v. gainditu. a) Abundar; desbordar(se). "(Estar, ser) demás, gaindi izan" Lar.<br />
"Gauza guzietarik gaindi ou gaindizka badute, ils ont surabondance de toute chose" Dv. "Surabonder, gaindi<br />
izan, gaindi ukan" T-L. � Garda, soldadu eta yandarmez du gaindi. Hb Esk 138. Eskaldun herrian, / bihotzik<br />
hoberena gaindi den herrian. Ib. 207. Batek sobra den ura xurpatzen adarrei; / bertzeak gaindi dena izarturen<br />
lorei. Ib. 235. Biba, biba! Imolako aphezpikua Aita Saindu izanen da [...]! Bozkarioak gaindi zuen. Hb Egia 17.<br />
b) "Aventajarse [...]. Le hace muchas ventajas, se le aventaja mucho, [...] gaindi zaio, gainditzen zaio" Lar. c)<br />
Ser cubierto, dominado (por). � Ats eman, Iaun, ezperen / ilauna dut gaindi. "Me cubrirá". Or BM 44.<br />
- GAINDI JOAN (Dv, H). "Gaindi egitea ou goatea, déborder, aller par dessus bord" Dv. "Eltzeak zirakien<br />
gaindi zihoala" H s.v. iraquitzea. v. GAINDIZ JOAN. � Neurri ona, asea, higitua eta gaindi dihoana emanen<br />
zaitzue altzora. Dv Lc 6, 38 (Lç, HeH mukurru, He gaindiz, TB gaindituko dena).<br />
- GAINDIKO (Dv (+ gaintiko (S)) � A). a) (Adnom. de supra I (2)). Superior, sobre-, supra-. "Supérieur, qui<br />
dépasse. Ez niri galda ene ahalaren gaindiko gauzarik, ne me demandez pas des choses qui surpassent mes<br />
facultés" Dv. "Gaintiko (S), qui est en surplus" Ib. � Natüraz gaintiko gaizen egitera iarten direnak. Bp I 87.<br />
Huntarzün bethierekoa eta orotangaintikoa zirena. Ip Imit III 15, 4 (SP guzien gaineko). Gizaz gaindiko<br />
zoritxarrez beti loturik. Zait Sof 108. Esku antzetsu aien bidez datorrena animaz gaindiko edertasun artatik<br />
baitator. Or Aitork 287. Izatez-gaindiko mundu bat. Gazt MusIx 169. b) (Adnom. de supra I (1)). � Horra<br />
zertako, igandean zortziko pestan aurkituko diren, hemen gaindiko framazon guziak. HU Aurp 175. Etzela aski<br />
elizan ibiltzea hor gaindiko paganoer etsenplu onaren emaiteko. Ardoy SFran 159. v. tbn. Larz Senper 20. Xa<br />
EzinB 116. c) (Tras tema nudo). Superior, para-, sobre-, supra-. "Izen gaintiko, surnom" Dv. � Gaur nahiago<br />
dute meta edo parapsikologi esan, hots, psikologi gaindikoa. Mde Pr 317. Berjakintza gaindikoa. 'Subsconciente<br />
superior'. Ib. 348 (v. tbn. 343). Aren ederra andere-gaindikoa. "Sobrehumana". Berron Kijote 148.<br />
- GAINDIRIK. Desbordante (de). Cf. gainditu (2). v. supra II (4). � Basa jendez zelaiak gaindirik / Jen ginen<br />
mendietara. Zby RIEV 1909, 399.<br />
- GAINDIZ (L, BN, S ap. Lh; Urt I 64, Dv, H). a) Abundantemente, colmadamente, en abundancia;<br />
desbordando. v. gaindika, gaindizka. � Tr. Aparece en autores septentrionales no suletinos desde Haraneder.<br />
No hemos encontrado ejs. en el s. XX. � Jainkoa bada guziz botheretsu da grazia]k[ guziak zuen gaiñerat<br />
gaindiz isurtzeko. He 2 Cor 9, 8 (TB frangatu, Dv nasaiaraz). Ala ordutik gaindiz saristatua bailiteke heien<br />
fagoretan hartu dudan nekhea! Lg I XI. Banago gaiñdiz boztua! Gy 281. Mendi oin guzia da ithurritan gaindiz.<br />
Hb Esk 97. Yainkoak eman dio gaindiz izpiritu. Ib. 144. Zer bihurtuko diot Jaunari, gaindiz egin darozkidan<br />
fagore guzientzat? 'Pour ses surabondantes faveurs'. Gy Visites 94 (ap. Dv). Industarrek ez diote ohore berezirik<br />
bihurtzen Brahmari, gaindiz diren arren erresuma guzian Vixnu eta Sibaren Elizak. Hb Egia 57. Uholde baten<br />
pare orai bekhatuak gaindiz bazter guziak ditu hondatuak. Zby RIEV 1908, 289. b) "Par les sommets" H (ap.<br />
Lh).<br />
- GAINDIZ EGIN. "Gaindiz egina, qui surabonde" H. � Aberastasunez betheak, atseginez gaindiz eginak. Ax<br />
(ap. H (sg. DRA), pero se trata sin duda de Ax 149 (V 98) atseginez eta plazerez gaiñez eginak, así tanto en la<br />
princeps como en al ed. de Ip).<br />
- GAINDIZ JOAN. Desbordar. v. GAINDI JOAN. � Isuriko zaitzue zuen altzorat neurri ona, ungi zapatua eta<br />
gaindiz dohana. He Lc 6, 38 (Dv gaindi dihoana). v. tbn. Monho 52. Errabia ordutik gaiñdiz badoako. Gy 300.<br />
- GAINDIZKO. v. gaindizko.<br />
- ITZULI GAINDI. v. itzuli.<br />
� Etim. De gain + suf. -ti; v. FHV 236.<br />
gaindiarazi (L, BN, S ap. Lh; Dv, A), gaintierazi (Sc ap. Lrq). �1. Hacer desbordar. "Faire abonder, faire<br />
déborder" Dv. v. GAINDI ERAGIN. � Grazia, zeina gutan gaindiarazi baitu zuhurtziaren eta gurbiltasunaren<br />
nasaiziarekin. Dv Eph 1, 8 (Lç gaindi eragin). Hitz horiek gaindiarazten zuten etsai hekien errabia. Prop 1876-<br />
77, 19. �2. Gaizki dela jenten hola gaintieraztia. P. Xibero GAlm 1937, 58 (ap. DRA, que traduce "engañar,<br />
confundir, hacer equivocarse").<br />
gaindiarazle, gaintierazle (Sc ap. Lrq). � "Qui fait déborder" Lrq.<br />
gaindiatu. "(Sal), sobrepasar, colmar, exceder, desbordar" A. v. gainditu.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
197
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaindidura (L, BN-baig ap. A; Dv, H, Lh). �1. Abundancia, superabundancia, efusión, desbordamiento;<br />
culminación, plenitud. "Surabondance [...]; Bozkarioaren gaindidura, l'effusion de la joie. Amodioaren<br />
gaindiduraz, par excès d'amour. Gaindiduraz egin darozkitzun ongi guzientzat (Harb), pour tous les biens dont il<br />
vous a comble. Hainbertze dohain gaindiduran eman hauzkien Jainkoa (id.), le Dieu qui t'a fait tant de grâces en<br />
surabondance" Dv. "Abundancia, hablando de frutas" A. "Aphezpikutasuna aphezgoaren gaindidura da,<br />
l'épiscopat est la plénitude du sacerdoce" Lh. v. gaindi (II). � Tr. Empleado por autores septentrionales no<br />
suletinos, sobre todo en el s. XVIII; en esta acepción, no encontramos ejs. posteriores a Duvoisin. �<br />
Amudioaren gaiñdidura eta biolenziaz hartu ditu (III 18, 1). Arbill 47. Zure baithan da beraz ontasun guzien<br />
gaindidura. Ch III 59, 4 (SP xedea eta fina, Mst azken muga). Ahoa bihotzaren gaindiduratik mintzo dela (Mt<br />
12, 34). He Phil 340 (Dv gaindidura; Leon gaindia). Erranen diozu zure bozkarioaren gaiñdiduran: [...]. He<br />
Gudu 275. Gaixtakeria bere gaindidurarat daramatenei. Lg II 278. Zer graziazko gaindidura etzuen ardietsi<br />
behar Elizabethen familiak Maria harekin egon zen denbora luzean! Ib. 102. Gizonen alderako Jesusen amudioa<br />
seinalatu izan zen bere gaindidura guzian. Ib. 254. Azkenean maithagune sakratu haren gaindiduraz arimak<br />
egin baitzioen. Dh 272. Ez dut bada kausituko alde batetik miserikordiaren gaindidurarik, eta bertzetik<br />
eskergabetasunaren belstasunik baizen (c. 1815). Vin 176, 4. Bihotzeko gaindidura guzitik eta neurririk gabe<br />
maitha zazu [Jainkoa]. Dv LEd 241. v. tbn. Mih 44. Brtc 247. JesBih 238. Jaur 369.<br />
�2. Derrame. � Sukharrez bertzalde, hazteria zikhin bat ukhan zuen: bai-eta barneko gaindidura batzu. Zerb<br />
Bahnar 168.<br />
gaindigailu (Lar, H). � "Colmo" Lar. "Colmo, rebosamiento" Lar DVC 239. "L'excès, le surplus que l'on verse<br />
en une mesure pleine et qui la fait déborder. Zorrozki neurtzen dautazu eta doiki gaindigailurik gabe, vous me<br />
donnez la mesure rigoureusement, et tout juste, sans surplus qui fasse déborder" H.<br />
gaindigailutu (Lar � H). � "Colmar" Lar.<br />
gaindigairo (Lar � H (G)). � "Colmadamente" Lar. v. gaindika.<br />
gaindik. v. gaindi.<br />
gaindika (H), gaintika (S, R; HeH Voc s.v. gaindiro). Ref.: A (gaintika); Gte Erd 288. �1. Abundantemente, en<br />
gran cantidad, rebosando; completamente. En exprs. como gaindika joan: 'desbordarse, rebosar'. "(Se dit tant au<br />
moral, qu'au phys.) de façon à déborder, avec surabondance, avec effusion. Ibaia gaindika doha, la rivière [...] a<br />
débordé. Eltzeak irakitzen du gaindika dohala, le pot bout jusqu'à se répandre au dehors. Neurria gaindika eman<br />
diot, je lui ai donné la mesure comble. Pozez gaindika dago nere biotza, mon cœur déborde de joie" H.<br />
"Gaintika, 1.º (S, R), rebasando [Ip Mt]; 2.º (Sc, R), ventajosamente" A. "Zekua gaintika beterik da (S)" Gte Erd<br />
288. v. gaindizka. � Tr. Propio sobre todo de las tradiciones suletina y bajo-navarra; documentado desde<br />
mediados del s. XVIII, es especialmente frecuente en los ss. XIX y XX. � Ezta gizonaren dohatsütarzüna, hun<br />
thenporalen mükürri gaintika ükheitia. Mst I 22, 2 (Ip gaintika; SP gaindiraino, Leon nasaiki). Amurekatik<br />
gaizak oro, ez solament osoki, bena orano bürütila gaintika arraberri ditzadan. Mst III 30, 1. Gaindika<br />
errezebitzen tuzten grazia eta dohain ispiritualak. AR 194. Gaindika betheak izanen dire Jaunaren<br />
benedikzionez. Jaur 109. Ezi dianari emanen zaio, eta gaintika ükhenen dü. Ip Mt 13, 12 (Leon gaindika; He<br />
frankiaz, HeH gaindizka, Dv nasai). [Jendea] ethorri zen alde orotarik gaindika. Prop 1880b, 18. Lehen<br />
mendiaren bizkarrera heldu eta, ikhusten ditut begia doano, bertze mendi batzu, gaindika bezala, hedatzen<br />
direla. Prop 1883, 260. Badakite han dela hekien kreatzailea, hekien Aita, gaindika maite dituena. Prop 1901,<br />
224. Etxetan [...] argia gaindika zakotela sartzen. Ox 166. Nausa eta gaxtokeriak gaintika zütiana. Const 26. Zu<br />
zira ithurburua, bethi betherik gaindika dariona. Leon Imit IV 4, 3 (SP gainez egiten duen, Ip gaintika doan,<br />
Mst gaintitzen den). Maiz doazkit pertsu xortak bihotz barnetik gaindika. Iratz 195. Eta uste die, gizonak oro zuñ<br />
hobe direla, estaküriarik gabe, dohañez, gañtika, aberats. Herr 28-3-1960 (ap. DRA; la ref. es incorrecta).<br />
Josepek metatu zuen ogia itsasoko legarra bezala, gaindika. Bibl Gen 41, 49. v. tbn. TB Rom 5, 20. CatS 80.<br />
Zby RIEV 1908, 84. Prop 1906, 68. �2. (H). (Sust.). Abundancia. "2. effusion, débordement de liquide hors d'un<br />
contenant, le liquide lui-même qui se déverse comble. [...] Xukha zazu ur [...] gaintika. [...] Bil ezazu<br />
gaitzeruaren [...] gaindika. [...] 4. (au moral) sentiment qui déborde, surabonde. Nere bozaren [...] gaintika" H<br />
s.v. gaindia. � Santa Graziako etxetan bazela haurrez gaintika. Const 34. �3. "(Subst.) par extens.:<br />
vomissement" H. �4. "(L, BN, S), par les sommets" Lh, que cita a H (pero no se encuentra).<br />
- GAINDIKAKO. a) Sobresaliente, extraordinario. � [Humiltasuna] izandu zan Jesusen Biotzaren birtute<br />
gaindikakoa. Ant JesBi 93. Elurretan galduta dabiltzan gizonen billa bere bizitza arriskatzen duen fraidearen<br />
sakrifizio gaindikakoa. Ant Ezale 1899, 1a. b) "Ce qui est en surplus, en excédant, le reste" H. "Badugu hemen<br />
langile gaindikakorik, nous avons ici plus d'ouvriers qu'il bien faut" Ib. s.v. gaindia.<br />
- GAINDIKAN. "Eltxanoa gaintikan da (R), el puchero rebasa" A s.v. gaintikatu.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
198
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaindikatu (H), gaintikatu (R-uzt ap. A). � Colmar; desbordar. "1. déborder (au phys. et mor.). Uhaitzak,<br />
untziak gaindikatzen du, la rivière, la vase déborde; 2. faire déborder, faire la mesure comble (Mst)" H.<br />
"Gaintikatu zaigu egoatxa ta zubu ta prexa berareki eraman ditu, se nos ha desbordado el río" A. v. gainditu<br />
(2). � Zure bihotzeko desirküntiak oro aseziatüren eta gaintikatüren zitizie. Mst III 49, 6 (Ip gaintitü, Leon<br />
gaindika bethe). Gure Jaunaren grazia gaindikatu da nitan. TB 1 Tim 1, 14 (He gaindiz ethorri, Dv gaindi egin,<br />
Bibl gaindika izan). Bozkarioz gaindikatua naiz. TB 2 Cor 7, 4. Jendetze harrigarri bat bildu zen, eta hiria<br />
gaindikatu zuen. Prop 1901, 214 (ap. DRA; la ref. es incorrecta). Hekien bozkarioa bazen aski, gure bozkarioz<br />
gaindikatzeko. Prop 1902, 113. Populuak eliza gaindikatua zuen. Lander EEs 1916, 60.<br />
gaindiki (Ht VocGr 427, H). � Colmadamente. "Souverainement" Ht. v. gaindika. � Bakhar baten bekhatuaz<br />
hil izan badire hainitzak, are gaindikiago hainitzen baithara Jainkoaren grazia eta dohaina nasaitu dire gizon<br />
bakhar bati esker. Dv Rom 5, 15 (Lç anhitzez areago, He frankia gehiagorekien, TB arrazoin gehiagoz, Bibl are<br />
gehiago).<br />
gaindikin (T-L), gaintikin (S (Foix) ap. Lh). � Exceso, (lo) que rebosa. "Surplus" Lh. "Trop-plein" T-L. � Noiz<br />
nahi, bai solasetan, bai letretan, barneko gaindikina bezala, jauzten zitzazkon hitz eder horietarik zonbait. Prop<br />
1889, 81. Ageri zuen bere bihotzaren gaindikinetik mintzo zela. Prop 1890, 242.<br />
gaindikor. � Rebosante. � Altzorat emana izanen zaitzue izari bat ona, tinkia, zaphatua eta gaindikorra. Leon<br />
Lc 6, 38 (He gaindiz dohana).<br />
gaindiro (Lar, HeH Voc). �1. "Demás, lo que se da de más, gañez, gaindiro" Lar. "Pan por pan y vino por vino,<br />
gaindiro bage" Ib. "Gaindizka, gaintika, mukuru" HeH Voc. v. gaindizka. � Duen guziari emanen zaioela eta<br />
izanen duela gaindiro; ez duenari ordean idekiko zaioela duena ere. He Lc 19, 26 (HeH gaindiro; Dv nasai).<br />
Poesi goienaren arnasez biotza gaindiro, arrano-egaldi bizkorrez, agur egin zion uriari. Or Mi III. �2. (Lar �<br />
H), gaintiro (Lar). "Ventajosamente" Lar, Izt VocC. "Altamente", "aventajadamente", "eminentemente",<br />
"someramente", "superiormente" Lar. v. gaindiroki (2). � Non billatuko da beste probinzia bat [...] bera bezin<br />
txukun ta gaindiro janzia agertzen danik? Izt C III (v. tbn. 469). �3. (Sust.). "Celsitud, elevación" Lar.<br />
"Excellence, altesse, éminence" H. �4. "Gaindiroa, sublime" Izt VocC.<br />
gaindiroki. �1. "Apreciativo, amor u odio, amodio edo gorroto gaindirokia" Lar. �2. v. gaindiro (2). � Eliza<br />
onen azala ta barrua arkitzen dira, gizonak arrian egin litzakean edergarri guztiaz gaindiroki apainduak.<br />
'Adornados grandemente'. Izt C 51.<br />
gaindiroki. v. gaingiroki.<br />
gaindirozki. � Colmadamente. � Ahituko ez diren benedizione batzuen ithurburuba, zeñetaz gaindirozki<br />
betheko baititu bere bizi guzian. Mih 13.<br />
gaindisuri (Lar), gaindixuri (Hb ap. Lh, Bera). � "Sobreverterse" Lar. "Déborder" Lh.<br />
gainditasun. � Cualidad que sobrepasa (algo). � Zure predikua mundu honetakoa / ezpada, orain bertontxe<br />
esan behar duzu / zure potereak, gizon-gainditasunak, / eman nork zizkitzun. Arti MaldanB 209.<br />
gainditsu (Lar � H). � "Ventajoso" Lar.<br />
gainditu (AN, L, BN; SP, Lar, Arch VocGr, Dv, H), gaintitu (S; H, Foix ap. Lh). Ref.: A (gainditu, gaintitu);<br />
EAEL 61. �1. (Aux. trans.). Superar, aventajar, dejar atrás; exceder, sobrepasar; vencer, dominar. "Surpasser"<br />
SP, que cita a Oihenart. "Aventajar(se). [...] Le hace muchas ventajas, se le aventaja mucho, askoz eragiten dio,<br />
gaindi zaio, gainditzen zaio" Lar. "Gainditzen nai, cela me dépasse, je ne le peux comprendre" H. v. gaindu. �<br />
Tr. Documentado en textos septentrionales desde fines del s. XVIII. En el s. XX se encuentra tbn. en autores<br />
meridionales de léxico cuidado. Gainditu es la forma más extendida; hay gaintitü en textos suletinos (gainditü en<br />
CatLan). En DFrec hay 88 ejs. de gainditu, todos ellos meridionales. � [Pürgatorietako penek] hanitzez<br />
gainditzen ditüzte Mündü huntan sofritzen diren [...] güziak. CatLan 61. Baldin kondenazioneko ministerioa<br />
lorios izan bada, yustiziako ministerioak hainitz gainditzen du lorian. TB 2 Cor 3, 9 (Lç iragaitenago du).<br />
Beldurrez unha dakizkoten aditzaleak edo loak gaindi. Gy IX. Bere kargaz gainditua. Ib. 306. Baldin zuen<br />
zuzentasunak ezpadu gainditzen Iskiribauena eta Farisauena, etzarete sarthuko zeruetako erresuman. HeH Mt 5,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 199<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
20 (TB ga[i]nditzen, Dv gainditzen). Perfetzionez Aingüriak oro gaintitzen dütüzüna. Ip Hil 98. Haren<br />
hedadurak gainditzen ditu lurraren luzetasuna eta itsasoaren zabaltasuna. Arb Igand 153. Kabalek badakite<br />
gizonak baino hobeki beren indarraren izaria, eta ez dute gainditzen. JE Bur 61. Sortzeek hiltzeak tokitan<br />
hanitzez gainditzen dituztelakotz. Ib. 204. Lotsa eta batzutan izia bera gainditzen dauzkitzu, estaltzen, esperantza<br />
bizi batek. JE Ber 10. Barrenaldetik barbarka zetorkion aserrealdia gaindituta. TAg Uzt 190 (v. tbn. 94). Era<br />
orotako jazarpenak gaindituz. Mde Pr 234. Urrikiak gainditu beza zorroztasuna (Iac 2, 13). "Superexsultet". Or<br />
Aitork 239. Adimendua gainditzen duten egia-eremuetan. Lf in Zait Plat XV. Eztitu oraindik aur-oiturak zearo<br />
gainditu. Vill Jaink 76. Hor gelditu zen, beraz, marka ahal zezanak, ahal zitekeen momentuan, berdin eta gaindi<br />
zezan. MEIG V 97. Ez dira oztopo guztiak gainditu. MEIG VI 42.<br />
v. tbn. Zink Crit 45. Txill Let 113. Erkiag Arran 93. Zait Plat 42. Ibiñ Virgil 69.<br />
� Superar (un obstáculo físico), atravesar, cruzar, traspasar. "Dépasser une mesure convenue, un point fixé"<br />
VocBN. "Urzuak Frantzia apaletik Españiari bürüz gure bortü gorak, gaintitüz duatza (S)" Gte Erd 301. �<br />
Binaka gainditu zitun eskillaratako mallak. TAg Uzt 309. Umearoaren muga gainditu. Ib. 51. Bidearen oker-une<br />
bat ga[i]nditu. Ib. 152. v. tbn. Or Poem 525. Iabi lasterra gainditu naiez arraunketa gogorrean. Ibiñ Virgil 73.<br />
Ez dakit noraino Mendibururen bikoteek bazter batzuetako eta besteetako euskararen arteko osina gainditu nahi<br />
luketen. MEIG V 106.<br />
�2. (AN, L, BN; Arch VocGr, Dv, H), gaintitu (S). Ref.: A (gainditu, gaintitu); Gte Erd 28. (Aux. trans. e<br />
intrans.). Colmar; rebosar, desbordar(se); abundar. "Déborder, couler par dessus les bords. Gaintitu zen Rhona,<br />
ibai handia" H. "Eznea gaintitzen da (S), esnea gainditu da (BN-ciz)" Gte Erd 28. v. gaindikatu. � Tr.<br />
Empleado por autores septentrionales desde mediados del s. XVIII. En el s. XX se encuentra tbn. en autores<br />
meridionales de léxico cuidado. � Zü zira üthürri bethi betherik eta gaintitzen dena. Mst IV 4, 3 (SP gainez<br />
egiten, Ip gaintika doana, Leon gaindika darion). [Ihuri hibaia] ez bada iholdean sobera gainditzen. Hb Esk 92.<br />
Ontasun hoberenek dituzte [etxe guziak] gainditzen. Ib. 138. Zure bihotza karitatez dago gainditua! Dv LEd 279.<br />
Non ere nasaitu baita bekhatua, gainditu da grazia. Dv Rom 5, 20 (He gaindi egin). Ekharrarazi zituen<br />
gortherat eta ungiz gainditu. Hb Egia 32. Zure bihotzaren güdiziak betheren eta gaintitüren ditizie. Ip Imit III<br />
49, 6 (Mst gaintikatü). Bozkarioak darot bihotza gainditzen. Elzb Po 184. Buru beroek, odola gainditzen<br />
zaiotenean [...]. HU Zez 21. Ez da hola gehiago bizitzerik! [...] Pegarra gainditua dun azkenean. Barb Sup 97.<br />
Bozkario handi batek gainditzen gitu. JE Ber 78. Bozkarioz bihotza gainditzen zitzaitan. Iratz 32. Bihotza eta<br />
zintzurra hestutzen ziozkan, gainditu zitzaion nigarrak. Xa Odol 163.<br />
v. tbn. Monho 120. TB Lc 6, 38. Prop 1876-77, 124. Zby RIEV 1908, 288. Lap 422 (V 192). Arb Igand 102. Or<br />
Mi 93. TAg Uzt 123. Erkiag Arran 148. Ardoy SFran 100.<br />
� Egin deraukun dohaina [...] gainditu du hainitzen gainerat. "In plures abundavit". TB Rom 5, 15 (Lç<br />
anhitzetara abondatu izan da, He isuri).<br />
� (Part. en función de adj.). Colmado, desbordante, imponente. � Zeren munduko urhe eta onthasun guziak<br />
baino zu hobeagoa eta gaindituagoa zaren. Dv LEd 91 (Cb Eg II 45 geiago ta obeago). O amodio bethe,<br />
miresgarri, gainditua! Ib. 87 (Cb Eg II 43 geiegia). Oi liberaltasun guziz oso eta gainditua! Ib. 88.<br />
�3. (Tratamiento de respeto). Excelentísimo. Cf. gainde (3). � Neroni ere iduri izan zaut ongi [...], gainditu<br />
Theofila, hetaz zuri eskribatzea herronkan. TB Lc 1, 3. Claudius Lysias, <strong>Fe</strong>lix gainditu Gobernadoreari, agur.<br />
TB Act 23, 26.<br />
�4. gaintitu (S ap. A; Gèze (gañ-), Lh). Tragar, engullir. "Absorber, avaler" Lh. � Godalet txar hura erori zait<br />
ahualat eta gaintitü düt. Const 18. Herensügiak, xahal bat zela ustez, ahotzeta batez gaintitü zien. A EY II 134.<br />
Gure haurrak gaintitü dizü sagü-hüme bat! Egunaria 14-6-1962 (ap. DRA).<br />
�5. "Gaintitü (S), passer à, franchir, déborder. Españalat gaintitü da (Esk 1352), il est passé en Espagne" Lh. �<br />
Urdatxeko herrialat / lasterrak egin ditzaien, / han gaiñetik hegualdilat / ahal beitira gaintitzen. "C'est de làhaut<br />
qu'ils peuvent déferler vers le Sud". Casve SGrazi 154.<br />
- EZIN GAINDITUZKO (Dv, que cita Prop). Insuperable. � Bainan traba hori ez da ezin gaindituzkoa. Prop<br />
1881, 65. Elkarbiderako nik ez dut ezin gaindituzko eragozpen eta debekurik ikusten. MEIG IX 64.<br />
- GAINDITU EZINEZKO. Insuperable. � Euskal Herrigintzarako beharrezkoa zaigun elkartasunerako<br />
gainditu ezinezko tirabirak ahal ditugu? In MEIG IX 64.<br />
gainditzu. "(BN; Hb), excédant, excessif" Lh.<br />
gaindizen. "Apodo, sobrenombre" DRA.<br />
gaindizendatu. � Apodar. � Eta Simon gaindizendatua Zelotes. TB Lc 6, 15 (Lç, He deitzen dena).<br />
gaindizka (L, B, BN; HeH Voc (s.v. gaindiro), Dv, H). Ref.: A; Gte Erd 28. � Abundantemente, en gran<br />
cantidad; desbordando. "Gauza guzietarik gaindi ou gaindizka badute, ils ont surabondance de toute chose" Dv<br />
s.v. gaindi. "1.º rebosando; 2.º (L, B, BN), ventajosamente" A. "Esnea gaindizka daie (B), [...] eltzea gaindizka<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
200
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
daie (B)" Gte Erd 28 (junto a gainez egin, gainditu, etc., de otras zonas). "Gaindizka betea da (B)" Ib. 288 s.v.<br />
toperaino. v. GAINDIZ, gaindika. � Tr. Documentado en autores septentrionales no suletinos desde la 2. a mitad<br />
del s. XIX; en el s. XX hay ejs. meridionales (Iraizoz, Orixe). � Badire urak guziz bereziak, / gaindizka<br />
dituztenak biziko haziak. Hb Esk 96. Ezen duenari, emanen zaio, eta izanen du gaindizka. HeH Mt 13, 12 (Ir<br />
YKBiz 421 gaindizka; Ip gaintika). Zure bothereak / Zeru lurrak daduzka / gaindizka betheak. Zby RIEV 1908,<br />
204. Nausi nahiz oro gaindizka, / bainan oro ezin aldizka. / Diote hori dela Errepublika. Ib. 1909, 228. Koplak<br />
gaindizka bururat heldu zaizkio. Arb Igand 54. Biotzean gaindizka dagoenetik mintzo baita agoa (Mt 12, 34). Ir<br />
YKBiz 140 (Dv gaindiduratik). Gaindizka zutenetik eman dute. Ib. 405. Biotz-pilpirak belarrietan / atera nai du<br />
gaindizka. Or Eus 399. Gure ipar-alde hortan, amodiozko kantuak gaindizka baditugu. Lf ELit 70.<br />
- GAINDIZKAKO (Dv, H, A). "Excessif, surabondant. Lausengari gaindizkakoa [en realidad, dice gaindizko]<br />
(Gy), flatteur outré. Amodio gaindizkakoa (Gy Visites 121), amour excessif, amour extrème. Sainduen<br />
merezimendu gaindizkakoen berthutez (Jub 1826, 24), en vertu des mérites surabondants des saints" Dv. "Ce qui<br />
est le résultat d'un débordement, d'une effusion. Grazia gaindizkakoak, grâces surabondantes (AR)" H.<br />
"Excesivo" A. v. gaindizko. � Gogoan erabili zuen Jainkoaren urrikaltzapen gaindizkakoa haren ganat zinez<br />
itzultzen diren arimen alderat. Birjin 290.<br />
gaindizki (Dv, A). � De forma más que suficiente; notablemente. "Surabondamment" Dv. � Mattiuri bertze<br />
[pilotari] hauk / zitzaizkon jarreiki: / Bere hiru anaiak, / [...] bi Eizartze, Larralde, / Xantrea gaindizki. Zby<br />
RIEV 1908, 91. Hil zen kurutzearen gainean, eta horrela gaindizki satifatu zuen bere Aitaren justiziari. Lap 321<br />
(V 146).<br />
gaindizko (L-ain ap. A; Dv). � Desmesurado (Haraneder lo emplea en sentido positivo: 'abundantísimo'; el<br />
resto, en cambio, en negativo: 'desmedido, exagerado'). "Qui est au dessus de la mesure, superflu. Zure ontasun<br />
gaindizkoa (He), votre souveraine bonté. Gaindizko eztitasun bat ematen dio (id.), il lui donne un surcroît de<br />
douceur" Dv. "Excesivo, superabundante. Zure ontasun gaindizkoa (He)" H (ap. DRA, pero no se encuentra).<br />
"Superfluo, lo que está por encima de la medida" A. v. GAINDIZKAKO (s.v. gaindizka). � Bere graziaren<br />
aberatstasun gaindizkoak. He Eph 2, 7 (Lç abundant, TB neurrigabe, Dv nasai, Bibl ezin handiago). [Ohore<br />
gaindizkoa] da Jainkoa ohoratu nahi izatea pratika edo obra banoez eta alferrez. CatLav 199 (V 102). Gero<br />
lodituz mintzoa / lausengari gaindizkoa / eman zen laudatzen yaunaren kolera. Gy 176. Ontatik du biotzondo ain<br />
nabaria, ez gaindizkoa, ez belaxka. "Aunque no desbordada". Or BM 22.<br />
gaindor. v. gandor (2).<br />
gaindoro. � Superficialmente. "Tal vez sea -toro modificado por influencia de gain" A Morf 386. v. gaingiroki.<br />
� Zeren lehen axaletik eta gaindoro baitzinekien haren berri; baina orai arrozoin hauk hunela entzun eta<br />
ondoan [...]. ES 193.<br />
gaindu (B ap. A; Lar, VocCB (G) � Dv (G)), gaintu (R ap. A). �1. Superar, aventajar; sobrepasar; vencer,<br />
dominar. (Aux. trans. e intrans.). "Sobrepujar" Lar. "Ulako alakori gaindu zaio (B), fulano ha vencido a zutano.<br />
Etsaiak gaindu, vencer a los enemigos" A. "Gaintu (R), sobresalir, adelantarse entre los competidores. [...]<br />
Gaintu zau (R), se le ha sobrepuesto, le ha vencido" Ib., que cita tbn. el ej. de Mdg. v. gainditu, gainera(tu) (5).<br />
� Tr. Documentado primero en Eguiateguy (v. infra), en la forma gaintü; por lo demás es empleado sólo por<br />
autores meridionales (no vizcaínos) desde mediados del s. XIX (tal vez antes, ya que hay gaindu 'superar,<br />
triunfar, dominar' en LE Doc según el ed.). Aparte del testimonio de Mendigacha, en el s. XX sólo lo<br />
encontramos en autores de léxico cuidado. En DFrec hay 4 ejs. de gaindu. � Ez da [...] / predikadorerik, / asto<br />
ori izketan / gainduko duenik. It Fab 47. Oraindañokoak bear adiña badirudite gizon baten eramana<br />
gaindutzeko. Lard 256. Ai! banegoke, zure maitetzan / aingeru danak gaiñdurik. 'Aventajara'. Aran CancB III<br />
278. Gero, tenprareki gaintu emon ['omen'] zren gaztiak zarretaz. Mdg 127. Neurria gaindu. Or Eus 120.<br />
Ustegabeko erasoa nolabaitan gaindu naiean. TAg Uzt 18. Amorrualdiak gainduta, aginka ta ostikoka erasotzen<br />
zien. Ib. 64. Jeiki adi marruz legorra gaintzeko itsasoan, ura! "Para cubrir la tierra". Or Poem 527. Iainkoaren<br />
laguntzarekin nere burua errez gainduko dut len idatzi ditudanen aldean. Or QA 122. Adiñ artako ugiñak ezkonogeraiño<br />
gaintzen baitziran. "Exaestuarent". Or Aitork 38. Egiña danetik, atergabe Zuri datxikola, aldi-aldak<br />
oro gaintzen ditu. "Excedit". Ib. 346. Zure argiak, Andre goien, / gaindu beza nere gau beltz, illuna. "Venza".<br />
Gazt MusIx 133 (v. tbn. 225). Iatorrizkoekin berdindu ere egin ditezkela dirudit, erabat gaintzea neke bada ere.<br />
Or ib. 12. v. tbn. NEtx LBB 116. Gaindua nabaritzen nuen harako sorbalda hartara. "Que sentía superado".<br />
MEIG IX 138 (en colab. con NEtx).<br />
� Superar (un obstáculo físico), atravesar. � Mendi txütetara ta botxü zorrotzetara heltü ziradianian, han hek<br />
behar larrapoka gaintü. 'Lau oinka gainetik pasatu'. Egiat 159. Batetik bestera, / txapelaren muturrak arin dituk<br />
gaintzen [txolarreak]. "Todos sus ángulos ocupas". Ldi BB 68. Portuko atea gainduta, itxasandiko saillera sartu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
201
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ziranean. TAg Uzt 135. Zapiak aizez puztuta, bazijoazen olatuak gainduaz. NEtx LBB 167.<br />
� "Ganar la cima" Bera. � Eman'tzagun mendi latz bat gaindu bearrak gerala. Ldi IL 145. Noan bidea gora, /<br />
gain dezadan mendi! "Gane la cumbre del monte". Or BM 40.<br />
�2. (Lar, H, Bera). Montar. "Encimar, gaindu, gañean ifini", "montar" Lar. � Gaindus bekátua bekatuaian gain.<br />
LE Urt ms. 48v. Ia gainduz ta azpira sartuz. "Logrando casi ponérsele encima". Or Eus 173. � "Montado, el de<br />
a caballo, zaldizkoa, zaldi-gaindua" Lar.<br />
�3. "Elevar" Lar, Añ.<br />
�4. "Alquitranar, [...] likale sukorrez gaindu" Lar. "Azucarar, [...] azukrez estali, gaindu" Ib.<br />
�5. Colmar; rebosar, desbordar(se). � Bekatúak gaindurík / gure kontra klamatzén. LE Kop 143. Urteak<br />
pasátus, amórea gaindus, beti elkarréki, zertan baratuzé? Konzebituzué amak semeagánik. LE Urt ms. 48v (ed.<br />
1846, 136 gainduz). Bozkarioz gozoki gaindurik zagola (Urdax, 1827). ASJU 1993, 579. Ordun aserrea gaindu<br />
zen. Or Mi 128. Poza gaintzen da neska-amonen biotzetan. Or Eus 88. � Al dakizute nungo ta zein dan / orlako<br />
neska eder-gaindua? EA OlBe 111.<br />
� (Part. en función de adj.). Sobrado, excesivo. � Ondasun sobratuak edo gainduak (126). LE-Ir (que traduce<br />
'bienes sobrantes').<br />
�6. Sobresalir, descollar, distinguirse; extremarse. � Gaindu dedien festa / baratzetakoa, / berriro moldatua /<br />
degu zortzikoa. (Interpr?). Echag 254. Belarra dago gaindua, / asto-gernuz urdindua. / Usaiez edo... morroztu<br />
bage. "Hay un saliente de hierba". Or Eus 172. Lege zâr aren gogortasuna / euskaldunekin da gaindu. "Se ha<br />
extremado". Ib. 254.<br />
gaindun. � Eminente, destacado (?). � Harizpe, Ager, Zumalakarregi, / gure gerlari gaindunak. Zby RIEV<br />
1909, 400.<br />
gaindura (Ht VocGr 427). �1. "Souveraineté" Ht.<br />
�2. Desbordamiento (fig.). v. gaindidura. � Gure jainkozko Esposarentzat sentitzen ditugun maithagunezko<br />
gaindurei ta bihotz-jauziei largatzeko. "Nous livrer aux transports que nous sentons dans nous pour notre divin<br />
Epoux". Birjin 516.<br />
�3. (Hb ap. Lh). "Hauteur, éminence" Lh.<br />
gainduratu. � Sobrepasar. v. gainditu. � Baldin zuen yustiziak ezpadu gainduratzen skribena eta farisauena,<br />
zuek etzaretela sarthuko Zeruetako Erresuman. EvL Mt 5, 20 (TB ga[i]nditzen).<br />
gaine. v. gain, gaina.<br />
gaineandu (SP). �1. Engreírse. "Nehor gaineantzen bada, si quis extollitur [el verbo no se lee bien: damos la<br />
versión de la Vulgata]" SP, que cita a Lç. � Ezen sufritzen duzue [...] baldin nehor gaineanzen bada. "Si aucun<br />
s'élève sur vous". Lç 2 Cor 11, 20 (He nausitu). �2. Pender (sobre), cernerse. � Sua bizturik rezebi genzaten gu<br />
guziak, gaineanzen zaikun uriagatik eta hotzagatik. "Pour la pluie qui nous pressoit". Lç Act 28, 2.<br />
gaineantzean. v. gainontzean.<br />
gaineantzean. v. gainontzean.<br />
(gainecozaipeco). "Gainecazapeco, falda usada antiguamente por las mujeres (Roncal)" VocNav (v. tbn. s.v.<br />
gamecozaipeco).<br />
gainegur, ganegur (V-arr-oroz ap. A). � "Vigueta que sostiene el toldo del carro" A.<br />
gainekalde. v. gainalde.<br />
gainekotasun. "Témoignage" H.<br />
1 gainera (gral.; VocCB, Dv (V, G, S)), ganera (V-ger, G, AN, BN), gainerat, gainara, gainea, gaina. Ref.: A<br />
(gainera, ganera); Etxba Eib (gañera); Holmer ApuntV (ganera). � Además. "En outre, en sus" Dv. v.<br />
GAINEAN, GAINERAN, GAINERAZ, GAINETIK, GAINEZ (b). � Tr. Propio de la tradición guipuzcoana<br />
desde mediados del s. XVIII; desde mediados del s. XIX se encuentra en todos los autores. En vizcaíno,<br />
comienza a documentarse a fines del s. XIX y es frecuente entre los autores del XX; la forma vizcaína ganera<br />
convive, incluso en un mismo autor, con gainera. Al Norte, se documenta primero en Duvoisin (en su adaptación<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 202<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
del libro de Cardaberaz); se encuentra con frecuencia, en cambio, en el s. XX; la forma gainerat predomina en<br />
los textos más modernos (Zerbitzari, Arradoy, Larzabal (Senper 36), etc.), pero hay gainera, además de en<br />
Duvoisin, en J. Etchepare, Etchamendi, etc. � Zer? Ta gañera ori ere bai? Cb Eg II 166. Zergatik au? Zeren<br />
geienak gaizki arzen duen. Zeren gañera, [...]. AA I 412s. Gogora ekartzue gañera, non eta norekin bizi diran<br />
apaizak. Ib. 552. Bost talentu eman ziñizkidan, eta ara gañera beste bost irabazi ditudanak. Lard 434. [...] non<br />
aski ez baitzaizu gorphutzeko heriotzea; gainera arimako heriotzea ezarri nahi duzu. Dv LEd 128 (Cb Eg II 68<br />
gañera). Baña gañera, baldiñ kondenatzen bazera, ikatza baño beltzago egongo da zure arpegia. Arr May 29.<br />
� (s. XX). Ez eukan Mañasik lan makala izketan ari erakusten. Da Aitearen egiten gañera, ez ekian da. Ag Kr<br />
136. Asko sendatu dira edanta; beste asko garbituta. Gañera sendatze ook seguruak dira. Goñi 101. --Diru asko<br />
manejatzen oituak gaude eta gañera... --Gañera zer? Iraola 74. Albiste polita arditik gabe zegoanarentzat! Eta<br />
nork erantzunik ez gañera! Ag G 325. Len ere aitu det, eta gañera neuk ere banekian. Ib. 275. Mutikoai goiz ta<br />
arratsalde euskera ta erderazko ikaspidea ematen, musika ere bai gainera. A Ardi 101. Ipiñi daben dirua jaso,<br />
ta ganera, lau bidar geiago artu. Kk Ab I 99. Badegu iñori eman diogun gaizpidea kendu bearra, eta bear<br />
aundia gañera. KIkV 56. Jan zazue bada pastiza hori, huna oraino gainera tuaxa eta madari batzu. JE Ber 30s.<br />
Emaiten diote beraz arras ongi jatera, eta gero, berrogoi eta hamar libera dirurekin, gainerat oraino, urhe<br />
tabakier bat. Barb Leg 22. Neregatik egin dedilla, lenbailen gañera! Lab EEguna 94. Benetan, gañera, merezi,<br />
nere ustez. Ldi IL 148. Larraun guziko amasei apez, / errikoa bat gaiñera. Or Eus 417. Orain aipatu ditugun toki<br />
oietan, eta gañera Aitzbitarten, Urtiagan [...] eta Laperran. JMB ELG 23. Bai al dakin, gañera, mutil ori nor<br />
dan [...]? TAg Uzt 125. Arantzazura bidea luze, / gañera aldatz-goria. SMitx Aranz 124. Zer egin? Insignispiñua<br />
sartu; ugari gañera. Munita 64. Kazeta eta aldizkari saldo bat bada gainera, guztiz edo gehienik<br />
Irlandaraz argitaratzen direnak. Mde Pr 245s. Halako famako predikaria zen... eta Azkaindarra gainerat... Zerb<br />
Azk 56. --Ortara, bide-laguna izanen diat. --Bai gizona ta atsegiñez gañera! Etxde JJ 52. Hila duk ba, arras<br />
hila, hola erraz gora egoiteko! Eta holako hotza gainerat! JEtchep 32. Geiagoko barik [...] bota eban bere<br />
burua ibaira. --Iño! [...] esan da ein gañera! SM Zirik 120. --Ixildu zaitez [...]. --Zer? Neu ixiltzeko gañera? Ib.<br />
120. Orrela, gainera, etzukean inoren erantzukizunik bere gain. Zait Plat 102. Naiago ganera! Erkiag BatB 64.<br />
Biriak artuak ditu; biak ganera. Ib. 98. Gaubean guk lanari uzterako izaten baitziran amaika t'erdiak edo<br />
amabiak, al zanik azkarren ibilita gañera. Salav 60. Hemeretzi urte zituen Pariseratu zelarik; gainerat izpiritua<br />
erne, odola bero eta zainak ez sakolan. Ardoy SFran 89. Orain gaiñera, aita il zitzaigunetik alarguntza<br />
bakarrean, nerekiko kezkak biziagotuko zitzaizkion. NEtx LBB 47. Errient erdalduna ginuen, euskararen<br />
kontrakoa gainerat. Xa Odol 26. Linguisten lanetan ez ezik, baita, eta batez ere gainera, filologoenetan ere.<br />
MIH 193. "Gauzak" ez dira hemen ikus eta uki daitezkeenak soil-soilik, baizik eta, gainera, gizartean egiunez<br />
sortzen eta gordetzen diren ohidura guztien bilduma. MEIG VII 93. Gainera eta bestalde, Leizarragak arrazoi<br />
balu beste guztien kontra eta gainetik, -bate litzateke, ez -bat, azken zatia. Ib. 98.<br />
v. tbn. (Desde 1900 sólo autores no guipuzcoanos, salvo en variantes): Echag 45. It Dial 95 (Ur onezaz ganera,<br />
Dv bertzalde, Ip bestalde). Izt C 208. Bil 162. EusJok II 59. Aran SIgn 84. Ud 17. PE 112. Zab Gabon 28. Sor<br />
AKaik 130. AB AmaE 192. Bv AsL 22. Apaol 66. AzpPr 92. Alz ST<strong>Fe</strong>r 123. Moc Damu 7. Itz Azald 69. Kk Ab I<br />
7. Inza Azalp 154. Altuna 81. Etcham 143. Enb 210. FIr 150. Ir YKBiz 26. Erkiag Arran 34. Arti Tobera 270.<br />
And AUzta 85. Izeta DirG 21. Osk Kurl 23. BEnb NereA 87. Alzola Atalak 64. Etxba Ibilt 483. Mattin 39. Xa<br />
EzinB 64. Ganera: AB AmaE 336. Ag AL 11. A BGuzur 110. Echta Jos 177. Noe 94. Altuna 15. Or Tormes 5.<br />
Enb 166. Otx 175. Bilbao IpuiB 254. Osk Kurl 119. Alzola Atalak 125. Gainara: Mdg 137. Gañea: Lek EunD<br />
34. Gaña: Apaol 123.<br />
� Por lo demás. v. GAINERAKOAN s.v. gainerako. � Gaiñera, nola buruan, esku-gaiñean baiño / ez<br />
baitzakarren prudenki beharri gehiago [...]. "Du reste". Gy 143.<br />
- GAINERA BERRIZ. Además. � Gañera berriz, Juana Bixenta, / utziko dizutet etxeko errenta. Bil 80. Kapa<br />
sonbrero oiek salduta, / etxeko alajeriyak, / gañera berriz ganbaratikan / artuak eta gariyak. Xe 266. Beti izan<br />
oi da gozoagoa auzoko janaria. Gañera berriz eztu janak bakarrik asetzen gizona. Ag G 32s. Lapur txikiyak<br />
preso sartuta / gañera berriz katia, / aundiyarentzat libertadia, / beti zabalik atia. Tx B II 95.<br />
v. tbn. Ud 116. PE 140. Zab Gabon 66. Urruz Zer 132. EusJok 65. Otx 111 (ganera barriz). BEnb NereA 83.<br />
- GAINERA ETA. � Ain otxana izanda [ollo nabarra], besterik ez bezelako arrautzagillea, gañera-ta, bai<br />
tuntuna dala gaxoa! TAg Uzt 112.<br />
2 gainera, gainara. � "Gaiñéra bat, una cima. Gaiñéraik gaiñéra, de cima en cima. Gaiñá(r)a bat, cima<br />
alargada [...] Gaiñeraan, en la cima" Iz ArOñ. v. gain.<br />
gaineragarri. "Adjectivus" Urt I 168.<br />
gainerako (V-gip, AN-egüés-ilzarb, BN; SP, Ht VocGr 418, Lar, VocBN , Dv, H), gainalako,<br />
ganerako (Añ, A), gañarako. Ref.: A; Bon-Ond 153; Elexp Berg. � Demás, resto. "Restante, la resta" Lar y Añ.<br />
"(Los) demás, gañerakoak" Ib. (Añ ganerakoak). "Ganerako dirua, el resto del dinero al cambiar una moneda"<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
203
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
A s.v. ganera. "Zuk bazkaixa gertau eta gaiñerakua neuk eingot. Ama jatorra da baiña gaiñerakuak..." Elexp<br />
Berg. Cf. GAINERAKO. v. GAINEKO (c), GAINERATEKO, GAINETIKO, gainontzeko. � Tr. Documentado<br />
al Norte desde comienzos del s. XVII. Al Sur, se encuentra desde fines del s. XVII y es gral. entre los autores<br />
guipuzcoanos y está muy bien documentado en textos alto-navarros; entre los vizcaínos, no es muy común: hasta<br />
el s. XX sólo hallamos ejs. en Añibarro, f. Bartolomé y Arrese Beitia. La forma más empleada es gainerako (tbn.<br />
en los vizcaínos f. Bartolomé (Ic II 188), Arrese Beitia (AmaE 99), KIkV (67), San Martin (Zirik 106) y Anduaga<br />
(AUzta 70), frente a ganerako en Añibarro (EL 1 138), Orixe (Tormes 17), Erkiaga y Alzola); hay gañarako en<br />
Lizarraga de Elcano (Prog 102) y, junto a gañerako, en Voltoire (187); gañelako en Belapeyre (pero gañerako<br />
en los demás suletinos) y gañalako en un texto salacenco de 1780. � Deklara itzazu orai laburzki Abe Mariaren<br />
gaiñerako hitzak. Mat 98. Haur da egia garbia eta elizak errezibitua. Gainerako guztia, [...] da erhokeria. Ax<br />
619 (V 399). Bere amurusiaz bai, baiña gaiñerakoaz eztu konturik egiten. Ib. 342 (V 227). Eta gero gaiñerakoa,<br />
gaixtoena, zahartasuna, Iainkoarentzat. Ib. 66 (V 43). Gure aita: gainerakoa ixilik. Hm 58. Agradezitu bear<br />
zenidan gañerakoa bezala (1693). ConTAV 5.2.9. Bizitze gaistoak eta gañelako debriaren aholkiak. Bp II 30.<br />
Eta gaiñerako Thyatiran zaretenei. He Apoc 2, 24 (Dv gainerakoei, Echn gañerakoei, IBk gainerakuoi; Lç<br />
goitiko, Ur (G), Ip, IBe beste, Ur (V) enparau). Erregelatzat zerbitzatu behar zuen gauza falsoa [...] bada, zer<br />
izanen da gaiñerakoez? He Gudu 65. Jatia, edatia, beztitzia eta gañerako khorpitzaren süstengatzeko behar<br />
diren gaizak. Mst III 26, 4 (Ip gainerako; Ch bertze, Echve 261 beste, Ol enparau). Portugesen tiroak ondatu<br />
zituzten gañerakoetatik berrogei ez, beste guziak. Mb IArg II 291. Ezdeuskeriei eman diotet ene haurtasuna,<br />
erhokeriei ene gaztetasuna, inutilkeriei ene gainerako denbora. Brtc 81. Gañerako egiteko guziak onen pare<br />
ipintzen badituzu. AA III 420. Egizu penitentzia, eta gainerako ahal dagizun ongi guzia. Dh 123. Gainerako<br />
berririk nik ez diot jakin. AstLas 72. Nik diot [gasnari] yan kantal hori; / gaiñerako hortan naski / zuretzat<br />
badaiteke aski. Gy 56. Eta tribu batzuei beren zatiak emanik, gañerakoakikoa beste egun batean egiteko utzi<br />
zuten. Lard 118. Gañerakoen ondamenetik gordea izango zala. Ib. 21. Zezenak laja ditu / lau lagun elbarri, /<br />
gañerako erida / jendiak elkarri. Xe 206. Gizona baraurikan dauka erdietan, / gañerako guzian osoro dietan.<br />
JanEd I 71. Jakin bidearen gañerakoan aitzinatuagorik direnendako. Legaz II. Erein zuan azia lurra ongi<br />
prestaturik, eta utzi zuan gañerakua Jaungoikuaren eskura. Bv AsL 134. Egin behar izatu zuten oinez gainerako<br />
bidea. Jnn SBi 158.<br />
� (s. XX). Eskuiean sagardotegi bat [...]. Gañerakoan etxe, zugatz eta baratzak. Alz Ram 39 (acot. escén.).<br />
Orain, zu ez gañerako guzia aztu zait... Lab EEguna 114. Ertigintzan ere, gañerako egintza-bideetan ainbat,<br />
oarrez, asmamenez ta gorago-yoranez diardu [gizonak]. Ldi IL 125. Maritxu Enrikerekin juango da eskui aldera<br />
ta gaiñerakoak jarriko dira ezkerretan. ABar Goi 22. Lur oso karetsua ez du ain gogokoa; gañerakoetan ondo<br />
etorri oi da. Munita 79. Abadesa Ordekoa buruan, eta gañerako monjak ondotik. Lek SClar 138. Badute [erlijio<br />
politeistak], alegia, Jainko bat gaiñerakoak baiño aundiago dena. Vill Jaink 25. Etxe inguruan ba omen zituan<br />
bost edo sei sagar-arbol, eta gañerako fruta oso gutxi. Salav 10. Gaia neure amari entzunikoa, eta ganerakoa<br />
neure buruz apaindurikoa. Alzola Atalak 147. Ez baitute bi euskalki baizik bereizten: Bizkaikoa, batetik, eta<br />
gainerako guztiak, bestetik. MIH 391. <strong>Euskaltzaindia</strong>, gainerako helburuak gainerako, batasun-beharrez sortua<br />
izan baitzen. Ib. 223.<br />
v. tbn. (Desde 1900, sólo autores de dialecto no guip., salvo variantes): Volt 181. EZ Man I 28. Harb 239. O Po<br />
54. SP Phil 118. Arg DevB 119. Gç 31. ES 102. SermAN 3r. Lar Gram 7. Cb Eg III 348. Lg II 267. Mih 88. Ub<br />
14. Gco II 32. CatB 79. It Fab 168. Mustafa 210 (ap. DRA). Hb Egia 125. ECocin 4. Aran SIgn 104. Arr May 7.<br />
Sor Bar 74. Elsb Fram IX. Apaol 90. Arb Igand 83. Moc Damu 19. CatJauf 126. Prop 1906, 44. Ir YKBiz 446.<br />
Ardoy SFran 250. Xa Odol 166. Ganerako: Otx 130. Gañeako: Lek EunD 35. ABar Goi 67.<br />
� (Con beste o bertze). � Tr. Documentado desde Materre en textos septentrionales; es común hasta mediados<br />
del s. XIX. Aunque hay algún ej. anterior, es entonces cuando se hace frecuente entre autores meridionales,<br />
guipuzcoanos gralmte. Se emplea sobre todo el orden beste gainerako; gainerako beste aparece en Axular,<br />
Lardizabal y Erkiaga y, junto al orden inverso, en Etcheberri de Ziburu, Haranburu y Etcheberri de Sara. �<br />
Bertze gaiñerako lehen partean diren gauzek eztute deklarazinorik behar. Mat 175s. Indazitzu aiphatu<br />
berthuteak, / zein baitire gainerako berze guztien gondeak. EZ Man I 38. Errespetu hunek berorrek gainerako<br />
berze konsiderazino guzitik osoki deskansatzen nau. Harb a) 7r. Koleraren iraungitzeko gaiñerako bertze<br />
erremedioak. Ax 314 (V 209). Zure buruari osoki garaitzen bazaisko, bertze gainerakoak errazkiago azpirako<br />
tutzu. SP Imit III 53, 2 (Echve 357 gañerakoak; Ch bertzeak). Handik harat jakinsun izanen zarete berze<br />
gainerakotan, zer egin beharko duzun segidan klarki ageriko den gisa. Mong 587. Eta bigarren akhabantza<br />
zerbitzatzen da gainerako bertze berboekin. ES 88. Orai gehiena Espainiako khoroaren azpiko da; eta<br />
Franziako erresumakoa da bertze gainerakoa. Ib. 110. Sazerdoteak, diakonoak eta beste gañerakoak. Iraz 41.<br />
Baiñan bai merezi ditugun penak eta gastiguak, zeiñen beldurrago baitgare, bertze gaiñerako guzien baiño. He<br />
Gudu 160. Hil izan zituzten hetarik asko, eta yarraiki zitzaien bertze gainerako guziei bere herriko<br />
mugarritaraino. Lg I 261. Berarekiñ oso mantxoa, baña beste gañerakoekin ostikalari izugarria. Sor Bar 83.<br />
Okela-salda ta arraña izan ezik, beste gañerako edozein janari artu daikie. KIkV 79. Gorputzez eta arpegiz ez<br />
beste gaiñerakoan. Mok 19. Ez naizelako beste gañerako gizonak bezelakoa. Ir YKBiz 343. Jainkoak eman<br />
ziozkan bi harri zabaletan bernuzatuak bere manamenduak eta bertze gainerako manu premiazkoenak. Zerb IxtS<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
204
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
38. Arek ematen zien indar beste gañerakoeri. Or QA 114. Ikastaldi berri hau, CCC-ko gainerako beste ikastaldi<br />
guztien antzera, arras txukun, apain eta dotore agertu dela. MEIG III 72.<br />
v. tbn. Beste (bertze) gainerako: EZ Man I 50. Harb 60. CatBurg 42. Mih 62. ETZ 162 (Sal, 1780; berze<br />
gañalako). CatLuz 27. Hb Egia 74. Arr GB 84. Aran SIgn 94. Legaz 50. Bv AsL 212. Moc Damu 31. Goñi 103.<br />
CatUlz 51. Ill Pill 4. ArgiDL 30. Muj PAm 24. Ir YKBiz VII. Izeta DirG 57. Gainerako beste: Lard 108. Erkiag<br />
BatB 78 (ganerako). MEIG VIII 114.<br />
- ETA GAINERAKOA(K) (Lar eta gañerakoa, Añ eta ganerakoak, Dv eta gainerakoak). Etcétera, y demás. Se<br />
emplea sobre todo en plural; en sing. lo hemos encontrado en Harizmendi y Ubillos; Orixe lo emplea alguna vez<br />
indet. (eta gainerako). v. ETA ABAR s.v. abar. � "O Patriarka" eta gainerakoak lehen bezala. Harb 472.<br />
Saindu guziez, igandeaz eta gainerakoa, Laudetako gisa. Hm 166. Haur, zerbütxari eta gañelakoak Kateximala<br />
jin eraziten dütiener. Bp I 26. Ikási gastetík emastéki lának: jósten, errokan, ógi ta lixua egíten, kozinátzen, ta<br />
gañarákoak. LE Prog 118. Zer otoitz edo zer orazio erakutsi zuan? Aita gurea. Esazu. Aita gurea, eta<br />
gañerakoa. Ub 82. [...], zelan diran eriotzea, judizioa, infernua, Jangoikoaren borondatea, eternidadea; eta<br />
ganerakoak. Añ EL 1 71. Edozeiñ guraso ta etxetako buru beartua dago bere ume, mirabe ta gañerakoai<br />
Zerurako bidea erakustera. AA III 379. Gure izpirituetan sortzen diren gogoeta onek, gure bihotzetan sentitzen<br />
ditugun ongirako gonbiduek, eta gainerakoek, Jesu Kristoren odola dute balio. Dh 215. Zointan [despentsan]<br />
ezartzen baitire mahaineko behar gauzak, yanari eta edari eta gaiñerakoak. Gy 309 nota. Alberna mendiko<br />
lanak eliza ta gañerakuak bukatu ziranian. Bv AsL 150. Biharamunean muthil hura orhoitu zen, nork ezarri zuen<br />
ohean eta gainerakoez. Jnn SBi 169. Ixilduko ditut nexka petral orren eta gañerakoen mingañak. Goñi 40.<br />
Etxeak zitun zoko, ardandegi, ganbara ta gañerako, begiratu omen zituen. Or SCruz 88. Bazkari kontu ta<br />
gañerakoak nere gain artuko ditut. Lab EEguna 64. Kajak eta kajak, soñekoz, oñetakoz, makinaz eta<br />
gañerakotzaz beteak. JAIraz Bizia 15. Beste emakumeok gonarik ezpagenu bezela... Gonak eta gañerakoak<br />
edozeñek añakoak... NEtx Antz 75. Zugazti eta gainerakoak, / Mattinen partez goraintzi. Mattin 60. Hor<br />
aurkituko dituzue urteak eta tituluak eta gainerakoak. MEIG IV 58. Gainera istudioetarako, argitaratzeko eta<br />
gainerakoetarako laguntza batez ere etorri zaigu [...] hizkuntzalariengandik. Ib. 60.<br />
v. tbn. (En plural): Lard 452. Zab Gabon 51. Apaol 36s. CatUlz 46. Iraola 43. Munita 76. Or QA 89. Mde Pr<br />
116. Etxde JJ 6. SM Zirik 27. Ugalde Iltz 14. Erkiag BatB 73.<br />
� Maiz asko aipatzen digute euskarak aurrekoen ahoan eta lumetan hartu zuen igortzia, gantzua, arnasea eta<br />
lurrina. Ba, igortzi eta gainerako horiek nahiago ditugu bilatu dauden lekuan. MIH 140.<br />
� (Con bertze). � Zuek ere berze patroñ saindu itsasokoak, / Birjina, Piarrez eta berze gañerakoak. EZ Man II<br />
148. v. tbn. Izeta DirG 57.<br />
� Beste zenbait hutsarte nabari dira [...]: infernuetara jaistea zakur-amets edo sorginkeria hutsal bihurtu da,<br />
ardoa egiteko ez da mahats-aleak oinkatzea aski, [...] eta gainera gainerakoak. MIH 323s.<br />
- GAINERAKOAN (c., ganerakoan V ap. A; SP, Lar, Añ (G), Lecl, Dv, H). Por lo demás; de lo contrario, de<br />
otro modo, si no; otras veces. "Au reste, goitikoan" SP. "(En) quanto a lo demás" Lar, Añ. "Sino, de otra suerte,<br />
de otra manera" Añ. "Sin. de bestela. Porque si no..., de otro modo... Yan abudo txitxi ori, gañerakoan obera<br />
eramanen zaitut" Asp Leiz2. v. GAINERAN (b) s.v. gain, e infra GAINERAKOAZ. � Tr. Empleado por autores<br />
septentrionales (no suletinos, salvo Inchauspe) desde comienzos del s. XVII; se documenta tbn. muy bien en la<br />
tradición guipuzcoana desde mediados del s. XVIII. � Gaiñerakoan badakit Euskal-herrian añhitz moldez<br />
minzatzen direla. Mat XIV. Zerk eman zioen ur hari eztitasun hura? Heken gutiziak, heken desirak eta egartsuak;<br />
zeren gaiñerakoan, bertze ur bat bezala zen ur hura ere. Ax 511 (V 329; v. tbn. 373 (V 246)). Iakin dezagun<br />
eztiogula probeari liskarrik edo eranzuterik egin behar [...]. Baldin emaiteko gaietan bagara, edo debozinorik<br />
badugu, eman diazogun, eta gaiñerakoan utz dezagun. Ib. 223s (V 149). Bathaiatu izan dut, bada, Stefanesen<br />
familia ere; gainerakoan ez dakusat bertzerik nihor bathaiatu othe dudan. He 1 Cor 1, 16 (Dv eta gainerakoan;<br />
Lç gainerakoz, TB gaineran, Bibl gaineratekoaz). Yakin zazu gaiñerakoan, [...] zenbatenaz izanen baituzu<br />
animo gehiago, hanbatenaz agertuko zaizkitzula traba hauk ariñagoak. He Gudu 167. Ezpadakizu nola gorde<br />
egia, galdegiozu dakien konfesoreari [...] ta egizu esaten dizuna. Gañerakoan esazu bai edo ez, gauzari dagokan<br />
bezala, baña gezurrik ez. Mb IArg I 265. Gere bizi modua ateratzeko alegin prudente batzuek egin ezkero,<br />
gañerakoan konformatu bear gera Jaungoikoaren borondatearekin. Gco II 35. Belarra bustia edo inzez betea<br />
emanda, iñoiz eztulen bat edo beste aditu diegu, baña gañerakoan ez. AA II 185. Egigun gure aldetik ahalik<br />
hobekiena, eta gainerakoan gauden deskantsu. Dh 62. Sentimendu horiek bihotzean ongi finkatzen dituena<br />
izanen da segurki meditazionerik hoberena, gainerakoan nahi bezain idorki egina izana gatik ere. Ib. 52.<br />
Gainerakoan idia ona izateko behar da irazkiz gora eta luze. "Por lo demás; d'ailleurs". Dv Dial 92 (It<br />
gañerakoan, Ur ganerakuan; Ip gañeran). Lana egin da gañerakuan / dibersiyuan zaliak. Arrantz 78.<br />
� (s. XX). Ama Birjiña agertzen zitzaionean [...] leku batera begiratzen zuen eta gañerakoan biño zorrotzago.<br />
Goñi 99. Nere asmoa da lenbailen erri onetatik alde egitea; ez gera gañerakuan pakean biziko. Ill Testim 12.<br />
Ezkondua bear zan izan [Maria]. Aurrena, gañerakoan juduak neskatx galdua bezala artuko zutelako. Inza Azalp<br />
57s. Eliz aurrean, eliza esan bear Jauna zegon tokiari, gañerakoan itxurik ez zuan da, [...]. JAIraz Bizia 71.<br />
Etxean jatekoa aski izatea ta baitegian ez. Orratx, alde bakarra. Gañerakoan, berak zionez, baitegian etxean<br />
baiño lagunarte obea billatuko zun. Etxde JJ 158. Haurrak elgarrekin euskaraz mintzo hauteman orduko,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
205
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaztigatzen gintuen; bainan gainerakoan [errienta] etzen batere jaun ertora baino garratzagoa. Xa Odol 26.<br />
v. tbn. Harb 247. SP Phil e) 3v. Mih 69. Lard 437. Hb Egia 31. Urruz Urz 43. Arb Igand 149. Alz Txib 105. NEtx<br />
Nola 13 (como glosa de osteuntzean). Vill in Gand Elorri 11. Salav 105. Ibiñ Virgil 89. MIH 102. Ganerakoan:<br />
Erkiag BatB 41. Gañerakuan: Ip Dial 93. Iraola 126.<br />
� (Con beste, bertze). � Ifernuan daudenek ere minagatik [...] dute sentimendu, damu eta urriki. Baina bertze<br />
gainerakoan, itsutuak [daude]. Ax 616 (V 396; v. tbn. 325 (V 216)). v. tbn. Cb Eg III 380 y AzpPr 76 (beste g.).<br />
- GAINERAKOAZ (gañe- Lar, gane- Añ), GAINERAKOZ. Por lo demás. "(En) quanto a lo demás" Lar (Añ<br />
ganerakoaz). v. GAINERAKOAN. � Batheiatu ukhan dut Estebenen familia ere: gainerakoz eztakit berzerik<br />
batre batheiatu ukhan dudanez. Lç 1 Cor 1, 16 (ej. único, frente a varios de gainerakoaz (cf. Ins G 5r, 1 Cor 4, 2;<br />
Eph 6, 10; Phil 4, 8, etc.): Schuchardt (Intr 66) se inclina a considerarlo errata; parece seguro el error en<br />
gainerokoaz (2 Cor 10, 1)). Gañerakoaz baldin gu hemen ezarri dugun baño anplekiago kofesatu<br />
nahi baduzu [...]. EZ Eliç 163s. Gainerakoz, bihotza / al'urrix'al'orotsa / duen, izterbegiak / porogatuz bihotsa.<br />
O Po 38 (cf. Lfn NotesO 20). v. tbn. SP Phil 353 (gainerakoaz). Errége andigúra, ta ain sándua gañarákos,<br />
ezpáda libre paagtzetik péna. LE in BOEanm 856. Ikústea sollik dá fálta, ezi gañarákos ain erreálki dut emen<br />
nola án. Ib. 822. Bi begiak ubeldurik, burua ere kalboturik / Gainerakoz banago ixilik. AstLas 69. Gainerakoaz<br />
erranen darotzut urrixa ez dela urthea bethe duen aintzinean akhetxera hurbilarazi behar. Dv Lab 282.<br />
- GAINERAKOAZ DEN BEZANBATEAN. Por lo demás. v. GAINERAKOAZ. � Gainerakoaz den<br />
bezenbatean, ene anaieák, alegera zaitezte Iaunean. Lç Phil 3, 1 (He gaiñerakoan, TB berze alde; v. tbn. Adv *<br />
7v).<br />
- GAINERAKOTAN. v. GAINERAKOAN. � Ez diteke igurik hainitz gehiago, / baita gainerakotan behar<br />
handiago. Hb Esk 167. Hori dugu berexik guk Euskal-herrian, / gainerakotan gaude bertzen negurrian. Xa Odol<br />
179.<br />
gainerantzean. v. gainontzean.<br />
gainerantzean. v. gainontzean.<br />
gainera(tu) (SP, Urt, Dv, H, A), ganeratu. �1. Poner(se) encima; echar(se) encima; sobrevenir; elevarse, llegar<br />
a lo alto; poner por encima (de). "Élever, monter en haut. Eltzea gainera dut, j'ai mis le pot au feu. Gainerako<br />
da, il montera dessus" SP. "Adlevare" Urt I 189. "Arriver au haut d'un endroit" Dv. "Bi brinkoz gainerako nauk<br />
(Gy), en deux bonds je monterai là-haut" Ib. s.v. gainerako. "1. se placer sur, monter dessus. Gaiñera hakio,<br />
mets-toi sur lui, monte-lui dessus, [...]; 2. arriver sur, atteindre en haut. Mendi gaiñeratu zenean, quand il fut<br />
parvenu au haut de la montagne" H. � Tr. De uso general; es especialmente frecuente en autores del s. XIX. No<br />
hemos encontrado ejs. suletinos. En DFrec hay 18 ejs. � Abariziosoentzat bitzten da su handia / eta bertza<br />
gaiñeratzen. EZ Man I 107. Ur gañeratuz izurdeak saltatzen. EZ Man II 17. Bethi gaineratzen den olioak<br />
errepresentatzen du emetasuna. SP Phil 229 (He 231 gaiñ aldea atxiki). Galerazi dituzun guziak elkar artu ta<br />
gañerako zaizkitzu batbatean ta lertuko zaituzte. Mb IArg I 145. Oni [Jesusi] herioaréki / gaitz guziak gañerátu.<br />
LE Kop 97. Olioa likore guzien gañeratzen bait da. LE Urt 255 (v. tbn. ms. 91r). Zakurrak gañeratzen / zaizka<br />
gaisoari. It Fab 91. Godoak azpiratu eta Arabeak gañeratu izan ziranetik. Izt C 279. Estrabon [...] eta beste<br />
askok, jarri izan zituztenean Españako menastak beste guztiai gañeraturik. 'Antepusieron'. Ib. 60. Bi brinkoz<br />
gaiñerako nauk hire bizkarra-gaiñdi. Gy 42. Bere desleialkeriagatik oni zeruak gañeratu zion kastigu izugarria.<br />
Arr May 164. Hiltzeko tresnaren gainera denean, nahi izan da jendeari azken aldikotz mintzatu. HU Aurp 48.<br />
Lurra baino gorago, odei-gaineratuak, ginala esan zitekean. A Ardi 119. Ontzia iñoiz murgilduz iñoiz<br />
gaiñeratuz. Or Mi 147. Nimestarrak gaiñera zitzazkionan nongo erritarra zen yakin-miñez. Ib. 14. Illunabarra<br />
gaiñera zaie. Or Eus 423. Egoera larria gaiñeratu zaizu. NEtx LBB 28. v. tbn. Jnn SBi 87. Ill Testim 26. Berron<br />
Kijote 202. � [Mirua] hegal-ukhaldi batez da haren [arratoiaren] gaiñeratua. Gy 66. Oinen ganeratu zan. Azc<br />
PB 136 (v. tbn. oiñen ganeratu en A BeinB 85).<br />
� (Con reduplicación intensiva). � Nola ez baitzuten oraino etxe guzia ikusia, abiatzen dire, barne bat mia,<br />
bertzea mia. Gain gainera direnean, [...]. "Dans l'étage supérieur". Barb Leg 131.<br />
�2. "Ensorbecerse, [...] gañeratu" Añ.<br />
�3. Añadir, agregar; replicar; (mucho menos frec.) aumentar. v. gehitu. � Tr. Propio de la tradición meridional<br />
desde la 2. a mitad del s. XIX. Es especialmente frecuente en el s. XX. � Beste... (zor) askoz andiagoak dauzkagu<br />
gure gañ, ta dire gure pekatuakin gañeratzen ditugunak. Arr CDoc 93 (ap. DRA). Zere orrenbeste gaitz-bide eta<br />
eskandalorekiñ gañeratu dezun zor neurrigabea. Arr May 65. --Baita beste zerbait bere esan gura deusku: -gaiñeratu<br />
eban Arnoldok-- [...]. Ag AL 65. Aragia gutxitan jaten degula? gaineratu zuen beste norbaitek. A Ardi<br />
13. Ganeratu zituan osalariyak beste uarpen batzuk eta alde-egin eban. Kk Ab II 52. Zuzenbideari [...]<br />
maitasarrea ezarri, erantsi ta gañeratu bear zaio. Eguzk GizAuz 190. Gaineratu behar dut egungo Irlandarak ez<br />
dazagula gehiago pronombreak infixatzeko jarraidura. Mde Pr 220. "Andere Isabelak dei egin dautzu<br />
arratsaldean..." eta isilune baten ondoren gaineratu zuen "Theresaren bila joana zinelarik". Mde HaurB 10.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
206
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Udara honetarako beste lan bat gaineratu ez balidate, datorren urrilean edo bukatuko nituzkeen presta-lan<br />
guziak. PMuj in MEIG I 95. Metatutako egurrai, egur barriak gaiñeratuaz. Erkiag Arran 90. Samariatik<br />
banandu ta Judari gaiñeratutako iru barrutiak. Ker 1 Mach 11, 34 (Ol itsatsi). Alferrik zen askorekin Amaenwr<br />
(alemana) nintzela esatea: German gaineratu behar. MIH 187. Gezurra dioela erantzun lezaiokeenari, hauxe<br />
gainerako dio: [...]. MEIG VII 32.<br />
v. tbn. Ldi IL 93. Ir YKBiz 55. Etxde JJ 188. Ol Ex 33, 20 (Ur berriz esan zuen, Dv erran zuen oraino). Vill<br />
Jaink 44. Osk Kurl 169. Ganeratu: Bilbao IpuiB 32.<br />
�4. (Dv � A (-iñe-)). "Rester en surplus. Gaineratu ziren pusketarik eraman zituzten zazpi otharre betheak<br />
(HeH), et des morceaux qui restèrent, ils emportèrent sept paniers pleins" Dv.<br />
�5. Rebasar, superar, sobrepasar. v. gaindu. � Guk, gure probintziyan, gañeratzen degu neurri ori beste<br />
irurogei geiagokiñ. Artetxe Itzald II 41. Berak gaineratu etzitzakean erakutsiak sofistek gaineratzea ere<br />
etzitzaiokean eder eta on Platoni. Zait Plat 117. v. tbn. Osk Kurl 82.<br />
gainerontzean. v. gainontzean.<br />
gainerontzean. v. gainontzean.<br />
gainerre (Lar (gañ-), H, Bera), ganerre (Lar, Añ). �1. "Ahornarse el pan, quemarse por defuera, gañerretzea,<br />
ganerretzea" Lar. "(Pan) regañado, es del bascuence ogi erregaña, gañerrea" Ib. "(Olor de) chamusquina,<br />
ganerre usaia" Ib. "Chamuscar, ganerre" Lar y Añ. "Socarrar, sollamar; ahornado" Bera. �2. "(Subst.; Hb),<br />
légère brûlure" Lh.<br />
gainerri. "Var. de goierri" DRA.<br />
gainerritar. "(L), habitant des contrées hautes" Lh.<br />
gainertz. � Borda, borde. Cf. ganertz. � Saretxalopa edo treñeruak [...] azpitik baltzez da karel ondoan edo<br />
gañertzean lerro urdin, zuri edo gorriz apaindurik. Ag Kr 37. Noizbaiten nere adar gañ ertzean dauzkatan<br />
ezkurretako bat aña izandu naiz. Ag G 209.<br />
gaineruntzako. v. gainontzeko.<br />
gainestali. "Zeru lainotuari esan ohi zaio. Gaiñestali honek segitzen badau tomatiak gorriña harrapauko dabe"<br />
Elexp Berg.<br />
gainestalki, ganestalki (Lar). �1. "Roclo, un sobretodo más ajustado, ganestalki estu bat" Lar. �2. Cubierta. �<br />
Liburuak bere gain-estalkian iru kolore daramazki. Vill in Gand Elorri 10.<br />
gaineste. "Gañeste (AN; msLond), superfluidad" A. v. gaineztasun.<br />
gainetar. v. gaintar.<br />
gainetu. �1. "Arrimarse así, mejor [que con arrimatu] se dice con el verbo gañetu pospuesto al nombre de la<br />
cosa sobre que se arrima, v.g. arriaren gañetu, arrigañetu, arrimarse sobre la piedra" Lar. v. gainera(tu). �2.<br />
(gañ- V-och ap. A), ganetu. Añadir. "Echarse encima, agregarse, sumar" A. � Onei [ipuinoi] aurretik ganetu<br />
yakez Euskaldunen alabantzaak. Zav Fab RIEV 1907, 91. �3. "Acometer, litm. echarse encima. Gainetu<br />
eztakizun (V-oroz), que no acometa a usted. En V-arr gainetu es apoderarse" A EY III 238. "(V-oroz), acometer.<br />
Gainetu yako, le ha acometido. (V-arr), apoderarse, dominar" A Apend.<br />
gainezari. � (Caballo) semental. � Zamariaren izenaz ezagutzen dira garaino, gañezari, jegua, beor [...]. Izt C<br />
167.<br />
gainezka (c. sg. A; V-gip ap. Etxba Eib y Elexp Berg), ganezka (Vc,... ap. A; Añ). �1. De sobra,<br />
abundantemente, a rebosar; rebosando, desbordándose. "Colme, ganburu, ganezka" Añ. "1.º rebasando; 2.º<br />
ventajosamente" A. "Colmadamente. Gañezka neurrittu zestan erosi netsan ardaua" Etxba Eib. v. GAINEZ,<br />
gaindizka. � Tr. Propio de la tradición meridional desde el s. XIX. En DFrec hay 14 ejs. de gainezka y 2 de<br />
gaiñezka. � Ganbarea beterik, / upea ganezka. Zav Fab RIEV 1909, 38. Begiratu batekin, tontorka ta gañezka<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
207
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
pagatzen nazu. Bil 159. Artzañak bekarren esnea, lurrezko ta burdiñazko ontzietan, gaiñezka zipli-zapla bidean<br />
boteaz. Ag AL 41. Irakiten eta gañezka ari zen tupiñean. Or Mi 80. Poza ganeska ebela. Kk Ab II 160. Ura<br />
gañezka asi ta berealakoan beteta txalupa gaxoa ur-azpian zan. Anab Poli 25. Kamioi aundiak, gañezka<br />
kargatuak. Anab Aprika 76. Batzuk gañezka, besteak utsik. Basarri 188. Buruan falta eben albidadia miñian<br />
euken; baita gañezka be. SM Zirik 108. Olezko orma orren atzean, barruan, ganezka agiri dira burdiñak eta<br />
txatarrak. Erkiag BatB 120. Ango pestetan ikusitzen da / plazan jendia gaiñezka. Uzt Sas 288. Jainkoak gainezka<br />
isuri zuen bere grazia nire gainera. IBk 1 Tim 1, 14 (TB gaindikatu). Euskal irakasbideak eta gramatikak<br />
gainezka ditugula. MEIG II 143. Gure hizkuntzaren aberastasuna gainezka darion hiztun goxoa. MEIG VI 97.<br />
v. tbn. A Ardi 133. Lab EEguna 113. EA OlBe 10. Etxde JJ 46. Txill Let 114. Gand Elorri 138. BEnb NereA<br />
232. MAtx Gazt 28. IBe Mt 12, 34. Ganezka: Enb 195. TAg Uzt 277.<br />
�2. Por añadidura. "(Lo que se da) demás" Añ. v. GAINERAKO (b), s.v. gain. � Jangoikoaren erreinua<br />
lenengo billatu egizue; ta ganeko gauza guztiak ganezka emongo jatzuez. Añ MisE 55.<br />
�3. (Precedido de instr.). Colmado, rebosante (de). "Jentez gaiñezka zeuan frontoia" Elexp Berg. � Pozez<br />
gañezka. Aran SIgn 211. Jendez gañezka zegon etxaurrea. TAg Uzt 44. Atsegin igurikor batez gainezka zedukan<br />
bihotza. Mde HaurB 84. Kolkoa beintzat barrearen barrez ganezka neroialako. Bilbao IpuiB 254. Joko ta<br />
apustuz gañezka gabiltz / ta edari geitxo barrena. Basarri in Uzt Noiz 14. Bi kaiku, esne apartsuz gainezka. Ibiñ<br />
Virgil 47. Gorputz eta izpiritu indarrez gainezka. Lasa Poem 90. Kanpotarra baina Euskal Herriko maitasunez<br />
gainezka genuen. MEIG VI 35.<br />
v. tbn. Ag G 148. Zait Sof 181. Txill Let 62. Erkiag Arran 194. Basarri 63. Gazt MusIx 215. Lab SuEm 185.<br />
Ganezka: Erkiag Arran 36. Akes Ipiñ 16. Alzola Atalak 64.<br />
� Ametsez burua gainezka. Zait Plat 119.<br />
� (Precedido de ines.). � Maitasunetan gaiñezka daude / batu ditezkenak pozik. Basarri 184.<br />
�4. (Sust.). Desbordamiento. � Uraren abesti / mamorra, gauari / igesi ezinka, // urratu-gaitzezko norbere<br />
gaiñezka margulaz, / mendien pareko illunei lotuta. Gand Elorri 69s.<br />
- GAINEZKA EGIN (V-gip ap. Elexp Berg). Rebosar, desbordarse; hartar; sobresalir. "Esniak gaiñezka ein<br />
ddost, despistauta nenguan da" Elexp Berg. � Beregan gañezka bezela egiñik agiri dala otoitz edo orazioko<br />
doai txit berezi hura. 'Sobresalir'. Aran SIgn 44. Otxarren onek gañezka egin dik. Apaol 23. Gañezka egiteraño<br />
bete da nere zorigaitza. Lek EunD 36. Bere maite autetsiaren alboan egoalako beste barik, ganezka egin eutsan<br />
amodiozko esanbearrak. Erkiag Arran 102. Ainbeste jentekin, mundu au ixa gaiñezka ein biarrian jaukagu. SM<br />
Zirik 23. Zuen su-emalle oriekin gañezka egiña naukazute. Lab SuEm 191. [Gipuzkerak] gainezka egiten du,<br />
haatik, Gipuzkoako eremuetarik kanpora Sakana eta Ergoien aldera. MIH 385. v. tbn. Etxde JJ 107. Ibiñ Virgil<br />
82. Berron Kijote 222. � Berari begira aseak eztio gañezkarik egiten. Etxde JJ 35.<br />
- GAINEZKA ERAGIN. Hacer desbordar; hartar, hacer desbordar la paciencia. v. GAINEZ ERAGIN. �<br />
Sinizmen orrek e, eztakit gaiñezka eragingo ez ete deustan. Ag AL 37. Ixillik zaude, asarrearen asarrez nere<br />
biotzari gañezka eragin baño len. Zait Sof 169.<br />
- GAINEZKA IZAN (trans.). Sobrar. � Galiporniako artzain aberats oriek gainezka duten ondasuna bidali<br />
digutela. A Ardi 13.<br />
- GAINEZKA JOAN. Desbordarse, rebosar. � Nola eutsi agopetik irtenda, gañezka zijoakion poz-oiuari? TAg<br />
Uzt 59. Eurite aundinetan putzuko ura gañezka Magdalenara dijoanean. JAIraz Bizia 42. Baldeaz aztu ta "an"<br />
gelditu zan iturriko ura gañezka zijoakiola. Anab Poli 126.<br />
- GAINEZKAKO. a) (Adnom.). � Alabanzaz bete ta liri-liri-gañezkako informe edo billakindeak. 'Llenos de<br />
encomios'. Aran SIgn 101. b) Sobrante. � Jateko ta jazteko irabazten ei dau. [...] ez dau, orraitio, diru<br />
ganezkakorik izaten beregan. Erkiag BatB 152. c) Colmado. � Neurri zabala botako zaizue altzora, eta betea,<br />
eragina, gainezkakoa. IBk Lc 6, 38 (Ol gañez dariola, IBe leporainokoa).<br />
- GAINEZKAKOAN. Al rebosar, al soltar el jugo. Cf. gainezkatu. � Mertxika guria / yaterakoan, / ez duk<br />
lênen ozka / bezelakorik: / ark gozo-sabela / lerrarazten dik; / ark bustitzen agoa, / gaiñezkakoan. Ldi UO 27.<br />
gainezkagarri. � Colmo, culminación. � Egun begi-urdin betoz ugariak / gure elkarmin onen gaiñezkagarriak!<br />
Ldi UO 22.<br />
gainezkaldi. � Arrebato, éxtasis. � Oinbeste liburu kaxkarrek kalte aundia egin dute gaiñezkaldi oietan<br />
santutasuna ipintzean. Or QA 173. Esposo deritzaion iardun artan, badu animaren gaiñezkaldi bat. "Describe un<br />
éxtasis". Or in Gazt MusIx 40.<br />
gainezkari. � Rebosante. � Olerki geienak, beraz, sentikizun gañezkari baten esakizun eta kantu bezela sortu<br />
zitzaizkion. Gazt MusIx 167.<br />
gainezkatu, ganezkatu. � Colmar, desbordar, rebosar. � Ganezkaturiko urak legez alperrik galduta. Ezale<br />
1897, 337a. Zoriona gañezkatzeko. "Para colmo de dicha". Zink Crit 43s. Ontzija ganezkatu. Laux Euzk II 364<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
208
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
(ap. DRA). Maitetasunak ere, gaztearen izakera osoa luze-zabal lodian igurtziaz, amesez ganezkatu daroa.<br />
Erkiag Arran 93. Kaletan gañezkatu baño len / millaka mendi famili. Basarri 130. v. tbn. In MEIG VI 30. �<br />
(Radical en vez de part.). � Biotza maitez gaiñezka dio / egurats goxôk obitik. "Hace rebosar su corazón de<br />
gozo". Or Eus 410.<br />
gaineztasun, ganeztasun (V ap. A). � "Superfluidad" A. v. gaineste.<br />
gaineztatu. �1. "Rebosar, [...] gañeztatu" Lar. �2. "Redundar" Lar. �3. "Couvrir par-dessus, garnir le dessus, la<br />
partie extérieure de quelque chose qui couvre, préserve. Pildoratxo urrez gañeztatu edo estaldua (Mg [en<br />
realidad, es gaineztu, q.v.]). Pilota larruz gaineztatua" H.<br />
gaineztu (Lar, Añ, Dv (que cita a Lard), H, A (que cita a Añ y Lard)), ganeztu. �1. Colmar; rebosar,<br />
desbordar(se). "Rebosar" Lar, Añ. v. GAINEZ EGIN, gainditu (2). � Tr. Empleado por autores meridionales de<br />
los ss. XIX y XX. Gaineztu, variante guipuzcoana, es empleado tbn. por Arrese Beitia, Gandiaga y B. Enbeitia;<br />
T. Agirre lo emplea junto a ganeztu. � Poz larregiak, ganeztu; atsegin aragizkoak argalduten gaitue. Añ MisE<br />
56. [Joseren] bi amets oiek senideen gorrotoa gañeztu zuten. Lard 48. Batere aserre gabe eta amorez gañezturik<br />
eskribatzen dizut. Arr GB 32. Errekak euriagaz bertarik gañeztu. AB AmaE 340. Artalea zakutik gañeztu zaion<br />
errotariari bezelaxe. TAg Uzt 131. Irakin-garaian ontzitik ganezten dan esne egosiaren antzera. Ib. 122.<br />
Ganezten zan kolkoetatik itz-jarioa ta irrikarkara. Ib. 294. Gau-bijilia nere begirak pozez gañeztuko dizu. SMitx<br />
Aranz 132. Millaka kristauk gañeztu zuten Eibar aundiaren plaza. Basarri 48. Edertasunez gañeztutako<br />
mendigain lerdentsu baten. Ib. 11. Ainbat millaka goseak iltzen, / beste batzuk gañezturik. Ib. 64. Malko<br />
garratzak gañeztu dira / euskaldunen arpegian. Ib. 104. Arako gazte ausart axe, [...] orain ausardia ganezturik,<br />
lotsabaga saillean sartu dala. Erkiag BatB 153. Itxaroz gañeztu nozu. Gand Elorri 101. Naiz-ta banego urrez<br />
gañezturik, zure babesik gabe ez daukat bizirik. BEnb NereA 265. � (Part. en función de adj.). � Ama minez<br />
ganeztu onek dakusala. Añ EL 2 226. Urmael gañeztuak. Gand Elorri 154. �2. "Redundar" Lar, Añ. �3.<br />
Adherir(se). � [Burdiñia] astunago dan legez geratuten da ora bat eginda sutegijan, ta urten dau gañeztu jakon<br />
loikerijak. Mg PAb 132. �4. Cubrir, recubrir. � Pildoratxo urrez gañeztu edo estalduak. Mg CC 218. �5.<br />
"Arrimarse, juntarse con otros" Añ.<br />
gainga. � (En la expr. gaingaz egin 'desbordarse'). v. GAINDI EGIN, GAINEZ EGIN. � Grazias bétea ezin<br />
yagos mukurú gaingas in-árteo guretáko ere abásto. LE Ong 87r (el ed. traduce gainga por 'desbordamiento').<br />
gaingaila. v. gingil.<br />
gaingari. "(Sal), especie de trigo de espiga larga" A.<br />
gaingatu, gaingiatu. � Rebosar, sobrar(se). v. gainditu. � Emanen zaizie neurri bat ona, bete betea, ta<br />
kalkatus mukuru gaingatu artaño (130). LE-Ir. Gozos beteko da guzis gaingatu artaño (331). Ib. Gaingatu arteo.<br />
LE-Fag. Eztaila gaingia eltxanoa. "Que no se sobre el puchero". ZMoso 62.<br />
gaingiaka, gaingiaz. � "Rebasando" A Aezk 292.<br />
gaingiatu. v. gaingatu.<br />
gaingil. v. gingil.<br />
gaingiro (Dv � A). �1. "Gain-giro, superficiel, au sens moral" Dv. �2. "(G-to), excelentemente. Alkate egin<br />
duenezkero gaingiro dabil; len kuzkurrago, aginte gutxirekin bizi zan, [...] anda en grande" A. �3. Prosperidad.<br />
� Gaingiroak, orratik, etzuan dan gutxienik arrotu. "La prosperidad". Mok 7.<br />
gaingiroki (AN-erro, L ap. A; SP, Dv, H), gainkiroki (L ap. A), gaindiroki. �1. Superficialmente, a grandes<br />
rasgos. "Comme par-dessus [...], superficiellement" H. Dv, H y A citan a Axular. v. gaindoro. � Tr. Empleado<br />
por Axular y Etcheberri de Sara, vuelve a encontrarse en escritores de cierto nivel, sobre todo meridionales, de la<br />
2. a mitad del s. XX. La forma más empleada es gaingiroki; gaindiroki se encuentra en Etcheberri. � [Liburu<br />
hunen barreneko mamia] dasta ezazu, [...] irakurtzen duzula ez lehiaz, ez gaingiroki eta ez arbuiatzeko kontuan<br />
ere. Ax 20 (V 11). Baldin hirur bekhatu suerte hauk konsidera baitzagu gaingiroki, azaletik eta kanpotik. Ib. 189<br />
(V 128). Gaindiroki eta pasaiaz. ES 190. Orra, iraizean, gaingiroki, andi-mandi esan gure elebarriño onen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
209
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gertatoki edo jazolekuaren ertzak eta mugak. Erkiag Arran 12. Ikus dezagun, bada, bana-banaka eta oso<br />
gaingiroki, parte bakoitzean kantatzen dana. Vill in Gand Elorri 14. Jendeak eta gauzak gaingiroki azaltzen<br />
zituen. Lf ELit 67. Oraingo euskal literaturari begiratu nahi nioke soil-soilik, erabat eta gaingiroki, nor eta<br />
zerekikoetan gehiegi sartu gabe. MIH 57. v. tbn. Vill Jaink 171. Ibiñ Virgil 24. MEIG VI 164. �2.<br />
"Moralement" Ht VocGr 387. �3. "Gainkiroki (L), a lo grande, si se trata de una posición social" Lander (ap.<br />
DRA).<br />
gaingoiti. "Supereminencia" Arch ms. (ap. DRA).<br />
gaingoitidura. "Gaingoitidurak" SP, sin trad. Cf. gaingoititasun.<br />
gaingoitik. "(L-ain), ya" A. v. engoitik.<br />
gaingoitiko (SP � A, Arch ms.). � "Suréminent, surexcellent" SP. "Supremo" Arch ms. (ap. DRA).<br />
gaingoitikotasun (SP (sin trad.), Arch ms.), gaingoitikotarzun (Arch ms.). � "Supereminencia" Arch ms. (ap.<br />
DRA).<br />
gaingoititasun (SP, sin trad.). � Supereminencia, superioridad. � Ezta deus ere mesprezatu, ez eta arinki<br />
iujeatu behar, bainan Iainkoa benedikatzen dugula berzeen gaingoititasunaz, gaudezin humilki gure bide<br />
beheragoan. SP Phil 188 (He 190 garraitasunaz edo superioritateaz). v. otro ej. en gaingoititu.<br />
gaingoititu (SP (in m, sin trad.), Arch ms.). � "Sobreelevarse" Arch ms. (ap. DRA). � (Part. en función de adj.).<br />
Supereminente, superior. � Utz detzagun gogotik gaingoititasunak arima gaingoitituentzat, eztugu merezi hain<br />
leku gora bat Iainkoaren serbitzuan. SP Phil 187 (He 189 gutaz goragoko arima handiei).<br />
gaingora. v. GAIN-GORA.<br />
gaingune. � Altura, prominencia. � Tokirik ezin artuz, jendea, / lên zeukanetik bestera: / zein arkaitzetik, zein<br />
gaingunetik / obeki ikusten ote da? Or Eus 392.<br />
gainguren, ganguren (V,... ap. A), ganguen (V-m ap. A). � "Cima (del monte)" A. "Cumbre" Ib.<br />
gain-ihar. v. gainigar.<br />
gainibet(a). v. ganibet.<br />
gainigar (gral.), ganigar (V), gainiar (G-to, AN-larr), gain-aihar (BN-lab), gain-ihar (L). Ref.: A (gaiñigar,<br />
ganigar); Lander (ap. DRA, s.v. gain-aihar y gain-ihar); Iz UrrAnz (gaiñígarrak), To (giñiyarrak); Asp Leiz<br />
(gainiar). �1. "Gaiñigar, rama podrida en el mismo tronco" A. "Ganigar, ramas podridas de un árbol sano" Ib.<br />
"Las ramas que se han secado en el árbol" Iz UrrAnz. "Arbol con las ramas superiores secas" Asp Leiz. � Eztago<br />
ganigar bagako arbolarik, gizonik bere ez uts bagakorik (V-ger-arr-oroz-m). "No hay árbol sin ramas podridas".<br />
A EY III 199. � "Ganigar, también se dice de metas de hierba, helechos, etc., secos por encima" DRA. �2.<br />
"Gainigar (G-azp), pifia a bolea [en el juego de pelota]" A Apend.<br />
gainjantzi. � "Capa; abrigo, sobretodo" BeraLzM. � Apaiz jauna, gainjantzi (manteo) ta txapel luzearekin. Alz<br />
Ram 24. Duan aberastasun osoa, daraman zaldun-gain-yantzia bakarrik. Goen Y 1934, 99.<br />
gainka. �1. (Precedido de gen.). (Pasando) por encima de, (fig.) a disgusto de. Cf. infra ELKARREN GAINKA.<br />
� Ekus zazu gogoaren gainka, bortxaz bezala, zere atsekanz barrenekoarekin, nagiro ta epelki haritzen zaran<br />
animako zere gauz onak egiten. Mb IArg I 82. �2. An dator ilun, an dator gainka orro ta txistu [itxasoa] / durun<br />
ta durun. (Interpr?). EA OlBe 74. �3. A horcajadas. � Algaroi pardo baten gañean exerita, ixtarrak gainka.<br />
JAIraz Bizia 15. �4. (Precedido de instr.). Colmado de. v. gainezka. � Ondasunez gainka. NEtx Antz 35.<br />
- AZPI-GAINKA. v. azpi.<br />
- BATA BESTEAREN GAINKA. Uno sobre otro. v. ELKARREN GAINKA. � Taibage bata besteren gainka<br />
lotsabagetzen dire ugiñek elkar lertzez aspertu bage. Or Mi 143.<br />
- BESO-GAINKA, BURUZ-GAINKA. v. besagainka, buruzgainka.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
210
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- ELKAR-GAINKA. "Aggeratim, [...] elkhargainka" Urt I 428. "Elkargainka (Ae), montándose" A Apend. v.<br />
ELKARREN GAINKA.<br />
- ELKARREN GAINKA (Dv s.v. gain). Uno sobre otro, uno encima de otro. v. gainzka. � Edozein oker ta<br />
gaiztakeria pruebetara ezkero, elkarren gainka juramentus txuritu oi da. Lar Cor 183. Amar gradako eskala bat,<br />
daudenak elkarren gainka. LE-Ir. [Titanek] mendiak elkharren gaiñka ezarriz. Gy 284. Sekulako jendia trenen<br />
zai, kotxietan sartzeko alkarren gainka. Iraola 131. Elkarren gainka datozen olatuen burrundara. Lek SClar 103.<br />
Elkarren gainka eta bata bestearekin nahaste bizi garen zurrunbiloan. MEIG VIII 106.<br />
v. tbn. Mok 13. Jaukol Biozk 18. Arrantz 153. Or Eus 265. SMitx Aranz 63. Anab Poli 44.<br />
- ELKARRI GAINKA. Uno sobre otro. v. ELKARREN GAINKA. � Inguruan, bizpahiru lerrotan, gainka<br />
elgarri, kokatzen dira behariak [plazan]. JE Bur 26. Hedoiak [...] elgarri gainka joaki. Ib. 76.<br />
- GAINKA IBILI. "Gainka ibiltzea, se dit d'un mâle qui monte sur une femelle, ou au rebours d'une jument,<br />
vache, etc., en chaleur qui monte sur le mâle" H. "(B), montando (pero en varios arranques), p.ej. un caballo.<br />
Gainka ibili (L, BN-baig), andar montados, unos sobre otros" A.<br />
- GAINKA JOAN. (Acompañado de dat.). Montar(se) sobre. � Gainek ez dakote zolari alha[r]zerik egiten, ez<br />
doazko gainka. JE Bur 25.<br />
gainkalde. v. gainalde.<br />
gainkapeka. "(R), dando vueltas, encima y debajo" A. v. gainazpika.<br />
gainkari (Lar � H). �1. "Incubo, demonio" Lar. �2. "Mâle, boute-en-train" H. �3. "Qui a la mauvaise<br />
habitude de monter, se percher sur les meubles, etc. Haur gainkaria, enfant qui toujours monte sur quelque<br />
chose" H.<br />
gainkartan. v. GAIN HARTAN.<br />
gainkatu. �1. "(BN, S), écimer, récolter pour fourrage les cîmes du blé d'inde" H. "(S; Foix), émonder" Lh. �2.<br />
"(BN-baig, S), montar" A. �3. Sobrevenir, caer encima. � Gainkatu zitzaizkien ekaitz askatuak. Loram 143. �4.<br />
Montar, cubrir (el macho a la hembra). � Hasten da behin behia urrindaka, nahiz lagunak gainkatu. Egunaria<br />
25-8-1961 (ap. DRA). [Zaldi-guraso ori] zaarregi baita otzegia ere da Venusen lanetarako [...]: eta noizbait,<br />
gainkatzera iristen baldin bada ere, lastozko sua irudi gartsu baña indar gabe, alperrik oldartzen da. Ibiñ Virgil<br />
96.<br />
- ELKAR-GAINKATU. Montar(se) unos sobre otros. "Agerare [...] elkhargainkátu" Urt I 428. "Accumulare" Ib.<br />
87. � [Odei zuriak] alkar gainkatuz, adarkatuz eta bultzakatuz [...] zerupe dana artillez estali zuten. TAg Uzt<br />
107.<br />
- EZIN GAINKATUZKO. (El animal) incapacitado para cubrir a la hembra. � Antzu, urgun, ortzik bageko, ezin<br />
gainkatuzko aari, elbarri, adarrak eta ederra galduak. 'Qui ont été vaincus aux combats d'amour'. Or Mi 42.<br />
gainkatzaile. (Precedido de elkar-). "Accumulator, [...] elkhargainkatzaillea" Urt I 87.<br />
gainkatze. "Gainkhatze (BN-mix), cubrición, acto de montar a la hembra el macho en celo" Premorena (ap.<br />
DRA).<br />
gainkazko. "(R), jinete. Bi gainkazko igari dra (R), han pasado dos jinetes" A.<br />
gainkeman. (Precedido de elkar-). "Accumulare, [...] elkhargainkeman" Urt I 87. "Acervare" Ib. 97. Cf. ib. 87:<br />
"Accumulator, [...] elkhargainkemaillea".<br />
gainkeria. � Disparate. � Sorginkeri, aztikeri, parragarrikeri eta itxura gabeko gañkeriyetan sinisten ez al dute<br />
bada beste edozeñek adiña, geiago ez bada ere? BPrad EEs 1913, 215. Astiya ta eria izaten badot, irakurriko<br />
dozuez ondiño gañkeri barregarriyagoen barriak be. Akordagoitia EEs 1914, 59 (ap. DRA).<br />
gainketa. v. ELE-GAINKETA s.v. ele.<br />
1 gainki. �1. Parte de arriba. v. gainalde. � Zerua azpitik orrein ederra / dalarik, amatxo maite, / ai nere poza,<br />
zeru-gainkia / ikustera âl baningoke! "Subir a verlo por encima". Ldi BB 22. �2. Techo. � Gainkiak<br />
margoztuak (techos pintados) eta apaingarriz ornituak. Etxde Itxas 73.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
211
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
2 gainki. "(G, AN), soberanamente, por encima" A. Cf. beregainki.<br />
gainkidatu. � "Convencer" Lar. � Izanez osoki gainkidatua agintza egin ziona guziz botheretsua zela haren<br />
kunplitzeko. TB Rom 4, 21 (Lç, He seguratu, Dv sinheste osoa izan). Gainkidatzen zituen hain ongi Juduak nola<br />
Grekak. TB Act 18, 4 (He erakharri sinhetsterat, Dv sinhestetan sarrarazten).<br />
gainkin. "(R), las rentas de un empleo, los bienes que uno administra. Karek gendu nai daztar gainkinak (R),<br />
aquél me quiere quitar mis ganancias" A.<br />
gainkiratu. � Ejecutar con perfección (?; cf. gainkiro). � Kanpion jaunak eskerrak eman ziozkan batzarreari,<br />
eta eskatu zion laguntasuna, aurreragoko lanak bear dan bezela gainkiratzeko. RIEV 1907, 325.<br />
gainkiro. � Excelentemente. v. gaingiro (2). � Gero sokilla txikitutzeko / pasarik sokor mazua, / arriarekiñ<br />
lurra uzten du / gainkiro maniatua. Ganboa Ezale 1898, 354. Zapiko seda gorri, gainkiro landua. "Bordado con<br />
arte". Or Eus 21.<br />
gainkiroki. v. gaingiroki.<br />
gainko. v. GAINEKO.<br />
gainkozpikatu. "(L; Hb), mettre sens dessus dessous, brouiller" Lh. v. gainazpikatu.<br />
gainlore, gainlora (Lar), gailore (H), gailora (Lar). � "Realce, gailora" Lar. "Recamo, bordadura de realce,<br />
gainlora" Ib. � Nolakoak izan behar ziren oihal xuriak eta gainlorezkoak edo kolorezkoak, dentelak edo estofak,<br />
onak izatekotz. Birjin 581.<br />
gainontzean, gainerontzean (BeraLzM), gainerantzean (BeraLzM), gainantzean, gaineantzean. � Por lo<br />
demás, en lo demás; de lo contrario. v. GAINERAKOAN s.v. gainerako. � Tr. Documentado en textos<br />
guipuzcoanos desde fines del s. XIX. En DFrec hay 3 ejs. de gaiñontzean y 2 de gainerontzean. � Guk<br />
[gurasuak] azi biar / aur inozente gaixuak, / erakutsiaz nola diraden / Jesukristoren pausuak, / gañerontzian<br />
guretzat datoz / kastigu izugarrizkuak. PE 24. Txapela ta abarketak, bai, bertakoak ditu [...]; baiña<br />
gaiñerantzean, jazkera-moldeak salatzen die garbi, urrutiren batetik eldu dan basagizona. Mok 4. "Saski-Naski"<br />
seitik batean euskeraz egiteko... "Eusko Ikaskuntza"-n ordu laurdentxo batez... Gañontzean erderaz. Ldi IL 57.<br />
Baiñan, aitatxok baldin badaki [...] sufri-arazten dizula, emakume ori utzi egin bear luke. Gañerantzean...<br />
etzaitu maite. Etxde JJ 218. Etsai bezela bildur izatekoa zenuten; gañerontzean, mesede egiteko ta laguntzeko<br />
beti prest zegoen. NEtx Antz 137. Joera berriak mugagabeak mugatzen lagunduko baligu, nahiz ez<br />
gainerantzean pauso bat aurrera egin, ez litzake laguntza makala. MIH 197.<br />
v. tbn. EgutAr 23-4-1958 (ap. DRA). Uzt Sas 348. Berron Kijote 116. Gainerontzean: Or SCruz 18.<br />
Gainerantzean: Txill Let 96. Gañantzean: Lab EEguna 97. Gañeantzean: Lab EEguna 102.<br />
- BESTE GAINONTZEAN. � Bere barrabaskeri nabarmenenak kontatzen zizkiotenean, gordiñegia izan ezkero<br />
ukatu egin oi zun eta beste gañontzean "umien gauzak" esan, parre pixkabat egin eta kitto. Etxde AlosT 24.<br />
gainontzeko (G-azp ap. Gte Erd 36), gainerontzeko, gainerantzeko, gaineruntzako, gainuntzeko,<br />
ganerantzeko, gainentzeko. �1. (Lo) demás, restante. "Bat ez, gañontzeko guztiak etorri ziran (G-azp)" Gte Erd<br />
36. v. gainerako. � Tr. Propio de la tradición guipuzcoana, fuera de la cual aparece tbn. en D. Agirre (Kr 220).<br />
Atestiguado ya en Ochoa de Arin, no se generaliza hasta el s. XX. Las formas más empleadas son gainontzeko y<br />
gainerontzeko, la primera sobre todo en autores populares y la segunda en los de cierto nivel, con excepciones en<br />
ambos casos; gainerantzeko aparece en Etxaide (JJ 250) y Ugalde (Iltz 39). Ochoa de Arin emplea<br />
gañeruntzako; gañuntzeko y gaiñentzeko en EgutAr (junto a gaiñontzeko) y ganerantzeko en Erkiaga (BatB 85).<br />
En DFrec hay 51 ejs. de gainontzeko, 2 de gaiñontzeko, 4 de gainerantzeko y uno de gainentzeko. � Bañan, aez<br />
kanpora, egin ditzake gañeruntzako beste edozein eskritura jai egunean. OA 150. Mendi, ibai, ugarte, [...] erri,<br />
etxe eta gañerontzeko gauza guztiai. Izt C 14. Ta, irakaskuntzari buruz bezela, gañontzeko gaietaz esan omen<br />
liteke. Ldi IL 25. Ori eskutik izan ezkero, gañontzeko guzia egingo da. Ib. 149. Malentxoren gogoak bere alde<br />
ziraun bitartean, erreza ta gainberakoa zerizkion gañontzekoari. TAg Uzt 187. --Gauez, berandu etxeratzen<br />
aizenean, zer esaten diok andreari? --Nik? Gabon! Gañuntzekoak berak esaten zizkidak. EgutAr 7-8-1959 (ap.<br />
DRA). Meno, Pol, Karima ta gainerontzekoak. Zait Plat 103. Sail txiki batzuk gorde ortako; / ori guztiz atsegin<br />
da, / gañontzekotan obe dezute / ganadu janda eginda. Basarri 142. Baina, nahi ez baditugu ere, behar ditugu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
212
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
eta gaur, gainerontzekoei ezer kendu gabe, inoiz baino gehiago. MIH 229.<br />
v. tbn. EEs 1939, 46 (ap. DRA). EgutAr 19-9-1957 (ap. DRA). Vill Jaink 60. Lasarte in Uzt Noiz 66. Berron<br />
Kijote 76. MEIG VI 49. Gainerontzeko: Urruz Urz 33. AzpPr 75. Ldi BB 98. Gainerantzeko: MEIG IV 122.<br />
Gaiñentzeko: EgutAr 7-4-1960 (ap. DRA).<br />
� (Precedido de instr.). "Mariaz gañontzeko guztiak dakite ori (G-azp)" Gte Erd 36. � Bertan [iturrian] bear<br />
danaz gañerontzeko ur guztia igarotzen da Erribarrura jendearen ornidurarako. Izt C 97.<br />
�2. Accidente. � Konsagrazino ostean badago ogirik ostiyan edo ardaorik kalizan? Ez, Jauna, ezpada ogiaren<br />
eta ardaoaren ganerantzekoak eta irudiak, diran legez usaina, kolorea [...]. Itz Azald 163.<br />
- BESTE GAINONTZEKO. � Fruta-zugaitza eta basuak / ta beste gañontzekua. Uzt Sas 332. Eta beste zenbait<br />
gauza, gai ontako beste gaiñontzekoek ez dituztenak. Berron Kijote 81.<br />
gainpeka. "(R-uzt), lucha de hombres a derribarse" A. v. gainzpezka.<br />
gainsari (Lar � H). � "Sobresueldo" Lar.<br />
gainsariztagarri (H � Lh). � "Digne qu'on le surpaye" H.<br />
gainsariztatu (H � Lh). � "Surpayer" H.<br />
gain-so. � Vistazo, repaso. v. gainbegiratu (2). � Gain so bat eman nai izango ote diozu ene itzulpenari. Mde<br />
Pr 58 (v. tbn. 230, 247).<br />
gain-sola, gaintzola. v. gantzola.<br />
gainta (Lar � Darric (ap. DRA)). � "Engaño" Lar. "Engañosamente, gaintaz" Ib.<br />
gaintar (L, BN; Dv, H), gainetar (S; Foix ap. Lh). Ref.: A (gaintar, gaiñetar); Lh (gainetar); Lrq (gañetar). �<br />
Habitante de las tierras altas (se aplica tbn. a los habitantes de los territorios conocidos como "Alta-" o "Alto-"),<br />
montañés. "Habitant des hauts pays" Dv. "Habitant des contrées hautes, des montagnes, des plateaux, etc.,<br />
opposé à petarra" H. "Aldeano que habita en alturas" A. "Montagnard" Lh. "Hab. de Haute-Soule" Lrq. Cf.<br />
behetar. � Aprendizik etzaik ez jinen Gaiñetar[r]ik batere; / Baxabilako laurentako nihaur enük ahalke. 'Les<br />
gens du quartier d'en Haut'. ChantP 384. O zeinbat aldiz zentzuzun, Jose naigabetua, / gaintar egari galai<br />
galanten berbal-otsa? AB Olerk 361. Angelesek gaintarreri gerla egin diotenean. Prop 1907, 87. v. tbn. Herr<br />
13-7-1995, 1.<br />
gaintari (Lar � H). � "Engaitador" Lar. "Trompeur, qui use de tromperie" H.<br />
gaintasun. v. gaindasun.<br />
gaintatsu (Lar � H). � "Engañoso" Lar.<br />
gaintatu (Lar � H). � "Engañar" Lar. � Bazebiltzan ordurako erri guztia gaintatzen ta gezurraren alde<br />
autortuko zuen gizonak billatzen. Ag Ezale 1897, 125a.<br />
gainteman. �1. "Tributar" Lar. � Iztueta jaunari menturaz gaintemango diozkala bere obra dantza...<br />
joku...etakoagatik ezarpe beakurtsuak arako jende dantzari, ipintzirudi [...] ark. "[Le] tributará sumisos<br />
respetos". Izt, carta a JJMg 9. �2. "Supererogación, gaintemana" Lar.<br />
gainti, -tik. v. gaindi.<br />
gaintorri. � "Sobrevenir, venir sobre alguno y de repente, gaintorri, y tienen lugar los irregulares, gain nator,<br />
gain zatoz, gain dator, &c." Lar. "Sobrevenir, suceder, acaecer" Ib. � Legea gaintorri da damua ugari zadin.<br />
TB Rom 5, 20 (Lç sarthu, He, Dv ethorri).<br />
gaintsu, ganetsu. � Vencedor. � Ollar bik / alkarri / ekin eutsen gogorto: / [...] Goitua / gaixoa / sartu zan<br />
ezkutuan; / ganetsuk / kukurruk / egin orma ganean. Zav Fab RIEV 1909, 27.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
213
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaintto. � Dim. de gain. � Zu bezain laster naizela heltzen gaiñtto hartarat. Gy 57. Bihotza arinik banoa,<br />
hedoietan harat. Nork daki zertaz behar ditaken gaintto hetan? Barb Sup 14. Arbonako gainttoan xutik. Iratz 58.<br />
v. tbn. Ox 87. Othoizlari 1954, 19.<br />
gaintu. v. gaindu.<br />
gaintxigar. v. gantxigor.<br />
gaintxirri. v. gantxirri.<br />
gaintxo, ganetxu. � Dim. de gain. � Eta Egi, Tolosa guztia ikusteko gaintxo ederra? A Ardi 37 (v. tbn. 129).<br />
Aitz batzuben ganetxuban eregiriko etxetxu aretan. Otx 105. Bertan zebillen eiz guztia begiztatzeko toki gaintxo<br />
egokienetan. JMB ELG 45. Oa gaintxo artara ta abanta (abiada) artuta, bultz eta jaurtiki nazan zulora. (G-azp).<br />
A EY II 295. Joadi orra goraxeagoko muño gaintxoraño. AEmil AndreM 247.<br />
gaintza (Lar � Dv). � "Alteza, soberanía, superioridad" Lar. "Eminencia, altura, elevación" Ib. "Hauteur,<br />
éminence" Dv, que cita a Lar. Cf. ARRANO GAINTZA s.v. arrano.<br />
gaintzar. �1. "Eminencial" Lar. �2. "(Hb), var. de gaintar" Lh.<br />
? gaintzeru. Aparece en Izt C 233, en una lista de aperos de labranza, tras lakaria; se tratará seguramente de una<br />
errata, por gaitzeru (q.v.).<br />
gaintzotu, gain(t)zutu. v. gantzutu.<br />
gaintzurde. v. galtzurda.<br />
gainu. v. keinu.<br />
gainzelai (G-azp ap. Gketx Loiola). � "Altiplanicie, meseta" Gketx Loiola. � Bolibiako gainzelai artaraño, zer<br />
nekea! Or QA 50 (v. tbn. 63). Gainzelai guzi ura Bakartetxez beterik balego, bai zerua! Ib. 138. v. tbn. Etxde JJ<br />
6.<br />
gain-zerra. � Aren urrena Zarauzko Lete, / gain-zerran naiko egiña. "Que había trabajado mucho de cimero en<br />
aserrar troncos". Or Eus 194.<br />
gainzgora. "(R), salto de carnero, juego de niños" A.<br />
gainzigilu (Lar � Chaho � Lh (S)). � "Sobresello" Lar. "Double sceau (apposé à un acte)" Chaho.<br />
gainziri (G-to ap. A), ganziri (Vc ap. A), gantziri (V ap. A). � "Ciertas cuñas del carro, que sirven para<br />
estrechar sus limoneras" A. � Gurdiaren ardatza estuagotzeko gurtorraziak ipini oi ziranez, Platonek bere Erria<br />
lengotaratzeko gainziriak eta orpo-ziriak ezarri bear zituen. Zait Plat 36.<br />
gainzka (Dv (s.v. gain, que cita a Lg)). � (En la expr. elkarren --o, mucho menos frec., bat bertzearen-- gainzka<br />
'uno encima de otro'). v. gainka. � Baziren lau estalki emanak, elkharren gainzka. Lg I 150. Alferrik zure bizian<br />
elkarren gainzka bilduko ditutzu ontasun handiak. Mih 79. Nik eztut horla kondatzen, / ez nihoiz ere idukitzen /<br />
bi yornal elkharren gainzka. Gy 80. Oste handiak bildu baitziren Iesusen ingurutara, halatan non elkharren<br />
gainzka ioanez, batak bertzea aurizkitzen baitzuten. HeH Lc 12, 1. Bat bertzearen gainzka eginen ditut ene<br />
sendagailak eta ikhuskariak Egiptoko lurrean. Dv Ex 7, 3 (Urt multiplikatu, Ur ugaritu, Ol aniztu).<br />
gainzpezka. "Que es cuando dos hombres luchando, o dos perros riñendo, andan tan pronto encima como<br />
debajo" Mdg 144. v. gainazpika, gainpeka.<br />
gainzuri, gaintxuri (Lar). �1. "Baño, de dulces, &c., gaintxuria" Lar. �2. (Hb ap. Lh), gaintxuri (Lar DVC<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
214
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
233), gainxuri (Hb ap. Lh). "Baño de dulces, doradura escusándose" Lar DVC. "Flatterie, flagornerie" Lh. �3.<br />
gantxuri. "Hijuela, cubierta del Cáliz, gantxuria, kalizaren estalkitxoa" Lar. �4. "(Sal), escanda, trigo<br />
desbarbado" A. v. galzuri. �5. "Gainxuri (Hb), flatteur" Lh.<br />
gainzurikatu, gainxurikatu (BN sg. Lh). La ref. de Lhande procede supuestamente de Harriet, quien sólo trae<br />
gainxurizkatu (q.v.).<br />
gainzurikeria, gainxurikeria (H � Lh). � "1. manière, façon de donner aux choses un air, des dehors de vérité,<br />
innocence, franchise; excuse, dissimulation. Gain-xurikeria (id. gain-xuritze) hoiek uzkik, eta errak egia,<br />
mintzadi garbiki [...]. 2. manière, façon de flatterie, d'adulation" H. Lhande da el ej. "Gainxurikeriaz mintzo<br />
zaizkit ala egiazki? me parlez-vous ainsi par flatterie ou avec sincérité?", que tbn. procede de la entrada de<br />
Harriet, pero éste lo da con xurikeria.<br />
gainzurikin. � Espata o farfolla más exterior del maíz. � Bazterrera lekutzen du gain-zurikin latza, / an ustez<br />
gordetzen baita lizunaren atsa. "La tusa exterior". Or Eus 60.<br />
gainzuritu, gaintxuritu (Lar). �1. "Bañar, cubrir una cosa con otra líquida" Lar. v. gainzurizkatu. �2.<br />
gaintxuritu (Lar DVC 233), gainxuritu (H), gantxuritu (Lar, H, que cita a AA). Dorar, disimular, enmascarar<br />
(una acción, etc.), buscar excusa. "Sobredorar, disculpando" Lar. "1. blanchir au dehors (il se dit au moral).<br />
Farisau ipokrit, thonba gain-xurituak, pharisiens hypocrites, sépulcres blanchis; 2. dissimuler, voiler, excuser<br />
par des apparences menteuses. Ala beren hutsak ederki gainxuritzen (gainxurizkatzen) baitituzte!" H. � Bekatu<br />
itsusi au gaiñ-txuritzen edo aitzakiaren batekin edertzen. AA II 193. Ez itz lotsagarriakin, baizik gañtxurituakin.<br />
Ib. 146. Beren buruak edertzeko, ta egin zutena gainzuritzeko. Or SCruz 35. Asmo maltzurrenak gain-xuritzeko<br />
aoñabar ori! Zait Sof 127. Gaiztakeri dagiten gizonekin obena gainzurituz. "Ad excusandas excusationes in<br />
peccatis". Or Aitork 117.<br />
gainzurizka, gaintxuriska (Lar). �1. "Baño de dulces, &c." Lar. �2. gaintxurizka (Lar DVC 233),<br />
gaintxuriska (Lar). "Disfraz, disimulo, artificio" Lar. "Doradura excusándose" Lar DVC. �3. (Adj.).<br />
Disimulado, de apariencia engañosa. � Emakumeak gaintxurizkak dituzu, ta askotan, kanpotik ezer erakutsi ez<br />
arren, barruan erabilten dabe gogoa ta maitetasuna. Ag AL 38.<br />
gainzurizkatu, gaintxurizkatu (AN ap. A; Lar (+ -isk-)). �1. "Azucarar, azukrez [...] gaintxuriskatu" Lar.<br />
"Alcorzar, bañar, cubrir de alcorza, azukrezko orez [...] gaintxurizkatu" Ib. "Bañar, cubrir una cosa con otra<br />
líquida", "colorar, dar de color", "colorear, paliar" Ib. "Bañar, litm. blanquear por encima" A, que cita a LE. �<br />
Konsolazio eta alegranziak, zeñakin bañatzen edo gaintxurizkatzen diozkaten biotzak barrendik trabajuen<br />
artean. LE Urt 313 (ms. 11v bañatzen). �2. gaintxurizkatu (AN ap. A; Lar (+ -isk-)), gainxurizkatu (H),<br />
"Disfrazar así [con disimulo, artificio]" Lar. "Dorar las faltas", "paliar", "sobredorar, disculpando" Ib. Para las<br />
definiciones de Harriet (que los da como estrictamente sin.), v. gainzuritu. � Etsai gainxurizkatu, gezurti eta<br />
engañatzalle. Arr Bearg 277 (ap. DRA). Etsaia asko-jakin eta malmutza zala, eta galgarri edo bizio lotsagarriak<br />
milla eratara gañtxuriskatuta [...]. Ib. 449 (ap. DRA).<br />
gainzurizketa, gainxurizketa (H � Lh), gantxurisketa (Lar). � "Paliación" Lar. "Palliation, dissimulation,<br />
excuse, prétexte" H.<br />
gaiñebeta. v. ganibet.<br />
1 gaio (Lar, Izt C 199, H, Arzdi Aves 166). �1. "Patín (ave)" Lar. "Golondrina de mar" Arch (ap. DRA). "On<br />
confond dans l'usage le gavion, la mouette, le goeland, la mauve" H. "Mergus merganser" Arzdi Aves 166. Cf.<br />
VocNav s.v. gayo, que explica: "El Dicc. incluye esta voz como usada en Alava, Aragón y Navarra". Cf. kaio.<br />
�2. "(V-ger), un pez marino, sin escamas, de piel muy lisa y reluciente; es mayor que la lula" A.<br />
2 gaio (S ap. Lh y Lrq; Foix ap. Lh). � "Rondin" Lh, Lrq.<br />
? gaio. "Aljibe, cisterna (Hervas V 278)" A. Cf. 1 gaio "patín (ave)" para Larramendi (que, como es sabido, es<br />
fuente de Hervas), mientras que patin es precisamente 'aljibe, cisterna' en varias zonas vizcaínas sg. Azkue. ¿Se<br />
trata, pues, de un error?<br />
gaiola. v. kaiola.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
215
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
1 gaion (G? ap. A; Lar, Añ, Dv (G)). � Util. � Ezi den gaiza eder, maithagarri ta gaion, helgei ezpada,<br />
medio zonbaitez haren opatzia da erhokeria. Egiat 243. Deus gorde gabe gaion zautzuen gauzetarik. TB Act 20,<br />
20 (Lç, He zuen probetxu(ta)ko, Dv on). Aberetxo gaionak dira erleak: oiek ematen digute eztia. It Dial 10 (Ur<br />
mesedegarri, Dv balios, Ip balius).<br />
2 gaion. "Gaionak (S-saug), bois trop noueux pour être coupé" Lh.<br />
gaionba (Lar � Lcq). � "Gayomba, retama olorosa" Lar. "(Spartium junceum); gayomba, retama de olor,<br />
retama macho; (fr.) genet d'Espagne, spartium; isatsa, gaionba" Lcq 68.<br />
gaionde. � "Utilidad" Lar. � Iñoiz baño gogotikago nekatu zan bere erriaren eta euskeraren on eta gaiondean<br />
(1879). JFlor.<br />
gaiondu (Lar). � Utilizar(se). "Utilizarse" Lar. � Ikasi eben euroren erreketako uramildeak gaionduten<br />
erabilltaritzat. R. Murga EE 1895b, 492.<br />
gaioro. v. gauero.<br />
gaira(tu). � "Gaira, invocando" A, que cita a O. "Vers le dessus, par-dessus" Lh, que tbn. cita a O. � Ogen bat<br />
paira, bertzea gaira. "Une injure soufferte en appelle aussi-tôt une autre". O Pr 343.<br />
gairon. v. gabon.<br />
gaisa. "Ave acuática que se zambulle" Darric (ap. DRA).<br />
gaisdun. v. gaizdun.<br />
gaiso. v. gaixo.<br />
gaistakin. v. gaiztagin.<br />
gaisto. v. gaizto.<br />
gaita (Lcc). �1. Gaita. � Galiziko gaita-soiñuak barra ernarazi zuan berriro. NEtx LBB 63. En DFrec hay 5<br />
ejs. �2. (Lar � H). "Riña, [...] gaitea" Lar. �3. (G-to ap. A). Humor. "Buen humor" A. Cf. VocNav s.v. gaita. �<br />
Tr. Documentado sólo en textos populares. � Semia ta aita, / nagusitza naita, / ez da konbeni ta / Juan Joseren<br />
gaita, / oriyengatik gutxi / kejatzen baita. AzpPr 81. Esango nuke banego gaita onian. Auspoa 63-64, 255 (ap.<br />
ELok 163). Gaita oneko señora dago. Auspoa 73, 39 (ap. ELok 55). Nikolas Lujanbio iñoiz dabil gaitan / osasun<br />
onez nola arkitzen baitan. Ib. 98 (ap. ELok 258, que traduce "txantxetan"). Sentimentubak deklaratzeko / ez<br />
gaunden gaita txarrian. Tx B I 76. Erare aundiya eduki arren / oraindikan e gait'ona. Tx B II 219. Prezisamente<br />
bertsoetako / ez daukat ederra gaita, / mundu onetan disgusto asko / ikusitakoa naiz-ta. EusJok 68.<br />
gaitar, geitar. � Materialista. v. gaikoi. � Guztia geia dala diñoen geitarrak edo materialistak. Itz Azald 206.<br />
gaitari. "(G, B), gaitero. Astarloa trae esta palabra en su vocabulario, pero sin significación" A.<br />
gaitasun (H). �1. Disposición. "État de celui qui est digne de, qui mérite de" H. � Iaunaren errezibitzeko<br />
disposizionea edo gaitasuna. Ch (ap. H). �2. (Urt, Ht VocGr 337, Lar, Añ, Dv � A, H), gaitarzun (H (S) ap.<br />
Lh), gaidasun. Capacidad, habilidad; cualidad. "Aptitudo" Urt II 220. "Capacidad, aptitud", "suficiencia" Añ.<br />
"Gaitasun eskasa, incapacité" Dv. v. gaiende, gaiera, gaikera. � Tr. Documentado en Haraneder, Guerrico,<br />
Iztueta y en autores meridionales del s. XX. En DFrec hay 33 ejs., meridionales. � Etsaiaren tentazionei buru<br />
egiteko gaitasuna edo ahala. He Phil 467 (SP 461 bidea). Beti eman ziotzan bortz talentu, bertzeari bia eta<br />
bertze bati bat, batbederari bere gaidasunaren arauera. He Mt 25, 15 (Lç anzia, HeH, Ol antze, SalabBN, Ip<br />
ahal, Dv eginahal, Leon jeinu, Or abildade, Ker, IBk, IBe trebetasun). Gaitasun edo kapazidade guztiz<br />
andiagoa eman zion bere Ama Santisimari. Gco I 461. Galai gazte oek [...] agertu nai izaten dituzte dakitzaten<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
216
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaitasun edo abilidadeak. Izt D 26. Sariztatzeko diñ ote dan, bere gaitasuna edo abillidadeagatik (1882). JFlor.<br />
Josetxok egin ebazan gaitasun (habilidad) errimeak, a aguratxoa ito ezeittean. Echta Jos 97s. Mirarizko<br />
gaitasunaz zaindu ebala Josetxok Eladi olatupean. Ib. 260. Etxekoandre zarraren gaitasunak goren gorenean<br />
jartzen. Ag G 228. Egin zituzten egiñalak gaitasunik andienarekin, alkar zuritzen ta zilibokatzen. Ib. 40 (v. tbn.<br />
289). Jaunak umeari eman diozkan antze edo burua, biotza, osasuna ta beste gaitasunak, landu bear ditu<br />
irakasleak. JBDei 1919, 261. Guzirako gaitasuna. "Capacidad absoluta". Zink Crit 10. Iñork badu gaitasunik<br />
bere eriotzaz itzegiteko, nik izan bear det, bada [...] bere ondo-onduan egon nintzan. Garit Usand 52. Gaitasun<br />
edo egokitasun oni valor en cambio deritxogu. Eguzk GizAuz 56. Ez izan, ordea, ezer, maite-jokoetan, soinindarra.<br />
Beste nolabaiteko gaitasuna bear da joko orretan irabazteko. TAg Uzt 42. Ene gaitasuna Shakespearen<br />
eta O. Wilden izkuntzan ez baita oraindik bear luken bezanbatekoa. Mde Pr 197. Orrengatik apaintzen dute<br />
maite-miña andregaiak berak ez dituan gauzak, oarkabean, absolutuari ditxezkon gaitasunak geuk ezartzen<br />
dizkiogulako. Txill Let 117. Iñolaz ere ez dagokit neri erri orrengandik aldentzerik, eta alaxe nai izanik ere,<br />
gaitasunik ez det ortarako, noski. Basarri XIX. Erri bakoitzak badu bere aiurri berezia, bere gogoa, gaitasun<br />
bereziak, joerak, griñak, akatsak eta bai alderdi onak ere. Vill Jaink 172. [Izadiko elementuek] gaitasun<br />
ikaragarria adierazten dute [...] mota guztiko konbinaziotarako. Ib. 50. Oda erdiko ikuspegi ain igikor, azkar ta<br />
bizi onek, esapide-gaitasunez goiena jotzen du gaztel-olertitzan. Gazt MusIx 67. Hizkuntza bakoitzak, alegia, ez<br />
gizontzen gaituen mintzatzeko gaitasunak. MIH 386. Hauxe da norinahi euskararen gaitasunak adierazteko<br />
biderik zuzenena: euskal ederlanak sortzea. Ib. 177. Ez da oraingoz, zenbait lan banakaren gaitasuna edo<br />
borondatea behintzat aitortuaz, euskal historiaren izena merezi duen gauzarik. Ib. 280. Nekez lortuko dugula<br />
argibiderik antzina-antzinako gizaki zein gizaideen kaskezurretan horien jabeek izan zezaketen hizketarako<br />
gaitasunaz. MEIG VI 113.<br />
v. tbn. Ag EEs 1917, 201. GMant LEItz 74. EEs 1925, 83. Lab Y 1933, 254. Etxde JJ 210. Ibiñ Virgil 69.<br />
�3. "Dignité" Ht VocGr 349. � Birjina Maria altxatua izan denaz geroz errege guzien erregearen ama izaiteko<br />
gaitasun edo dignitate guziz gorara. MarIl (ed. 1854?), 9 (ap. DRA).<br />
gaitasun-gabe. �1. "(Subst.), défaut de capacité" Dv. �2. "(Adj.), incapable" Dv.<br />
gaitatu. "Disgustar (Bid [= L-côte o BN-baig?])" Darric (ap. DRA).<br />
? gaiteztasun. "(B), desafecto" A. Cf. gaitzestasun.<br />
gaiti. v. 2 garaiti.<br />
gaitsu (AN ap. A, que cita el msLond; Lar � H y Bera), kaitsu (Lar). �1. "Material, contrapuesto a lo<br />
inmaterial o espiritual" Lar. �2. "(L, BN, S), assez digne" Lh.<br />
gaitsui. v. gaitzeru.<br />
gaitsukiro (Lar), kaitsukiro (Lar). � "Materialmente" Lar.<br />
1 gaitu (SP (que cita a Ax), Lar, Añ, Dv � A, H). �1. Preparar(se), capacitar(se). "(Hacerse) capaz de algo"<br />
Lar. "Habilitar" Lar y Añ. "Capaz, apto [...] verbo" Añ. "Rendre, devenir capable, apte à, propre à, digne de" H.<br />
� Zu miserikordios izaiteaz gaitzen zara, disposizionean iartzen eta prestatzen Iainkoaganik miserikordia<br />
erdiesteko. Ax 221 (V 147). Doatsu dira [...] zeruko sekeretuen geiago eta geiago endellegatzera eta hartzera<br />
preparatzen direnak, gaitzen [esta última palabra no es sino una redacción alternativa de preparatzen]. SP Imit<br />
III 1, 1 (Ch preparatu, Mst, Ip adelatü). v. tbn. FIr 155 y Ldi BB 166. Argi orren indarrez / gaituko da Adimen.<br />
Or BM 66. Erri xea euskal goi-elertia ulertzeko gaitu. Etxde AlosT 12. Gaitu egin bear da beraz [euskera],<br />
indartu, gaurkotu. Herr 5-12-1957, 1. Bizi-modu artarako ederki gaitua. Anab Poli 41. Bide luzeagoak egiteko<br />
gaituak [kamionak]. Anab Aprika 73. Gure euskera zar-berri au esapide jori-jorienaz gaitu dedin. Gazt MusIx 5.<br />
Itzul-lanean zaildu eta gaitu dira. Ibiñ Virgil 22. Bai Axularrek bai Oihenartek euskara gaitu, egokitu nahi<br />
zuten, batek hitz-lauz, besteak hitz-neurtuz. MIH 254. Hizkuntza batu, landu, eta eginkizun berrietarako gaitu.<br />
MEIG III 143. Madrilera doa, arkitektura ikasgoan gaitzera. MEIG IX 141 (en colab. con NEtx). En DFrec hay<br />
7 ejs. �2. "Geitzea (S) concevoir l'envie, le désir de" H. �3. Preparar. � Gurdia gaitu. Or Mi 115. Gaitu itzan<br />
usu txikuriak eta ardoa atera ezan! Ib. 89. Bazkaria gaituta eukitzeko agindua utzita. TAg Uzt 111. �4. (Part. en<br />
función de adj.). Predispuesto. � Jakirik gogotsuenak [...] bata bestearen ondotik gaurko euskaldunetan<br />
orretara gaituenaren (el más predispuesto) sabela lertzeko tankeran. Etxde AlosT 78. Bar-gizona izketarako<br />
gaitua ikusten nuala, plaza aren aunditasunaz aritu nintzaion. Anab Aprika 97.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
217
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
2 gaitu (V-arc ap. A, que cita RS). � Afligir. � Gaitua ze egik gaitu. "No aflijas al aflito". RS 162.<br />
3 gaitu. "Alegrarse (Ast)" A.<br />
gaitu. v. gautu.<br />
gaitun (Lar, Lcq, H, A (� msLond)). � "Pimpinela (planta)" Lar. "Sanguisorva, especie de pimpinela, gaitun<br />
mota bat" Ib. "Sanguisorba officinalis" Lcq 82. "Pimpinella magna" Ib. 97.<br />
gaituntza. "Capacidad, aptitud, inteligencia, [...] gaitunza" Lar.<br />
gaitxetsi. v. gaitzetsi.<br />
gaitz (gral.; Lcc, SP, Lar, Añ (G, AN), Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H), gatx (V, S, R; Mic 7v, Lar, Añ (V)),<br />
gaitx (V-gip). Ref.: A (gaitz, gatx); A Apend (gaitzez); VocPir 306; Bon-Ond 279; Lrq; Arin AEF 1955, 105; Iz<br />
ArOñ (miñoixa), To, Ulz (begietako); Etxba Eib (gaitxa, gaitza, gatxa); Gketx Loiola (gaitz, txaarrera); Elexp<br />
Berg; EI 101. � Tr. De uso general. Bien documentado en antroponimia y toponimia medieval (cf. los<br />
abundantes ejs. de Arzam 242 (el más antiguo de los cuales es Illo collazo de Berastegui gaiz (1178)) y tal vez<br />
tbn. ib. 252 Gayçesque). Se encuentra formando parte de comps. antiguos, como harkaitz, bekaitz, ekaitz, etc. La<br />
forma más general es gaitz; gatx aparece en textos vizcaínos (aunque en el s. XX a veces hay gaitz, dependiendo<br />
en parte de cada acepción) y roncaleses; gaitx sólo en E.M. Azcue (en Ur PoBasc, en cambio, gatx) y alguna vez<br />
en Lazarraga y RS (en ambos es mucho más frec. gatx). F. Irigaray emplea gaitza, con -a constitutiva (v. 160,<br />
175, etc.).<br />
I (Sust.). �1. Mal, daño; enfermedad, plaga; malicia; falta, culpa; defecto, tacha; (el) mal. "Çeatica, enfermedad,<br />
zeatikea, gaitza" Lcc (tbn. s.v. mal). "Mal, opuesto al bien" Lar y Añ. "Peste" Añ. "Inficionar, [...] gatxa eransi,<br />
(G) itsatsi" Ib. "Maladie. Gaitz ikharagarri bat da kolera" VocBN. "1. mal, maladie, en général, et tout ce qui<br />
attaque gravement ou violemment la santé. Gaitza ezin garhaituz dago [...]. Gaitzak ioa [...]. 2. [...] Begira<br />
gaitzatzu gaitz guzietarik [...]. Gaitzetik urri, du mal, le moins possible (prov.) [...]. 3. [...] Bihotzeko gaitza,<br />
erortzeko gaitza, le mal de cœur, le mal caduc, etc. [...] 5. dommage, détriment [...]. 6. syn. de gaizkia, faute,<br />
délit. Ez dut gizon huntan gaitzik aurkhitzen [...]. 7. défaut, qualité mauvaise. Gaitzik gabeko zaldia, arnoa" H.<br />
"Gaitzez il (AN-larr), morir de enfermedad" A Apend. "Bizkar ezurreko gaitze" Arin AEF 1955, 105. "Jaátorriko<br />
gaitza, mal original" Iz ArOñ 140. "Begietáko gáitze, el mal de ojos" Iz Ulz. "Gaitxa, enfermedad, peste. Fluctúa<br />
con gaitza y gatxa. Gaitxa agertu jako gastañiari" Etxba Eib. "Gaitz, mala intención. [...] Batere gaitzik gabe<br />
esan nion" Gketx Loiola. "Gaitzak txaarrera jo omen dio alakoari" Ib. s.v. txaarrera. "Hazurretako gaitza (e)i<br />
dauka. Kanzerra, dagonik gaitzik txarrena" Elexp Berg. v. gaizki (II). � Tr. Documentado en todas las épocas y<br />
dialectos. La forma gatx aparece en vizcaíno desde sus textos más antiguos; tbn. en el alavés Lazarraga (cf., en<br />
cambio, gaitz en Landuccio); hay gaitz en algunos autores del s. XX (Anduaga, Gandiaga y, junto a gatx, en<br />
KIkV, Enbeita, Otxolua, Eguzkitza y Erkiaga). En DFrec hay 104 ejs. de gaitz, 3 de gatx y uno de gaitx. Con<br />
cierta frecuencia, sobre todo en los autores guipuzcoanos de la 2.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 218<br />
mende.<br />
a mitad del s. XVIII y principios del s. XIX,<br />
aparece emparejado con palabras como pekatu (Cb Eg III 248, Gco II 5), kalte (Cb Eg III 370, VMg 77, AA II<br />
113), neke (Cb Eg II 208), ofensa (Cb Eg II 163), eritasun y enfermedade (Ub 82), gaizki (Dh 210), kulpa (Lard<br />
57) o min (Inza Azalp 113). � Enekila minzatziaz gaitzik ezin dukezu. E 219. Edo dela eritasunez edo berze<br />
gaitzez. Lç Ins B 7r. Eztezozuela nehori gaitza gaitzagatik renda. Lç Rom 12, 17 (Ol gaitzaren ordain gaitzik,<br />
IBk, IBe gaitzik gaitz orde; He gaixkia, TB, Dv, Bibl gaizkia). Eztugu deus gaitzik eriden gizon hunetan. "Rien<br />
de mal". Lç Act 23, 9 (He gaixtorik, TB gaistorik, Dv gaizkirik). Oneinbat gatx ire kausaz etorri dan azkero.<br />
Lazarraga 1152v. Ai, ene desditxadua, / gaitxez rodeadua! Ib. 1143v. Kasi eukan gatx guztia kendu jakan.<br />
Ib. 1142v. Ez dauko Peru Garciak bearrik / ain gatx andia apukadua gatik (Endechas de Milia de Lastur). TAV<br />
3.1.5. Zelata dagoana bere gatxen enzula. RS 38. Ogiagaz gatxak txipiago. Ib. 500. Bataren gaitzaz, besteak<br />
ona. Ech 41v (v. tbn. Aq p. 63 (G, AN)). Sufrietea pazienziagaz geure proximoen gatxak eta flakezak. Bet 14.<br />
Malizia gabe, sinpleki, gogoan gaitzik eztaukala dabillana. Ax 447 (V 292). Gaitzen berririk eztakienak, eztu<br />
ontasuna estimatzen. Ib. 553 (V 354). Bere nahizko gaitzik eztu nehork. O Pr 93. Gaitz hartua erakatsgarri. Ib.<br />
601. Libradu gagizu[z] gaitz gustietatik. Zubia-Lezamiz TAV 3.2.14. On eta gaitzaren zientziaren arbolari. Urt<br />
Gen 2, 9 (Ur oneko eta gaitzeko, Ol on ta gaitzaren; Dv, Bibl gaizkiaren). Bi gai[t]zetarik bethi xumeena<br />
hautatu behar da. Ch III 12, 2. Berzearen ondasun edo gaitza sentitzea berea bekala. El 85. Hunak eta gaitzak<br />
oro phezü beraurtan phezatzen dütüzülarik. Mst III 25, 3 (Ip gaitz; SP, Ch zorigaitz). Egiten diezte al duten gaitz<br />
guzia. Mb IArg II 312. Gaitzez ill. Ib. 321. Zer gaitz andiagorik, jakiñez itsua baño! Cb EBO 38. Gaitza ona<br />
baño lasterrago ta errazago eransiko zaie [zuen umeai]. Cb Eg III 367. Lenengoan gaitz gabe, inozenzian; baña<br />
gero begiak gaitzerako idiki ta maliziaz. Ib. 367. Gaitz andi batek artu ta ilzer zan. Cb Just 72. Gorputzeko<br />
gaitzak. Lg II 141. Ez diola iñori egotzi behar, egin ez duan gaitzik. Ub 180.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� (s. XIX). Bere korputz gaitzera makurtua. Mg CC 148. Ez dakusan begijak, gatxik ez. Mg PAb 121. Barberu<br />
errukarri bat ta iñoren gatxaz bizi dana. Ib. 44. Gaitz baño mesede geiago egin diot. VMg 38. Josek bere anaiai<br />
batere gaitz bage kontatu zien, bere geroko anditasuna aditzera ematen zuen amets misterioso batzuek. Gco II<br />
68. Besteren gaitzaz atsegin artzea. Ib. 65. Onak artu baitúgu Jangoikoaren eskutík, gaitzak ere zergátik eztúgu<br />
artubeár? LE Ong 53v. Gaitzen bat duan idi edo beia saltzen duala. AA II 168. Gaitzaren indarrarekin burutik<br />
jauzi da. Ib. 194. Inori mesede egitia gaiti, beste gatx bagarik esaten dirianak [guzurrak]. fB Ic II 172. Inoren<br />
gatxik entzun gura ez dabeena. Ib. 201. Bere jaiotz-erriko / bizitza modua, / iñoren gaitzik gabe / Iñauterikua.<br />
Echag 269. Lana da birtute guztien ama, eta alferkeria gaitz guztiena. It Dial 27 (Ur gaistakerija, Dv<br />
zabarreria, Ip gaistokeria). Nafarreri gaitz eriotsuak arrapaturik. Izt C 226. Ez on bat, baiña gaitz bat dela. Gy<br />
242. Zertako ona gaitzarekin ordaintzen dezute? Lard 57. Beren usteetan gaitz edo kulparik etzutela. Ib. 57.<br />
Oihan gaztearen ongi xederratzetik heldu da oihan hartako ona edo gaitza. Dv Lab 355. Gutien ustean gaitzak<br />
eramaten ditu. Ib. 155. Ez du gaitzik merezi egia dionak. Bordel 140. Zer gaitz egin dizute onek? Arr GB 35.<br />
Iges egiñ zuen gaitzik gabe deabruaren eraso gogorretik. Aran SIgn 25. Mari Anton... Bataren gatxa besteren on<br />
(Esaera zarra). In AB AmaE 253. Gaitzak argaldua. Bv AsL 114. Biali zion zeruak gaitz txar ta luze bat. Ib. 30.<br />
Ar gorrixta me batzubek, gaitz aundiya egiten dutenak. Sor Bar 45. Bere gaitzen erremedioa Ama maiteari<br />
eskatu zion. Arr May 71. Heien semeak bihotzean zuela bere gaitzaren erroa. Jnn SBi 137. Zer gaitz ziok gauza<br />
orretan [...]? Apaol 45. Popüliaren begiratziagatik gerla baten gaitzetarik. Ip Hil 42. Zuk eta nik baino<br />
gehiagoko gaitzik ez duena, baizik ere alferkeria eta hordikera. HU Zez 34. Beste gatx andiagoren baten<br />
bildurrez. Itz Azald 210.<br />
� (s. XX). Gaitz bat zuan Malentxok [...]: esku zabalegia izatea. Ag G 135. Neska zarraren gaitza beti gaztetu<br />
eziña. Urruz Zer 41. Ez du, ordia, bildurtzeko gaitzik izango? Alz Txib 102. Jaungoikoak bialtzen dizkigun<br />
gaitzak. Inza Azalp 153. Galenok be [...] ez omen ekian berak adin bat, zorabioetan eta ama-gaitzetan. Or<br />
Tormes 15. Eri handi egona, / buruko gaitz batek jana. Etcham 107. Onean eta gaitzean. FIr 133. Ire gaitz<br />
guztiak [...] emakume orrengandik zetorztik. Alz Ram 78. Sendatzeko esperantzak arintzen derauete gaitza. JE<br />
Ber 88. Gaitz artatik sendatu zala. Ir YKBiz 96. Gaitza ez da hein berean sartua bihotz guzietan. Lf Murtuts 13.<br />
Gaitzik gaitzei ez ekartzeko diotzut. Zait Sof 18. Gaitz senda-eziña. SMitx Aranz 231. Birika-gaitz ori<br />
sendatzeko. Munita 21. Piñuaren gaitzak. Ib. 93. Miren bera ote da gaitzen jatorria? Txill Let 91. Maite-gaitzak<br />
galdu zizun burua. NEtx Antz 99. Isabela itzur ez zitekeen gaitza zen ezkero... Mde HaurB 32. Gure artean gaitz<br />
au oso degu zarra: / Kanpoko dana ona; etxekoa txarra. Basarri 178. Euliak dirala bide, gaitz bildurgarri bat<br />
sortzen zaio ango jendeari. Anab Aprika 44. Gizarteko gaitzek konponketarik eztute. Vill Jaink 183. Onaren eta<br />
gaitzaren artean bereizten. Ib. 105. Sendagilleak etzuan gaitzik arkitzen gaixoagan. NEtx LBB 64. Gaitz batek<br />
gortuta laga. Etxba Ibilt 469. Alkarri ezer sufritu ezinda / ori da daukagun gaitza. Uzt Sas 130. Nik egin<br />
mesedetan ere zuk / ikusten baduzu gaitza, / zuri mesede egin beharrez / alper-alperrik gabiltza! Xa EzinB 126.<br />
[Pastoralen] mintzaera eta bertsolaritza ere aztertuak daude beren on-gaitzekin. Lf ELit 267. Gaitze, lapur ixille<br />
(AN-ulz). Inza NaEsZarr 1174. Literaturan ez da handirik eta txikirik, harrorik eta apalik: ona eta txarra,<br />
besterik ez da. Eta, jakina, noren on, noren gaitz, nafar ardoaren gisa. MIH 360.<br />
v. tbn. (Sólo hasta 1900, excepto para autores vizcaínos): FLV 1990, 43 (Areso, 1591). Mat 85. Volt 149. Ber<br />
Trat 112v. EZ Man I 36. Harb 276. Hm 182. SP Imit IV 5, 3. Arg DevB 4. Tt Onsa 180. FPrS 21. Gç 52. Mong<br />
589. Bp II 63. OA 148. SermAN 64. Iraz 25. CatBurg 4. Lar Cor 300. He Gudu 168. GavS 32. Mih 101. CatLan<br />
97. Mercy 23. Brtc 248. Egiat 184. Monho 100. Añ CatAN 32. Dh 180. CatB 37. JesBih 457. CatLuz 16. UskLiB<br />
50. Etch 80. Jaur 147. Arch Fab 213. Hb Egia 62. Laph 213. CatAe 36. CatSal 37. CatS III. Xe 311. Ud 112. Zab<br />
Gabon 102. Legaz 29. AB AmaE 286 (en guip.). Elzb PAd 16. Zby RIEV 1908, 206. Elsb Fram XI. Arb Igand<br />
203. UNLilia 13. KIkV 50. Enb 37. Otx 142. Eguzk GizAuz 189. Erkiag Arran 72. And AUzta 152. Gand Elorri<br />
38. Gatx: Mic TAV 3.1.27, 8. Cap 38. Arz 40. Urqz 31. Cb CatV 34. CrIc 38. Añ LoraS 154. JJMg BasEsc 30.<br />
Astar II 157. CatLlo 34. CatBus 20. CatR 37. A BeinB 73. Ag AL 66. Mdg 159. KIkV 50. Enb 34. Kk Ab II 21.<br />
Otx 121. Eguzk GizAuz 190. Akes Ipiñ 25. Erkiag Arran 171. Alzola Atalak 190. Gaitx: Azc PB 83.<br />
� (Tema nudo, con verbo). Cf. infra GAITZ EGIN, GAITZ EMAN, etc. � Hongi egitez, gaitz sofrituz behar<br />
dugu salbatu. E 241. Hill bedere banendi! / Eta onez gabeturik gaitz ez baneza senti. EZ Man I 111s. v. tbn. O<br />
Po 64. Gaitz egarten guri erakasteko. Bp II 19. Zuñen abantallus den gaitz ükheitia, biziuen erdollaren<br />
garbitzeko. Mst III 50, 6 (SP tribulazioneak, Ch atsekabeak, Ip nahigabez khürübilatürik izatia, Leon<br />
nahigabea). Heia behar lizatekinez Izairiak lükian aizerik, zeren eta zerbaitetan honki egiten badie, hanitzetan<br />
gaitz beitie obratzen. Egiat 195. Otsoak yale tzar dire, / herresaka iretsten dute: / gaitz gertha dakiokete. Gy 71.<br />
� (Como primer miembro de comp.). � Agortzen ez dan gaitz-iturri. MAtx Gazt 77. Biziak zarakuskion gaitzitxaropena<br />
uxatzeagatik hasi zen edaten. Mde HaurB 13.<br />
�2. "Dificultad" Lar. Cf. infra II (2), en concreto los usos susts.<br />
II (Adj.). Las acepciones no son estancas, al menos en parte, por lo que en ocasiones la clasificación de un ej. en<br />
una u otra ha sido aproximada; esto es tal vez más notorio en el caso del superlativo gaitzena: una expr. como<br />
etsairik gaitzena puede traducirse sin problemas tanto por 'el peor enemigo' como por 'el mayor enemigo' o 'el<br />
enemigo más duro/difícil'. Hemos intentado que estas vacilaciones no afecten en exceso a la historia de cada<br />
acepción, sobre todo de la 1. a , que parece estar en decadencia. En DFrec hay 55 ejs. (27 sept.) de gaitz, uno de<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
219
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaitx y 7 de gatx. �1. (BN, S; Lcc, Lar, Arch VocGr, Gèze, Dv, H), gatx (V, S, R). Ref.: A (gaitz, gatx); Lrq<br />
(haro). Malo. "Mala cosa, gauza gaitza" Lcc. "Aborto, mal parto [...] erditze gaitza" Lar. "Malo" Lar DVC 233.<br />
"Mauvais" Arch VocGr. "Hitz gaitzez erabili nau" Arch ms. (ap. DRA). "Méchant" Gèze. "Gogo gaitza,<br />
mauvaise humeur. Gogo gaitzez egin du hori, il a fait cela à contre-cœur. [...]. Eskara gaitzez mintzatzen da, il<br />
parle en mauvais basque" Dv, que cita a Dechepare. "Mauvais, à un haut point" H. "Ona buruari, gatxa mendiari<br />
(V-ger), lo bueno a uno mismo, lo malo al monte. [...] 6.º malo, defectuoso. Hoy en varios dialectos se usa txar,<br />
tzar por 'defectuoso'. En los libros de alguna antigüedad se encuentra siempre la palabra gaitz, gaizto para<br />
denotar esta idea" A. "Haro gaitz (Sc), mauvais temps, temps pluvieux" Lrq. v. gaizto. � Tr. Bien documentado<br />
en textos antiguos de todos los dialectos. Es general al Norte en los ss. XVI y XVII, y se encuentra con cierta<br />
frecuencia en los dos siglos siguientes, pero apenas hemos hallado ejs. en el XX. Al Sur, se encuentra<br />
esporádicamente, más en los autores antiguos que en los modernos. Tanto al Norte como al Sur su uso se<br />
mantiene algo mejor en compuestos lexicalizados como amets gaitz (q.v. s.v. amets), eskergaitz (q.v.), gogo<br />
gaitzez (q.v. s.v. gogo) o, sobre todo, zori gaitz (q.v.), de los que damos sólo algún ej. ilustrativo (cf. tbn.<br />
Larrasquet, que sólo recoge esta acepción en la expr. haro gaitz). Hay gatx en Añibarro y f. Bartolomé, gaitx en<br />
RS, pero gaitz en textos más orientales como el Cantar de la batalla de Urrexola o CatAnz (cf. tbn. Landuccio).<br />
� Mosen Bernat, pensa ezak karzel hori gaitz bada, / nonbait ere ifernuia are gaitzago dela. E 243. Ene unsa<br />
eginak ere orai oro gaitz dira. Ib. 233. Libertatia nola baita gauzetako hobena, / gathibutan egoitia hala pena<br />
gaitzena. Ib. 249. Fama gaitzik eztemala lagunari falsuki. Ib. 47. Gaitzeriztea eta borondate gaitza. Lç Ins D 6v.<br />
Kretatarrak bethi gezurti, bestia gaitzak, sabel nagiak. Lç Tit 1, 12 (He gaixto, TB gaisto, Dv tzar). Poeta gatxa<br />
idoro dozu. Lazarraga 1140v. Ilinti gatxek poda dezala / an jaiaiten dan borrea. Ib. (B) 1159vb. Gaitza zenduan<br />
lenizanok Urruxolako lekaioa. TAV 3.1.3. Arotzaren etsea zotzez, zotzez bere gaitxez. "Los peores". RS 417.<br />
Inkontru gaitz guztiak gure ganik aldara itzazu. Mat 336. Gorrak itz gaitzari leia. "A la palabra mala". RIs 40.<br />
Eztela ioan bear Mezara gogo gaitzes. Ber Trat 19rs. Neure haserrean erran dut biaia gaitz dagitela. EZ Eliç<br />
149. v. tbn. Harb 391. Denbora gaitza, uritsua eta igorziritsua. Ax 284 (V 189). Begi gaitzez behatzen zerauen.<br />
Ib. 406 (V 265). Fin gaitz dagitela hunelako egitekoek. Ib. 283 (V 188). Gaitza gaitzagoak derahatza. "Ce qui<br />
est pire, fait oublier ce qui est mauvais". O Pr 174. Egurra dagienak leku gaitzean, ekarri beharko du soñean. Ib.<br />
126 (tbn. en Mg PAb 172). Sabeldurak gaitz ditu urak. "Malsaine". Ib. 664. Urte gaitza aldirano, izen gaitza<br />
hobirano. Ib. 469. Hiltzea gaitz da, gaitzago bana mait'uken et'ez mait'izana. O Po 17. Egun gaitzetan konsola<br />
dezazun. SP Imit III 3, 1 (Ch atsekabezko egun, Ip egün gaisto, Leon egun gaixto). Uda berria gaitz eta hedoitsu<br />
denean. SP Phil 490 (He 497 gaitza). Eztezazula, othoi, alde gaitzera har. Tt Onsa 14 (cf. infra GAITZERA<br />
HARTU). Jaungoikoak libradu nagian pensamentu gaitzetatik. CatAnz 2. Bere eskuetan tik beraz / zori gaitza,<br />
zori ona. Gç 153. Kürütxian berriz itzatzen die egite gaitzez. Bp II 26. Egin ote deban konfesio gaitzikan. OA<br />
152. Usantza gaitzak eta aztura gaixtoak. ES 182. Gaitz eta buruzgora zaie estudioaren nekhea eta trabaillua.<br />
Ib. 181s. Ezen zenbatenaz baitzait niri gaitzago, hanbatenaz da ene librantza errexago Jainko guziz goraren<br />
eskuarentzat. Ch III 29, 2 (SP gaitzago baita enetzat, Mst enetako gaitz den, Ip neke). Ene ungi egiñak esker<br />
gaitzez pagatuak izatu dire. Ib. 18, 1 (Ol eskargaitz; SP eskergabetasun, Mst gaixto, Echve 227 gaizto, Ip gaisto,<br />
Pi txar, Leon tzar). Garaitukotutzu baratxe baratxe tentazioneak pazienzia humill eta luze batez, ezen ez zure<br />
buruaren kontrako gogortasun eta amore gaitzez. Ch I 13, 4. Onak premiatzera eta gaitzak kastigatzera. Iraz 68.<br />
Beren biotzetako naikari gaitzak hilduratzen dituztenak. CatBurg 45 (corrección de Lar; la versión de Mb dice:<br />
gaitz guraetan guziz mortifikatuak diranak). Oraiko thenporako egünak txipi eta gaitz, dolorez eta miseriaz<br />
betherik dira. "Mali". Mst III 48, 2 (SP gaitzak; Ch gaixtoak, Ip gaisto). Errezpetuz betheak izaten gure nausien<br />
alderat, nola nahikoak izan daitezen, edo onak eta estiak edo gaitzak eta makurrak. Mih 75. Senar gaitzak<br />
emaste ona esperadu ezpegi. Acto 290. Bertaite gaitza ikus onduan gaizki egin diela ezagutzetara jinez. AR 446.<br />
Gaieko txori berri gaitz ekarler üdüri dirade. Egiat 224. Ardüra ere hügüna amorio hoztütiaren lekhian da<br />
jarten ta hantik gaitzena da gertzen. Ib. 223. Gai gaitz bat ziala igaran. Ib. 272.<br />
� (ss. XIX-XX). Berba bategaz [...] osatuten zenduzan gatxik gatxeenak. Añ LoraS 73. Ezer bere gauza gatxik<br />
parkatu biar ez zeuntsala, au guztiau parkatu deutsazu zeure umiari. fB Ic I app. 22. Egite guztiak beti alde<br />
txarrera ta gatxera inok juzgetia. fB Ic II 225. Zori ordu gaitzean mundura sortua. Echag 161. Hunen sare<br />
traidorean / finatzen da ordu gaitzean. Gy 301. Bere oldez etzuen egin nahi gudu; / gaitzagoen beldurrak<br />
hortarat yoan du. Hb Esk 160. Horrelako galetxitik eta atheka gaitzetik egizu harramaskan ihes. Dv LEd 104.<br />
Nere etsairik gaitzenari bezala begiratuko diot. Ib. 113. Bihar ethorriko naiz berriz, eta gaitzagorik khausitzen<br />
badiot [eriari], erranen dautzut. Laph 250. Lephoa mehe du eta ilia latza, / itxura gaitza. ChantP 86.<br />
Jaungoikoaren kontra gabiltza / gerentzat zori gaitzian. Xe 363. Nitaz bazerasala zer-nahi elhe gaitz. Zby RIEV<br />
1908, 759. Etxerat buruz hari zen, noiz-eta-ere denbora gaitz ikharagarri batek hartu baitzuen. Jnn SBi 66. Lan<br />
aski idorra eta gaitza izan zaio inprima erazliari besteren obren xuxentzia. UNLilia 2. Aultasunak laister luke<br />
bere ondoren gaitza. ArgiDL 42. Amets gaitzez baitzaukan bihotza betegi. Iratz 118. Horra zertaratu zituen bada<br />
gure esker gaitzak! Lf Murtuts 7. Nere gaitzak baño ezer gaitzagorik, ba ote oraindik? Zait Sof 197. Gaitz zaiola<br />
gizonari erorbiderako iatea. "Malum esse". Or Aitork 282. Bion artean amiltegi sakon bat egon zen, modu<br />
gaitzean bata besteagandik separatu zuena. Arti Ipuin 76. Izate hori on den ala gaitz, ez dut nik esango. MIH<br />
120.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
220
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� (Con -ko, adnom.). v. GAITZEZKO, GAITZETAKO. � Neguko loreak dira, denbora gaitzekoak, sasoiñetik<br />
kanpokoak. Ax 211 (V 141). Hori erraiten da gauza satsu eta urrin gaitzekoaz. O Pr 323. Bekhatoros zori<br />
gaitzeko bat. MarIl 119 (v. tbn. expr. similar en EZ Noel 76 y Gy 98). � S. Franziskoko fraide maisu euskalgaitzeko<br />
errian jaio bat eta zenbait beste eliz-jaun ta apaiz [euskeran] trebatu diran bezala. Mb IArg I 54.<br />
� "Fâcheux" SP. � Urgoi gaitza hastangarri. "Un fâcheux reproche". O Pr 461.<br />
�2. (V, G, AN, L, BN, S; Volt 73, SP, Urt, Ht VocGr, Lar, Añ (G, AN), Dv, Gèze, H), gatx (V, S, R; Mic 6v,<br />
Lar, Añ (V)). Ref.: A (gaitz, gatx); Lrq; Iz ArOñ, UrrAnz; Etxba Eib (gatxa); Elexp Berg (gaitz, gatx). Para una<br />
distribución de las variantes, si bien sin distinguir entre 'difícil' y 'enorme' (v. infra (3)), v. EI 100, que recoge<br />
además las formas geitz (V-gip, G-nav, AN-araq), gaits (BN-ad), gaiz (R-urz) y gats, con dudas, (V-ger). Difícil;<br />
duro, penoso; inaccesible (tbn. ref. a personas). "Abata, lekhu gaitzak vel lekhu dorpheak, aspreak, vel ezin<br />
hurbilduzko lekhua" Urt I 17. "Difficile" Ht VocGr, Gèze. "(Falta el rabo por) desollar, gaitzena eginkizun" Lar.<br />
"Rude, difficile. Lan gaitza, travail difficile. Toki gaitzak, endroits rudes" Dv. "Difficile, pénible, fatigant. Lan<br />
gaitza, travail très pénible, très difficile" H. "Gaitza da, es difícil" Iz UrrAnz. "Euskeria ezta esaten daben bezin<br />
gaitza" Elexp Berg. v. zail. � Tr. De uso general. Al Norte está bien documentado en los autores antiguos; su<br />
uso se mantiene más o menos constante hasta finales del s. XIX, pero parece descender en el s. XX. Al Sur, se<br />
documenta ya en Refranes y Sentencias, pero no encontramos otros testimonios hasta Larramendi: su uso se<br />
generaliza entre los autores vizcaínos desde principios del s. XIX; en guipuzcoano, no se encuentra con cierta<br />
frecuencia hasta la 2. a mitad del s. XIX; es frecuente en el s. XX. Gatx es general entre los autores vizcaínos; hay<br />
gaitz y gatx en Enbeita, Otxolua y B. Enbeita, sólo gaitz en S. Martin y Anduaga (gatx, en cambio, en T.<br />
Etxebarria). � Horrein gaitz ziraden gero, eginen dut berzerik. E 173. Haren manamendiak gaitzak eztirade.<br />
"Griefs". Lç 1 Io 5, 3 (He, Dv gaitzak; TB nekeak). Hasteak gaitzak direla errana duk komunki. EZ Man I 4.<br />
Ofizio gaitzena duk ere itsasokoa. EZ Man II 129. "Nola apartatuko natzaika etsaitu gabe?". Ezta gaitz, baldin<br />
partida biok, gaixtakerian izan zareten bezala, ontasunean akhort bazarete. Ax 373 (V 246). Den gaitzena, egin<br />
bedi gogo onez eta erraz izanen da. Ib. 486 (V 314). Parabisura ioaiteko bidea, bide hertsia, meharra eta gaitza<br />
dela. Ib. 483s (V 312). Hainitz puntu eta galde gaitzi ihardetsten. SP Imit III 43, 1 (Ch, Mst gaitz; Ip ülhün, Ol<br />
zail, Leon gaixto). Deusik bada enetzat gaitz denik? Arbill 80 (30, 7). Hori etzaio gaitz eta penagarri idurituko<br />
bihotz humillari. Ch III 36, 1 (SP gaitz; Mst greügarri, Ip gaitzi). Beiñ atera geranean gaitza zirudien pauso<br />
onetatik. Lar SAgust 8. Üskararen irakurteko usantxa gabiak gaitz, phenus eta gozo gabe gertha eraziren diala<br />
eginbide horren konplitzia. Mst XXI. A. Larramendik oriek eta askoz meago ta gaitzagoak bere Dikzionarioan<br />
ederki dakartzi. Cb EBO 46. Gauza gaitz bat galdetzen duzu. Lg I 366. Hagitz gaitza laiteke zure konbertsionea,<br />
errexutako bekhatuan orai, bai orai erortzen bazine. Brtc 256. Berba eraatsi ta gatx oneek biar ebeela<br />
azaldaketa luze bat. Mg PAb 163. Jaungoikoaren itz edo nai izateak ez du gauza gaitzik edo ezin eginik. Mg CC<br />
195. Asieran erraza dana, gatxa dala geruaguan. Mg CO 113. Eztiot ihes egin; gaitzegi zitaitan thormentazko<br />
lekhu huntarik beiratzeko egin behar zena. Dh 154. Ezkontzako karga astunai ta gatxai [...] pazienziagaz kobru<br />
ondo emon deutseenak. fB Ic III 323. Ezkonduben estaduba [...] dala Jaungoikuaren naija egiteko gatxeena. Ib.<br />
324. Zer dakigu izango bada? Au baño gatxagorik ikusi da mundu zabalean. Zav Fab RIEV 1908, 91. Ez<br />
dakienarentzat guztia da gaitza. Echag 221. Mariaren ilhabetheko debozionea ez da debozione bat gaitza ez eta<br />
ere penagarria. MarIl 10. Elizako hamahirurgarren mendeko denbora gaitz eta nahasi batentzat. Ib. 120.<br />
Legerik gaitzenak eta borthitzenak. Jaur 149. Baiña aurkitu zuen hark egitekoa / uste baiño gaitzagoa. Gy 164.<br />
Ez da lan gaitza! Dv Lab 316. Jafarañoko itxasbidea ez da entero luzea; aldi artan alabañan gaitza izandu zan.<br />
'Penosa'. Aran SIgn 38. Baña aiñ gatx da ori gatxik bada ezer, / agaitik mundutxo au beti dabill oker. AB AmaE<br />
225. Diote zenbeitek, oraiko xixterekilako jokoa errobotean gaitzegia dela. Zby RIEV 1908, 86. Ordean etzen<br />
oraino ere aski urrun, ez eta aski toki gaitzean. Jnn SBi 127.<br />
� (s. XX). Kurutzemendi, beartsuen bizitzea legez aldats andikoa, gatxa ta latza. Ag Kr 214. Errezago ipiñi<br />
bearrean, dana ipiñi dogula geroago ta gatxago. Ib. 9. Askotan izan naiz ni zure gogoen igarle. Gaitz ere<br />
badata! Ag G 69. Jainkoaren doia oparo izan bekigu sail gaitz onetan. A Ardi 109. Izanagaitikan gaitza, amar<br />
minutuz amabi aldiz jaso zuen kare-aitza. EusJok 31. Santa Graziako bide lüze eta gaitzen iragaiteko hobe zen<br />
hanitxez zunbait lagün algarrekin izan zitian. Const 37. Itzik itz euskeratzea lan gaitza baitzen. Or Mi VI. Ez<br />
eritxon ez gaitz ez zail Bertoldak bakanderea laba aretara eruan al ixatiari. Otx 88. Nik beti nai izan det [...]<br />
euskal baratzan, oraingoz, izkribatzalle errezak gaitzak baño erruzago sortzea. Ldi IL 83. Idazle berak, batzutan<br />
errez bestetan gaitz, gaiak zer eska, egitea ere gertatu ditekela. Ib. 110. Yainkoaren legea aisatu ta arindu<br />
bearrean, [...] astunago ta gaitzago egin. Ir YKBiz 398. Estadu ezin obea nai leuke; baña olako estadua gatxa<br />
baño gatxagua da. Eguzk GizAuz 77. Nok jaurti? Egiñen gatxa be gatxa izango litzake ori. Ib. 110. Herriko<br />
langile nausi guzieri manatu zioten Israelitak beren lan gaitzenetan leher-araz zetzaten. Zerb IxtS 32. Bühürri<br />
eta hezgaitz ziren hiruak, Mette, haatik, gaitzena zelarik. Mde Pr 122. Gaitz ere ez da ta, aurreko bertsolari zaar<br />
asko baño txukuntxeago arkituko nazu. Basarri XX. Honelakoak dira andrerik gaitzenak, andrerik deseatuenak.<br />
Arti Tobera 287. --Ainbat eta ainbat ezagutu eziñik ibilli nok. [...] --Eta, orduan, nortzuk izan dituk ba, arpegi<br />
gatxok? Erkiag BatB 16. Bein gatxena esanda, ostiango guztia Zaldunak errez azaldu zetsan. Etxba Ibilt 483.<br />
Egungo egunean landugabea [hizkuntza] luzaro landuak baino gehiago eta zehatzago izan? Gaitz dirudi. MIH<br />
86.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
221
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
v. tbn. Tt Onsa 13. ES 195. He Gudu 159. Hb Esk 85. Arr GB 126. Ud 40. Sor Bar 60. Alz ST<strong>Fe</strong>r 135. In Goñi<br />
13. Lab EEguna 107. TAg Uzt 52. Etxde AlosT 71. Zait Plat 91. Anab Aprika 37. Vill Jaink 81. BEnb NereA<br />
196. Ibiñ Virgil 96. Uzt EBT 217. Gatx: Añ LoraS 140. JJMg BasEsc 83. A BGuzur 142. Itz Azald 185. Otx 152.<br />
� (Uso sust.). � Pausuaren gaitza; egitekoaren handia. Ax 559 (V 357). Gure lanaren gaitzagoa, asabaen<br />
zabarkeria ta izkeraren bereiztasuna bera etsai ditugula. Ldi IL 57. Ez dago lanaren gaitza goraipatu beharrik.<br />
MIH 354. Ez da aise beti, ezinezkoa da sarritan, baina hori da bere gaitzean eta ezinean argitaratzaileek<br />
gogoan eduki duten xedea. Ib. 289.<br />
� (Con -ko, adnom.). � Bakanak eta muga-gaitzekoak izango dira aurrerantzean horrelako guduak: ia zaldun<br />
ezpatarienak bezain urriak. MEIG I 177.<br />
� "(c.), sufijo que indica dificultad y aun imposibilidad moral. Moldegaitz, ezigaitz, sinizgaitz" A. v. tbn. Lf<br />
Gram 443. A Apend reune varios derivados: barkatugaitz, eskergaitz, goragaitz, istergaitz, moldegaitz,<br />
sinesgaitz, odolgaitz, etc. (qq.vv.). � Ageri da jendea oldar balitzeie, ez litazkela bertze batzu baino izi<br />
gaitzagoak. HU Zez 162. Askorentzat oi da eruan-gatxa. Enb 203. Lenengo "aida"-n aur geldi-gaitzek / atzera<br />
ein dute dardar. Or Eus 340.<br />
� (En exprs. del tipo gaitz(a) da). Ser difícil, resultar difícil, hacerse difícil. � Tr. Gaitz no determinado, es de<br />
uso general al Norte y muy frecuente al Sur, si bien al menos desde V. Moguel se encuentra tbn. gaitza det., a<br />
veces ambas construcciones en un mismo autor. Además, en textos meridionales, sobre todo vizcaínos y al<br />
menos desde Moguel, y al Norte en Goyhetche, Duvoisin e Inchauspe, aparece con alguna frecuencia la expr.<br />
gauza gaitza da (que recogemos infra) de valor equivalente. v. GAITZ EGIN (d).<br />
a) (Con sust. vbal. -t(z)ea). "Ihes egitea gaitz da" H. � Tr. Documentado en la tradición septentrional desde sus<br />
primeros textos; es tbn. frecuente entre autores meridionales desde el s. XIX. En Leiçarraga (y alguna vez en<br />
Etcheberri de Sara, Haraneder y TB) aparece con subjuntivo en vez de sust. vbal. � Beti penaz izatia gaitz da. E<br />
159. Zein gaitz den onhasunduanak Iainkoaren resuman sar ditezen! Lç Lc 18, 24 (He gaitz [...] sar ditezen, TB<br />
gaitz [...] sar diten, Ker gaitz [...] sartzea; Dv, Leon, Or, IBk, IBe nek(h)ez, Ol zaila). Mundu zabalean zurerik<br />
gaitz lizate aurkhitzea emakume parerik. EZ Noel 156. Gaitz izanen da, heriotzeko orenean, eritasunez eta<br />
oiñhazez kargatua zaudenean, penitenzia egitea. Ax 202 (V 135). Ea zein den gaitzago, Iainkoaren zerbitzatzea,<br />
ala Deabruaren. Ib. 474 (V 307). Ezin dateke gaitz, amorio duenarentzat, manamenduen konplitzea. Ib. 486s (V<br />
314). Ohoria diharia beno haboro delakoz, eta gaitzago haren bühürtzia. Bp I 102. Gaitz da, hitzkuntza batean<br />
ederki erranikako gauzek, bertze batera ganbiatzen direnean, iduk eta konserba dezaten edertasun bera. ES 130<br />
(121 kausitzea). Gaitz da usanza gaistoen uztea; baiñan gaitzago da oraiño nork bere nahiari ukho egitea. Ch I<br />
11, 6 (SP gaitz... utztea; Mst greü, Ip neke). Hartakoz gaitz üdüri zaizü dela, besteren kheñurik mendreniala<br />
plegatzia. Mst III 49, 5 (SP, Ip gogor, Leon, Ch garratz). Gaitz zen suplizio dorpheago baten asmatzea. Lg II<br />
279. Erraz da llaga edo zaori bat egiparria danean osatutea, baña gero nekez, belu ta gatx. Añ LoraS 116.<br />
Erraz da beeratu, goiartu ta iltea edozein bizio txar bere asieran; baña bein andi egiñik, ainbat gatxago. Ib. 106.<br />
Ez da gaitza igartea, zertan dagoan gure poesia edo bersogintzen laburtasuna. VMg 89. Gustiz da gatx, edo ezin<br />
leitekiana obeto esaterren, umiagaz daguanak meza enzutia. Astar II 201. Koxeluaren begiratzia beno / deusik<br />
ezta gaitzago. Arch Fab 131. Iduritzen zait ez dela ezagutzea gaitz non den beharrik handiena. Dv Lab 331.<br />
Horren erratea ez da gaitz, bereziki aditzaileak zozosko direnean. Hb Egia 80. Ez da behar bada hastea<br />
gaitzenik. Ib. 10. Ez dut erranen zenbait hitz baizik, gaitz edo penible baita gauza batzuen iskribatzea. Elsb<br />
Fram 102. Ixilik egoitea bederen ez ahal da gaitz. HU Aurp 213. Ez da gaitz guk baño eragozketa gutxiago<br />
izatea! Ill Testim 18. Olerkia zer dan erabakitzea, txit gaitza dala. Etxeg Itzald II 87. Euskeraz alako lanak<br />
egitea orain neketsua bada, orduan gaitzago ta zailago baitzan. A Y 1934, 11. Gizon askorentzat irabaztea baño<br />
irabazitik aurreratzea gatxago izaten da. Eguzk GizAuz 147. Neurriz eta bidegabe barik erabiltea, gatxa baño<br />
obeto, eziña da. Ib. 21. Jun-bearraren nekea! / Gaitzena, alare, jon ta joan / ta azkena ez ikustea. SMitx Aranz<br />
19. Gaitz baiño gaitzago delako frantzes onean idaztea. Mde Pr 198. Esatea, ez zan gatxa izan. Egitea, ostera...<br />
Erkiag BatB 13. Defenditzea gero ta gaitzago bada ere. Lab SuEm 191. Basurde bat hiltzea ote da hoin gaitza?<br />
Xa Odol 256.<br />
v. tbn. Mat XXV. Harb 467. SP Imit II 9, 1. INav 136. He Gudu 120. Brtc 180. AA I 403. Dh 54. Etch 618. It Dial<br />
8. Gy 127. Lard 422. Ip Dial 3. CatS IV. Zby RIEV 1909, 107. Enb 179. Basarri 54. MIH 343. (Det.): Erkiag<br />
Arran 16. Zait Plat 112. And AUzta 152. Lab SuEm 195. Gatx: Mg CO IV. Ur Dial 8. AB AmaE 357. Itz Azald<br />
112. Erkiag BatB 201. (Det.): Altuna 58. Osk Kurl 118. Gaitx: Azc PB 344.<br />
� (gauza gaitza da). "Gauza gatxa oiñ ezkeri[o]k onera biurtzia" Etxba Eib. � Gauza gaitza da aditzea begien<br />
kontra sinistu bear degula. Mg CC 196. Odola ateratia, [...] begi zolijak ditubenentzat, ez da orren gauza gatxa.<br />
Mg PAb 49. Esango dozue gauza gatxa ta neke andia dala dibersiño oneek largetea. Baña nik diñot eun bider<br />
gatxago dala, baneria ta dibersiño oneek maite izanik, Jangoikoaren legea gordetea. Añ LoraS 185s. Gauza bat<br />
haiñ gaitza eztela / batzutan trunpatzaillea / bere saretan hartzea. Gy 244. Setuaren ezartia ezta gaiza gaitza. Ip<br />
Dial 75 (Ur ez da gauza gatxa, Dv ez da gauza gaitza; It gauza andia). Bertara sartzia etzan gauza gatxa.<br />
Altuna 20. v. tbn. CrIc 135. It Dial 3.<br />
� (Con aux. intrans. bipersonal). � Plazer zaiku hartzea eta berretzea, baiña gaitz eta gaitzi gutitzea eta<br />
bihurtzea. Ax 248 (V 167). Tribulazionetan loriatzea etzaio gaitz Iainkoa maite duen arimari. SP Imit II 6, 2 (Ch<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
222
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ezta gai[t]z... batenzat; Mst greügarri, Ip neke). Atzartasun oso bat gabe, agitz gaitz izanen zaitzula erori gabe<br />
egotea. He Gudu 113. Ez zitzaioten gaitz ihardetstea. Lg II 230. Arzen bazaitube sare onetan, gustiz gatx izango<br />
jatzubela andik urtetia. Astar II 150. Bildur naiz gaitz izango zaidala nonbait publika eraztea. Mde Pr 195.<br />
Gaitzago zait sarritan oraingo idazki franko barrentzea hamaboskarren mendeko kanta zaharrak baino. MIH<br />
334.<br />
� (Con aux. trans. bipersonal). � Jauna, populu satanen trunpatzia eztuzu gaitz izanen. AstLas 22. Eztezu gaitz,<br />
aizpa, ni arratsalde artan nola nengoen somatzea. A Ardi 49. Nik neure txabolatxu au iztia [...], baserrittarrak<br />
bere maltzurkerija iztia baxen gaitz dozu. Otx 114. Gure yardunak euskeraz aritzea gaitz degula. Ldi IL 61.<br />
b) (Con -t(z)en)). Algún ej. de gaitz da egiten cabría interpretarlo acaso como de sust. vbal. dependiente de gaitz<br />
('difícil de hacer', v. infra). "Gaitz, gaitza da kentzéen, difícil es quitar" Iz ArOñ. � Tr. Documentado en Axular<br />
y Haraneder, y en textos meridionales desde fines del s. XIX. � Gaitz da aditzen eta erdiesten, nola ahal<br />
dirateien elkharrekin [...], ifernuko labe hartan, hotza eta beroa. Ax 584 (V 375). Bertze oren-laurden-erdi<br />
batera luzatuz, ez da gaitz izanen, oren osoa azkenean bethetzen. He Gudu 123. Sinisten gatx da, diñotsut<br />
benetan, / zertzuk jazoten diran gure egunetan. AB AmaE 325. Emen txit gaitza da ori pasatzen [duro faltsua].<br />
Iraola 74. Zeiñek? Gaitz da erantzuten... Ag G 194. Oso gaitz izan bear du beltzak zuritzen. Urruz Zer 84. Ez da<br />
gatx igarten azeriak nai ebana. Bilbao IpuiB 36. Errietan gaitza da gauzak ixilik eukitzen. SM Zirik 107.<br />
Olakoari kontra egiten gaitza izaten da oso. Basarri 84. Ezta gaitz erantzuten. Vill Jaink 99. Ez da gaitz<br />
antzematen zer gertatu zaion. MEIG I 145. v. tbn. Enb 44. Etxde JJ 216.<br />
� (gauza gaitza da). � Gauza gatxa da mesede egiten iñori kalte egin barik. BEnb NereA 113.<br />
� (Con aux. trans. bipersonal). � Saira nozu, asperretan gatx eztozu. "No os será difícil el vengaros". RS 362.<br />
Zeubek dakuszu, ze gatx izango genduban orduban [sazerdote bat baino izan ez balitz] sakramentubak artuten.<br />
fB Ic III 306. Lanik asko bazan Zoietan Porroti arropa bustiak ateratzen [...]. Larrua kentzen ere ez dakit asko<br />
gaitzago izango ote zuten. Urruz Urz 30. Gaitz izango dezu ba ona ta merkea billatzen. Ag G 87.<br />
� (Exprs. del tipo gaitz(a) da egiten 'es difícil de hacer'). "Ezta gaixtatzen gaitza, il n'est pas difficile à<br />
corrompre" SP (s.v. gaixtatu). "Gaitz da loak-hartzen, il est difficile de s'en dormir" H. "Errex da erortzen, gaitz<br />
berriz xutitzen, il est facile de tomber, difficile de se relever" Lf Gram 457. "Ederra da galanta, bixak leku<br />
baten, ona ta aberatsa gaiz dira billatzen (V-ger)" Garate 5. a Cont RIEV 1935, 349. � Tr. Documentado en<br />
autores antiguos septentrionales y en Etchahun y Duvoisin; al Sur se documenta primero en Refranes y<br />
Sentencias, pero no hallamos otros testimonios hasta el s. XIX: es frecuente desde entonces. � Lastategi zaarra<br />
exeki azkero gatx da atsedeiten. "Malo de apagar es". RS 399. Aldi igaroa oraetan gaxta [= gatx da]. "Es difícil<br />
de trabar". Ib. 144. Azken [bekhatu] hauk berzeak baño barkatzen gaitzagoak. EZ Eliç 96. Hura da hetika gaixto<br />
sarthua, atheratzen eta erremediatzen gaitza. Ax 95 (V 65). [Naturalezaren eta graziaren mobimenduak] hagitz<br />
dire gaitzak ezagutzen. Ch III 54, 1 (SP, Mst nekez). Plagiak balerua onelango berbeeta ikasten gatxa. Mg PAb<br />
219. Erbestetasun igaroten ain gatxa bijotz kikilduentzat. Ib. 206. Gai[t]z senda ezin ditezkeanak, edo sendatzen<br />
txit gaitzak diranak. AA III 374. Personarik urkuenaren injurijaak dirala gatxeenak eruaten. JJMg BasEsc 185.<br />
Ezkontzako estaduba dala uts egiten erraza, ta erremedijetan gatxa. fB Ic III 329. Bas'arhantzia lilitzen<br />
arhantz'hunareki; / haren frütia huntzen da gaitz bethi. Etch 280. Lokarriaz lotutzen ez dek gaitz lepoa. It Fab<br />
112. Dirutako errenta da kobratzen gaitza. It Dial 65 (Ur kobretan gatxa, Dv kobratzen gaitza; Ip neke). [Ur]<br />
txit samiña eta edaten gaitza. Lard 74. Pegatzen da txit errexa, / apartatutzen txit gaitza. Bil 92. Gaitzak gerade<br />
umiltzen eta pakean unitzen. Xe 411 (v. tbn. 252). Zor zeñ andi eta ateratzen gaitza! Arr May 111. Esan aisa<br />
egiñ ziran, / kunplitutzen gaitzak. AzpPr 64. Otu yakon bein, esaten be gaitz dan bide bat, atsakabe ain<br />
izugarrijei iges egiteko. Kk Ab I 47. Sinisten ere gaitz da aurten pasa dana. Tx B IV 50. Xalbat bakarka<br />
atxematen gaitza izaki. Etxde JJ 146. Berak sasoia zedukanian / pelotan autsitzen gaitza. Uzt Sas 326.<br />
Idazlearen egizkizuna erraz da adierazten, gaitz betetzen. MIH 116.<br />
v. tbn. Tt Onsa 144. Lard 112. Ud 99. AzpPr 63. (Det.): Mg CC 113. Bv AsL 187. ABar Goi 26. And AUzta 150.<br />
Gatx: JJMg BasEsc 276. fB Ic III 365. (Det.): AB AmaE 42.<br />
� Galdera gaitza orainartekoan erantzuten. Etxde AlosT 90.<br />
� (Exprs. del tipo gaitz(a) da egiteko 'es difícil de hacer'). � Tr. Documentado en la tradición septentrional<br />
desde sus primeros textos, y en Iturriaga y B. Enbeita; no hay ejs. desde finales del s. XVIII salvo en Goyhetche,<br />
Duvoisin y J. Etchepare. � [Epistoletan] baitirade [punktu] batzu aditzeko gaitzik. Lç 2 Petr 3, 16 (He aditzeko<br />
gaitz direnak, Dv aditzeko gaitzak; Ol ulergaitz, IBk ulertzeko zailak). [Bekhatu] hek dira guztietako gaixtoenak,<br />
perilosenak eta erremediatzeko gaitzenak. Mat 173s. Atheratzeko eta kanporatzeko hain gaitz denean? Ax 339<br />
(V 226). Gauza handiak, baliosak eta erdiesteko gaitzak. Ib. 148 (V 97). Nehork bere barrena du ezagutzeko<br />
gaitzena. O Pr 330. Hau da erhasun bat sendatzeko gaitza. ES 182. Ekharri zioten berria lekhu hura etzela<br />
hartzeko gaitza. Lg I 192. [Jainkoaren manuak] nahi bezanbat gaitzak iduri dakizkitzun konplitzeko. Mih 107.<br />
Errelijioneko misterio prinzipalen innoranzia damnagarri bat, zoin munduko egitekuen enbrasiak adin<br />
abanzatiago batian hanbatenaz gaitzago erraparatzeko errendatzen baitu. CatLan 3. Naiz izan ekaitza,<br />
bogatzeko gaitza. It Fab 203. Etzen agertu garabik / kausa nahasiagorik, / yuiatzeko gaitzagorik. Gy 324. Eta ez<br />
da ere ezagutzeko gaitz zer ona dathorren horretarik. Dv Lab 114. Gogorragoa da eta xehatzeko gaitzagoa. Ib.<br />
40 (v. tbn. 254). Ez da amesteko gaitz. JE Ber 49. Euskera oso gatxa dala ikasteko. BEnb NereA 190. v. tbn.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
223
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Harb 157. He Gudu 64. (Det.): He Gudu 40. Gaitx: Mong 590.<br />
�3. (G, AN-gip-5vill-larr-ulz, B, L, BN, S, R; Dv, H), gatx (V-al). Ref.: A; A Apend (gatxa); Lrq; Iz Ulz (gáitze,<br />
bero); EI 101. Enorme; tremendo, terrible, excepcional; gran (en exprs. como bertsolari gaitza zen 'era un gran<br />
bersolari'). "Haize gaitza, vent violent. Harri gaitza, pierre énorme. Oste gaitza, foule nombreuse. Eritasun<br />
gaitza, maladie grave" Dv. "[Exprimant] l'idée de quelque chose d'extraordinaire, hors du commun, surprenant<br />
[...]. Pilotari gaitza da, c'est un joueur de paume extraordinairement fort. Haserre gaitza, terrible colère.<br />
Elheketari gaitza, parleur, jaseur impitoyable. Indar gaitza du, il a une vigueur herculéenne. Predikari gaitza,<br />
prédicateur de rare éloquence" H. "Bildur gatxa (V-al), enorme temor" A Apend. "Gáitze zen géro!, ¡qué enorme<br />
era!" Iz Ulz. "Bero gáitze, el calor muy grande" Ib. � Tr. Propio de la tradición septentrional desde Leiçarraga,<br />
es especialmente frecuente desde la 2. a mitad del s. XIX. Al Sur se encuentra sólo en el s. XX; en vizcaíno<br />
apenas se documenta. Al Norte, gaitz aparece con cierta frecuencia pospuesto a sust. + bat (beldur bat gaitza) e<br />
incluso a veces muy separado de éste; cf. Lf Gram 274: "Le basque se sert couramment de la construction<br />
appositive pour mettre en relief un adjectif. [...] On rencontre du reste des constructions plus audacieuses encore.<br />
Ex.: Gaitzak-eta igorri zauzkun aphairu hortan gezur batzu, ou bien gezur batzu igorri zauzkun aphairu hortan...<br />
gaitzak, il nous lança au cours de ce repas des mensonges énormes". Esta construcción se encuentra sobre todo<br />
desde fines del s. XIX. � Eta egin zedin plaga bat gaitzik eta damutakorik bestiaren merká zuten gizonen<br />
kontra. Lç Apoc 16, 2. Gose gaitzek edo egarrik daramana hobira. EZ Man I 15. Iauna, ez nazazula zeure<br />
haserrerik gaitzenean korreji. Harb 326. Lehia gaitza berantgarri. "Trop precipitée". O Pr 300 (tbn. en Saug<br />
22). Gure mendi gaitzenen erdian. SP Phil 145s (He 148 gaitzenen). Bañan segur dik kolpea: / Kolpe gaitza<br />
gaxtoarentzat, guztientzat terriblea. Gç 152. Hatsarrian Ebanjelioaren etsai gaitz bat, bena gero honen<br />
predikari goriena. Bp II 121. Tentazione gaitz bat. Mst III 20, 1 (SP garratz, Ch handi, Ip borthitz). Sakrifizio<br />
gaitzenak eta gogorrenak. Mih 97. Lagun nazazu [...] jasan behar ditudan gudu gaitzetan. Dh 83. Gaitza zen<br />
hark desmasia / heien artean egiña. Gy 248. Izurrite gaitzez direla trufatzen. (Interpr?). Hb Esk 227. Fida naiz<br />
zerorrek hautsiren dituzula nere aintzinean traba gaitzegiak. Dv LEd 239. Lur fresko, arin eta gizenetan, arbola<br />
gaitza egiten da. Dv Lab 321. Diru gaitza balio dukeen zureria. Ib. 369. Bero gaitz batek iraganarazten du<br />
kenka gaixtoan den belharra. Ib. 121. [Etxea] goan da lurrera, eta gaitza izan da haren leherpena. Dv Mt 7, 27<br />
(Lç, He, TB handi, Echn izigarri). Hartu nuen kuskako bat gaitza. Elzb PAd 44. [Otsoa] jarri zen buruz buru /<br />
zakhur gaitz batekin. Zby RIEV 1908, 769. Krimarik ikharagarrienen egiteko deseinurik gaitzenak. Elsb Fram<br />
69. Oiñhaze gaitzek hartü zien haren khorpitza. Ip Hil 86. Laborantza, sal erospen, ostatu, oro badauzka<br />
[etxeak]. Sar-jali gaitza. HU Zez 116. Gostu gaitza zuen liburu on eta ederretako. HU Aurp 168. Harroka gaitz<br />
haukietan beren untziarekin lehertzen. Arb Igand 157.<br />
� (s. XX). Badaki [itxasoak] [...] ugin gaitzez arrantzale gaixoak galdu-gordean erabiltzen. A EEs 1916, 305.<br />
Bazen han gerlako zaldi hetarik andana gaitza. StPierre 24. Orrek atera zion / abilidade gaitze, / galdu ta ezin<br />
pagatuz / orain or dabiltze. EusJok 77. Ostuko ote duan, / monona, / daukat bildur gaitza (V-gip). Noe 85 (80 y<br />
82 gatxa, versiones de V-m y V-gip). Gizon gaitza zen egiazki gure Piarres: bi metra gora edo hurbil. Barb Sup<br />
41. Krinolinak bezen handiko zaia batekin, gaitza, izigarria. Ib. 18. Eritasun guzien beldur bat bazuen gaitza. Ib.<br />
33. Gaua beltzago eta laminentzat hobe, / gauaren bidez dira indar gaitzen jabe. Ox 26. Ekaitzak egin dizkigu<br />
oso deskalabru gaitzak. Tx B IV 49. Etzen bakarrik denbora hetako mediku aipatuenetarik bat, bana asmatzaile<br />
gaitza. Zub 33. Udazkeneko eurite gaitzek larrutzen eta eiartzen dute lurra. FIr 134. Gogorik alaienaz / zeguan<br />
garaian, / ezbiar gaitzak artu / zuala mendian. Enb 197. Baso gaitzak. Or Mi 11. Bozkariozko oihu batzu gaitzak<br />
aditzen ditut. JE Ber 53. Nun-nahi berehala egiten ditu adixkideak [...]. Gaitza da. Ib. 74. Harria badoha oldar<br />
gaitzean, bidean atxemanak oro porroskatzen dituela. Barb Leg 129. Ihiztaria zian. Gaitza, ihiztaria! Ib. 144.<br />
Etxe osoa bete ditek marruz, iskanbillaz ta dunbateko gaitzez. Ldi IL 18. Karga gaitzak yartzen dituzue yenden<br />
bizkarrean. Ir YKBiz 274. Apez haren kar sainduak lurrak ikusi balitu / Bai eta zer gizon gaitzaz mundua zuten<br />
gabetu. Iratz 25. Kheño bat zariola, eta urrin bat gaitza. Lf Murtuts 17. Zain-eritasun gaitz bat jasan dut. Mde<br />
Pr 197 (v. tbn. 180). Galera gaitzak izan zitun. Etxde JJ 179. Gizonak lasa-lasa [...] dabiltzan artean, emakume<br />
gaixoak lan gaitzak egiten ikusiko dituzu. Vill Jaink 164. Itsumendi gaitza edo fede txar aundia bear da. Ib. 51.<br />
Zerbitzu gaitza eginen diozu. Larz Senper 30. Uzta etzen gaitza... Gorenaz ehun ta berrogoita hamarreko bat?...<br />
Guti. Ardoy SFran 223. Aita zena ere, alta, kantari gaitza ginuen. Xa Odol 32. Khanbio handiak tiagü / heben<br />
gaintik iraganik, / lür eta etxe güzietan / indar gaitzetan jarririk. "De gros efforts". Casve SGrazi 36. Begiramen<br />
gaitza zioten eskribauari, apaiz eta praileei bezalakoa. MIH 150.<br />
v. tbn. Tt Onsa 88. ES 190. Darreche in Ch 1. Etch 270. Laph 227. CatS IV. Jnn SBi 160. UNLilia 11. Const 32.<br />
Jaukol Biozk 35. Inza ib. VII. Etcham 146. Zait Sof 70. Zerb Azk 53. Arti MaldanB 208. JEtchep 59. Gazt MusIx<br />
117. Azurm HitzB 46.<br />
� (Uso sust.). � Oi hau da bada galdukeriaren gaitza eta ezingehiagoa! Dv LEd 235. Nigar bat... ezin gordez<br />
pena horren gaitza. Iratz 85.<br />
� (Con -ko, adnom.). Cf. gaitzeko. � [Sudurra] Piarres Adamek negurri gaitzekoa zuen. Elzb PAd 8. Etxe<br />
batzu, eremu gaitzekoak, bizpalau mila gizon gostuan etzateko gisan. StPierre 28. v. tbn. Zub 82 y FIr 159. Usna<br />
gaitzeko poliza-gizona zen. Zerb Azk 109. Gaztea zen Elizalde eta bihotz gaitzeko gizona. Ib. 102.<br />
�4. (S; Ht VocGr 419, VocBN). Ref.: Lh Eusk 1919-20 (II), 82; Lrq. Fiero, severo, duro, terrible, cruel, violento<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
224
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
(ref. sobre todo a personas). "Rude, gogorra, gaitza" Ht. "Méchant, d'un commerce difficile. Zure anaiak gizon<br />
gaitz baten fama du" VocBN. � Zu bazine munduko handiak bezala gaitz eta terrible. Harb 230. Enzuten<br />
duzunean, bihotz bera eta miserikordios dela Iainkoa, atsegin hartzen duzu, eta enzunagatik gaitz, gogor eta<br />
iustiziati ere badela, eztuzu konturik egiten. Ax 145 (V 95). Han [kostan itsasoa] baratzen da, han gaitzago eta<br />
urguilluago bada ere, ematzen eta sosegatzen da. Ib. 113 (V 75). Ban'etzar'aski gaitz, daritzat, / gaizki horren<br />
egiteko. O Po 43. Badira bere naturalezaz gaitz, garratz, latz eta samin diren bihotzak. SP Phil 342 (He 345<br />
gaitzak). Nemroth zen gizon hagitz urguillua, gaitza eta gaixtoa. ES 389. [...] dio gorago abere gaitz horrek.<br />
"Cette bête cruelle". Arch Fab 89. Itsaso gaitz eta lanjerusian. Ip Hil 29. Jüdith korajüsaz Holoferna gaitzari<br />
büria muztü zianaz. Ib. 9. Behargabedün gaitzer emaiten zütian ilasaldi hurak. Const 29. Ondoan ditut suerrabian,<br />
lehoin gaitz batzu iduri. Iratz 102. Lehengo Euskaldun gaitzen / kantuak eta dei latzak. Ib. 80. Orobat<br />
omen zan Sokrate: irudia ta azala zuen itsusi, latz eta gaitz, barreneko mamia, berriz, atsegin, gozo ta eder. Zait<br />
Plat 82. v. tbn. Hm 195. Zby RIEV 1908, 605.<br />
�5. gatx (V-ple-arr-oroz; Añ). Ref.: A (-gatx); A Morf 12, ac. "Demasiado bueno, [...] onegia; [...] Si es por<br />
exceso, on-gatx" Añ. "Sufijo equivalente a un superlativo excesivo. Edergatx, demasiado hermoso. Andigatx,<br />
demasiado grande. Luzegatx, demasiado largo" A. "Edergatx dicen en V-ple-arr-oroz por ederregi 'demasiado<br />
hermoso', megatx por meegi 'demasiado delgado', luzegatx por luzeegi 'demasiado largo'" A Morf 12, ac. �<br />
Maitatu nitun zure arantzak / eder gatx ori gozartu naian. Gand Elorri 178.<br />
�6. (Adv.). Difícilmente. � Batzuk dira ain ganora bagakoak [...] eze, nekez eta gatx ezagututen dira eurakgan<br />
kriatura errazoedunaren antz, irudi eta izatea. Itz Azald 79. Nekezago ta gatxago jausten da pekatuan. Ib. 152s.<br />
Euskaldun batek zer gura dauan / gatx jakin leiteke. Gand Elorri 84.<br />
�7. "(B, BN, S, R), vigoroso" A.<br />
�8. "(V, G, B, BN), (tierra) dura" A.<br />
- AZKENEKO GAITZ, ATZENENGO GAITZ. (La) postrer enfermedad. � Azkeneko gaitzean, gauza onik<br />
egingo ez det. Cb Eg III 230. Azkeneko gaitza edo iltzeko ordua datorkienean. Gco I 473. Gaixotu zan azkeneko<br />
gaitzarekin. AA I 432. Azkeneko gaitzak artu zuen. Arr May 198. Atzenengo gaitza ez, beste danak [sendatzen<br />
dira]. And AUzta 91. v. tbn. Mg CC 138. Echve OngiB 41s. Ur MarIl 112 (azkenengo gatx).<br />
- AZKEN GAITZ. (La) postrer enfermedad. � Beren azken gaitz lo zorro, letargo, deritzan ta akordu guzia ta<br />
ibilera kenzen dituen eritasun galgarrian. Mb IArg I 301. Azken gaitzak nere baithan eta ezagutza osoan utziko<br />
nauela. Dv LEd 164. v. tbn. Hb Egia 14 y Or Aitork 235. Jatordu arek eta gau-pasak, sortu dio azken gaitza.<br />
NEtx LBB 291.<br />
- HERIO-GAITZ. Enfermedad mortal. � Erio-gaitza; ipernura zoaken. Or Aitork 114.<br />
- EZIN GAITZEZ. v. ezin.<br />
- GAITZ-AGERTZAILE. "Qui découvre le mal caché de quelqu'un" H s.v. gaitz-eraslea. Cf. gaizgertu.<br />
- GAITZAGATIK. (Precedido de gen.). Para mi (tu, su, etc.) mal. v. GAITZERAKO. � Opa izatea eriotza, ez<br />
aren gaitzagatik, baizik erreñua eta fedea galdu ez dezan. AA II 112.<br />
- GAITZAK ERAGIN. (Ref. a estar borracho). � Ai gisagasoa! Zer diozu? Gaitzak eragin al dizu? Cb EBO 38.<br />
Zure gizona edan samar edo gaitzak eragiña datorrenean. Cb Eg III 370 (v. tbn. 366).<br />
- GAITZAK IKUSI. Pasarlo muy mal. � Urrikal zaite nere seme ortaz, illargi-eria da ta gaitzak ikusten ditu. Ir<br />
YKBiz 246. Gaur ametsetan gaitzak ikusi ditut orrengatik. Ib. 490.<br />
- GAITZ-ALDE. Lado malo, de maldad. v. GAIZKI-ALDE. � Aztur, gaitz aldera agitz tiratzen duena. Mb IArg<br />
I 272.<br />
- GAITZAREN GAITZEZ. "Gaitzaren gaitzez irri egitea, rire par excès de contrariété" Dv. � Hain higuintza<br />
barrena zinduen bekhatuarentzat non, gai[t]zaren gaitzez, zure hesturan, nigarrak eta odola atara<br />
baitzitzaizkitzun. Dv LEd 107.<br />
- GAITZ HARTU. a) Padecer, sufrir; dolerse. � Zergatik Jinkoaren haur honek khüñatik hasi behar zian hala<br />
gaitz hartzen? Bp II 32. Inbidia edo inoren onaz gaitz arzea. OA 98. � Urte zaharrak egina du / bere turra. [...]<br />
// Urte berriak on eta gaitz / hartzekoak. Etcham 94. b) Tomar a mal. v. GAITZAT HARTU. � Gizon urgulutsu<br />
batek oro gaitz hartzen tizi. AR 270. Mila gezur ekharri ziotzan Iñazioren kontra [Zabieri]. Bainan haren gezur<br />
tzarrak gaitzhartu zituen Zabierek eta ixilarazi ere zuen. Laph 132.<br />
- GAITZAT HARTU. Tomar a mal. � Eztakioke mintza baizik alabatus, guzia gaitzat arzen du. LE Prog 122. v.<br />
tbn. Gco I 126. Ez, arren, gaitzat artu ni ez jaikitzea; bada ezin naiz. Lard 40. Jakobi, aitarekin izan zuen<br />
lanbideak zer pensatu andia ematen zion: etzuen, alabañan, aitak gaitzat artzerik nai. Ib. 34.<br />
- GAITZ-BALANTZA. "Crisis de enfermedad. Oraingo indizio oiek, pulmonia daukalako bakarrik, gaitzbalantzan<br />
eztagola, ez nizkioke nik iñori sartuko" Gketx Loiola.<br />
- GAITZ-DEBEKU. Continencia. � [Iainko-izkutuak ulertuz irakaskizun aditsua ematen dutenak] gaitz-debeku<br />
guzitan eredu baitira. "Continentia". Or Aitork 411.<br />
- GAITZ DESIRATU. v. GAITZ NAHI.<br />
- GAITZEAN a) (Precedido de gen.). Para mi (tu, su, etc.) mal. v. GAITZERAKO (b). � Bere gatxean inurriari<br />
egoak jaio yakazan. "Por su mal". RS 526. Ibiliko naiz zurekin nere gaitzean. LasBer 10. Oneek eurok izango<br />
zirala askoren gatx eta kaltian. Ur MarIl 111. b) (gatxean V-m ap. A; SP). A malas; enfadado. "Gaitzean da<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
225
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
enekin" SP. "Onean emon gura ezpadozu, gatxean kenduko jatzu nire arturena (V-ger)" A s.v. gura. � Nork<br />
esan dezake neke onen txiki ta laburrak, nola gaitzean daramazkien, andiak edo geiegi dirala. Cb Eg III 283.<br />
Gipuzkoako jende leial eta piña, / onean goxoa da, gaitzean samiña. Izt C 255. Gaitzian eziñ ezer egingo diot,<br />
eta onez onean zerbait egiñ bearko. Urruz Urz 39. c) Difícil. � Erri bakotxian / zer jazoten dan berak / nai<br />
daben gustijan / jakin gura badau be... / eztauko gatxian, / "Telégrafo sin hilos" / daulako etxian. Enb 198.<br />
- GAITZ-EGILE (H; gatx-egille VocCB (V) � Dv (ambos s.v. gaitzgille)). Malhechor; malvado. v. gaizkile. �<br />
Oi lekiola umilladu / gatx egilea / andra oni. Lazarraga 1198v. O esku madarikatu gaizegilleak! Cb Eg II 36 (Dv<br />
LEd 75 gaizki-egille). Onetan [lapurretan] ziran aurrenak / gatx egillerik andijenak. Mg CancB III 92 (en la<br />
versión de Ur PoBasc 47 gaizkilletariko andijenak). Gaitz egilleari, zuk on egiozu. Gy 38.<br />
- GAITZ EGIN (Lar, Dv, H). a) Hacer mal, ofender, agraviar; hacer daño, agredir. "(Se) abstiene de hacer mal a<br />
nadie, iñori gaitz egitetik gordetzen da" Lar. "Berri horren aditzeak gaitz egin dio, d'entendre cette nouvelle lui a<br />
fait du mal" Dv. "Zure solasek gaitzegin diote, vos paroles l'ont vexé" Ib. "Faire le mal, pécher, mal agir" H. v.<br />
GAITZ EMAN. � Tr. Propio de la tradición meridional desde sus primeros textos; al Norte se encuentra en<br />
Pouvreau, Eguiateguy y Goyhetche. � Zegaiti ni ez nator zuei gatxik egiten, daukazun gatxorrendako remedio<br />
emaiten baxe. Lazarraga 1153r. Ze egik gatxik ta ze euk bildurrik. "No hagas daño". RS 501. Gatx egiten bok, ain<br />
besteri itxadok. "Si haces mal". Ib. 296. Zelan geuk parketan deustegun gatx egiten deuskuenai. Arz 40. Ez iori<br />
gaitz egitea obras, itzes edo deseos. El 55. Iñori gaitzik ez egitea, egitez, hitzez ez eta gogoz ere. CatBurg 29.<br />
Proximuari gaitz giteko adresatzen direnak. CatLan 85. Euskara da, gaitzik egin balio bezala, arren erabea. Lar<br />
DT 192. Gaitzik egiñen etziolako hitza autsi. Mb IArg I 232. Ez zegiola arren gaitzik egin. VMg 21. Ez deutsa<br />
inok gatxik egiten bere burubari. fB Ic III 345 (v. tbn. I 57). Gatx egin deutsanari gorroto deutsanak. Astar II 25<br />
(v. tbn. 102). Ez gaitz-egiten ziotenagatik kejatzen zan. Lard 538. Besteai, esan diran eraren baten, gatx edo<br />
kalte egiten deutsenak. Itz Azald 102. Biderik txarrenetatik neroian berariz, gaitz egitearren. Or Tormes 23.<br />
Sekulan eztiot egin gizon orri gaitzik, / aditu egin detana esatia baizik. Tx B III 24. Gaitz egiten didanaz errex<br />
aztutzen banaiz ere, ongi egiten didanaz ez naiz beñere aztutzen. Alz Ram 75. Iñori gaitzik eingo ez detsan<br />
zirikalari bat. SM Zirik 53. Erdera maite badozu ere euskerai ez egin gatxik. BEnb NereA 193.<br />
v. tbn. SP Phil 8. Ub 178. Egiat 223. Añ CatAN 38. Gco I 430. AA II 106. It Fab 88. Legaz 37. Gy 220. Bv AsL<br />
400. Goñi 42. Urruz Zer 50. Inza Azalp 17. Ir YKBiz 41. Zait Sof 71. Etxde AlosT 87. Anab Poli 31. Xa Odol<br />
189. Gatx e.: Cap 49. Cb CatV 33. DurPl 93. Mg PAb 81. Añ EL 1 133. CatLlo 33. CatBus 20. Ur MarIl 29. Izt<br />
Azald 9. Kk Ab II 99. Otx 30.<br />
� Berak iñori ere gaitzik ez, baña bera billatzen zuten guziai on asko egiten zien. Arr GB 82.<br />
� (Det.). � Osasunean gaitza egin nai digun edozeiñereko kriatura. OA 14. Gaitz egiteko griña gaiztoa / batek<br />
badakar jatorriz, / gaztetandika ez badu uzten, / gaitza egingo du berriz. It Fab 141. Guk gaitza egitea gure<br />
autamenetik zetorrela. Or Aitork 157.<br />
b) (gral.; Añ (+ gatx), Dv, H), GAITZGIN (Ht VocGr 390, gaiz- Lecl). Ref.: Etxba Eib (gaitx eiñ); Elexp Berg<br />
(gaitz egin). Ref.: A; Lrq. Hacer daño, sentar mal. "Nuire" Ht, Lecl. "Dañar [...] en la salud" Añ. "Arno soberak<br />
gaitz egiten du, l'excès de vin est nuisible" Dv. "Arnoak gaitz egiten dio, le vin lui fait du mal" Ib. "Faire mal,<br />
causer une indisposition, une souffrance. Horrenbertze iateak gaitz eginen dautzu" H. "Jatekuak gaur gaitx-eiñ<br />
desta" Etxba Eib. "Atunak gaitz e(g)in zostan eta oso egun txarra pasau neban" Elexp Berg. � Baldin frogatzen<br />
bazeien alferkeriarik, etzerauen afariak gaitzik egiten. Ax 32 (V 19). Eria hain dago ahitua eta usteldua, ezen<br />
ezpaitio purgak betere onik egiten, gaitzik baizen. Ib. 108 (V 72). Edan daizu ostera ze esteizu gatxik. Mic 13r.<br />
Eskatzen diote barbera-medikuari gaitz egiñen lieken janari ta edaria. Mb IArg I 333. Pozoi galgarriari gaitz<br />
egiteko indarra kenzea. Ib. 339. Edozein gauzak inendio gaitz. LE Bail1 224. Ez nau oraingiño inok ikusi<br />
ardauak igarota, gatx eginda, zabuka. Mg PAb 43 (cf. GAITZAK ERAGIN). Ez dizu gaitzik egingo janak bear<br />
dan bezela artutzen badezu. Mg CC 209 (CO 128 gatx egin). Dantziak gatx egin ez dagijon. fB Olg 161. Gauza<br />
ilgarriren bat edaten badute, gaitzik egingo ez die. Lard 477. Abereei bustiak, guri bezala, gaitz egiten diote. Dv<br />
Lab 221. --Ez, ardorik etzait gustatzen; usai utsak ere gaitz egiten dit. Moc Damu 31s. Suak ez eutsen batbere<br />
gatxik egin. Itz Azald 85. --Ekatzak beste baxo erdi. --Gaitz egingo dik. --Gaitz ardoak? Ag G 311. Errekatxoan<br />
eran zuan urak gaitz eginda il zan. Muj PAm 7. Agian, [...] eguzkiak gaitz egin din. Or Mi 25 (v. tbn. Tormes<br />
21). Jan da jan gaitz egin arte. Anab Poli 77 (v. tbn. Aprika 66). Izotzek gaitzik egin eztezaien abere minberai.<br />
Ibiñ Virgil 100.<br />
v. tbn. Ub 204. DurPl 97. Añ LoraS 105 (gatx). VMg 64. Gco II 59. Astar II 165 (gatx). Arr GB 115. Sor Bar<br />
103. Azc PB 22 (gaitx). Alz ST<strong>Fe</strong>r 124. JanEd II 145. Zait Plat 71.<br />
c) (Sust.). Ofensa; fechoría. "Compunción, gaitzegiñen damua" Lar. "Compungirse, gaitzegiñez damutu" Ib.<br />
"Amnestía, amnistía, perdón general de las injurias, gaitzegin guzien barkazioa" Ib. � Lagunari barkatuko<br />
diozka gaitzeginak. Mg CC 220. Bidegabeak edo gaitz egiñak barkatzea. Añ CatAN 41. Zeure umiaren gatx<br />
eginak. fB Ic I 327. Euren gatx eginak gaiti erbestetubak. Ib. 51. Gaitz egiñaren damutasuna. Bil 80. Gure<br />
gaitzegiñak kopuratuz eta guri zer egotzi billatuz. Or Aitork 240. v. tbn. Legaz 34 e Itz Azald 120 (gatx e.).<br />
d) Hacerse difícil, ser difícil. (Aux. intrans. bipersonal). � Bear-neke arina egingo jat gatx, irabazteko betiko<br />
irautea daben zoriontasuna? Añ LoraS 194. Artutera ekanduta daguanari, txito gatx egiten jako ez artutia. Mg<br />
CO 106. Geruago ta gatxago egiten dala pekatubak agertutia. Ib. 200. Hillaren itzai fede ematea adiskideari<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
226
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaitz egiten zitzaion. Arr May 190. Sinistea gaitz egingo bazaizu ere. Ldi IL 110. Iñoiz olakorik siñistutea gatx<br />
egiten bayatzu egin, ekarri gogora gure Iñasi! Bilbao IpuiB 173. v. tbn. Zait Plat 52. � Ez egizu sinhestu<br />
euskeraz jakitiak beste hizkuntzak ikastia gatxago egiten deuenik. Osk Kurl 115.<br />
- GAITZ-EGINGARRI. "Qui peut faire du mal à la santé" H.<br />
- GAITZ-EGINTZA. Mala acción, maldad. v. gaizkintza. � On-egintziak beti dauko bere ondorena, gaitzegintziak<br />
lez. Kk Ab I 85.<br />
- GAITZ-EGITE. Mala acción. � Bagoz gatx egite batzuk, ezkutukuak izan arren agertu biar dirianak. fB Ic II<br />
185 (v. tbn. 185). Ezagututen dau semiak bere gatx egitia. Astar II 64.<br />
- GAITZ-EMAILE. Nocivo, dañino. "Gaitzemolea, que en otro dialecto es gaitzemalea, y quiere decir lo que da,<br />
lo que hace mal y causa enfermedad" Lar s.v. gazmoles. � Aurtikazu arren fite / animalia traidore / eta gaitzemaille<br />
hori [sugea]. Gy 318. Gisuak hanitz ihizi xehe ala onddo gaitz-emaile erretzen ohi baititu. JE Bur 188.<br />
- GAITZ EMAN. Hacer mal. v. GAITZ EGIN. � Baiña bada bertze [zelo] bat, borondate gaixtozkoa,<br />
mendekuzkoa, ez bekhatuaren erremediatzeko, baiña bekhatoreari berari gaitz eman nahizkoa. Ax 278s (V 186).<br />
Miliziaz dirauntsanak ere, emaiten dio bere buruari gaitz gehiago. Ib. 297 (V 198; v. tbn. 133 (V 88)).<br />
- GAITZENEAN. A lo peor, en el peor de los casos. � Euskalkiek badute gure artean, onenean edo gaitzenean<br />
ere, luzaroko bizitokirik, ahoz eta izkribuz. MEIG VIII 96.<br />
- GAITZENEKO. "Gaitzeneko puntura" SP, sin trad. (DRA traduce "por mal que vaya" (?)).<br />
- GAITZEN GAITZ. (El) peor de los males. � Nere muga loa da: ori dut gaitzen gaitz. Or Poem 535.<br />
- GAITZERA HARTU (SP, Dv; gaitzerat h. Dv, H), BIHURTU, EZARRI, ITZULI. Tomar a mal. "Gaitzera<br />
hartu du, il a pris en mal" SP. "Gaitzerat hartzen ditu ene hitz guziak, il prend en mauvaise part toutes mes<br />
paroles" Dv. "Prendre en [...] mauvaise part [...] gaitzerat hartzea" H s.v. hartzea. � Gizon pasionatuak on dena<br />
ere gaitzera itzultzen du. SP Imit II 3, 1 (Ch gaitzera itzulzen; Mst gaizkiala ützültzen). Zere ere egiten baitu,<br />
hura gaitzera hartzen dugu. SP Phil 383 (He 387 gaiskira hartzen; v. tbn. 159). Lerratu naiz kolerazko hitzak<br />
erratera presuna baten kontra, gaitzera harturik hark erran darotan zerbeit. He Phil 161. Esan begi berba<br />
gatxera edo onera aitu edo ezarri leijan bat. Astar II 180. Erruki baga juzgetan badituzubez, gatxera ezarten<br />
dozubela euretan dakutsubena. Ib. 185. Pasioak artua dagoen personak, ona ere gaitzera biurtzen du. Echve<br />
Imit 115 (SP, Ch gaitzera itzultzen).<br />
- GAITZERA ETORRI. Ponerse a malas. v. gaitzera(tu). � Bada etsaitu gabe eta gaitzera ethorri gabe, onez<br />
onetara apartatzea ere gaitz izanen da eta perilos. Ax 372 (V 245).<br />
- GAITZ-ERAGILE (Lar, Añ (+ gatx-), H), GATX-ERAGINLA. "Fomes peccati, o fómite del pecado,<br />
gaitzeragillea" Lar. "Qui induit, provoque à mal faire, à mal agir, à pécher" H. � Ezauturik Jaungoikuak geure<br />
gatx-eraginla nausijak, dei egiten deusku bakotxari, areek goituteko estadura. fB Ic III 315.<br />
- GAITZ ERAGIN. "Provoquer à mal faire, faire faire mal, faire pécher" H.<br />
- GAITZERAKO. a) Para mal. � Zegaiti beti da leku guztietan jarraituten jakuzan gatxerako geure arerioak.<br />
Arz 28. Meditazio au [...] onerako ta gaitzerako izan diteke. Cb Eg II 10. Izanik proximuak egin daben gauzia<br />
berez bardina, nai onerako ta nai gatxerako, geijagoko bagarik juzgetia gatxerako egin dabela. fB Ic II 218.<br />
Jesusek [atzen juizioan] onerako edo gaitzerako bere epaia emateko. Lard 435. v. tbn. Ldi IL 55. Ipernukoak ere<br />
bai [biztuko dira], gaitzerako; egin zituten gaiztakerien zigorrak yasateko. Or QA 99. Orixe, onerako edo<br />
gaitzerako, euskalari trebea genduen. MIH 262. � Ametsa gaitzerakoa danean askotan gertatu zaidan:<br />
"ametsetan ari ote naiz?", eta, berela esnatzen natxin. Or QA 102. Bidea, gezurraz baliatzea zilegi baldin bada<br />
(probetxugarri den gezurraz, jakina), ez da gaitzerakoa. MEIG VI 62. b) (Precedido de gen.). Para mi (tu, su,<br />
etc.) mal. � Bere on-aldera Jangoikoak zuzenzen diozkan neke-tentanzak arzen ditu bear ez den aldetik eta bere<br />
gaitzerako. Mb IArg I 230. v. tbn. Cb Eg II 10 y Astar II 269 (gatxerako). Bixenta, nere gaitzerako andregai<br />
izatera iritxi ez zana. JAIraz Bizia 23. Neure burua arkitu nai dut, nere gaitzerako bada ere. Txill Let 23.<br />
Lapurreta besterik ezta zuzenbidea, beraz, adiskideen onerako ta etsaien gaitzerako, alegia. Zait Plat 95.<br />
- GAITZERAKO BIDE (gatx- Añ). Escándalo. "Escandalizar, [...] gatxerako bide emon" Añ. v. gaizpide. �<br />
Zugandik gaitzerako bidea artu duenak. AA III 564. Nigan sinisten duten oiei gaitzerako bidea ematen dienak.<br />
Lard 410. Zorijonekua da, gatxerako bidia artuten ez dabena nigaz. Ur (V) Mt 11, 6 ((G) gaitz bidea).<br />
Gaitzerako bide andia ematen zuen. Arr May 65 (v. tbn. 166). v. tbn. EE 1885b, 233.<br />
- GAITZ-ERAMAN. Maltratar. � Mingarri nai du gaitz-eraman. "Maltratar". Gazt MusIx 223.<br />
- GAITZ-ERASLE. "Qui dit du mal de quelqu'un, en médit, le calomnie, l'accuse de quelque mauvaise action"<br />
H.<br />
- GAITZ-ERASI. "Parler mal de quelqu'un, en médire, le calomnier, l'accuser de quelque méfait" H.<br />
- GAITZ-ERAUNSKERIA. "Gaitz-erauntskeria, bavardage méchant, médisance, propos défavorable, de peu ou<br />
de nul fondement" H.<br />
- GAITZ-ERAUNSLE. "Médisant" H s.v. gaitz-erasle.<br />
- GAITZ-ERAUNTSI (H). a) (Vb.). "Parler mal de quelqu'un, en médire, le calomnier" H s.v. gaitz-erastea. b)<br />
(Sust.). "Médisance, discours, propos défavorable à quelqu'un" H.<br />
- GAITZ-ERDI (V-gip, G-azp-nav). Ref.: Ond Bac 175; Elexp Berg; Gte Erd 167. Menos mal; del mal, el<br />
menos. Equivale tbn. a exprs. del tipo 'no importaría tanto', 'no sería tan malo', 'no estaría mal'. Se emplea<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
227
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
frecuentemente acompañado de una oración subordinada con prefijo ba- en el auxiliar. "Mal menor. Kotxia<br />
zihero hondatu najuan eta gaitzerdi neuria izan balitz" Elexp Berg. "Merkeak baleizke, gaitzerdi (G-azp)" Gte<br />
Erd 167. � Tr. Empleado por autores guipuzcoanos (y Erkiaga) desde comienzos del s. XIX. Es especialmente<br />
frecuente en el s. XX. � Eta gaitzerdi lizake lurreko ondasunetan geratuko balira datozen kalteak. AA CCErac<br />
(ed. 1823), 239 (ap. ELok 28). Gaitz erdi izango zan berak bakarrik jatea, baña janerazo zion. AA II 130. Ta<br />
gaitz erdi beren buruben kaltian bakarrik balitz, bañan jartzen dute famili guztiya ixtillu gorripian. Sor Bar 54.<br />
Ori gaitz-erdi iduritzen zait. Alz Txib 93. Gaitzerdi biziakin badaude! Sorarrain Lili 91. --Ago lasai, etxean<br />
ezpaitun okerrekorik gertatu. --Gaitz erdi! Etxde JJ 121. Gaitz hori gaitz-erdi baizik gerta ez zedintzat. Mde<br />
HaurB 32. Ala-ere gaitz-erdi berorrek, esandako eder paregabe ura eskuetan euki zuan-ta; baiña nik, [...].<br />
Berron Kijote 184. Gaitz erdi, nere ustez, baztertze ori, nahiz eta paperetan horrela agertu, gure artean sekula<br />
zeharo eta azken fineraino eramana ez izana. MEIG IV 58. Euskaltzaindi inguruko guztiok kreatzaile ala<br />
filologo bagina, gaitz erdi. Zer egin, ordea, horrenbeste kreatzaile eta filologo bezala agertzen direlarik? Ib.<br />
121.<br />
v. tbn. Izt C 40. Ud 86. Moc Damu 10. Ag G 120. Or Tormes 31. Ldi IL 54. Munita 106. Erkiag Arran 126. Vill<br />
Jaink 120. MAtx Gazt 74. Lab SuEm 211. Lasa Poem 83.<br />
� (Det.). � Ala ere bakarrik pagatzen bauke, / gaitz erdia besterik izango ez uke. It Fab 263. Gaitz erdiya zan<br />
publikuari / gusto bat eman baliyo (1903). EusJok 95.<br />
- GAITZ-ERDIZ. Por fortuna (pero con el matiz de 'mal menor' de gaitz-erdi). � Historialariarentzako<br />
gaitzerdiz, zenbait auzitan aipamenak hitzez hitz ematea axola handikoa zela eta, perpaus batzuk euskaraz<br />
ematen dira. In MEIG VI 35.<br />
- GAITZ-ERIDEILE. � Iniuriazale, urgulutsu, bantari, gaitz-erideile. "Inventeurs de maux". Lç Rom 1, 30 (TB<br />
gaitz pensatzaile, Dv gaizki asmatzaile).<br />
- GAITZ ERRAN. v. gaitzerran.<br />
- GAITZ-ESAERA. "Mauvais, malin propos, discours médisant" H.<br />
- GAITZ-ESAKA. Blasfemando. � Begiz, ezpaiñez tximuka, mingaiñez gaitz-esaka. "Blasfeman". Or Poem 548.<br />
- GAITZ ESAN (H (s.v. gaitz-erastea)). a) Hablar mal (de alguien), murmurar. v. gaitzerran. � Mari Lopezko<br />
atrebidea, / ez esan sekulan gaitzik, / baldin gura ezpadozu / ez difinzuen tatxarik. Lazarraga (B) 1201r. Senarra<br />
bere jabe edo jaunzat artuezkero, andreak argatik iñoiz ere gaitzik esan bear etzuela. Cb Eg III 374. Aserratu<br />
bage eta gaitzik esan bage, pazienziarekin naigabeak eramatea. Gco II 29. Nere kalidadez nabill giza-legez,<br />
gaitzikan esan ez nik uste dedanez. AzpPr 44.<br />
b) "Amenazas, gaitz esanak" Lcc.<br />
- GAITZETAKO. (Adnom. de gaitz II (1)). � Iainkoaren hitzaren rezebitzera behatu gaitzetako eta<br />
rebelerakutsi izanik. Lç Dedic * 5v (v. tbn. Ins B 4v). Ehon erakutsiko zaita / anderaurenik, ez eta neskatorik, /<br />
ni nizan bezain zori gaitzetakorik. O Po 22. [Saltsa bat] hain zaphore gaitzetakoa, non munduan den<br />
sabeldarraiorik handienari ere eman baitezoke higuintza. ES 167 (v. tbn. 121).<br />
- GAITZETAN. (Precedido de gen.). Para mi (tu, su, etc.) mal. "Zure gaitzetan eginen duzu, vous le ferez à votre<br />
détriment" H. � Halaz guztiz, eta inoren gaitzetan izango bada ere, nahi nuke Egan-en historiaz zerbait esan.<br />
MEIG I 256.<br />
- GAITZETARA HARTU. Tomar a mal. v. GAITZERA HARTU. � Gaitzetara hartu dut onera hartu<br />
behar zena. EZ Eliç 155.<br />
- GAITZETIK GAIZKIAGORA. "(Ir de mal en) peor, gaitzetik gaizkiagora [...] joan" Lar y Añ.<br />
- GAITZEZ (G-azp-goi, L, BN, S; SP, Lar, H). Ref.: Lh; A EY III 290; Gketx Loiola (gaitz). a) A malas;<br />
enfadado. "Gaitzez dagot, il me veut mal" SP. "Ni por esas, ni por esotras, [...] ez onez ta ez gaitzez" Lar.<br />
"Norbaitekin gaitzez egotea, être en fâcherie avec quelqu'un [...]. Onez edo gaitzez, bon gré mal gré" H. "Gaitzez<br />
dago (G-goi), está de mala fe" A EY III 290 (� A Apend). "Gaitz, mala intención. Gaitzez esan zion" Gketx<br />
Loiola. � Iaun erregek mezu nenzan ioan nengion bertarik; / gaitzez lagola enzun nuien, bana nik ez ogenik. E<br />
231. Zeren ez naiz ni hargatik bekhaiztuko, eta ez muthurturik gaitzez iarriko. Ax 19 (V 10; v. tbn. 372 (V 245)<br />
gaitzez iarri). Zeren etzareten mundukoak, hargatik gaitzez dagotzue [mundua]. SP Phil 426 (He 430 zaituzte<br />
gaitzesten). Herodes gaitzez ta Errege jaio berri hau ill naiez zebillela. Mb IArg I 160. Zein sentigarri den<br />
ausenzia Jangoikoarena, ta gaitzes, ta betikos (317). 'Y enemistado'. LE-Ir. Atera zuan puñal bat, onez ezpazan<br />
gaitzez nai zuana eragiteko. AA III 424. Ez dut gaitzez hartu ahotan "idazle" deitura, dotoreago baita edonon<br />
idazle on izan "literato" exkax baino. MEIG VII 38. v. tbn. VMg 58. Lard 52. Goñi 40. b) (Precedido de gen.).<br />
"Par dépit" Dv, que cita a Oihenart. � Emaztearen gaitzez xikira zedina adarreki ehortz zedin. "Par dépit de la<br />
femme". O Pr 137. c) Para mal. � Zer erhokeria den, hil ondokotzat ez onez, ez gaitzez ezin balia dakikedan<br />
mundu huntaz hanbat kontu idukitzea. Dh 126. Gaitzez baledi, betor Erio, / onez bada, biziera. "Si fuere para<br />
mal". Or Poem 555.<br />
- GAITZEZ BERME. Expresión que figura en el Fuero General de Navarra: gayces berme (opuesto a ones<br />
berme), "fiador respecto al mal" o fianza de los demandantes. v. TAV p. 55.<br />
- GAITZEZ GAITZ (Lar, Añ (+ gatxez gatx)). "Mal por mal, etsi etsian, gaitzez gaitz" Lar. � Gaitzes gaitz<br />
(161). 'Mal por mal (mejor esto que aquello)'. LE-Ir.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
228
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GAITZEZ GAITZEAN. "(G), tout à fait contre son gré" H s.v. gaitzez. Cf. GAITZ GAITZEAN.<br />
- GAITZEZKO. a) (Adnom. de gaitz II (1)). � Hire inkontru gaitzezko eta dohagabeko eternitateaz. SP Phil 64<br />
(He 66 zorigaitzezkoaz). Zori gaitzezko denbora hautan. MarIl 9. b) "Juramento [...] conminatorio, [...]<br />
gatxezkoa" Añ. "Gaitzezkoa da (G-goi), es de mala fe" A EY III 290 (� A Apend). Cf. supra GAITZEZ. �<br />
Ukanz hau ez da ez-eman naia, ez da gaitzezko ukanza, amoriozko ta onginaiezko ematea da. Mb IArg I 333.<br />
[Esan dozuzan biraoak] izan direanez gatxezkoak eta noribait oratuko yakazanak. Añ EL<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 229<br />
mende.<br />
2 137. c) Enorme. v.<br />
gaitzeko. � Batzuek bereala / oera sarturik, / diote ez dutela / gaitzezko katurik. JanEd II 18. d) (Adnom. de<br />
gaitz II (3)). � Gizon alimale batek, erdi buluzia, indar gaitzezkoa, bihurtzen zituen burdinak. Zub 112. e)<br />
(Adnom. de gaitz II (2)). � Uraren abesti / mamorra, gauari / igesi ezinka, // urratu-gaitzezko / norbere<br />
gaiñezka / margulaz, / mendien pareko / illunei lotuta. Gand Elorri 69.<br />
- GAITZ GAITZEAN. "(Mal de su) grado, [...] gaitz gaitzean, etsi etsian" Lar.<br />
- GAITZ GURA. a) Mal deseo, pasión. � Nor dira biotz garbidunak? Beren gaitz guraetan guziz mortifikatuak<br />
diranak. Mb IArg I 42. b) Odio. � Iñori ezarri ete deutsan birao txaarrik; artu deutsan gorroto oso edo gatx<br />
gurarik. Mg CO 33 (CC 25 gorroto andiren bat artu). c) v. GAITZ NAHI.<br />
- GAITZIK (H). (En exprs. adverbiales). "Gose gaitzik, de male faim. Damu gaitzik ez naiz lehenago ethorri,<br />
c'est grand dommage que je ne sois pas arrivé plus tôt" H, que cita a Gy. Cf. DAMU GAITZIK. � Barur-gaitzik<br />
khexo zabillan maistroa. Gy 9 (Harriet traduce: "depuis longtemps à jeun").<br />
- GAITZIK GABE (Lar gaitzikbagea, Añ gatxik bagea). a) "Inocente" Lar. v. gaitzgabe. � Erbia beti izan da<br />
gaitzik gabia. AB AmaE 409 (327 gatxik bagea). Aita Betikoak nola utzi zezaken bere seme gaitzik gabea<br />
alakoak eramaten? Inza Azalp 65. Gaitzik gabea gaiztoangatik. Ib. 65 (tít.). b) "Inocentemente, gaitzikbage" Lar.<br />
"Gaitz, mala intención. [...] Batere gaitzik gabe esan nion" Gketx Loiola. "Orrek gaitzipe esaten ditu gauzak (Ga)zp),<br />
batere gaitzik gabe (G-azp)" Gte Erd 217 (s.v. maliziarik gabe). c) (Lar gaitzikbagea, Añ gatxik bagea).<br />
"Inocencia, estado sin culpa" Lar.<br />
- GAITZIK GABEKO. Inocente. � Gipuzkoatarren jostaldi gaitzik-gabekoakin. Izt D (ed. 1895), 3. Hitz<br />
jostallu gaitzik bageko pozkidatsuak. Izt C 229. Gaitzik gabeko artzai aek. Elizdo EEs 1929, 174. Oihenart eta<br />
kidekoen ibilerak gaitzik gabeko jolasak ote diren ez dakit. MIH 246. Gaitzik gabeko jentilaldi liluragarrian bizi<br />
baitziren artean. MEIG III 44.<br />
- GAITZIK GABERO. "Inocentemente, [...] gaitzikbagero" Lar.<br />
- GAITZ IZAN. "(S), disgustar" A, que cita a Bp. v. gaitzi. � Ahalaz ixil erazi gaizki errailia; [...] edo so batez<br />
ezagüt erazi hura gaitz zaiola. Bp I 103. Egiten zereitzen güziak zereitzo gaitz. Egiat 231 (179 eztakizula gaitz).<br />
- GAITZ NAHI, G. DESIRATU, G. OPA, G. GURA. Desear el mal. � Bere buruari gaitz desiratzea. Harb 168<br />
(373 gaitz nahiz). Zeren zuk hari [etsaiari] okhasinorik eman gabe eta bidegaberik ere egin gabe, hala<br />
darraitzun eta gaitz nahi deratzun. Ax 307 (V 205). Nik barkhatzen diot, ez diot gaitzik desiratzen. Ib. 324 (V<br />
215). Gaitz nahi izan zioen traidorekeria hartaz. Lg I 227. Iñori gaitzik nai ez diola. Ub 204. Parkatuten deutsat,<br />
ez deutsat gaitzik opa. Mg CO 69. Ta diotsa aserrez ta gaitz naiz: [...]. VMg 17. Birauren bat botatzea [...] gaitz<br />
opa etzaiola lagun urkoari. AA II 35. On egin giezue zuei gaitz nai izan dizuenai. AA III 291. Pamelijaan,<br />
kleituban edo aziendaan gatxik opa bagarik. fB Ic I 104. Harrek bere bihotzean / zure kasta guziari / gaitz nahi<br />
izan dio bethi. Gy 220. Emakume aiek etzituzten itz oiek Sauli gaitz naita esaten. Lard 166. Debetatzen deikü<br />
besteri gaitz desiratzia. CatS 51. Denari on eta iñori gaitzik desiatu gabe. Ill Pill 7.<br />
v. tbn. Gç 54 y CatLan 86 (desiratu). Brtc 62 y Monho 102 (nahi). Añ EL 1 132 (deseatu). Mg CO 26 y fB Ic I 89<br />
(gura). Añ EL 2 142 (opa). Astar II 23 (nai; 28 gura edo desietan). It Fab 263 (nai).<br />
� [Proximoari] gaitza desiratzen. Brtc 62. � Herrakundezko ta gaitz-nahizko zenbait sentimendu. Dh 251.<br />
- GAITZ-ONDO. v. gaitzondo.<br />
- GAITZ OPA. v. GAITZ NAHI.<br />
- GAITZPE. (Con suf. local de declinación). � Gaitz pean bizitzeko. Dh 198.<br />
- GAITZ PENTSARAZI. AxN explica gogan behar arazitzeko (403) por gaitz pensarazitzeko.<br />
- GAITZ PENTSATU. Recelar. v. gaitzuste. � Eztu gaitzik pensatzen. Lç 1 Cor 13, 5 (He itzalgaitzkatu, Bibl<br />
gaizki hartu). Zure Ministroak esango ditu, gaitzpensatu gabe, absoluzioko itzak, baña zuk ez dirazu [...]<br />
barkatuko. Echve OngiB 54s. Guztia sinistuten dau [...] ta inor gaiti bere ez dau gatxik penseetan. fB Ic I 91.<br />
Jose gizaxoa alakorik gaitz-pensatu gabe joan zitzaien. Lard 49 (v. tbn. 6 y 203). Etsaia maleziz atzeratu zan,<br />
baita guriak gaitz pentsa gabe aurreratu ondotxo. Bv AsL 215.<br />
- GAITZ-PENTSATZAILE. (El) que fragua maldades (?). � Soberbiosak, urgulutsuak, gaitz pensatzaileak. TB<br />
Rom 1, 30 (Lç gaitz-erideile).<br />
- GAITZ-PENTSU. Recelo. � Gaitz pentsurik ez dugunak ere guhauren baitan sar gaiten: / gizonaren bizia<br />
zonbaitek zer estimutan daukaten! Xa Odol 176.<br />
- GAITZ-SALATZAILE. "Gaitz-salhatzailea, qui révele le mal de quelqu'un, et aussi qui l'accuse d'un mal" H.<br />
- GAITZ-SARRONDU. "(B, BN), recelar" A.<br />
- GAITZ URDIN. (Ref. a la cardiopatía congénita). � Gaitz urdiña [...] gurasoen arduragabetasunetik<br />
datorrela. Artetxe Itzald II 46. Gaitz urdiñarekin jaio zan aurra. Ib. 55.<br />
- GAITZ-HURKO. Peligro. v. gaitzurre. � Pekatuko galbide edo gatx-urkua. Ezale 1897, 371b.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GAITZ USTEL. Tuberculosis. Cf. gaitzepel. � Hemen gaindi, asko tokitan gaitz ustela deitzen baitute<br />
[tuberculose-ari], hizkuntza hori maletegia zaiku, hanitzen buruarentzat nahaskorra. JE Med 125.<br />
- GAITZ-ZALE. Amigo de lo difícil. � Errez-zaleen ta gaitz-zaleen auzia. Ldi IL 82.<br />
- GAITZ ZURI (L ap. Lh), GAITZ TXURI. "(Esk 212), oidium" Lh. � Ostoko gaitz-txuriak (oidium-gaitzak)<br />
kalte aundiak egiten dizkio [aritzari]. Munita 44. Emengo aritzaren "gaitz txuriak" ez dio kalterik egiten<br />
[Ameriketako aritzari]. Ib. 40.<br />
gaitzago (Lar), gatxago (Añ (V)). � "Peoría, gaitzagoa. No tiene peoría, eztu gaitzagorik" Lar.<br />
gaitzaldeko. � Pesimista. � Orgatik deitzen naute nigarti edo gaitz-aldeko (pesimista), euskarari buruz ari<br />
naizelarik. FIr EEs 1928, 2.<br />
gaitzaldi (Dv, Darric (ap. DRA)). �1. Crisis, acceso de furia. "Mouvement d'irritation, accès d'humeur" Dv. �<br />
Itsasoak, haserre denean, bere gaitzaldiak dituenean, badirudi iretsi behar duela mundua. Ax 113 (V 75).<br />
Itsasoak ukhan zituen anhitzentzat bere gaitzaldiak. Prop 1890, 206. Korde-galtze eta gaitzaldi orietaz ederki<br />
mintzatu zaigu Ioanes Gurutzeko. Or QA 172. Nere senarrak gaitz-aldi gogorra zerabillen... bere maite-kezkak<br />
zoratu zuten... Ni, aren bekozkoa ta umore txarra ezkutatu nairik nebillen lengusuari... NEtx Antz 87. �2. (G?<br />
ap. A; Lar � Dv). (Tiempo de) enfermedad, mal. "Malato, gaitzaldiz dagoena", "enfermedad" Lar. � Bere<br />
burua legenez edo lepraz ta gaitzaldi guziaz beterik [ikusiko balu]. Cb Eg II 30 (Dv LEd 66 gaitz). Gaitz-aldi<br />
gogor andi batek eraso zion portizki. Izt C 260. Jenobeba bere gaitzalditik oso sendatu zala. Arr GB 134.<br />
Izurrite edo gaitzaldi edo oker aundien bat gertatzen danean. Inza Azalp 124. v. tbn. Etxde AlosT 103. Gaitzaldi<br />
batean bataiatu-naia, mutiko zala. Or Aitork 23. Bi ordu bai alde-alde iraun zion gaitzaldi larri onek. Berron<br />
Kijote 189. �3. "Atteinte d'un mal, d'une maladie qui attaque par intervalles. Bere gaitz aldiak hartu du, son mal<br />
habituel l'a pris. Gaitz aldi bat ukhan du, il a eu une attaque de mal" H.<br />
- AZKENEKO GAITZALDI. Enfermedad postrera. v. AZKENEKO GAITZ s.v. gaitz. � Azkeneko gaitzaldian<br />
gogo edo anima on bat bere oe ondoan Aitta gurea esan eta esan ari zan. Inza Azalp 131.<br />
gaitzan. "(V-otz [?]), cierto juego de niños (txaketean)" A Apend.<br />
gaitzantu (Sal, S-saug), gatxantu (L, S). Ref.: A (gaitzantu, gatxantu, usi); Lh (gaitzantu); Lrq (gatxant). �<br />
"Empeorarse (una llaga)" A. "Üsia eta zuharra biak bat dütüzü, zauri ahuntü gabe edo gatxantürik denean<br />
elkiten dira; hiroa, aldiz, mina huntü edo hirotü denean elkhiten da" Ib. (s.v. usi). "Gatxantzia, min baten<br />
gaixtatzia, ur eta su hartzia" Alth in Lander RIEV 1911, 599. "S'envenimer (plaies, maux, etc.)" Lh.<br />
gaitzarazi (Dv � A). � "Irriter, faire fâcher. Horra zerk gaitzarazten duen Jauna, voilà ce qui irrite le<br />
Seigenur" Dv.<br />
gaitzatu (Lar � H). � "Reprobar" Lar. v. gaitzitu.<br />
gaitzazpiko, gaitx-azpiko (Añ (V)), gatxazpiko (A, que cita a Añ). � "Enfermizo" Añ. v. gaixoti.<br />
gaitzbera. v. gaizbera.<br />
gaitzbidatu. v. gaizpidetu.<br />
gaitzbide. v. gaizpide.<br />
gaitzbizi. "(G; FSeg), cáncer" A. v. minbizi.<br />
gaitzegingarri. "Nuisible, pernicieux, vexatoire, irritant" Dv.<br />
gaitzegoki (Lar � VocCB 359 � Dv). �1. "Adversidad" Lar. "Adversidad, inconveniente, absurdo" Lar DVC<br />
232. � Beldur naiz oraingoan zure aserreak gaitzegoki izugarriren bat erakarri bear dizula. Arr GB 91. Bere<br />
nagusiaren gaitzegokia jakin zuenean, [...] zer gertatzen ote zitzaion ikastera joan zitzaion. Ib. 89. Nere<br />
senarrarekin nere gaitzegokiari, guziok goibeldu eta nerekin batera negar egin gabe eziñ begiratu diozute. Ib.<br />
23. Gaitz-egoki ugarien artean. Zait Plat 116. �2. Impropiamente, incongruentemente. � Beste batek esan<br />
baleza: zeru-lurrak sorkari ikuskari ta ikus-eziña deritzala, ez gaitzegoki. "Non indecenter". Or Aitork 357<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
230
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
("incongruentemente" en el voc. del final). Lenengo sorkarietaz esan zenuna: "bedi argia, ta argia bazan", ez<br />
dut gaitzegoki ulertzen sorkari gogakiaz. "Non incongruenter". Ib. 379. � Ta eitegabe deitzen nuan, eiterik<br />
etzulako ez-baiña alakoa baitzun, agertu bazedin, nere zentzuak egundañoko gaitzegokiz aizatuko zun.<br />
"Insolitum et incongruum". Or Aitork 342.<br />
gaitzeki, gaitseki. � "Gaitseki (sic), enojosamente" VocB. v. gaitzeski.<br />
gaitzeko. � Grande, enorme. Cf. GAITZEKO. � Tr. Empleado por autores septentrionales desde fines del s.<br />
XIX. � Erran behar da gaitzeko prekozioneak hartuak zituztela. HU Aurp 46. Ihausika abiatzen zitzeien,<br />
gaitzeko kalaxkan. JE Bur 20. Gaitzeko gizona zen Lohikialat. Barb Sup 145. Gaitzeko arrakasta zuen Oxalde<br />
bertsulariak. Ox 201. Gaitzeko bihotza erakusten zuen haren begitarteak. JEtchep 107. Gaitzeko errespeturekin.<br />
Larz Iru 62. v. tbn. StPierre 13. Etcham 233. Iratz 121. Mde Pr 234. � Gaitzeko partida omen zen; mundu bat<br />
harat bildua. Ox 201. Karrika guziak berri berriak, eta gaitzeko eletrikaz argituak! Larz Iru 136. � (Con adj.).<br />
Muy. � Gaitzeko gizon luze bat. HU Zez 162. Gaitzeko gizon habila dugu herriko mirikua. Lf Murtuts 101.<br />
Peiok gaitzeko usain ona senditzen zuen. JEtchep 21. Gaitzeko lekukotasun baliosa ekhartzen daukuzu. Larz<br />
Senper 82.<br />
� gaitzemole. "(BN), cancer qui vient sur la langue des oiseaux de proie" H (ap. Lh). Procede de la etimología<br />
que Larramendi da a gazmoles: "enfermedad de las aves de rapiña, de unos granillos en el paladar y lengua, de<br />
que suelen morir; viene del bascuence gaitzemolea, que en otro dialecto es gaitzemalea, y quiere decir lo que da,<br />
lo que hace mal y causa enfermedad". Cf. GAITZ-EMAILE.<br />
gaitzenkor. � Perjudicial, dañino. � Dijeritzeko gaitzen diren hazkurriak, eta gaitzenkorrenak. AR 427.<br />
gaitzepel (BeraLzM), gatxepel (V-ger ap. A). �1. Tisis. Cf. GAITZ USTEL. � Beiak, asko eta asko dagoz<br />
gaitzepelarekin. Artetxe Itzald II 57. Jaki gordin batzuek [...] ez dira nolanai jan bear, ortik bada askotan gaitz<br />
izugarriak, gaitzepela, pantzeria, legenarra-eta, etorri oi dira. Arratibel EEs 1925, 103. Landak deritzaien<br />
piñusalletan ari diran langille-artean biriketako gaitzapelik [sic] ez dala ezagutzen. Munita 20. �2. Tísico. v.<br />
gaitzepeldun. � Gaitzepel edo tisiko dauden emakumentzat. Artetxe Itzald II 54.<br />
gaitzepeldun (BeraLzM). � Tísico. � Neskatx gaitzepelduna, etzaitez ezkondu. Artetxe Itzald II 54.<br />
gaitzera(tu) (SP, A). �1. Ponerse a malas. "Gaitzera gabe, sans aller au pis. Gaitzera bagine, si nous allons au<br />
pis" SP. "Gaitzeratu, incomodarse" A. v. GAITZERA ETORRI. � Badirudi hobe lizatekeiela gaitzerarik eta<br />
haserreturik partitzea eta elkhar utztea. 'Separarse a malas'. Ax 372 (V 245; tbn. en la 2. a ed.; ed. Ip 188<br />
gaitzeraturik). �2. Inclinar(se) al mal; escandalizar(se). � (Gizona) Adanen bekatuain kasos guzia makurtu,<br />
errebeldu ta gaitzeratu ze (249). LE-Ir. Eskuiko begiak gaitzeratzen bazaitu, atera ta zuregandik erauzazu. Ol<br />
Mt 5, 29 (Ker pekaturako bide bayatzu).<br />
gaitzereste. v. gaitzirizte.<br />
gaitzeria (VocCB 395 (V) � Dv (V)). � "Aborrecimiento, odio, rencor" VocCB s.v. gorroto. "Haine" Dv.<br />
gaitzeriste. v. gaitzirizte.<br />
gaitzeritzi. v. gaitziritzi.<br />
gaitzerizko(a) (AN ap. A; SP, Ht VocGr, Lar, Añ (G, AN), Dv (V, G), H), gaitzirizko (L ap. A; Dv, H),<br />
gaitzerisko (Lar), gaitzirisko, gaitzerizgo (H (+ gaitzirizgo)). � Odio, aversión, aborrecimiento. "Aborrecer,<br />
gaitserizkoa, gaitziriztea izan. [...] Te aborrezco, gaitzerizkoa dizut" Lar. "Gaitzirizko, ressentiment, haine. [...]<br />
Gaitzirizkotan ekhartzen du, il l'exécre, il l'a en exécration" Dv. v. gaitzirizte. � Tr. Propio sobre todo de la<br />
tradición septentrional (no suletina), fuera de la cual sólo se encuentra en Ubillos y Aresti. Es especialmente<br />
frecuente en los ss. XVII y XVIII. No hay ejs. al Norte en el s. XX. Las formas con -a constitutiva son seguras<br />
en Axular; sin ella, en S. Pouvreau, Haraneder (Phil 235), Baratciart (26), Ubillos (178), MarIl (53), Duvoisin<br />
(Col 3, 8) y Arbelbide (Igand 200); Materre emplea ambas (v. infra el ej. de 170 / gaitzerizkorik 113). �<br />
Bertzeren arteko gaitzerizkoak eta etsaitasunak. Mat 160. Mendekatzeko desiraz eta gaitzerizkoaz betherik. Ib.<br />
170. Gaitzerizkoa ereitea. Harb 173. Lehenbizian amorio handia, azkenean gaitzerizkoa errabiatua. Ax 355 (V<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
231
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
235). Haserretzen da, gaitzerizkoan batarekin eta bertzearekin iartzen da. Ib. 357 (V 237). Gure Salbatzailleak<br />
izan zuen heriotzearen alderakotzat gaitzerizkoa naturala, naturalki gaitzesten zuen heriotzea. Ib. 272 (V 182).<br />
Bekatuaren gaitzeriskoa. SP Phil 105 (He 107 higuiñza). Arbuiatzen edo onhesten baitute autoraren alderat<br />
duketen gaitzerizkoaren edo onheritzkoaren eredura. ES 198. Jainkoaren gaitziriskoaren beldurra. He Phil 107.<br />
Zein zorigaitz handia den Jainkoarekin gaitzirizkoan bizitzea. Lg II 406 (Dv cita erróneamente gaitzirizkotan).<br />
Arganako bekaitza, gaitzerizkoa edo gorrotoa biotzean gordetzea. Ub 178. Ni naiz hire Jainko Jaun [...]<br />
bekhaizkorra, aiten gaixtaginkeria bilhatzen dudana semeetan, ni gaitzirizkotan nadukatenen hirugarren eta<br />
laugarren belhauneko haurretan. Dv Ex 20, 5 (Ur gorroto didaten, Bibl higuin nauten). Onirizkotan iduk zatzue<br />
zuen etsaiak, ongi egiozuete gaitzirizkotan zaduzkatenei. Dv Mt 5, 44 (He higuin zaituztenei). Honek<br />
erreboluzioneari dion gorrotoa eta gaitzerizkoa. Arti Tobera 264. Ez du gaitzerizkoa, edo uste txarra, inoiz ixilik<br />
eduki. Beretzat, euskaldun esan ala buru-gutxiko esan, dena berdin. MIH 270.<br />
v. tbn. EZ Eliç 348. SP Phil 30. He Phil 29. Gaitzirizko: Dh 6. Gaitzeriskoa: EZ Man I 101.<br />
gaitzerizkotsu, gaitzirizkotsu (Dv). � "Haineux" Dv.<br />
gaitzerizle. � (El) que odia, aborrece. � Maliziatan eta inbidiatan bizi ginela, gaitzetsiak ginela; eta elkharri<br />
gaitz erizle. "Haïssans l'un l'autre". Lç Tit 3, 3 (He higuintzaille, TB, Dv hastiatzen, Ol gorrototzalle).<br />
gaitzerizte. v. gaitzirizte.<br />
gaitzerizteko, gaitzeritsteko (SP). � "Odieux, haïssable" SP.<br />
gaitzeriztekotu, gaitzeritstekotu (SP). � "Gaitzeritstekotzen da, il se rend odieux" SP. � Arrazoinak kolera<br />
lagun duenean, gaitzeriztekotzen da. SP Phil 231 (He 233 higuingarri errendatzen).<br />
gaitzerraile (L, BN ap. Lh; SP, Dv � A, H). � Maldiciente, murmurador; detractor. "Médisant" SP. v.<br />
gaitzesale, GAIZKI-ERRAILE. � Andren gaitz erraile orok behar luke pensatu / bera eta berze oro nontik<br />
ginaden sortu. E 119. Ez abariziosoék, ez hordiék, ez gaitzerrailék [...] eztute Iainkoaren resumá heretaturen. Lç<br />
1 Cor 6, 10 (He gaixki erraille, Dv ahapaldikari, IBk gaizkiesale). Haién emazteak diraden honest, ez<br />
gaitzerraile. Lç 1 Tim 3, 11 (TB medisent, Dv mihi gaixtoko).<br />
gaitzerraite (L, BN ap. Lh; SP), gaitzerte (BN-baig ap. Lh). � Maledicencia, injuria. � Blasfemioa da hitz grek<br />
bat, eta erran nahi da iniuria edo gaitzerraitea. Lç Decl a) 2r. Eztakión gure gaitz erraiteaz bere onetan ez bere<br />
famán kalterik ethor. Lç Ins D 7v. Utzirik malizia guzia, eta enganio guziá, eta hipokrisiák, eta inbidiák, eta<br />
gaitzerraite guziak. "Médisances". Lç 1 Petr 2, 1 (He gaixki errate, TB medisentzia, Dv mihi ukhaldi, IBk<br />
gaizkiesate). v. tbn. Lç Col 3, 8 (TB gaizki mintzatze).<br />
- GAITZERRAITEZKO. (Adnom.). � Eztute haién kontra Iaunaren aitzinean gaitzerraitezko sentenziarik<br />
emaiten. "De blâme". Lç 2 Petr 2, 11 (He madarikazionezko, TB arbuiuzko, Dv burhozko).<br />
gaitzerraiteka (SP, A). � Calumnia, maledicencia. "Blasfemia" A, que cita a Lç (la trad. de Azkue procede de<br />
la tradición de la Vulgata, que dice blasphemiae). � Bihotzetik partitzen dirade pensamendu gaixtoak, hiltzekák,<br />
[...] testimoniaje falsuak, gaitzerraitekák. "Détractions". Lç Mt 15, 19 (TB medisentziak). Gaitz erraiteka, da<br />
hiltzeka bat. SP Phil 352 (He 354 gaiski erratea). Nihork gaitz erraitekak khen baletza mundutik, gaixtakeriazko<br />
bekatuetarik parte handi bat ken lezake. Ib. 351 (He 354 gaiski erastea).<br />
gaitzerran (L, BN ap. Lh; SP, Dv, H, A). �1. Hablar mal (de), difamar; censurar, reprobar. "Médire" Dv (que<br />
cita a E, Ax y He). "Murmurar (Lç)" A. v. GAITZ ESAN, GAIZKI ERRAN. � Tr. Documentado en Dechepare,<br />
Leiçarraga, Haramburu y Axular; hay un ej. más moderno en Michel LPB. � Balentia sinplea da andren gaitz<br />
erraitea. E 117. Emazteak zerengatik gaitz erranen dirate? / Handi eta xipi oro haietarik girade. Ib. 117.<br />
Jelosiak eztitzaket nik gaitz erran sekulan; / maite nuiena nahi enuke ehork hunki liazadan. Ib. 139. Nor da gizon<br />
modorroa harzaz orhit eztena / eta gero halakoa gaitz erraiten duiena? Ib. 129. Ebanjelioari iarreikiteagatik<br />
gizonéz iniuriatu, menospreziatu, gaitzerran eta iraitzi izatea. Lç Adv ** 6v. Gaitzerraiteko eta difamatzeko<br />
bizio haur. Lç Ins D 7v. Eztezagun falsuki gure hurkoa gaitzerran. Ib. 62. Disoluzionezko insolenzia berera<br />
hekin laster egiten eztuzuenean, zuek gaitzerraiten zaituztela. Lç 1 Petr 4, 4. Kreaturak madarikatzea, Iainkoa<br />
hauken egilea gaitz erraiten eztela sinhesten baduzu. Harb 170. Ene haur ezpaita zurea bezala, ez, othoi,<br />
hargatik arbuia eta ez gaitz erran. Ax 18s (V 10). � Pasaiako denboraz / gaitzik erraiteko / nihork ez du<br />
menturaz / klarki mintzatzeko. Michel LPB 343. � Higu dudanaz gaitz diostana sinets ziroiat, nahiz barhana. O<br />
Pr 233. � "Gaitz errana, de qui on parle mal" SP. �2. (Sust.). (SP, Dv � A, H). "Gaitz erran bat, un médit, une<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
232
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
médisance" SP. "Mauvais, malin propos, discours médisant" H. �3. "Qui est mal dit, mal parlé, mal prononcé"<br />
H.<br />
- GAITZ ERRAITEKO (SP). a) Censurable, reprobable. "Blâmable" SP. � Hango euskara ongi erabiltzen<br />
badut ez naizela gaitz erraiteko, eta ez arbuiatzeko, zeren ezpaitakik nik hangoa baizen. Mat XV. Elizak ez nau<br />
manatzen, urthean behin baizen kofesa nadilla, eta ni egiten naiz hainbertzetan; beraz, ez naiz gaitz erraiteko,<br />
gehiagotan ez eginagatik ere. Ax 534 (V 343). Ezta gaitz erraiteko, dio, protxuagatik zerbaiten erreberritzea.<br />
ES 103 (v. tbn. 199). b) "Maledicencia" Arch ms. (ap. DRA).<br />
gaitzeru (G-goi-to-bet-nav, AN-ulz, L, BN; Ht VocGr 334 (gaize-), Lar, Añ (G, AN), HeH Voc, Dv, H),<br />
gaitzuru (AN-gip-egüés, BN, S, R; Aq 14 (R), Arch ms. (ap. DRA), HeH Voc, Gèze, Ith 44, H, StJayme (BN, ap.<br />
DRA)), gaitziru (B, S; SP), graitzu (Sal; ZMoso 66), gaitsui (S), gaizuru, gaiziru. Ref.: A (gaitzeru, gaitzuru,<br />
gaitziru, graitzu); A Apend (graitzu); Lh (gaitzirü, gaitzuru); Giese MolinS 623; Iz R 403, Ulz (gaitzéru); Lrq<br />
(gaitzuru); Izeta BHizt (gaitziru); Gte Erd 195. � Cuartal (medida de capacidad para grano y frutos secos);<br />
celemín (en textos bíblicos). "Boisseau, quarte partie d'une conque" SP. "Quartal de trigo, &c." Lar, Añ.<br />
"Varchilla, medida" Lar. "Elle valait le 1/4 de la ganga, c.à.d. un décalitre" Arch ms. (ap. DRA). "Mesure,<br />
boisseau" Gèze. "Le 8.º d'un hectolitre" Ith, que cita a Lç. "Mesure de capacité pour grains et choses semblables,<br />
boisseau, demi-quart d'hectolitre" H. "Graitzu (Sal), cuartal (de cuero)" A Apend. "Garia eztien egártan<br />
gáitzurian, el trigo no coge en el cuartal" Iz R 403. "Décalitre" Lrq. "(Bi) gaitzéru, cuarto de robo" Iz Ulz. "(Lau<br />
kantoneko negurria: cuartal). Erosi dut gaitziru bat banabar. Gaitziru batekin aski dut" Izeta BHizt. "Bi gaitzuru<br />
arto emaiten ditu eiheralat (BN-ciz)" Gte Erd 195. � Tr. Documentado desde Leiçarraga (v. infra<br />
GAITZERUPE), aparece sobre todo en textos septentrionales, pero está sin duda más extendido, como lo<br />
demuestran el texto de Zildoz del s. XVIII y los testimonios de Aguirre de Asteasu (II 20) y Echenique. En el s.<br />
XX aparece tbn. en autores meridionales como Orixe, Iraizoz y T. Aguirre. La forma más extendida es gaitzeru;<br />
gaitzuru aparece en Leiçarraga, Echenique y autores bajo-navarros (gaizuru en el texto de Zildoz y HerVal), y<br />
gaitzürü en Inchauspe; gaitziru en Hiribarren y Barbier (que emplea además gaitzeru (Leg 61) y gaitzuru (Sup<br />
168)), gaiziru en un texto antiguo navarro (tal vez baztanés) recogido por A. Donostia. � Erregua eta erregu<br />
erdia eta gaizurua eta almotea (Zildoz (AN-mer), 1773). AIr RIEV 1932, 566. Gaiziruaterdi arto (B?, c. 1777?).<br />
ADonostia RIEV 1934, 692. Hirur gaitzeru bihi. Lg I 247. Erregen yauregiko ezkaratzean, baziren gaitziru<br />
urreak, saristatzeko inginu eta lanak. Hb Egia 150. Enganatzaile askok badituzte orobat bi gaitzeru, bata<br />
erospenetako eta bertzea salpenetako. Dv Lab 64. Hekietako kofoinak ez dira hemengoak iduri. Gaitzeru<br />
zolagabekoak iduri dute. Ib. 299. Ikhatza saldu eta ondoko traza, / gaitzuru bat arthoren saria falta. ChantP 92.<br />
Artua sei gaizuru (1873). HerVal 13v. Bi aldiz bira gaizuru (1880). Ib. 30v. Gelditzen zauzkidala hamabortz<br />
gaitzuru olo. Prop 1897, 89 (ap. DRA; la ref. es incorrecta). [Gaztenak] hustu zituen amak [...] gaitziru handi<br />
batean hedatu estalki ilhun batetara. Barb Piar I 77. Gaitzerutik igaro denean ikusiko, [garia] asko denentz. Or<br />
Mi 88. Bildu omen zitun iñoiz garitan berreun gaitzeru. TAg Uzt 16. [Laminarik] handiena gaitzeru batean sar<br />
omen zitaken! Zerb Azk 97. Bere adar nasai eta zabaletarik hiru gaitzuru intzaur ixurtzen dituena. JEtchep 47.<br />
Zonbatetan [eihera arrandan ezarri]? Ehun eta hogoi ogi gaitzurutan. "Coussereaux de blé". Ardoy SFran 80. �<br />
[Bigarren Inperioko] kalexakoek xapel-gaitzurua buruan. P. Iturralde Egan 1955 (5-6), 7.<br />
- GAITZERU-HERRI. � Ikusi izan dugu, gaitzeru-erriko ogei gaitzeru bazirela uste ta iru besterik atera ez. 'Il<br />
est vu des années --qui promettaient une récolte-- à rendre vingt (hémines)'. Or Mi 88.<br />
- GAITZERUPE. (En casos locales de declinación). "Gaitzirupean, sub modio" SP. � Eztute iraixekiten kandelá<br />
eta hura ezarten gaitzurupean, baina kandelerean. Lç Mt 5, 15 (TB, EvL gaitzerupean, Ip gaitzürüpian, Echn,<br />
Leon gaitzurupean; HeH gaitzeruaren azpian; He erregu). Gaizki lizateke argiaren gaitzurupean gordetzea. Lf<br />
Murtuts 58. Hura ezta deustako. / Graitzupean sartu eta / kukusoen eiztatzeko (Sal). A EY IV 317. Ez nuke<br />
gaitzerupean estali nahi [...] argitaratzailearen hitzaurre bikainak esku-zabalki eskaintzen digun argia. MIH<br />
398. v. tbn. Ir YKBiz 174. Or Aitork 399.<br />
� Etim. Quizá de cast. cahiz más un sufijo.<br />
gaitzerutara (Dv, H), gaitzurutra. � "Boisselée" Dv, H (in m.). � Azaroaren 16ean dugu gure Kermeza,<br />
delako "Gaztainen Eguna". Gaitzurutrak berexiak ditugu ederrenak, atzarrak gizenduak eta arno berriak. Herr<br />
6-11-1958, 3. Orai arte hiruna gaitzurutara emaiten zauzkun [intzaur-ondoak]. JEtchep 48.<br />
gaitzes. v. gaitzets.<br />
gaitzesale (H), gatxesale (H). � Murmurador, detractor. "Médisant" H, s.v. gaitz-eraslea. v. gaitzerraile. � Oi<br />
onegaiti, gatx esalea, / ze eukakezu penarik. Lazarraga (B) 1201r. Zure gaitzesaleak maite badituzu. Ayerb EEs<br />
1912, 180. Gaitzesale zitalak ezin ongi bizi, beren buruak gaizki bait dituzte ezi. EgutAr (ap. DRA, que no da<br />
más ref.).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
233
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaitzesan. v. GAITZ ESAN.<br />
gaitzesgarri (Lar, Añ (G), Dv, H, A), gaitzetsigarri (Lar, Añ). � "Detestable" Lar. "Odioso", "aborrecible" Lar<br />
y Añ. "Détestable, odieux, insupportable, dégoutant, déplaisant" H. "Hastean gaitzesgarri eta gogor zen lana"<br />
Ib. (ap. DRA, pero se encuentra). "Despreciable (FSeg)" A. � Ez dituztela utziko egiztatzen asmo aiñ<br />
gaitzesgarriak. Otag EE 1881b, 86. Egaztin zikin eta gaitsesgarri guzien legor bigurtu da. Echn Apoc 18, 2.<br />
Gaitzesgarria erein eta aintzatsu biztu. IBe 1 Cor 15, 43 (Ol, Ker, IBk lotsagarri).<br />
gaitzesgarrikeria. � "Action abominable" Dv. � Lurreko egoiliarrek egin izan dituzte gaitzesgarrikeria horiek<br />
oro, eta lurra lohitu dute. Dv Lev 18, 27 (Ur gauza nazkagarri, Bibl okaztagarrikeria, BiblE higuingarrikeria).<br />
gaitzesgarriki (Dv � A, H). � "D'une manière qui mérite d'être détestée" Dv. "Détestablement, odieusement"<br />
H.<br />
gaitzesgarriro. "Détestablement, odieusement" H.<br />
gaitzesgarritasun. "Qualité de ce qui est odieux, répugnant, etc." H.<br />
gaitzesgarritu. "Devenir ou rendre odieux, déplaisant, répugnant, insupportable, etc." H.<br />
gaitzeski. "(AN), enojosamente" A. v. gaitzeki.<br />
gaitzesle (Dv � A), gaitzetsle. �1. (El) que odia. "Celui qui hait, qui déteste" Dv. � Iainkoaren gaitzesle. Lç<br />
Rom 1, 30 (He etsai, TB higunzen dutenak). Zareten gaitzaren gaitzetsle, ungiari eratxekiak. Ib. 12, 9 (v. tbn. 2<br />
Tim 3, 3). Neure gaitzetsleak maitatzera. Harb 242. Onetsi zuen gaitzesleak, otoitz egin yazartzen ta belzten<br />
zaituztenen alde. Ir YKBiz 125. �2. (L, BN, S ap. Lh), gaitzezle. (El) que reprueba, (el) que desaprueba. � Etorliburuaren<br />
gaitzezle ez-baiña goresle batzuk diñotena. "Non reprehensores, sed laudatores". Or Aitork 352.<br />
gaitzespen (Dv � A). �1. Condena, reprobación. "Exécration" Dv. Citado como neol. de Broussain en Eusk<br />
1919-1920 (II), 93. � Bi arau auei aurka ibiliz, guk, euskaltzainok, mintzaiterle guztien gaitzespena bilduko<br />
genduke. Broussain Eusk 1919-1920 (II), 32. Modernisten iritziak, Aita Santu Leon XIII eta Pio X-garrenaren<br />
gaitzespenak, eta osteuntzeko naspillak. NEtx Egan 1955 (5-6), 77. Egoera trankilduz zihoala, bat-batean<br />
konturatu nintzen zerbaiten gaitzespenak sustrai sakonagoak zituela. MEIG VII 36. En DFrec hay 10 ejs. �2.<br />
Maldición. � Esketik bizi omen zen, eta ukarrik eman nahi ez ziotenean, gaitzespenak botatzen zituen iñork<br />
ulertzen ez zuen bere hizkuntzan. Mde Pr 256.<br />
gaitz-estali. � Hipócrita. � Limosna ematen dezunean, ez aurretik soñurik joerazo, gaitz-estali edo hipokritak<br />
eliza eta karrikaetan egiten duten bezala. Lard 382 (v. tbn. 383). Nola zure anaiari esaten diozu, ots, begiko<br />
lasto ori kenduko dizut, zurean aga bat daukazula? Gaitz-estalia! Ib. 384.<br />
gaitzestasun (B ap. A), gaitsestasun (VocB). � "Desafecto, enojoso, -a [?]" VocB. "Desafección, malquerencia"<br />
A.<br />
gaitzeste (G-to, BN ap. A; Lar). � Aborrecimiento. "Detestación" Lar (v. tbn. Lar DVC 231). "Aversión" A, que<br />
cita a VocBN (pero éste sólo trae el verbo correspondiente). � Iainkoagatik bekhatuaren utzte bat eta gaitzeste<br />
bat. Ax 199 (V 133). Ezen zure gaitzeste baño zer pena da handiago? Gç 182. Letradunen nor-geiagoak, iritzien<br />
egokiezak, alkar arteko gaitzesteak, beti durduri zeukaten Fray Luis eta samin da odolgaitz biurtu zuten. Gazt<br />
MusIx 60.<br />
gaitzestu. v. gaitzetsi.<br />
gaitzete (Lar � H, LE Urt voc., A Morf 165 (que cita a Ur)). � Plaga, calamidad. "Temps de calamité; temps de<br />
maladie, d'épidémie, de peste" H. � Gaitzete hortaz hil ez ziren gizonak. TB Apoc 9, 20 (Lç, He plaga, Ur (V,<br />
G), Dv izurri). Jaunak kastigatu zuen Faraon eta bere etxea gaitzete txit andiakin. Ur Gen 12, 17 (Urt plaga, Dv<br />
gaitz). Erregeak ikaraturik ikustean Espaiñiako errietan orlako gaitzetea (J.C. Guerra, 1890). JFlor.<br />
gaitzets (AN-erro, B, BN), gaitzes (G-to), gaitsets (B). Ref.: A (gaitzets, gaitzes); Inza EsZarr (gaitzets); Izeta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
234
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
BHizt. �1. "Ardiak egin du ume gaitzetsa (BN,...), la oveja ha dado a luz una cría a la cual no quiere dar de<br />
mamar" A. "Criatura (entre animales) y niño (entre personas) no amado de los padres" Ib. "Aborrecido" Inza<br />
EsZarr. "Gaitzes, gaitsetsa, gaitzetsa, (gaitzets: aborrecer). [...] Gaitsetsa" Izeta BHizt. "Gaitsets, aborrecible,<br />
antipático. Au eguraldi gaitsetsa!, qué tiempo tan malo. Alako laguna dut guzietan gaitsetsena, fulano me es el<br />
más antipático" (B). �2. "Gaitzetsa (L-ain), el misántropo" A.<br />
- GAITZETS IZAN (trans.). Aborrecer. "Amak gaitzets du haur hori (BNc), la madre aborrece a ese hijo" A.<br />
"Bei horrek gaitzets du bere umea" Izeta BHizt. � Jauna, gaitzets duzu bekhatua. Dv LEd 103. Zeren eta beti<br />
harek gaitzets zuen hura, zer nahi izan zadin, hurbildanik edo urrundanik arimentzat galbide baitzen. HU Aurp<br />
114.<br />
gaitzetsi (G, AN, B, L, BN, S, R; SP, Ht VocGr, Lar, Añ (G, AN), Dv, H, Foix ap. Lh), gaitxetsi, gaitzestu (ANgip;<br />
Añ (AN); A, que cita a LE), gaitzesi (AN-5vill), gaitsesi (VocB), gaitsetsi, gatxitxi (DRA). Ref.: A<br />
(gaitzetsi), Apend (gaitzesi); Gte Erd 128. �1. Despreciar, menospreciar; sentir aversión, detestar, aborrecer<br />
(tbn., menos frec., en el sentido de 'abandonar'), odiar. "Gaitzetstea, haïr" SP. "Haïr" Ht VocGr (que da<br />
gaitzeztea pero gaitzetsia). "Detestar", "odiar" Lar. "Aborrecer [...]. Me aborreces, te aborrezco, gaitzesten nazu,<br />
gaitzesten zaitut" Lar, Añ. "Gaitzetsia bazare, si vous êtes détesté" H. "No amar, desafectar, creo no llega a<br />
odiar; enojoso" VocB. "Muturrez maite, errapez gaitzets (c.,...), amarlo en palabras, aborrecerlo con los hechos,<br />
litm.: amar con el hocico, aborrecer con la teta" A s.v. gaitzets. "Gatxitxi, [...] Se emplea mucho hablando de las<br />
aves que abandonan el nido o aborrecen sus crías" DRA. "Zakurrak gaitzesten du, jo egin zuelako (B), [...]<br />
zakurrak gaitzestu du artzaia (AN-gip)" Gte Erd 128. v. gaitziritzi, gaiztetsi. � Tr. Propio de la tradición<br />
septentrional (no suletina, salvo Inchauspe (Hil 48)) desde sus primeros textos; bien documentado tbn. en autores<br />
alto-navarros (Lizarraga de Elcano, etc.) y baztaneses. Por lo demás, al Sur, aparece en Larramendi, Ubillos,<br />
Lardizabal e Iturzaeta (salvo en Ubillos, en todos ellos con imprecisiones en cuanto al uso, la forma o el<br />
significado) y, en el s. XX en autores no vizcaínos de cierto nivel. En DFrec hay 44 ejs. de gaitzetsi y uno de<br />
gaitzestu. � Ehor erho eztazala ezetare gaitzetsi. E 47. Baldin munduak gaitzesten bazaituzté. Lç Io 15, 18 (He<br />
gaitxesten, LE gaitzetsitzen, HeH, Dv gaitzesten; Leon begietan bazituzte). Baldin nehor enegana ethorten bada<br />
eta gaitzesten ezpaditu bere aita eta amá, [...] ezin date ene diszipulu. Lç Lc 14, 26 (He gaitsesten; TB, HeH,<br />
Dv, Leon higuindu). Jende guziéz gaitz etsiak izanen zarete ene izenagatik. Lç Mt 24, 9 (He, HeH gaitzetsiak,<br />
Echn gaitsetsiak; TB hastiatuak). Bihotz guztiaz gaitzeskik bederatzi hobenak. EZ Man II 201. Helas, berthuteak<br />
oraiko mendean gaitzetsiak dira. Harb 420. Munduko ianharirik preziatuena ere, bethiere hartarik iaten denean,<br />
gaitzesten da, higuintzen da. Ax 601 (V 386). Behar dugunz etsaia onhetsi ala gaitzetsi. Ib. 321 (V 213; v. tbn.<br />
189 (V 128)). Banau er'iraiziko, / eztut ez gaitzetsiko. O Po 39. Gaitzetsi zituen munduko / ontasun<br />
trunpagarriak. Gç 192. Ez nadilla bildurtu zuri besteri gaitzesteaz. Lar STomas 1 (obsérvese la construcción con<br />
dat., inusual: equivale al habitual zuk ni gaitzesteaz). Jaiñkoa maitatzean eta gure burua gaitzestean. He Gudu<br />
36. Haren [San Mathieuren] ofizioa gaitzetsia zen yuduen nazioneaz. Lg I 81. Elkar gaitsetsiko 'ute. Echn Mt 24,<br />
10. Bezerruaren idolatria añ Jangoikubaren desagrado eta gaitzesiya (Zugarramurdi, 1875). ETZ 296.<br />
Apostoluen lekukotasuna gaitzesteko edo ukhatzeko. Lap 301 (V 136). Norbera nai besteren bat gatxtzetsi [sic]<br />
edo madarikatuten dabenak [egiten dau pekatu]. Itz Azald 99. Iñork ez beza uste au politika gaitzestea danik. Ldi<br />
IL 144. Sei ilabete oiek basamortuan igarotzea gaitzesten dut. Izeta DirG 106. Idortasun hori axalean da, / ez<br />
nauzu barnez gaitzetsi. Xa in Mattin 100. Pastoraletan Turkak arrunt gaitzetsiak dira. Lf in Casve SGrazi 10.<br />
Zinemak, hain beheratua eta gaitzetsia izan den mintzabide honek. MEIG I 199.<br />
v. tbn. Hm 227. SP Imit I 18, 2. Ch I 8, 2 (SP higoi[n]tzen). Brtc 108. Ub 209. LE Ong 132r. Dh 156. Jaur 371<br />
(gaitzhesten). Gy 155. HeH Mt 5, 43 (Echn gaitsetsiko (corregido sobre gaitzetziko)). Arb Igand 137. Inza Azalp<br />
133. Ir YKBiz 125. Mde HaurB 22. Gazt MusIx 193 (Onaind ezetsi). Ibiñ Virgil 38.<br />
� (G-nav ap. Iz Als; Ht VocGr, Lar). (Part. en función de adj. y sust.). "Aborrecido, [...] gaitzesia, gaitzesitua"<br />
Lar. "Gaitzetsiya, el cordero a quien abandona la madre" Iz Als. v. gaitzets. � Zen ederrena, egin zen itsusienik<br />
[...]. Onhetsiena, gaitzetsienik. Ax 139s (V 92). Zeren [ardi] argal aietatik bakarrik nabarrak sortu ziran, eta<br />
oiek ere txit argal-aiekatuak eta gaitz-etsiak. Lard 39 (parece más bien 'despreciable'). Dohatsu gaitzetsiak orai<br />
ene gatik / laidoa duzuela hemengoen ganik! Ox 71. Arkume gaitzetsia. Or Eus 192. Eme gaitzetsi haren [...]<br />
humilazioa. Mde HaurB 46. Bai baitakigu baztertzen gogoaren argi-une laburretan agertzen den arrotz<br />
gaitzetsia. MEIG VI 182. Lerro hauek guztien, hilen eta bizien, goretsien eta gaitzetsien, oroitzapenetan doaz<br />
argitara. MEIG IX 90. � Saindu bizioa gaitzetsia, ardiats diezadazu grazia bizioen gaitzetsteko. EZ Man II 182<br />
(v. construcción similar en 172).<br />
�2. (AN, L, BN, S, R; VocBN, Gèze, Dv), gaitzestu (Lh). Ref.: A; Gte Erd 128. Condenar, reprobar, censurar,<br />
desaprobar. "Trouver mauvais, désespérer du bien" VocBN. "Improuver" Gèze. "Choquer" Ib. "Ez dezazula<br />
gaitzets erran diezazudan, souffrez que je vous dise" Dv. "Denek gaitsetsi dute herio hori (BN-ciz)" Gte Erd<br />
128. AxN explica auhen eta deithora (155) por gaitzetsi. � Tr. Propio de la tradición septentrional (no suletina,<br />
salvo Inchauspe); desde comienzos del s. XX se encuentra con cierta frecuencia en autores meridionales no<br />
vizcaínos. � Nik nola dadukat amore zugana, / Ieinkoari ere eder zaikala; / hargatik gaitzetsi ezkitzakela. E<br />
201. Hoberentzat aithorturen dute Kristau legea / eta gaitzetsiren haren kontrako den artea. EZ Man I 72.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
235
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Ensaia zaite beraz arthoski zure baithan garaitzerat bertzeen baithan gehien gaitzesten ditutzun eskasak. Ch I<br />
25, 4 (SP higointzen, Leon hastio). Hara zergatik anitz eta ardura galdatzia gaitz-etsitzen zeen. AR 104.<br />
Jainkoak alde batetarik osoki gaitzesten badu hantustea, ala bertze aldetik handizki prezatzen baitu<br />
aphalesgunea! Dh 107. Horren ikhustia gaitzetsi zien dizipüliek, eta erran zien: Zertako egin holako galtzia? Ip<br />
Mt 26, 8 (Lç gaitzi zekien, Dv gaizki hartu). Jaunak, fida naiz Iñazioz egin dudan hautua ez duzuela gaitzetsiko.<br />
Laph 8. Igurikitzen dut ez duzula sobera gaitzetsiko zeren hautsi dudan zure manua. Prop 1876-77, 110. Asko<br />
aldiz entzuten duzu, aho beretik, nor edo zer bera egun goresten eta bihar gaitzesten. HU Zez 98. Arrioren<br />
siñukatzea gaitzezteko eliz-batzarra egin zan Nizean. Tolosa EEs 1913, 210. Arena gaur agirian txalokatzen<br />
dedan bezin egiazki ta minki, gaitzetsi ere egiten det Lizardiren eginbidea. Ldi IL 92. Gure legeak gaitzesten al<br />
du iñor, berari entzun gabe ta zer egin duen ikusi gabe? Ir YKBiz 318. Paganoen gizalegeak handiesten eta<br />
Judu-Kristauenak gaitzesten dituzten bertuteak. Mde Pr 229 (v. tbn. 240). Au ere debekatzen eta gaitzesten du<br />
egiazko kristautasunak. Or Aitork 78. Idaztia gaitzetsia izan zan, zabaldutako aleak indarrean bilduta. Zait Plat<br />
119. Eztuzue bat ere eskubiderik nere egin batzuk gaitzesteko. Vill Jaink 84. Ene bihotza agertzen badut, ez<br />
nezazue gaitzetsi. Xa Odol 161. Gure Orixek berriz, berez zorrotz xamarra izanik, neurtitz gaietan batez ere, ez<br />
ditu zeharo gaitzesten [Oihenarten neurtitzak]. MIH 238.<br />
v. tbn. SP Phil 339. He Lc 13, 14. Lg II 208. Mih 122. TB Rom 3, 8. Lap 326 (V 149). JE Bur 108. Zink Crit 5.<br />
A Ardi (explicado con kondenatu). KIkG 56. Inza Azalp 118. FIr 159. Etxde JJ 199.<br />
� (Part. en función de adj.). � Gaitzetsiak edo eskomulgatuak. Inza Azalp 105. Ebak eman zuan Kain gaitzetsia,<br />
zure sabelak ordea Jesus onetsia emango du. Ib. 155.<br />
� Maldecir. � Gelboe-mendiak, Saul eta semea euren bizkarretan ilak izan zirealako, Dabidek gaitzetsi ta<br />
biraotu baebazan. A EEs 1916, 108. Biraoka asten zan, gaitzesten ebazan pitxarra ta ardaua, zer izan legikean<br />
yakin barik. "Daba al diablo". Or Tormes 19. Bat-batean Koridonek maitasun ero au gaitzesten du. Ibiñ Virgil<br />
34.<br />
� Maldito. � Zoazte madarikatuak (gaitzetsiak) betiko su deabru eta bere aingerukideentzat jarria dagonera.<br />
Inza Azalp 118. Oraidanik gaitzetsia izanen haiz hire anaiaren odola iretsi duen lurraren gainean! Zerb IxtS 12.<br />
Alde egizu Jaunaren etxetik urrun, izaki gaitzetsia! Mde Pr 75. Poeta gaitzetsia, madarikatua. MEIG V 131.<br />
� (Intrans.). Condenarse. � Arengan siñesten duena ezta gaitzetsiko. Ir YKBiz 63.<br />
�3. (ANc, BN ap. A; Aq 845). "Aborrecimiento" Aq y A.<br />
�4. (Aux. intrans.). Enfadar, disgustar. v. gaitzitu. � Ez bekizu gaitzets mintzo banatzaitzu hitz hautaz. Lg I<br />
289. Ez bekizu, othoi, gaitzets nohan ene aita eta ene amaren besarkatzerat. Ib. 356. Andreak, ez gaitzetsi hitz<br />
bat aditzean, / loretto bat dautzuet ezartzen eskuan. Elzb Po 221.<br />
�5. "Estimer, réputer difficile" H.<br />
- EZIN GAITZETSIZKO. "Qu'on ne peut détester" Dv.<br />
- GAITZESTEKO. Despreciable; censurable. � Guztiz azken kofesatuz geroz hunañokoak [faltak], / zeñak<br />
baitire itsusi eta gaitzestekoak. EZ Man II 74. [Yoko hauk] periltsuagoak ere dire eta ebitatzekoagoak,<br />
gaitzestekoagoak. He Phil 378 (SP 375 gaizkiago erraitekoak).<br />
gaitzgabe, gaizgabe, gaizkabe, gaitzkabe, gaitzbage. � Inocente; carente de malicia; sin pecado. v. errugabe,<br />
gaiztagabe, GAITZIK GABE. � Tr. Empleado por autores meridionales desde finales del s. XVIII; no hemos<br />
encontrado ejs. posteriores a 1930. � Aur gaitzagabea [sic]. Cb Josefa 7. Garbiro ta gaitz-kabe bizitu zana. Ub<br />
51. Euskara zintzo gaitz bageari erasotzen. Izt C 9. Abel berez paketsua eta gaitz gabea izanik. Lard 6. Gogo<br />
onek, berez, gaitz gabea zirudien. Ib. 204. Garbi eta gaizgabea zera? Arr May 17. Soina (gorputza), beti bezela,<br />
orain ere gaizkabea du; gogoa (arima) aspaldion oso eri. A Ardi 87. v. tbn. Inza Azalp 65 (gaitzgabe).<br />
Artzantzako eginkizun arrunt eta gaitzgabeetan. Mok 6. � Baña garbi eta iñolako gaitzgabea eta bere izatez<br />
santutasuna bera bada! Arr May 125 (v. tbn. expr. similar en pág. 88). � Adanek ausi eban inozenzijako edo<br />
gatx bageko estaduban Jaungoikuaren aginduba. fB Ic I 27.<br />
- GAITZGABEKO. a) Inocente. � Gaitz gabeko bildotsa bezala eriotzara eramana. Cb Eg III 288. Batzuk<br />
zabalduten ditubee olgeetaak pekatuzkuetaragino. Ta beste batzuk laburtuten ditubee gatx bagakuak bere. fB<br />
Olg 13. v. tbn. VMg 65. Izt D III. b) Inofensivo. � [Lurrak] ematen zituen jan-gauza guziak gaitz gabeko<br />
osasuntsuak ziran. Lard 8.<br />
gaitzgabetasun, gaizgabetasun. � Inocencia. � Usoaren gaitzgabetasuna. Arr Bearg 113 (ap. DRA).<br />
Edertasun, gaizgabetasun, emanaitasuna, itz batean, maitagarri egiten duten doai guztiyak. Elizondo KristPE<br />
153 (ap. DRA).<br />
gaitzgabetu, gaizgabetu. � Salvar. v. gaizkatu. � Bere odolez gaizgabetu nau, / eman dit dedan bizia. E.<br />
Mujika in Onaind MEOE 842. Zure odol ordaingabekoz gaitzgabetutako guziok. ArgiDL 100.<br />
gaitzgarri. v. gaizgarri.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
236
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaitzgile. v. gaizkile.<br />
gaitzgorbelar. "Acinos, [...] gaitzgorbelharra" Urt I 101.<br />
gaitzi (L, BN, S; VocBN, H). Ref.: A; Lrq. � "Sentiment d'une personne offensée" VocBN. "État d'une personne<br />
qui est piquée, offensée, garde ressentiment, rancune. Gaitzi (gaitzita) gogorrean dago, il est en état de<br />
ressentiment difficile à ramener" H. "Offense" Lrq.<br />
- GAITZI HARTU. "Gaitzi hartu du (BN-arb), gaitzitu zako (BN-lab), ha tomado a mal, se ha ofendido" A. v.<br />
GAITZI IZAN.<br />
- GAITZI IZAN (BN ap. A; Dv, H). a) Ofender(se), tomar a mal, molestar(se); disgustar(se), contrariar,<br />
desagradar; indignar(se), escandalizar(se); penar, doler(se). (Empleado con aux. intrans. bipersonal). "(Adj.),<br />
déplaisant, pénible à endurer. Zertako erran gaitzi zaion gauzarik? Pourquoi lui dire des choses déplaisantes?<br />
Deusere etzait hori baino gaitziagorik, je ne déteste rien tant que cela. Gaitzi zaitzu egiaren aditzea, vous<br />
n'aimez pas à entendre la vérité. Hain gaitzi zaitzu ahantzia izatea (Dh), il vous est si sensible d'être oublié" Dv.<br />
"Gaitzi dena [...] chose qui est déplaisante, désagréable, propre à causer du chagrin, de la peine. Emaztetarik<br />
apartatzea hain zeitzain gaitz eta gaitzi Agustini" H. "1.º serle a uno antipático; 2.º (BN) indignarse" A. (Los ejs.<br />
de gaitzi con aux. no indicativo, podría tbn. interpretarse como correspondientes a gaitzitu, q.v.). � Malizia<br />
gaitzi zaika eta maite egia. E 59. Ezin benturatuz nago, beldur dakion gaitzi. Ib. 143. Ebanjelioari<br />
iarreikiteagatik gizonéz iniuriatu, menospreziatu, gaitzerran eta iraitzi izatea, etzaiku gaitzi izateko. Lç Adv **<br />
6v. Hori ikhusirik, haren diszipuluei gaitzi zekién ziotela: Zertako da goastu haur? Lç Mt 26, 8 (He hasarratu,<br />
TB samurtu, Ip gaitzetsi, Dv gaizki hartu). Plazer zaiku hartzea eta berretzea, baiña gaitz eta gaitzi gutitzea eta<br />
bihurtzea. Ax 248 (V 167). Mentura laite hari gaitzi zakonik egitera [...]? AR 70. Bertzela egitea liteke<br />
Jainkoaren alderako leialtasun eskas bat, handizki gaitzi lakiokena. Dh 47. Eta nihau tratatzen ardüra krüdelki,<br />
/ ikhusirik amari etzeiola gaitzi. Etch 174. Nahi nioke orai, yaunak, larri bati / galde bera egiñ, ez bazaitzue<br />
gaitzi. Gy 156 (v. tbn. 266). Bere azken egunetan gaitzi zitzaion erreboteko jokoa utzia izatea. Zby RIEV 1908,<br />
89 (v. tbn. 290). Deus etzaio hain gaitzi nola eskergabekeria. HU Aurp 157. Huni on zakona ez zakoia hari maiz<br />
gaitzi? JE Bur 89 (v. tbn. 124).Gaixtakeriaz ez dut egin ta / ez otoi nihori gaitzi! Mattin 60. Zuk erran arrozoinik<br />
/ zoini ez ba gaitzi? Xa EzinB 110. Ez dugu kontatuko oraingoek begi onez ikusiko luketen eginik; gaitzi izan<br />
dakiekeenik esan eta egin badugu, horixe datorkigu ahora. MIH 373.<br />
v. tbn. SP Imit III 28, 1 (Ch paira zazu, Mst, Ip, Leon ez khexa). Ch III 54, 3. Laph 57. Jnn SBi 131. Ip Imit 36, 1<br />
(SP, Ch gaitz, Mst greugarri). Leon Imit III 54, 3. Or Aitork 207. Txill Let 90.<br />
� Bigarren bihurtze eta erortze hura gaitziago zaika Iainkoari lehenbizikoa baiño. Ax 469 (V 304). Iakizu ezen<br />
gero eta gero gaitziago izanen zaitzula. Ib. 270 (V 181). Hirur bekhatu hauk zaitzala gaitzienik eta itsusienik. Ib.<br />
189 (V 128).<br />
b) Quejarse. � Beraz, ausnartu, ta aurrerantzean ez izan neri gaitzi. 'No te me quejes'. Zait Sof 22.<br />
- GAITZIRIK. Enfadado. � Hasi ziren burrunbaz, / hasarrez, gaitzirik. Zby RIEV 1908, 768.<br />
- GAITZIZ. Deplorando. � Aizkorari arrotzek / adargoiak hautsiz; / harrek ere ixilka / barnetik iretsiz; / haritz<br />
maitea, min duk / aphaltzea gaitziz. Zby RIEV 1909, 396.<br />
gaitzialdi. � "Mouvement d'indignation" Dv. � Hauts dadin haren gaitzialdia eta ahantz detzan arteo egin<br />
diozkatzunak. Dv Gen 27, 45 (Ur gorroto, Bibl asarre).<br />
gaitziarazi (BN-arb ap. Gte Erd 225; Dv � A), gatxi-araztu (R ap. A). � "Fâcher, offenser" Dv.<br />
"Gaitziarazteko, irritant (au sens moral). Gaitziarazteko dire holako hitzak, de semblables paroles sont faites<br />
pour irriter" Ib. "Enfadar, ofender" A. "Deusetan ere etzitut gaitziarazi = kexaarazi nahi (BN-arb)" Gte Erd 225.<br />
gaitzidura (S ap. Lrq; Dv � A). � "Indignation, ressentiment" Dv. "Gaitzidüa, ressentiment" Lrq. � Ikhusi<br />
zuenean Mardokeo [...], eta ez ezik etzitzaioela xutitu, bainan higitu ere etzela jarria zagoen tokitik, gaitzidura<br />
minean sarthu zen. Dv Esth 5, 9. Zure gaitziduraren hasarrea gaitik. Dv Ps 101, 10s.<br />
gaitzieresi. � Maldecir. � Fruituak nahi zituen, eta zeren etzituen hek kausitu gaitzieresi edo madarikatu zuen<br />
zuhaitza. Birjin 562.<br />
gaitzigarri (S ap. Lrq; Dv � A, H). �1. "Offensant, piquant, choquant" Dv. "Chose propre à faire qu'on soit<br />
blessé, offensé, choqué" H. "Ofensivo" A. � Tentamenduak, gaitz eta gaitzigarri diren arren. Dv Imit 24 (ap.<br />
DRA). Solas gaitzigarri den gutienekorik gabe. Prop 1900, 13. �2. (Sust.). Ofensa, puya. � Nakasta, solas irriz<br />
erraten den gaitzigarria. Lander RIEV 1907, 432. �3. (Sust.). Molestia. � Janari txarrak, ezetasunak, otzak,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
237
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
olako kartzeletan sortu oi diren nolanaiko gaitzigarriak (molestias). Etxde Itxas 236.<br />
gaitzigarrikeria. � "Action offensante" Dv. � Madarikatua gizona egiten duena jainko-itxura bernuzatua eta<br />
urthua, Jaunaren gaitzigarrikeria. Dv Deut 27, 15.<br />
gaitzigarriki. "D'une manière offensante" Dv.<br />
gaitzikabetasun, gaitzikbagetasun. � Inocencia. v. gaitzgabetasun. � Bere gaitzikbagetasunari ta<br />
santutasunari erasotzen diote. Kortazar Serm 218.<br />
gaitzikabetu. � Salvar. Cf. gaizkatu. � Odol garbi ortaz garbi nazazu: / Txorta bat bakarra bada naikoa /<br />
gaitzikabetzeko mundu osoa. "Salvum facere". Or JBDei 1919, 275.<br />
gaitzikbagetasun. v. gaitzikabetasun.<br />
gaitzikizun. "Qui est de nature à piquer, fâcher, choquer. Gaitzikizun diren solasak hobe dire ez erranik" Dv.<br />
gaitzikor (AN-larr-erro, L, BN, S; Ht VocGr 423, VocBN, Dv, H, Foix ap. Lh), geitzikor. Ref.: A; Lh; Lrq. �1.<br />
Susceptible, sensible, enfadadizo. "Susceptible, disposé à s'offenser de fort peu de chose" VocBN. � Gaitzikor<br />
dena, bekhatura erorkorrago izanen da. Dv Prov 29, 22 (Ol aserrekor). Bazuten sehi bat, gaizkirik merezi balin<br />
bazuen eta ez bazuen, gaitzikorra: uste zuketen baino gaitzikorragoa. Eskual 31-7-1908 (ap. DRA). Gizon<br />
gaitzikorra eta minbera baita ohoreko eta omeneko zeretan. Zub 23 (v. tbn. 93). Frango jendeki baitira minbera<br />
eta geitzikor ahal bezen eztiki emanen ditugu (atheraldi) pullitenak. Herr 10-1-1956 (ap. DRA; la ref. es<br />
incorrecta). v. tbn. Arb Bok 204. Ox 22. Osakin Herr 29-11-1957, 1. �2. Chocante. v. gaitzigarri. � Letra<br />
horiek gaitzikorrago begientzat eta hobeago izanen da, zeren gehiago lothuko baitire izpirituari. MarIl IX (ed.<br />
1855, VIII arrotzago; Aizk app. interpreta "difícil, [...] dificultoso, [...] oscuro"). �3. "Nuisible" Lh.<br />
gaitzikorkeria. "Acte de susceptibilité" Dv.<br />
gaitzikortasun (Dv � A, H). � "Susceptibilité, disposition à se piquer aisément" Dv. "Disposition à la<br />
susceptibilité" H. � Ergeltasuna, urgulu zozoa eta gaitzikortasuna. Osakin Herr 28-11-1957, 1.<br />
gaitzikortu (Dv � A, H). � "Rendre ou devenir susceptible" Dv.<br />
gaitzikusi (V-gip, G-goi). Ref.: SMuj BAP 1961, 339s; Iz ArOñ. � Experimentado. "Gaitz ikusie (G-goi), el que<br />
ha visto lo malo" SMuj. "Gáitzikusixa, la persona dura y hecha a sufrir" Iz ArOñ. � Baldin plazari laguntza<br />
emango bazitzaion, bearko zala batu jende gaitz-ikusiagoa, ekaitzak izutzen zituen gudari makalak baino. Izt C<br />
347. Konfesore gaitz-ikusi eta zelo andikoak biziro lagundu zion. Arr Bearg 358 (ap. DRA).<br />
gaitzikusigabe. � Inexperto. � Utzi zaiozu gaitzikusigabearen biotza gutxika irabazten. Arr Bearg 449 (ap.<br />
DRA). � "I oindio San Martiñeri olua pagau gabe ago" (= gaitzik ikusi gabea aiz oraindik). And AUzta 98.<br />
- GAITZIKUSIGABEKO. Inexperto. � Amontarren Erregeak armadun asko eta ondo trebatuak zeuzkan; eta<br />
Jeptek gazte gaitz-ikusi gabeko banakak baizik etzituen. Lard 136.<br />
gaitz-ikuste. � Experiencia, escarmiento. � [Kastigu izugarri onek] kontuan ipiñi zituen, asko balio izan ez<br />
bazuen ere gaitz-ikuste guzien azkor aientzat. Lard 89.<br />
gaitziritzi (Dv (G), H, A), gaitzeritzi (Lar DVC 231, H, A), gaitzeritsi (L, S; SP), gatxeretxi (V-ger-arr-orozgip),<br />
gaitzeriztu, gaitzeritxi (Arch ms. ap. DRA). Ref.: A (gaitzeritsi, gatxeretxi); Gte Erd 128. I (Vb.).<br />
Leiçarraga, Refranes y Sentencias, Axular, Oihenart, Pouvreau y Moguel usan las formas fuertes de iritzi. �1.<br />
Odiar, aborrecer (tbn., menos frec., en el sentido de 'abandonar'), detestar. "Nehor bere buruari ez drauka gaitz<br />
eritzi, personne ne se hait soi-même" H. "Arraultzari gaitxerezteutso txoriak (V-gip)" Gte Erd 128 (junto a<br />
gaitzetsi de otras zonas). AxN explica aiher (31) por gaitz-iritzi. v. gaitzetsi. � Tr. Empleado por autores<br />
septentrionales antiguos (es especialmente frec. en Leiçarraga); aparece al Sur en Refranes y Sentencias y V.<br />
Moguel. � On eritziren draukak eure hurkoari eta gaitz eritziren draukak eure etsaiari. Lç Mt 5, 43 (He, TB<br />
higuindu, SalabBN hastiatu, HeH, Dv gaitzetsi, Ip hastio ükhenen). Kristgatik ahaidei gaitz eritziteko. Lç Lc 14,<br />
26 (tít.). Gaizki ari den guziak, gaitz daritza argiari. Lç Io 3, 20 (He gaitxesten, TB higuintzen, HeH, Dv higuin<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
238
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
du). Gatx ze erexkeok iñori, ta emak berea edozeini. "No quieras mal a nadie". RS 312. Gaitz deritzanak irri<br />
deraidik, on deritzanak hasperren. O Pr 176. v. tbn. SP Imit III 54, 4 (Ch higuin ditu). Eskuarak handirozki<br />
higuintzen eta gaitzerizten duena [nahastekadura]. ES 99. Zeri dagokala gaitxeriztu baidut nazione hori. He He<br />
3, 10 (la lectura, según el ed., es difícil; Lç enoiatu izan naiz, TB unhatua naiz). Eskergabetasuna dala<br />
gaitziritzia beti ta guziak gorrotoz begiratu oi dioena. VMg 43. Bizitzako atsekabeai gaitziritzirik, eriotza billa<br />
dabiltzanak. Ib. 32. � Iakin dezagun ea zergatik daritzten Iainkoak hain gaitz hirur bekhatu suerte haui. Ax<br />
188s (V 128).<br />
�2. (Lar, H), gaitzeritzi (H). Parecer mal. "(Mal o bien) opinado, gaitziritzia" Lar. "Paraître, sembler mauvais,<br />
mal opiner d'une chose" H. � Bekatu itsusi, lodi lodi ta edozeiñi gaitz deritzonetan. Mg CC 168 (CO 243 gatx<br />
deritxuenetan). Baneki gatx iritxiko ez deutsula, itanduko neuskezu. Mg PAb 69. Gatx-eretxi eutsan Kamilori<br />
alango billaukerija ta oker egin biarrak. Ib. 217. Bestelako gizonei on zeritzaiena, Sokrateri gaitz zeritzaion<br />
maiz. Zait Plat 115.<br />
� (Con aux. trans. bipersonal). Condenar, censurar. � Eztetzaket gaitzeritz prestugunean batak bertzea<br />
laguntzen ta gogoan berretzen duten jenden arteko adiskidetasun doneak. "Condamner". Birjin 508.<br />
�3. Despreciar. � Orrelako gazterik [etxe aberatsenetakorik] etzuen gaitzirizten Sokratek, naiz ta oien dirurik<br />
inoiz ere ez beretu. Zait Plat 114.<br />
II (Sust.). �1. + gatxeretxi (A, que cita a Cap). Odio. � Aborrezimentuagaz eta gatxeretxiagaz. "Con odio o<br />
enfado". Cap 92. Gaitz iritzi edo gorroto diet nere pekatuai. CatOiq 532. Ez nuen iñor iltzen nere gogoz ta<br />
gaitziritziz. VMg 18. Gaitz iritzi, bendeku edo gorrotoari bere biotzean lekurik eman bage. Gco II 47 (I 433<br />
gaitz iritsi, I 410, II 27 y 51 iritzi). �2. "Gaitz iritzia, eritzia, iritxia (V), mauvais opinion que l'on se forme de<br />
quelque chose, ou de quelqu'un" H. � Nortzuk dira Justizia gaiti persegiduak direanak? Sendo dagozanak<br />
gauza onetan mundukoen gatxeretxiakaz atzeratu baga. CatBus 39 (CatLlo 87 persegiduak izan arren). Sendo<br />
eta gogor dagozanak gauza on guztietan, mundukoen gatx-eretxian egon arren. Itz Azald 196.<br />
gaitzirizgarri (H), gaitzerizgarri (H). � "Détestable, odieux, haïssable" H.<br />
gaitzirizgarritasun (H), gaitzerizgarritasun (H). � "Qualité de ce qui est répugnant, détestable, odieux" H.<br />
gaitzirizgune (H), gaitzerizgune (H). � "Sentiment plus léger que profond d'aversion, de détestation" H.<br />
gaitzirizkizun (H), gaitzerizkizun (H). � "Qui doit être détesté, détestable, etc." H.<br />
gaitzirizko. v. gaitzerizko(a).<br />
gaitzirizte (Lar), gaitzerizte (Lar DVC 231, Dv (s.v. gaitzerizko)), gaitzeriste (L, BN, S ap. A), gaitzeritste (SP),<br />
gaitzereste (Lar), gaitzeritzte. �1. Odio, aversión, aborrecimiento. "Gaitzeritste dute elkarren artean, ils ont<br />
haine entr'eux" SP. "Aborrecimiento, gaitzerestea" Lar. "Aborrecer, gaitziriztea izan. [...] Te aborrezco,<br />
gaitziriztea dizut" Ib. v. gaitzerizko(a). � Tr. Empleado por autores septentrionales antiguos desde Dechepare y,<br />
al Sur, por Ochoa de Arin y Cardaberaz (EBO 53 gaitzirizte). Hay además ejs. en el s. XX. � Eztazala<br />
gaitzeriztez damna heure buruia, / desiratuz gaixtoari hel dakion gaizkia. E 247. Gaitzerizterik eta<br />
kondemnazionerik baizen ezpaitugu merezi. Lç Ins G 4r. Berotzatzu bihotzak, / herraz eta gaitzeristez oraindaño<br />
hotzak. EZ Man I 38. Nolako gaitzeritste ekarri diogun [...] bekatuari. SP Phil 520 (441 gaitzeritzte (He 446<br />
aiherkunde); Imit III 20, 4 gaitzeriste). Artu dagian bertatik neuronen kontra odio edo gaitzerizteren bat. OA<br />
170. Gaitzeriste arin bat edo hostasun doidoiako bat dugunean norbeiten kontra. He Phil 29 (ed. 1853, 24<br />
gaitzerizte). Ez duzue bidarritarraren bertsuetan barkoxtar Topeten kantorek hanturaz daukaten errabia, hoskin<br />
eta gaitzeristerik usnatuko. Ox 206. Hauek bazekiten zerbait, franko ere bai, Azkue eta Arana Goiriren on eta<br />
gaitzeriztez. MEIG IV 129. �2. Desestima, desprecio. � Nere alabantzak eta nere gaitz-eristeak. Vill Jaink 84.<br />
gaitziru. v. gaitzeru.<br />
gaitzita (Lar � H (G)). � "Indignación" Lar.<br />
gaitzitatu (Lar � H). � "Indignar" Lar.<br />
gaitzitu (B, BN, Sal, S, R; Volt 72, VocS (gaizitu), VocBN, HeH Voc, Gèze, Dv, H), gatxitu (R). Ref.: A<br />
(gaitzitu, gatxitu); Lrq; Satr VocP; Gte Erd 142, 128. �1. (Aux. intrans. bipersonal). Ofender(se), tomar a mal,<br />
molestar(se); disgustar(se), contrariar, desagradar; indignar(se), escandalizar(se); penar, doler(se). "Indigner"<br />
VocS. "S'offenser" VocBN. "Gaizkira hartzea, samurtzea, bihotzean zaurtzea" HeH Voc. "Contrarier" Gèze.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
239
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
"S'offenser, se piquer, se fâcher, se blesser, se choquer. [...] Eztakizula gaitzi, ne vous en déplaise" H. "Gatxitu,<br />
1.º (S, R), tener aversión; 2.º (R), contrariar. 3.º (R), enfadarse, enojarse. [...] Gatxitu zio (R), le ha sabido mal, se<br />
ha incomodado. 4.º (R-vid), ofender [Mdg 148]" A. "Gaitzitu zako (BN-lab), ha tomado a mal, se ha ofendido"<br />
Ib. s.v. gaitzi. "Gizendu zela erran nakon eta gaitzitu zakon (BN-arb)" Gte Erd 142 (junto a txartzat hartu, ongi<br />
ez hartu, etc., de otras zonas). "Zakurrari gaitzitu zaio, jo dudalako (BN-arb)" Ib. 128. � Tr. Documentado en la<br />
tradición septentrional desde Leiçarraga, y en F. Irigaray y Etxaide. Es especialmente frec. en los ss. XIX y XX.<br />
(Los ejs. de gaitzi con aux. no indicativo, donde gaitzi podría interpretarse como rad. de gaitzitu, van incluidos<br />
en GAITZI IZAN s.v. gaitzi). � Gaitziturik zeren Sabbathoan sendatu zuen Iesusek. Lç Lc 13, 14 (HeH<br />
gaitziturik; He gaitzetsi, Leon khexu). Zeren baitakit gaitzituko zaiela [...] abre mutuekin konparatzea. ES 171.<br />
O! zeiñ gaitzitzen zaiskon Jainkoari yuiamendu ariñak. He Phil 344 (SP 341 zein desgogara). Ororen gogara<br />
nahi bada egiñ, / oro gaitzituak uzten dire berdiñ. Gy 198 (v. tbn. 63, donde se contrapone a satifatu). Zeren<br />
hain ona zaren, nere gaizkiaz gaitzitua nago, Jauna. Dv LEd 74 (Cb Eg II 35 damu det). Erran dugu badirela<br />
gizon batzu, bi begitarte dituztenak. Hori zaio gaitzitu Réveil Basque-ri. HU Zez 41 (v. tbn. 171). Anke lan<br />
andietan sartruk dagola, nago ezaula gatxiten gaiza kuek oildazkaudan. Mdg 148. Manuelen ostatuan sartu othe<br />
zaut, nik deus ez pagaturik gaitzitua? Barb Sup 73. Bikarioaren jokoa biziki gaitzitu zitzaion Oxalderi. Ox 193.<br />
Laminak, gaitziturik, joan ziren bertze bas-herri batetarat. "Mortifiés". Barb Leg 26. Barka gaitzitzen bazaizu.<br />
Mde HaurB 77. Eskualdun gazteari gaitzitu zitzaion soldadoaren irri trufa. JEtchep 101.<br />
v. tbn. EZ Noel 167. Lg I 337. AR 184. TB Mt 21, 15 (Dv gaitziturik jarri; He hasarratu). Ip Mt 15, 12. HeH Mc<br />
10, 22 (He tristatu). Laph 177. ChantP 38. Jnn SBi 168. JE Bur 42. Const 27. Etcham 226. FIr 141. Zerb IxtS 50<br />
y Azk 54. Lf Murtuts 21. Etxde Itxas 122 (explicado con 'molesto'). Ardoy SFran 24.<br />
� (Acompañado de instr. o sociativo). � Gaitzitu zitzaion hala galtzeaz hanbat diru balio zuen ura. Lg II 218.<br />
Egiñ den hautuaz dago gaitzitua. Gy 96. Ez zaitzu gaitzituko / erraitearekin: / presuna ohorezko / batño hunat ez<br />
jin. Michel LPB 342. Bainan laster akitu ziren eta apur bat kexatu ere, sahetsetik jostetan igortzen giniozten<br />
kitzikez gaitziturik. JE Bur 80.<br />
� (Unipersonal). "(Hori egiten baduzu), gaitzituren da (BN-ciz)" Gte Erd 272 (BN-arb: gaitzituko zaio). �<br />
Ezgra gatxiten noranai fan dein. Mdg 128 (citado por A s.v. gatxitu). Otoi, barka nezak, Erramun; ez niakikan<br />
gaizituko [sic] hintzala. Zub 50. v. tbn. Zait Sof 66. � (Unipersonal acompañado de instr.). � Amerikanoa<br />
gaitzitzen da gauza horien oroitarazteaz eta iardesten dako beltzuri bortitz batekin. Zub 66. [Kain] gaitzitu zen<br />
anaiaz eta errabia bihotzean itzuli etxerat. Zerb IxtS 11.<br />
� (Bipersonal trans.). "Etzitut gaitzitu nahi (BN-arb)" Gte Erd 139 (junto a ofenditu, mindu o faltatu de otras<br />
zonas). � Ohidura itsusi hori debekatua izan da, zorionez, frantsesak ez gaitzitzeko. Zub 54. Alkar maitatze<br />
zintzo horrek gaitziturik. Mde Pr 176s. Gezurrak ni gaitzitu ezean. "Me non posset offendere". Or Aitork 375.<br />
�2. Ofuscarse. � Bainan, aroa pitta bat goibeldurik, hedoi bat aintzinean eman zitzaion, eta gaitzitua osoki,<br />
hedoi hobe zuela bururatu zitzaion. "Offusqué". Barb Leg 26.<br />
�3. "Reprender; reñir; amonestar" Satr VocP.<br />
- GAITZI-BELDUR. Temeroso de ofender. � Adiskide deabruzale arro aiek gaitzi-bildur zan. "Reverebatur<br />
offendere". Or Aitork 187.<br />
- GAITZITUARENA EGIN. Hacerse el ofendido. � Kontseilu zuhur zenbeit emanik beraz jaun apezpikuak,<br />
gaitzitu bertzeri... edo alegia gaitzituarena egin. HU Aurp 122. Gaitzituarena egin zuten guziek, etxekandereak<br />
hitz horiek erraitearekin. Lf Murtuts 45. � Beharrik, aspaldi ikasi nuen hobe zela horrekin ez gaitzituarena<br />
egitea. Xa Odol 51.<br />
- GAITZITUXKO. � Jaori gaitzituxkoa itzuli zen bere tokietarat. Prop 1897, 262.<br />
gaitzizen (V-m-gip, G-azp), gatxizen (V-ger-arr-oroz-och-m-gip), gaitxizen (V-gip). Ref.: A (gaitzizen,<br />
gatxizen); Iz ArOñ, UrrAnz; Etxba Eib (gaitxizen, gatxizen); Elexp Berg. � Mote, apodo, mal nombre.<br />
"Beharbada, motea iraingarri xamarra denean gaitzizena gehiago esaten da, eta bestetan, ezizena" Elexp Berg. v.<br />
ezizen. � Tr. Documentado en autores meridionales desde fines del s. XIX. En DFrec hay 2 ejs. � Bata Tripon<br />
da, eta bestea Ordillon, / [...] orra ze gatxizenak direan eurenak. AB AmaE 241. Zertarako ari dira neri<br />
gaitzizenak jarten? A Ezale 1897, 149. Eta nundikoa degu Leaburuarrok zurrutero gaitz-izena? A Ardi 36.<br />
Amezketan, gaitz izenez jolasean euli-erri esaten dioten Gipuzkoako erri txiki menditsuan. Muj PAm 5. Ni<br />
Tormes ibaian barruan yaio nintzan eta augaitik naritxee gatx-izenez Tormes. Or Tormes 7. Konejua<br />
gatxizeneko bat. SM Zirik 12. Erriak Ximoni "Tertzero" gaitzizena jarri zion. NEtx LBB 124. Haranederren<br />
gaitzizenez dabiltzan Harrieten Lau Ebanjelioak. MEIG V 96. Kasuistika maizegi agertzen da horrelakoetan:<br />
harako ingelesez casuistry deitzen dena, erdi gaitzizenez. MEIG VII 191. v. tbn. Ol Mt 10, 25. Or Eus 62. NEtx<br />
Antz 7. SM Zirik 56. Osk Kurl 69. � Atso bat, Drake gatx-ixenduna. Kk Ab II 23.<br />
gaitzizentxo. � Dim. de gaitzizen. � Giputz gaitz izentxoren bat zala uste ote zuen? A Y 1934, 12.<br />
gaitzizte. � Blasfemia, ofensa. � Zenbat gaitzizte geiago bota zure egi-ezkutu edo misterioen kontra. "Cuánto<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
240
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
más se blasfema de vuestros misterios". Acto de reparación al Sagrado Corazón, Azpeitia 1887 (ap. DRA).<br />
gaitzkabe. v. gaitzgabe.<br />
gaitzkaltu. � Inquietar, irritar. � Zergatik naik gaitzkaltü ta mündiala berriz jin erazi? (1 Sam 28, 15). Egiat<br />
172 (Dv asaldatu).<br />
gaitzki. v. gaizki.<br />
gaitzmin (S ap. A � Gèze), gaizmin. � Tormento, dolor. � Haien gaitzminen khia igañen da menten mentetan.<br />
Ip Apoc 14, 11 (Lç, He, TB tormenta, Ur (V, G), Dv oin(h)aze). Askatasun-eguzkia jun yaku Euskaditik, / bere<br />
biziko gaitzmiñak / gaberekin eldurik. Canc. pop. (ap. DRA). v. tbn. J. Tolosa EEs 1913, 162. Ezin<br />
baitezaidakezu ezkuta zure gaitz-mina. Zait Plat 133.<br />
gaitzoimen. � Vicio. Cf. onoimen. � Zer da gaitzoimena edo griña txarra? KIkV 59. Bein eta berriz gaizki<br />
egiñaz sortzen dan eta obenetara makurtzen gaituan oitura gaiztoa da gaitzoimena edo griña txarra. KIkG 41.<br />
gaitzondo (G, B ap. A; SP, H), gatxondo (A, que cita a SP (?)). �1. Resentimiento. "Gaitz ondoa, reste caché de<br />
haine, ressentiment. Gaitz ondorik eztu, il ne lui reste plus de haine" SP. "Ressentiment, sentiment mauvais,<br />
malveillant, que l'on garde après une offense reçue (Ax)" H. � Zerbait desenkusa bilhaturik edo ahantz iduri<br />
eginik, gaitz ondorik erakutsi gabe lehen bezala minzatzeaz. Ax 295 (V 196). �2. (Lar � H). "Suplicio, castigo"<br />
Lar. � Gure sortzepena dela gaitzondoa, bizitzia, lana ta herioaren beharra. Egiat 81. �3. (G, B ap. A),<br />
gatxondo (V-m ap. A). "Convalecencia" A. v. gaitzondore (2), gaixondo. � Gatx ondoko argaltasuna. fB Ic III<br />
272. Gatx onduan geratuten da gorputza koloria zurituta. Ib. 272. Franziskoren gaitz ondoko egunak. Bv AsL<br />
109.<br />
gaitzondore (Lar, Añ, H), gatxondore (Añ). �1. "Pena, castigo" Lar, Añ. "Penitencia, la castigación del cuerpo,<br />
aspereza, mortificación", "penitencia, la que impone el confesor" Lar. "Reato", "penar, [...] gaitzondoretan egon"<br />
Ib. � Beren pekatuaren denborazko pena edo gaitz-ondoreak oraindik badirau. Arr May 39. Hillak gatik<br />
erregutzea, beren pekatuen gaitzondorea barka dakien. Arr Bearg 39 (ap. DRA). Zerbait gaitzondore edo<br />
kastigu eman eta libre uztea asko zan. Ib. 202 (ap. DRA). �2. "Gaitx-ondoria, convalecencia. Luzia izan eban<br />
gaitx-ondoria baña gogortu da" Etxba Eib. � Gaitz ondorian, artian oso sendatu baño len, irten zan kanpora.<br />
Bv AsL 30. �3. "Ce qui reste, ce qu'on ressent encore à quelque degré d'un mal non entièrement guère" H.<br />
- GAITZONDOREKO. "Penitencial" Lar.<br />
gaitzondu, gatxondu. � Salvar(se). � Bere alabea gatxondu (salvar) eban. Echta Jos 260 (v. tbn. 284, 339, 342<br />
y 350).<br />
gaitz-ordain-aldi. � Acto de desagravio. � Jesus Sakramentatuari egiñgo dio bisita eta gaitz-ordain-aldi bat.<br />
Ant JesBi 27.<br />
gaitzosatu. AxN explica gaizkoatua (93) por gaitzosatua. v. gaiztosatu.<br />
gaitzpentsatu. v. GAITZ PENTSATU.<br />
gaitz-puztu. "Gaitz puztu egin da (G-azp-goi)" Gte Erd 213 (equivalente del "incorrecto" loditasun faltsoa du<br />
horrek, y junto a eritasunarekin hantu, etc., de otras zonas).<br />
gaitzto. v. gaizto.<br />
gaitzune, gaitxune. �1. Enfermedad. Cf. gaxtune. � Il zala leku urrunean / ez ebalako nunbaizt bornuan / inor<br />
euki gaitx-unean. Azc PB 168. �2. Inconveniente. � Ezkuntziari lothürik diren beste gaitzuniak. ArmUsk 1903,<br />
7 (ap. DRA).<br />
gaitzurre (Lar, Añ (G), H, Lh), gaitz hurre, gatxurre (Añ (V)). �1. Peligro. "(En gran) peligro está, gaitzurre<br />
andian, gaitz andiaren urrean dabil" Lar. "Correr riesgo, gaitzurrean egon" Ib. "Peligrar, gaitzurrean egon,<br />
ibilli" Ib. "D'après Etcheberry [?], danger" Lh. � Behere huntan pharatuak gaizten haitz hurreak gatik. Birjin<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
241
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
280. Gaitz hurrean bere burua ezpalekusa. Ib. 308. Ze egingo dot, patu zorigaiztokuak, bada olan ta alan,<br />
gaitzurre bakar bat baño ez badago? Iza EE 1881a, 166. Zenbait gaitzurre, zeinbat iskanbil. Loram 88. Galtzeko<br />
zorian, gaitzurrean jartzen da. Zink Crit 44. Ezin maite daiket gatxurren jokua. Laux BBa 132. Aberrian<br />
gaitzurre isillen bat badugu. Amez Hamlet 21.<br />
�2. (L? ap. A; Dv). "Préjudice (Dh)" Dv � A.<br />
gaitzurrekiro (Lar � H). � "Peligrosamente" Lar.<br />
gaitzurreti (Lar � H). �1. "Peligroso" Lar. � Baliatu zen bertz-amarru iduriz hain gaitzhurreti etzen batez.<br />
Birjin 77.<br />
�2. (Dv � A). "Préjudiciable (Dh)" Dv.<br />
gaitzuru. v. gaitzeru.<br />
gaitzusai. � Sospecha. � Ignazio bere auzitokietan salakizun eta gaitzusai guzitik librea erabakia. 'Siniestra<br />
sospecha'. Aran SIgn 102 (v. tbn. 103).<br />
gaitzuste. �1. Recelar, desconfiar. v. GAITZ PENTSATU. � Dabidek gaitz uste gabe, baimena eman zion.<br />
Lard 196. �2. "(G), mala fe" A, que cita a Lard (pero v. supra). �3. Desconfianza. � Onustea itzali ta<br />
gaitzustea ernemindu oi da. 'La desconfianza'. Zait Sof 123.<br />
- GAITZUSTEAN. "(V-gip, G), de mala fe, con mala intención" A.<br />
gaitzustedun. � (El) de mala fe. � Gizon gaitzusteduna. "El hombre de mala fe". Zink Crit 58.<br />
gaiume. v. GAU-UME.<br />
? gaixa. "(V), grand cuiller à pot" H. v. gaiha.<br />
gaixeria (det.). � Enfermedad. � [Zarren] adiñak ta gaixeriak (enfermedad). Elizdo EEs 1929, 179.<br />
gaixki. v. gaizki.<br />
gaixo (V-ger-gip, G-azp-goi-nav; Lar, Añ, Dv (V, G), H), gaiso (V, G; Lar), gaizo (SP), gaxo (G-goi-bet; Lcc,<br />
Dv (V), H), geixo (V-ple-arr-oroz; Añ), gexo (V; Dv y H (V)), geiso, geizo, gaso, jaxo (G-azp). Ref.: A (gaiso,<br />
geixo, gexo); Iz Als; Etxba Eib (gaixua); Gketx Loiola (geriza); Holmer ApuntV; Elexp Berg; Gte Erd 128;<br />
EAEL 266. �1. Enfermo. "Gaizo da, il est malade" SP. "Doliente, gaiso dagoana" Lar. "Adolecer, estar malo,<br />
enfermo, gaixo [...] egon" Ib. "Orain gaixo dago (G-azp-goi) = orain gaixorik dago (V-arr-m-gip)" Gte<br />
Erd 128. "Gaixo itxuria zeukan (V-arr-gip, G-azp, AN-gip), [...] orren arpegixak gaixo itxurie dauko (V-gip)"<br />
Ib. 128. v. 2 eri. � Tr. Propio de las tradiciones vizcaína y guipuzcoana desde sus textos más antiguos. Aparece<br />
con cierta frecuencia junto a eri (v. p.ej. Ochoa de Arin infra, Cb Eg II 30, Ub 214, Mg CC 143, AA III 418,<br />
Erkiag Arran 88, etc.). La forma más empleada es ga(i)xo, general en autores guipuzcoanos ( en Ochoa<br />
de Arin) y documentada tbn. en Lazarraga y en textos vizcaínos, tanto antiguos (Cantar de Perucho, Viva Jesús<br />
(11 gaxo)), como del s. XIX (Añibarro (EL 1 229), Zavala (Fab RIEV 1907, 535), f. Bartolomé y, junto a geixo,<br />
en Moguel) y del XX (Bilbao, Gandiaga, B. Enbeita (NereA 145; 37 gaxo) y, junto a gexo, Enbeita (204; 98<br />
gexo)). Por lo demás, ge(i)xo predomina en vizcaíno (ya en Betolaza (14) y Capanaga, tbn. en Astarloa<br />
(II 215 gexo), Uriarte (MarIl 89), etc., y alguna vez en Moguel), siendo prácticamente la forma única en los<br />
autores de la 1. a mitad del s. XX. Hay gaiso en E.M. Azcue y, junto a gaixo, en D. Agirre (Kr 132; 88 gaixo);<br />
junto a geiso en Erkiaga (Arran 88; BatB 194 geiso); tbn. aparece junto a gaixo en Moguel, Añibarro<br />
(LoraS 22) y V. Moguel, en los cuales probablemente no se trate más que de una mera representación alternativa<br />
(grafema ) de la palatal; en cualquier caso, mismo sería muy proclive a error, al igual que varios<br />
gaiso de Aguirre de Asteasu (que usa habitualmente ), que son sin duda fallos de la ed. Hay además geiso<br />
en J.J. Moguel (BasEsc 38), Iturzaeta, y, junto a varias otras formas, en Arrese Beitia (AmaE 249; 248 geixo);<br />
geizo, junto a gexo, en KIkV (102; 81 gexo); gaso en Cardaberaz (Eg II 30; cf. Cb EBO 25, sobre el valor de esta<br />
grafía). En DFrec hay 25 ejs. de gaiso, 3 de gaixo, uno de gaxo, 6 de gexo y uno de gaizo, que no podemos<br />
desglosar por acepciones.<br />
� Eso[k] amor[e]ari / gaxo naxala / penas natzala (Cantar de Perucho, 1536). TAV 3.1.15. Ni Doridogaiti gaxo<br />
nax. Lazarraga 1152v. Gaxo ninzala, / ez nendukazun kontuan. Ib. 1199r. Zarrak eta gexoak. Cap 59. Eri edo<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
242
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaxo arkitzen diranak. OA 100. Bekatarien Ama da gexo guztien osasuna. Urqz 25. Oian gaxo<br />
zegoela. Cb Just 34. Hostia konsagratua zeramala gaixo bategana. Mg CC 224 (PAb 44 gaiso). Osagarri okerra<br />
emotiaz gaixo danari. Mg CO 239 (288 geixo). Ekarzu bada [...] gaiso dezun oiñ ori. VMg 44. Gaixo egiten<br />
zuala bere burua. AA III 532. Sustrai gaixoko ezkontzia. fB Ic III 353s. Kalenturarekin gaxo zeukan. Lard 529.<br />
Gaixoa pizkortzeko. Ib. 399. Biotza eukala gaiso. Azc PB 168. Gaxo pasatu zuben iya iya urtia. AzpPr 118.<br />
Gaxo al zaude [...]? Moc Damu 21. Guztiz txarto dagoan geiso batek. Itz Azald 137. Miñez edo gaixo zeudenak<br />
bizkarrean zeramazkitela. Goñi 74. Egunaro etorri deitteala geixoa ikustera. Echta Jos 162. Aurregunian baño<br />
askozaz gexuago aurkitu eben. Kk Ab I 44. Umiak jasotzen du bere guraso gaisoetatik, Bouchar maisubak<br />
deitzen diyon "diátesis". Artetxe Itzald II 44. Gaixo zegoalakoa egin zun. Or SCruz 46. Gexoa zaintzen. Kk Ab II<br />
51. Gustijak dagoz gexo erijotza-miñez. Laux BBa 131. Gaxo al zabiltza? Lab EEguna 92. Gexoa edo<br />
gexotzakua zetan eguan ikusteko. Otx 163. Seme alabarik ez dik, emaztea gaxo xamarra. ABar Goi 32. Gizartea<br />
orain dagoan baño be gexoago ta txarrago ipintzeko. Eguzk GizAuz 192. Zaiñak sekula baiño gaixoago ditukezu<br />
gogoetan egotetik. Mde Pr 95. Arpegi gaxoa dakar. NEtx Antz 81. Ai, ene!, ai! egiten eban gure gaxoak oetik.<br />
Bilbao IpuiB 28. Maiz gaixo, barne-oñazez beti, baña iñoiz ez bezela bulartsu azaldu zun bere burua. Gazt<br />
MusIx 58. Bizirik iraun zutenak, argalak eta erdi gaixoak gelditu zitzaizkien. NEtx LBB 96. Nere andrea<br />
biotzetik gaixo dago. Lab SuEm 174. Gaixo jarri. Uzt Sas 142.<br />
v. tbn. Gco II 60. CatLlo 52. Echag 217. Izt C 469. Ur BulaAl 56. Aran SIgn 83. Urruz Zer 70. Inza Azalp 60.<br />
SMitx Aranz 203. JAIraz Bizia 124. Etxde JJ 46 (como explicación de eri). And AUzta 41. MAtx Gazt 101.<br />
Berron Kijote 58. Gaiso: CrIc 64. Ezale 1897, 55a. In Or Eus 108. Gaxo: Arr GB 56. Bv AsL 50. Iraola 122.<br />
ArgiDL 47. Jaukol Biozk 24. FIr 171. Alz Ram 112. TAg Uzt 119. EA OlBe 8. Munita 21. Basarri 15. Anab<br />
Aprika 61. And AUzta 45. MAtx Gazt 106. Salav 19. Lizaso in Uzt Noiz 40. Geixo: CatBus 27. SM Zirik 102.<br />
Gexo: Ur Dial 77 (It, Dv, Ip eri). Echta Jos 344. Akes Ipiñ 14.<br />
� Argi gaixozko eder samiña / masusta gozo bekio. 'Luz mortecina'. Gand Elorri 199.<br />
�2. (SP, Lar, Añ (G, AN), VocBN, Dv, H), gaizo (AN, L, BN, S, R; SP, Lar, LE Urt voc, VocBN, Dv, H), gaiso<br />
(gral.; Lar), gaxo (L, BN, S; Urt, Lar, Gèze, H), geixo, geiso, gexo. Ref.: A (gaizo, gaiso); Lrq (gaizo, gaxo);<br />
Gketx Loiola (ezak). Pobre, pobrecillo; infeliz, cuitado, desdichado; mísero, miserable, desgraciado; simple,<br />
necio (los ejs. más claros son de Goyhetche). Puede expresar tanto compasión como afecto. "Malotru" SP.<br />
"Abiectus" Urt I 23. "Pobrete", "pobretón", "pobre hombre, triste, desdichado" Lar. "La expresión [...] con la que<br />
el ama le habla [al niño] cuando le regala, nere gaisoa" Ib. s.v. gachón. "Cuitado" Añ. "Pobrecito" LE Urt voc.<br />
(tbn. en el ms.). "Gaixo, digne de pitié" VocBN. "Gaizo, digne de commisération, [...] s'emploie par dérision et<br />
annonce de la bonhomie poussée jusqu'à la stupidité. Samson gaizoa, Dalilak tronpatu zien [...]. L'adjectif<br />
appliqué à un animal annonce de l'affection: Ene zakhur gaizoak beiratzen dauzkit ene ardiak otsoetarik" Ib.<br />
"Gaixo, pauvre, pauvret, faible d'esprit [...]. Zenbatenaz bere ahal eskasa hobekiago ezagutzen baitu eta bere<br />
burua gaixo dadukan (He), [...] il se tient pour chétif" Dv. "Gaizo, [...] benêt, pauvre, sot. Enganatu dute gizon<br />
gaizoa, on a trompé le pauvre homme. Gaizo bat da, c'est un benêt. [...] Ah zer gizonaren gasua! (REusk II 251),<br />
ô sotte vanité humaine!" Ib. "Pauvre, sans valeur, sans mérite, sans intelligence. Gaxo bat, gaixo bat da, c'est un<br />
pauvre homme" H. "Se usa irrisoriamente significando la bondad rayana con la estupidez" A. "Gaizo (L, BN, S),<br />
1.º malhereux; 2.º faible d'esprit" Lrq. "L'adjectif gaizo 'pauvre' (diminutif gaixo), employé dans un sens de<br />
commisération [...]. Ex.: gaixo gizona, le pauvre homme; Piarres gaizoa, pauvre Pierre!" Lf Gram 267. Cf.<br />
VocNav s.v. gaishua, gaisoa y gaisúa. v. gajo, gizagaixo.<br />
� Tr. De uso general. Al Norte se encuentran las formas gaizo y gaixo. Dan gaizo como aumentativo: VocBN<br />
(que explica se emplea en relación con la corpulencia del individuo), Dv y H; para Lrq, en cambio, gaxo es<br />
forma afectiva. Esta diferenciación se refleja tbn. en las traducciones originales de varios textos que ofrecemos<br />
infra. En los textos, hasta la 2.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 243<br />
mende.<br />
a mitad del s. XIX predomina ga(i)xo, forma única en autores como Dechepare,<br />
Materre (282), Etcheberri de Ziburu (Man II 98 gaxo), Gasteluçar (159 gaxo), Chourio, Haraneder o Maister;<br />
hay sólo gaizo en Pouvreau y Etcheberri de Sara (171); ga(i)xo y gaizo en Leiçarraga, Oihenart, Tartas (Onsa<br />
114 gaixo; 121 gaizo), Larreguy, Archu (Fab 77 gaixo; 127 gaizo) y Xarlem (827 gaxo; 1417 gaizo). Desde la<br />
2. a mitad del s. XIX, ambas formas aparecen en todos los autores septentrionales, con contadas excepciones que<br />
sólo emplean ga(i)xo (Laphitz, CatS (IX gaxo), Inchauspe y Xalbador). En la tradición vizcaína, si bien se<br />
documenta en todas las épocas, parece faltar en autores significativos (f. Bartolomé, Astarloa, Uriarte, Iturzaeta,<br />
etc.). Las formas apenas se corresponden con las citadas en la primera acepción: hay ge(i)xo en el Cantar de<br />
Salinas (TAV 3.1.11 gexo), EgiaK ( 88), Barrutia (Acto 293) y, junto a otras variantes, en Arrese Beitia<br />
(AmaE 12); la forma más empleada es ga(i)xo, tbn. entre los autores de la 1. a mitad del s. XX (Lauaxeta (BBa 32<br />
gaxo), Otxolua (60 gaxo), Eguzkitza (GizAuz 126 gaxo), etc.); hay ga(i)xo y gaiso en Moguel, Añibarro (EL 2 201<br />
gaixo; LoraS 29 gaiso), Azcue, Arrese Beitia (AmaE 168 gaixo; 380 gaiso), Kirikiño (Ab II 127 gaxo; 114<br />
gaiso) y Erkiaga (Arran 155 gaixo; BatB 112 gaiso); gaixo y gaizo en KIkV (42 gaxo; 38 gaizo) y Enbeita (64<br />
gaxo; 141 gaizo); sólo gaiso en Echeita. En guipuzcoano predomina la variante ga(i)xo; hay gaiso en Mendiburu<br />
(IArg I 55) y Aguirre de Asteasu; ga(i)xo y gaiso en Larramendi, Iturriaga, Urruzuno, Azkue, Illarramendi,<br />
ArgiDL (67 gaixo; 70 gaxo; 161 gaiso), Orixe, el Mirande de la edición de Aresti de HaurB, Zaitegi (Plat 135<br />
gaixo; 154 gaiso), Aresti y Villasante (Jaink 18 gaixo; 19 gaxo; 95 gaiso); hay gaizo, siempre junto a ga(i)xo y,
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
en algún caso junto a gaiso, en autores del s. XX: Azkue (Ardi 112 gaizo; 120 gaixo; 1 gaiso), Illarramendi (Pill<br />
23 gaizo; 23 gaiso; Testim 5 gaxo), Orixe, Alzaga, Etxaide (AlosT 50 gaixo; 26 gaxo; JJ 204 gaizo),<br />
Ibiñagabeitia (Virgil 117 gaixo; 116 gaxo; 37 gaizo) y Berrondo (Kijote 113 gaixo; 175 gaizo). Aparece con<br />
frecuencia junto a los demostrativos, sobre todo gaixo hori 'tú, ese pobre'; en algunos autores se encuentra<br />
gaixori o variantes: es frec. en Arrue (v. tbn. gaizorren SP Imit III 59, 4 (pero referido a la 1. a pers. (!)),<br />
gaisorrek It Fab 177, gaixori Ag G 45, gaxorrek Tx B II 156, gaxori Lek EunD 44). En el mismo contexto, hay<br />
gaxu orrek en Bilbao (IpuiB 39) y gaxu ori en Oskillaso (Kurl 177). Por último, hay gaz-, sin duda errata por<br />
gaiz-, en Xarlem 673 y Enb 179. Sobre todo al Norte, gaixo (o gaizo) puede aparecer ante el sust.: encontramos<br />
ejs. ya en Dechepare y Etcheberri de Ziburu, y luego en Etchahun, pero es desde mediados del s. XIX cuando se<br />
generaliza, apareciendo con frecuencia ambas construcciones indistintamente en un mismo autor (cf. Lf Gram<br />
267: "Se placent indifféremment avant ou après"); hay algún ej. tbn. en autores meridionales del s. XX (Orixe,<br />
Aresti, Etxaide, etc.).<br />
� Ni, gaixoa, etsaiari nihaur jin niz eskura. E 233. On behar gaizo aflijitu diradenen konsolatzeko. Lç Ins B 7v.<br />
Gorputz miserable eta gaixo hunen zerbitzatzeagatik. Lç Adv ** 6r. Neska gaxoa ainbat zidin / afrontadu ta<br />
korridu. Lazarraga (B) 1179vb. Bertze indar du elheak aberatsak erranik, bertze datorrenean gaxoaganik. "D'un<br />
pauvre misérable". O Pr 494. Ordu hartan, gaxoa nik, / leihoti iauziz, ohoin'iduri, / hilpenan behar dut itzuri.<br />
'Malhereux que je suis'. O Po 16 (41 gaizo). Ni naiz zure serbitzarietarik gaizoena. "Pauperrimus". SP Imit III 3,<br />
6 (Ch mendreena). Ezen naizen bezalako gaxoa, [...] norat noake zu gabe? Ch III 29, 1 (SP pobre, Mst<br />
miserable). Ez bide du euskera gaisoak, are bere etxapean, [...] biotz onez nai dionik. Lar DT CCIV (SAgust 6<br />
gaixo). Ez baitute sentitzen ere bere estatu gaxoa. He Gudu 80. Bere herritar gaxuer, sortzepenezko lenguajia<br />
baizik eztakianer. Mst XV. Zer egin dute, bada, yende gaxo horiek, hei horrela yazartzekotzat? Lg I 322 (238<br />
gaizo). O anima gaixo onela konfesatzen zeratenak! Mg CC 160 (125 gaiso). Arako atso gaiso arlote ura<br />
sorgiña dala. AA II 222 (81 gaixo). Errukitu bedi arren pekatari geiso onegaz. JJMg BasEsc 55. Gizon prestuak<br />
[...] / gaisoenari dio / geiena laguntzen. It Fab 84. Idi gaixoak lertzeko zorian zerabiltzatela. Izt C 178 (191<br />
gaxo). Haur bat [...] / ur handirat erori zen gaixoa ustekabean. Gy 84 (131 gaizo). Ez balitz belea izatu hain<br />
gaizo, Axeriak egiñ etzukeien friko. Ib. 2. Hura sinhetsteko otsoa behar zen ongi gaizo. Ib. 56. Gaizoek egin<br />
tortilla, baitute abillek yaten. Ib. 121. Aire inportant bat da hartzen, / eta ezta gaizo bat baizen. Ib. 124. Hekien<br />
ona da sinhetsaraztea gaizoei berek sinhesten ez dutena. Hb Egia 134 (Esk 221 gaxo). Nere biyotz gaxua<br />
penatua dago. Bil 134 (42 gaixo). Zure ama ona xahartua da gaixoa. Laph 196. Otz eta premiaren andiz illko<br />
zera gaixori. Arr GB 22. Baina zer topau eban? / ezer ez gaisoak. Azc PB 296 (en Ur PoBasc 362 gaixuak; PB<br />
114 gaixo). Gaixo arentzat ez zegoan Jesus beteko atsegiñik, beti lanean. Apaol 94. Untzi gaixo bat emagun, [...]<br />
kalerna ikharagarri batean hartua. Lap 15 (V 9).<br />
� (s. XX). Giren bezalako gaixo ahulak, sineskorrak gu! HU Zez 179 (206 gaizo). Populu gaizo hura (ez berak<br />
dion eta zuk uste bezen gaizoa... ja, ja! ez eni erran!), gaizo edo alegia gaizo hura. Ib. 193. Esaidazu gaxo orrek<br />
gertatu zaizun guzia. Goñi 41 (41 gaixo). Otsein gaiso bat. Echta Jos 44. Hanitzetan laborari iduriz gaizoenetik<br />
eta jakintsunik bipilenera ez da arte izpi bat baizik. JE Bur 167 (189 gaixo, 120 gaizo). A Kataliñ gaixoa!<br />
munduko berri oraindik eztakizu. Urruz Zer 25 (Urz 45 gaiso, 48 gaxo). Gaizo puska! Bera zen sobera sartua<br />
frantsesen adixkide. StPierre 31 (11 gaixo). Eri gaixoa. Barb Sup 69. Oi! Xoane, ene Xoane gaixo maite maitea!<br />
Ib. 99. Gaxo aiek ikararen ikaraz, etzekiten zer egin. Or SCruz 30 (Eus 180 gaiso). Aldarteak artzen badu ordea,<br />
gaixoa zu! Or Mi 74. Zoro gaizoa! Alz Ram 127 (111 gaxo). Ama gaixo haren bozkarioa! "La pauvre mère".<br />
Barb Leg 129. Hobeki eginen zuen gaizoak etxean egonik! "Le malheureux". Ib. 141. Orrenbestez nornaik daki<br />
zein elgorriek yoa nengoan, gaxo au. Ldi IL 29 (107 gaixo). Ai balakite gaixoek! Iratz 178. Zer egin bear zuan<br />
ba? Gaixoa! JAIraz Bizia 53. Zenbat eta zenbat jende gaixo etzuen hilarazi! Zerb Azk 94 (93 gaizo). Munduko<br />
gaixo, Iaunari iarraikitzeko guzia utzi duzutenok. Or Aitork 398 (QA 84 gaizo). Ta agur nire txarrikumetxu<br />
gaxoa! Bilbao IpuiB 253 (71 gaixo). Ene gaixoa, aski laster jakingo dun! Mde HaurB 89 (87 gaiso; Pr 206<br />
gaizo, 310 gaxo). --Benat! --Agur, Pantxo gaizoa! [...] Ez hintuan ezagutzen ere! Larz Iru 114 (Senper 92<br />
gaixo). Ezkontza gaxoa eskeiñi zenidatena! NEtx LBB 26 (253 gaixo). Ez haur nigarra edo gaixo nigarra. Gizon<br />
nigarra bai ordea! Larre in Xa Odol 18 (311 gaxo). Ez nekien ongi, gaxo honek, non sartzen nintzen. MIH 370.<br />
Gaxoak gu eta gaxoak gaurko liburuak! Ib. 173.<br />
v. tbn. Arg DevB 205. Brtc 29. Egiat 161. VMg 76. Gco I 418. Zav Fab RIEV 1909, 32. Echag 166. Etch 676.<br />
Dv LEd 173. Bordel 189. Aran SIgn 34. Elzb Po 200. JanEd I 114. Zby RIEV 1908, 285. Jnn SBi 74. Elsb Fram<br />
99. Arb Igand 84. Ag Kr 203. Ox 38. Muj PAm 22. Mok 21. Zub 63. Enb 65. Etcham 162. Lf Murtuts 70. SMitx<br />
Aranz 17. JEtchep 22. And AUzta 148. Izeta DirG 64. Gand Elorri 156. Gazt MusIx 223. Onaind ib. 148. MAtx<br />
Gazt 30. Ardoy SFran 194. Mattin 86. Uzt Sas 101. Azurm HitzB 59. Gaizo: Bordel 79. Dv LEd 268. ChantP<br />
310. Xe 369. Elzb PAd 62. Zby RIEV 1908, 764. Jnn SBi 106. Arb Igand 156. Ox 95. Const 20. FIr 156. Zub 50.<br />
Etcham 226. Lf Murtuts 111. Iratz 63. JEtchep 114. Ardoy SFran 240. Mattin 66. MEIG I 183. Gaiso: CrIc 85.<br />
JanEd II 31. Tx B I 34. Arti Ipuin 27. MEIG I 108. Gaxo: Bp II 26. CatLav 254 (V 128). Cb EBO 61. GavS 33.<br />
Egiat 179. Dh 269. Etch 446. It Dial 23 (Dv gaixoei, Ip gaxuer; Ur gizajuai). Lard 512. ChantP 54. Xe 270. Elzb<br />
Po 185. Zab Gabon 101. Sor Bar 81. Iraola 122. KIkG 25. Muj PAm 68. Const 42. Altuna 57. Jaukol Biozk 26.<br />
Tx B III 128. Lab EEguna 91. Lek EunD 16. Ir YKBiz 267. ABar Goi 66. TAg Uzt 117. EA OlBe 13. Zait Sof<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
244
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
189. Munita 128. Anab Poli 136. Basarri 111. Ugalde Iltz 34. Osk Kurl 40. BEnb NereA 212. Gazt MusIx 133.<br />
Salav 26. Uzt Sas 331.<br />
� (Antepuesto al sust., en construcciones del tipo '¡pobre...!'). � Orduian zer eginen dut, gaixo bekhataria? E<br />
35. Zuk bizitzeko bahuzu / behar den errenta, / eta ni Ameriketan, / gaixo iñoranta. Bordel 127. Oh! Gaixo nere<br />
etxea, gaixo gure Piarres, gaixo Marie! Barb Sup 27. Gaixo tontoa, / zertako bada lurrari buruz ar izerditan<br />
ithoa? Ox 141. Ondikoz, / oi ene ardi xuriak, / zikiro eder bai eta / ene gaixo axuriak! Etcham 162. Gaixo<br />
inuxenta, zu! Lf Murtuts 41. Gaixo Theresa, [...], ni baitan irakur ahal baheza ez hintzateke ene beldur. Mde<br />
HaurB 29. Gaizo mutikoa, hangoa hiza! Donibandarra? JEtchep 115. Gaizo hi! Larz Iru 114. Errazu, gaixo<br />
Antton, kontent ahal zira? Larz Senper 134. Gaixo gizonak! Etzakiten noren eskuetan eroriak ziren. Ardoy<br />
SFran 209. Oi, gaixo Eskual-herria! Xa EzinB 68. Gauz hau entzun zazue zuek, gaizo neskatxak. Ib. 100.<br />
v. tbn. HU Aurp 157. JE Bur 87. Zerb Azk 81. Etxde JJ 60. Txill Let 135. JEtchep 74. Izeta DirG 32. Azurm<br />
HitzB 59. Gaizo: Elzb Po 205. HU Aurp 178. Barb Sup 100. Zub 65. Iratz 76. Zerb Azk 116. Or Aitork 301.<br />
Gaxo: Arti Ipuin 60.<br />
� (Antepuesto, en otras construcciones). � Fabora ezazu hanbat gaxo eria. EZ Man II 90. Lagüner hareraziren<br />
tie bardin, gaizo sinheskorrak. Etch 308. Bainan gaizo ardiak gu, zertako sinets, guk, ostoen erranak? HU Zez<br />
152. Gu, gaizo nekazaleak, ah! zinezko jakitate guti dugu. Arb Igand 93. Mattinek, gaizo Petani / laguntzarik ez<br />
eskaini. Ox 98. Gure gaizo mutikoen bihotzak punpa punpa. Zub 111. Gaixo amaren marruma! Iratz 26. Oi,<br />
gaixo maite horrek bederen ez du gerlarik ikusiko. Zerb Azk 72. Gaixo bi haurrak beren mendi xokoaz orhoitzen<br />
ziren. JEtchep 21. Ikusten duzia gaixo haur hau, han bakarrik. Larz Senper 44.<br />
v. tbn. Hb Esk 210. Lh EEs 1914, 243. Ox 197. Etcham 107. Zub 59. Lf Murtuts 103. Mde Pr 98. Ardoy SFran<br />
232. Xa Odol 94. Balad 138. Gaizo: JEtchep 89. Mattin 118. Lrq Larraja RIEV 1935, 138 ("le pauvre"). Balad<br />
152. Gaxo: Or Mi 124.<br />
� (Precedido de gen.). ¡Pobre de...! � Noz edo noz ikusiko dot, eta orduan... bere gaxua! Kk Ab II 30. Olluak<br />
kukurruku ta ollarrak karkaxo, olakorik gerta oi dan etxiaren gaxo. Otx 46. Ene gaixoa! Zait Sof 34.<br />
�3. gaxo, gaso (Lar Sup � RS; Dv, que cita REusk II 281). Dañoso, perjudicial. Cf. GAIXO ESAN, gaxoto. �<br />
Gibeleko on dana areko gaxo . "Dañoso para el bazo". RS 141. Ostikoa akuluaganako, idienzat gaso.<br />
"Para el buey dañosa". Ib. 180.<br />
�4. (V-gip; Mic 6v, Añ), gaiso (V, G; Añ), gaxo (Lar, H), geixo, geiso, gexo (H (V)). Ref.: A (gaiso); Etxba Eib<br />
(gaixua); Elexp Berg (gaixo); Gte Erd 213. Enfermedad, mal. "Apestar, gaixoa eransi" Añ. "Aurten sagarrak<br />
gaixua dakar" Etxba Eib. "Kalenturia daukat eta uste dot gaixua harrapau bihotela" Elexp Berg. v. gaixotasun.<br />
� Tr. Documentado desde mediados del s. XVIII, es muy frecuente en autores de los ss. XIX y XX. Propio sobre<br />
todo de la tradición vizcaína; se encuentra además en Aguirre de Asteasu, Iztueta (C 469), Lardizabal (270<br />
gaxo), T. Agirre (Uzt 272), Villasante (Jaink 155) y Uztapide. � [Gurasoak] euren zarzan, nezesidade eta<br />
geisoetan lagundutea. Oe 106. Au da geren amorio ta borondatea esan oi zaion gaisoaren ukatzea. AA III 618.<br />
Geiso batek amaitu eutsazan ganadu asko. JJMg BasEsc 263 (v. tbn. 277). Arimako geisuak osatu. Ib. 80.<br />
Osasunian ta gaisuan. fB Ic I 312. Gaixo andijagaz illteko arriskuban gagozanian. fB Ic III 269. Gexo orretatik<br />
Jaungoikuak atera zaizan. Astar II 53. Eriotzako gaixua datorrenian. JJMg BasEsc (ed. 1845), 280. Geixo luze<br />
bat igarota. Ur MarIl 34. Geiso txar batek [...] artu. AB AmaE 21. Oian iltea ta gaisoz. Azc PB 127. Baztanga<br />
deritxon gaiso zikiña zabaldu zan. Ezale 1897, 182b. Ezieban ezagutu zein geixo eukan. Echta Jos 160 (325<br />
gexo). Geixo luziaz dauana. Enb 34. Ezteustazu emongo [...] osaki bat gexo gogaikarri au [buruko miña]<br />
kentzekua? Kk Ab II 18. Ludi onetan badiralako gexo bi osatu eziñak: zorrak eta ergelkerija. Otx 183.<br />
Gizartearen gaxoa zearo osatu al izateko. Eguzk GizAuz 190. Erremedioa gexoa baño be txarrago da. Ib. 169.<br />
Gexo gogaikarri bat agertu zan gaztañaduietan. Akes Ipiñ 25. Bein gaixo batek arrapatzian gizona dezu ain<br />
utsa. Uzt Sas 206.<br />
v. tbn. Zav Fab RIEV 1909, 32. CatLlo 76. Ag Kr 121. Bilbao IpuiB 85. BEnb NereA 80. Gaiso: Vill Jaink 103.<br />
Gaxo: Enb 164. Geixo: DurPl 93. AB AmaE 317. SM Zirik 81. Onaind in Gazt MusIx 145. Geiso: Erkiag BatB<br />
103. Gexo: Enb 87. Laux BBa 34. Otx 92.<br />
� (En composición). � Gexo-eztenak mindu dituzanak. Laux BBa 20.<br />
�5. "Eguzki gexia, txepela dago / indartsua (G-azp), eguzki gaixua (G-azp)" Gte Erd 87.<br />
- GAIXO HANDI. Muy enfermo, enfermo grave. � Gizartea gexo andi ei dago. Eguzk GizAuz 144.<br />
- GAIXO-ANTZ. Aspecto de enfermo. � Xurbil, kolorga ta geiso-antzez. Erkiag Arran 34.<br />
- GAIXO-BURU EGIN (A EY III 291). Fingirse enfermo. Cf. AA III 533: Deitu zindudan [konfesorea,] gaiso<br />
nere burua egiten nuala. � Lukijak be gexo-buru daki egitten sarri. Otx 67.<br />
- GAIXO-DENBORA. (Tiempo de) enfermedad. v. gaixoaldi. � Ez bada aztu, kristinaubak, gaixo denporan<br />
Jesus maitiagaz. fB Ic III 268.<br />
- GAIXO ESAN. Hablar mal. Cf. gaxoto. � Digaran artean ez urtea gati gasorik esan. "No digas mal del año".<br />
RS 231.<br />
- GAIXO EZARRI. a) "Gaiso ezarria (Vc), enfermo decaído, postrado" A. b) "(Vc), enfermedad que viene de<br />
contagio" A.<br />
- GAIXO-GELA. a) Enfermería. � Seminarioko gexogelara. Kk Ab II 50. b) Habitación del enfermo. � Zerutik<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
245
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
jetxia, / gaixo-gelan sartzen dan / Artizar-izpia. SMitx Aranz 203s.<br />
- GAIXO-JAGOLE. "Gaixoiagola, enfermero. Probablemente para Vizcaya está mejor que gaixozain" Zam Voc.<br />
v. gaixozain.<br />
- GAIXO-JORIK. Enfermo. v. GAIXORIK. � Geiso-jorik eukan, nunbait, bere soiña. Erkiag Arran 156.<br />
- GAIXO-LAGUNTZA. � Maiz ez dakigu gorputzak oraiño gaixo-laguntza nai dun ala gezur-atsegiñarena.<br />
"Necessaria corporis cura". Or Aitork 281. Bilboko lagun batzuengandik / artu du gaixo-laguntza, / ta arekin<br />
ordain al izan zuten / eliz-illeten langintza. NEtx LBB 291.<br />
- GAIXO-NAHASTE. "Indispuesto, enfermo [...] (V) gai o geixo nastea" Añ.<br />
- GAIXO-ORDU. � Gaixo orduban ez dau luzatu biar kristinaubak testamentuba egitiagaz. fB Ic III 268.<br />
- GAIXO-OSATZAILE. Médico. � Bizargin ta gaiso-osatzallak. Mg PAb 150.<br />
- GAIXO-OSTE. Convalecencia. v. gaixondo. � Gexo ostian kaden eta erkinik dagozanak. Astar II 240 (v. tbn.<br />
202). v. tbn. Kk Ab I 47.<br />
- GAIXOPE. (En casos locales de declinación). "Beti gaixopean eta elizapean egon gara, siempre hemos tenido<br />
en casa enfermos y que cumplir con la iglesia (por luto reciente)" A EY III 282, que cita el msOch 101. � Izan<br />
badozu Yaungoikoaren gorrotorik gaixopean edo artutxu ta nekatu zaukazalako. Añ EL 2 134 (EL 1 127 gaisorik).<br />
- GAIXORIK (V, G). Ref.: A (gaisorik); Etxba Eib (gaixorik); Elexp Berg (gaixo(r)ik); EAEL 266. Enfermo.<br />
"Gaixorik egon, ibilli, estar enfermo, andar enfermo. Mendittik jatxi zanetik, gaixorik dabill" Etxba Eib. � Tr.<br />
Documentado desde Lazarraga, es frecuente en la tradición vizcaína desde mediados del s. XVII. En<br />
guipuzcoano lo encontramos en Iztueta, Arrue (GB 67 gaxorik), Apaolaza (52) y, sobre todo, en escritores del s.<br />
XX. � Katelinatxo, nola nagoan / amoreminez gaxorik. Lazarraga 1171v. Izurriagaz gaxorik. Ib. 1202v. Gitxi<br />
bat gaixorik. "Algo achacoso". Mic 13r. Beti gaisorik. fB Ic II 296 (III 271 gaxorik). Jausten jatzu gexorik [...]<br />
zaldi bat. Astar II 49. Edatekuen batek gexorik ifinten dabela. Ib. 102. Gaixorik oean gelditzea. Izt C 226.<br />
Arrezkero gaixorik nago biotzian. AB AmaE 112 (73 geixorik). Nire biotza illunpetan da gaixorik euki dot<br />
aspaldian. Ag AL 116 (v. tbn. Kr 78). Oso geisorik dagoanak. Itz Azald 166. Luzaroan egon al da gaixorik? Ag<br />
G 234. Jausi zan gexorik. Kk Ab I 47. Urte askotan erdi gexorik erdi osaturik. Ib. 49. Gizartea gexorik daukan<br />
gaitz au. Eguzk GizAuz 186. Gaixorik datza. Etxde AlosT 49 (40 gaxorik). Gaixorik al abil, ala? NEtx LBB 26<br />
(Antz 158 gaxorik). Bi illabete daramazkit gaixorik. Ibiñ in MEIG VIII 82.<br />
v. tbn. Mg CC 207. VMg 23. fB Ic III 266. Añ EL 2 100 (EL 1 91 gaisorik). Urruz Zer 45. Or SCruz 88. A CPV<br />
990. SM Zirik 12. Zait Plat 10. Mde HaurB 49. And AUzta 93. Alzola Atalak 87. Uzt Sas 292 y LEG II 293.<br />
Gaisorik: Azc PB 175. And AUzta 104. Erkiag BatB 159. Gaxorik: JanEd II 146. Anab Aprika 66. BEnb NereA<br />
158. Uzt Noiz 96. Geixorik: Echta Jos 245. SM Zirik 36. Geisorik: Erkiag Arran 108. Gexorik: Arz 46. DurPl<br />
79. Ur Dial 30 (It, Dv, Ip eri). Echta Jos 112. Altuna 14. Enb 193. Laux BBa 2. Otx 168. Gesorik: Arti Tobera<br />
276.<br />
� Eukirik askozaz galdu gaisoagorik arimea. Añ LoraS 116. � Jakiñik Otsoak gaixo edo eririk zegoala Astoa.<br />
VMg 77.<br />
- GAIXO-USAIN. "Gaiso usain, malestar, indicio de mal" A BeinB voc. (ap. DRA, pero no se encuentra).<br />
gaixoaldi, gaisoaldi (Lar), geisoaldi, gaxoaldi (H), gexoaldi. � "Dolencia, enfermedad" Lar. "Bere gaxo-aldiak<br />
baditu, il a ses infirmités, indispositions [...]. Bere gaxo-aldian dago, il est pris de son mal habituel" H. �<br />
Premiña, gaixo-aldi ta osterantzeko ikusi-bear guztietan. Añ EL 2 75 (EL 1 66 gaisotasun). Beraren gaixo-aldi<br />
sarritangoai begiraturik. Izt C 485. Ozta ozta zebiltzan zutik, eta esan zitzakean igaro zutela gaixo aldi<br />
izugarriren bat. Apaol 80. Garuneko gaxoaldian. Zink Crit 31. Zeruko Aitari (Gexo aldian). Enb 109. Luzaroko<br />
gaxoaldia izan zitakealakoan. TAg Uzt 260. Gexoaldi, ezbear eta zartzarorako sorospideak. Eguzk GizAuz 166.<br />
Nola utzi ninduken gaxoaldi artan? Or Aitork 200. Gure egunotan ain sarri gertatzen diren neurosisko gaixoaldi<br />
oiek. Vill Jaink 27. Emakume-eske [...], ire gaixo aldian lagun dakikan. NEtx LBB 121. En DFrec hay 4 ejs. de<br />
gaixoaldi y uno de gexoaldi.<br />
v. tbn. Ag AL 81. Goñi 49. EgutAr 17-1-1959 (ap. DRA). Gaisoaldi: Artetxe Itzald II 44. Geisoaldi: Ker 3 Reg 8,<br />
37. Itz Azald 161.<br />
gaixobera, gaisobera (Vc, G ap. A). � Enfermizo. v. gaizbera, gaixoti. � Beargiña, lantsua, negartiya,<br />
gaixobera eta atsegekoia. Ayerb EEs 1912, 179. Ordikeriaren ondorenak zirala ainbeste ta ainbeste aur ergel,<br />
berats ta gaixobera jaiotzia. EEs 1918, 86.<br />
gaixodun, gexodun. � Enfermo. � Soña geratu barik / dabil orra-ara, / geldi egon ezin dan / gexodun antzera.<br />
L. Ormaetxe Ipuintxubak 2 (ap. DRA).<br />
gaixoetxe. �1. Casa de enfermo. � Ori esaten deutseet nik beti gaixo-etxeetan, ta eztago nok buruban sartu<br />
daijuen. Mg PAb 124.<br />
�2. + gaisoetxe, gaxoetxe, geisoetxe, gexoetxe, gaixotetxe. Hospital. v. gaixotegi. � Ikastetxe, gexoetxe ta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
246
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
txiroentzat egin ebazan ostatuak. GMant LEItz 69. Oso txarki zegoala oartuta, Elgoibarko gaixo-etxean utzi<br />
[zuten]. Or SCruz 88. Geisoetxera eroan eutsen ama. Erkiag BatB 99. Zure semea ikusten joan bear dot<br />
gaixotetxera egun batzuk barru. Alzola Atalak 67. Operaziño-ebaketa gatx bat egin dautse [...] klinikagaxotetxean.<br />
Agur 21-4-1973, 7. En DFrec hay 3 ejs. de gaixoetxe y uno de gaisoetxe.<br />
v. tbn. Artetxe Itzald II 58. Gaxoetxe: ABar Goi 41. TAg Uzt 182. MAtx Gazt 77. Gexoetxe: KIkV 80 (KIkG 64<br />
gaxotegi).<br />
� Toki askotan daude gaxo-etxeak; gaxoak sendatzeko toki bereziak. "Sanatorios" deritzaie. Munita 21.<br />
gaixoka, gaisoka (V-ple-arr-oroz ap. A). � "Indispuesto, ligeramente enfermo" A.<br />
- GAIXOKARIK. "Gaisokarik dago, está algo enfermo" A. "Gaisokarik dabil, anda enfermo" A Apend. v.<br />
GAIXORIK.<br />
gaixokatu, gaisokatu (R ap. A). � "Tratar de consolar a un enfermo" A.<br />
gaixokeila, geisokeilla. � "Moguel trae el ejemplo geisokeillea, enfermizo" A Morf 298. � Argala edo geiso<br />
keillia dalako. JJMg BasEsc 214.<br />
gaixokeria (Dv � A), gaizokeria (Dv � A), gaxokeria (Urt, Hb ap. Lh). � Tontería, necedad. "Abiectio" Urt I<br />
23. "Action d'une personne faible d'esprit" Dv. "Gaizokeria, balourdise, sottise" Ib. � Oiñbitakotan komun da<br />
gaizokeria hori: / utzirik funtsezko gauza lotzea airekoari. Gy 127.<br />
1 gaixoki (Añ (V), Zam Voc), gaisoki (V-ple-arr-oroz-m ap. A), gaizoki (SP, sin trad.), geixoki (Añ (V)),<br />
gexoki, geisoki. � Enfermizo, enfermo. "Gaizoki dago. Gaizokia" SP. v. gaixoti. � Bularretik dagoan emakuma<br />
erkin, zurbil, makar, gaisoki, [...] argal bat. A Ezale 1897, 53a. Zama edo kargea baño eztiran gexoki ta zarrai<br />
bizia kendu. Eguzk GizAuz 98. Seme gexokia albait ondoen zaintzeko. Ib. 49. Azalez zurbil ta kolorga, [...]<br />
geisokiaren eredu berbera izanaz. Erkiag BatB 201.<br />
2 gaixoki (Dv), gaizoki (Dv), gaxoki (Urt). � "Abiecte" Urt I 22s. "Gaizoki, sottement (Gy)" Dv. "Gaixoki, dim.<br />
de gaizoki, d'une manière benête" Ib. � Eta otsoak, nik, gaizoki / beharko tut guphidetsi! Gy 240. Eta ez izan<br />
gaizoki / fable huntan agertzen den astoaren iduri. Ib. 21 (v. tbn. 127).<br />
gaixokor (Lar, Añ, Dv (G), que cita a Otag), gaisokor (G ap. A, que cita a Dv; Lar), gaxokor (H), gexokor (H<br />
(V)). � Enfermizo. "(Fácil y dispuesto a) adolecer" Lar. "Enfermizo" Lar y Añ. v. gaixoti. � Jaungoikoaganako<br />
amorioren sugar bizietan alañ irazekia, berez berdotz eta gaxokorra zalarik. Arr Bearg 260 (ap. DRA). Muntegi<br />
artako sagar-ondoak traketsak, indar gabeak, gaxokorrak izango dirala. EEs 1917, 33. Bere gorputz gaixokorra.<br />
Garit Usand 39 (v. tbn. 50).<br />
gaixondo (V-gip ap. Etxba Eib; Zam Voc), gaixo-ondo, gaisondo (V-m, R ap. A), gaxondo (Bera), geiso-ondo.<br />
�1. Convalecencia. "Gaixondua luzetzera ezkero, kalte aundirakua" Etxba Eib. � Gaisondoan etxako inori<br />
azazkalik ebagi bear, bestela barriro gaixotuko litzate. A EY I 74. Txantonek etxetik urten eban, geiso-ondoz<br />
lenengo aldiz. Erkiag Arran 168. �2. "Gaisondo, resentimiento, resto de odio" A, que cita a SP, pero éste, salvo<br />
error, sólo trae gaitz ondo (q.v.).<br />
gaixoño, gaxoñu. � Dim. de gaixo. � Atrebitü izan da üskarazko librü gaxoñü hunen argiala ager erazitzera.<br />
Mst XVI. Hail, diotzo, gaixoñoa! utzten daiat bizia. Gy 52. Uste duzu zure paparoaren bethetzeko jarri naizela<br />
biziaren galtzeko menetan? [...] Gaixoñoa. EGAlm 1891, 41.<br />
gaixosko, gaizosko. � Dim. de gaixo. � Bizarrez eta adarrez on: aker hau gaizosko zen, / sudurraz haratago<br />
ere hark ikhusten ez zuen. Gy 41.<br />
gaixotasun (Añ), gaisotasun (Lar, Añ), gaxotasun (Lar, Añ (V), Dv, H), gexotasun (H), gaxaesun. �1.<br />
Enfermedad. "Achaques" Lar. "Dolencia" Añ. "Peste" Ib. v. gaixo (4). � Tr. Documentado en textos<br />
meridionales desde Lazarraga (que emplea la var. gaxaesun). En DFrec hay 12 ejs. de gaixotasun y 6 de<br />
gaisotasun. � Laster osatu zatezkela daukazun gaxaesun orretarik. Lazarraga 1151r. Esazu zuere benturea, / zer<br />
gaxaesun edo zer llaga. Ib. (B) 1182rb. Arimeko gaixotasunak. Añ LoraS 37. Gaisotasun andi bateti urten. Mg<br />
CO 277 (CC 185 gaiso edo eritasun). Estura ordu ta gaixotasunean. VMg 24. Gaxotasun larri batean. Aran<br />
SIgn 93 (83 gaisotasun). Au da izenez osasuna ta / izatez geixotasuna. AB AmaE 31. Geisotasun eraskorrakaz<br />
edo kolereagaz dagozanai. Itz Azald 100. Irago dagiguzan geisotasuneko nekeak. Ib. 167. Bei ta ardien zauri ta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
247
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaixotasun ezagutuenak. Ag G 4. Aren gaxotasunik aundienak naigabea ta tristura izan ziran. Salav 21.<br />
v. tbn. Aran SIgn 24. Etxde AlosT 89 (glosa de eritasun). Mde HaurB 83. Gaisotasun: Añ EL 1 182 (EL 2 189<br />
gaixotasun). CrIc 69. Gaxotasun: Anab Poli 77. Gexotasun: Kk Ab I 20.<br />
�2. (Dv), gaizotasun (SP (sin trad.), Dv � A), gaisotasun (A), gaxotasun (Urt, Hb ap. Lh), gaxotarzun.<br />
"Abiectio" Urt I 23. "Gaixotasun, faiblesse d'esprit" Dv. "Gaizotasun, pesanteur d'esprit" Ib. � Ene<br />
gaixotasunari behatu gabe egin nazazu ni ere Sagaramendu Sainduaren mahai hunetan partale. Mat 255.<br />
Miresteko ez denaz geroz [...] gaxotasuna gaxo izatea. He Phil 243 (SP 240 miseria). Emazten batetan hiru<br />
bihotzaren etsaik handienak: gaxotarzüna, handitarzüna eta [...] tzarkeria. J.B. Mazèris GH 1931, 468 (ap.<br />
DRA).<br />
gaixotegi (Añ, Zam Voc), gaisotegi (V-arr-m ap. A; Lar), gaxotegi (H), geixotegi. � Hospital. En algunos ejs. es<br />
clara la acepción antigua de 'hospicio, casa de acogida, asilo'. "Enfermería" Lar y Añ. "Hospital de enfermos"<br />
Añ. "Hospital de contagiosos, Itsaskorren gaxotegia" EEs 1917, 150. "Hospital de San Martín, Martin Deun<br />
gaxotegi" Ib. 188. v. gaixoetxe (2), gaixotoki. � Tr. Propio de la tradición meridional desde comienzos del s.<br />
XIX. Aparece con frecuencia glosado con ospital(e) (tbn. en Aran SIgn 21, Urruz Zer 45 y Ag Kr 151). En<br />
DFrec hay 3 ejs. de gaixotegi y uno de gaxotegi. � Nungo Gaisotegijetan egon dira andrakume azur imintzalla,<br />
[...] azur lokatu ta destokitubak zuzenduten dakijezanak? Mg PAb 52. Gexotegi edo hospitale baten gexuai<br />
lagunduten. Astar II 242. Gaisotegiko pobreai. Aran SIgn 78. Erantzueutsien gurasoai ezeiela gaixotegi edo<br />
txiro-etxera joateko bildurrik euki. Ag Kr 164. Beartsuen gaixotegi batean il zan. Ag G 65. Gaxotegira eraman<br />
zuten. Anab Poli 124. Hiri-zainen etseko gaixotegian. Mde HaurB 104. Ama, geisotegian dago, makalik. Erkiag<br />
BatB 120. Irungo gaixotegiko kapellaua. Alzola Atalak 136.<br />
v. tbn. Urreta EEs 1918, 159. JBDei 1919, 285. NEtx LBB 81. Gaisotegi: Ezale 1899, 8a. A EEs 1916, 302.<br />
Gaxotegi: KIkG 64. Munita 49. Izeta DirG 44. MAtx Gazt 106. Geixotegi: Ur MarIl 89. Geisotegi: Itz Azald<br />
119. Gexotegi: Kk Ab I 21. LEItz 67.<br />
gaixotetxe. v. gaixoetxe (2).<br />
gaixoti (V-gip ap. Etxba Eib; Lar, Añ), gaisoti (V-m ap. A), gexoti (V,... ap. A; Dv), geisoti. � Enfermizo;<br />
achacoso. "Gexo-ti-ja, el que frecuentemente está enfermo" Ast Apol 108 (� Dv). "Más usuales son gaixoki y<br />
gaisobera" A Morf 172. "Gaztetan gaixotixa izan zan, baña gero gogorra izan da" Etxba Eib. v. gaixobera, 1<br />
gaixoki, gaixokor, gaixotsu. � Tr. Documentado sobre todo en autores vizcaínos. � Orain gaixotia izanik,<br />
bekatuari badarraiozu, zer liteke osasun oso sendoan bazengoz? Añ MisE 65. Gure bizitzea da ain argala,<br />
erbala, gaixotia, gosetia, beartua ta atsekabez betea. Ib. 79. Zar, aguretu, gaixoti eta ariyai morroitu ta<br />
lagundutzen jardutia. 'Achacosos'. Aran SIgn 109. Langille sendoen ordez langille gexoti, erkin eta makalak.<br />
Eguzk GizAuz 180. Gizona, abere guztietan txarrena, gaixotiena dela diote. Vill Jaink 64.<br />
v. tbn. JJMg Mayatz 41. Itz Berb II 95 (geisoti). Zait Plat 118 (explicando sendixun). Gexoti: Astar II 241s.<br />
GMant LEItz 69.<br />
gaixotoki. � Hospital. v. gaixotegi. � Santa Luziako gaixotokian. Aran SIgn 29. Gaizki ta bakarrik gaixotoki<br />
batean. Ib. 69.<br />
gaixotsu (V-gip ap. Etxba Eib; Lar). � "Achacoso" Lar. "Enfermizo, propenso a enfermedades. Olluak dira<br />
egazti gaixotsuak" Etxba Eib. v. gaixoti.<br />
gaixotto (Dv � A), gaxotto (Hb ap. Lh). � Dim. de gaixo. "Paupercula, pauvrette" Dv. "Expresión de<br />
compasión, '¡un pobrecillo!'" A. � Egurkari gaixotto bat, khaparrez / eta adinez / kargaturik, / hasperenez,<br />
inziriz bazoen / akhiturik. Arch Fab 117. Hau adi zazu beraz, gaixottoa. Dv Is 51, 21 (Ol gaxo, Ker<br />
zoritxarreko). Gaixottoa, phesiak anbildua eta gozakaririk gabea. Ib. 54, 11 (Ker gaiso).<br />
gaixotu (V-arr-m-gip, G-azp-goi; Añ, Dv (V, G), Zam Voc), gaisotu (V, G; Lar), gaxotu (Lcc, Urt, Lar ,<br />
H), geixotu, geisotu, gexotu (V). Ref.: A (gaisotu, gexotu); Etxba Eib y Elexp Berg (gaixotu); Gte Erd 128. �1.<br />
Enfermar. "Aggravescere" Urt I 433. "Adolecer, estar malo, enfermo" Lar. "Recaer en alguna enfermedad, [...]<br />
berriz eritu, gaisotu" Ib. "Neguko otzekin gaixotu zan" Etxba Eib. "Gaixotu ta il zan (V-arr-m-gip)" Gte Erd 239.<br />
AxN explica eritokitu (250) por gaxotu. v. gaizkitu, 1 eritu. � Tr. Propio de las tradición meridional. Aparece en<br />
Lazarraga y Capanaga, y es muy frecuente desde principios del s. XIX. Por lo general, los autores vizcaínos<br />
emplean mayoritariamente formas en ge-, si bien se encuentran variantes en ga- en Moguel (CC 215 gaixotu,<br />
PAb 109 gaisotu), Añibarro (LoraS 22 gaisotu), Zavala, f. Bartolomé, Uriarte, etc., y, en el s. XX, en B. Enbeita<br />
(NereA 147 gaixotu), Alzola (Atalak 38 gaixotu), T. Etxebarria (Ibilt 484 gaixotu), etc.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
248
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� Zazpi urtekoz ezarri nau / gaxoturik oean. Lazarraga (B) 1204v. Arimea ilten eztabena baea<br />
gexotuten dabena. Cap 72. Gaxotzeko peligro andian. Gco II 36. Gaixotu zan azkeneko gaitzarekin. AA I 432.<br />
Bere miin zitalagaz inoren kleituba gaisotuten edo illten diardu gaiski-esaliak. fB Ic II 190. Gaixotuten jako<br />
sustraija ezkontziari. fB Ic III 348. Azpi bustijak [abereak] gaxotuten ditu. Ur Dial 60 (It, Dv, Ip eritzen).<br />
Ainbeste negarrekin begiak zeduzkan gaixotuak. Apaol 94. Osasuntsuak geisotu ez daitezan. Itz Azald 160.<br />
Gexotu zan alboreangoaz. Echta Jos 107. Naibageak geixotu ebela. Ib. 162. Gexotu yatan eztarri au<br />
negargarriz. Enb 130. Bein gexotu zan atso au, ta txarto. Kk Ab II 23. Urdalletik gexotu zan. Otx 92. Uriaurre<br />
ziaro gaixotu zan. JAIraz Bizia 58. Osasunez [adiskidea] ikusi nai dutenak oro, biotzean gaixotzen dira. Or<br />
Aitork 189. Gaxotu eta il egin zan. Salav 36. Osasunakin gerala zerbait, / gaixotutakuan utsa. Uzt Sas 138.<br />
Gaixotzeraino larritzen gaituzte. MEIG IX 135.<br />
v. tbn. Izt C 76. Ur MarIl 81. Aran SIgn 83. AB AmaE 349. Urruz Zer 21. Tx B 175. Ldi UO 26. Etxde AlosT 54.<br />
And AUzta 50. NEtx LBB 55. Gaisotu: CrIc 69. Azc PB 253 (en Ur PoBasc 405 geixotu). Gaxotu: Lard 179. Arr<br />
May 95. Urruz Zer 69. Muj PAm 76. Tx B 176. Lab EEguna 67. TAg Uzt 120. NEtx Antz 98. Anab Aprika 61.<br />
MAtx Gazt 14. Geixotu: Ur MarIl 86. AB AmaE 251. Itz Berb I 255. Enb 79. SM Zirik 52. Osk Kurl 96.<br />
Geisotu: JJMg BasEsc 78. AB AmaE 68. Erkiag Arran 147. Arti Ipuin 24. Gexotu: Eguzk GizAuz 30.<br />
� (Part. en función de adj.). � Etzenduke jakingo ziri bat egiten, ta galdubago largako zenduke burdi gaisotuba.<br />
Mg PAb 48. Gure borondate argal gaixotua. Añ LoraS 22. Artu zion beso gaixotua [...] ta arkiturik arantza<br />
sartua, atera zion poliki. VMg 41. Arimak gaixotubago egin ez ditezan. fB Olg 195s. Otso gaixotua eta ardi<br />
askoiakina. Zav Fab RIEV 1907, 533. Nola zure ama gaxotu eta erkituak mantenduko zaitu? Arr GB 22.<br />
�2. (Dv), gaizotu (SP (sin trad.), Dv � A), gaisotu (BN ap. A). "Gaixotu, faiblir de l'esprit" Dv. "Gaizotu,<br />
s'hébéter" Ib. "Debilitarse. Gaisotu da burutik, se le ha debilitado la cabeza" A.<br />
�3. gaxotu (Hb ap. Lh, H). Excusar(se). � Ezpeitü gaxotzen direnez kasürik egiten. "Nec excusationes recipit".<br />
Mst I 24, 1 (Ip ez estakürüz phakatzen). Eztela ihur azken jüdizioko egünian besteren, ez gaxotziaz, ez<br />
süstengatziaz baliatüren. "Quando nemo poterit per alium excusari vel defendi". Ib. 24, 1 (SP eskusatuko, Ip<br />
esküsazalerik).<br />
�4. "(Sc), ceder, humillarse" A.<br />
�5. "S'apitoyer sur. Ez dut hura gaxotzen, je ne le plains pas" Lh.<br />
�6. "(BN), tomber en enfance" Lh.<br />
�7. "Aixótu ta geró atxurra gaixótu, afilar el hacha, etc., con el martillo después de ponerla candente, pero sin<br />
acerarla de nuevo" Iz ArOñ s.v. aixótu.<br />
�8. "Eguzkia gaixotzen = txepeltzen ari da (G-azp)" Gte Erd 87.<br />
gaixotzako, gexotzako. � Supuesto enfermo. � Gexua edo gexotzakua zetan eguan ikusteko. Otx 163.<br />
gaixotze. � Enfermedad. � Gaixotze andiakin daudenak artu bear dute sarri alimentua. Mg CC 228.<br />
gaixozain (V-gip ap. Iz UrrAnz; Zam Voc), gaisozain (Sc ap. A), gaisozai (Lar), gaxozai(n) (H), ge(i)xozain. �<br />
Enfermero; (el) que cuida a un enfermo. v. erizain. � Gaxozai onai. Arr Bearg 554 (ap. DRA). Gaiso-zain<br />
egoana. Azc PB 281 (en Ur PoBasc 312 geixozain). Erremedioak artu bear dituanak eta gaisozaiak. Agric 8.<br />
Osalariyak gexozañari botillatxu bat emon eutson. Kk Ab II 49. Emakume gaixo-zain bat bear degu. Alt LB 25.<br />
gaixtadura. � Corrupción. � Naturalezaren gaixtaduraz. SP Imit III 55 (Ch korrupzione, Mst gastatu izate).<br />
Ene gaixtaduraren pisuaz kargaturik eta zapaturik enaiz altxatzen hoberenetara. Ib. 55, 3 (Mst gaxtotarzün,<br />
Leon usteldura).<br />
gaixtakaria. v. gaiztakeria.<br />
gaixtakin. v. gaiztagin.<br />
gaixtarasun (SP). � Maldad. "Inclination au mal" SP. v. gaiztotasun. � Zu parabisuratua zeure saindutasuna<br />
gatik eta ni ondikozkotua, neure gaixtarasuna gatik. Harb 149. Bere poblu guzia gaixtarasun guzietarik<br />
begiratzen du. Ib. 349. Gizon guzien gaixtarasuna baino Iaunaren ontasuna eta miserikordia handiago da. Ib.<br />
348. Gizonen erorkortasuna eta gaixtarasuna. SP Imit III 46, 5 (Ch gaixtotasun, Mst gaixtotarzün, Ip<br />
gaistokeria). Bethiere gaixtarasunera bere gazte danik isuria den naturalezari garaitzeko. Ib. 55, 2 (Ch<br />
gaitzerat, Mst gaizkiala). v. tbn. SP POB 70.<br />
gaixtarrot. � Malicioso, travieso. � Herri ttipietan ere, hirietan bezala, badire yende gaixtarrot eta<br />
trufatzaileak. Zub 37. Zimun zaharrak baizakien [...] zein gaixtarrotak ginen mutikoak. Ib. 25.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
249
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaixtasun. v. gaiztasun.<br />
gaixtatasun. v. gaiztotasun.<br />
gaixteria (H, que cita a E). � Maldad, mal. v. gaiztakeria. � Andre honak ukhen dizi ederretan grazia / ehork<br />
hura gaixteriaz ezin lezan inbia. E 95. Gaixteria ialgiten da bethi gizonetarik. Ib. 123. Gaixteria egitea laido<br />
dela dakizu. Ib. 217 (el ed. comenta que es equivalente a gaizki egin).<br />
gaixto. v. gaizto.<br />
gaixtokin. v. gaiztagin.<br />
gaixur. v. gazur.<br />
gaiza. v. gauza.<br />
gaizbera (G-to-bet, L ap. A). gaitzbera, gaizpera (V-ger, G-to ap. A). �1. "Enfermizo" A. � Andria bera gaitz<br />
bera dabill / Aiziak du persegitzen. Bertsol 218. Ortarakoxe asmatua da sendakintza-antzea, soina gaitz-bera<br />
[dalako]. Zait Plat 133. Berez erkiña ta gaizpera, mudurria ta griñatsua zan. Gazt MusIx 60.<br />
�2. Inclinado al mal; maligno. � Zure eskarra bearra det [...] gaztetanik gaizpera dan etorkia ezteko. Ol Imit<br />
III 55, 2 (Ch gaitzerat ekharri, Pi txarrera makurtu). Gure biotzean daramagu azi gaizpera bat. "Germen<br />
maligno". Zink Crit 229. � Naiago baitzuten Zure zer-izana gaitzbera uste ukan, berena gaizto egin baiño.<br />
"Male pati". Or Aitork 156s.<br />
gaizberatu. � Volver(se) enfermizo, debilitar(se). � Ango [Belizeko] egurastaro latzaren bidez, gaizberatu,<br />
erkitu [zen]. Or SCruz 132.<br />
gaizberatxantz. � Egia diozu, nere adiskide ta lagun on, Lauaxeta belaxka (blandengue) samarra da<br />
bertsoetan ta gaizberatxantza. Or, carta a Ldi, 3-6-1930 (ap. DRA, que traduce: "un tanto morboso, decadente").<br />
gaizbide. v. gaizpide.<br />
gaizdiomen (Lar � H). � "Ignominia" Lar.<br />
gaizdun (Dv � A), gaisdun, gaitzdun (Urt I 297, Añ), gatxdun (Añ). � Enfermo. "Qui est atteint d'une<br />
maladie" Dv. � Ango eri, elbarri ta gaitzdun gaisoak. Mb IArg II 311. Sendatu zituen gaizdun guziak. Dv Mt 8,<br />
16 (He, TB, HeH eri). Gaisduna gelditu zan / laster berba barik. Azc PB 279 (en Ur PoBasc 311 geixua).<br />
Sazerdotea ta Osagilea / gaisdunen oian buruan. Ib. 245 (en Ur PoBasc 474 geixuen; v. tbn. 279, 280, 315, 355,<br />
etc.).<br />
gaizdura. "Irritación" A. v. gaizkura.<br />
gaizenda (Lar � H). �1. "Título, inscripción" Lar (cf., en cambio: "Título, de conde, &c. tituloa"). � Deusere<br />
bildü eztienik, salbü gaizenda bat bere thonbetan. Egiat 95. �2. Título nobiliario. � Errege Karlos bigarrenak<br />
eransi ziyon gaizenda onragarri bat, da au Santiagoren Ibarreko markesa (1903). JFlor.<br />
gaizendatu (Lar � H). �1. "Intitular", "titular, verbo" Lar. �2. Titular. � Beren errietako Done godartari eta<br />
gaizendatuen egunen biradamunetan. "De los Santos patronos y titulares de los pueblos". Izt D 29.<br />
gaizgabe. v. gaitzgabe.<br />
gaizgande (Lar � H). � "Astucia" Lar. � Astuzia edo gaizgandea. Itz Azald 182.<br />
gaizgandetu (Lar � H). � "(Hacerse) astuto" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
250
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaizgandi (Lar � H). � "Astuto" Lar.<br />
gaizgandiro (Lar � H). � "Astutamente" Lar.<br />
gaizgarri, gaitzgarri (Ht VocGr 391, H). �1. Dañino, perjudicial. "Nuisible" H. � Hainitz gutizia errho eta<br />
gaizgarrietan. TB 1 Tim 6, 9 (Lç kaltetako, Dv gaixto). Hetarik bat osoki ona zen eta Jainkotiarra, bertzea aldiz<br />
ahal bezalako jende minkhor gaizgarri bat. Arb Igand 104. �2. gatxgarri. Cosa perjudicial. � Berenua edo<br />
gatxgarri bat emotia. fB Ic I 233.<br />
gaizgerle. "Acusador" Lar. "Acusador, delator" VocCB s.v. salatzalle.<br />
gaizgertagarri (Lar � H). � "Delatable" Lar.<br />
gaizgertamen (Lar � Darric (ap. DRA)). � "Acusación" Lar.<br />
gaizgertari (Lar � H). � "Delatante, delator" Lar.<br />
gaizgertu (Lar � H y Darric (ap. DRA)). � "Acusar", "delatar" Lar.<br />
gaizgile. v. gaizkile.<br />
gaizgiro (Lar � H). �1. "(Está de mal) temple, gaizgiroa dago" Lar. �2. "(Subst.), température mauvaise; id.<br />
est mieux giro gaitza" H.<br />
gaizgoan-behar (AN-5vill ap. A), gaizkoan-behar (AN-5vill). � "Recelo" A. "Pesimismo, gaizkoan-bearra"<br />
(AN-5vill).<br />
gaizi. v. gerezi.<br />
gaiziki (SP, H, A). � "Promptement" SP. "Prontamente" A, que cita a O y SP. � Orai iagoiti minzatzekoz, /<br />
minza gaitezen garbiki; / zuk nigati deus egitekoz, / egin ezazu gaiziki; / ezpaduzu egin gogorik, / nik'er'ez<br />
luzatzekorik. O Po (ed. Michel), 225.<br />
gaiziru. v. gaitzeru.<br />
gaizka (BeraLzM). � Salvación. � Urtzik berak gaizka betikorra bemosna! "Salud eterna". Arriaga Lekob 40.<br />
gure maite-maiteok! Gaizka-muga, onik, azaldu ezadazute! Zait Sof 126. Erbal eratzi bage / emango nuke, /<br />
milla aldiz ene bizia zure gaizka / truke. Otsalar EG 1956 (9-10), 13. Gixaki gustijaik Urtziren gaizkea dakuskie.<br />
Arriand Lc 3, 6 (Ir YKBiz 39 gaizkagarri). v. tbn. Arriand Euzkadi 1915, n.º 9, 115 (ap. NeolAG, s.v.<br />
gaizkakunde).<br />
gaizkabe. v. gaitzgabe.<br />
gaizkabide (BeraLzM). Neol. creado por AG en 1897 (v. NeolAG). � Redención, salvación, liberación.<br />
"Camino de salvación" BeraLzM. � Bere errijaren gaizka-bidia egin ebalako (Lc 1, 68s). AG 1528 (Ol yaregin,<br />
Arriand erosi). v. tbn. Enb 54. Zentzunbakoa da, benetan, norberaren gaizkabide direan gauzak lagata,<br />
edozelangoetara biurtzen dana. Pi Imit I 2, 2. Gaitzarekiko gaizkabiderik. 'Liberación de las desgracias'. Zait Sof<br />
16.<br />
gaizkagarri. � Salvador. v. gaizkale. � Gizon guziak ikusiko dute Yainkoaren gaizkagarria (Lc 3, 6). Ir YKBiz<br />
39 (Dv Salbatzaile, Ol osabide, Ker, IBk, IBe salbamen).<br />
gaizkakoi. � Salvador. v. gaizkale. � Adar gaizkakoia Dabi bere jopubaren etxian jaso euskulako (Lc 1, 68s).<br />
AG 1528 (Ol yaregille).<br />
gaizkakunde (Bera, BeraLzM). Neol. creado por AG en 1897 (cf. NeolAG, para otros neols. usados en la<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
251
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
época). �1. Redención, salvación. "Aparece con cierta frecuencia entre aranistas" NeolAG. � Israelgaizkakundia<br />
itxoten (1897). (Lc 2, 38). AG 1427 (Ol yareikuntza, Arriand eroskunde). Kirikiño ixan zala<br />
Euskera-gaizkakunde-auzira adore geien ekarri ebanetarikua. Amilgain Euzk II 376 (ap. DRA). Eleen apaintze<br />
ta gaizkakundeari buruz. Ldi IL 37. Euskotasunaren gaizkakunderako. Ib. 81. �2. "San Salvador =<br />
Gaizkakundia" Ayerb EEs 1916, 190 (nombre de iglesia). "Fiesta de San Salvador" DRA.<br />
gaizkale (BeraLzM), gaizkaile (Bera). Neol. creado por AG en 1897 (v. NeolAG para otros neols. de la época y<br />
ejs. tempranos de Euzkadi). � Salvador. v. gaizkatzaile. � Jaungoiko nire Gaizkaliagan (Lc 1, 47). AG 1535<br />
(Arriand gaizkale; Ol osagarri). Erri oni eguzki gaizkalleak muxu eman dio. Garbiz EEs 1930, 166. Guztia al<br />
daben gure Gaizkille [sic, por -kaille?] / Josu Jaun Goiko Bildotsa. Enb 94 (100 Gaizkale). Lurrertz gaizkallea<br />
aurre aurrean detalarik. Goen Y 1934, 95. v. tbn. Arriand in Onaind MEOE 648.<br />
gaizkamen, gaixkamen. � Salvación. � Euzkadi oro zabaltzen dabil / maitasunaren berua; / eta Jel-bidez<br />
gaizkamenera / Euzko-abenda darua. Enb 54. v. tbn. Euzkadi 1910, 132 (gaixkamen; ap. NeolAG).<br />
gaizkapen. � Salvación. v. gaizkamen. � Lagun zakidaz, ene Josu, [...] ta erijotz-aldijan betiko gaizkapena<br />
jadetsi dagidantzat. Eleiz GDBidea 10.<br />
gaizkar (Lar � H). � "Desedificación, mal ejemplo", "escándalo" Lar.<br />
gaizkartu (Lar � H). � Escandalizar. v. gaizpidetu. � Hunek gaizkartzen zuste? TB Io 6, 61 (Lç<br />
skandalizatzen, He eskandalisatzen, Dv gogoanbehartzen).<br />
gaizkata (T-L, Lf GAlm 1957, 31 (ap. DRA), FauMar 33). � Esturión. "Esturgeon" T-L y Lf GAlm 1957, 31.<br />
1 gaizkatu (Bera, BeraLzM, A DBols). Neol. creado por AG en 1897, de gaitz-ga-tu (v. AG 1062 y cf. NeolAG).<br />
� Salvar(se). "(Gaitz-ke-tu), salvar, dar la gloria; salvarse" Bera. "Salvar" Alt Eusk 1919-1921 (II), 51, que lo<br />
cita entre los neols. fáciles de entender. v. gaitzgabetu. � Tr. Arana-Goiri "lo emplea con frecuencia [...]. No<br />
faltan ejs. entre aranistas [...] y aún fuera de ellos" NeolAG. Aparece glosado con salbatu en ArgiDL 62, Ldi IL<br />
61 e Ir YKBiz 367. En DFrec hay 6 ejs. � Gaizkatu edo salbau zeure buruba! (Mt 27, 40). AG 1475 (Ol yaregin,<br />
Arriand jarein). Geu gaizkatzeko Bere gogo mattekorra emon eban tokija. Eleiz GDBidea 27. Zauri batzuk gorabera,<br />
biak gaizkatu ziran. Echta EEs 1911, 222. Zelan gaizkatu ginduzen Jesusek? KIkV 25 (KIkG 17 askatu).<br />
Gizon guztiok gaizkatzearren gurutza baten bizitza emon. GMant LEItz 62. Jel-aldez egiñik lana, gaizkatu<br />
daigun Jainkuarentzat Euzkadi laztana. Enb 110. [Barbier-ek] erritik atera eta gaizkatu zituan ainbat olerki eta<br />
kanta eder. J. Artetxe Y 1933, 332. Euskera gaizka litzakela, orrelako olerkari bat luken egunetik. Ldi IL 37.<br />
Yauna, gaizka gaitzatzu. Ir YKBiz 187. Gaizkatu egingo zarae. Arriand Acto 11, 14. Iupiter Saturnen eskuartetik<br />
gaizkatu eta Kuretar apaizei eman zien zaitu zezaten. Ibiñ Virgil 119.<br />
v. tbn. Ayerb EEs 1912, 177. JBDei 1919, 291. Zink Crit 43. Ol Imit I 2, 2. Lab EEguna 83. Goen Y 1934, 96.<br />
TAg Uzt 40. Zait Sof 69. Alt LB 119. Mde Pr 281.<br />
2 gaizkatu. "(Lc, BN-baig), enconarse una herida, agravarse un mal" A. v. gaizkoatu.<br />
gaizkatzaile. � "Salvador" BeraLzM. "El Salvador = Gaizkatzallea. [...] San Salvador = Gaizkatzalle Deuna"<br />
Ayerb EEs 1916, 190 (nombres de iglesias). v. gaizkale. � Errukiz ta garbaiez, Gaizkatzalleari auxe esaiozu,<br />
ba. Eleiz GDBidea 23. Kristoren esi gaizkatzallean. A. Arruti in Onaind MEOE 815. Jesus izenak Gaizkatzallea<br />
--Salbatzallea-- esan nai dau. KIkV 25. Bere erriaren buru ta gaizkatzalle. Ldi IL 154. Nun jaio, nun eta zer<br />
dabillen gure Gaizkatzalle Kisti jakin bear diau, len bait len. Eston Iz 169. v. tbn. Eleiz Euzkadi 1912, 379 (ap.<br />
NeolAG s.v. gaizkale). Zait Sof 86.<br />
gaizkatze. �1. "Salvación" BeraLzM. � Luiki onein gaizkatzea ikusteaz daukodan gogoko poza eneuke<br />
galduko. GMant LEItz 65. Aren erriari aren gaizkatzearen berri emateko. Ir YKBiz 14. Gaizkatzea<br />
Yuduengandik dator. Ib. 70. v. tbn. Ibarg Gerok 98 (ap. DRA). �2. Salvamento. � Itxasgizon edo salerosian<br />
dabiltzanentzat on zaizkioten zeaztasunak, ekaitzak, ezbearrak, gaizkatzeak, arrantzak. Arbelaitz EEs 1917, 114.<br />
gaizkeria. � "Gaizkeri, pasión; pecado capital" Bera. � Gaizkeriz (vicio) josiriko bere izaker aberekiya<br />
asetzearren. J. Tolosa EEs 1913, 162.<br />
gaizki (V-gip, G, AN, L, BN, S; Lcc, SP, Urt I 62, Ht VocGr, Lar, Añ, VocBN, Gèze, Dv, H), gaixki (V-gip, L;<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 252<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
SP), gaiski (S, R; Gèze), gaitzki, geizki (V-gip; A, que cita a Lç), geixki (V-gip), gaxki (S), gazki, gaski. Ref.: A<br />
(gaizki, gaiski); Lh (gaixki); Lrq (gaxki); Iz ArOñ, R 290; Etxba Eib y Elexp Berg (gaizki, geizki).<br />
I (Adv.). �1. Mal. "Abortar, mal parir, gaizki erdia" Lcc (de la mano C). "Malamente" Lar. v. txarto. � Tr. De<br />
uso gral., salvo en vizcaíno, donde, con todo, se encuentra, además de en los autores de V-gip, en BBizk (28),<br />
DurPl (51), Moguel (sólo en CO), f. Bartolomé, Uriarte, Arrese Beitia, D. Agirre (AL 14), Enbeita (164), B.<br />
Enbeita y Oskillaso (Kurl 93). Tbn. aparece en los alaveses Lazarraga y Gamiz (200). La forma más extendida es<br />
gaizki; hay gaixki, siempre junto a gaizki, en Tartas, Haraneder y Larreguy (en quienes es especialmente<br />
frecuente), y, ocasionalmente, en Etcheberri de Ziburu (Man I 114 y 118), Gasteluçar (v. gaizki-egile), Axular<br />
(sólo 188 (V 127)), Pouvreau (Phil 386), Etchahun (304) y UNLilia; gaiski en Voltoire, Haraneder, Xarlem,<br />
Moguel (sólo en CO; gaizki en CC), f. Bartolome y Uriarte, además de ocasionalmente en otros textos<br />
septentrionales, sobre todo suletinos: Belapeyre, Etchahun, CatS (9); gaitzki en Goyhetche (junto al menos frec.<br />
gaizki) y, alguna vez (damos todos los ejs. encontrados), en Pouvreau (Imit I 22, 5), Etcheberri de Sara (95),<br />
Maister (III, 36, 2 nota), Mendiburu (IArg I 304), Ubillos (6 y 38) y Lardizabal (22 y 418); gaxki en Lazarraga,<br />
CatR, y alguna vez en AstLas (61), Etchahun y Constantin; gaski (junto a gaiski, v. p.ej. 260) es frecuente en<br />
Voltoire y hay tbn. un par de ejs. en Mendigacha (133, 164) (en ambos hay tbn. gasto, q.v. s.v. gaizto). Hay<br />
geizki una vez en Leiçarraga, alguna vez en S. Martin y en un texto de Herr 1-2-1962, 3 procedente de Hazparne<br />
(BN-lab); en Ochoa de Arin hay varios ejs. de gazki (131, 147, 166) frente a un solo gaizki (159). El comparativo<br />
es gaiskigo en Etchahun (108), gaizkio en A. Barriola (Goi 59) y Uztapide (Sas 174). En DFrec hay 149 ejs. de<br />
gaizki. Por lo general, los autores septentrionales emplean gaizki da 'está mal' y los meridionales gaizki dago;<br />
con todo, la primera construcción aparece tbn. en ocasiones en los meridionales (AA II 48, Lard 188, Ag G 6, A<br />
Ardi 34, NEtx LBB 165, etc.).<br />
� Zurekila gaizki baniz, nola bizi ninzande? E 221. Zure iduri ederrak eta maina jentilak / gaizkiago zauri nizi<br />
ezi dardo zorrotzak. Ib. 191. Gizonén aitzinean egitea gaizki dena, pensatzea ere gaizki da Iainkoaren aitzinean.<br />
Lç Ins D 7v. Cupido, nola dozu orrein gaxki / zeure matraz doraduok gobernaetan? Lazarraga 1145v. Judasek<br />
gaxki saldurik. Ib. (B) 1203v. Gaizki jan, ta gaizki lan. RIs 38. Aingiru sanduak izanen dirade aitor [Mezakoan]<br />
gaizki egoteones. Ber Trat 32r. Ioan zintuzten lekhukoez / gaizki akusatzera. EZ Noel 100. Ongi edo gaizki,<br />
zuzen edo makhur, plazer zaiku hartzea. Ax 248 (V 167). Kolerak eztu gauzarik ongi egiten, guztiak hasteintu<br />
gaizki, eta akhabatzen gaizkiago. Ib. 303 (V 201). Gaizki bizi, gaizki hil. Ib. 215 (V 143). Besteri gogo theiüreki<br />
sogitia gaizki deia? Bp I 96. Gaizki errana. ES 89. Egitekuak gaizki duatzanian. Mst III 57, 1. Prisaka ta gaizki.<br />
Mb IArg I 55. Gaizki atera ziran egin ta eragin zituen gerrak. Ib. 302. Nekez ta gaizki irakurten da. Cb EBO 20.<br />
Adanek egin zuena añ gaizki baderitzat, nik egin dedanaz zer iritziko diot? Cb Eg II 64. Ezin gaizkiago tratatuko<br />
ninduzun. Ib. 48. Katiximara jiten eztiren haurrek [...] gaizki egiten dütea? CatLan 20. Barkatu, Jauna, nere<br />
gaizki zerbitzatua. LE Prog 100. Ez ongi, ez gaizki, / halako jendekin garabik / ez dut nahi iharduki. Monho 132.<br />
Konfesatu dira, baña gaizki. Mg CC 171 (CO 251 gaiski). Euskarari gaizki begiratzen dioenak. VMg XIII.<br />
Projimoari gaizki nai diogulako. Gco II 66. Pazkoetako komunioa, edo ez due egin, edo gaizki egin due. AA I<br />
481. Zein gaizki dohakon ezjeusari bere baithan hanpatzea. Dh 105. Gaiski azitako umiak. fB Olg 201. Guthizia<br />
izanen ez duzu, bertzeren onaren gaizki. CatLuz 6. Menüser, maiastüria / oi lan güti egilia! / Dena gaxki egin<br />
eta zurak dü estaküria! Etch 304. Ofizio bat ongi / bear da ikasi, / ez milla ofizio, / eta millak gaizki. It Fab 108.<br />
Lekhua idorrago eta laboraria gaizkiago. Dv Lab 313. Zeren bere eginbidea gaizki bethez, ebasgo bat egiten<br />
baitu. Ib. 83. Gezurra bethi gaizki da. Hb Egia 128. Bi ankaetatik gaizkien gelditua, zeña, esan dan bezela,<br />
eskuia zan. Aran SIgn 10. Holakorik ez zaitan burura, kaiolan / nintzenean. / Zoin gaizkiago naizen, hobeki<br />
ustean! Elzb Po 216. Zerbait errian paltatzen zanean, ondo edo gaizki, oni egotzi oi zioten. Zab Gabon 75.<br />
Arkitzen bazuan iñor bera baño gaizkiago jantzita. Bv AsL 173. Ondo egindakua gaizki pagatu. AzpPr 129.<br />
Bereak aditurik dago hementxet Arrotako auzapez ohia. Gaizki diot, ohia: ezen ez da oraino haren ordaina<br />
izendatua. HU Aurp 126. Guti dire hola mintzo; gaizkiago dena da, mintzatu gabe, ohartu ere gabe, bizitzea<br />
eskuararik ezpalitz bezala. Ib. 216. --Kaxo osaba! Zer modu... ondo? --Ondo ta gaizki... Moc Damu 28s.<br />
� (s. XX). Orai gaxki eskribitan badud, gunian gaxkiago. Mdg 139. Ez dago gaizki [...] beste lekuetan zer<br />
gertatzen den ere jakitea. Goñi 19. Politago baita laborari batzuendako, eta arras ederki ere, erdaraz gaizki<br />
baino eskuaraz erdi ontsa. JE Bur 183. Erropa zuriz ez nago ain gaizki. Iraola 112. Gu gaizki bizi gaitun, oso<br />
gaizki. Ag G 269. Gaizki abil orrela. Ezkondu egin bear euke. Ib. 299. Gero eta gaizkiago zohazin nere aferak.<br />
StPierre 28. Orain ezagutzen det ze gaizki erantzun diotan Jaungoikoak didan maitasunari. ArgiDL 34.<br />
Barkatzen dizut baño / gaizki dago oso. Tx B II 164. Amabost zure izenean, eta beste amabost gurean... Ez,<br />
gaizki ari naiz: amabost zure izenean, bat gurean, [...]. Alz Ram 58. Orduan baxo-erdiyari eltzeko gaizki ibilliko<br />
itukan. Alz Burr 40. "Berrizaleok" irabazi sariengatik, idazle [...] zenbait, zapuztu egin omen dira. Gaizki egiña.<br />
Ldi IL 108. Gizon baten ezpañetan gaizki daude itz oiek. ABar Goi 28. Eletorkio gaizki Liberi ere ango<br />
egonaldia. TAg Uzt 120. Oian-basorik inguruan ez badago, nekazariak gaizki, ta kaletarrak ez ondo. Munita 55.<br />
Gai onetzaz asko itz egin da ta geienean oso gaizki. Ib. 21. Iñorekin gaizki etortzen etzana. Etxde JJ 98. Ez<br />
dezakenat erran oraixe zorion osoan bizi nizala, nahiz ez nizan hain gaizki. JEtchep 70. Gauzak gaizki etorrita,<br />
ez zan erreza izango andik alde egitea. Anab Aprika 60. Goizeko bostak laurden gutxiagotan, lo gaizki eginda.<br />
Ib. 69. Gaztetan gaizki oitutakoa sekula ezta ondo eziko. And AUzta 118. Ez da olako neurririk Kikeronen itz-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
253
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
urrena ere noiz dagon ongi, noiz gaizki igarteko. Or in Gazt MusIx 22. Kontuak gaizki atera zituala. Lab SuEm<br />
185. Memorioz gaizki naiz. Xa in Uzt Noiz 26. Xalbador, ari zira / gauza hortan gaizki, / andregaiak banuzke /<br />
nik sei edo zazpi. Mattin in Xa EzinB 98. Ongi, gaizki, nahiz erdipurdi. MEIG VII 26.<br />
� (Ante part. det.). � Ene biotz penadua, / egun gaxki kuradua. Lazarraga 1143v. Alaba gaizki ezkondua itxera<br />
biur. RIs 3. Gauza gaski irabaziak estute sekulan etorzen fin onik. Volt 193. Mundu gaizki bizia zuk zinduen<br />
reformatu. EZ Noel 172. Gauza gaizki egina da eta itsusia, adiskideari, deiez dagotzunean, ez ihardestea. Ax<br />
555 (V 355). Jainkoak nola punitzen / meza gaizki entzuna? Gç 166. Gelditzen dirade gaizki engañatuak. OA<br />
159. O denbora gaizki estimatua, ta gaizkiago igaroa! Cb Eg II 106. Arako amatzar ero gaztetan gaizki eziak.<br />
Cb Eg III 360. Bekatu gaizki konfesatuakin. Mg CC 180. Nola gure erreguak askotan izan oi diran edo epelak<br />
edo gaizki egiñak. AA III 403. Karitate gaizki aditu batez. Dh 122. Diru gaiski irabazija ugari daukalako. fB Ic<br />
III 335. Lur gutxi ondo landuak geiago ematen du asko gaizki landuak baño. It Dial 52 (Dv gaizki lanthua<br />
denean, Ip gaizki lanthü batek; Ur txarto). Nolanahi honditzen da gaizki irabazia. Bordel 89. Gaizki esanak<br />
barkatu! Xe 276. Frantziako dantzak han gaizki ikusiak eta debekatuak ere litezke. Zby RIEV 1908, 85. Ezinago<br />
gaixki muldatiak. UNLilia 2. Nere andreak badirudi zaku gaizki josiya. Tx B II 262. Gaizki zauritua. FIr 148.<br />
Ain gaizki oitua zegok. ABar Goi 48. Gaizki ikasiak aantzarazteko ta onak irakasteko. Or Aitork 72. Agura<br />
zartxo, ximel da gaizki jantzi bati. SM Zirik 62. Orduan Jainkoak ez al du izaki gaizki moldatu oien ardurarik?<br />
Vill Jaink 50. Hitz horiek ez zeudela batere gaizki josiak. MIH 367. � Gaizki janean ta lo bearrean. Ag G 254.<br />
Gaizki janak [...] eta bero eta otzaren aldarte aundiek, min txarrak ekartzen dizkiete bertakoeri. Anab Aprika<br />
85.<br />
� (gaizki egin acompañado de oración subordinada). Se emplea sobre todo con sustantivo verbal -t(z)ea; hay -<br />
t(z)eaz en Pouvreau y J.C. Echeverria; -t(z)ez en Archu e Inchauspe; part. + instr. en V. Moguel y Orixe; -t(z)en<br />
en Olabide y Lardizabal (que emplea tbn. sust. verbal y part. + sociativo) y verbo conjugado + suf. -(e)la en<br />
Aguirre de Asteasu. � Gaizki egiten du gizonak Iainkoari aitorrik ez egiteaz. SP Imit II 10, 2 (Mst gaixki [...]<br />
ützüli gabez, Echve 143 gaizki egiten du [...] ez ezartziaz, Ip gaizki egiten dü [...] ez ützültzez, Ol gaizki dagi [...]<br />
ez itzultzen). Ez dugu gaizki egiten hetaz baliatzea. He Phil 209 (SP 208 hekin enplegatzeaz). Ez du onek esan<br />
nai Kristauak gaizki egingo duela on egiñaz bere etsai lurrekoari. VMg 10. Gaizki legikete hanbat denbora<br />
debozioneko gauzetan ematea. Dh 71. Egiazki, khuia honen gaizki egin dik ezartez hemen. Arch Fab 217. Zein<br />
gaizki egin zuten leku santuan artu-emanetan jarduten. Lard 430. Gaizki egin det, oben-kulpa gabeko On baten<br />
odola salduarekin. Ib. 449. Zein gaitzki egiten zuten, diru-zaleegiak izatea. Ib. 418. Ez du gaizki egingo sartzia<br />
soldadu. Bil 151. Jauna, gaizki egin duzu nere ez ekharraraztea. Jnn SBi 169. Gaizki egin dugu Aita Sainduaren<br />
letra laburzki aipatzea. HU Zez 19. Kantak jartzia gaizki / egiñ dezu oso. Tx B II 107. Gaizki egiten nuan, ene<br />
Iainko Iauna, gurasoen eta maisu aien aginduen buruzki iardunez. Or Aitork 22. Ik eztok ba esaten Jaungoikoak<br />
gaizki egiten dabela gaiztoakin batera onak zigorketea? And AUzta 101. � Bestek gaizki egin badu, lagun<br />
urkoaren onra eta izen ona beztutzen duala, zuk ori bera egin nai dezu? AA II 224. � Sira, gaizki egin zünian /<br />
hil erazi gabia. Xarlem 1114.<br />
� (En exprs. negativas, gralmte. con sentido irónico). � Etzuen behin gaizki erran saindu batek: anhitzetan ere,<br />
ifernura ioaiteko hartzen dugun trabailluaren erdiaz, erdiets genezakeiela parabisua. Ax 516 (V 332). Satan<br />
etzen hareki gaxki libertitzen. Etch 642. Gañerontzekoak baneukazki! Ez nengoke gaizki! Izt C 132. Etzaituzte<br />
orrek gaizki enagañatzen! Bv AsL 136. Ez bide du, lur-keta guzia Frantziatik heldu zaiola ikustearekin, gaizki<br />
irri egin. HU Aurp 94. Ez liteke gaizki, españolen aztura onak bagintu. HU Zez 76. Orla bizi bazera etzabiltza<br />
gaizki! Tx B 159. Hamalau berga oihal, ez da itsusi, / kriolina batentzat eztela aski! / Ez gaituk gaizki! Barb Sup<br />
23. Ez da gero batre gaizki toki hau! Barb Sup 159. Irakurri diat. Ez zegok gaizki. Lab EEguna 84. [Tripakiak]<br />
mai-pera botatzen zituan. An bazebillen txakur txuri txiki bat eta arentzat etzetozten gaizki. Salav 45. "Alajaña,<br />
ez zegok gaizki [...] bizia uztera Donostiatik oneraño etorri!". Anab Aprika 49. Ean xapel hau buruan nola<br />
zirezten? (Entseatzen dio Leoni). To, ez hintazke batere gaizki... Larz Iru 124s. --Bein ezkondu ezkero,<br />
andreagandik igesi, gizon geienak bezela. --Eztago gaizki! Zure gaztetasunak darion argia ikusita igesi? Leloa<br />
bear nuke ortarako. NEtx LBB 21. Ez dute gaizki farre egin behar ondorengoek gure bizkarretik! MIH 173.<br />
� Difícilmente, a duras penas. � Gaizki nik zai zaitzaket, zauden bezain eri arkitzen zarala utzten badizut gau ta<br />
egun orrenbat eriren ta iltzen daudenen artean. Mb IArg II 342. Gaizki izango ziran aiek nere biotzaren<br />
mezulari zintzo. Txill Let 58.<br />
�2. (V-gip, G, AN, L, BN, S; Lar, VocBN), gaiski (Añ), gaxki (S). Ref.: A (gaizki); Lrq (gaxki); Etxba Eib<br />
(gaizki); Gte Erd 294 y 308; EAEL 266. (Empleado gralmte. con verbos como egon, etc.). (Estar, etc.) mal,<br />
enfermo, grave. "Adolecer, estar malo, enfermo, [...] gaizki egon" Lar. "Malo, enfermo, gaizki [...] dana" Ib. (Añ<br />
gaiski [...] dagoana). "Malade en danger" VocBN. "Gravemente enfermo" A. "Gaizki dogu amatxo, gibeleko<br />
gaitzakin" Etxba Eib. "Gaizki xamar dago (AN-gip-5vill)" Gte Erd 308 ("estaba algo enfermo"). "Oso gaizki<br />
daudenentzat (G-azp), [...] arrunt gaizki daudenentzat (AN-gip)" Ib. 294 ("admisión de urgencias"). Cf. ERI<br />
GAIZKI s.v. 2 eri. � Tr. De uso general, salvo en vizcaíno. � Ekharten zerautzaten geizki zeuden guziak eta<br />
demoniatuak. Lç Mc 1, 32 (He, TB, HeH, Dv, Ol, Leon eri, Or gaxo, Ker geiso, IBk gaixo, IBe gaiso). Eria guziz<br />
gaizki dela eta periletan. Lç Ins B 7v. Hartaraz gero, eztagizula hartzaz konturik, gaizki da, hullan da, hillaren<br />
pare egiten da. Ax 110 (V 73). Zu gaizki bazaude ni preziso gaiztuko naiz. Gamiz 201. Ezi zure büria<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
254
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
zerbaitetan txerkhatzen badüzü, berhala gaizki edireiten eta idortzen zira. Mst III 9, 1 (Ch flakeziarat erori,<br />
Echve 199 argaldu, Mst erreustü). Eritu zen berriz, ta len bezain gaizki. Mb IArg II 323. Non egon etzuten eri<br />
gaisoak eta gaizkien arkitzen ziranak. Ib. 343. Sendátzea istántean osóki, nola gaizki egón ezpálitz sékulan. LE<br />
Ong 13v. Jauna, [...] / arkitzen naiz gaizki; / aienatzen bazera / jarriko naiz ongi. It Fab 19. Hanitz gaizki duk<br />
hire aztala. Arch Fab 167. Izan ondoan gaizki, kasik hagonian. Hb Esk 15. Aita txit gaizki zegoalako berria izan<br />
zuen. Lard 61. Presondegian daudenak edo gaizki datzanen bat ikustera joatea. Arr May 12. Betbetan ohartu zen<br />
hainitz gaizki zela, eta hatsa bazohakola. Jnn SBi 94. Ez dela gaizkiago eta, hain xuxen, orduan lo dagola. HU<br />
Aurp 182. --Gaizki al da? --Oso gaizki: ez omen du gaba ekarriko. Ag G 356. Il ez, oraindik ezta il, baño gaizki<br />
dago, oso gaizki. Ib. 345. Bulusik, eta estali ninduzuten; gaizki, eta ikustatu ninduzuten. Inza Azalp 83. Egun<br />
artan gaizki arkitu zun bere burua. Or SCruz 136. Oñetatik gaizki nengoala. Ib. 94. Gañera ni... ez nago ondo,<br />
egia da, bañan, ain gaixki ere ez. Alz Ram 75. Erregeren alaba bethi geroago eta gaizkiago zohan. Barb Leg<br />
134. Gaizki egonaren itxura. Anab Poli 86. Mutil bat etorri zan gizon bat zegoela gaizki eta medikuaren billa.<br />
And AUzta 91. Onek [medikuak] esan omen zuan etzuala ain gaizki arkitzen. Salav 22. Arras gaizki da, bainan<br />
adimenduz xorrotx eta zuzen. Larz Senper 116. Sukarrarekin oian da bera eta gaizkiago ama. Mattin 79.<br />
v. tbn. Cb Just 131. Lg II 151. AB AmaE 225. Bv AsL 134. Apaol 35. Urruz Zer 121. Tx B II 134. Goñi 107. Ir<br />
YKBiz 215. Or Aitork 136. Anab Poli 78. NEtx Antz 126. Berron Kijote 201.<br />
II (Sust.). �1. (V-gip, AN-larr; SP, Lar, Añ (G, AN), Dv, H), gaxki (S). Ref.: Lrq (gaxki); Iz ArOñ (gáiskixa);<br />
Asp Leiz (gaizkia). (El) mal; mal, maldad, dicho o hecho malo, pecado; mal, desgracia. "Le mal, malice" SP.<br />
"Absolver, desatar y dar por libre de culpas, norbait pekatutik, gaizkitik libretzat, askatutzat ematea" Lar.<br />
"Malicia" Ib. "Mal, opuesto al bien" Lar y Añ. "1. le mal, ce qui est opposé au bien, à la justice, à la loi, méfait,<br />
peché. Eztut gizon huntan gaizkirik aurkhitzen. [...] Gaizkia ongiaren etsai. [...] 2. le mal, le dommage. Probeari<br />
ezta gaizkirik egin behar (Ax)" H. "Action malhonnête" Lrq. "Gáiskixa ikúsitta daó, ha experimentado el mal" Iz<br />
ArOñ. "Gaizkia, mal; cosa mala moralmente" Asp Leiz. v. gaitz, gaiztakeria, GAIZKI EGIN (b). � Tr. Propio<br />
sobre todo de la tradición septentrional; se encuentra tbn. en Beriayn y, desde mediados del s. XVIII, en autores<br />
meridionales (no vizcaínos, salvo T. Etxebarria), gralmte. de léxico cuidado, aunque tbn. hay testimonios en<br />
bersolaris. En DFrec hay 5 ejs. de gaizki. � Orai egiten diraden gaizki handiegatik / Ieinkoak ondatu zukeien lur<br />
guzia engoitik. E 111. Baina zer gaizki egin du? Lç Mt 27, 23 (He, TB, SalabBN, HeH, Ip, Dv, Echn gaizki; Or<br />
gaitz). Deus gaizkirik gertha eztakidan. Mat 293. Ea beraz, batbedera orhoit bedi biziaz / eta hartan egin duen<br />
ungi edo gaizkiaz. EZ Man I 85. Gaizki bakhotxaren tormenta aditzera. Ib. 109. Urthean behin bedere aithor<br />
etzak gaizkiak. Ib. 19. Ahal dagizun gaizki eta kontra guztia egin diozunean. Ax 450 (V 294). Ezta beraz<br />
gaizkirik lagunaz duda egiteaz? SP Phil 349 (He 351 gaiski bat). Bertzearen gaizkiaz atsegin hartzea. Ib. 359<br />
(He 363 gaiskiaz). Ez errexki sinhets bertzeez erraten den gaizkia. Ch I 4 (tít.). Ikhusten baitu gaizkirik gabeak<br />
direla. He Gudu 67. Gaizkitik hunialat ützültziaz. Mst I 25. Bekatariari bere gaizki guziak barkatzea. Mb IArg I<br />
119. Gaizkian eror-arazten. Lg I 195. Horra heien gaixki guzia. Ib. 260. Nolako zorigaitza erakharri zioen<br />
presuna bakhar baten gaizkiak populu oso bati. Ib. 194. Gaizki andia da, bekatu mortalean dagoala<br />
komulgatzen danak egiten duana? Ub 206. Ezitzeko aragi gaizkira oitua. Mg CC 173. Bestek gaizki egiten badu,<br />
ez dizu aren gaizkiaz Jaunak konturik eskatuko. AA III 367. Guk hari ongirik handienen orde gaizkirik<br />
saminenak egin baitiotzagu. Dh 60. Jende prestuek elkhar hantatzeak eztakharke berenaz deus gaizkirik. Ib. 74.<br />
Gaizkirako jaidurarik gabe zen. MarIl 86. Gaizkiren beldür izan, Jinkua guri so beita. Etch 152. Ahantziz<br />
bertzek egin dauzkuten gaizkiak. Jaur 162. Gaizki egin dizunari ez gaizkiarekin ordaintzeko. Lard 381. Nola<br />
urrun ziteken gaizkia lurretik. Hb Egia 139. Ongiaren eta gaizkiaren jakitateko zuhaitza. Dv Gen 2, 9 (Bibl,<br />
Zerb IxtS 9, BiblE ongiaren eta gaizkiaren; Urt on eta gaitzaren, Ur oneko eta gaitzeko, Ker onaren eta<br />
txarraren). Ene baithan badire bi borondate: batak ongirat nerama, bertzeak gaizkirat. Laph 22. Nahi gütüzü<br />
gaizkitik begiratü. Ip Hil 54. Gaizki gehiago egin dezaten. HU Aurp 138. Gaizkirik desiratu zaionetz. CatJauf 16.<br />
Beretako edo berzendako gaizki bet eskatzia. CatUlz 31. Gizona hainbertzeraino da ez-deusa non gaizkian ere<br />
baitu hein bat. JE Bur 39. Alegiñean saiatzen danak gaizkirik ez du merezi. EusJok 61. Egin ez duan gaizkiren<br />
bat norbaiti ezartea. KIkG 58. Eriotza baita pekatu edo gaizkiaren sari edo salaria. Inza Azalp 65. Zer gaizki<br />
ekartzen dute nehori gure solasek? Barb Sup 112. Sor-etxea zain diezaguk gaizki guzietarik! Etcham 108. Orra<br />
pagatu ordañarekin egin dezuten gaizkiya. Tx B I 262. Gaizkiaren kontra jazarri niz. Lf Murtuts 51. Odolean<br />
zeramala gaizkiaren kutsua. Mde Pr 181. Badut aski ikusirik neure buruarekin, harat eta berriz nehoren<br />
gaizkiaren ondotik ibiltzeko. JEtchep 76. Etxian aurka ezertariko gaizkirik eiñ ez ebanetik. Etxba Ibilt 479.<br />
Gaizkiaren eta ongiaren arteko gudua. Lf in Casve SGrazi 10.<br />
v. tbn. Volt 148. Ber Doc 143v. Harb 209. O Po 5. Tt Onsa 164. Bp II 49. Cb Eg III 273. LE Prog 98. CatLan<br />
123. AR 423. Brtc 72. Egiat 179. Monho 132. VMg 39. Gco II 49. AstLas 73. JesBih 449. CatLuz 29. UskLiB<br />
101. Arch Fab 209. Gy 142. Bordel 189. Arr GB 75. CatS 64. Zby RIEV 190x, 768. Jnn SBi 70. Elsb Fram 68.<br />
Lap VII (V 2). Arb Igand 200. Ox 144. Ir YKBiz 308. Iratz 171. Or Aitork 41. Zait Plat 124. Arti Ipuin 49. Vill<br />
Jaink 71. Larz Senper 100. Ardoy SFran 357. Xa Odol 79. Balad 119. MIH 352.<br />
�2. (BN, S; VocBN, Dv, H). Ref.: A; Gte Erd 128. (Empleado gralmte. en plural). Reproche, reprimenda. "Ce<br />
mot s'emploie habituellement au pluriel: gaizkiak intzunen tuk, tu entendras des reproches" VocBN. "Gaizkiak<br />
erratea, [...], faire des reproches" Dv. "(Au plur.), reproche, réprimande. Eztut eginen holakorik, nausiak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
255
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaizkiak erranen darozkit" H. "Gaizkiak erraiten ditu bere auzoaz (BN-arb)" Gte Erd 128 (junto a gaizki<br />
mintzatu, ahotan hartu, etc., de otras zonas). Cf. gaizkitu (5). � Etxeko andreak [...] gaizkiak erran ziotzan,<br />
bederen erraten hasi zitzaion. "L'en voulut gronder". Birjin 536s. Gaizkiak erranez ez da egundaino nagirik<br />
ernatu. Dv Lab 269. Ekharri zioten behin aintzinera muthil gazte bat, nihork ezin moldatua zela; eta othoi, erran<br />
zezola zenbeit gaizki biphil-biphila. Jnn SBi 170. Galdetu zioten zergatik etzion erran gaizki edo erreportxu<br />
saminagorik. Ib. 170. Gaizkiak igorri errienteri [Gobernamenduak], jaun inzpektorren medioz. Gaizkiak des<br />
réprimandes. HU Zez 211. Kapitainak nahi üken zian erran zerbait gaizki apezari: "Zer zü kontrabandisten alte?<br />
Hori da egin düzün lana!". Const 32. v. tbn. Zait Plat 127. Predikuetan, ez gaizkirik egin lekuko buruzagier.<br />
Ardoy SFran 339. Gaizkiak ere, begitarte goxo batekin egin. Ib. 339.<br />
- ALA GAIZKI. Mal hecho. v. GAIZKI HORI. � Dios te guarde esaten da Averen ta Salveren ainbateko edo<br />
ordaintzat. Ala gaizki. Aingeruak etzion Birjiñari Jainkoaren izenik aitatu. Lar, carta a Gandara 161. Ona<br />
deabruzko errespuesta. Ala gaizki, amatzal [sic, ¿por -tzar?] itsua. Cb Eg III 361.<br />
- GAIZKI AIPATU (Dv, H). Criticar, censurar. "Badakit gaizki aiphatua naizela munduan, je sais qu'on parle<br />
mal de moi dans le monde" Dv. "Blâmer, critiquer, censurer (avec adjonction de gaitzez, gaizki)" H. � Gaizki<br />
aiphatzen baitzuten skriba Fariseoek, erraiten zutela: Hic peccatores recipit et manducat cum illis. Ax 548 (V<br />
352). Zerbaitetan ofensatu, tristetu, gaizki aiphatu, dainatu eta bidegabeztatu nautenak gatik. SP Imit IV 9, 6.<br />
Etzara sainduago laudatua izana gatik, ez eta gaixtoago gaizki aiphatua izana gatik. SP Imit II 6, 3 (Ch<br />
etzaituzte gaiztoagotzen iendeek zutaz erraten ditusten gaizkiek). Guziez dire mesprezatuak, gaizki aiphatuak,<br />
karrikako basa bezala behatuak. Dh 196. Gerthatzen zaikunean bertzez gaizki aiphatuak eta mesprezatuak<br />
izatea. Ib. 68. Gaizki aiphatzen gaituzten phondu hartan hobenik ezpadugu ere. Ib. 68.<br />
- GAIZKI-ALDE. Lado malo, de maldad. v. GAITZ-ALDE. � Jangoikoak daki zenbat indar duen oikura<br />
gaistoak gaizki oitua bere gaizki aldera makurzeko. Mb IArg I 293.<br />
- GAIZKIAN HARTU. v. GAIZKI HARTU. � Au esanagatik ez dezala jendiak artu gaizkiyan. EusJok 54.<br />
- GAIZKI HARTU (V-gip, AN-gip-5vill, B; Dv). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg; Gte Erd 142. a) Tomar a mal;<br />
desaprobar. "Tomar a mal, entender una cosa en sentido peyorativo. Naiz da intenziño txarrik barik esan, gaizki<br />
artu zestan nik esana" Etxba Eib. "Ez gaizki hartu, baiña oso kaxkar portau ziñan nerekin" Elexp Berg.<br />
"(Gizendu zela erran nakon eta) gaizki artu zuen (AN-gip-5vill, B)" Gte Erd 142. � Zeren ongi edo gaizki<br />
hartzen badituzte zure eginak edo erranak, etzare hargatik zarena baizen. SP Imit III 28, 2. [Micholek] bere<br />
senharra dantzan hari zela arkaen aitzinean, gaixki hartu zuen Dabitek seinalatzen zuen alegrantzia hura. Lg I<br />
301s. Etzazula gaizki artu huntsa nahiz errana. Bordel 90. Farisauek gaizki hartzen dute, Iesusen dizipuluek<br />
iaten baitzuten eskuak garbitu gabe. HeH Mt 15 (tít.). Esan au Juani Jesusek txit gaizki artu zion. Lard 409.<br />
Gaizki hartuak izan behar bagine ere gogoan duguna erranen dugu. HU Aurp 126. Ba bainan brigadieraren<br />
erasiak gaizki hartu Oxaldek; Oxalderi gaitzitu. Ox 198. Ordian etzütian hain gaizki hartzen kontrebandisten<br />
ützüliak. Const 32. Nik ongia gaizki hartu. Etcham 99. Badira ere gaizki hartzen dutenak zoin ontsa elgar aditu<br />
duten Frantsesek eta Portugaleko erregeak. "Qui désapprouvent". Ardoy SFran 324. Ez da sumintzen, ez du<br />
gaizki hartzen. Bibl 1 Cor 13, 5.<br />
v. tbn. He Phil 86. Dh 62. Dv Mt 8, 26. Laph 53. Jnn SBi 73. Moc Damu 28. Inza Azalp 107. Munita 81. Etxde<br />
JJ 149. Zait Plat 104. JEtchep 71. Basarri 108. MAtx Gazt 60. BEnb NereA 260. NEtx LBB 313. Lab SuEm 169.<br />
b) (Lar, Dv, Elexp Berg). Recibir mal; tratar mal. "Admitir, [...] ondo edo gaizki artu. [...] Le admitirá muy mal,<br />
gaizki txit artuko deu" Lar. "Tratar bien o mal a alguno, ongi edo gaizki norbait artu" Ib. "Gaizki hartzea, mal<br />
accueillir" Dv. "Garaikoetxea oso gaizki hartu zeben Burgosen militarrak" Elexp Berg. � Gero hara unduan /<br />
gaiski hartürik nündükezü. 'Je serais mal reçue'. Xarlem 90. Leku askotan, zein ziranen argi-biderik etzutelako,<br />
gaizki artuak izaten ziran. Bv AsL 199. Iñoiz Jaungoikoaren izena gaizki artu gabea zan gure errian. Inza Azalp<br />
133. Gaizki artzen zaituzte etxean, beraz? NEtx Antz 124. v. tbn. Const 18. Ir YKBiz 196. Basarri in Uzt LEG I<br />
339. Anab Aprika 76s.<br />
c) "Gaizki artzen nau ni neguak (G), a mí me perjudica el invierno" A EY III 322. "Ardoak gaizki artzen nau"<br />
DRA.<br />
d) "Estu hartu. Poner en apuros, estar a punto de vencer a un contrario teóricamente superior. Lejarretak oso<br />
gaizki hartu zeban Hinault Vuelta Españan" Elexp Berg.<br />
- GAIZKI-ASMATZAILE. (El) que fragua maldades. � Irainti, hanpurutsu, burgoi, gaizki asmatzaile. Dv Rom<br />
1, 30 (Lç gaitz-erideile, He gauza gaixtoen asmatzaille).<br />
- GAIZKI HAZI (G-nav ap. Iz Als; Lar, Añ). "Malcriado" Lar. "Acondicionado, instruido a bien o mal, [...] ondo<br />
edo gaiski oitua, azia" Añ. "Gaizki aziya, el mal educado" Iz Als. � Gaizki aziak daduzka ongi bizi diran hume<br />
humillak ere. Mb IArg I 265. Guraso batek zeukan seme oker ta gaizki azi bat. VMg 57. Emendik ainbeste ume<br />
gaizki azi. AA I 564. Biotz gabeko gizon gaizki-azi aiei. Lard 448. Mukitsu gaizki aziyak! Sor Gabon 29.<br />
Axolabage da, morroin gaxki azi bat. Mdg 125. Zegaitik az aen gaizki-azia? Or Tormes 91. Pikaro gaizki aziya!<br />
Tx B I 58. [Morgante erraldoia] ongi azia ta itz-leuna bait-zan. Berron Kijote 35. v. tbn. Mg CC 214. Zab Gabon<br />
66. Ag G 221. ABar Goi 70.<br />
� "Gaizki azitako umiak ditu, eta ez dakit zer buru-bide atarako daben. Tiene los hijos malcriados y no sé en<br />
qué va a parar" Etxba Eib (s.v. gaizki azi). � Au da, gaiski azitako umeen amaija. fB Ic III 347. Eta, orrela,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
256
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaizki azitako nere buru antzu onek [...]. Berron Kijote 17.<br />
- GAIZKI BILATU. v. bilatu.<br />
- GAIZKI BIZI. Vivir mal (ref. a 'vivir en pecado'). � Bizi zan gaizki, etxean zuan aide batekin. AA III 492 (v.<br />
tbn. 495). Harekin gaizki bizi zen emakume tzarrak. Elsb Fram 145.<br />
- GAIZKI DESIRATU. v. GAIZKI NAHI.<br />
- GAIZKI-EGILE. v. gaizki-egile.<br />
- GAIZKI-EGIN-NAHI. Perverso. � Karitatea manso dela, eta mundua, kontra, gaizki egin nahia da. SP Phil<br />
428 (He 432 gaiskikoi).<br />
- GAIZKI EGIN (V-gip, gaxki e. S; H), GAIZKIGIN (S; Gèze (gaisk-), H, Foix ap. Lh). Ref.: Lh (gaizkigin);<br />
Lrq (gaxki egin); Etxba Eib (gaizki eiñ). Cf. gaizkigin. a) Hacer (el) mal; pecar. "Commetre un méfait ou des<br />
méfaits" Gèze. "Ofender" A. "Gaxki-egin (Sc), mal faire" Lrq. "Gaxki-egite (Sc), faire du mal" Ib. "Gaizki eiñ,<br />
hacer daño [...]. Zori Diabruana, gaizki eiñ gurarik, onerako jarduntzia, el destino del diablo, queriendo hacer<br />
mal contribuye al bien" Etxba Eib. � Bortxaz ere gaizki bano ongi egitia hobe da. E 224. Gaizki egitera<br />
emanak. Lç Ins A 1r. Gaizki egin dukeienak, kondemnazioneko reksurrekzionera. Lç Io 5, 29 (He gaixki egin<br />
izan dutenak, TB, HeH, Dv gaizki egin dutenak). Guk gaizki egiten deraukutenei barkatzen derauztegun bezala.<br />
Mat 83. Bulkhatzen gaitu ongi egitera, eta gibelatzen eta hastantzen gaizki egitetik. Ax 420 (V 272). Egik ungi<br />
nik diodana, eta ez gaizki nik degidana. "Non pas le mal que je fais". O Pr 575 (v. tbn. 544). Deabruak eztu lan<br />
bat baizi, bethi gaixki egitia. Tt Onsa 168. Ene ungi egiñen aldera, gaizki egiten darotate. Gç 45. Herodesen<br />
gaiski egin nahiak nola jakin zütien? Bp II 32. Ongirik ez egitea bera da gaizki egitea. ES 185. Gaixki egiteko<br />
xedeari utzten. Lg I 288. Ez othe zare kontentatu gaizki egin darotzunari gaizkirik ez egiteaz? Brtc 214. Gaizki<br />
egin naiaz damutu. VMg 10. Eta zerren ark gaizki egin duan, zuk ere egin bear dezu? AA II 36. Persona bat<br />
gaiski egiten ikusita. fB Ic II 219. Gaizki egin det Zeruaren kontra. Lard 417. Izan dudan artha bethi nihori<br />
gaizkirik ez egiteko. Hb Egia 21. Eman izan zeion gaizkigiteko ahala. Ip Apoc 13, 5 (Dv, Ur (G) gaizki egiteko).<br />
Jakinean eginen dute gaizki. HU Aurp 82. Zuk gaizki egin eta / nik nola barkatu? Tx in Imaz Auspoa 24, 144.<br />
Gaizki egiten duten guziak iguin dute argia. Ir YKBiz 64. Barkatu egiten diodala niri gaizki egina. Arti Ipuin 82.<br />
Ez diat gero erraiten gaizkirik egiten duziela... Ez, ez... Larz Iru 54. Batzu gaizki eginik bezanbat, kondenatzen<br />
gaituzte bertze batzu ongia ez eginik. Xa Odol 271. Nik ezer gaizki egin badizut oso penaturik nago. Uzt EBT<br />
113.<br />
v. tbn. Volt 148. Ber Doc 98r. EZ Eliç 148. Harb 139. SP Phil 473. Iraz 24. Cb Eg III 360. CatLan 92. Monho<br />
132. Mg CO 81. Gco II 15. CatB 45. CatLuz 19. Etch 666. Jaur 170. Gy 174. CatAe 44. CatSal 45. CatR 37.<br />
Legaz 28. Ip Hil 83. CatUlz 24. Inza Azalp 123. Or SCruz 20. Etcham 82. Vill Jaink 105. Mattin 63. Geizkerik<br />
e.: Satr FLV 1988, 283 (Larrainzar, 1906).<br />
� (Con gaizkia, det.). "Cometer algún delito, [...] gaizkia egin" Lar. � Eskandala heltzen da [...] nuiz ere ihurk<br />
beste baten egitatetik okasione hartzen beitü gaitzkiaren egiteko. Mst III 36, 2 nota. Gaizkia beitü eginen<br />
amoregatik harez mintza dadin jendia. Egiat 261. Israeltarrak Jaunaren aurrean gaizkia egin zuten. Lard 138.<br />
Lehenago hilen naiz, ezen eginen baitut gaizkia. Hb Egia 26. Hura nolazpeit lagundu ez duena, bozez edo<br />
bertzela, gaizkiaren egiten. HU Aurp 127. v. tbn. Barb Sup 59. Gaizkiaren egiteko aski izpiritu baginuela.<br />
JEtchep 35.<br />
b) (Añ, Dv; gaizkigin S (Foix) ap. Lh; Gèze (gaiskigin)). Ofensa, acción mala, falta, pecado. "Compungirse, [...]<br />
(G) gaizki egiñaz damutu" Añ. "Méfait, mauvaise action" Gèze. v. supra II e infra GAIZKI-EGITE. � Hala<br />
gaizki eginak nola ontasun egin ahal zinitzakelarik egin gabe utzi dituzunak. Mat 313. Gure gaizki egin handiek.<br />
SP Phil 204. Eur'aitorr'egin gaberik gaizki eginez apezari. O Po 54. Zeren ene gaizki eginak gaztigü gabe<br />
eztütüzün eitzi. Mst III 50, 5 (Ip gaizkiginak; SP gaixtakeria). Gaizki egiñaren barkanza. Mb IArg I 329. Jauna,<br />
pagatu naitút / gaizki-egínak onkiéki. LE Kop 173. Lotsaturik nago nere pekatuaz eta gaizki egiñaz. Gc I 398.<br />
Lagun urkoaren gaizki-egiña alabatzen. AA III 557. Aaztuten da bere gaiski egin guztiakin. fB Ic I 99.<br />
Giristinoak behar luke gaizki eginaz urriki. Bordel 84. Gaizki-egiña aitortu. Lard 126. Penitentziaz ez ditut<br />
oraino borratu nere gaizki-eginak? Dv LEd 255. Bere gaizki-egiñakgatik surtan errea. Aran SIgn 103. Gaizki<br />
egiñentzat billatzen dira / txit asko erremediyo. Ud 141. Gaizki egiñak dira beti bai azaltzen. Ill Pill 13. Gaizki<br />
egiñak barkatzea. KIkG 65 (KIkV 81 irañak). Nor berak aitortu bear bere gaizkiegiñak. Ir YKBiz 531. Bere<br />
gaizki egiñari esker irabazitako ontasuna. Mde Pr 179. Bildurrak [...] eragin zion soilik, ez gaizki egiñaren<br />
damuak. Etxde JJ 199. Ba ote da saririk edo ordaiñik gizonaren ongi ta gaizki egiñentzat? Vill Jaink 98. Gaizki<br />
eginak zeramala ifernura. Xa Odol 17.<br />
v. tbn. EZ Eliç 343. Lar SAgust 7. Lg I 257. Ub 37. Egiat 245. Mg CC 146. Echve OngiB 195. Arr GB 92. Xe<br />
354. AB AmaE 26. Ip Hil 182. Etcham 204. SMitx Aranz 77. Or Poem 542. Etxba Ibilt 479. Mattin 63.<br />
- GAIZKI-EGITE. Mala acción, falta, pecado. v. GAIZKI EGIN (b). � Gaxtoen artean da gaxtoena bere gaizki<br />
egiteaz kukatzen dena. "De son mal faire". O Pr 607. Errazu ea ephe luze eman duzun zure gaizki egitetan. SP<br />
Phil 158 (He 160 bekhatu). Bere biziaren labürziaz zonbait gaizki egitez. Bp I 95. Ezaguerazitzeko bere gaizki<br />
egitea. Mg CC 240. Gaizki-egite gaizto baten ondorengoa izan zan ezbear ori. TAg Uzt 223.<br />
- GAIZKI-ELARI. Murmurador. � Salhatariak, gaizki elhariak, Jainkoa higuintzen dutenak. TB Rom 1, 30.<br />
- GAIZKI HELDU. v. heldu (2).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
257
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GAIZKI-HELTZE. v. heltze.<br />
- GAIZKIENIK. Peor. � Gaizkienik kontra date konzienz[i]a barnetik. E 55. Zen ederrena, egin zen itsusienik,<br />
bere gogarena gaizkienik. Ax 139 (V 92). Gaizkienik bizi direnentzat, hiltzea lazgarrienik. HU Aurp 139. Horra<br />
nor eta zer gizon diren goragoko bertze heietaz gaizkienik mintzo direnak. HU Zez 198.<br />
- GAIZKI-ENTZULE. Aficionado a oir hablar mal de otros. � Gaiski-esaliak ta gaiski-entzuliak galduten dabee<br />
lagunaren kleituba. fB Ic II 213. Gaiski-entzularik ez balego, gaiski-esalarik izango ez litzatekiala. Ib. 194.<br />
- GAIZKI ENTZUN. "Oir maldicencias, comentarios peyorativos. Kontzejal lanak hoixe dauka: Tximiñuen<br />
moduan lanian ibilli, gero gaizki entzuteko" Elexp Berg.<br />
- GAIZKI-ENTZUTE. Maledicencia (que se oye). � Milla gaiski-esate ta gaiski entzuteren sustraija. fB Ic II<br />
196.<br />
- GAIZKI ERABILI. v. erabili (I, 6).<br />
- GAIZKI-ERABILTZAILE. "Celui qui malmene, maltraite" Dv.<br />
- GAIZKI-ERAGINGARRI. "Gaizbidea, gaizki eragingarria, eskandala" HeH Voc.<br />
- GAIZKI ERAMAN. v. eraman.<br />
- GAIZKI ERASI (H, s.v. gaitz-erastea). Murmurar. v. GAIZKI ERRAN. � Zenbeit spiritu gaiskiratuk handik<br />
aitzekia har ahal dezaketena [...] gaiski erasteko. He Phil 362 (SP 359 gaizki erraiteko). Ikhusirik haren dizipulu<br />
batzu iaten hari zirela esku lohiekin, [...] gaizki erasten hasi ziren. HeH Mc 7, 2.<br />
- GAIZKI-ERASLE, -ERAUNSLE. Figuran en H, s.v. gaitz-eraslea.<br />
- GAIZKI-ERASTE. Maledicencia. � Gaiski erastea mundutik khen lezakenak, khen lezake ziñ-ziñez<br />
gaxtakeriasko bekhatuetarik parte handi bat. He Phil 354 (SP 351 gaitz erraitekak). [Akzione galgarrien] artean<br />
ga[i]ski erasteak baitaduka lehenbiziko herrunketarik bat. Ib. 353s (SP 351 gaizki erraitekak).<br />
- GAIZKI-ERAUNSKERIA. "Gaitz-, gaizki-erauntskeria, bavardage méchant, médisance, propos défavorable,<br />
de peu ou de nul fondement" H.<br />
- GAIZKI-ERAUNSLE. Figura en Harriet, s.v. gaitz-eraslea.<br />
- GAIZKI-ERAUNTSI (Dv, H (s.v. gaitz-erauntsia)), GAIZKIRAUNTSI. a) Murmuración, maledicencia.<br />
"Médisance. Gaizki-erauntsiei beharria tapatuko diotet (Harb) [...]. Trufaz bezala egiten den gaizki-erauntsia<br />
(He)" Dv. � Abandona diozozu zure ohorea gaxtoen kalomniari edo gaizkirauntsia gezurrezkoei. He Gudu 264.<br />
Gaizkirauntsiez edo medisentziaz. He Phil 353 (SP 351 gaizki erranez). Trufaz bezala erraten den gaiskirauntzia<br />
are bertze guziak baiño kruelagoa da. Ib. 357 (SP 354 gaizki errana). b) (Dv, H (s.v. gaitz-eraunstea), A).<br />
"Médire" Dv. "Murmurar (He). Gaizkierauntsian, murmurando" A.<br />
- GAIZKI ERE GAIZKI. "Gaizki be gaizki, pésimamente. Gaizki be gaizki eritxi detsat eiñ dozun gauziari, me<br />
ha parecido muy mal lo que has hecho" Etxba Eib. � Geixotuko zan, gaizki be gaizki jartzeraño. SM Zirik 52.<br />
Lorak, geizki be geizki einda euazela sartu jakon buruan. Ib. 13.<br />
- GAIZKI ERITU. "Malherido, gaizki eritua" Lar. � Almirante Vallecilla gaizkieritua eta eskuak errerik erori<br />
zan urtara. Izt C 437. Salzesko batallan irten zan gaizki eritua. Ib. 490.<br />
- GAIZKI-ERRAILE (SP, Urt IV 91, H, A). Difamador, murmurador, detractor. "Médisant" SP. "Calumniator"<br />
Urt. "(Harb), médisant, détracteur. Gaizki erraten duenak eta gaizki errailea entzuten duenak, biek deabrua<br />
gainean dakharkete" Dv. "Qui fait ou qui a l'habitude de faire des reproches, des réprimandes" H. v.<br />
gaitzerraile. � Bata berzearen dire gaizki erraile, / etsiak eztuketela nihor konsolatzaille. EZ Man I 101. Oro<br />
bere buruaz berzeak, dezaguzke gaizki erraileak. O Pr 374. Mihi gaizki errailea. Gç 166. Zorigaitz zuenzat<br />
presuna gaizki erralleak. Mih 65. Andre haren kontra hitz bat edo bertze nabaditzen zuenean gaizki-errailea<br />
ezpatarat deitzen zuen. Laph 4.<br />
v. tbn. SP Phil 191. Bp I 102. Ch II 1, 5. He Rom 1, 30 (Lç gaitzerraile, TB gaizki elhari, Dv mihi-gaixto, Bibl<br />
beltzaile). Mih 65. Egiat 238. TB 1 Cor 6, 10.<br />
- GAIZKI-ERRAITE. Maledicencia. � Aserretasunak, liskarrak, gaizkierraiteak. Lç 2 Cor 12, 20 (He gaixki<br />
errateak; TB medisenzia, Dv erauntsia gaixtoak). Konzientzia gaixtoa eta eria eztu ontzen eta ez sendatzen<br />
nehoren laudorioak, eta ez ona eta sendoa ere gaixtatzen eta ez eritzen gaizki erraiteak. Ax 444 (V 290).<br />
Faltarik eztuela dakien presunak eztu bertzeren gaizki erraiteaz kasurik egin behar. Ib. 443 (V 290). Utzirik<br />
beraz gaixtakeria guziak, tronperia, itxurapen, inbidia eta gaixki errate guziak. He 1 Petr 2, 1 (Lç gaitzerraite,<br />
TB medisentzia, Dv mihi ukhaldi).<br />
- GAIZKI-ERRAITEKA. Maledicencia. v. gaitzerraiteka. � Iujeamendu arinak [...] ehun bertze galgarrizko<br />
obra egitentu, zeinen artean gaizki erraitekak lehen lekua eta gradua baitaduka. SP Phil 351 (He 354 ga[i]ski<br />
erasteak).<br />
- GAIZKI ERRAITEKO. a) (Sust. y adj.). (Cosa) censurable. � Gaizki erraitekorik ezagutzen baduzu, begira<br />
zaite halakorik egitetik. SP Imit I 25, 5 (Mst zerbait gaixtorik, Leon gaizki zerbait). Begira zaite [...] gaizki<br />
erraitekoak diren ahalkegaberietarik. SP Phil 328s. Konpainien bilha ibiltea eta hetarik ihez egitea bi gauza<br />
dire bata bertzetik urrun direnak, eta minzo natzaitzun debozione kortesean gaizki erraitekoak. Ib. 325 (v. tbn.<br />
202). � (Con suf. de comparación). � Gure mendeko Hignot batzuk (zeinak millatan gaizkiago erraitekoak<br />
baitira San Hieronimok [...] izendatzen dituen Zinikak baino). SP Phil 410. Halako iokoak hagitz perillosago<br />
baitira eta gaizkiago erraitekoak. Ib. 375 (He 378 gaitzestekoagoak). b) Censura (?). � Begira zaite ahalkeria<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
258
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
eskastetik, zeinei bethi gaiski erratekoak bait darraiste. He Phil 330.<br />
- GAIZKI-ERRAITETASUN. Maledicencia. � Gaizki erraitetasuna hastio duenak afruntatuko du bere burua.<br />
SP Phil 238 (He 240 gaizki erratea).<br />
- GAIZKI ERRAN (AN-5vill, B, BN-arb, R-uzt; Volt 94, Gèze, H). Ref.: Iz R 297; Gte Erd 128. a) Hablar mal<br />
(de alguien o algo), injuriar, afrentar, ofender; (menos frec.) reñir, reprender. "Médire" Gèze. "Faire des<br />
reproches" H. "Amandréa, zéren erraitan du gaiski? madre, ¿por qué me riñe? (R-uzt)" Iz R 297. "Gaizki<br />
erraiten du (bere auzoaz) (BN-arb) [...] beti gaizki erraten ari dira (AN-5vill), elkarri gaizki erranez dailtze (B)"<br />
Gte Erd 128. v. gaitzerran, GAIZKI ESAN. � Tr. Propio de la tradición septentrional. Bien documentado hasta<br />
fines del s. XVIII; después disminuye un tanto su uso. Se emplea sobre todo con complemento vbal. en caso<br />
instrumental (a veces -gatik), pero hay varios ejs. de las construcciones norbait gaizki erran y norbaiti gaizki<br />
erran. � Anhitz gizon ari bada andrez gaizki erraiten. E 115. Zuhur gutik andregatik gaizki erran diroite. Ib.<br />
117. Io badeza dardoaz ere gorputzaren erditik, / ainguruiak bano oboro ez larrake gaizkirik. Ib. 129. Aditzen<br />
eztituzten gauza guziéz gaizki erraiten ari dirade. Lç Iudae 1, 10 (TB gaizki mintzo, Dv burhoka aiphatzen).<br />
Legearen kontra gaizki erraiten du. Lç Iac 4, 11. Ordena hunez gaizki erraitea dela elizako sainduak gaitz<br />
erraitea. Harb 419. Iende gaixtoek gutzaz gaizki erraiten dutela enzuteaz hartzen dugun damua. Ax 445 (V 291).<br />
Eztiogula probeari liskarrik edo eranzuterik egin behar, eta ez gaizkirik erran. Ib. 223 (V 149). Gaitz da [...]<br />
gaizki erraiten deratzunari ez ihardestea. Ib. 480s (V 311). Ez erran eure auzoaz gaizkirik. O Pr 573. Egiazko<br />
alhargunak nihoiz ere bertzeak eztituela gaizki erran eta ez baiatu behar. SP Phil 422. Gaizki erranez gal erazi<br />
den ohoriaz züzen egin behar deia? Bp I 102. Gaiski erran gogo duten hura. He Phil 356. Ez derrazuela<br />
gaixkirik, ene anaiak, batzuk bertzeez. He Iac 4, 11. Etziren ausartatzen ageriki gaixkirik erraterat. Lg II 199.<br />
Oraidano bisaiak / gaizkirik erran eztaut sekula. "Ne m'a rien reproché". Arch Fab 183. Ez naiz itsurat mintzo,<br />
ez gaizki erran beharrez: ezagutzen ditut! Hb Egia 89. Haukiek dira ezpainak, nihoren gaizkirik erraiteko edo<br />
damu egiteko ideki izan ez direnak. Dv LEd 258 (Cb Eg II 145 iñoren gaizki esan edo ofensaz). Ongirik baizik ez<br />
egin eta, hitz bat ez erranik gaizki, / gaixtaginenen heriotzerat dela gu gatik joaki [Jesus]. Ox 74. � Gaizki<br />
ziotenean, ez baitzuen mehatxurik egiten. TB 1 Petr 2, 23.<br />
b) (H). (Uso sust.). Injuria; reprensión. "Mauvais, malin propos, discours médisant" H. � Ene dotrina gatik<br />
gaizki erranak eta falsokeriak izan ditut ordain. SP Imit III 18, 1 (Ch afruntu, Mst akusantxa falsiak). Gaizki<br />
erran arin batez tarritatzen da. Ib. 54, 3 (Ch hitz ofensagarri, Mst hitz arhinzki erran batez, Leon elhe gaixto).<br />
Egiak hura libratuko du enganarietarik eta gaixtoen gaizki erranetarik. Ib. 4, 1. v. tbn. SP Phil 238. Kristi<br />
lagünaren kontre gaizki erranak ükhatüz. Bp I 102. Gaiski erran bat, [...] fermu gelditzen ohi da entzuillen<br />
buruetan zenbeit hitz pulit eta agradagarritan ematen den orduan. He Phil 357.<br />
- GAIZKI-ERRANKA, G.-ERRAKA. Murmurando, hablando mal (de). v. GAIZKI-ESAKA. � Jauna, zergatik<br />
egon bear du zakur garrek gaizki-erranka (Dabid) erregeren kontra? (11). LE-Ir. Gaizki erraka dabiltzenak. Añ<br />
CatAN 39. Gaizki errailea beti bertzez gaizki erranka. P. Erramuzpe in Onaind MEOE 1114.<br />
- GAIZKIHERTE (?). "Adversité, gaizkihertia" VocS (empleado tbn. por Egiat sg. el ed.).<br />
- GAIZKI-ESAERA (Lar � H). "Detracción" Lar.<br />
- GAIZKI-ESAKA (V-gip, G; H), G.-ESANKA (AN-gip; H). Ref.: A (esaka); Elexp Berg (gaizki-esaka); Gte<br />
Erd 225. a) Hablando mal, murmurando; maldiciendo, echando juramentos. "Pellok mundu guztiagaittik gaizkiesaka<br />
jardutzen dau" Elexp Berg. "Bata bestiagatik gaizki esaka ibiltzen dira (G-azp), bata besteentzako gaizki<br />
esaka ibiltzen dira (AN-gip), [...] gaizki esaka ari dira (G-azp), esanka (V-gip, AN-gip), [...] elkarri gaizki esaka<br />
ai dira (G-azp)" Gte Erd 128. � Arrazo[i]rik gabe juzgatzen, galosten ta gaizki esaka dabillenak. CatBurg 30.<br />
Jaunaren ofensan gaizki esaka asi zan. Cb Just 68. Bata barkazio eske eta bestea gaizki esaka dagokio [Jesusi].<br />
Lard 461. Gaizki esaka ari da Jaungoikoa gatik. Ur Mt 9, 3 (Ker biraoka). Norbaitengatik gaizki esaka mintzatu.<br />
ArgiDL 27. Neregatikan dantzatu dezu / gaizki esaka mingaña. Tx B I 62. Gau eta egun isildu gabe gaizki esaka<br />
neretzat. Ib. 60. Beste jaun batzuentzaz gaizki esaka ari giñan. Lab EEguna 86. Otxandaz marmarioka ta gaizki<br />
esaka aritzen da. Etxde AlosT 40. Gaizki-esaka ari dira zuengatik. IBe 1 Petr 4, 4. Elkarri gaizki esaka. Berron<br />
Kijote 147.<br />
v. tbn. CrIc 61. Gco I 443. Aran SIgn 40. Etxeg EE 1882c, 562. EusJok 137. Or Aitork 54. Basarri 174. NEtx<br />
LBB 205. Uzt Noiz 45. Berron Kijote 210. MIH 293. Gaizki esanka: Tx B I 72.<br />
b) (V-gip ap. Elexp Berg; Lar, Añ (gaiski-), H). (Sust.). Injuria, ofensa; maldición. "Murmuración" Lar y Añ.<br />
"Médisance, propos défavorable" H. "Andra sorgiñ horrek, gaizki-esakia eta mormoxetia besteik eztauka" Elexp<br />
Berg. � Gaizkiesaka ta maldizio txit asko egin zituen. Cb Eg III 388. Gaizki esaka pisuetatik eskuazko tratu<br />
gaistoetara igaro zan. Cb Just 95. Zeinbat gaiski esaka juezen, abogau ta eskribauben kontra. CrIc 72. Limosna<br />
edo amoina baño gaizkiesaka eta humillkizun geiago baturik. Aran SIgn 22. Burla, ixeka eta gaizkiesakak gure<br />
amorez eramateko. Arr Orac 292 (ap. DRA). Elkarrenganako gaizki-esaka ta ixtillu aiek uzteko. Or SCruz 114<br />
(v. tbn. 141).<br />
- GAIZKI-ESALDI. Murmuración, habladuría. � Guztiak gaiti gaiski esanda [...] azkenian zeure gaiskiesaaldijari<br />
ezarten deutsazu txaplatia [...] esanagaz: [...]. fB Ic II 190s.<br />
- GAIZKI-ESALE (G-azp ap. Gte Erd 128; Lar, Añ (gaiski e., V), H). Murmurador, (el) que habla mal de<br />
alguien; blasfemo, maldecidor; crítico, detractor. "Murmurador" Lar y Añ. "Detractor" Lar. "Gaizki esalea da<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
259
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
(G-azp)" Gte Erd 128 (junto a mihi zikina, mihi gaiztoa, etc., de otras zonas). � Bere jenio gaiztoa, biraoti ta<br />
gaizki esalea. Mg CC 148. Murmuradoriak edo gaiski esalak. fB Ic II 198. Nor da zure arerijua? Nor da zure<br />
gaiski-esalia? Ib. 196. Miin gaiski-esaliak. Ib. 202. Jaunaren izen santua batek aotan artu eta gaizki itzegin<br />
zuen. Gaizki-esale au Moisesi eraman zioten. Lard 85s. Gaizkiesalen batek esango dau enazala ni euskaldun<br />
ona. Ag AL 52. Gaizki-esaleen bildurrik ez du izango (Psal 111). NEtx Nola 39. Bigarrenaren [edizioaren]<br />
gaizki-esaleak ez zirela zenbait harroxko lepa-gogor baizik. MIH 171. Aretino gaizki-esaleaz oroitu naiz. Ib.<br />
365. Gaizki-esaleak ugariagoak zirela ontzat zeukatenak baino. MEIG I 165. v. tbn. CrIc 59. MAtx Gazt 41. IBk<br />
1 Cor 6, 10. IBe Tit 2, 3.<br />
- GAIZKI ESAN (V-gip, G-azp, AN-gip; Lar, Añ (gaiski e.), H). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg; Gte Erd 121 y<br />
128. a) Hablar mal (de alguien o algo), murmurar; injuriar; maldecir, echar juramentos. "Detractar, infamar" Lar.<br />
"Murmurar contra alguno" Lar y Añ. "Reprender, murmurar [...]. Gaizki esan detsa eiñ daben okerra gaittik, le<br />
ha reprendido [...]. Atzetik gaizki esaten bizi da mundu guztiagaittik, vive hablando mal de todo el mundo" Etxba<br />
Eib. "Hablar mal de alguien. Atzetik gaizki esan eta aurretik lagun haundixak" Elexp Berg. "Gaizki esaten ari<br />
zaio (G-azp, AN-gip), [...] bata bestiaitik gaizki esaten dabiz (V-gip)" Gte Erd 128. "Ondo itz egin zazu,<br />
gaizkirik esan gabe (G-azp), iñori gaizki esan gabe (G-azp, AN-gip)" Ib. 121. v. DEUNGARO ESAN, GAIZKI<br />
ERRAN. � Dameak gaxki esanagaiti, / ez galdu esperanzarik. Lazarraga 1182r. Au esan diodanean, asi da<br />
gaizki esaten (Azpeitia, 1622). ConTAV 5.2.9, 54s. Nai ondo, nai gaizki nigatik diotela: zer zat? Cb Eg II 83.<br />
Ekusia gatik anima bat egunoro komulgatzen bere konfesorearen konsejuz, ez dala gaizkirik esan bear. Mg CC<br />
238. Zertako aserre andi batekin esan etziñon gaizki zere anima lapurrari? Ib. 123 (CO 178 dongaro esan).<br />
[Bazekian leoiak] gaizki esango zala bazter guzietan bere atzapar portitzak eramaten bazituen sagu bat<br />
apurtzeko. VMg 21. Ez iñor gaitik gaiski esan. Ur MarIl 3. Erri guztia marmar gaizki esaten ari zala. A Ardi 76.<br />
Bein bakarrik ez du Mariaren izenik abotik atera oraindik, gaizki esateko ez bada! Ill Testim 14. Asi zan<br />
induljentzi oietaz gaizki esaten. Inza Azalp 95. Kulparik gabe amaika bada / nigatik gaizki esana. Tx B I 32.<br />
Kritikak baditu bere legeak, eta lege horiek ez dira beti gaizki esatea izan daitekeen bezain atseginak. MIH 206.<br />
v. tbn. Acto 183. Gco I 433. fB Ic II 203. Xe 216. AB AmaE 335. AzpPr 84. Ag G 117. EusJok 48. Tx B III 58.<br />
Basarri 175. MAtx Gazt 82.<br />
� Etzuela iñork gaizki zer esanik izango. Lard 196.<br />
b) (V-gip, G-nav; Bera). Ref.: Iz Als (gaizkiesana), ArOñ (gaizkíesan). (Uso sust.). Habladuría, murmuración;<br />
calumnia, ofensa, injuria. "Gaizkiesana, la maledicencia. [...] ta inbíyarrekin bétik gaizkiesana" Iz Als.<br />
"Gaiskíesan bat da, es un insulto, mal decir, nombre injurioso" Iz ArOñ. � Zer dira gaizki-egiñak eta gaizkiesanak,<br />
ez bada gaba illuna, itzal-itxusia? Lar SAgust 7. Oiek ezpañak, iñoren gaizki esan edo ofensaz idikitzen<br />
ez ziranak. Cb Eg II 145. Bestiaren murmurazinoia edo gaiski-esana gogoz entzuten. fB Ic II 195. Beretakoen<br />
baten kontrako gaizki-esanak. Aran SIgn 109s (v. tbn. 100 'calumnias'). Errebolberaz eta gaizki-esanaz eskainka<br />
ari zitzaizkion. Or SCruz 43. Bateron-baten gaizki-esanagaittik aldendu baeban bere laguntzatik. Etxba Ibilt<br />
479. Zerbait gehiago utzi dutenak bizi garenon ongi nahiz gaizki esanek dauzkate bizirik hil ondoan. MEIG VII<br />
67. v. tbn. Sor Bar 109. Etxde JJ 97. Berron Kijote 55. � Lotsatu egin biar da gaiski esalia, bere paltia ta gaiski<br />
esaneko pekatuba berari arpegijan ezarrijagaz. fB Ic II 199.<br />
- GAIZKI-ESATE. Murmuración, habladuría; injuria, ofensa; maldición, juramento. v. GAIZKI ESAN (b). �<br />
Ernegazio eta gaizki esateak. Mg CC 166. Gaiski esatiaren edo murmurazinoiaren gaineko kaltiak. fB Ic II 210<br />
(v. tbn. 203). Mesedeakgatik esker gaiztoak errezibitu nituen, milagroakgatik gaizki esateak. Echve Imit 227. v.<br />
tbn. Ur MarIl 126. Etziran mormorio eta gaizki-esateari lekurik ematera benturatu. Lard 88 (v. tbn. 97). Burla,<br />
ixeka, gaizki-esate, masalleko. Arr Orac 278 (ap. DRA). Utz itzazue, beraz, gaiztakeria guztiak eta azpikeria,<br />
itxurakeria, bekaizkeria eta gaizkiesate guztiak. IBk 1 Petr 2, 1 (IBe gaizki-esate).<br />
- GAIZKI ETA GAIZKI. Pésimamente. v. GAIZKI ERE GAIZKI. � Gaizki ta gaizki egiña! Mendian billatzen<br />
dezun landareai, ta batez ere gazteari, kontu eskurik ezarri... Munita 55.<br />
- GAIZKI-ETORRI. "Adversidad, gaizkietorria" Lar (� VocCB (s.v. atsekabe) � Dv (s.v. gaitzegoki)).<br />
- GAIZKI-GURA. a) v. GAIZKI NAHI. b) "Gaizki-gurak, deseos de mal ajeno, falta de buena voluntad. Alkarri<br />
dittugun gaizki-gurak, sortzen dittue munduko okerrik geixenak, las envidias que nos tenemos" Etxba Eib. v.<br />
gaizkinahi.<br />
- GAIZKI-IKASI (-kh- Dv, H), GAIZKIKASI (S ap. Lh Eusk 1919-1920 (II), 81). a) "Mal-appris" Dv.<br />
"Burhasoak nolakoak diren ageri da ume ongi edo gaizki ikhasietarik, il est clair, par les enfants bien ou mal<br />
élévés, quels sont les père et mère" H s.v. ikhasia. "Impoli, insolent" Lh. � Zure ganik obedienzia eta ohore<br />
behar dutenak hain gaizki ikhasiak eta hain bihurriak badira. SP Phil 164s. Zer lorietan aurthik lezakeen, hatzez<br />
gora, mandozain gaizki ikasia! Barb Sup 130. b) "Gaizkikhasi (S; Foix), trivial" Lh.<br />
- GAIZKI IRUDITU. "Gaizki irudituta egon, imaginar mal una cosa, estar en un error. Gaizki irudituta negon ni,<br />
bai" Gketx Loiola.<br />
- GAIZKI HITZ EGIN. Hablar mal (de alguien); blasfemar, maldecir; decir inconveniencias. "Hartaz gaizki<br />
hitzegiten dute (G-azp, AN-gip)" Gte Erd 128. v. GAIZKI MINTZATU. � Guarda nazazu / gaixki hitz egitetik.<br />
EZ Eliç 89. Baldin nik gaizki itz egin badet, / errazoe eman ezazu. Bast 16. Gaizki itz egiten due zuzaz. AA III<br />
491. Gauzarik onenetatik ere artzen zuten Jesusgatik gaizki itzegiteko oña. Lard 402. Zergatik gizon orrek<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
260
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Errege nere Jaunari ain gaizki itzegin bear dio? Ib. 197 (v. tbn. 85). Kondesagatik ona besterik aditzen etzuela,<br />
Goloz añ gaizki itzegiten zioten denbora berean. Arr GB 93. Agirian asi zan Santuaren kontra txit gaizki<br />
itzegiten. Bv AsL 136. Besteaz gaizki ez itzegitea. Arr May 10. Gaizki niregatik itzegin atzetik. AzpPr 40. Aspaldi<br />
ontan arkitzen zera nitzaz gaizki itzegiña. Tx B I 62. Gaizki itzegin badut, erakutsi zaidazu zertan utsegin dedan<br />
(Io 18, 23). Ir YKBiz 475 (Or gaizki itzegin; Lç, He, LE, HeH, Dv, Leon gaizki min(t)zatu). Beregatik gaizki itz<br />
egin zuten lagunak ixildu bearra zeukatela. JAIraz Bizia 67. v. tbn. It Fab 165. EusJok 95. JanEd II 102. ABar<br />
Goi 42. MEIG IX 72. � Aldegina dan gisan / itz gaizki norbaitez. Or BM 98. � (Part. en función de adj.). �<br />
Batek Jesusi esaten zion: Kristo baaiz libratu gaitzaguk i erori eta gu; baña besteak lagun gaizki-itzegiña<br />
agirakatzen edo erreprenditzen zuen. Lard 461. Pekadori ingrato gaizki itzegiñak. Ud 106.<br />
- GAIZKI HITZ ERAGIN. Hacer hablar mal. � Blasfema erazo edo Jaungoikoaren kontra gaizki hitz eragin.<br />
Gco I 454.<br />
- GAIZKI IZAN. a) (Acompañado de instr.). Ir(le) mal. v. GAIZKI JOAN. � Ezen gaizki lizate guzaz, baldin<br />
deabruék eta gaixtoék Iainkoaren borondatearen kontra deusen egiteko bothererik baluté. Lç Ins C 2r. b) (Aux.<br />
intrans. bipersonal). Parecer(le) mal. "Gaizki lakiket (L-ain, BN), sería mal para mí" A. � Hori etzait batere<br />
gaizki. Bainan, ene arabera, hobeki egin lezakete oraino [...]. Dv Lab 226. Hartako naski gizon zenbaitek ez<br />
dute ikusi nahi gauean baizik. Oro ifrentzuz edo gaizki zaizkote argitan. Hb Egia 141. Bizkitartean Seroren<br />
eskoletarik ostikoka bezala kanporat emaite hori ez omen zaio jaunari hain makur ez hain gaizki. HU Zez 104.<br />
Ez ahal zauk gaizki gaxtaginen arrapatzea eta punitzea? Larz Senper 22.<br />
- GAIZKI JAIO. Malnacido. � Abre pelatu, zakartsu / eta gaitzki yayo hura. Gy 160.<br />
- GAIZKI JOAN. (Acompañado de instr.). Ir(le) mal. v. GAIZKI IZAN. � Begirautzue, lurra eta itsasoa, gaizki<br />
doha zuetzaz: zeren iautzi da deabrua zuetara kolera handian. 'Mala os espera'. Ax 175 (V 118). Gaizki doha<br />
iztupaz, suak utki dezanean. 'Mal le va a la estopa'. Ib. 418 (V 271).<br />
- GAIZKI-JUZGALARI, GAIZKI-JUZGALE. (El) que juzga mal a otro. � Gaiski juzgalariak ta gaizki esaliak.<br />
fB Ic II 236. Gaiski esalia (ta bardin da gaiski juzgalia) dala, autsari auagaz aixe emoten deutsana legez. Ib.<br />
228.<br />
- GAIZKI MINTZARAZI. Hacer hablar mal. � Begirautzue, beraz, gaixki mintzaraztetik guk egiten dugun<br />
ungiaz. He Rom 14, 16.<br />
- GAIZKI MINTZATU (Dv, H), GAIZKI MINTZO IZAN. a) Hablar mal (de alguien o de algo); decir<br />
inconveniencias. "Gaizki mintzatzea norbaitez, parler mal de quelqu'un" Dv. "Mal parler" H. v. GAIZKI HITZ<br />
EGIN. � Elkharren kontra etzaiteztela gaizki minza, anaieak. Lç Iac 4, 11 (TB gaizki mintza bata berzeaz, Dv<br />
elkharrentzat ez mintza gaizki). Zeren hetzaz [gaixtoez], heken adiskideak ere [...] gaizki mintzo baitira. Ax 515<br />
(V 332). Hobe da ixil egoitea, ezenez gaizki minzatzea. "Que mal parler". O Pr 244. Bertzez gaizki minzo denak<br />
adi ditzake bere ogenak. Ib. 562. Mihi gaizki mintzatzen / hañitz aldiz usatua. Gç 139. Gaizki bestez minzatzia<br />
bekhatü handi bat deia? Bp I 102. Emanen [dute] bide gaizki mintzatzeko. ES 196. Gaizki minzo diren<br />
konpañatik, ahal bagite, erretiratüz. CatLan 98. Lagunaz gaizki mintzatzeko ohitura. Dh 145. Hil orduko,<br />
berehala hartaz gaizki mintzatzea. HU Aurp 63. Ari dira, bele antzo / --koa, koa, koa, koa-- / bestengatik gaizki<br />
mintzo. Mde Po 41. Gizarteko asarreak ez piztea ez ezen, gaizki mintzatuz geitzea. "Male loquendo". Or Aitork<br />
230.<br />
v. tbn. EZ Man I 94. SP Phil 352. Tt Arima XV. Ch III 46, 4. He Phil 355. Mst III 28, 2. Lg II 147. Mih 65. Arch<br />
Fab 89. Gy 9. Dv 1 Petr 2, 12. CatS 48. Zby RIEV 1909, 106. CatJauf 15. MEIG VI 169.<br />
b) Reprender. � Gaizki mintzatzen zaion guzietan, begiratze gaisto edo desafioa egiten dionean [gurasoari].<br />
CatB 44. Egün batez gaizki mintzatü zen bere amari; hau ordian nigar turrustaz hasi zen. Ip Hil 55.<br />
c) (Part. en función de adj. y sust.). Mal hablado. "Gaizki mintzetue da (B)" Gte Erd 128 (junto a aho zikiñekoa,<br />
mihi gaiztoa, etc., de otras zonas).<br />
- GAIZKI-MINTZATZAILE. "Calumniator" Urt IV 91.<br />
- GAIZKI MINTZATZE. Calumnia. � Gezürrez edo gaizki minzatzez besteri damü egin derionaz. Bp I 102.<br />
Kolera, aihartasuna, malezia, gaizki mintzatzea. TB Col 3, 8.<br />
- GAIZKI NAHI, G. GURA, G. OPA, G. DESIRATU. Desear el mal; querer mal. "Gaizki nai diot" Lar s.v.<br />
malquerer. Cf. gaizkinahi. v. GAITZ NAHI. � Gaizki obratzea bezala gaizki desiratzea ere bekatu dela. Mat<br />
117. Gaizki nai zieten guzien eskutik aterako zituelako ustea. Mb IArg I 283. Eranzuteko guk on egiñekin, gaizki<br />
nai edo egin digutenai. VMg 10. Inok bere ez deutsa gaiski gura bere gorputzari. fB Ic III 345. Motrikuko<br />
jendiak / kolera artzen du; / gaizki nai duen batek / gezurra esan du. Xe 287. Nere ondra loi-gabia lagatzen<br />
dorala gaizki gura destenen miñian. Etxba Ibilt 487. v. tbn. Gco I 440. Bv AsL 67. CatJauf 16. G. opa: fB Ic I<br />
303.<br />
- GAIZKI OPA. v. GAIZKI NAHI.<br />
- GAIZKI HORI. ¡Mal hecho! � --Gure hauzapezek badute hortaz aditurik aski, guti khexatzen badira ere<br />
gehienak. --Gaizki hori! Iduri luke ezen kargu bat hartzen duenak, karguak manatzen diozkien eginbideak bethe<br />
behar lituzkeela. Dv Lab 313. Haur huntaz irri egiten duzue? gaizki hori; ezik itxuxia badu ere gorphutza,<br />
ederra du arima. Laph 154.<br />
- GAIZKI PENTSATU. a) Pensar mal. � Defendatzen du nehoren kontra gaizki minzatzea, ala gaizki pensatzea<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
261
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ere bai? Lç Ins D 7v. Karitateak eztu gaizkirik pensatzen; mundua, kontra, bethi gaizki pensatzen iarria da. SP<br />
Phil 428 (He 432 ez du aurkhitzen gaiskirik baizen). Laguna gaiti gaiski pensetako. fB Ic II 230. v. tbn. Etxde JJ<br />
192. SM Zirik 68. Lab SuEm 177. � Askotan neska onak ere, gaizkirik pentsatu gabe noski, nolabait xamarreko<br />
jazkera daramate. MAtx Gazt 79. b) Malpensado. v. GAIZKI-USTE. � Eta komeni da maizenik gaizki pentsatu<br />
xamarra izatea. MIH 191.<br />
- GAIZKIRA. Mal. � Eziran kupira / pixka bat sikira, / nerekin gaizkira / portatuak dira. Tx in Imaz Auspoa<br />
24, 132.<br />
- GAIZKIRA(T) HARTU. "Gaitzitzea, gaizkira hartzea, samurtzea" HeH Voc. "Gaizkirat hartzea, prendre en<br />
mauvaise part" Dv. � Iainkoa ezin ofensa dezakegu, [...] Prinzesaren senhar iaunak ezin gaizkira har dezakeien<br />
bezala, hark enzuna gatik igorri zitzaion mandatari lizuna. SP Phil 435. Zer nahi egin dezan, gaiskira hartzen<br />
dugu. He Phil 387 (SP 383 gaitzera hartzen). Ikusten dut solasa gaizkirat hartu nahiko dutenek zer erranen<br />
duten. HU Aurp 126.<br />
- GAIZKIRA(T) ITZULI. "Gaizkirat itzultzen ditu ene solas guziak, il donne un mauvais sens à toutes mes<br />
paroles" Dv. � Begira zaite [...] obra onak gaizkira itzultzetik. SP Phil 353 (He 355 gaiskira itzultzetik). Bere<br />
pasioner enjogi den gizonak, huna ere gaizkiala ützültzen dü. Mst II 3, 1 (SP, Ch gaitzera itzultzen, Ip<br />
gaizkialatzen). Ikharan dago hitzak edo urratsak gaizkirat itzul diotzaten. Hb Egia 154.<br />
- GAIZKIRAKO. Para mal. � Mundu huntan ikusten / dugula holako, / gaizkirako bezala / berdin ongirako.<br />
Etcham 63.<br />
- GAIZKIRAKO BIDE (H). Ocasión de pecar; mal camino, camino del pecado. "Gaizkirako bidea dadukate<br />
horrelakoek, ces sortes de personnes ant pris le chamin du mal" H. � Gaizkirako bidea ematen duen bekataria.<br />
Mb IArg I 144. Gaizkirako bideetatik alde egiten ez dutenak. KIkG 74 (KIkV 97 obenerako). Gaizkirako<br />
bidearen zueri erakustea. Barb Sup 59.<br />
- GAIZKIRA-NAHI. Inclinación al mal. � Gaizkira-nai neurrigabe onek obe ta oberen diranak utzerazten<br />
baititu. "Immoderata in ista inclinatione". Or Aitork 44.<br />
- GAIZKI-SALATU (gaiskisalhatü Gèze � A; H). Acusar, denunciar. "Médire" Gèze. "Dénoncer, accuser<br />
quelqu'un" H. � Egotxirik beita gure anaien gaizkisalhazalia, zuñek gaizkisalhatzen beitzütian gure Jinkuaren<br />
aitzinian gai eta egun. Ip Apoc 12, 10 (Lç, He, TB akusatu, Ur (V y G), Ol salatu, Dv iratxiki). v. tbn. SoEg<br />
Herr 7-2-1957 (ap. DRA gaizkixalatu).<br />
- GAIZKI-SALATZAILE. v. ej. en GAIZKI-SALATU.<br />
- GAIZKI SALDU (S; Gèze, Dv (S), H, Foix ap. Lh). Ref.: A (gaiskisaldu); Lh (gaizki saldü); Lrq (gaxki-sal).<br />
Calumniar. "Médire, trahir" Gèze. "Calommnier" Dv, que cita a Ip. "Dénoncer, accuser quelqu'un" H. "Hacer<br />
traición" A, que cita a Gèze. "Trahir" Lh. "Diffamer" Lrq. � Erregeri gaizki saldu, gertuz ogen gaberik. E 231.<br />
Gaiski saldürik izan nüzü, / hori kuntrariua düzü; / Etzüntiedan traditü / ez eta ere pensatü. 'J'ai été faussement<br />
accusé'. Xarlem 1353. Behar dugu senharrari gaizki saldu adulterioko bekhatiaz. Past. Genev (ap. H s. v. saldu).<br />
Gero beste aurrhider gust egiteagati, / gaiski salzen nündian ene aitareki. 'Elle disait du mal de moi à mon père'.<br />
Etch 174. Bena gaiski saldürik emastik harzara, / kondüsitü nündien brigadaz brigada. 'Faussement accusé par<br />
ma femme'. Ib. 184. Gaizkisaldürik zira Jüdio direla dioienez. Ip Apoc 2, 9 (Ur (V) deungaro esan).<br />
- GAIZKITIKAKO. "Qui provient du mal. Gaizkitikako onak ondorio txarra, le bien (ou l'avantage) qui vien du<br />
mal finit par le mauvais succès" Dv. � Horietaz gainerakorik dena, ordean, gaizkitikakoa da. Dv Mt 5, 37 (Lç<br />
gaixtotik).<br />
- GAIZKITIK GAIZKIRA. De pecado en pecado. v. GAIZKIZ GAIZKI(RA). � Bekatuz bekatu ta gaizkitik<br />
gaizkira dabilzan zenbait. Mb IArg I 301.<br />
- GAIZKITZAT HARTU. Tomar a mal. v. GAIZKI HARTU. � Ez beldur izan gaizkitzat artuko diola<br />
Jangoikoak bere ministroari [...] ekartzen dion obedienzia gatik. Mg CC 112. v. tbn. Ill Testim 30. Fotoak<br />
artzeko ezin aukera obea, baño ausartzen ez, iñork gaizkitzat ar etzezan. Anab Aprika 19. Ez dezazula gaizkitzat<br />
artu, Manuel, nere eztenik. Uzt Noiz 93.<br />
- GAIZKI-USTE. Malpensado. Cf. gaitzuste. � Aberatsen semeen arte egiten zirala hauteskundeak erranen<br />
dizute gaizki-uste maltzurrek. Osk Kurl 173.<br />
- GAIZKIZ. "Bestetzaz gaizkiz ari dira (S), besteentako gaizkiz ari dira (S)" Gte Erd 128 (junto a gaizki<br />
mintzatu, ahotan hartu, etc., de otras zonas).<br />
- GAIZKIZ GAIZKI(RA). De pecado en pecado; de mal en peor (?). � Gaiztatu zen egunetik gaizkiz gaizkira<br />
ibilli zen beti. Mb IArg I 277. Gera zaitezte gaizkiz gaizki ta bekatuz bekatu ibiltzetik. AA III 449 (v. tbn. 499).<br />
- HORI GAIZKI. Mal hecho. v. GAIZKI HORI. � Zathitzen dituzte bi puzketan [etxaldeak]. Etxetiar on baten<br />
lekhuan, bi erromes andana sartzen dituzte. Hori gaizki, eta berentzat eta guzientzat. Dv Lab 87.<br />
gaizkiagotu (Lar, H). � "Empeorar" Lar. "Devenir plus gravement malade" H. � Batek ere ezin izan zuen gaitz<br />
ura sendatu, gero ta gaizkiagotu egin zan. Ir YKBiz 96. v. tbn. Etxde AlosT 89.<br />
gaizkiagotze. "Empeoramiento" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
262
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaizkialatu. v. gaizkiratu.<br />
gaizkibel-harri. "Granizo" Darric (ap. DRA).<br />
gaizkibelatu. "(Sal), ofender" A.<br />
gaizkide (R ap. A; T-L). � "Cómplice, compañero en el mal (O)" A. "Complice, gaizki-kide, gaizkide" T-L. v.<br />
gaiztakide. � Lankide, gaizkide. O Pr 526 (tbn. en Zait Plat 117).<br />
? gaizkidun. "(G), endemoniado" A Apend. Probablemente por gaizkindun.<br />
gaizki-egile (Urt IV 91, Dv, H), gaixki-egile (S ap. Lrq /gas#kigile/), � Malhechor, criminal; (el) que hace mal a<br />
alguien; calumniador, difamador. "Calumniator" Urt. "Qui fait le mal. Gaizkiegileari ongiegin behar zaio" Dv. v.<br />
gaizkigile, gaizkile. � Tr. Propio de la tradición septentrional ya desde Leiçarraga; se encuentra tbn. en<br />
Lizarraga de Elcano, CatB, Illarramendi e Iraizoz (YKBiz 291). Expresiones como 'el que nos hace mal, el que<br />
nos calumnia' admiten dos construcciones: gure gaizki-egilea (en Axular 273 (V 182), Pouvreau, Belapeyre (II<br />
78), CatB, CatLuz (15) y Zerbitzari) o guri gaizki-egilea (en Maister, Lopez, Jauretche (378), CatS (64) y<br />
Casenave (SGrazi 134 gaixkiegiliak)). � Baldin hori gaizki-egile ezpaliz, ezkindraukeán hiri libratu. Lç Io 18,<br />
30 (LE gaizkiegille, EvS gaizki egile; He, HeH, Dv, Leon gaixtagin, TB gizon gaisto, IBk gaizkile, IBe<br />
gaizkigile). Deusez ere eztuzu hala ahalketuko zeure etsai gaizki egillea, nola pairatzeaz, sentimendurik ez<br />
egiteaz. Ax 297 (V 198). Ni nuzu bekhatoria, ni nuzu gaizki egilia. Tt Onsa 43. Berauri gaizki egilen, Jinkua<br />
gogotik othoitzen beitü eta bihotzetik faltak pharkatzen. Mst I 24, 2 (SP bere gaizki egilleak). Errege heer<br />
injustoki gaizki egilen errabiaren pazienki sofritzeko. AR 219. Gaizki egileari ongi egitea. Brtc 209. Guk geren<br />
gaizki egillei barkatzen dieztegun bezala. CatB 37. Gaitzki egilleari on-egin behar badio. Gy 108. Badakizu,<br />
Jauna, zer gaizki-egile auhendagarria naizen. Dv LEd 149. Oi esku madarikatu gaizki-egileak! Ib. 75 (Cb Eg II<br />
36 gaizegille). Sua gaixtakeriaz emana izan da, eta badakigu gaizkiegilea Europatarretarik dela. Prop 1884,<br />
139. Ohoinak eta bertze gaizki-egileak. HU Zez 87 (v. tbn. 86). Lepua kendu dezaiazun gaiski egille gustiyari. Ill<br />
Pill 31. Berehala handik athera-arazirik hura [Daniel], haren gaizki-egileak igorri zituen lehoinen erdirat. Zerb<br />
IxtS 70.<br />
v. tbn. EZ Eliç 148. Mat 21. Monho 130. LE Ong 123r. TB 1 Petr 2, 12. Jaur 381. Arch Fab 223. CatS 44. Jnn<br />
SBi 7. Lf in Casve SGrazi 10. Gaixki egile: Gç 91. He 1 Petr 2, 12. Lg I 269. Gaizki-inzale: CatUlz 55.<br />
gaizkiegiletu. "Devenir mauvais, enclin à faire du mal" Dv.<br />
gaizkiegin. v. gaizkigin.<br />
gaizkietsi. � Despreciar. v. gaitzetsi. � Yainkoak ongiesten zitunak gaizkietsi itzan. Zait Sof 163.<br />
gaizkigile (V-gip, S; SP (-gilia), H), gaiskigile (Gèze, A), gaitzki-egile, gaizki-inzale. Ref.: A y A Apend<br />
(gaizkigile). �1. Malhechor. "Malvado" A. v. gaizkile. � Ohoineki urkaturik nola gaizkigilia. E 29. Gaizkigile<br />
bezala kondemnatzen. Lç Ins C 4r. Gaizkigilén mendekiotan eta ungigilén laudoriotan. Lç 1 Petr 2, 14 (He gaizki<br />
egilleen, Dv gaixtagin). Gaizkigiler utztek pena, / gaizki eginez zor utena. O Po 66. Lapur gaisto edo gaizki-gille<br />
andi bat bailiz bezala erabilli zuten. Mb JBDev 15.<br />
v. tbn. Harb 321. LE-Ir. Ip Hil 163. Ir YKBiz 503. Mde Pr 49. Berron Kijote 162. �2. "Hechicero, [...]<br />
gaizkigilla" Añ. v. gaizkin (3).<br />
gaizkigin, gaizkiegin. �1. Malhechor. v. gaizkigile. � Emen presentatzen naiz ni bekatariau gaizki egina<br />
bezala zure aurrean. "Como reo y culpado". Ber Trat 88r. Hil izan da gurutzean / faltadun ez zelarik / bi<br />
gaizkiginen artean. Monho 76. �2. "Hechizero" Lar. v. gaizkin (3).<br />
gaizki-izen (V-gip ap. Iz ArOñ), gaizkizen (V-gip ap. A). � "Apodo, mal nombre" A. "Gaizkí-izena, el mote" Iz<br />
ArOñ. v. gaitzizen. � Joanito izena. Beste izen bat bazuan, gaizki-izena: Zaparro. BasoM 141.<br />
gaizkika (Dv). � Reprendiendo, haciendo reproches. "Gaizkika haritzea, faire des reproches" Dv (s.v. gaizki).<br />
Cf. gaizki II (2). � Semei gaizkika zegokon denboran Dabitek harenzat izan zuen emetasuna (2 Sam 16, 5).<br />
CatLav 181 (V 93). Gaizkika hari zaizkit ni hertsatzen nauten etsaiak. Dv Ps 41, 11 (Ol isekaz, Ker iraiñez).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
263
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Maithatu behar orde, enetzat gaizkika hari ziren. Ib. 108, 4 (Ol aurka yaurki, Ker salatu). Jaun bikarioa, alegia<br />
eta hasarre, guzieri gaizkika. Barb Sup 139. Gero berriz elgarri gaizkika. --Haurrak baino haurrago zirezte!<br />
Zoroak! Lf Murtuts 24. v. tbn. Darthayet Manuel 371 (ap. DRA).<br />
gaizkikarako. � Perverso (?). � Horiek guziak hirri egite, dosteta eta bosgune errhoak eta gaiskikarakoak dire.<br />
He Phil 330 (SP 329 ahalkegabekoak).<br />
gaizkikari. � "Criminator, médisant, malorum investigator, qui cherche le mal, qui aime à faire des reproches"<br />
Dv. � Atsoak halaber egon beitez bizitze saindu batean, ez gaizkikari, arnozale, bainan ongiaren irakhasle. Dv<br />
Tit 2, 3 (Lç gaitzerraile, IBe gaizki-esale, Bibl mihi gaixto).<br />
gaizkikatu. � Reprender, reprochar. Cf. gaizki II (2). � Gaizkikatuz geroz, bere hutsaz aithor dutela. Prop<br />
1898, 116. Aitak gaizkika gintzakek, ez lakigukek gehiago pipako belharrik eman. Prop 1899, 225. Badire<br />
gaizkikatu dituztenak, erranez hain abre ederra [...] ez zutela behar galtzerat utzi. Ib. 237.<br />
gaizkikatze. � Reproche, reprensión. � Zenbat ditudan holako haur minbera, jaio berriarentzat makhila<br />
bezala, gaizkikatze bat arimaren galtzeko aski litzaioketenak! Prop 1897, 100.<br />
gaizkiketari. � (El) que busca el mal. v. gaizkikari. � Gaizkiketaria berriz, gaizkiaz izanen da lehertua. Dv Pr<br />
11, 27 (Ol gaitz billa dabillana).<br />
gaizkikoi (Lar, Dv), gaiskikoi. � Malvado. "(Fácil y dispuesto a) adolecer" Lar. "Malin, qui aime à faire le mal,<br />
malveillant (He)" Dv. � Kharitatea [...] ongikoia den orduan, mundua gaiskikoia da. He Phil 432 (SP 428<br />
gaizki egin nahia).<br />
gaizkikor. "(Fácil y dispuesto a) adolecer" Lar. "Susceptible, sensible" T-L.<br />
gaizkikuste. � Pesimismo. � Zer esan nai du, [...] baieztzen dutenai dagokien etorkizuna ezagutzeko gai ez<br />
diran zenbat izateen gaizkikusteak, bada gauza guziak izan ditezke sinisten duenarentzat? Otag EE 1884a, 312.<br />
gaizkile (Vc ap. A Morf 88; VocCB), gaizgile (L, BN ap. A; Lar, H), gaitzgile (Lar, Arch VocGr, VocCB, Dv),<br />
gaitzkile (Dv, que cita VocCB), gaizkila, gaiskile (Añ), gaiskila, gaxgila, gazkila. � Malhechor, criminal; (el)<br />
que hace mal a alguien; malvado, maligno. "Alma de caballo, hombre sin conciencia, gizon gaitzgillea" Lar.<br />
"Malfaisant" Arch VocGr. "Malin" Arch Gram 14. v. gaizkigile, gaizkin, gaiztagin. � Tr. Empleado primero<br />
por Leiçarraga, es, con todo, propio sobre todo de la tradición meridional (fuera de la cual sólo lo encontramos<br />
además en Archu y un texto de GaztAlm) desde mediados del s. XVIII. En el s. XX, con muy pocas excepciones,<br />
sólo se emplea gaizkile. En DFrec hay 15 ejs. de gaizkile y 4 de gaizkille. � Han kruzifika zezaten hura eta<br />
gaizgileak: bata eskuinean eta berzea ezkerrean. Lç Lc 23, 33 (He, Dv ohoin, TB gaistagin). Anima<br />
gaitzgillea]n[. Mb IArg I 231. Amau daiguzala geure gaxgilla edo areriuak. CrIc 71. Gogoan zerabillen nola<br />
gaitz egin berak ere bere gaizkillai. VMg 68. Barrabas gaitzkille eta eralle infamea. Gco II 28. Arrestatuak izan<br />
ziran [...] gaitzgillerik andienak bazirakean bezalako mantxarekin. Izt C 419. Ur gaizgilea. "L'eau maligne".<br />
Arch Gram 15. Baldin gaitzgillea dala badakizute, artu eta zuek zerok juzgatu ezazute. Lard 450. Borztan<br />
guartan naz ortaz, zer barra gazkilak egiten al tion ene karten leitako tenpran. Mdg 129. Ergel, sepatsu, ziraun,<br />
kilimakor, gaizkille... Ag G 276. Oilo gaizkile bat. GaztAlm 1934, 105 (ap. DRA). Neu izan naiz gaizkille<br />
bakarra. Etxde AlosT 29. Iñok eztu izentatuko abertzale gaizkille bakar bat ere. Alt LB 109. Gaizkillearen<br />
iñosokeri baten bidez agirian jartzen diran ilketa bikain oiek. NEtx LBB 110. Gaizkileak ez du inoiz irabazten.<br />
MEIG I 143. Gaizkile gogortua. Ib. 180. Gaizkile ustekoa. MIH 321.<br />
v. tbn. Añ CatAN 31. Lard 127. Aran SIgn 100. Ur PoBasc 47. AB AmaE 343. EE 1885b, 234. Arr May 125.<br />
Ayerb EEs 1916, 31. ArgiDL 97. Inza Azalp 146. Jaukol Biozk 26. Enb 101. Alz Ram 131. Otx 31. Ir YKBiz 489.<br />
TAg Uzt 143. Zait Sof 187. Munita 56. Or Aitork 56. NEtx Antz 135. Bilbao IpuiB 125. Izeta DirG 81. Vill Jaink<br />
105. Gand Elorri 98. Erkiag BatB 96. BEnb NereA 206. MAtx Gazt 32. Berron Kijote 75. Gaizgile: Jauregui EE<br />
1883a, 242. EEs 1919, 145. Gaizkila: Mg CC 255. Gaitzkille: Arr GB 29. Legaz 21. Gaitzgille: Ub 118. Gco I<br />
435. AA III 310. Arr GB 95. Gaiskilla: Añ EL 2 121 (EL 1 114 gaiskin). Zav Fab RIEV 1907, 540.<br />
gaizkin (V, G, R ap. A; SP, VocCB (G, s.v. gaitzgille), Dv (G, s.v. gaitzgille), H), gaiskin (Añ), gatxkin,<br />
gatxgin. �1. Malhechor, criminal; malvado, maligno, perjudicial; (el) que hace mal a alguien. "Gizon gaizkina<br />
(Ax 287), malfaiteur" SP. "Méchant, malicieux, scélérat, etc." H. v. gaizkile. � Tr. Empleado por Axular y<br />
Etcheberri de Sara, no vuelve a documentarse en la tradición septentrional; desde finales del s. XVIII aparece<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
264
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
con cierta frecuencia en autores meridionales, siendo especialmente frec. entre los vizcaínos. � Gizon gaizkin<br />
bat bezala, izi zen, beldur zen. Ax 287 (V 192). Aski da alfer izaitea gaizkin izaiteko. ES 185. Ispiritu gaitzkin<br />
oetatik batek sugearen aotik Ebari itzegin. Ub 9 (cf. infra (2)). Geure gaiskin ta areriuai parketan<br />
ezpadeutseguz. CrIc 72. Miina ongilla andija da, ondo erabili ezkero. Baita gaiskin andija bere, gaiski erabili<br />
ezkero. fB Ic II 182 (v. tbn. 165). Ezautu daigun geure gatxgin nausija, zein dan geure aragija. Ib. 270. Lenago<br />
da errubaga edo inozentia, errudun edo gatxkina baño. Astar II 187 (v. tbn. 265; 121 gaixkin). Bela gaiskin<br />
txikia, otso gaizkilla andia ta gizona. Zav Fab RIEV 1907, 540. Patxi zeruko aingeruan zan da deabru gaizkiña<br />
Peru. Ag Kr 175 (v. gaiskin diabruba en Mg PAb 62, deabru gaizkin en AB AmaE 274 y deabru kazkin en Or<br />
Eus 61). Ixilliko bekaitza agiriya baño gaizkiñago da. EgutTo 24-7-1918 (ap. DRA). Emen al zagoz, astotzar,<br />
gaizkin, alakuori? Otx 69. Gaizkiña nor dan esatea. Zait Sof 64. Aalmen gaizkiñak (poderes malignos). Etxde<br />
AlosT 83. Esitu ezpaniñute basapizti gaizkin baten antzo. Etxde JJ 245. Zintzo diren batzuei gaizkiñen pagua<br />
ematen zaie. Vill Jaink 98. Eta ba ete dago gaizkiñen lorratzik? Erkiag BatB 101.<br />
v. tbn. Tolosa EEs 1913, 209. EEs 1916, 50 ("verdugo"). Laux AB 80. Anab Poli 24. Zait Plat 104. Gaiskin: Añ<br />
EL 1 114 (EL 2 121 gaiskilla).<br />
�2. (V-arr-m, G, L-sar; Lar, Mg Nom 66 (V, G), H), gaiskin (Añ), gaitzgin, gaitzkin, gazkin, gazgin (V-arr),<br />
kazkin (G), gaizkiin (V-gip). Ref.: A (gaizkin); AEF 1923, 13; A EY I 67 y II 418; JMB At (gaizkiñ); Eusk 1956,<br />
225. Demonio, diablo, espíritu maligno, (el) Maligno. "Espíritus, gaizkiñak" Lar. "Endemoniado, [...] gaizkiñak<br />
dituena" Ib. "Espíritus malignos" Mg Nom 66. "Espíritus malos, gaiskiñak" Añ. "Endemoniado, gaiskiñak<br />
dituana" Ib. "Par excellente, le démon, l'esprit malin" H. "Gaizkiñak daukaz orrek, ése está poseído del<br />
demonio" A, que cita a Lard. "Se les atribuye la virtud de retardar la muerte" AEF 1923, 13 (que da más datos<br />
sobre esta creencia en V-arr; v. tbn., para detalles suplementarios, JMB OC I 93). "Kukurruku egin euban orduan<br />
oilarrak eta gazgina bere bidean yoan zan (V-arr), [...] el maligno" A EY I 67. "(L-sar), genio maligno, causante<br />
de enfermedades" JMB At. Cf. J.R. Erauskin in Tx B II 246: "Baña badira beste batzuek ez emakumeak eta ez<br />
gizonezkoak ez diranak, baizik xomorro txiki-txiki batzuek, asko milla alkarrekin bizitzen diranak. Auei<br />
gaizkiñak esaten diete. Gaizkiñ abek jendeari lan askotan laguntzen diote, batez ere bestela egin ezin diran<br />
lanetan". v. gaiztorako. � Eleiza batean Luis zegoela gaizkiñak esan zuten: [...]. Cb Just 25. Gaitz-giñak edo<br />
demoniak ateratzen zituan gizonen gorputzetatik. Ub 82 (80 gaitzkiñak). Ez dauka oneek orrelango artuemonik<br />
gaiskiñakaz. Mg PAb 155. Zazpi gaiskin edo infernuko espiritu. Mg CO 116 (v. tbn. 166 (CC 117 deabruak)).<br />
Gazkinak daukaz, emon bekijoz konjuru sendo eta fuerte batzuk. Astar II 39. Arako umeren bat gexorik<br />
daguanian, sinistutia urlijak [...] emongo eutsazala gaskinak beragaz aserratu zalako. Ib. 41. Gaiskiñen<br />
tentazinoen kontra. CatBus 32 (CatLlo 76 demoniñoaren). Exorzistak edo gaizkiñak botatzen zituztelakoa egiten<br />
zebilzanak. Lard 517 (v. tbn. 509). Gaizkiñak botatzen zion sarea ezaguturik, iges egin zion. 'El maligno'. Aran<br />
SIgn 23. Gaizkiñak kendu. Lek EunD 27. Bira oiek ematen dituana gaizkiñak eramaten dutela sinistea. JMB<br />
ELG 90. Kazkinak (gaizkinak, deabruak) ataratzeko apaiza Juangonera errosarioa errezatzera joaten zan (G).<br />
A EY II 418. Urte askoan gaixorik zegoan. Gaizkiñak norbaitek sartu zizkala esaten zuten. Auspoa 49-50, 123.<br />
Orra lurra, gaizkiñaren eskuetan... Vill Jaink 98. v. tbn. Arr May 179. Ag Kr 175. Mde Pr 309.<br />
�3. (Dv, H). Hechicero. "Celui qui se livre aux opérations de magie, aux sortilèges, aux maléfices" Dv. "Sorcier,<br />
qui jette des malefices" H. � Sorgin edo gaizkin batzuek. Lard 68. Judu zar gaizkiñ edo sorgiñ bat. Arr May<br />
149. Gaizkiñak, batez ere sorgiñak, ostiraletan beren batzarrak izan oi dituztela. JMB ELG 79.<br />
�4. Falta, delito. � Jangoikoari argia eskatu ta ondoan bere gaizkinak ezagutzeko. Legaz 39. Nere lanak eta<br />
gaizkiñak, bikain izkutatuak omen ditut. NEtx LBB 116.<br />
- BEHEKO GAIZKIN. v. INFERNUKO GAIZKIN. � Beeko gaiskiñik asmatzalleenak bere ez eben geijago<br />
asmauko. Mg PAb 78.<br />
- GAIZKINAK EDUKI. "Gaizkiñak euki, estar de mal humor, darlo todo a mal. Gaizkiñak jaukaz gaur gure<br />
mutill zarrak, eta eziñ lajeikek urreratu beragana, hoy nuestro solterón está de malas" Etxba Eib.<br />
- GAIZKINEKIN. (Con verbos como egon, etc.). Poseso. � Zeñak eukan bere semia gaiskiñakaz. Mg CO 114.<br />
Edozeñ gauzarekin jartzen bazera gaizkiñakin dagoan baten eran. AA I 582 (v. tbn. 430).<br />
gaizkinadun. v. gaizkindun.<br />
gaizkinahi (Lar, Añ (G, AN), H). �1. "Malquerencia" Lar. "Malevolencia" Lar, Añ. "Malveillance" H. Cf.<br />
GAIZKI NAHI. � Sartu zion enbidiz ta gaizki naiez zela Jangoikoak egin zien debekanza. Mb IArg I 261. Ez<br />
zegiola arren gaitzik egin; ez ziola bizkarrera igo gaizki naiz. VMg 21. Aien alegiñ guziak desegiñik eta bere<br />
gaizkinaiarekin eziñ irtenik. 'Consumar el crimen'. Aran SIgn 38. Alderdi guztietan egoan alkarganako<br />
esamesana, eziñikusia, gaizkinaia. Ag Kr 173. Gure euskera zar eta maiteari gaizkinai aundia ta eziñ-ikusia izan<br />
oi diote askok. PMuj Y 1934, 163. �2. (Lar, Hb ap. Lh). "Malevoso" Lar. "Malveillant" Lh. � Gure artean<br />
oraino diren guti kontentak, gaiski nahiak. "Les malveillans". Revol 139.<br />
- GAIZKINAHIZKO. (Adnom.). � Gaizki naizko aserretasuna. Ub 176. Gaizkinaiezko onginairik baldin bada.<br />
"Malivola benivolentia". Or Aitork 55.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
265
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaizkinatu (Lar � H). � "Espiritarse" Lar. "1. possédé du démon; 2. celui sur qui quelque maléfice a été jeté"<br />
H. v. gaizkindu.<br />
gaizkindu (AN ap. A, que cita el msLond; Ht VocGr 341, Lar, Lecl, Hb ap. Lh, Dv). �1. Corromper. "(Hb),<br />
corrompre, perdre, se perdre, au phys. et au moral" Lh. � Lurra gaizkindu dutenen kalitzekoa. Dv Apoc 11, 18<br />
(He gaizkoatu, TB likistu). �2. "Endemoniar", "espiritarse", "hechizar" Lar. � (G ap. A; Lar � LE Urt voc. y<br />
H). (Part. en función de adj.). Endemoniado. v. gaizkindun. � Emakume gaizkindua. Mg CC 224.<br />
Endemoniatuak edo gaizkinduak. LE Urt 44 (ms. 16v endemoniátuak). Hitz-jarioa sekula baino haundiago zuen<br />
hitz-ontzi gaizkindu hark! Mde HaurB 31.<br />
gaizkindun (H), gaizkinadun, gaitzkindun, kazkindun (G ap. A EY II 418). �1. Endemoniado. v. gaizkindu<br />
(2). � Konjuratzallea dan errira bilduko dira gaizkiñadunak. AA I 234. Bi gaizkindunen sendamena. Lard 388<br />
(v. tbn. 181, 517, etc.). Gizon gaitzkindun itsu eta mutuaren sendatzea. Ib. 403. Gaizkindun baten barrundik<br />
santu onek demonioai bortxaz atera erazi zien. Arr May 161. Bein apaiz zarraren ordez gaztea joan zan<br />
kazkindunaren (gaizkindunak) etxera (G). A EY II 418. �2. Malhechor. � Sari aundi ori, Joliet (Illinois)eko<br />
kartzelan dagon gaizkindun batek irabazi du. JBDei 1919, 286.<br />
gaizkinkeria (Lar, Añ, Dv, H), gaizkineria (T-L). � "Hechizería" Lar, Añ. "Acte de magie, maléfice,<br />
enchantement, méfait" Dv. "1. diablerie, opération magique où le diable intervient, pratique diabolique; 2.<br />
sorcellerie" H. "Diablerie" T-L. � Ejiptoko sorginkeria egileek orobat egin zuten beren gaizkinkeriez [hibaieko<br />
ura odol bilhakatu]. Dv Ex 7, 22 (Urt llilluramendu, Ol, Ker sorginkeri). Zerbait zauri, zerbait erkhidura, zerbait<br />
xahutze edo gaizkinkeria hel balekio. Dv 3 Reg 8, 37s.<br />
gaizkintza (Lar, H), gatxgintza. �1. Mala acción, maldad, fechoría. "Malicia" Lar. "Action méchante, mauvaise<br />
(O)" H. � Behiari darraikala doha gaizkintzetara xahala. O Pr 555 (que, traduce: "entre le veau dans le pré ou<br />
dans le jardinage", sin duda por error). Oh, nire desditxauba! diadar egiten eban San Paulo Apostolubak bere<br />
buruba gaiti, aragijaren gatx gintza bildurgarri oni begiratuta. fB Ic II 263 (v. tbn. 218). Gaizkintzak ez du inor<br />
aberasten. MEIG I 128. �2. "Pratique de la diablerie, de la sorcellerie" H.<br />
gaizkirakor. � Inclinado al mal. � Ilhunpean erraz da hainitz kasu ilhunbetsurik eta biziosik sar arazitzea,<br />
berenez hagitz gaizkirakor direnen artera. SP Phil 370 (He 374 gaiskitakoi).<br />
gaizkiratu (Dv � A), gaizkialatu, gaiskiratu. � "Conduire au mal, tomber dans le mal. [...] Gizon gaztea<br />
errexki da gaizkiratzen" Dv. � Begi gaiskiratu batek, aitzitik, iuiatuko zuen amorantea zuela. He Phil 349 (SP<br />
346 nordest eta gaixto). Gizon pasionatiak huna ere gaizkialatzen dü. Ip Imit II 3, 1 (SP, Ch gaitzera itzultzen,<br />
Mst gaizkiala ützültzen, Leon gaizkirat bihurtzen). Epheltzen hasten bazira, zira ere gaizkiratzen hasiko. Leon<br />
Imit I 25, 11 (Ch gaizkitu).<br />
gaizkirauntsi. v. GAIZKI-ERAUNTSI.<br />
gaizkirazi. � Echar a perder. � Gure hautuak eta berexguneak gutitzen eta gaizkirazten ditu hurren gure<br />
berthute guziak. He Phil 221 (SP 219 gaixtatzen).<br />
gaizkiro (Lar, Añ, gaitz- VocCB). �1. "Arduamente", "difícilmente", "malamente" Lar. "Mal, malamente" Añ.<br />
"Apenas, con trabajo, con dificultad" VocCB s.v. nekez. �2. (H). Malvadamente. "Méchamment, avec malice"<br />
H. � Anas, Kaifas, Pilatos ta Herodesen aurrean gaizkiro lotsa andiaz agertua. Cb Eg III 288.<br />
gaizkita (Lar � H). � "Culpa" Lar. "(Daño que ocasiona el) insulto", "pleito criminal, gaizkitako auzia",<br />
"juramento [...] conminatorio, [...] gaizkitazkoa" Ib. "(No tengo) culpa alguna, [...] gaizkiterik [sic] ez" Ib.<br />
gaizkitagarri (Lar � H). � "Culpable" Lar.<br />
? gaizkitakoi. � Inclinado al mal. � Errex ahal da zenbeit akziden illhunbetsutara eta periltsutara (bertzenaz<br />
ere gaiskitakoi [¿por gaiskirakoi?] den akzione batzuetan) lerratzea. He Phil 374 (SP 370 gaizkirakor).<br />
gaizkitasun, geizkitasun. � Mal efecto, maldad. � Ene bekatuak eta ene gaizkitasunak aundiak direla (AN, s.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
266
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
XVIII). FLV 1992, 306. Mantenuak ez izeteko gure korputzarendako geizkitasunarik egin bear da Aitaren (ANulz,<br />
1905). FLV 1988, 269.<br />
gaizkitatu (Lar � H). � "Culpar" Lar. Sg. DRA, tbn. en Dv, pero ha de ser gaizkiratu (q.v.).<br />
gaizkiti (H). � Inclinado al mal. � Eta nola soñu gorek Hierikoren harriak, / hala othoi etxa betza usantza<br />
gaizkitiak. EZ Man II 61 (Harriet traduce "habitudes [...] au mal").<br />
gaizkitu (SP, Urt I 434, Dv, H). En DFrec hay 2 ejs. �1. Estropear(se), deteriorar(se), echar(se) a perder.<br />
"Gâter, mettre mal ci qui était bien" SP. "Morbo, senectute aggravescit, eritasunak, zahartzeak gaizkitu du" Urt.<br />
"Mettre, tomber en mauvais état" Dv, que cita He Phil. "Se détériorer, être dans un état, une situation, etc. plus<br />
mauvais; rendre pire, plus mauvais. Gure egitekoa hagitz gaizkitu da [...]. Haizkora hau guziz gaizkitu dute" H.<br />
v. gaiztatu. � Bertzela zure desiraren konplimendua ardietsi behar bidean, guzia gaixkituko duzu. SP Phil 462<br />
(He 468 gaxta ziñetzake). Zure etxeko egitekoak gaizkituko dira. Ib. 426 (He 430 gaiski ibilliko). Epheltzen<br />
hasten zaren pontutik, hasten zare gaizkitzen. Ch I 25, 11 (Ip gaizkitzen; SP, Ol gaizki kausitu, Mst gaizki ediren,<br />
Leon gaizkiratu). Debozioneak ez du deuz ere gaizkitzen, egiazkoa denean; aitzitik guziak perfekzionerat<br />
eramaten ditu. He Phil 12 (SP 12 gaizkitzen). Egunetik egunera gaizkituz doala jendea, eta gaixtatuz. HU Zez<br />
116. � (Con suf. de comparación). "Aggravescens, [...] gaizkitzenago dena" Urt I 434. � Gaizkitzenago da<br />
ethendurá. Lç Mt 9, 16 (He gehiago hauts, HeH gehiago urra, Dv areago egin; Lç Mc 3, 21: gaizkoatzenago).<br />
� (Part. en función de adj.). "Tenploko gauza gaizkituak (Lç Dedic), les ruines du Temple, litm. les choses mal<br />
traitées du Temple" Dv. � Iainkoaren tenpleko gauza gaizkituén drezatzen. Lç Dedic * 5v.<br />
�2. (G, AN-gip; Urt I 434, Dv, H), gaxkitu (S), gaiskitu (V-gip; Añ (G)). Ref.: A; Lrq (gaxkit); Iz ArOñ<br />
(gaiskíttu); Gte Erd 225. (Ref. sobre todo a enfermos). Empeorar, agravarse; enfermar de gravedad.<br />
"Aggravescere" Urt I 434. "Vulnus aggravescens, [...] gaizkitzen den, [...] gaizkitzenago den zauria" Ib. "Barda<br />
eria gaizkitu da, hier au soir le malade a empiré" Dv. "Devenir dangereusement malade. Bat batean, uste<br />
gabetan gaizkitu da" H. "Gaiskíttu, gaiskíketan, ponerse grave" Iz ArOñ. "Arrunt gaizkitu zen (AN-gip)" Gte Erd<br />
225 (junto a oso gaixo jarri, etc., de otras zonas). � Zeinak hainitz yasan baitzuen hainitz medikuen eskuetan<br />
[...] bainan lehenago gaizkituz yoan baitzen. TB Mc 5, 26 (Lç gaizkoatuago izan, He gaixkiago aurkhitu, Dv<br />
kalte gehiago izan). [Dama gazte bat] haur ükheitetik gaizkitü beitzen. Ip Hil 74. Gaxoren bat zearo gaizkitu zaio<br />
[medikuari]. Lab EEguna 74. Urrengo egunean oso gaizkitu ta il zan. TAg Uzt 20. Bat-batean gaizkituta gero<br />
azken-atsa emana dela. Etxde JJ 49. Ezin gorde bere buruari gaitza gaizkitzen zihoakionik. MEIG IX 98.<br />
�3. (G, AN-gip; Lar). Ref.: A, que cita It Dial; Iz To, ArOñ; Gte Erd 128. Enfermar, caer enfermo. "Enfermo,<br />
gaizkitua" Lar. "Gaizkittuta dao, ha caído enfermo" Iz To. "Gaizkíttu, ponerse mal (de salud)" Iz ArOñ. "Gaizkitu<br />
egin da (AN-gip)" Gte Erd 128. v. gaixotu. � Arima ilzen estuena baña gaizkitzen duena. El 82. Amore miñez<br />
gaizkitzen duten. Lar SAgust 14. Gaizkitzen danean eman bear zaio batez ere gatza ganaduari. It Dial 58 (Ur<br />
gaxotu, Dv, Ip eritu). Idiak eritzean, zenbeitek egiten / buraso gaizkitzean, zaitena bekhaizten. Hb Esk 207.<br />
Gaizkitu zan iltzeko zorian jartzeraño. Lard 221. Gorphutza ongi denean arima boz, eta gorphutza gaizkitzen<br />
denean arima ere ethentzen bezala baita. Arb Igand 149. Naigabez gaizkituko nauk. Or Mi 25. Zer gertatu zain<br />
ain bat-batean gaizkitzeko? TAg Uzt 274. Neugaitik gaizkitu da bearbada. Txill Let 141.<br />
v. tbn. Mb IArg I 281. Cb Eg III 236. Arr GB 14. Bv AsL 84. Ant JesBih 8. Lab EEguna 114.<br />
�4. Poner a mal (con). � Bekatua da bekataria bere Jangoikoarekin gaizkitzen duena. Mb IArg I 116.<br />
�5. (Dv, que cita a Laph y Zby; Foix ap. Lh; StJayme (BN) ap. DRA). Reprender, reprochar. "(Foix), donner une<br />
semonce" Lh. Cf. gaizki II (2). � Gaizkitu zuten adixkidek, hetarik urrunduz gabetzen zituela bere berthutez,<br />
bere kontseilu zuhurrez. Laph 98 (v. tbn. 56). Guziek emazte hori oihuka gaizkitu zuten bere gogorkeriaz. Zby<br />
Pel 85. Beren kontzientziak gaizkitu edo erreportxatu gabe. Prop 1896, 50. Jaun erretorak gaizkitu omen du<br />
Xoane, zeren ez den holako dixidu itsusirik egiten. Barb Sup 100. Jon Doni Petri suharrak mozten diote bieri<br />
burua. Jesusek gaizkitu zuen berehala eta handizki. Barb Leg 62. Emaztetto batek kofesiuan aitortü zeron<br />
zunbait porrü ebatsi zütiala. Haritxabaletek etzian hanbat gaizkitü emaztia. Const 29. Ez, yainkoarren! nerau,<br />
agure au, ez nazazu gaizkitu. 'No maltrates'. Zait Sof 90. Algertarrak gaizkitu dituela De Gaullek denen<br />
aitzinean... erran gabe doa. SoEg Herr19-6-1958 (ap. DRA, s.v. algertar).<br />
�6. "(BN-baig), amenazar" A. Cf. supra (5).<br />
�7. Ez al deritzon giza-begik seda-arra gaizkitu dezakenik? 'S'endorme'. Or Mi 31.<br />
�8. Hacer daño. � Artian ikasiyak ez du iñor gaizkitzen. Anab Poli 39. Asi zan okerra nola zuzendu, gaizkituari<br />
miña nola kendu Ib. 136 (v. tbn. 31).<br />
- ERI GAIZKITU. v. ERI GAIZKI s.v. 2 eri.<br />
gaizkitxo. � Dim. de gaizki. � Franziskoren birtutien lora pillo eder [...], nere arretak, gaizkitxo badere, bildu<br />
dutena. Bv AsL 15. Azkeneko ekaitzarekin gaizkitxo ibilli zan gure mutilla. Anab Poli 43. � Es frecuente, al<br />
menos en G, con el sentido irónico de 'tan ricamente'. v. gaizkixe.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
267
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaizkitze. � Mala situación. � Halaz gaizkitze hunetan / nun [= 'naun'] alabain' ezarri, dolu-egingarri. 'Dans un<br />
état pitoyable'. O Po 30 (Lfn observa que la versión del ejemplar de Vinson es: Hik nun herstura hunetan, / et'ez<br />
bertzek ezarri).<br />
gaizkixe (SP, sin trad.). �1. Tan ricamente (con sentido irónico). � Eta arte huntan, [nere ardiak] gaizkixe<br />
izanen dire Goixbiden! Barb Sup 52. Etxe polit bat egingo dizugu ementxe [...] eta oraindaiño bezela, zuk soiñua<br />
jo ta gazteak dantza gaizkixe biziko zera gure artean! Mok 10. �2. (Aprox. de gaizki). � Hor barrena dabiltza,<br />
zein hobekixe zein gaizkixeago, Betolaza, Kapanaga, Zubia-Lezamiz [...]. MEIG VII 29.<br />
gaizkixko. � Dim. de gaizki. � Udan ongi naiz bainan gaizkixko / segur neguko otzetan. Mattin 112.<br />
gaizkizen. v. gaizki-izen.<br />
gaizko, gaitzko. � Malo. v. gaizto. � Tratamentü gaizko horik oro sofritü züntian hitz bat erran gabe. UskLi 33<br />
(UskLiB 39 gaitzko).<br />
gaizkoa (H), gaizgoa (H). �1. "Qualité nuisible et dangereuse d'une chose, malignité (EZ)" H. � Egidazu niri<br />
ere fabore, Iongoikoa, / suportatzeko iguzki beroaren gaizkoa. EZ Man II 122.<br />
�2. Tristeza. � Eskudatu beharko zira izairaren gaizkoaren kontra. "Tristesse". Birjin 70. Hura zeritzadan bizi<br />
bide zeinetan atseginik batere ukhan gabe, bethi men, bethi gaizkoan, eta gauz-eginetarik aldaratua egon<br />
beharko bainintzen. Ib. 116.<br />
gaizkoadura (H, A (ambos citan a Ax)). � "Caractère d'une plaie qui s'envenime, s'empire" H. "Agravamiento"<br />
A. � Gaixto da zauria, baiña gaixtoago gaizkoadura. Ax 469 (V 304).<br />
gaizkoagarri. "Mal phys. ou moral qui peut empirer" H.<br />
gaizkoatsu. � Triste, apesadumbrado. � Behinere etzen haren aintzinean agertu aire gaizkoatsu edo<br />
damurriatsu batekin. "Triste". Birjin 127.<br />
gaizkoatu (SP, Lar Sup, Dv, H (que cita a EZ y Ax), A (que cita a Ax)). �1. (Sentidos prop. y fig.). Empeorar,<br />
enconarse (una herida). "Malearse" Lar Sup. "Envenimer, aggraver; s'envenimer, s'aggraver" Dv (que cita a He;<br />
v. infra (2)). v. gaizkondu, gaizkuratu. � Tr. Propio de la tradición clásica septentrional (no suletina), no<br />
vuelve a encontrarse en los textos hasta la 2. a mitad del s. XX, en autores meridionales como Villasante. �<br />
Anhitz sufritu ukhan zuen anhitz medikutarik, [...] eta etzén deus probetxatu, baina gaizkoatuago izan zen. Lç<br />
Mc 5, 26 (He gaixkiago aurkhitu, TB gaizkitu). [Gorputzaren] pisutasunaz handitu eta gaizkoatu baitziren zure<br />
eskuetako eta oiñetako zauriak. Mat 206. v. tbn. Harb 305 y EZ Eliç 324. Zauria ere behin sendatutzat utziz<br />
gero, berehala gaizkoatzen denean, badirudi [...] etzela ongi sendatu. Ax 465 (V 302). Probearen bere<br />
probetasunaren gaiñera, bere gogoan eta bihotzean zaurtua, gaizkoatua eta tristetua igortzeko. 'Lacerado'. Ib.<br />
224 (V 149). [Bertze lengoaiak] edertzen eta hazten baitira gehiago jende letradunen artean, eta gaizkoatzen<br />
nekhazalenetan. ES 192 (v. tbn. 172). Jakite orrek berak ez ote ditu aserreak eta zauriak gaizkoatuko? Vill Jaink<br />
160. Gaitzak eta etsaitasunak, ordea, larritu eta gaizkoatu besterik ez dira egiten isilpean. MEIG IX 65. � (Con<br />
suf. de comparación). � Nehork oihal pedazu latz bat eztu iosten abillamendu zar batetan, ezpere haren<br />
konpligarri berri hark edekiten drauka zarrari, eta gaizkoatzenago da ethendurá. Lç Mc 2, 21 (He gehiago<br />
hautsi, Dv handiago egin; Lç Mt 9, 16 gaizkitzenago). Igurikitzeaz [...] bekhatuen zauriak gordintzenago eta<br />
gaizkoatzenago zirela. Ax 123 (V 81). � (Part. en función de adj.). � Arrazadura urthatua, narrio zahartua,<br />
zauri gaizkoatua ezta pontu batetako midikuntzaz sendatzen. Ax 93 (V 63; Lar Sup traduce "llaga mal curada").<br />
v. tbn. MEIG IX 96.<br />
�2. "Gaizkoatzea, gaixto bilhakatzea" HeH Voc. � Ethorri diteke zure koleraren denbora [...] eta desegitekoa<br />
lurra gaizkoatu dutenak. He Apoc 11, 18. � (Part. en función de adj.). Pervertido. � O nazio sinhets gaitxa eta<br />
gaizkoatua! He Lc 9, 41 (HeH gaizkoatua; Lç gaixto, Dv tzar; tbn. en He Mt 17, 16: Lç, HeH bihurri, Dv<br />
makhur). Konszienzia gaixkoatua dutenek. He 1 Tim 4, 2 (Lç kauterizatu, Dv orbaindu). Begi gaizkoatua. He<br />
Mc 7, 22 (TB inbidiosa).<br />
�3. Entristecerse. � Bainan, nere haur maitea, etzaitezela gaizkoa. "Ne vous affligez pas". Birjin 139.<br />
� (Part. en función de adj.). Triste. � Zeina guzia gaizkoatua joan baitzen [...] aditu zuenean ezen hari<br />
jarraikitzekotz oro utzi behar zirela. Birjin 109.<br />
gaizkondu (BN ap. A; Lh), gaizkundu. � Empeorar, agravar(se); inflamarse. "1.º (BN-ciz), enconarse mucho<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
268
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
una herida. 2.º (BNc), empeorarse una llaga" A. "Rechuter" Lh. v. gaizkoatu. � Tr. Empleado por autores<br />
septentrionales (no suletinos) desde fines del s. XIX. � Bidean zoalarik gaizkondu zitzaion mina,<br />
hanbatetaradino nun gelditu behar izan baitzen. Prop 1890, 271. Gauzak ezin gehiago gaizkonduak ziren. Prop<br />
1893, 61. Horra min bat, edo zauri bat, edo udar bat, edo handitxu bat gaizkundua. GAlm 1932, 46 (ap. DRA).<br />
[Giltxurrinak] odoleko zikinkeria harek gaizkonduak izan ditzazke. JE Med 52 (E. Lopez Adan, en el voc. del<br />
final, traduce "s'enflammer (blessure); suppurer"). Hezur juntentzat halaber: arras neke sendatzea, balaz<br />
andeaturik izan balin badira, edo gaizkundurik egonak. Ib. 197. Lertzoak zintzurreraino jautsiz kilika dezake,<br />
gaizkont, ere ba zintzurra Ib. 50 (v. tbn. 48, 59). Gaizkonduz zabiltzan laborantzako goiti-beheitiak. SoEg Herr<br />
12-5-1960, 2. Gauzak emeki-emeki nahasi, makurtu eta gaizkondu zitazken. Lf ELit 172.<br />
gaizkor (Bera app., T-L), gaiskor. � "Perjudicial, dañoso, maléfico" Bera app. "Sinistre, malheur, adj." T-L. �<br />
Diatesis [...] ez da izakera gaiskor bat besterik; gaiskortasun orren bitartez azaltzen, etortzen eta egoten dira<br />
gizasoñian gaisoaldi batzubek. Artetxe Itzald II 44.<br />
gaizkortasun, gaiskortasun. � Mal, enfermedad. � Kirioetako (nervios) gaiskortasunak. Artetxe Itzald II 43<br />
(v. otro ej. s.v. gaizkor).<br />
gaizkote. "Un pis mal" SP in m.<br />
gaizkots (Lar � Bera app.). � "Maldición" Lar.<br />
gaizkotu. "Malear, pervertir" Darric (ap. DRA). v. gaizkoatu.<br />
gaizkundu. v. gaizkondu.<br />
gaizkuntza (Ht VocGr 341 � -nz- Lar y Lecl; Darric ap. DRA). � "Corruption" Ht. "Corrompimiento,<br />
corrupción, corruptela, gaizkunza" Lar (DVC 240 gaizkuntza).<br />
gaizkura. "(L; Hb), irritation, penchant au mal" Lh. Duvoisin recoge las formas gaizkuradura, gaizkuragarri y<br />
gaizkuraldi.<br />
gaizkuratu (L-ain ap. A; Dv). � "Envenimer, aggraver, s'envenimer, s'aggraver" Dv. "Agravarse una herida,<br />
enconarse" A. v. gaizkoatu. � Gaizkuratzeko lanjera duten minen sendarazteko. Prop 1895, 43.<br />
gaizle. "Qui s'irrite habituellement et violemment" Lrq. Cf. gaiztaile.<br />
gaizmin. v. gaitzmin.<br />
gaizo. v. gaixo.<br />
gaizodura. "(Hb), air de bonhommie" Lh.<br />
gaizpera. v. gaizbera.<br />
gaizpidari, gaizbidari (Lar � H). � Escandaloso. "Escandalizador" Lar. � Ezterraket, egia da, iragan<br />
denboran bizitze gaizbidari bat eramen dudala. Birjin 414.<br />
gaizpidariki, gaizbidariki. � Escandalosamente. � Nol-atrebituko nintzen han begien barraiatzerat<br />
gaizbidariki? "Avec scandale". Birjin 271.<br />
gaizpide (Bera), gaizbide (V-arr-oroz-m ap. A; Lecl, HeH Voc, Dv (G), H), gaitzbide (Ht VocGr 421, Lar, Añ,<br />
H), gatxbide (Añ). �1. Escándalo. Se emplea sobre todo en las exprs. gaizpidea eman 'escandalizar' y gaizpidea<br />
hartu (en autores como Orixe o Etxaide (AlosT 60), gaizpidea izan) 'escandalizarse'. "Desedificación, mal<br />
ejemplo" Lar. "Escándalo" Lar y Añ. "Gaizbide ematea, scandaliser. Gaizbidetan erortzea, scandaliser. Gaizbide<br />
jartzea, devenir un sujet de scandale. Gaitzbide zaizkit, vous m'êtes un sujet de scandale" Dv. v. GAITZERAKO<br />
BIDE, gaiztabide, galbide. � Tr. Empleado por autores meridionales, sobre todo guipuzcoanos, desde mediados<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
269
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
del s. XVIII. Es relativamente frecuente en el s. XIX y se encuentra tbn. en el XX, en autores de léxico cuidado.<br />
En la mayoría de los textos, salvo los de la 2. a mitad del s. XX, se encuentra explicado con eskandalo. Al Norte,<br />
sólo lo hemos encontrado en Birjin y en algunas traducciones de la Biblia, en las cuales aparece desde HeH y<br />
Duvoisin. La forma más empleada por los autores meridionales hasta el s. XX es gaitzbide; desde principios del<br />
s. XX, en cambio, apenas hay otra cosa que gaizpide; los autores septentrionales, además de Echeita, Orixe y<br />
alguna vez M. Atxaga, emplean gaizbide. � Gaitz bide ta eskandalo itsusian bizi zan. Cb SIgn 66. Nigar nasaiak<br />
zure oin donakietan isur detzadantzat [...] egin tudan hanbat gaizbiden gainean. Birjin 272. Zorionekoa da gaitz<br />
bidea artzen ez duena neregan. Ur Mt (G) 11, 6 (Or MB 42 gaizbide; Ur (V) gatxerako bide, Ker galbide, IBk<br />
erorbide). Erran darozkitzuet horiek, gaizbidetan etzaitezten eror. Dv Io 16, 1 (HeH khordoka gaizbideak gatik,<br />
EvS khordoka gaizbidia gatik, Leon gaizbidetan sar, Ker gaizpiderik artu; Lç skandaliza, TB gaizbidetu). Gaitzbide<br />
edo eskandaloa deritzan pekatua. Arr May 64. Gaitzbideko pekatu itxusi au munduan txit zabal dabil.<br />
Kortazar Serm 304. Eurentzat lotsagarriak zireala igaroten zirean naste ta gaizbideak (escándalo). Echta Jos<br />
182. Beste eliztarrentzat alkeisun edo gaizpide (escándalo) dalako, ezta zilegi zurekin emen bizi izatea. A Ardi<br />
102. Gaiztakerira garoakezan edozein itz edo egite txar da gaizpidea. KIkV 68. Umeai emandako gaizpidea da<br />
gaizpide guztietan Jesukristok geien gaitzesten duana. KIkG 56. Begira daudenai parr-egin-araziz eta askori<br />
gaizpidea emanaz. Eguzk RIEV 1927, 433. Zure eskuak gaizpidea ematen badizu, moztu zazu. Ir YKBiz 255.<br />
Beste iakitunok eladetarren gaizpide, zer dala-ta gertatu ziran Platonen iritzian? Zait Plat 115.<br />
v. tbn. Gaizbide: MAtx Gazt 68. Gaitzbide: Lard 409. AJauregi 214. Legaz 29. MAtx Gazt 75.<br />
�2. gaitzbide (S ap. Lh � Foix; H). Peligro; ocasión de pecar. "Péril" Lh. Cf. Añ: "Peligroso, [...] gatx o gaitz<br />
bidea". � Ill neindeke arako gatx-bide ta eraldi deungean. Añ EL 1 22 (EL 2 26 oker-bide). Laprast egingo eztogu<br />
bekatuan, gatx-bide ta ondamendi deungetatik alde egin ezik? Añ LoraS 18. Jinkoaren Aingüriek lagüntü zütiela<br />
[...] eta gaitzbidetarik begiratü. Ip Hil 126. v. tbn. Moc Damu 35 (gaitz bide). Gaitzbide eta aztura gaixtoetatik<br />
ez ditake populu bat neholere beira osoki. JE Med 155. Len dirua gaitzbide aundia ukan neretzat eta ongose<br />
aundiz egiten nikan lana. Sabiag Y 1933, 422. Iru alditan ukatu zuan / San Pedrok bere Maisua. / Gaitz<br />
bideetatik / arrizkoetatik / beti ondoren gaiztua. Balad 236 (Bast 213 okasiotik). Begira dezan herria / gaitzbide<br />
güzietarik. 'De toute embûche'. Casve SGrazi 148.<br />
�3. Desgracia, mal. � Gorputzeko jonturetan gaitzbiderik izan badu. Izt C 7. Nork neurtu al ditzake [...] nozitu<br />
izan zituen atsekabe, estura larri eta gaitzbideak? Ib. 361. Zoin laster dutan etsitzen, den gaitz-biderik ttipiena<br />
jiten zaitanean. Leon Imit III 19, 5 (SP atsekabe, Ch gaitz, Ip nahigabe, Ol neke).<br />
�4. "Gaizbide (G), ocasión de gresca" A.<br />
�5. Mal camino (?). � Nekez diardut nai dotanera, / gatx-bidez, zirri ta zarra. Gand Elorri 180.<br />
�6. Delito. � Bakek gaizpiderako aitzakiak eman zituen. "Ad culpam causas". Ibiñ Virgil 91.<br />
- GAIZPIDE HARTU. Escandalizarse (de). � Gaiz-bide hartzen zuten Iesus baithan. HeH Mt 13, 57 (He<br />
skandalizatzen). Guziok zure kariaz gaizpide artzen badute ere, nik eztut sekula gaizpiderik artuko. Ir YKBiz 461.<br />
Gaizpiderik artu ez dagizuen. Ker Io 16, 1.<br />
- GAIZPIDE-EMAILE (Añ). (El) que da mal ejemplo, escandaloso, alborotador. "Escandaloso, gatx bide<br />
emollea" Añ. � Mariaren deboziotik besteak urrutiratzera al guziaz saiatzen zan Aviñongo gaitzbide-emalle<br />
nabarben batek. Arr May 166s. Gaizpide-emale ta gaiztakeri-egille guziak bildu ta su-labera egotziko dituzte. Ir<br />
YKBiz 181.<br />
- GAIZPIDE IZAN. a) (Acompañado de ines.). Escandalizarse. � Zuek guziek gau huntan gaiz-bide izanen<br />
duzue nitan. HeH Mt 26, 31. b) (Acompañado de dat.). Ser(le,...) motivo de escándalo. � Bertze guziei gaiz-bide<br />
bazina ere, niri nehoiz etzitzaizkit izanen. HeH Mt 26, 33. Milia ta Xemene gaztetxoak dirala ta amari dagiozun<br />
zapuzkeria gaizpide litzaiekela, oker pentsa lezaketela. Etxde AlosT 63.<br />
- GAIZPIDEZKO. "Gaitzbidezko, qui tient de, qui tend au scandale, scandaleux" H. � Haukiek dira begiak,<br />
lurrera begira zaudenak, gaitzbidezko edo zilhegi etziren gauzak ez ikustea gatik. Dv LEd 258 (Cb Eg II 145<br />
peligrozko).<br />
gaizpidekatu (Bera app.), gaizbidekatu (Lecl, Dv, A). � "Scandaliser, se scandaliser (Abb)" Dv. "Escandalizar<br />
(Chaho)" A.<br />
gaizpideki, gaitzbideki (H). � "Scandaleusement" H.<br />
gaizpidekor, gaizbidekor (Lecl, Dv, A), gaitzbidekor (Ht VocGr 421). � "Scandaleux" Lecl. "Qui se scandalise<br />
aisément (Abb)" Dv. "El que se escandaliza fácilmente (Chaho)" A.<br />
gaizpideratu, gaizbideratu (Dv s.v. gaizbidatu), gaitzbideratu. � "Scandaliser (LE)" Dv. v. gaizpidetu. �<br />
Gauza gébek errantiziet etzaizten gaitzbiderátu. LE Io 16, 1 (TB gaizbidetu).<br />
gaizpideti, gaizbideti (Lar), gaitzbideti (Lar, Añ, H). � "Escandalizador" Lar. "Escandaloso" Lar y Añ. �<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
270
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Pekatari gaitzbidetia ta arageitarra. Kortazar Serm 262.<br />
gaizpidetiro, gaitzbidetiro (Lar � H). � "Escandalosamente" Lar.<br />
gaizpidetsu (Bera app.), gaizbidetsu (Dv � A), gaitzbidetsu (H), gatxbidetsu. � "Scandaleux (Mant)" Dv. �<br />
Berba loi, zantar ta gatxbidetsuak esateko ekandu madarikatua. Itz Berb I 196.<br />
gaizpidetu, gaizbidetu, gaizbidatu (Dv, que cita a Lar), gaitzbidetu (Añ), gaitzbidatu (Lar � H), gatxbidetu<br />
(Añ). � "Escandalizar" Lar, Añ. "Desedificar, dar mal ejemplo" Lar. � Ikhusten ditugu egun guziez, maiz hetaz<br />
eskandalizatuak edo gaitzbidetuak gare. JesBihD 11 (ap. DRA, s.v. gaitzbidatu, por lo que la forma no es<br />
segura). Halako moldez non [...] errebela bainitake et-etxe guzia gaitz bida bainezake. Birjin 365. Baldin zure<br />
begi eskuinak gaitzbidetzen bazaitu, athera zazu. TB Mt 5, 29 (Lç trebuka erazi, He eskandalisatu). Dohatsua da<br />
nitaz gaitzbidetuko ez dena! Ib. 11, 6. Erran dautzuet gauza hauk, ez zaiteztentzat izan gaizbidetuak. TB Io 16, 1<br />
(Dv gaizbidetan eror).<br />
gaiztabide, gaistabide. �1. Ocasión de pecar; escándalo, mal ejemplo. v. gaizpide. � Nere ill arte guzian bizi<br />
uste dut gaista-bide guziak utzirik gauz onik baizik egiten ez dudala. Mb IArg I 97. Etsaiaren txistu gaisto ta<br />
tentanzei ta gaista-bideei ez-aditu ta ez-ekusi egiten. Ib. 381. Gaiztabiderik ez eman. Ir YKBiz 309. �2. Vicio. �<br />
Tripazainkeria ta gaiztabidea besterik etzan ageri buruzagien artean. Or SCruz 75. Zintzotasunean pakea<br />
maitatuz batasuna auteman nun; gaiztabidean, asarrea maitatuz, bakantasuna. "In vitiositate". Or Aitork 95.<br />
�3. gaiztobide. (El) mal camino. � Erri txikietan azten diran neskatxo geienen antzera, etzekian<br />
gaiztobideetakorik ezer. TAg Uzt 52. Gaiztobidera jo gabe. Ib. 172.<br />
gaiztaez. � Inocente. v. gaiztagabe. � Aur gaizta-ezak (errugabe). Or Eus 253.<br />
gaiztagabe, gaiztabage. � Inocente. v. gaitzgabe. � Adin gaiztagabean. Or Mi 20. Oraino eder, gazte ta<br />
gaiztabage den oni. Ib. 143. Erri ta atzerritar bi itz gaizta bagetik / gogortsu izkatu dira. Or Eus 28. Zer Zu<br />
baiño gaiztagabego? Or Aitork 47. Odol gaiztagabea . Ib. 240.<br />
gaiztagarri, gaiztogarri, gaixtagarri. � Perverso. � Arnegatzen dudala hekin gogoratze, banaloria eta gutizia<br />
gaixtagarri guziez. SP Phil 75 (He 77 dohakhabe). Izparringi edo periodiku guztietatik, gauza lotsagarri ta<br />
gaiztogarriak kendu egin biar dira. JBDei 1919, 286.<br />
gaiztagile (Lar, VocCB (s.v. gaitzgille), Dv (V)), gaistagile (Dv (que cita a Ur), A), gaistogile, gaxtogile. �<br />
Malhechor, criminal. "Alcalde del crimen, [...] gaizta gilleen alkatea" Lar. v. gaiztagin. � Jangoikoak gis<br />
onetako gaistagillearekin edo besteri bekatu eragiten dionarekin egin gogo duena. Mb IArg I 144. Gaistogilleak<br />
eztau nai argirik. Zav Fab RIEV 1907, 532. Urkhatu baten obian ehun gaxtogile ehorzten dira. Arch ms. (ap.<br />
DRA; O Pr 459 gaxtagin). Bialduten ditu gordetzallaak, / ezarteko gaistagillai sokaak. Ur CancB III 96 (en Ur<br />
PoBasc 27 gazkilliai).<br />
gaiztagin (L, BN; Lar), gaixtagin (SP, VocBN, Dv, H), gaiztakin (BN; Lar, Añ (G)), gaxtagin (Urt), gaixtakin,<br />
gaiztokin (S), gaixtokin (S), gaistagin (V, BN-baig; Lar), gaistakin (BN-baig), gastagin (Volt 93). Ref.: A<br />
(gaiztagin, gaixtagille, gaiztokin, gaixtokin); Satr VocP (gaistagina). � (Sust. y adj.). Malhechor, criminal,<br />
maleante; perverso, malvado; dañino. "Princeps atq. architectus. sceleris, gaxtagin buruzagia" Urt II 260.<br />
"Belitre, pícaro, ruin", "facinoroso", "malvado" Lar. "Alcalde de Hermandad, conoce de hurtos, muertes, &c.<br />
ejecutadas en el campo, bide eta kanpoetako gaiztagiñen alkatea" Ib. "Acompañarse, juntarse con gente ruin,<br />
perversa, gaistagiñakin bildu" Ib. "Malhechor" Lar y Añ. "Malfaisant" VocBN. v. gaiztagile, gaizkile, gaizkin.<br />
� Tr. Empleado desde Leiçarraga en la tradición septentrional (en suletino sólo lo encontramos en Casenave);<br />
desde la 2. a mitad del s. XVIII se encuentra tbn. en autores meridionales, si bien es algo menos frecuente que al<br />
Norte. La forma septentrional más empleada es gaixtagin (a veces gaxt-, incluso en un mismo autor); al Sur<br />
gaiztagin (gaistagin en algunos autores). Las demás variantes están poco o nada atestiguadas en los textos:<br />
gaitztagin (junto a gaixtagin) en Goyhetche (174), gaistakin en Bordel (199), gaixtakin, como nombre, en<br />
Casenave. En DFrec hay 6 ejs. de gaiztagin. � Harekin kruzifika zitzaten bi gaixtagin. Lç Mc 15, 27 (He, TB,<br />
Dv ohoin). Eraman dutela urkabera ohoin eta gastagin pilla bat. Volt 147. Gaixtagin damnatuen oztea. EZ Man<br />
I 83. Zu ongin baino hura gaixtaginago da. Harb 376. Urkatu baten hobian ehun gaxtagin ehorzten dira. O Pr<br />
459. Inozenta baita punitzen, / salbatzeko gaxtagiña. Gç 87 (ib. supra el mismo verso lleva hobenduna).<br />
Baldiñetariak izan ez balitz hau gaixtagina, ez ginduen eki zure eskuetarat emanen. He Io 18, 30 (HeH, Dv,<br />
Leon gaixtagin, Ol, Or gaiztagin; Lç gaizki-egile, TB gizon gaisto, IBk gaizkile, IBe gaizkigile). Geren<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
271
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaistaginei onez ta otoitzez eranzutea. Mb IArg I 270. Eramana da bada yuie gaixtagin baten oinetarat. Lg II<br />
263. Antiochus, Printze gaixtagina. Brtc 122. Gaixtaginak eta onak. Monho 118. Catilina, galdu biar zenduban<br />
bizitza gaistagin ori. Mg PAb 213. Alperrez eta gaiztagiñez beteak daudela toki guziak. AA II 76. Muthiko<br />
gaixtaginak diruaren plazan Kintaleko harri bat ezartzen du kutxan. Zby RIEV 1908, 764. Preso ereman,<br />
gaixtagin bat bezala, gizon bat hain saindua. Jnn SBi 157. Robespierre, behar bada Erreboluzioneko gaixtaginik<br />
handienaren ixtorioa. Elsb Fram 124. Ihizi gaixtagin zenbeit. Ox 174. [Jesus] gaixtaginenen heriotzerat dela gu<br />
gatik joaki. Ib. 74. Gaixtagin baten eite gehiago bazuen, jaun handi baten baino! JEtchep 83. Nola izan diteke<br />
ain gaiztagin? Ibiñ Virgil 59. Lehen etsaiak / aizatürik bezaiñ sarri, / bestelibat tzaizkü heltzen / guretzat<br />
gaixtagin gorri. Casve SGrazi 144. Erreboluzioneko gaixtaginek suntsitu [zuten erlika]. Lf ib. 16.<br />
v. tbn. Mih 66. VMg 37. Gco I 437. Elzb PAd 17. Or Eus 249. SMitx Aranz 176. Mde Pr 156. Etxde JJ 154. Zait<br />
Plat 17. Lf ELit 67. Gaixtagin: Hm 67. SP Phil 348. Ch III 50, 4 (SP, Mst gaixto). CatLav 391 (V 188). Mih 8.<br />
JesBih 437. Jaur 174. Gy 258. Hb Esk 46. Dv LEd 255. Laph 147. CantIzp (ed. 1868), 112. Lap 324 (V 148). HU<br />
Aurp 104. Lh EEs 1915, 243. Etcham 187. Iratz 100. Zerb IxtS 88. Mattin 57. Xa EzinB 126. Gaistagin: CrIc<br />
174. Zav Fab RIEV 1907, 540. TB Mc 5, 2. Gaxtagin: Dh 236. Hb Esk 209. Lap 404 (V 184). HU Zez 80. Larz<br />
Senper 22.<br />
� (Como primer miembro de comp.). � Ez diteke ager gezurrez Erromano, eta utzi behar othe dire, hartzean<br />
prestu izena gaxtagin lanekin? Hb Egia 125. Blasfemioa, trufa, gezurra, gaixtagin-larderia eta herra ahotik<br />
zarizkola. HU Zez 179. Gaixtagin-oste izigarriak. Iratz 103.<br />
� (Como nombre de 'satán' de pastoral). � Jelkhi Gaixtakin, Txarrafer, Xabukü, herritar bat. Casve SGrazi 106<br />
(acot. escén.; v. tbn. 28).<br />
- GAIZTAGINEZKO. (Adnom.). � Aziñda gaitztagiñezko horra ene ustez pare on bat. Gy 119.<br />
- GAIZTAGIN-LAGUN. Cómplice. v. gaiztakide. � [Judas] beldur zen [...] bere gaixtagin lagunek ez zezaten,<br />
ilhun zelakotzat, ungi ezagut Salbatzaillea. Lg II 257.<br />
- GAIZTAGIN-LEZE. "Cueva de ladrones" Lar. � Ene etxea, orazionetako etxe deithuren da: baina zuek hura<br />
gaixtagin leze egin duzue. Lç Mt 21, 13 (He ohoin banku, TB, Dv ohoin zil(h)o). v. tbn. Lç Mc 11, 17 (He<br />
ohoiñen gordelekhu, TB ohointegi) y Lc 19, 46.<br />
- GAIZTAGIN-ZULO. Cf. GAIZTAGIN-LEZE. � Baitegiko egonaldia Etxahuniakua baiño atsegiñago egin<br />
zitzaion Agengo gaiztagin zuloari etxekotasuna artu zion ezkero. Etxde JJ 182.<br />
gaiztagindu, gaixtagindu (Dv). � "Devenir un malfaiteur" Dv.<br />
gaiztaginkeria, gaixtaginkeria (Dv). � "Méfait" Dv. v. gaiztakeria. � Nere maltzurkeria tzar eta<br />
gaixtaginkeriak, zeinen errexki ahanzten dituzun. Dv LEd 246 (Cb Eg II 139 desleialtasun). Ni naiz zure Jainko<br />
jaun hazkarra, bekhaizkorra, aiten gaixtaginkeria bilhatzen dudana semeetan. Dv Ex 20, 5 (Ur gaiztakeria).<br />
gaiztagintasun, gaixtagintasun. � Maldad. � Siondik ethorriko da Salbatzaillea, Jakoben ganik<br />
gaixtagintasuna khenduko duena. "Impietatem". He Rom 11, 26 (Dv tzarkeria).<br />
gaiztagintegi, gaiztakintegi (Lar), gaistakintegi. � "Oficina de maldades" Lar. � Danza dela gaistakintegia,<br />
non egiten diren Jangoikoaren anitz ofensa (Orrio, 1750). ETZ 80.<br />
gaiztagintsa, gaixtagintsa. � Perversa, malvada. Cf. gaiztagin. � Zer gaixtagintsa izan zen lehenbiziko<br />
errepublika. Elsb Fram 131. Bi emazte, osoki tzarrek eta gaixtagintsek, baidaukate lephotik herstua. Ib. 155 (v.<br />
tbn. V).<br />
gaiztagintza, gaxtagintza. �1. Maldad, nocividad. � Konpara deiteke ere haren [gaiskirauntziaren]<br />
gaxtagintza, Zegata erraten dioten belharrarenarekin. He Phil 357. �2. + gaistaginza. Mala acción, maldad. �<br />
Gaistaginz artara arte guzian gauz anitz on egin zituen Dabidek. Mb IArg I 246. Edanez, juramentuz, maldizioz,<br />
aragiaren lizunkeriz edo beste gaistaginzez betetzen diran bekatari galduen biotzak. Ib. 301 (v. tbn. 358, 246).<br />
Gaiztagintza ta okerkizunetan artua, dala gaiztagiñ ta okertzat ezagutua. VMg 37.<br />
gaiztagintzar, gaixtakintzar. � Aum. de gaiztagin. � Urde gaixtakintzarra! Zub 63.<br />
gaiztagotu. v. gaiztoagotu.<br />
gaiztagotu. v. gaiztoagotu.<br />
gaiztaile. "Celui qui irrite un mal, qui rend difficile un travail" Dv. Cf. gaizle.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
272
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaiztakeria (c. sg. A; Urt IV 90, Lar, Añ, Dv (V, G)), gaiztokeria (V, S), gaixtakeria (L, BN, S; SP, Urt III 128,<br />
VocBN, Dv, H), gaistokeria (S; Lecl, Gèze, Dv (S)), gaistakeria (V, S; Añ, Dv (V), VocB), gaiztankeri (G-nav),<br />
gaxtakeria (Urt I 115), gaixtokeria (H), gaxtokeria (L, BN, S; Urt IV 90), gaitztakeria, geistakeri, gestakeria,<br />
gaixtakaria, gastakeria (Dv (V)). Ref.: A (gaiztakeri, gaiztokeri, gaistokeri, gaistakeri); Lh (gaixtakeri); Lrq<br />
(gaxtokeria); Ond Bac (gaiztankeri); Etxba Eib (gaiztokerixia); Elexp Berg (gaiztokerixa). � Maldad,<br />
perversidad; malicia, picardía; mala acción, fechoría; pecado, falta, delito. "Tacañear, dollorkeriaz ta<br />
gaiztakeriaz zerbait egin" Lar. "Maldad" Lar, Añ. "Malicia" Ib. "Picardía" Añ. "Se usa muy comúnmente<br />
refiriéndose a las travesuras de los muchachos" VocCB. "Vice, méchanceté" Gèze. "Méchanceté, méfait" Dv.<br />
"Gaiztokerixia zan, gizajo areri baketan ez lagatzia" Etxba Eib. "Travesura, maldad. Mutiko demonio honek<br />
gaiztokerixia besteik eztauke" Elexp Berg. Cf. burugaiztokeria. � Tr. De uso general. Las formas más<br />
empleadas son gaiztakeria al Sur (nunca, salvo error, documentada al Norte) y gaixtakeria al Norte (que aparece<br />
además en Goñi (81) y, junto a gaizt-, en J.I. Arana (SIgn 11) e Iraizoz (YKBiz 408)). Formas en -o- (gaisto-,<br />
gaixto- o gaxtokeria) son generales en la tradición suletina, pero inusuales, en cambio, en otros dialectos: sólo<br />
hemos encontrado sendos ejs. de gaixtokeria en Pouvreau (Imit III 4, 4; frente al frec. gaixta-) y de gaisto- en D.<br />
Agirre (AL 169; frente al frec. gaizta-); además, gaiztokeria en T. Etxebarria (Ibilt 481). Hay ge(i)ztokeria en<br />
Echeita, geistakeria en Moguel (CO 241) y J.J. Moguel (Maiatz 1) y gestakeria en Astarloa (II 284), pero en la<br />
tradición vizcaína predominan las formas en ga-: hay gaistakeria en Moguel (en PAb), Añibarro y Uriarte<br />
(además de en Bordel (82)), mientras que gaiztakeria es casi forma única desde fines del s. XIX (Arrese Beitia<br />
(AmaE 131), D. Agirre (ya desde AL), Iturzaeta (Azald 110), KIkV, Kirikiño (Ab II 116), etc.). En guipuzcoano,<br />
donde gaiztakeria es general, se encuentra, con todo, algún ej. de gaistakeria (junto a gaizt-) en Aguirre de<br />
Asteasu y ArgiDL por lo menos. Los autores alto-navarros suelen emplear gaistakeria (Elizalde (80), Mendiburu,<br />
Legaz (30) y, junto a gaixt-, Lizarraga de Elcano (Prog 96)). Por lo que respecta a la tradición septentrional, hay<br />
gaxtakeria en Gasteluçar (163), Haraneder (Gudu 162), Duhalde (69), Larzabal (Senper 24) y, junto a gaixt-,<br />
Chourio (III 36, 2). Hay, además, gaitztakeria en Goyhetche (29) y, junto a gaizt-, en Iztueta (C 504). Tartas<br />
emplea, además de ga(i)xtokeria como los suletinos, gaixtakharia (Onsa 128, Arima 16), gaixtakheria (Onsa 29)<br />
y gaixtakeria (Onsa 171). En DFrec hay 20 ejs. de gaiztakeria, meridionales, y 2, septentrionales, de<br />
gaixtakeria. Se encuentra con cierta frecuencia junto a bekatu (Ax 213 (V 142, ES 388, AA II 211, Itz Azald 110<br />
e Inza) y malizia (Lç Ins G 6r, Ax 188 (V 127), SP Phil 341, Tt Onsa 29, Gco II 4). AxN explica doillorkeriaz<br />
(96) por gaiztukeriaz.<br />
� Zeren haren gaixtakeria oraino estalia eta sekretu baitzen. Lç Ins F 6v. Asko da erraitea alferra dela, hartzaz<br />
edozein gaixtakeriaren sinhesteko. Ax 40 (V 25). Baldin partida biok, gaixtakerian izan zareten bezala,<br />
ontasunean akhort bazarete. Ib. 373 (V 246; v. tbn. 448 (V 292)). Ezta hunek irakasten eztuen gaixtakeriarik. ES<br />
183. Gizonen gaixtakeriak asma ahal detzakeen guziak. Ch III 46, 2. Debriaren gaixtokerien kuntre. Mst I 19, 4<br />
(SP gaixtakerien, Ip gaistokerien). Soñeko arrokeria ta apainketa berez ez izanagatik gaistakeria, izan oi da<br />
gaistakeritan bukatzen den gauza. Mb IArg I 74. Sar ez dakizun gaistakeriaren bihia. Ib. 377. Gaiztakeria andi<br />
batean arrapatu. Cb Eg II 65. Ahalkatzen da ikhusteaz haren denborako gaixtakeria. Lg I 239. Erortzen zarela<br />
gaixtakeria guzietan. Lg II 183. Blasfemioak ahoan, gaixtakeria gogoan. Monho 110. Zabaldu gurarik,<br />
gaistakerija utsez, Guraso-errijan izurri ondagarrija. Mg PAb 214. Parkatuko deustazala neure gaistakeria ta<br />
erru guztiak. Añ EL 1 233 (EL 2 245 neure bekatuak). Zein arrigarria eta izugarria dan pekatu mortal baten<br />
gaiztakeria. Gco II 8. Gauaren illuntasunaz baliatzea gaiztakerietarako. AA I 580. Zer bekatu da Ana<br />
Bolenarekin gaistakeria egitea, aren amarekin lenago au egiñik? AA III 557. Bere gaiztakeriak urkamendian<br />
nozitu zituen. Lard 547. Markes bat bizi zan gaistakerijetan. Ur MarIl 42. Infernurik ezpalitz, erraztasun<br />
berarekiñ egingo zenduke zernai gaiztakeri. Arr May 107. Ohoinkeriatik eta gaixtakeriatik bizi zen. Jnn SBi 90.<br />
Zer gaiztakeria! Apaol 84. Gaiztakeri bat egin daben mutikoaren antzera. Ag Kr 183. Ori da mutillaren<br />
geiztokeria! Echta Jos 322. Hain maite zuten elgar [...], non gaixtakeria baitzauguken heiekin bidean buruz buru<br />
egitea. JE Bur 96. Donaustea deritxon gaiztakeri izugarria. KIkV 91. Pekatua gaistakeri itxusia da. ArgiDL 33.<br />
Jaungoikoaz ainbat gaiztakeri esan izan zuan gizon onek. Inza Azalp 131. Pekatu edo gaiztakeri larrian iltzen<br />
diranak. Ib. 116. Ez dugu gehiago eginen gaixtakeriarik, sekulan! Barb Sup 124. Elgarretarik gaituztelakotz<br />
gaixtakeriaz berextu, / erdaldun askok diote beraz odolez girela hustu. Ox 162. Barkatu, ta ongi etorriak<br />
(gaiztakeriz)..., biok. Lab EEguna 92 (acot. escén.). Gaiztakeria besterik ez dik ikasi errian. Lek EunD 21.<br />
Dohakabeak ez du deus ere ukatzen haren gain emanak diren gaixtakerietarik. Lf Murtuts 49. Ez zuela hark<br />
gaiztakeriaz joiten, maite zuelakotz baizik. Mde Pr 160. Gaiztakeriaren egillea nor ote zan. Anab Poli 29.<br />
Alperkeriyan ta gaiztakeriyan ta lapurretan aritzia. Ib. 39. "Le basque" deitzen ginuen denek, gaixtakeriarik<br />
gabe. JEtchep 93 (v. tbn. 35, 116). Ainbeste gudu lurbiran, ain ugariak gaiztakeri-tankerak. Ibiñ Virgil 80.<br />
v. tbn. Lar Cor 183. Ub 27. Mg CC 241. VMg XI. It Fab 187. Izt C 223. Aran SIgn 34. Zab Gabon 100. Bv AsL<br />
108. Urruz Urz 29. A BeinB 89. Ill Testim 21. ArgiDL 92. Tx B I 81. Enb 102. Laux BBa 122. Otx 142. Ldi IL<br />
171. Ir YKBiz 204. Eguzk GizAuz 15. Zait Sof 120. JAIraz Bizia 31. Or Aitork 43. Etxde JJ 278. Bilbao IpuiB<br />
122. Arti Tobera 282. Vill Jaink 178. Berron Kijote 164. Balad 223. MEIG III 92. Gaixtakeria: Mat 226. EZ<br />
Man I 82. Harb 149. Hm 111. CatLav 380 (V 184). Mih 116. Brtc 118. LE Ong 120v. Dv LEd 71. Elsb Fram<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
273
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
123. HU Aurp 128. Mattin 60. Xa Odol 176. Gaixtokeria: Tt Onsa 168. Egiat 261. Arch Fab 203. Gaxtokeria: Tt<br />
Onsa 62. Const 34. Gaistokeria: Bp I 17.<br />
- GAIZTAKERIA BURU. Pecado capital. � Gaiztakeri buruaz edo pekatu kapitalaz. Inza Azalp 22.<br />
- GAIZTAKERI-AGERTARI. "Delator, gaistakeri-agertaria" Añ.<br />
- GAIZTAKERIAZKO. (Adnom.). � Spirituaren kontra / [bekhatu] gaixtakeriazkoak. EZ Eliç 96. Nihork gaitz<br />
erraitekak ken baletza mundutik, gaixtakeriazko bekhatuetarik parte handi bat khen lezake. SP Phil 351 (He 354<br />
gaxtakeriasko). v. tbn. Gco II 5 (gaiztakerizko). Onela uste ere nuan, gaiztakerizko zerki bat bazala. Or Aitork<br />
118.<br />
- GAIZTAKERI-EGILE, GAIZTAKERIAGILE (gaxt- Urt IV 91). Malhechor. v. gaizki-egile. � Bere yaurgoan<br />
diran gaizpide-emale ta gaiztakeri-egille guziak bildu ta su-labera egotziko dituzte. Ir YKBiz 181.<br />
- GAIZTAKERI-LAGUN. Cómplice. v. gaiztakide. � Bere gaiztakeri-laguna etxera eramanda. Lard 192.<br />
gaiztakeriaratu. "Gaixtakeriaratu" SP, sin trad.<br />
gaiztakerika, gaxtakerika. � Haciendo (o diciendo) maldades. � Donibaneko karrikatarrak, bethi irriz eta<br />
gaxtakerika ari ziren Agoten kontra. GAlm 1959, 33 (ap. DRA).<br />
gaiztaki. � Maldad (?), sacrificio (?). � Zeren jentilak gezurrezko jainkoai egiten zizten agurrak, buru-berak<br />
eta gaiztakiak, [kristauak] eramaten etzituen. Ub 116.<br />
gaiztakide (Darric ap. DRA), gaixtakide (H), gaistakide (Lar), gaixtokide (Dv y A, que citan a O), gaxtokide. �<br />
Cómplice. "Émule en méchanceté, compagnon d'action, de vie vicieuse, complice" H. v. gaizkide. � Onak<br />
nekezago bat diro onkidea, eziez gaxtoak gaxtokidea. "De trouver son pareil". O Pr 362. Absolbitzen badu,<br />
premia gabe, bere gaiztakidea. Gco I 381. Bazen bat Barrabas izena zuena, presuner zena bere gaistakidekin.<br />
TB Mc 15, 7 (Lç, He sedizioneko lagun).<br />
gaiztakin. v. gaiztagin.<br />
gaiztakiro. v. gaiztokiro.<br />
gaiztakor, gaixtakor (SP). �1. "Facile à corrompre" SP. �2. "Gaiztokor, maligno" Arch ms. (ap. DRA).<br />
gaiztakume, gaistakume. � Hijo de malvado. � Aberatsa den gaistoa edo gaistakume, bere aitaren bidez ibilli<br />
oi dena. Mb IArg I 63.<br />
gaiztale. v. gaiztatzaile.<br />
gaiztaleku (VocCB � Dv, que cita tbn. a Lar), gaistaleku (Lar), gaistoleku (Añ). � "Prisión, cárcel" Lar, Añ. v.<br />
gaiztotegi (2).<br />
1 gaiztarazi, gaixtarazi (Dv � A, H), gaiztoarazi (R ap. A), gaiztoerazo (Lar), gaxtarazi (Urt V 315), gaxtaarazi,<br />
gaixtoerazo (H (V, G)), gaistorazi. � Malear, pervertir, envilecer. "Collabefactare" Urt. "Rendre mauvais,<br />
méchant, envenimer" Dv. "Rendre, contribuer à rendre plus méchant, plus mauvais, pire" H. � Maleziak<br />
gaixtarazi etziozan bizia. EZ Man II 100. Borondateak edo bihotzak bekhaturik eziñ egiñ baidezake (gaxtaarazteko<br />
zer nahi den gorphutzak edo sensuek egin dezaten), non ez dioten gaizkiari konsentimendua ematen. He<br />
Gudu 90. Gaiztoarazitzeko izanen dituzu amar, baña onarazitzeko apenas bat. LE Urt 289 (ms. 102r<br />
gaixtarasko). Departamendü huntan, etzen Renaud baizik, / hamar depütatuetan, paubren hunik jalki; / bainan<br />
hura estie berzek gaistorazi. Etch 592. Hezten hari den ergiari etzaio guti baizik eman behar akhuloaz. Etzazula<br />
joka gaixtaraz edo sorhaioaraz. Dv Lab 241. Gaizto batek egun (eun) on gaiztarazi (Sal). A EY III 200.<br />
2 gaiztarazi, gaixtarazi. � Hacer encolerizar. Cf. gaiztu (2). � Betbetan ulhiek gaixtarazirik hari buruz abiatu<br />
baitira. Herr 11-9-1958, 2.<br />
gaiztasun, gaitztasun. �1. Maldad. v. gaiztotasun, gaixtarasun. � Gaitztasunak pietateari [eraman<br />
baitliazokeo abantailla]. Harb 371. �2. (Dv � A, H), gaitztasun (L ap. Lh, que cita CatLav; Añ (G)), gaixtasun,<br />
gatxtasun (Añ (G, sin duda por error)). Dificultad. "Caractère de ce qui est difficile [...] Bideen gaiztasuna, la<br />
difficulté des routes" Dv. "La difficulté qu'offre un travail, l'effort qu'il exige qu'on fasse. Lanaren gaiztasuna"<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
274
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
H. � Zeren amorioak manamenduei bere garratztasuna eztitzen, mintasuna gozatzen eta gaitztasuna errazten<br />
baiteraue. Ax 487 (V 314). Gaitztasun eta agortasun espiritualetan. SP Phil 491 (He 498 pena eta agorte).<br />
Beldurrez egunetik egunera gaitztasunak handi daitezen. Ch I 11, 6. Lanaren difikultatek edo gaitztasunak.<br />
CatLav A 3v (V 4). Munduko plazer guziei ukho egitean aurkhitzen den gaiztasuna bentzutzea. He Gudu 78. Zer<br />
nahi gaitztasun daiten konbersioneko obra handian, ez da zeren behin ere etsitu salbamenduaz. Lg II 205.<br />
Garaitu behar diren gaiztasunen bistan gogourritzen garenean. Mih 97 (170 gaixtasun). [Seigarren agindu<br />
santuko egin biarrak] eurakin dakarree lotsarizko gatxtasun bat esateko. fB Ic II 5. v. tbn. Itz Azald 109<br />
(gatxtasun). Igaritako erraztasun ala gaiztasunian. Anab EEs 1920, 69. Orain baño askozaz be eragozpen eta<br />
gaiztasun andiagoak idoroko dozuz. Eguzk LorIl 48 (ap. DRA). Katemeek eta astemeek, batere gaiztasunik gabe,<br />
edonoiz eta edonola egiten dutena... Eta harek ezin! Arti Ipuin 79. �3. (Dv � A). "Caractère de ce qui est [...]<br />
énorme. Harri baten gaiztasuna, l'énormité d'une pierre" Dv. � Hemendik ezin har dirozu ez hekien [Ifernuko<br />
oinhazeen] hedadura, ez barrentasuna, ez gaitztasuna. Dv LEd 224s.<br />
gaiztategi. v. gaiztotegi (2).<br />
gaiztatu (G-to, AN-gip-5vill, L-sar, BN-baig), gaiztotu (V-gip, G; Lar, Zam Voc), gaixtatu (SP, VocBN, Dv,<br />
H), gaistatu (AN-larr, BN; Lecl, VocBN, VocB), gaistotu (AN-larr, S; Lar, Añ, Foix ap. Lh), gaxtatu (Urt V<br />
315), gaixtotu (SP (sin trad.), H), gaxtotu (S). Ref.: A (gaiztatu, gaiztotu, gaistatu); Lh (gaistotü); Lrq (gaxtotu);<br />
Asp Leiz2 (gaistatu, gaistotu); Etxba Eib y Elexp Berg (gaiztotu). �1. Volver(se) malo, malear(se), pervertir(se);<br />
empeorar; enconar(se) (una herida, etc.). "Corrompre, rendre ou devenir méchant. Ezta gaixtatzen gaitza, il n'est<br />
pas difficile à corrompre" SP. "Prestua bada ere, behartzen dugu gaixtatzea" Ib. s.v. behartu. "Collabefactare"<br />
Urt. "Depravar" Lar. "Malear" Lar, Añ. "Egun oroz gaixtatzen hari da haur hori, cet enfant devient de plus en<br />
plus mauvais chaque jour. Untziak gaixtatu du zure arnoa, la lutaille a rendu votre vin mauvais. Onthu behar<br />
bidean zauria gaixtatu zaio, au lieu de s'améliorer sa plaie s'est envenimée" Dv. "Enrojecerse o enfurecerse una<br />
herida" A. "Zartzara, oso gaiztotu zan bere buruan zoritxarrerako. Diru gosiak dakar gaiztotutzia gizona. Aren<br />
gaiztotzia izan zan, lagun txarregaz ibilltzian ondorena" Etxba Eib. "Gaistatu, empeorarse una herida. Besoko<br />
zaurie gaistatu zait" Asp Leiz2. "Gaistotu, hacerse, volverse malo (moralmente). Eztakit zer erakutsi dioan<br />
Donostin; dena gaistotua itzuli de" Ib. "Gure mutikua asko gaiztotu da aspaldixan" Elexp Berg. "Zauri batek<br />
okerrera jo. Iltza bat sartu jakon eta gaiztotu eta gorrixak ikusi zittuan" Ib. v. gaizkitu, gastatu (2). � Tr. De<br />
uso general, salvo en vizcaíno, donde sólo lo encontramos en f. Bartolomé y Enbeita. Aparece en textos<br />
septentrionales desde Leiçarraga, y al Sur desde mediados del s. XVIII. La variante más empleada al Norte es<br />
gaixtatu; hay gaixtotu en Oihenart y, junto a gaxtotu, en Maister; gaistotu en Eguiateguy (265); gaxtatu en<br />
Duhalde (116) y, junto a gaixtatu, en Haraneder. Al Sur, la forma predominante es gaiztotu; hay gaixtotu en J.I.<br />
Arana (SIgn 206) y Berrondo, gaistotu en f. Bartolome (Ic I 311). Los autores alto-navarros modernos, en<br />
cambio, emplean gaiztatu: hay tbn. gaistatu en Mendiburu (IArg I 143) y, junto a gaixtatu, en Lizarraga de<br />
Elcano. En DFrec hay 4 ejs. de gaiztotu y uno de gaixtatu.<br />
� Bere spirituan itsuturik eta bere bihotzean gaixtaturik, galdu ukhan du integritate eta perfekzione guzia. Lç<br />
Ins G 2v. Prestuen balsan dut bizia hobeturen / eta gaixtoen artean halaber gaixtaturen. EZ Man II 39.<br />
Konzientzia gaixtoa eta eria eztu ontzen eta ez sendatzen nehoren laudorioak, eta ez ona eta sendoa ere<br />
gaixtatzen eta ez eritzen gaizki erraiteak. Ax 444 (V 290). Bekhatuak ilhuntzen du adimendua, flakatzen du<br />
memorioa eta gaixtatzen du borondatea. Ib. 83 (V 57). Dupina emendatuz gaixtotzen da. "L'augment d'eau gâte<br />
le potage". O Pr 121. Naturaleza hura lehenbiziko gizonaren bekhatuaz gaixtatua eta pozoatua izatu da. Ch III<br />
55, 2 (Pi gaiztotuta; Mst gastatü, Echve 369 biziatua). [Haurrak] lagunak gaixtatzen hariz edo berze zenbait huts<br />
eginez hala mortifikatzea merezi dutenak. CatLav A 5v (V 6). Ez dakizue lebami guti batek gaixtazten duela<br />
orhe guzia? He 1 Cor 5, 6. [Amurio propia] gizonen bihotzetan sartzen beita, hen obra hun uste dütienen<br />
gaixtotzeko. Mst XVI. Kanpo ederra eta barnea gaixtatua duten fruituak bezala dire. Lg II 234. [Exzesoak]<br />
gaistatzentú humóreak, itxekitzendú odóla, turbatzendú búrua. LE Prog 112. Batzuek beti iraun zuen onean;<br />
baña besteak gaiztotu ziran. Ub 8. Gaiztotu dira oitura edo kostunbreak. AA III 294. Ongi azitako alaba bat<br />
orren laster gaiztotzen ezta. Arr GB 90. [Eskoletxetan gazteak] sineste hertsi batzuetan gaixtatzen dituztenetz. JE<br />
Bur 45. Atera gaitzala gorputza ta anima orain gaiztatu ta gero betiko galduko lituzkenetatik [gaitzetatik]. Inza<br />
Azalp 152. Lenago ona etziñan baño gaiztotu zera gogotik. Tx B II 255. Egunetik egunera gaiztotuz zijoan<br />
[belauneko] aunditasuna. TAg GaGo 97. Gaizto batek aunitz gaiztatu, on batek guti ondu (B). A EY III 200.<br />
Bestea zuzendu bearrean geiago gaiztatu egin lezake. Ir YKBiz 135. Bigaramonean gaiztotu eta pasmoak jo<br />
zuan. JAIraz Bizia 123. Artatik gaiztatu zekizkionan [zangoak], aragia usteltzeraño. Or QA 193. --Yesus! Olako<br />
gauzak ekarri zetuan Errepulikak. --Ez, aurra, ez; orduko gaiztatua zunan Naparroa. Ib. 82. Zorrozgarri bik<br />
gaiztotzen bazuten bere auzia, alegia, gabez eta aurre-asmoz bere erailketa egitea. Etxde JJ 168. Sala bateko<br />
aizea gaixtatua delarik. Herr 2-10-1958, 1. Bera zen holakoa. Edanak etzuen ez gaiztatzen, ez eta ere tzartzen.<br />
JEtchep 97. Zurrut geiegiak gaiztotua, ajola gabe jarria, lotsa galdua. Ataño MLanak 122. Gaueko intzak zauria<br />
gaixtotu lezaizuke. Berron Kijote 140. Hazibide txarrak gaiztotu dituen gaizkileentzako. MIH 321.<br />
v. tbn. FIr 169. Gaixtatu: Hm 179. SP Phil 87 (He 89 gaixta). Brtc 213. LE Doc 49. Dv Lab 255. ETZ 275<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 275<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
(Luzaide, 1869). HU Aurp 183. CatJauf 32. Prop 1908, 11 (ap. DRA). Lf Murtuts 100. Gaiztotu: Gco I 387. It<br />
Fab 225. Lard 361. Xe 251. Ayerb EEs 1912, 180. Enb 93. Anab Poli 30. Zait Plat 103. Uzt Sas 232. Gaxtotu:<br />
Mst III 56, 1.<br />
� (Part. en función de adj.). � Gizonaren naturaleza gaixtatuaren eskasak. SP Imit I 22, 2 (Mst gastatiaren).<br />
Jentil itsu gaistatuaren animan. Mb IArg II 329.<br />
� (Precedido de sust., en composición). � Ez gaitezen izit ez gogo gaixta, baina begira gauden pazientki<br />
rebelazioneko egunerano. Lç Ins C 8r. Bijotz-gogortuteko, lotsa gaistotuteko ta pekatarituteko. fB Ic I 325.<br />
�2. Sublevar(se), (hacer) rebelarse. "Langileak usinan jazarri egin dira (BN-ciz), oldartu dira (BN-arb),<br />
gaiztotü (S)" Gte Erd 264, s.v. protestan. v. gaiztu. � Gizon hau aurkhitu dugu gure nazionea gaixtatzen duela,<br />
eta debekatzen tributua Caesari pagatzetik. "Subvertentem gentem". He Lc 23, 2 (DV makhurrarazten).<br />
� [Higuintzen duzun presunaren] obra guziek bihotza gaxtatzen edo erreboltatzen baitarotzute. "Ti infastidisce e<br />
ti turba". He Gudu 108.<br />
- GAIZTATZEKO. Capaz de volverse malo. � Berekauten ta bakarrian deungatutekua ta gaistotutekua inor<br />
izan balitz. fB Ic I 312.<br />
gaiztatzaile, gaixtatzaile (H), gaixtatzale (T-L), gaistatzalle, gaistotzaile (Lar), gaixtotzaile (H). �<br />
"Depravador" Lar. "Qui rend méchant" H. "Pervertisseur" T-L. � Esku, animen gaistatzalleekiko ezin<br />
gogorragoz. Mb IArg I 145 (corregido en gaistaleekiko).<br />
gaiztatze, gaiztotze (Bera), gaixtatze (T-L), gaistotze (Lar). � Perversión. "Depravación" Lar. "Depravación,<br />
corrupción de costumbres" Bera. "Pervertissement" T-L. � Gizarteko bizitza [...] aurrerapena ez, baiña<br />
gizonaren okertzerik eta gaiztotzerik makurrena jotzen dute batzuen batzuek. Vill Jaink 177.<br />
gaizteragin, gaxteragin (Urt). � "Collabefactere" Urt V 315.<br />
? gaizterizko(a). � Halaber gure arimako amorioa, gaizterizkoa, desira, beldurtasuna [...]. SP Phil 521<br />
(seguramente errata por gaitzerizkoa (q.v.)).<br />
gaiztespen. Neol. creado por AG en 1897 (v. NeolAG). �1. Desprecio. � Gixona, bere irakaspenan ezautuko da<br />
baña erua danak, gaiztespena artuko dau (1897). AG 1570. �2. Maldición. � Pilla ori azitzen dijoan neurrian,<br />
ixuriko ditue onespenak edo gaiztespenak langilleak. TAg Uzt 293.<br />
gaiztetsi. Neol. creado por AG en 1895, de gaizto 'malo' y etsi 'juzgar, tener por'. �1. "Aborrecer, despreciar"<br />
AG 2342. Cf. A Morf 738B, que, aun atribuyéndolo a AG, lo encuentra "sabroso". v. gaitzetsi. � Gura bai dozu<br />
zeure seme ta billobeak zeu gaiztetsi zaigijen? (1897). AG 1296. Ni enaz orretarako duña, sortu nindduban ama<br />
gaiztetsi nebalako. Altuna 111. Aurrerakuntzak [...] senean dagoan gizonak ezin gaiztetsi leikez. Eguzk GizAuz<br />
21. � (Part. en función de adj.). � Olantxe doia aurrerantz, edo obeto esateko, atzerantz beti, geure Bizkai<br />
gaiztetsijo: motzatuta, españartuta (1895). AG 545. �2. (Eleiz RIEV 1907, 211 � Bera app. y BeraLzM).<br />
Condenar, censurar, execrar. "Será 'maldecir' o si se quiere 'condenar'" Eleiz. � Uste oker eta gezur guztiak<br />
debekatu ta gaiztetsi ditualako. KIkG 25. Illaren bizkar ase nai eta / Apezpikuak gaiztetsi. Or Eus 415. Aitorrik<br />
bage, ordea, ez nazazu gaiztetsi, aieru utsez. Zait Sof 74. Erromatik ez dute gaiztetsi; baiña lur labaiñean dabil.<br />
NEtx Egan 1955 (5-6), 77. Onetsi naiz gaiztetsi. Or Aitork 247 (v. tbn. 282). v. tbn. Bera Euzkadi 1912, 405 (ap.<br />
NeolAG). Ol Gen 3, 17 (Ker madarikatua). Or QA 203. � (Part. en función de adj. o sust.). Execrable. �<br />
Azkenean atxikitzen du zartzaro adizkide-gabe, indarke, zokokari, gaiztetsiak. Zait Sof 141. � Condenado. �<br />
Zoazte, gaiztetsiok, betiko sutara. Or QA 205. Ta oinbeste gaiztetsien gorputz, non kokatuko ditxik lurraren<br />
sabelean? Ib. 205.<br />
gaiztetsigarri. � Aborrecible, execrable. � Mendi jaso ta doatsu orreitan moskortuta ibiltia be gaiztetsigarrija<br />
da. I. Uribetarte Euzk IV 107 (ap. DRA).<br />
gaiztezgarri. � Censurable. � Emen gauden bitartean, zure elerik etzait gaiztezgarri izango. Zait Sof 135.<br />
gaizto (gral.; Lar, H), gaixto (V-gip, G-bet, AN, L, BN, S, R; SP, Urt IV 185, VocBN, Dv, H), gaisto (V-ger-gip,<br />
AN-gip, Ae, BN-ad, R-uzt-is; Lcc, Mic, Ht VocGr, Lar, Lecl, VocS, Añ, Arch VocGr, Gèze, Dv (V, S), H,<br />
VocB), geizto (V-ger-ple-arr-oroz-gip), gesto (H (V)), geisto, gexto, gezto, gaxto (AN-5vill, L, BN, Sal, S; Urt I<br />
9, H), gaitzto, gasto. Ref.: A (gaizto, gaixto, geizto); Bon-Ond 952; Lrq (gaxto); Iz ArOñ (gaixto), R 290 y 303;<br />
ContR 519; Etxba Eib (gaiztua); Elexp Berg (gaizto, geizto); EAEL 207. � Tr. De uso general en todas las<br />
épocas y dialectos. Gaizto es la forma más empleada por los autores meridionales, y gaixto por los<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
276
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
septentrionales, salvo en suletino, donde predomina gaisto. No hay ejs. de gaizto al Norte sino muy<br />
ocasionalmente en Etcheberri de Ziburu (Man I 30, Noel 109), Axular (104 (V 70), 560 (V 358)), Pouvreau (Phil<br />
466), INav (132) y M. Dassança (589). En cambio, gaixto al Sur, aunque no muy habitual, no es desconocido en<br />
autores guipuzcoanos y alto-navarros, sobre todo del s. XX (Lizarraga de Elcano, J.I. Arana, CatAe (2), Legaz<br />
(8), Xenpelar (266), Soroa (AKaik 128), Goñi (38), Inza (Azalp 43), Txirrita (B II 171), Orixe (Mi 20), Lizardi<br />
(IL 17), Iraizoz, T. Agirre, N. Etxaniz (Antz 15) y Berrondo (Kijote 180)), si bien, salvo en Arana, Orixe y Goñi<br />
sobre todo, las apariciones son únicas o casi únicas; tal vez en alguno de ellos (cf. infra el ej. de T. Agirre) tenga<br />
un valor expresivo. Aparece, además, junto a gaizto y gaisto, en Landuccio.<br />
Al Norte, además, hay gaxto con cierta frecuencia, gralmte. en autores bajo-navarros y suletinos, sobre todo<br />
desde mediados del s. XVIII hasta fines del s. XIX (Oihenart, Tartas (Onsa 81), Gasteluçar (152), Haraneder,<br />
Maister (XVI), CatLan, Duhalde (185), Etchahun, Hiribarren, Laphitz, Arbelbide, Constantin, Zubiri (107) y<br />
Larzabal), en bastantes de ellos junto a gaixto (así, p.ej., en Tartas, Gasteluçar, Haraneder, Maister o CatLan);<br />
hay gaxto tbn. en Lazarraga, Samper (CatSal 3; Mt 13, 38), CatR (3) y Mendigacha, además de alguna vez en<br />
Txirrita.<br />
Al Sur, hay gaizto ya en las cartas de Azpeitia (1622; ConTAV 5.2.9, 62), el Cantar de Bretaña, Ochoa de Arin<br />
(61; una vez gasto (163), quizá errata por gaisto), Irazuzta (25) y Barrutia (Acto 265 zorigaiztoan, pero 268<br />
traidore gestoa). No es infrecuente tampoco gaisto, si bien deja de encontrarse prácticamente en el s. XX:<br />
aparece ya en Sandailia (TAV 3.1.10, 3) y LasBer (576); es forma única, salvo error, en Larramendi y<br />
Cardaberaz; hay gaizto y gaisto, en distintas proporciones, en los Refranes de Isasti (gaisto 10), Ochoa de Arin<br />
(cf. supra), el CC de Moguel (gaisto 244) y ArgiDL (101 / 21) por lo menos. Es, por otra parte, muy frecuente en<br />
textos alto-navarros: aparece en las poesías premiadas en Pamplona en 1609 (TAV 3.1.20, 102), Beriayn,<br />
SermAN (178), Elizalde (3), Mendiburu, Lizarraga de Elcano, Legaz (65) y CatUlz (54), así como en CatB (83)<br />
(recuérdese que en varios de ellos hay tbn. gaixto). Gaisto es tbn. la forma más frec. en suletino ya desde<br />
Belapeyre, tendencia de la que se apartan, usando el más gral. ga(i)xto, Maister, Mercy (3), UNLilia (13),<br />
Constantin y Casenave (SGrazi 142), y alguna vez Archu (Fab 157); hay además algún ej. de gaizto en<br />
Eguiateguy. Gaisto aparece tbn. en algunos textos bajo-navarros (CatLan (150), Lopez, CatLuz (34) y Bordel),<br />
además de en Voltoire (137), Argaignarats (8), INav (20) y M. Dassança (589), en algún caso junto a gaixto<br />
(como CatLan, p.ej.).<br />
En vizcaíno antiguo la forma más empleada es seguramente gesto (Zubia-Lezamis (ConTAV 5.2.11, 165),<br />
Capanaga, Arzadun (37; una vez gasto: 20)), que aparece además en el CatV de Cardaberaz (12), Barrutia (v.<br />
supra), Astarloa (II 97), CatBus (54) e Iturzaeta (Berb I 106); hay gestu en Olaechea (borreru gestu aek (ed.<br />
1872, 226 (ap. DRA)); gaxto, gexto y gesto en RS (y al menos una vez gaizto: 475); gexto en las Escrituras de<br />
Andramendi (TAV 3.2.9, 9); gezto en EgiaK (90) (cf. geztoki y geztokeria en Echeita); gaxto en los Refranes de<br />
Garibay (B 12, B 55); geisto en BBizk 32 (y gaizto (28), tal vez cambio del ms.), DurPl (103), CrIc (96) y J.J.<br />
Moguel. Con todo, desde al menos el CatV de Cardaberaz (54), gaisto (ya documentado en Sandailia (TAV<br />
3.1.10, 3), Landuccio y Micoleta (13v)) se hace habitual entre los autores del s. XIX (Moguel, Añibarro, f.<br />
Bartolomé, Zavala, CatLlo, Uriarte (tbn. en BulaAl (55)), Iturzaeta). Gaizto (y gaisto) son mayoritarios en los<br />
textos vizcaínos del s. XX, con la excepción de geizto en Azkue (BGuzur 124), Echeita, Kirikiño (Ab I 55) y<br />
Oskillaso (Kurl 136).<br />
Además, hay gaitzto en Goyhetche; tbn. sendos ejs. en Ochoa de Arin (60) y CatBurg (3), siendo en ambos<br />
gaizto la forma habitual; gasto en Voltoire (junto a gaisto; v. p.ej. 190) y Mendigacha (138) (en ambos hay tbn.<br />
gaski, q.v. s.v. gaizki), y aparece una vez en Etchahun (446) y en f. Bartolomé (Ic I 46), cuando ambos emplean<br />
normalmente gaisto; gazto al menos una vez en Normandie (30; ap. DRA). En DFrec hay 104 ejs., meridionales,<br />
de gaizto, 16 (15 sept.) de gaixto, y 4 de gezto, de dialectos vizcaínos.<br />
�1. Malo, malvado. "Méchant" SP, VocBN. "(Cosa) mala, gaistoa, deungea" Mic 7v. "Mauvais, méchant" Ht<br />
VocGr. "Pis, pire, gaistoago" Ib. 403. "(Mal) bicho eres, gaistoa, zitala aiz" Lar. "Malo", "malicioso" Lar y Añ.<br />
"Travieso, inquieto" Añ. "Mauvais, vicieux" Gèze. "Gaizto batek egun (sic) on gaiztarazi (Sal), un malvado<br />
corrompe a cien buenos. Gaiztoari bi kandelakin argi egin bear zaio (G-to), al malvado se le debe alumbrar con<br />
dos velas. Gaiztoak nai duen artean, onaren bizia (Gc, AN-gip, R-uzt), la vida del bueno pende de la voluntad<br />
de los malvados" A. "El malo, el tentador. Gaiztua dogu beti gañian, gu galdu gurarik. Gaiztua, bere<br />
zoritxarrerako" Etxba Eib. v. gaizko. � Tr. De uso general. � Mila gizon gaixtorik da emazte batendako. E 123.<br />
Ernegaduko / dabe gaxtoak orduan. Lazarraga 1199v. Gextoagoak obea nai. "El peor me hará mejor". RS 427.<br />
Mutil onak buruan zauri, gaxtoak bernazakian. Ib. 42. Degiola eman Konde laztanari / bitoria andia gaiztoen<br />
kontra (Cantar de Bretaña). ConTAV 5.1.1, 16s. Hark [bekatuak] egin zuen gaistoa [gizona]. Ber Trat 93v. Ene<br />
begien bistatik zoazte, o gaixtoak. EZ Man I 86. Nola bera baita gaixto, uste du ezen bertzeak ere hala direla.<br />
Ax 448 (V 292). Gaixto batek hil deratzu zeure aita. Ib. 273 (V 182). Onai emateko bere gloria eta gestoai<br />
sekulako penea. Cap 11s. Onenzat da gauza nekea, gaxto-herrian ungi bizitzea. O Pr 365. Giza gaixto bat<br />
nizala. Tt Onsa 13. Aparta akit, enganari gaixtoa. Ch III 6, 4. Gaixto banaiz, neretako naiz (AN). Aq p. 63. Hun<br />
dea Sakramendia, nahiz aphez gaixto batek administra dezan? CatLan 121. Baña gaisto gaistoain gain dá<br />
[emasteki] buru arina ta alkegábea. LE Prog 124. Bera baino gaixtoagoko zazpi deabru harturik. Brtc 257. Ez<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
277
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
naiz ni orren gaiztoa. Mg CC 211. Deabrua baño gaiztoagoak. Ib. 254. Berorren onak ene gaixtoa garaitu bear<br />
du. LE Ong 106v. Aingeru onak eta gaiztoak. AA III 455. Aita-amen faltaz ume asko / billhakatzen dela gaitzto.<br />
Gy 41. Sodoma bezain uri galdu eta gaiztoa. Lard 19. Golo gaizto madarikatua! Arr GB 93. Emakume guztiz<br />
eder, baño gaizto batek. Bv AsL 220. Ez zen iduri nahi zuen bezain gaixtoa. Elzb PAd 6. Ifernuko izpiritu<br />
gaixtoak. Jnn SBi 126.<br />
� (s. XX). Lagun gaixto edo galgarriekin ibiltzea. CatJauf 83. --Beraz gaistoa ziñan zu gastetan? [...] --Gaistoa,<br />
gaistoa esateko bez. Ag Kr 83. Lutero oso gaiztoa da. Inza Azalp 96 (v. tbn. 131). Hots! Gaixtoak zaizte gaur,<br />
sobraxko zinez! Barb Sup 109. Gorriyak ikusita utzi du mundua, / gaxtua bazan ere ederki ondua. Tx B II 127.<br />
Itxuraz on, barnetik gaizto. Ir YKBiz 128. Besterik etzaio gizaldi gaixto oni emango. Ib. 234. Gizonik gaiztoenak<br />
be nozean bein gauza onak be egiten ditu. Eguzk GizAuz 32. Biar bertantxe bear det, gero, Malentxo gaixto,<br />
zure erantzuna. TAg Uzt 62 (212, 156 gaizto). Gizonak gero eta gaixtoago zoazin. Zerb IxtS 13. Eta Errepulika<br />
ez al zan gaiztoa? Or QA 77. Izatez ez dira gaiztoak, isekari eta mutiri baizik. Mde Pr 270. Mutikoaren arpegian<br />
gaizto-irria sortu zan. Etxde JJ 76. Lo eiten ez duan aur gaiztoari, Mamua agertzen zaio tentari. NEtx Antz 117.<br />
Nahiak egiten gaitu on ala gaixto. Lf in Zait Plat XXII. Emakume gaizto baten mende. NEtx LBB 367. Deabru<br />
gaiztoak eraman deiela. Balad 140. Gaizto bakar bat besterik ez da agertzen liburu osoan. MEIG III 43.<br />
� (Como sobrenombre). � Zelan Karlos-geizto, ezizena daben lez, dan guztiz okerra. Echta Jos 41. Gauaren<br />
erregiña ez da Mari-gaizto. SMitx Aranz 206.<br />
� (Uso sust.). � Okertu ditzakela [izkuntzak], ta makur-bide biur gure gaiztoak [...]?... Egi berria orixe! Ldi IL<br />
54.<br />
� (Con reduplicación intensiva). � Haurmaite! Gizagaixoa! Ez zinen baitezpada gaixto gaixto hetarik! Barb<br />
Sup 15. Zergatik izan zaitzat orren biotz-gogor, gaixto gaixto ori? TAg Uzt 246. � Neu izango naiz gaiztoen<br />
gaiztoena zuen nabarmenkeria zabaltzen. Ag G 292.<br />
� (H). (El demonio, por antonomasia). � Gaixtoaren haurrak dirade. "Du mauvais". Lç Mt 13, 38 (TB gaistoa,<br />
Ol, Or, IBe gaiztoa, Leon Gaixtoa, Ker, IBk Gaiztoa; He izpiritu gaixtoa, Ip izpiritü gaistua). Gure begiratzeko<br />
Gaixtoaren saretarik. SP Phil 17 (He 16 ispiritu gaxtoaren). Sulezeko gaistoaren zirika. Mb IArg I 229. Begira<br />
gaitzala gaitz guzitik, bereziki gaiztoa deritzan demoniaren eraso-aldietatik. Ub 162. Konjuratzen zue sazerdote<br />
sandu batek gaistoeki zegon bat (211). 'Uno que estaba endemoniado'. LE-Ir. Deabrua, Demonioa, arraioa esatea<br />
ez dala juramentu, [...] baizik gaiztoari otsegite utsa. AA II 29. Bertze emazteki bat ekhartzen diote, gaxtoak<br />
badituela hark ere. "Gaxtorik ez du, dio Iñaziok, bainan gaxtoek asaldatzen diote izpiritua". Laph 156. �<br />
(gaiztoena). � O gaistoenaren seme lotsagebea! Cb Eg II 58. Bere ontze edo konbersioa oso eta egiazkoa izan<br />
zan; baña gaiztoena lo etzegoen. Arr May 179 (v. tbn. 155).<br />
� (Ref. a animales). Malo, maligno, peligroso. "En parlant des animaux: dangereux" H. � Abere gextoa da<br />
gorrotoa. "Mala bestia". RS 71. Apho eta biper gaixtoz eginik ianharia / eta aspik pozoñtsuen odolez edaria. EZ<br />
Man I 108. Vipera daritzan sierpe bat, gaixtoa eta pozointsua. Ax 456 (V 297). Suge gaixto bat mokoka pozoaz<br />
betherik. Tt Onsa 139. Kenduko dieztet ar ta mamorro gaistoak. Mb IArg II 319. Zelan iruntsi ez nabee piztija<br />
gaisto aek? Mg CO 32. Suge gaiztoak ortzka pozoitzen du. It Fab 80. Ihizi gaxto guti da Eskal-herritan. Hb Esk<br />
234. Hurbil dakioke [erleei] orduan errexkiago; ez dira hain gaixtoak nola kofoinean dagozinean. Dv Lab 297.<br />
Aterako zaitu otso gaizto orren atzamarretatikan. Apaol 81. Ihizi gaixtoak ohatzean behar direla garbitu.<br />
StPierre 36. Gizona gizonarekiko dan baño pizti gaiztoagorik ba al dek iñun? TAg Uzt 88. Abere gaixto batzuek<br />
jan zutela [Josep]. Zerb IxtS 25. Hartzak eta lehoinak... Denak zoin gaixtoago, denak aztapar eta hortz xorrotz!<br />
JEtchep 17. � Bi argi, gero-ta gaixtoago, hurbiltzen ari zaizkitan... JEtchep 37 (se ref. a los ojos de un gato).<br />
� (No ref. a personas ni animales). � Lan eginaz esker gaixto. E 137. Haren obrak gaixto baitziraden, eta haren<br />
anaiearenak iusto. Lç 1 Io 3, 12. Neure aragi gaxtoaganik / izan ninzan ni tentadua. Lazarraga 1193v. Mi gestoa<br />
da minago mintea bano. "La mala lengua". RS 169. Itz gaiztoak erraten dituztela. Ber Trat 9v. Borondate<br />
gaixtorekin begiratu. EZ Eliç 147. <strong>Fe</strong>de gaixtoz dabillana. Ax 448 (V 292). Gogoeta gaixtoen kontrako othoitza.<br />
Ch III 23, 5. Kostüma hun batez gaixto bat garhaitüren düzü. Mst I 21, 2. Zerbait gaixtorik ikhusten badüzü. Ib.<br />
25, 5. Ene natüra ezinago gaixto, bekhatietara eta perdizioniala thiratzen naian haur. Ib. III 55, 1. Izkuntza<br />
gaistoaz askok gala egiten dute. Cb EBO 37. Gordea zadukan bere xede gaixtoa. Lg II 129. Hitz edo obra gaxto<br />
den edo gaxto idüdi dien bat. CatLan 92. Nola joan lotara, konzienzia gaizto ta larrituarekin? Mg CC 130. Gere<br />
pasio gaiztoen mendean. Gco I 388. Egiten ez ditue zenbait gauza gaizto, kastiguaren beldurrez. AA I 612.<br />
Aitaren exenplu ta konseju geistoakaz arrotuta. JJMg BasEsc 8. Dan-en kasta gaistoti datorrelako. fB Olg 139.<br />
Geruago eta gaistuago da jenden intenzionia. Bordel 83. Ez dela [akzione] bat ere gaixtorik egin behar, zeren<br />
harrek berak urrun araz baikinitzazke Jainkoa ganik. Jaur 178. Ez da itz lotsagarririk, ao gaizto ari jaulkitzen<br />
etzitzaionik. Lard 197. Nere lehia gaixtoei ukho egitea. Dv LEd 263. Orduraño zerabillen bizitza gaixto zabarra<br />
utzirik. Aran SIgn 81. Jainkoari esker, liburu gaxtorik ez dugu gure Eskuaran. Arb Igand 19. Azken uztarra, eta<br />
gaixtoena. JE Bur 149. Euskeraz ez diteke esan ezer gaiztorik. Ldi IL 51. Bear bezela zin-egitea ez da gauza<br />
gaiztoa, gauza ona ta sandua da. Ir YKBiz 124. Irri gaixto bat ezpainetan. Lf Murtuts 112. Neskameen mihi<br />
gaiztoa. Or Aitork 229. Poz gaizto batekin. Mde HaurB 41. Ele gaixto bat erran-ta. Xa Odol 293. � (Con<br />
reduplicación intensiva). � Lo asko, jan ondo ta olgantza mundukoetan dabiltzanai, gaizto gaiztoak edo bekatu<br />
mortalekoak izan eza gatik. Mg CC 232.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
278
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� (Como segundo miembro de comp.). v. burugaizto, eskergaizto... � Ha kristau falso / animo gaizto /<br />
bekatari traidoreak. Bast 7 (Balad 235 anima gaizto). Gogaiturik garabiltzezan gurari zori-gaisto oneek. Añ<br />
LoraS 145. Gormanda, libertina, auher, mihi gaxto. Etch 378. Gizon buru-gogor eta biotz gaiztoak. Lard 489.<br />
Ixil adi, mutur-gaizto. Or Eus 66. Ire anaia, sukorra ta odol-gaiztoa duk. Etxde JJ 43. Zoazi zu gezurtien eta<br />
mihi gaixtoen ixilarazterat. Ardoy SFran 138.<br />
�2. (V-arc, L, BN, S, R; Lar), gaixto (Dv, H), gaisto (Lcc, Lar), gaxto (S). Ref.: A; Lrq (gaxto); ContR 519; Iz<br />
Als (usai). Malo; pernicioso, perjudicial; equivocado; de mala calidad. "Mal punto, interie, puntu gaistoa" Lcc.<br />
"Temporal, bueno o mal tiempo, eguraldi ona edo gaiztoa" Lar. "Aciago, triste, azaroso día, egun gaisto,<br />
doakabea" Ib. "(El) diablo, predicador, beargille gaisto, erakusle on" Ib. "(Sust.): gaitzaren gaixtoenean, au plus<br />
fort de la maladie. [...] Gaixtora geroz, à la rigueur (an agissant). Utzatzu gizon hori, edana da eta bere<br />
gaixtoenean, [...] il a bu et il est à son plus mauvais vin. Grina handitan eta semearen berririk ez izanez,<br />
gaixtoena heldu baita bethi gogora, [...] les pires imaginations viennent toujours à l'esprit" Dv. "Par antiphrase:<br />
bon. Sudur, begi, adimendu, etc. gaixtoa duzu, vous avez bon nez, œil, sens. Avec négation: assez bon. Ezta arno<br />
gaixtoa [...]. Eztuzu zori gaixtoa, vous n'avez pas une mauvaise chance, vous l'avez bien bonne" H. "Gáizto (Ris),<br />
malo, incluso hablando de cosas" ContR 519. "Usai gaiztú, el mal olor" Iz Als. v. gaitz II, txar. � Tr. De uso<br />
general en todas las épocas y dialectos. � Gizon guziak lehenik mahatsarno ona ezarten dik, gero [...]<br />
gaixtoena. "Le pire". Lç Io 2, 10 (TB, LE, Dv, Ol, Leon, Or, IBk, IBe txar). Berar gaxtoaz gantxitua. Lazarraga<br />
1193v. Samarien ostikoa da gestoa. "Mala es". RS 363. Ziria da gextoa zur berereangoa. "Mala clavija es". Ib.<br />
428. Iauna burkide gaxto. "Malo para igualarse con el". Ib. 295. Zagokez exilik ta enzun eztaizu gextorik. "Y mal<br />
no oireis". Ib. 18 (cf. GAIZKI ENTZUN). Baina emen, gainean diodan bezala, sino gaiztoa zaut Biarnon<br />
konpanien egitea. (c. 1597). FLV 1993, 465. Pagatzalle gaiztoa gandik, olo. "Del mal pagador". RIs 77.<br />
Beargille gaiztoa erakusle on. "El que no quiere trabajar". Ib. 14. Gibeleko on dena, bareko gaizto. Ib. 45. Da<br />
ain gaistoa bekatu mortalea eze [...]. Ber Trat 94r. Gaitz guzietatik gaistoena. Ib. 94r. Biaia gaixtoa egitean. EZ<br />
Man II 130. Baldin enhoiu gabe bizi bazine, seiñale gaixtoa lizateke. Harb 249. Kolerak itsuturik eman baitzuen<br />
sentenzia gaixto bat. 'Injusta'. Ax 317 (V 211). Soberania guztiak dira gaixto. Ib. 133 (V 87). Hondarra guti da,<br />
eta guti hura ere gaixto. Ib. 182 (V 123). Kontuaren gaixtoa, fidantziaren erhoa. Ib. 147 (V 96). Haserretu gabe<br />
bizitzeko ezta bide gaixtoa, gutzaz iendek zer erraiten duten ez bilhatzea. Ib. 311 (V 207). Hartarakotzat<br />
edireiten da bertze [arrazoin] bat San Jeronimo baithan, eta ene ustez ez gaixtoa. Ib. 123 (V 81). Fama gaixtoa.<br />
Ib. 414 (V 269). Eta hobe da halaber utz diazozun zeure umeari edo ondokoari guti eta on, ezen ez anhitz eta<br />
gaixto. Ib. 249 (V 167). Anhitz gau eta egun gaixto iragaiten du haren erdiesteagatik. Ib. 489 (V 316). Gaixto da<br />
kofesatu gabe egoitea, baiña aldez gaixtoago kofesatu ditutzun bekhatuetara bihurtzea. Ib. 469 (V 304). Ea<br />
bizitza gestoa emaiten deutsan emazteari. Cap 98s. Unzi gaxtoa da, galtzen duena arnoa. O Pr 453. Urrats<br />
gaixtorik egiteko beldurrez. SP Phil 110 (He falso). Baxa hura da [...] hagitz gaistoa zeren ez baita haien<br />
gaiñean bi braza eta erdi baizen. INav 107. Gaistoenetik egiten dütienek. Bp I 113. Ez da hargatik [...]<br />
gaixtotzat iduki behar iakintasuna. Ch I 3, 4. Eztuzu zure arimaren etsai handiagorik eta gaixtoagorik zeroni<br />
baiño. Ch III 13, 1. Zoaz ordu gaistoan emendikan. Lar DT 49. Orrezaz gañera, eta gaiztoagoa dana, [...]. Lar<br />
SAgust 6. Ezagützen badüzü, enetako gaixto datekiala [...] halako desirküntiak idoki itzazü eneganik. Mst III 15,<br />
1 (Ch kaltiar, Echve 219 kaltegarri, Ip galgarri). Uste gaisto artan arkitzen zen. Mb IArg I 82. Lagünkeria<br />
gaiztoak dü jende gaztia galtzen. Egiat 199. Beldürra, aren zonbait aldiz ezta haiñ gaisto eziez uste beitügü. Ib.<br />
251.<br />
� (s. XIX). Ez diot eginen iroi-ik / gaizki egin daunanari, / ez eta bisaia gaixtorik / behin ere etsaiari. Monho<br />
132. [Berri] hun ala gaisto dia / bertan deitadak deklaratüren. Xarlem 305. Kontu gaiztoa ateratzen dezu. Mg<br />
CC 234. Ah! nire zori-gaiztoa! Añ EL 1 63. Sustrai gaizto onetatik datozkigu batezere zazpi pekatu mota. Gco II<br />
20. Aserretasunaren pasioa edo griña beti da gaiztoa? Ib. 46. Ez da erraz erabakitzea zer dan gaiztoago, edo<br />
lagun urkoaren kontra gaizki itzegitea, edo aditzen egotea. AA II 214. Bekatarien eriotza izan oi dala guztiz<br />
gaistoa. AA III 286. Tela ona edo gaiztoa dan. Ib. 439. Belar gaistoak atera. Ib. 438. Bada lotsa bat gaistoa eta<br />
berekiñ bekatua dakarrena. Ib. 525. Saulek txito asiera ona eban, ta amai gaistua. fB Ic III 368. Segür izan zite<br />
zure kofesioniak gaisto izan direla. UskLiB 88. Fornizaliari erraiteko hariak zütila gaxto. 'De mauvaise qualité'.<br />
Etch 304. Mitxa phiztuaren urrin gaixtoa. Jaur 378. Bazaitzula arribatuko / are zerbait gaitztoago. Gy 319.<br />
Arbola onak ezin frutu gaiztorik eman dezake. Lard 385. Gizonari gogoak eman al dizaiokean asmorik gaiztoena<br />
artu zuen. Ib. 64. Deus ez da hain gaixto nola phutzuetako ur ustela. Dv Lab 229. Buru gaixtoa duenak adiskide<br />
on guti izanen du. Ib. 159. Badakigula zikhina zein gaixto den. Ib. 214. Zothala azpian izatea gaixto dute<br />
zuhamu guziek. Ib. 388. Ez zion begi gaxtoz behatzen. Laph 4. Zeruan sartuko eztala, eta leku izugarri gaizto<br />
batera joango dala. Arr GB 81. Ainbeste pena igaro ondorean aurgite gaiztoa etorri zitzaion. Zab Gabon 39. Ez<br />
digute lanbide gaiztoa eman! Sor Bar 100. Haizeari eta denbora gaixtoei idekia zen presondegi hartan. Jnn SBi<br />
143. Zer nahi gertha dakigün gure bizitzian, hun edo gaisto. Ip Hil 156. Ezin ahantzizko amets gaixto baten<br />
orroitzapena. HU Aurp 198. Eskuararen etsai guziak eztire bardin ageri; gordeak gaixtoenik. Ib. 201. Zenbat lo<br />
galdu duken eta zenbat urtez zenbat odol gaixto egin, errabiaren sendagailu hura hatzeman arte! Ib. 76. --Ez du<br />
balinba hunek [eclipseak] deus gaixtorik ekarriko! --Ez, [...]. Gaixto zerbeit hunen ondotik batorladi ere, ez da<br />
hunek ekarria izanen. HU Zez 95. Etsenplu gaixtoa emaiten. Ib. 197. Gero datorla eritasun bat; datorla urte<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
279
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaixto bat: akabo besta. Ib. 68.<br />
� (s. XX). Iror gisatako sagar saltra, on, erdiskal eta gaxto. Mdg 153. Berantzen ari du. Egarria bertzalde<br />
gaixtoago baizik ez. JE Bur 170. Erantzuera gaizto bat eman etzion umea. Ag G 291. Karobikoa baizen lan<br />
gaiztoa da gari ebakitzekoa. Ib. 23. Eztauka mozkorra gaiztoa. A Ardi 97. Itxaso gaisto xamarra egon bear du.<br />
Ill Testim 5. Hango lehen hiru hilabeteak arras gaixtoak izan ziren. StPierre 40. Gose gaixtoenaren kurrinka<br />
ixiltzen omen zitzaioten sabelean. Barb Sup 164. Itsas haizeak mendietarat hedoi gaixtoak dakhartza. Ox 63.<br />
Zingiradi gazietako beroa gaiztoa dun. Or Mi 121. Ttipia izanagatik [herria], ez du batere gaixtoa iduri<br />
laborantzako. JE Ber 12. Elurte gaizto aundienak. EA OlBe 13. [Dabidek Urias] igorri zuen gerla-toki<br />
gaixtoenetarat. Zerb IxtS 55. Eliza aterat eta, hau kinka gaixtoa! Ib. 119. Ortantxe agertu zera adiskide gaizto.<br />
Zait Sof 73. Laxturko ta Itziarko mendibideak gaiztoak baitira txit. Etxde AlosT 13. Aize bolara gaizto bat. Etxde<br />
JJ 162. Nere irabazi gaizto guziak. Or Aitork 377. Begirada gaizto bat eman zien biei. Mde HaurB 44. Zeruak ez<br />
zuen itxura gaixtorik. JEtchep 48. Harrituak dira nola lotzen ahal nizan holako bide luze eta gaixtoari. "Long et<br />
dur". Ardoy SFran 340. Zer zaztada gaizto izan zan au Vergiergo Damian biotzian. Etxba Ibilt 486. Askaturik<br />
erabiltzeak bi alde gaizto agerian ditu. MIH 104. Ez baitituzte gero erdizka eta gogo gaiztoz bete nahi. Ib. 303.<br />
� (Como enfatizador de un concepto ya de por sí malo o negativo. Es especialmente frec. con enfermedades y<br />
similares). Grave, pernicioso, fuerte, intenso. "Mal querer, gorroto gaizto[a]" Lcc (de la mano B). � Gure<br />
naturaren arrazazko korrupzione gaixto bat. Lç ABC I 5v. Zauri gaixto bat. Ax 308 (V 205). Tristezia gaixtoak<br />
nahasten du arima eta asaldatzen. SP Phil 466 (He 472 gaxtoak). Haren ausiki geixtoaren sendotzeko eztela<br />
erremedio hoberik. Tt Onsa 38. Zure abarizia gaixtoa kitaturik. Tt Arima 126. Herra luze eta gaixtoen / eskola<br />
duk ifernua. Gç 181. Hereji gaistoa utzi ta egin zen an bertan fededun. Mb IArg II 303. Presuna eder bat zen;<br />
damu gaixtorik etzuela solidotasun gehiago! Lg II 155. Benganza gaisto ta gorroto bijotzekua. Mg CO 70. Ira<br />
gaiztoa. Gco II 50. Enbidija, asarre gaistua, gulerija. fB Ic II 263. Etsai izigarri harrek, bere maltzurkeria<br />
gaixtoaz. MarIl 94. Ene lehen aizua, hi, eskandal gaxtua. Etch 148. Enbidia gaiztoa du batak besteaz. It Fab<br />
164. Suiaren ona ezin eraman gaizto eta aren gorroto biziak artu zuen. Lard 39. Gaxtoak zituela kolpeak eta<br />
nekez sendatuko zela. Laph 74. Gorroto gaizto gabe bizitu gaitian. Ud 95. Alamanakin zuen gudu bat gaixtoa.<br />
Zby RIEV 1908, 605. Begira ezazü herrapide eta inganio gaisto orotarik. Ip Hil 221. Beren haurren zoriona eta<br />
salbamendua hirrisku gaixtotan ezartzen dute. CatJauf 129. Ekaitz gaizto bat. Tx B II 84. Bertzeren trufa gaixto<br />
eta maleziak. Etcham 84. Sukhar gaizto batek ereman zuen. JE Ber 68. v. tbn. Etxde AlosT 21. Xixpak saldukeri<br />
gaiztoa egin zion. Etxde JJ 158. Halako beldur gaixto bat abiatua dut: badut uste luze gabe joanen ote zautan.<br />
In Xa Odol 293. Horra desertu soileko arbol bakan batean erori / ekaitz gaixtoak errebelatu luma bereko bi<br />
xori. Xa Odol 294. � Patar gaixtoetan, arbolak du ematen hobekienik. Dv Lab 35.<br />
� (En sentido despectivo). � Txanpon gaisto bat orren erraz emango ez nuen. Cb Eg II 18. Sos edo xanpon<br />
gaixto bati ez nioen horren errezki ukho eginen? Dv LEd 46.<br />
� (En interjecciones). � Puzuni gaiztoa! Apaol 81. Bestela arratsalderako bat ere gabe geldituko gaituk eta,<br />
tximista gaiztoa!! etzerate Urkietan bazkalduko. A Ardi 62.<br />
� (Uso indet.). "Malo vendrá que bueno me hará, ondoren gaiztok onduko nau" Lar. "Azken gaizto egin,<br />
fracasar, hundirse, terminar mal" Gketx Loiola (v. otro ej. infra GAIZTO EZ-ADITU). � Lotsa gaisto gal<br />
dakizutela. Lar Cor 184. Erio gaistok garbitu zuen Akab. Mb IArg I 263. Tximista gaiztok puskatuko al zaitu.<br />
AA II 31. Beraren [euskararen] etsai ozpindu txar txoriburu puztu anitzek eztanda ler gaizto badagite ere. Izt C<br />
5 (v. expr. similar en MIH 293). Su gaiztok artu zun Valde-Espina Santa Cruzen kontra. Or SCruz 113. Marru<br />
mintxo ark belarrietan / furrunda gaizto dagio. Or Eus 397.<br />
� "(c.) (tierra) dura" A. "Lur xamúrre, la tierra fácil; lur gáistua, la tierra difícil" Iz Ulz (s.v. lúrpian). � Lore<br />
eder zurigorri, lur gaisto onen arantza latzen artean jaio, agertu ta aziak. Cb Just 5. Sorho agorretan badira bi<br />
mota: Batzuek dira patar xutetan; bertzeak lur berenez gaixtoetan. Dv Lab 105. Lur gaiztoa edo nekatua.<br />
NecCart 12. Lur gaiztuan azia ereitia. Bv AsL 218.<br />
�3. (V-gip, L, BN), gaixto (L-ain, BN-baig; Lcc), gaisto (V-gip, AN-ulz, L-sar, BN-baig-ciz). Ref.: A; Lacomb<br />
ms. (ap. DRA, s.v. gaixto); EI 100; Iz Ulz (gáistua); Etxba Eib. Difícil, malo de. "Indigesto, dijerietan gaixtoa"<br />
Lcc. "Gáistua, lo difícil. Au gáistua da, esto es difícil" Iz Ulz. "Txarto azitakua, beiñ sasoi orretara ezkero<br />
gaiztua zuzentzia, el mal criado, una vez a su edad, difícil de corregir" Etxba Eib. v. gaitz II (2). � Bihotza<br />
gogorrago ta gaistoago, bekatuz galdu den [...] Jangoikoaren grazia ta adiskidanza erdisteko. Mb IArg I 174.<br />
Xinxilaren ezartia zen gaisto. Arch Fab 97. Erakutsiz guziei eskaldun mintzoa / ez dela uste bezen ikhasten<br />
gaxtoa. Hb Esk 88. Sinheste bat zen hori, ganbiatzeko gaxtoena. Hb Egia 113. Eztala oraiko mintzaietarik<br />
eskuara; gibelatuegi dela. Eta zoin gaixtoa ikasteko! HU Aurp 202. Zarra gogorra izan oi da, [...] bere oiturari<br />
eutsia, txertatzen gaiztoa. Ag G 57. Gaiztua da eukitzen Otxoa azpian. EusJok II 170. Asko gauza gaixtoen<br />
ikastea baino gehiago baliaturen zaitzu hori. Leon Imit III 43, 1 (SP, Ch, Mst gaitz, Ip ülhün). Emakume<br />
garratxa ta limurtzeko gaiztoa agertu nai izanarren, [...] malkoak mara-mara zerizkion. Etxde JJ 101. Belar<br />
gaiztoa, galtzen gaiztoa. Zait Plat 18. Ain da gaiztua sasoi dan arte / kristaua errenditzia. Lizaso in Uzt Noiz<br />
102. � "Des adjectifs, auxquels l'infinitif radical sert de complément: [...] gaitz, nekhe, gaixto, dur, difficile,<br />
pénible à [...]. Ex.: [...] bil-gaixto, difficile à ramener" Lf Gram 443.<br />
�4. (El) mal. � Baina biz zuen hitza bai, bai; ez, ez: eta hauzaz goitikoa, gaixtotik da. "Du mal". Lç Mt 5, 37<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
280
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
(He gaixtotik heldu da, TB gaistoaganik, Ir YKBiz 124 gaiztotikakoa da; Dv gaizkitikakoa da, Ol gaitzetik; cf.<br />
supra los empleos de gaizto ref. al demonio). Gaixtoa utzirik, onaren hartzea, Iondone Paulo batek bezala<br />
egitea. Ax 165 (V 111). Zeure borondatea libre baituzu, eta libreki bertze aldera, gaixtotik onera, itzul<br />
baitezakezu. Ib. 603 (V 387). Borondatea onera eta gaixtora libre, bietara iokatzen eta haragiaren arauaz<br />
gaixtora iokatzenago. Ib. 455 (V 296). Ona gaiztoagandik berezi eta banatzeko jakiundea. Lard 209 (Dv 3 Reg<br />
3, 9 ongia gaizkitik). Jainkoak bezala onaren eta gaiztoaren berria dezuenak izango zeratela. Inza Azalp 47.<br />
Gizonari gaiztora eragiñez. Ib. 46. Bereizi beza beregandik gaiztoaren eta okerraren garraztasuna. "Malitiae".<br />
Or Aitork 398. Lenagotik, ordea, gaiztora genun griña. "Ad male faciendum". Ib. 423.<br />
- HAINBAT GAIZTO(AGO). v. HAINBAT HOBE s.v. hainbat.<br />
- GAIZTOA EGIN. Hacer el mal. v. GAIZKI EGIN. � Begietatik ken zakizkit gaiztoa egin dezutenok. Lard 385.<br />
Gaiztoa egin dutenak berriz betiko sura [joango dira]. Inza Azalp 117 (v. tbn. 43).<br />
- GAIZTOAGORA JOAN. "Empeoramiento, gaistoaora joatea" Lcc.<br />
- GAIZTO-ALDE. Lado malo, de maldad. v. GAITZ-ALDE, GAIZTOKO ALDE. � Poli beti zerbait egiteko<br />
griñak ibiltzen zuan; geienean gaizto-aldera jotzen, ordea. Anab Poli 40.<br />
- GAIZTOAN. A malas, enfadado. v. GAITZEAN (b). � Bederen ez ditu aditzen, aita xaharrak bultaka<br />
derabiltzan erasiak. Ez da haratik, ez hunatik: gaixtoan da, gaixtoan, Errekanbordako nausia. Lf Murtuts 53.<br />
- GAIZTO BIHURRI. Malvado. v. GAIZTO OKER. � Kanaan au eta onen ondorengoak beti gaizto-biurri<br />
Jainko egiazkoaren lege gabeak izan ziran. Lard 106. Gazte hura gaizto biurri bat zala. Arr May 148. v. tbn. Or<br />
Aitork 120. Berron Kijote 46. � Adiskideak igarri deutse Nikanor-eri, ta bai Ezekielek irri gaizto biurriz aitatu<br />
bere. Erkiag BatB 150.<br />
- GAIZTO EGIN. a) Reputar por malo. � [Kalte andizko gezurretatik] dira gaisto bat edo beste gatik orien<br />
lagunak gaisto egiten dituztenak. Mb IArg I 264. Gaisto egin izan dabe, ta gizonik satzenentzat artu izan dabe.<br />
Añ EL 2 223. Errezegi iñor gaizto egitea. KIkG 59 (KIkV 71 gaiztotzat eukitea). Naiago baitzuten Zure zer-izana<br />
gaitzbera uste ukan, berena gaizto egin baño. "Quam suam male facere". Or Aitork 156s. b) Volver malo, echar<br />
a perder. v. gaiztatu. � Zerk gaisto egiten dü ordinariozki konfesionia? CatLan 150.<br />
- GAIZTOENEKO KONTUAN. En el peor de los casos. � Deus gelditzen bazaika ere, bilondoak, hondarrak,<br />
zahartzekoak gelditzen zaitza. Eta gaixtoeneko kontuan, aillekitza hek ere, edo hek bedere geldi. Ax 173 (V<br />
116). Zeren gaixtoeneko kontuan guztiok purgatorioetara uste dugu. Ib. 235 (V 157).<br />
- GAIZTOENEKO PUNTUAN, G. PUNTURA. En el peor de los casos. � Gaixtoeneko pontuan, desonheski<br />
behatuagatik eta minzatuagatik ere, aitzinago iragaiten ezpada, ezta obrarik bedere. Ax 418 (V 271).<br />
Gaixtoeneko pontura ezin bertzez mintzatu behar badute, elkharrekin ez mintza behin baizen. He Phil 309 (SP<br />
307 geieneko puntura).<br />
� "Gaiztoneko puntura heldu bagara, si nous venons au pis" SP.<br />
- GAIZTOENERA JO. Echar a mala parte, tomar a mal. � Emakume aiek etzituzten itz oiek Sauli gaitz naita<br />
esaten [...]; baña Saulek, dirudienez, gaiztoenera jo zuen, eta etzion geroz Dabidi begi onez begiratu. Lard 166.<br />
- GAIZTOENERAT ERE. "Gaixtoenerat ere, gaixtoenetik ere, au pis aller" Dv.<br />
- GAIZTOENERAT ITZULI. "Gaixtoenerat itzultzen ditu hitz guziak, il interprète au pire toutes les paroles" Dv.<br />
- GAIZTOENETIK ERE. v. GAIZTOENERAT ERE.<br />
- GAIZTO-ERRAILE. "Calumniator, [...] gaxto erraillea" Urt IV 91.<br />
- GAIZTO ESAN. "Maldiciente, gaisto esaten deuena" Lcc. v. GAIZKI ESAN.<br />
- GAIZTOETAKO. Del demonio (fig.). � Nola etxian esposatuta / nagusitzen den morroia, / alaxen dago ibai<br />
on ontan / gaiztuetako arraia. Tx B II 52.<br />
- GAIZTO EZ-ADITU. "Insigne desobediente, rebelde. Umetatik zan ori gaizto ezaditu bat-eta, azken gaizto<br />
egin bear" Gketx Loiola.<br />
- GAIZTO IRITZI. Condenar. � Morroi gaizto, esaten dio nagusiak: zerorren agotik gaizto irizten zaitut. Or Lc<br />
19, 22 (Ir YKBiz 368 gaitz-esten).<br />
- GAIZTOKO (gaist- Lar y Añ; gaixt- Dv). a) (Adnom.). "(Bien) hadado, mal hadado, patu onekoa, patu<br />
gaistokoa" Lar. "Sabe bien, sabe mal, [...] gustu onekoa, gaistokoa" Ib. "Fatal, zori gaistokoa" Lar y Añ. "Qui<br />
appartient au mauvais. [...] Itxura gaixtoko gizona, homme à méchante mine" Dv. v. GAIZTOTAKO,<br />
GAIZTOZKO. � Aldi gextoan jaio doa ospe gextokoa. "El de mala fama". RS 107. Deseo iustizien kontrakoak<br />
eta modu gestokoak. "Desordenadas". Cap 53. Zeren añ esker gaistokoa naizan. Cb Eg II 72 (v. fe de erratas).<br />
Bide gaistoko irabazijak. Mg CO 271. O adu gaistokoa an sartzen dan bekataria! Añ EL 1 52 (EL 2 59 zori<br />
gogorreko). Berba berde, nasai, amore geistoko, tentagarri. JJMg BasEsc 101. Gurasuen errazoezko naijaren<br />
kontra egiten dirian ezkontzak [...] oi dira, ez gitxitan, amai gaistokuak. fB Ic III 355. Bizi aski gaixtokoak. Arch<br />
Fab 97. Zein barru galdukoa eta biotz gaiztokoa zan. Lard 492. Mota gaixtoko zaragarrarentzat. Dv Dial 78 (It<br />
gaiztoko; Ip gaistozko, Ur txar). Ez mihi gaxtokorik, ez buru gaxtokorik ez zuen komentuan ikhusi nahi. Laph<br />
231. Zori onekoa ote, edo gaiztokoa, ori eztakit. Arr May 43. Gizona, parte gaiztokua dirudi! Iraola 90. Hamar<br />
bat haur itxura-gaixtoko lotzen zaizkigu oihuka. JE Ber 20. Emazte bizitza gaiztoko bat. Mde Pr 49. <strong>Fe</strong>de<br />
gaixtoko gizona. Ardoy SFran 208. Olakoxea zan, bada, gure Joxe Mari: edan gaiztokoa. Ataño MLanak 122.<br />
v. tbn. Ub 112. VMg 70. Gco I 411. AA III 442. Xe 362. AB AmaE 278. Bv AsL 157. Azc PB 33. EusJok II 89.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
281
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Apaol 79. Ag G 370. Urruz Zer 54. Alz Bern 53. Arrantz 144. Inza Azalp 90. Tx B I 52. Enb 100. Or Mi 76. Zait<br />
Sof 134. Etxde JJ 136. Anab Poli 55. Arti Tobera 288. Etxba Ibilt 458. Uzt Sas 163. Berron Kijote 76. MEIG VI<br />
155. Gaixtoko: Aran SIgn 70. HU Zez 63. Berron Kijote 193. Gaistoko: Lar Fueros 227. Mb IArg II 330. Zav<br />
Fab RIEV 1907, 540. JJMg BasEsc 134. Gaitztoko: Gy 324. Gaxtoko: Hb Egia 155. Const 26. Larz Senper 72.<br />
Geiztoko: Echta Jos 229. Kk Ab I 18.<br />
� (Con suf. de comparación). � Zori ezin gaistoagokoak. Mb IArg I 236. Piztia guztiak baño gogorragoa eta<br />
esker gaiztokoagoa. AA II 124.<br />
b) Para mal. "Oneko ez dena gaixtoko baditake, celui qui n'est pas capable de bien peut être capable de mal" Dv.<br />
v. GAIZTORAKO. � Zeure burua, ala oneko nola gaixtoko, zeure eskuko zenduenean. Ax 210 (V 141). Hagitz<br />
egin dezakeiela buruzagi batek, oneko eta gaixtoko. Lg I 362.<br />
c) (Dv, que cita el ej. de Zby). (Espíritu) maligno. � Onekoa bazare, hurbil zakizkit. Gaixtokoa bahaiz, aparta<br />
hadi. Zby Pel 74.<br />
d) (En exclam.). � Ez al diozu ezer esan bear amari? A, gaiztoko! NEtx Antz 116 (v. tbn. 9). Au gaiztoko! Zu<br />
bezelako endredatzaillerik ezta inguruan sortu. NEtx LBB 140.<br />
- GAIZTOKO ALDE. "Gaixtoko aldea hartu du gizon horrek, cet homme s'est jeté du mauvais côté. Gaixtoko<br />
aldea hartzen du hitz guzietan, il interprète mal tout parole. Gaixtoko aldetik ikhusten duzu gauza, vous voyez la<br />
chose sous son mauvais aspect" Dv.<br />
- GAIZTOKO ALDERAT HARTU. v. GAIZTORAT.<br />
- GAIZTO OKER. "Malvado, gaisto okerra" Añ. "Vergante, pícaro" Ib. "Improbo, muy malo" Ib. � Ta daroe<br />
iltera Yesus laztana / gaist'oker bat legetxe. Añ EL 2 190. Oraingiño gaisto-okerra izan banas bere, bigundu<br />
egidazu, Yauna, ene biotz arrizko au. Ib. 157 (EL 1 141 gaisto gogorra). � Ebagi artean bere sustrai gaisto oker,<br />
gatx guztien ekarlea. Añ EL 1 15.<br />
- GAIZTORA. "Gaiztora ez da deus konsegitzen; onaz onin egin bear (AN-5vill)" Gte Erd 290. v. GAIZTOZ.<br />
- GAIZTORA BOTA. Echar a mala parte, tomar a mal. � Projimoaren obra guztiak karidadiaren izpirik gabe<br />
gaiztora beti botatzen dituztenak. Echve Dev 388.<br />
- GAIZTORAKO. Para mal, dispuesto al mal. Cf. gaiztorako. v. GAITZERAKO. � Ilargiaren eskutartea<br />
ezagutzen zuen, noiz onerako ta noiz gaiztorako. 'Quand est-elle bonne, quand défavorable'. Or Mi 90. Beti<br />
gaiztorako, txerrena edo deaubrua izan ezik, iñor be eztago. Eguzk GizAuz 32.<br />
- GAIZTORAKO BIDE. Escándalo. v. GAITZERAKO BIDE. � Baldin eskuiko zure begiak [...] gaiztorako<br />
bidea ematen badizu, atera ezazu. Lard 380. Esan oiekin gaiztorako biderik artu etzezaten. Ib. 515 (v. tbn. 410).<br />
- GAIZTORAT HARTU. "Gaixtorat ou gaixtoko alderat hartzea, prendre en mauvaise part, par opp. à<br />
hobenerat" Dv. � Eitate bat bi aldetara har daiteenian hunerat hartzen dizi; eta gaistorat hartzen dienak<br />
inklinazione gaisto bat diela ezagut-arazitzen dizi. AR 427.<br />
- GAIZTOTAKO. (Adnom.). v. GAIZTOKO. � Publikanoen eta bizitze gaixtotakoen adiskidea. Lç Mt 11, 19.<br />
Fin gaixtotako hitzak. Harb 177. Hista eta sepa gaixtotako izatu naiz. EZ Eliç 159. Bekhatuzko haserrea,<br />
arrazoiñaren kontrakoa, intenzione gaixtotakoa. Ax 279 (V 186). Zeren badira iende batzuk hain okhasinotsuak,<br />
[...] batkari ondikozkoak eta inkontru gaixtotakoak, non hobe baita halakoei alde egitea. Ib. 326 (V 216). Pentsu<br />
gaixtotako iuje izatea. He Iac 2, 4. Fama gaixtotako emaztekiek. Lg II 230. Yaiura gaxtotako muthil gazte<br />
tzarrak. Hb Esk 86.<br />
- GAIZTOTIK GAIZTOAGORA. "(Ir de mal en) peor, [...] gaistotik gaistoagora joan" Lar (y Añ (V)).<br />
- GAIZTO-USAIN. "Gaizto usaiñak, maldades, travesuras. Eskolan eta eskolatik kanpora, gaizto usaiñetan<br />
dabill beti" Etxba Eib. "Okerrerako joera. Tendencia a hacer travesuras. Mutikua! beste berriz harrapatzen<br />
badostak bizikletia, aguazillai esango jotsak eta harek kendukosk gaizto-usaiñok" Elexp Berg.<br />
- GAIZTO USAINDU. "Gaixto usaindua (BN-arb), muy malvado" A.<br />
- GAIZTOZ (Vc, B, gaistoz G-azp ap. A; Añ gaistoz). a) Por malicia, de mala fe, con mala intención; a malas.<br />
"(De) malicia, de intento hace eso, gaistoz, berariaz egin" Añ. "Ironía, por burla, gaistoz" Ib. "Gaistoz egin (Gazp,<br />
msLond), hacer algo por malicia" A. � Gerora astoak zaldia zamari / eginik dakus [...] / eta dirautsa<br />
gaistoz makalari: / "agur, o lagun". Zav Fab RIEV 1907, 95. Inoren ona bestiai entzunda, noberak ontzat emon<br />
biarrian, gaistoz entzuterik ta sinistuterik emoten ez deutsanian. fB Ic II 185s. Alan, gorroto bategaz edo gaistoz<br />
lagunari gura bazeuntsa kendu daukan diruba, ondria ta bizitzia. Ib. 244. Martiren odolean gaixtoz ez gorritu.<br />
Hb Esk 44 (para el ed. "ez zuten inor martir egin"). Aitortu zuan gaiztoz ibilli zala. Bv AsL 137. Onez buldeak<br />
artzen ez eutsoezanean, gaistoz arrarazoten eutsoezan. Or Tormes 105. Onez ala zatozte ala gaiztoz? Or QA<br />
188. Gau ta egun biraoka. Ta aldioro gaiztoz asmatuak: Yesukristo, aldareko Meza-ontzi guziak banaka, [...].<br />
Ib. 87. --(Gaiztoz) Asko kezkatzen zaituzte Errodrigoren nekeak. NEtx Antz 31. Geiena tinta-ontzian uzten dute<br />
nagiz, gaiztoz edo ezjakiñez. Berron Kijote 176. Gaiztoz hastekotan, gainera, esan dezakegu [...]. MEIG VI 169.<br />
v. tbn. Enb 178. Zait Sof 146. Etxde JJ 181. � De puro malo (?). � Ez du orrek kontzientzirik eta lotsik ere;<br />
gaixtoz ez daki zer egin. Ill Testim 6 (v. tbn. 15). b) "(B), en broma" A.<br />
- GAIZTO ZINDO. "Geisto zindoa es un epíteto de uso actual, que me consta se aplica v.g. por un litigante para<br />
calificar a su adversario de hombre de mala fe que, a sabiendas de su sinrazón, pleitea para causar daño" J.C.<br />
Guerra Cantares antiguos 113 (ap. DRA, que cita tbn. EAlde 1922, 211).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
282
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GAIZTOZKO. v. GAIZTOKO. a) (Adnom.). � Gogo gaixtozko obrak. Harb 177. Bada bertze [haserre] bat,<br />
borondate gaixtozkoa. Ax 278 (V 186). Sathana bere tropela itsusi eta zori gaixtosko harekin. SP Phil 69 (He 70<br />
doakhabe). Usai gaistozko edari latz-miñak. Mb IArg I 174. Ortz gaistozko mamorroz. Mb IArg II 319. Bedar<br />
gaistozko sorta bat. Añ LoraS 144. Zauri zahar, hezkabia eta kara gaistozko hirodürentzat. Ip Dial 78 (Dv<br />
gaixtoko). Seta gaiztozko animaliya. EusJok II 87. Nere itz eta egintza gaiztozko pekatuak barkatzeko. ArgiDL<br />
101. v. tbn. Basarri 20 y MIH 208. � Egin izan baitzarete pensamendu gaixtoezko iuje? Lç Iac 2, 4 (He<br />
gaixtotako, Dv tzarretako). b) Espíritu maligno. � Gaiztozkoren batek esaten bide dit belarrira. 'Un démon'. Or<br />
Mi 149. � (Adnom.). Demoníaco, infernal. � Bekaitzak zorrozten ditin begiak aiengana, ta erre egiten ditin, eta<br />
gaiztozko liska botatzen zien. Or Mi 31.<br />
� Etim. Quizá de gaitz + -ko, con disimiliación; cf. el antropónimo medieval Gayzco y gaizko.<br />
gaiztoagotu, gaiztagotu (Lar (+ gaist-)), gaistoagotu (Lar, Añ). � Empeorar. "Agravarse [...] en los males" Lar.<br />
"Deteriorar" Lar, Añ. � Gizon gaistoak eta enganatzaileak yoanen dire gaistoagotuz. TB 2 Tim 3, 13. Jaunaren<br />
aserrea obra onakin itzali [...] bearrean, egunetik egunera gaiztoagotutzen ziran. Lard 537. Arnasa<br />
gaiztoagotzen asi zitzaion. Etxde JJ 263. Eritasuna areagotuz gaiztoagotzen baldin bada. Ibiñ Virgil 104.<br />
gaiztoaldi, gaixtoaldi (Dv). �1. "Mauvaise boutade" Dv. �2. "Gaixtoaldi, momento o acceso de empeoramiento<br />
en tiempo, salud, humor" DRA. � Etzuen barrundatu izan Lasturretakoak iñoiz alain berritsu ta nasizale<br />
[Malentxo]; gaiztoaldiak aizatuta zebillela zirudin. TAg Uzt 261. Elur-aizearen gaiztoaldiaz ikaratuta. Etxde JJ<br />
258.<br />
gaiztobide. v. gaiztabide (3).<br />
gaiztofikatu, gaixtofikatu, gaistofikatu. � Perverso. � Demónioen ta gizón gaixtofikátuen errábia. LE Doc 163<br />
(v. tbn. Matr4 537). Diszipulo sobra azotatuak ta gastigatuak atratzen dire gaistofikatuak (116). LE-Ir.<br />
gaiztogarri. v. gaiztagarri.<br />
gaiztogo (R-uzt ap. A). � "Maldad" A. � Bizi-lagunekin bizi nadin zorioneko, gaiztogo ta gorroto-miñik ez<br />
dizkidaten alaba-semeakin batera. 'Animadversión'. Zait Sof 28.<br />
- GAIZTOGORA. "Gaistogora, de mala fe" A.<br />
- GAIZTOGOZ (R-uzt ap. A). "Gaiztogoz dago, está de mala fe" A EY III 290.<br />
gaiztoka. � (Hablando, etc.) con malicia. v. GAIZTOZ. � --(Gaiztoz) Asko kezkatzen zaituzte Errodrigoren<br />
nekeak. --Gaiztoka asi al zera, Juana? NEtx Antz 31.<br />
gaiztokeria. v. gaiztakeria.<br />
1 gaiztoki (H), gaixtoki (SP, Dv, H, A), gaistoki (Volt 7), gaxtoki. � Malvadamente, maliciosamente, mal.<br />
"Méchamment, malignement (Bp)" Dv. "Malamente" A. � Tr. Propio de la tradición septentrional. Muy bien<br />
documentado en los textos antiguos; desde el s. XVIII escasean los ejs., faltando por completo en el s. XX, a<br />
excepción de los populares Mandamientos versificados. En DFrec hay un ej. de gaixtoki y otro de gaiztoki. �<br />
Berzen emazte alabak ez desira gaixtoki. E 49. Zergatik gaixtoki pensatzen duzue zuen bihotzetan? "Mal". Lç Mt<br />
9, 4 (SalabBN gaixtorik, Or gaizki). Exenplu liraden gaixtoki bizi liradenén. Lç 2 Petr 2, 6 (He gaixtakerian, Dv<br />
tzarkerian). Gure ungi egiñak gaixtoki mezprezatu. EZ Man I 83. Kasurik ez egiteaz, emaiten duzu aditzera<br />
eztuzula hobenik, baiña etsaia mintzo dela gaizki eta gaixtoki. Ax 296 (V 197). Batek eta bertzeak ahotan<br />
gaixtoki darabillatela ikhusten duenean. Ib. 443 (V 289). Orduan desohoreskiago, gaixtokiago eta<br />
dohakabekiago galtzen da kastitatea. SP Phil 261 (He 263 gaiztokiago). Nahi ezpagira, gaixtoki bizirik, gaxtoki<br />
hil. Tt Onsa 58. Besteren honik nahi eztiala, edükiteko gaiztoki. Bp I 104. Nihor obraz hilen eztuzu, ez<br />
borondatez gaixtoki. CatLav 126 (V 68). Gizonak zerbait gaixtoki desiratzen badü. Mst I 6, 1 (SP behar ezten<br />
legez). Eman zuten gaixtoki bere buruer, Luis XVIna galdu behar zutela. Elsb Fram 81. Halaz enganatü / Eba<br />
gaixtoki. UNLilia 16.<br />
v. tbn. Ub 170 (en "[Amar mandamentuak] Franziako gisan"). Gaixtoki: Dv LEd 7. CatJauf 6. Gaxtoki: Gç 177.<br />
Dh 201. Gaistoki: FPrS 15. Bp I 47. CatLan 14. CatLuz 6. CatS 7.<br />
2 gaiztoki (Bera app.), geiztoki, geztoki. � Infierno. v. gaiztotegi. � Tr. Empleado por autores meridionales,<br />
sobre todo vizcaínos, de la 1. a mitad del s. XX. � Il ainbat ariñen, orrek iltzale geztokikuok, geiago okerkeriarik<br />
egin ezteien! Echta Jos 120. Gaiztoki, garbitoki ta zerua. KIkV 41 (KIkG 27 Inpernua). Zer da ordea su-leze,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
283
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaiztoki edo infernua? Inza Azalp 115. Esan legike amurruz jagi / dala geiztoki guztija. Enb 134 (v. tbn. 209). v.<br />
tbn. Kk Ab II 161. Gure arteko norbait gaiztoki edo inpernuan balitz. Ibarg Gerok 43 (ap. DRA).<br />
gaiztokin. v. gaiztagin.<br />
gaiztokiro (H), gaistokiro (Lar), gaiztakiro (Lar). � "Depravadamente" Lar. "Malvadamente" Ib.<br />
"Méchamment" H. v. 1 gaiztoki.<br />
gaiztokitar, geztokitar. � Habitante del infierno. � Urteten eban keaz, irudien, su ta gar, geztokitar bat. Echta<br />
Jos 85 (v. tbn. 123 y 234).<br />
gaiztokor. v. gaiztakor.<br />
gaiztomen. � Maldad (?). � Mutillaren itxukeria! Nora oa, mutil, gaizto-menaren egoetan? TAg GaGo 20.<br />
gaiztorako. � (Sust.). Cf. GAIZTORAKO. v. gaizkin (2). � Ume onek gaiztorako danak kenduta dauzka; [...]<br />
gaiztorakoak kendu dizkat, bañan arnasa pasia dauka. PEBiz 43. [Medikuak] salutadorearen aunditasuna ezin<br />
eramanik, alegia gaiztorakoak arek kendutzea. Ib. 44.<br />
gaiztoro (Lar � H), gaistoro (Lar). � "Malamente" Lar. "Depravadamente" Ib.<br />
gaiztosatu. AxN explica gaizkoatzea (292) por gaiztosatzea. v. gaitzosatu.<br />
gaiztotasun (V-gip ap. Etxba Eib; Lar, Zam Voc), gaixtatasun (SP), gaixtotasun (SP, Dv, H), gaiztotarzun<br />
(VocS), gaistotarzun, gaistotasun (Añ), geiztotasun, gaxtotasun (Urt), gaxtotarzun. � Maldad. "Gravitas caeli,<br />
[...] airearen vel denboraren gaxtotasuna" Urt IV 27. "Vice" VocS. "Méchanceté de caractère" Dv. "État de ce<br />
qui est méchant, malfaisant, pervers" H. "Diabruan gaiztotasuna, beti txarra gura izatia" Etxba Eib. v.<br />
gaiztakeria, gaixtarasun. � Tr. Bien documentado en los autores antiguos septentrionales y tbn. desde la 2. a<br />
mitad del s. XVIII en los meridionales. Encontramos pocos ejs. (ninguno al Norte) en el s. XX. Emplean<br />
gaixtatasun Leiçarraga y Axular; el resto de los autores, formas con -o-. � Gizonaren bihotzeko eta gogoko<br />
maliziá eta gaixtatasuna. Lç Adv *** 2r (v. tbn. Ins F 2v). Haren gaistotasun handia. "Su grandísima<br />
bellaquería". Volt 197. Ontasunera baiño gaixtatasunera eroriagoa. Ax 106 (V 71). Ezagutzen baituzu gizonen<br />
flakezia eta gaixtotasuna. Ch III 46, 5 (Mst gaixtotarzün; SP gaixtarasun, Echve 324 gaiztakeriya, Ip<br />
gaistokeria, Leon tzarkeria). Nihauren gaxtotarzünaren pheziaz kargatürik. Mst III 55, 3 (Ip gaistotarzün; SP<br />
gaixtadura). Pekatua gaitza bera ta gaitz guzia ta gaistotasun guzia da. Cb Eg II 170. Guziá dágo arimain<br />
ontásun edo gaistotasúnean. LE Prog 116. Pekatuaren gaiztotasuna edo itsusitasuna. LE Urt 26 (ms. 10v<br />
bekatuarén gaixtoa). Neure pekatuba egin neban malizija edo gaistotasun guztiagaz. Mg CO 176. Laborariaren<br />
arrangurak heldu direla, ez ongarri horien gaixtotasunetik, bainan bai laborariaren jakitate eskasetik. Dv Lab<br />
178. Lau urteko umiak baño gaiztotasun geiago ez eukon. Kk Ab I 70. Gaitzak bai [badu iturbururik<br />
Yainkoagan] ordea nolabait, eta batez ere gaiztotasunak. Or QA 70.<br />
v. tbn. Mg CC 155. Echag 101. MIH 267. Gaixtotasun: SP Imit IV 2, 1 (Ch indignitate, Mst inikitate, Ol<br />
gaiztakeria). Gaistotasun: CrIc 88. Zav Fab RIEV 1909, 30. CatLlo 65. Gaxtotasun: He Gudu 153. Dh 60.<br />
Geiztotasun: Echta Jos 222.<br />
gaiztotegi (Bon), gaistotegi (Ht VocGr 352 � Lecl). �1. "Enfer" Ht. "Infierno" Bon (ms. col. Lacombe, ap.<br />
DRA). v. 2 gaiztoki.<br />
�2. + gaiztategi (Lar), gaixtategi (H), gaixtotegi (H), gaistategi (Lar, Añ). Cárcel. "Desencarcelar, [...]<br />
gaistategitik, presondegitik atera" Lar. v. gaiztaleku. � Gizonen bati diru eske bidera erten ziotela edo<br />
etziotela, sartu zituzten beintzat gaiztotegian luzarorako. Ag G 62. Gaiztotegira (presondegira) [gipuzkoar]<br />
gutxi joan oi diradelako. IPrad EEs 1915, 122.<br />
�3. "Lieu ou s'assemblent, se réfugient les méchants" H.<br />
gaiztoto (V-arc ap. A), gaxtoto, gaistoto (Lcc), gextoto. � (Adv.). Mal. "Malestar, gaistoto egon" Lcc. "Mal o<br />
defectuosamente (RS)" A. "Malvadamente" A Morf 386. v. gaizki. � Ain kontenturik nago zugaz / nola zu nigaz<br />
gaxtoto. Lazarraga 1164r. Gaxtoto edo ondo jan, iru bider edan. "A mal o bien comer". RS 342.<br />
� Mal, de modo inicuo. "Maldecir, gaistoto esan" Lcc. � Utra gaxtoto / bizi zinean munduan, / ataidea / ez<br />
zeukala kontuan. Lazarraga 1199v. Mandatariak egin deust gaxtoto. (Endechas de Milia de Lastur). TAV 3.1.5,<br />
26. Mondr[a]goeri artu deutsat gorroto, / giputz andraok artu ditu gaxtoto. Ib. 33s. Gextoto oi danari, bildurra<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 284<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
jarraigi ta kaltea jarrugi. RS 341.<br />
gaiztotoro, gaistotoro (Lcc). "Mal o malamente" Lcc.<br />
gaiztotu. v. gaiztatu.<br />
gaiztotxo, gaiztotxu, geiztotxo. � Dim. de gaizto. � Erantzun eban mutil aregaz, / bera ezkondu? bai zera! /<br />
Geiztotxoa dan entzuteagaz / biurtu zala bestera. Echta Jos 233. Ene seme gaiztotxuak. Enb 165.<br />
gaiztotzar, gaistotzar. � Aum. de gaizto. � Ez dau onezkero kalterik egingo [...] iñor ez legezko gaistotzar ak.<br />
Mg PAb 214. Eta oraindik badezu, gaiztotzarra, nere serbitzurako artua dagoen gauza bat loitutzeko ausardia?<br />
Arr May 27. Zerbait ostuko zidan gaiztotzarrak... Lek EunD 40. Gaiztotzar arek. "Aquel mal viejo". Berron<br />
Kijote 86.<br />
gaiztoxko. � Dim. de gaizto. � Txurisko da, gorrixko da, gogoratzeko gaiztoxko da (Sal). A Morf 313 (acertijo<br />
del huevo).<br />
gaiztratatu (Lar), gaitztratatu (S sg. Lh � Chaho). � Maltratar. � Bere naibage ta eritasun portitzak arras<br />
azturik edo gaiztratatua ez bazegoen bezala. Jauregui 239. Zeure ume maite gaiztratatuen osasunerako egin<br />
zenduena. Izt D 6 (dedicatoria).<br />
gaiztsu, gatxtsu. � Malvado, malicioso. � Bigiria zatarrago ta itxusijago; baina sarauba txaarrago ta<br />
gatxtsubago edo malezijotsubago. fB Olg 117. Guzurraren azi gatxtsubak. fB Ic II 175.<br />
gaiztu (BN, S ap. A), gaitztu (VocBN), gaixtu. �1. Volver(se) malo, poner(se) malo, empeorar; pervertir(se),<br />
malear(se); (ref. al mar, etc.) enfurecer(se), encrespar(se). "Devenir méchant" VocBN. "Devenir mauvais [...].<br />
Itsasoa gaiztuz doha geroago eta gehiago, la mer va grossissant de plus en plus" Dv. v. gaiztatu. � Sobera<br />
beillatuz, nekatuz, barurtuz guzia kausitzen denean unhaturik, logaleturik, zapaturik eta bertze horrelako<br />
maneraz gaitzturik. SP Phil 498s (He 506 horlako gaitzez zapatua eta hebaiñdua). Naturaleza haiñ da gaixtua<br />
eta flakatua. Ch III 51, 1. Zu gaiski bazaude ni / preziso gaiztuko naiz / zerren bien gorputzetan / bakarrik da<br />
arime bat. Gamiz 201. Nola hainitz denbora goan baitzen, eta itsas-aroa ordukoz gaiztua. Dv Act 27, 9 (Lç, TB<br />
perilos, He hirrisku). Haize izigarri batzuek gaizturik ezarri zuten itsasoa. Prop 1880, 169. v. tbn. Jnn SBi 56.<br />
Jakiteko ur hura nola handitzen eta gaizten den, aski da ikhustea mendi zola guzia nola zilhatua den. Prop 1902,<br />
268. Ez dut erran nahi [erresuma] gaiztuko dela edo tzartuko, bertzela baino gehiago. JE Bur 55. Harrabotsak<br />
ere gaizten du ontsa ez dena [eria]. Ib. 187. � (Part. en función de adj.). � Itsaso gaiztua ematu. Lç Adv ** 5r.<br />
� (Precedido de sust., en composición). Cf. gozakaiztu. � Jendeak eskapatunáies arát onát, ta ezin eskápa,<br />
flakurraturík, kolóre gaizturík. LE Doc 190. Hil-hotza, itxuragaiztua, bizi direnen izigarri. Dv LEd 154.<br />
�2. (BN, S; Gèze, Dv). Ref.: A; Lrq. Encolerizar(se), irritarse. "Mettre en colère" Gèze. "S'irriter" Dv. "Se<br />
mettre dans une violente colère" Lrq. v. gaitzitu. � Mundu hunetako gaitzak pazientiki eta gaiztu gabe<br />
pairatzen dituztenak. Mat 157. Herodes, ikhusirik Majek inganatü ziela, gaiztürik jarri zen. Ip Mt 2, 16 (Lç<br />
aserre, He hasarratu, TB koleratu, Dv haserre gaitzean). Hain zen gaiztua, non ezpaitzezaken elhe bat ere<br />
erran. Prop 1880b 33. Gure burhasoak gaiztü ziren erakaspen hoien entzütiari. Ip Hil 165. Heretiko haietarik<br />
bat, S. Dominikak egiten zian hunaz gaiztürik, [...]. Ib. 217. Erakaspen berri hoiek nahasi eta gaiztü zütian<br />
Khiristiak. Ib. 92. [Behargabedünetarik] zunbaiten ixil eta ekürü egon-eraztia neke zen. Sobera gaizten zirelarik,<br />
[...]. Const 29.<br />
�3. (SP). Dificultar. "Gaitztea, rendre ou devenir difficile" SP, que cita a Ax. "Alferkeriaz lana gaizten da" H<br />
(ap. DRA, pero no lo encontramos). � Bekhatuaren usantzak gaitzten du berthutearen bidea. Ax 90 (V 61).<br />
Kolerak eta errabiak / dute gaitzten errexena. Gy 53.<br />
�4. "Devenir énorme" Dv. "(BN, S), llegar a ser enorme" A.<br />
gaizuma. v. garizuma.<br />
gaizuru. v. gaitzeru.<br />
gaje, gaxe (Lar , Añ ). � Salario, renta; paga, gratificación. "Gage, gages" Lar, Añ. � Tr.<br />
Documentado en Leiçarraga, Tartas y autores suletinos. � Bekatuaren gajeak. Lç Rom 6, 21-23 (tít.). Zure<br />
maiestatearen plazera hala izanik gaje ordena lekidan, zure Bearnoko herrian entretenitu izan naizen<br />
bezenbatean. Lç Dedic * 5r. Kontenta zaitezte zuen gajéz. Lç Lc 3, 14 (He paga, TB, Dv soldata; v. tbn. Rom 6,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
285
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
23 (He, TB, Dv sari)). Bekhatiaren gajia eta irabazia, herioa. Tt Onsa 134. Grazia haur da [...] salbamentü<br />
eternalaren gaje bat. Mst III 54, 8 (SP seinale, Ch, Ip bahi). Bizitze eternalaren eta erresurrekzione glorius<br />
baten gaje ezinago segür bat düzü. UskLiB 94 (v. tbn. UskLi 86). Khantor'egiliaren gajia zer den, / kobla huntan<br />
dizüt esplikatzen: / [...] Kolpütto batez nüzü zire ganik kuntent. Etch 506 (como explica el ed.: "du béarnais<br />
gadje, salaire"). Kargülant, nublik dirade, dienak sobera gaje, / jente xehe miserablia, aldiz, haien phakazale. Ib.<br />
582.<br />
gajo (G-bet ap. A; Lar). � Pobre, pobrecillo. Se aplica sobre todo a mujeres (cf. gizagajo), pero, con todo, no<br />
faltan ejs. en que se refiere a mutil (Anab Poli 78), gizakume (Vill Jaink 91), praille (Gand Elorri 171), etc.<br />
Arrue, sobre todo, lo emplea con total indistinción: con aita (GB 132), sazerdote (May 101), etc. "Gajoa o<br />
gaisoa, que significa pobre en sentido de digno de compasión" Lar s.v. gajo. v. gaixo (2). � Tr. Propio de textos<br />
guipuzcoanos, fuera de los cuales sólo lo encontramos en Gandiaga. Las primeras documentaciones (Larramendi<br />
y Cardaberaz), son casi con toda seguridad grafemas de /s#/ (para el segundo cf. EBO 25); tal vez se pueda decir<br />
lo mismo para la de Moguel. Aparece con seguridad, pues, desde mediados del s. XIX. � Baraurik nekazari<br />
gajoai ondo ez dagokie: baraurik asko dute beren nekea. Cb Eg III 392. Ah onzi gajoa! Mg CC 189.<br />
Perratzallearen andretxo gajoa. Echag 117. Zuganako bere [Drakoren] leialtasunak erakarri zion gajoari<br />
eriotza. Arr GB 31 (unas líneas antes Drako gizagajoa). Zure ama gajoak ez dauka zu biltzeko zapitxo bat ere.<br />
Ib. 22. Bere emazte gajoa gaizki tratatzen zuen. Arr EE 1882a, 99. Famili gajo orrek errukitzen nau. Sor Bar 54.<br />
Neskatxatxoak, baserritar gajo bat zalarik, [...]. Arr May 120. Gure Luisa, ona gajoa, baño zentzun gabea. Ag G<br />
298. Irain ta birao, gajo ta kerten, arrano ta alajain, azpirako aiz, susituko aut, birrindu adi... Ag EEs 1917,<br />
214. Mutillen parregarri / dijoaz gajuak. JanEd II 17. Pantxika gajoa! Alz Ram 93. Zaldibarren neskatoa, gajoa,<br />
zazpi urtez gaitzak joa. SMitx Aranz 208. Ai, Txo gaju ori, gazterik asi aiz gorriyak ikusten. Anab Poli 63 (36<br />
gajo). Lagun on batzuen bearra izango du gajoak. NEtx Antz 126s (ref. a un personaje femenino). Nere<br />
andregaia ere triste egongo dek, gajoa! Salav 67.<br />
v. tbn. Izt Po 115. Aran SIgn 41. Sor Bar 96. Urruz Zer 127. JanEd II 24. EusJok II 139. Muj PAm 53. Jaukol<br />
Biozk 14. Tx B 120. ABar Goi 66. JAIraz Bizia 118. Txill Let 63. Arti MaldanB 221. Azurm HitzB 39.<br />
gakarazi. � Hacer cerrar con llave. � Itsu izan niz beribilaren ez gakarazteko. JE Ber 25.<br />
gakatu. v. gakotu.<br />
gako (L, BN-arb-baig, S; Volt 64, SP, Lar, Deen I 144 y II 27, H; -kh- Ht VocGr, Urt V 204, Arch VocGr,<br />
VocBN, Dv, H). Ref.: A; Gte Erd 196. �1. Llave. "Bortaren gakoa (BN-arb), [...] bortako gakoa" Gte Erd 196.<br />
Cf. kako. � Tr. Propio de la tradición septentrional no suletina. � Hiri emanen drauzkiat zeruetako resumaren<br />
gakhoak. Lç Mt 16, 19 (He, TB -ren gakhoak, Dv, Leon -ko gakhoak; HeH -ko giltzak (gakhoak); SalabBN, Ip<br />
giltzak; v. tbn. zeruko (erresumako) gak(h)oak en Brtc 270, JesBih 462, Hb Egia 111, Zby RIEV 1908, 412, Lap<br />
350 (V 160), Barb Sup 133 y Zerb IxtS 87). Utziko dut [sic] nik gakoak atean. Volt 171. Zeruko gakhoa. Harb<br />
106. Urhe-gakoaz ate guziak ireki doaz. O Pr 466. Bazuen berekin gakhoa, eta sartzen da barnat. Hb Egia 16.<br />
Harmak uzten dituzte eta gazteluko gakhoak Frantseser emaiten. Laph 12. Itzetik dilindan emagun gako handi<br />
urrhezkoa. Barb Sup 134. Athe-zain laminari gakoa ebatsi. Ox 26. v. tbn. Gç 216. Elsb Fram 87 (gakho). Mattin<br />
69.<br />
� (Fig.). � Ezagutzearen gakhoa khendu duzue: zeurok etzarete sarthu izan, eta sartzen ziradenak begiratu<br />
dituzue. Lç Lc 11, 52. Iainko Aita, badakigu zuk duzula gakhoa, / arren dohain egiguzu zazpi berthutezkoa. EZ<br />
Man I 36. Munduko nausitasun guzien gakhoa, / horra Aita Sainduak duen eskukoa. Zby RIEV 1908, 604.<br />
[Juduak] beren eskuko dituztela kargu guziak, gako edo giltza eta gider guziak, eta oroz gainetik gako guzietan<br />
lehena: dirua. HU Aurp 59. v. tbn. Xa Odol 174.<br />
�2. (BN-arb-lab ap. Gte Erd 206; Lar, H). Clave. "Hortan da gakhoa, là est la clef de la question" H. "Or da<br />
gakoa (BN-lab), hau da aferaren gakoa (BN-arb), hortan da gakoa (BN-arb)" Gte Erd 206. � Azken fineko<br />
perseberantzia da gakhoa, hura da gora behera guztia, hartan dago garaitia eta biktoria. Ax 460 (V 299). Nihor<br />
gutik munduan hain gorphutz sanoa; / iduri badutela indarren gakhoa. Hb Esk 186. Huna mixterio handi horren<br />
gakoa. Lf Murtuts 78. Bainan Wellington aintzindu zitzaion eta burua itzul artean Larrungo mendiaz jabetu.<br />
Han zen gakoa. Zerb Azk 34. Orhoitzapenak eta esperantzak! Iduri zautan horiek direla mementoko zorionaren<br />
gakoak. JEtchep 71.<br />
�3. "Gancho, de hierro, &c." Lar. "Croc, crochet" H. v. kako. � "Llave de la fuente" Lar. � "Chien de fusil (V,<br />
G)" H.<br />
�4. "(L-ain), última piedra de un arco" A. � Harrizko gako azkar batzuetarat heltzen ziren gaineko muthurraz<br />
gapirio hek. JE Ber 22.<br />
�5. gaku. (Adj.). Corvo, ganchudo. � Errialde orotako euskotar-yendakiak, sudur gaku, luze ta motz-txapeldun.<br />
Herr 18-10-1956, 2.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
286
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GAKO-JOKO. Juego de la llave. � Bethi zaldiz, egin dute gako-jokoa. (Holtan) ahatearen orde, gako bat<br />
ezarri dute zintzilik, eta gakoaren erreztunean behar zen gurutze xiri bat sartu, azpitik kalupean pasatuz. Herr<br />
25-9-1960 (ap. DRA; la ref. es incorrecta).<br />
- GAKOPE. (Con suf. local de declinación). "(Debajo de) llave, [...] gakopean" Lar. "Gakhopean, sous clef" H.<br />
v. GAKO(A)Z.<br />
- GAKO-UZTAI (Lar, H (+ gakhustei)). "Llavero, en que se juntan [las llaves], gakouztaia " Lar.<br />
"Anneau auquel on suspend plusieurs clefs" H (ap. Lh).<br />
- GAKO(A)Z (SP, H). Bajo llave. "Athea gakoaz da, la port est fermée à clef. Egizu athea gakoaz, fermez la<br />
porte à clef" SP. "Gakhoz herstea, fermer à clef" H. � Ideki zuenaz geroz Iesus onak Zerua / Hura ethor<br />
zeitekeño gakhoaz egotua. EZ Man 130 (v. tbn. gakhoaz egon en Ax 540 (V 347)). Lanho beltzen leizea gakhoz<br />
dadukana. Zby RIEV 1908, 769. Eliza gakoz hetsia zaukatela. HU Zez 126 (v. tbn. gakoz hetsi en Barb Sup 157,<br />
JE Ber 21 y JEtchep 96). Apezak eman dire birazka ganbaretan gakoz. Ib. 170. Tieta ta gaminet ideki baikitu; /<br />
gakoz zirenak ere jauzarazi ditu. Mattin 51.<br />
- GAKO-ZILO. Ojo de la cerradura. � Gakho xilotik beha. Elsb Fram 174. v. tbn. Barb Leg 136 (gako-xilo).<br />
Zerb Azk 95.<br />
- GAKOZKO. "Gakhozko, qui ferme à clef. Gakhozko athea, porte fermant à clef" Dv.<br />
gakobil. � "Ganzúa" Lar. "Ganzuar, [...] gakobilaz idiki" Ib. "No hay cerradura donde es oro la ganzúa, ez da<br />
sarrallik urrea danian gakobil" Mant EAlde 1911, 463.<br />
gakodun. �1. "(Hb), porte-clefs" Lh. �2. "Porte qui peut être fermé à clef" Lh.<br />
gakogile. "Clauiarius, gakhogillea, gakho egillea" Urt V 203.<br />
gakopetu. "Mettre sous clef" H.<br />
gakorde (BN-baig ap. A; H (-kh-)). � "Fausse clef" H. "Ganzúa, llave falsa" A. � Elizatik ebatsi duzun<br />
gakhordez edo bertzela. Harb (ap. H, pero no lo encontramos, ni en la ed. de 1690).<br />
� gakorde. "(G), cierta enfermedad de ovejas" A, que cita Izt C 221, pero éste da galkordea (q.v.).<br />
gakotu (-kh- VocBN), gakatu (Dv (-kh-), H), gakoatu (H). �1. Cerrar con llave. "<strong>Fe</strong>rmer à clef" VocBN, Dv y<br />
H. "Athea gakhatzeko utzirik goan da kanporat, il est sorti en laissant la porte ouverte (à fermer à clef)" Dv. �<br />
Ganbara zelakotz ontsa gakotua. Gy 216. Athea berriz gakhotzen. Laph 245. �2. (-kh- L, BN ap. A), gakatu<br />
(BN-baig ap. A; -kh- Dv, H), gakoatu (H). Guardar (encerrar, etc.) bajo llave. "<strong>Fe</strong>rmer [...] sous clef" Dv.<br />
"Cerrar bajo llave" A (que además cita a VocBN, pero éste no lo trae en dicha acepción). v. gakoztatu. � Gure<br />
merkatari jainkotiarrak ostaler horri eman zerauzkan bere puskak, gau hartan gakhoturik atxik lizantzat. Arb<br />
Igand 76. Nork daki Izpurun (BN) zer zen "Errekulusa". Eritegi zahar bat, lepradunen preso bezala gakhotzeko.<br />
Egunaria (ap. DRA, que no da más ref.). Lehenago komentuetan ere neskak gakotzen omen zituzten. Lf ELit 79.<br />
�3. "Gakoatzea [...] (au fig.) assurer une affaire, le résultat d'une chose. Ongi gakhoatua daukat, je l'ai bien<br />
assuré" H.<br />
gakotx. v. kakotxa.<br />
gakotxo. "Clavicula, gakhotxoa" Urt V 203.<br />
gakotzaile, gakatzaile (-kh- Dv). � "Celui qui a le soin de fermer à clef" Dv.<br />
gakozain (-kh- L ap. A; Lar, Hb ap. Lh, H; -kh- Urt V 204, Dv, H), gakozai (H). � "Llavero, el que la tiene a su<br />
cargo" Lar. "Ama de llaves" Ib. "Porte-clef; pour raillerie, personne qui porte toujours ses clefs sur elle" Dv �<br />
A. "Clavier, qui a charge des clefs" H. "Clavier, sacristain" Lh.<br />
gakoztatu. � Encerrar, cerrar. v. gakotu (2). � Atxikitzen zituzten gakhoztaturik hameka oren oso egunean.<br />
Elsb JBBizia 168 (ap. DRA). Batere eztire zentzuko gauzentzat. Askoren adimenduak iduri du zimentaz<br />
gakoztatua. Prop 1894, 187.<br />
gaku. v. gako (5).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
287
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gakulu. "(BN-baig), aguijón" A. v. akuilu.<br />
gakustei. v. GAKO-UZTAI.<br />
gal. v. gari; GAL IZAN s.v. galdu.<br />
gala (Lcc). � Tr. Propio de la tradición meridional; desde fines del s. XIX aparece casi exclusivamente en<br />
autores populares o de léxico poco cuidado. �1. Gala, lo más selecto. "Gala" Lcc. � D'Erediako galea dator /<br />
ponpa andiaz beterik; / oi, ainbat dira ederrak eze / ni nago admiradurik. Lazarraga 1159v.<br />
�2. (Lar, Añ, H (V, G)). (Empleado gralmte. en plural). Gala(s), adorno(s). "Gala [...] si es vestido" Lar. Cf. IC<br />
cuad. 74: "Y en vascuence gala quiere decir como cosa estéril". v. apaindura. � Aren larru gorrizko<br />
soñekogabeak zure galak ta erakeriak [kondenatzen ditu]. Cb Eg II 191. Txikitatik gala zale. Ib. 190. [Modestia]<br />
da edertasunaren galarik ederrena. Echve Dev 378. Ez ziran nerekiko arrotzeko galak, / bizkarrean zituen<br />
garagar-kostalak. It Fab 134. Gorputzak ez du gala biarrik, / anima garbi eduki. Xe 315. Zeru lurrak egon arren<br />
/ ondoen apaindurik; / naiz da sortitzak agertu / berak al daben galea. AB AmaE 384. Noizik beiñ jantzi biar<br />
guk ere ditugun galak! Sor Bar 35. v. tbn. fB Olg 58. Aran SIgn 81. Arr May 185. Berron Kijote 129.<br />
� Esplikatzera nua / eranaren galak, / balio baldin badu / nere egiñalak. JanEd I 54.<br />
�3. "Gala, gracia, garbo" Lar. "Bonne grâce, élégance, s'agissant soit de l'habillement, soit de la personne" H.<br />
�4. Gala, honra, gloria (?). � Bereala iges egiñ zuen Demonioak, eta jatxi ziraden Aiñgeruak Zerutik kontatzera<br />
gala bitoriakoa (Muruzabal, s. XVIII). ETZ 67.<br />
�5. "Jactancia, engreimiento" A. v. galania (2). � Orrek daukan gala / eragin nei parra. AzpPr 72. Balkoyian<br />
jarrita / astuaren gala! / Paseatzen zebillen / konde bat bezala. Noe 123. Bañan egiten diyo / arduak itzala, /<br />
nere kontra ala / oju eta gala / gaiztua nitzala. Tx in Imaz Auspoa 24, 136. Bertsotako kontuan / Zepai onen<br />
gala. / [...] au ere bere ustetan / ez dago makala, / azkar esan du beintzat / ni ainbat badala. Uzt LEG I 319.<br />
�6. "Galaak, presentes que hacen los novios al casarse" JMB At. Cf. LzG: "Galas, cantidad que suele recibir la<br />
novia de los padres del novio al celebrarse el compromiso matrimonial (Lagrán)".<br />
- GALA HARTU. Jactarse, engreirse. � Uste degu betiko / jaiuak gerala; / alferrik da artzia / indarraren gala.<br />
Xe 402. Artu naiagatikan gaztekin gala / nik eztet uste iñor onen zale dala. Auspoa 106, 138 (ap. ELok 236).<br />
Gala arturik juaten dira [Kaliporniyara] / gazte peligrosuak, / naiz etxean negarrez utzi / senide ta gurasuak. Tx<br />
B I 126.<br />
- GALA EGIN (Lar, H). Hacer gala, preciarse. "(Hacer) gala del sambenito, desooreaz gala egitea" Lar. AxN<br />
explica sendagailla (96) por gala [la frase de Ax es loriatzea eta sendagailla egitea] y sendagailla eriztea (110)<br />
por gala egitea. v. galandu. � Izkuntza gaistoaz askok gala egiten dute. Cb EBO 37. Zer? ezta egungo egunean<br />
gala egiten jokoaz, berandu etxeratzeaz? AA III 516. Aita miserikordiosoa, [...] pekataririk andienai barkatzen<br />
zure gustoa dezuna ta gala egiten dezuna. Echve OngiB 166.<br />
- GALA IZAN. Tener a gala, enorgullecerse. � [Jangoikoak] duelarík gála ta sendagálla gloriósoa barkátzean<br />
iago ta iago. LE Ong 119r.<br />
- GALAKO. Excelente. v. GALAREN GALAKO. � Gizona bapua, / eztago plakua, / izdun galakua, pare<br />
gabekua. AzpPr 100.<br />
- GALAN. De gala. v. GALAZ. � Gizona morroi zarpa zarrakin, / andria galan jantzia; / ai, au zer diferentzia!<br />
Xe 277 (en la versión de la pág. 274 galaz).<br />
- GALAREN GALA. Magníficamente. v. galanki. � Galaren gala janzitako baratza zoragarri bat dirudiela<br />
Gipuzkoako mugape guztiak. Izt C 26.<br />
- GALAREN GALAKO. Excelente, soberbio. "Galan galako, de lo bueno lo mejor. Galan galako bazkaria egin<br />
dugu gaur" Asp Gehi. � Zaldiño, beoka eta moxalak aiñ ugari diran Probinzian, gauza arrigarria dala galaren<br />
galako zaldi eta mando andietakorik bat bakarra ere ez jaiotzea. Izt C 184. Uztar-idi galaren galakoa txintxarriz<br />
beterik. Ib. 241 (v. tbn. 176 y 245).<br />
- GALAZ (H). a) De gala. "Galaz jantzia, vêtu de ses plus beaux habits" H. v. GALAN. � Kanpo guztia galaz<br />
jantzirik. AB AmaE 191. Asko bezela etzan ibiltzen lujoz ta galaz jantzita. Tx B I 41. b) Haciendo gala. Cf.<br />
GALA EGIN. � Pekatu egiten da ez bakarrik batere lotsarik gabe [...], ezpada galaz eta onratzat artuaz. Ant<br />
153.<br />
gala. v. 1 hala.<br />
galae. v. galai.<br />
galae. v. galai.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
288
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� galaerna. "Pulgón" Darric (ap. DRA). Se trata sin duda de galderna (q.v.).<br />
galaero. v. galairo.<br />
galafan. v. GALOPAN.<br />
galafari (V-gip), galapari (V-ger-m-gip). Ref.: A (galapari); Iz ArOñ; Elexp Berg; Garm LexEV 161. � "Cena<br />
de dos familias que trabajan juntas en la siembra" A. "Galáfaixa eiñ: la cena extraordinaria que se hacía al<br />
terminar la siembra de trigo" Iz ArOñ.<br />
galage (Lar), galge (Lar). � "Alaga" Lar.<br />
galago. "Desfallecimiento" Lar, Darric (ap. DRA).<br />
galagotu (AN ap. A, que cita el msLond; Lar, H). � "Desfallecer" Lar. "Perdre, se perdre davantage" H.<br />
galai (V, G ap. A; Lar, Añ, VocCB (V, G), Dv, H), galae (A). �1. (Sust.). Mancebo, mozo, hombre joven y<br />
soltero; galán, enamorado, amante; (tratamiento de respeto, ref. a un hombre joven) señor(ito). Va acompañado<br />
con frecuencia de gazte; sólo se aplica a hombres, y es en muchos textos el correspondiente al femenino<br />
dama(txo). "Galán de una dama" Lar. "Mancebo" Lar, Añ. "Mozo, joven, mancebo, señorito" VocCB. "(Subst.),<br />
jeune homme, jeune fille. Ce nom s'applique particulièrement aux jeunes gens des deux sexes aspirants amoreux.<br />
Il est peu usité en France" Dv. "(Subst.) le galant, l'amoreux d'une personne" H. v. 1 alagai. � Tr. Propio de la<br />
tradición meridional desde Lazarraga (al Norte sólo lo encontramos en Goyhetche (19)), especialmente frecuente<br />
en autores guipuzcoanos; se documenta sobre todo en el s. XIX.<br />
� Zerren zu txipi izanagaiti, / asko da galai galantik. Lazarraga (B) 1201r. Galai galantok ara doaz. Ib. (B)<br />
1198vb. Jaun gazte, txit aberats ta galai galant bati. Cb Eg II 164. Bere amanteak (galaiak) egiten ziozkan<br />
desaireak (Muruzabal, 1761). ETZ 118. Mutillak garbitu gura dau buruba, dinuala: Guzur andi bat ezarten<br />
deust [aurdun gelditu dan neskatilliak], billatu begi bere galaia. Mg CO 60. Zelan itxiten eztozu [...] arako galai<br />
amorantea? Añ MisE 54. Beti Donostiako / damatxo, galaiak, / gizon ta andreak, / dibertitu naiak. Echag 201.<br />
Zure ondoren dabil makiña bat galai. Bil 101. Senideen itzaletik aldegin zuenean, [Maria Magdalena] bereala<br />
arkitu zan galai zoro askok ondo itzegiten ziotela. Lard 396. San Pedro egunian Igeldoko pesta, / galai bana<br />
artuta joan ziran bi neska. Ud 31. Galaia, gusto baldin badute gurekin jatia, borondate guztiyarekin emango<br />
diyotegu dagonetik. Sor AuOst 96. Galai alaiak eta neskatx lirañak. Otag EE 1884b, 523. Etxe oneko galai gazte<br />
bat. Bv AsL 209. Auzoko galai batekin nitzan / ustez tratatzen asiya. Tx B I 137. An jarri dira dama-galaiak.<br />
"Nuestros jóvenes". Or Eus 223. Etxe ontako galai gazteak / amalau urre-txintxarri. Canc. pop. in Lek SClar<br />
112. Herrian zegoen galairik zelebratuenak hartu zuen andre gai. Arti Tobera 284.<br />
v. tbn. AA III 394. It Fab 182. Izt C 237. Arr Orac 10 (ap. DRA). Xe 185. PE 83. AB AmaE 157. Azc PB 154.<br />
Apaol 31. Urruz Zer 106. A CPV 485. Balad 231.<br />
�2. (Lar, VocCB, Dv (V, G), H). (Adj.). Galano, hermoso, de agradable aspecto; galante. (Salvo en J.I. Arana y<br />
algún otro autor de la época (cf. etxe galaia en RArt EE 1880, 184 (ap. Dv)), que lo emplean ref. a cosas, se<br />
aplica sólo a hombres). "Galán, el que está vestido de gala", "galano" Lar. "Galano, elegante, esbelto, pulcro,<br />
bello" VocCB. v. galant. � Agertu zitzaion San Gabriel aingerua, gizon galai baten antzean. Gco I 457. Añ zan<br />
eder eta galaia [Jose], non ura ekusteagatik leio eta balkoietara irteten ziran danak. AA II 41. Arzaiak izan<br />
arren / gure danzariyak, / dira guztiz lirañak, / datoz txit galaiak. Echag 81. Zere lagun, amabi zaldun, zaldun<br />
guzien galaienak eraman itzatzu. Arr GB 125. Cerbantes [...] eta Santa Teresaren izkunde galai eroso zaintsua.<br />
Aran SIgn 202. Itxura egokiko zaldun bat, gaztea, galaia eta ederra eguzkia bezela. Otag EE 1882c, 511. Itz<br />
neurtzalle galai, eskribari jakintsu eta euskaldun leialenetatik bat ill da. "Más galantes". EE 1884a, 382.<br />
Alperrik, aiek [emakumeak] gizaseme galaiari belarriak ernai... Lab EEguna 98. Nik baditut anaiak / mutil<br />
galaiak: / bi ezkonduak eta / bi ezkongaiak. Canc. pop. in Or Eus 23.<br />
- GALAIEN DANTZA (G ap. A). "La alagai danza o galaien danza, y quiere decir danza de galanes, se hace<br />
con varapalos en el mismo método que la danza de espadas" Lar Cor 236.<br />
� Etim. Para la relación entre galai y galant, v. FHV 477.<br />
galaikeria. "Assiduité, courtisanerie auprès d'une femme" H.<br />
galaiki. � "Galamment, avec grâce" H. � A. Pedro Ribadeneirak galaiki eta jaierazko pluma gozatsuarekin<br />
eskribitu zituen. 'A la elegante y piadosa pluma'. Aran SIgn 115. Alaiki ta galaiki nai dizut koplatu. SMitx Aranz<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
289
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
33.<br />
galaikiro (Lar, H). � "Galanamente" Lar. "Galamment, avec grâce" H. � Galaikiro eta erausi atsegintsuan<br />
diarduela. Aran SIgn II. Zeñagatik galaikiro batek esan ere zuben, munduba baño are galantagoa zala. Ib. 113.<br />
galai-lusitar. � Galaico-portugués. � Galai-lusitar lirikako lagun-leloak. Gazt MusIx 161.<br />
galainki. v. galanki.<br />
galairo (Lar, H), galaero. � "Galanamente" Lar. � Galaero apaindu dau amak bere alabia. "Gallardamente".<br />
Humb RIEV 1935, 118.<br />
galaitasun. � "État d'élégance, de bonne grâce, etc., du vêtement ou de la personne" H. � Eresi bete-betean<br />
bere odol ospatsu eta noblezarekiko arrotasun eta galaitasuna oso menderatzeko. 'Generosa índole'. Aran SIgn<br />
22. Zeradela Erregiñ / edertasunez, / parre, zorion ta / galaitasunez. Ib. 218.<br />
galaiteatu (Lar � H). � "Galantear" Lar. v. galanteatu.<br />
galaitu. � Embellecer. � Euskera itzegitea, aurreratzea, galaitzea, apaintzea, gordetzea eta loretu-azitzea<br />
egoki, protxuzkoa ta onragarria da guztiz. Aran SIgn 204.<br />
galaitxo (Lar). � Dim. de galai. "Galancete" Lar. � --Surtan erreko al zara, / andratxo gaztea. / --Zeu ilinti<br />
zareala, / galaitxo maitea (V-ger). A EY IV 182. Galai-galaitxu, / --mertxikondua dago loretxu--: / matte-min<br />
diran begi argijak / eztabez biar zeure gezijak. Laux AB 96.<br />
galalde. "El conjunto de campos donde se ha sembrado trigo y cereales" Ond Bac.<br />
galaldi (L, B, S; Dv). Ref.: A; Lrq; Izeta BHizt. �1. "La fois où l'on perd une chose" Dv � A. "Occasion de<br />
perte" Lrq. "Galtzeko arrixkua edo (la ocasión en que se pierde una cosa). Erosiko dut, galaldi betendako izein<br />
dut" Izeta BHizt. � Debozione sentitzen ginduenaren gal-aldietan. He Phil 496 (Dv traduce debozione galaldiak<br />
por 'les moments d'indévotion'). �2. "Rancajadas, maltratamiento de sembrados, plantas, &c." Lar.<br />
galalditu. v. gallalditu.<br />
galale. v. GARI-ALE.<br />
? galaluzi. "Lo mismo que egaluze [q.v.]" Arzdi Peces 378. ¿Por galaluze?<br />
galamu. v. kalamu.<br />
galanda. v. garganda.<br />
galanda. v. garganda.<br />
1 galandi (G-azp-goi-to, R ap. A), galaundi (G ap. A). � "Trigo barbudo" A. "Galaundi, trigo mayor" Ib. s.v.<br />
gari. "Galaundi, trigo chamorro, al madurar le cae la barba" Ib. � Soro zabalean galburu mardulak / biltzen<br />
amaitzean lugin orrek pozez, / gurdia galandiz gañezka negarrez. Zait Gold 122.<br />
2 galandi (B ap. A � VocB). � "Cencerro grande y de panza para oveja" VocB. � Galandi batean erramu<br />
bedeikatua, argizai bedeikatua [...] sartzen dira (BN-baig). A EY I 32.<br />
galandu. � Preciarse, enorgullecerse. v. GALA EGIN. � --Nere jatorriz ez naiz lotsatzen. --Lotsatu? Nork<br />
dio?... Galandu baizik... ABar Goi 44.<br />
galanga (Lar � Izt C 44, Chaho (� Lh) y Lcq 165). � "Galanga, raiz medicinal" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
290
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galangalako. v. GALAREN GALAKO s.v. gala.<br />
galania. �1. Gala, adorno. v. gala. � Ea bear leuken baño erropa eta galania geiago darabilden. "Más galas".<br />
Cap 113. �2. (galani G-to, AN-gip). Ref.: A (galani); Garbiz Lezo. "Engreimiento" A. "Galani, vanidad.<br />
Galaniz, por vanidad" Garbiz Lezo 6 y 7. v. gala (4). � Banidadiak galdu biar du / mundu onetan erdiya; /<br />
bestiak beste, oiek daukate / galani izugarriya: / "Lenguen moda juan da eta, / ama, ekatzu berriya!". Xe 314.<br />
Bire gaiztoko galaniyarik / ez artu geren buruaz. Ib. 361. Apustu txar bat irabazi ta / galani asko daukazu. Tx B<br />
I 231. �3. galaniña (V-ger ap. A), gananiña (V-och ap. A). "Prurito, timbre de gloria. Gananiñatzat artuta<br />
daukazu ori egitea (V-och), tiene Vd. a gala el hacer eso" A. �4. "Galaniña (V-ger), cosa que se hace<br />
instintivamente" A. �5. "Galaniña, prurito, (fr.) démangeaison, envie" A.<br />
galaniña. v. galania (3, 4, 5).<br />
galankeria (Lar, H). �1. "Galantería, liberalidad" Lar. "Galanura" Ib. "Action, conduite de galant homme" H.<br />
�2. "Parure, ajustement" H.<br />
galanki (V-gip, G; Lar, Añ, H), galainki, galantki (Lar), galangi (?). Ref.: A; Elexp Berg. �1. Bien,<br />
perfectamente, excelentemente; bellamente. "Apuestamente", "bravamente", "hermosamente" Lar.<br />
"Galanamente" Lar, Añ. "1. galamment, en honnête homme [...]; 2. d'une façon galante, ornée, bien mise, bien<br />
faite" H. "Gentilmente" A Morf 372. v. galanto. � Tr. Documentado en textos meridionales no vizcaínos desde<br />
Beriayn. � Orlatan Iaungoikoaren faboreareki libra gaitezke etsai ohetatik? Bai iauna, eta galainki. Ber Doc<br />
173v. Medizinori eman eta lendabiziko berbea / ai, zen galanki eman didazun, Juanes, nere Jabea. LasBer 576.<br />
Zenbat petizio ditu Pater nosterrak? Zazpi, galanki disponiturik. El 43. Zuen isurtzen galanki / txit argizko itsaso<br />
bat. Lar Gram 384. Orgatik zio galangi [ ¿por ?] San Juan Krisostomok (193). LE-Ir. Zeñak aurdun<br />
gelditu ondoren egiñik seme bat, esan zuen: Galanki. Eta argatik deitu zion Gad. Ur Gen 30, 10s (Dv<br />
zorionean). Desditxadok lo galanki egiñaz, gau guzia lo batean oi zeraman. Arr GB 67. Agertuazi zituen beintzat<br />
ederki ta galanki bere prestutasun eta biotzanditasuna. Aran SIgn 14. Uri onek daukazkiela bere eskutarmak<br />
galanki apainduak. Otag EE 1880a, 111. v. tvb. AB AmaE 394.<br />
�2. Afectuosamente. "Amanter" Urt II 3. � [Astoa] nausiari gostu gehiago emaiteko, [...] karezatzera hurbilldu<br />
bai zitzaion galanki. Gy 21.<br />
�3. (V-gip, G; Aq 933). Ref.: A; Elexp Berg. Mucho, abundantemente; grandemente, en alto grado. "Galanki<br />
jaten eman digu (G, AN)" Aq 933. "Asko. Taberna askotan, gaizki serbidu eta galanki kobrau. Galanki kobraupagau:<br />
aditz hauekin sarri entzun dut, baina bestela, oso gutxi" Elexp Berg. � Tr. Propio de la tradición<br />
meridional no vizcaína; fuera de ella lo encontramos en Lafitte. � Eguraldi-giro gaistoak, beste edozein gizon<br />
bezain galanki nekatzen zutela. Mb OtGai III 270. Galanki erran du gezurra bere kontra (174). LE-Ir. Farra<br />
egiten zioten galanki. VMg 25. Iru txorrotatik ura galanki dariola. Izt C 94. Galanki azotaturik / ill baño lenago.<br />
Izt Po 53. Egurra galanki bildu eta [...] su andi bat egin zezatela. Arr GB 112. Alaitzen ziradela galanki.<br />
'Grandemente alentados'. Aran SIgn 9. Gastatuagatik galanki, ez poltsa gutxitu. Bv AsL 130. Eztaietan jan<br />
galanki, edan galankiago. Ag G 22. Bazan uri artako kale arietan itzotsa, zaratea, ixkanbilla ta nastea galanki.<br />
Ib. 82. Ango lurrak [...] garia ematen zuten galanki. Ib. 113. Galanki eskatu ta labur eskeñi. Ib. 40.<br />
Protestantiak batez ere Inglaterran atzera ta atzera dijuaz, katolikuok berriz aurrera galanki. JBDei 1919, 371.<br />
Lana galanki egin bai baña orrentzako ez balio. EusJok 142. Napar zezenak, / kostako zaizkit galanki baño<br />
aundiak eta gizenak. Tx B 88. Artuazi zioten atzenean, ojuak egiñagatik, eta galanki sartu ere. Anab Poli 78.<br />
Plaza ederra zan, ordurarte ikusitako danetan ederrena. Arkupeak galanki lau aldeetara. Anab Aprika 46.<br />
Elurra galanki ari zuala. Salav 77. Bi alderdietatik jendea galanki ilda. Ib. 93. Nork jakin zuk ez gaituzunetz<br />
komedia berri batean Eskualzain zaharrak galanki jorratuko? Lf ELit 328. Dirua gutxi eta txartela galanki. Uzt<br />
Noiz 34. Galanki egin gendun gaiñera / ainbeste urtian eustia. Uzt Sas 75. En DFrec hay 2 ejs. de galanki.<br />
v. tbn. Cb Eg II 102. Mg CC 140. Gco I 148. AA III 376. Ud 19. Sor AuOst 71. AzpPr 26. Moc Damu 32. Goñi<br />
93. EEs 1912, 56. JanEd II 89. JMB ELG 23. Etxde JJ 32. Basarri 139. Vill Jaink 137. MEIG III 109.<br />
galankiro (Lar, Añ), galantkiro. � Bien. "Galanamente" Lar, Añ. � Zerén ezi dión bekála galantkiró S.<br />
Agustinek. LE Bail 220.<br />
galanperna. � "(V-gerr-arr), la seta más temprana" A s.v. perretxiko. "Galamperna (Llanada de Alava), hongo<br />
comestible de la familia de las agaricáceas, muy abundante en Otoño, Lepiota procera. En Ali y Gobeo,<br />
galasperna [...]. De galán y pierna, voces latinas, pero construídas a modo eúskaro: litm. 'pierna de galán'"<br />
Baraib. Cf. tbn. VocNav s.v. galamperna y galipierno, y LzG s.v. galamperna (que lo da como "corriente", con<br />
variantes galaperna en Uzquiano y galiperna en Pipaón). � Item que se ponga otro mojón en Galapernaeta (c.<br />
1526). Giriard (?) Historia de Bilbao I 241. Galapernaza. Ib. 246.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
291
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galant (c. sg. A; V-ger-arrig-gip, G; Lcc, Deen II 143, Lar, Añ, VocCB (V, G) � Dv). Ref.: Bon; Iz ArOñ<br />
(gálan); Etxba Eib (galanta); Elexp Berg (galant); EAEL 216. �1. Hermoso, bello; apuesto, gallardo, gentil,<br />
lozano, de buen aspecto; grande, corpulento, robusto, rollizo, crecido; elegante. Se encuentra sobre todo ref. a<br />
personas y a animales de labor y crianza. "Galán" Lcc. "Lozano o gallardo", "polida cosa, gauza polita, gauza<br />
galanta" Ib. "Bello", "hermoso", "galano", "adornado", "galán, el que está vestido de gala" Lar. "Bizarro,<br />
hermoso, bien hecho" Ib. (s.v. galán). "Bello, hermoso", "galán", "majo, guapo" Añ. "Gizon galanta, hombre de<br />
agradable presencia" A. "Mutill galanta eiñ jatzu seme ori" Etxba Eib. "Haundia, ederra. Mutill galanta da<br />
Uberako pelotarixa" Elexp Berg. v. eder; galai. � Tr. Propio de la tradición meridional desde sus primeros<br />
textos (tbn. en Zubiri). Hay galanta (tema nudo) en Xenpelar. Con frecuencia aparece acompañado de eder. En<br />
DFrec hay 26 ejs., meridionales, de galant. � Lepatrapu galantori. fJZ 7. Dama galanta. Lazarraga 1171v.<br />
Morroe galant estiraduak. Ib. 1169v. Ez da geratu / barruan etse galantik. Ib. 1202r. Esku batean arko<br />
galanpat. Ib. (B) 1199rb. Onerestea daukat biotzean sarturik, / linda eder galanpat kausea izanik (c. 1609). TAV<br />
3.1.22 (v. tbn. galanpat El 33). Formatu zuen aurraren gorputz bat guzis galanta eta ederra. Ber Doc 105rs.<br />
Guazen galanta contigo, / guazen, nere lastana. Sor Juana Inés de la Cruz TAV 3.1.23. Benziturik datorren /<br />
Konde galantori (Cantar de Bretaña). ConTAV 5.1.1, 19s. Elkar ikusirik ain galantak, onetsi zute elkar. El 34.<br />
Mutil batek esan dust / naizla galanta. Gamiz 230. Kanpotik eder edo galantak, ta ederki janziak; eta barrendik<br />
alako demonio beltz itsusi egiñik. Cb Eg II 169. Atzo aiñ galanta eta egun aiñ itxusia (AN, s. XVIII). FLV 1992,<br />
317. Perla galantak. Añ LoraS 192. Ari galant ta mardo bat. VMg 69. Janzi edo apaindura galantak ditualako.<br />
Gco II 22. Lirio lora ta larrosa galantak. Añ MisE 76. Zure Egille onak zuretzat apaindu zuan etxe eder galant<br />
au. AA III 349. Ibilte galantez. Zav Fab RIEV 1907, 94. Moko oria dezu, / luma beltz-urdiña, / begia berriz<br />
galant, / argi eta fiña. It Fab 67. [Otsua] asi zan / ardirik galantenak / iltzen ta jaten. Ib. 85. Eder ta galant,<br />
berde ta mardul egongo da guzia. Izt C 190. Izoki galantak. Ib. 204. Lau edo bost urraza-buru galantak ere<br />
txanpon batean. Ib. 155. Bere maietik jan eta edanaz, eder eta galant azi zitezen. Lard 305. Dama gazte galanta<br />
bat / [...] alabatzera nua / egiñal guziyan. Xe 174. Mutil liraña, egokia eta galanta zan soldadu joan zanean,<br />
baña orain ala ere oso pinduta eta gizenago zegoan. Zab Gabon 52. Oso galant gorputzez, ederra ariman. AB<br />
AmaE 418. Uri galanta. Ib. 191 (se ref. a Vitoria). Bere alboan ikusi zituan il da iausten seme galant bi. Ag AL<br />
83. Galanta badago, gaixorik badabill. Ag Kr 130. Emen gagoz geu ainbeste neskatilla, gaztiak eta galantak,<br />
zer nai dozu geiago? Echta Jos 209. Ama zan andrazko mardo galant bat. Ib. 58. Ederregia zera / nekazaritako.<br />
/ Galantegia zera / gure etxerako. Canc. pop. in Jaukol Biozk IX. Gizon galant bat, gorputza lerden berrogoi bat<br />
urtetakoa, xapelduna eta soineko ederretan. Zub 85. Igali mardo galantak. RIEV 1931, 640. Kaiganeko mutillen<br />
artean galantena bera zala. Erkiag Arran 90. Bertako pago ta aretx eder-galantak, [...] zarren zarrez egozan<br />
lekuan bertan usteldu bear. Akes Ipiñ 8. Pentsu-janari onak ere bai / txekor galantak azteko. And AUzta 130.<br />
Eder galanta nago / sasoiko gaztia, / egokituko al zait / [senar] bat edo bestia. Uzt LEG I 45. Dontzella galant<br />
ori / orbanik gabia, / zeure izena dozu / Birjiña Maria. Balad 197.<br />
v. tbn. Mb IArg I 223. LE Kop 30. Mg PAb 109. Echag 45. Ur MarIl 61. Arr GB 53. Otag EE 1881b, 60. Azc PB<br />
166. A BGuzur 117. Inzag RIEV 1923, 502. JAIraz Bizia 76. Bilbao IpuiB 79. Arti Ipuin 77. Gand Elorri 70. Osk<br />
Kurl 57. Berron Kijote 57.<br />
� (Juegos de palabras entre ésta y la 4.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 292<br />
mende.<br />
a acepción). � --Orra zure laguna dantzarako, emakume galanta. Eta ala<br />
zan: soldaduen garita ziruriyen. Iraola 123. Kuadru galanta zuan da naikua negar erain jestan... --Nola nai be,<br />
ire sentimentueri olako biozkadia emoteko on-ona izan biar. --Biozkadia diñok, biozkadia?... Aze zastadia emon<br />
zestan... SM Zirik 16s.<br />
� (Con sentido irónico). � Zeu zara galantori? [...] zuek, batorrek eta besteorrek bear dozuez zigorrada batzuk.<br />
Echta Jos 61.<br />
�2. (B, BN-mix, S; Urt I 20). Ref.: Bon; Lrq; Lander (ap. DRA). Honesto, de bien; (usado como epíteto<br />
cariñoso: ene seme galanta 'mi buen hijo'). "Galant, gizon prestu (en Eliz[ondo])" Bon. "(Homme ou animal) pas<br />
méchant, calme, paisible; brave homme" Lrq. � Tr. Documentado sólo en textos septentrionales. � Herioa da<br />
andere noblia, galanta, liberala eta maitagarria. Tt Onsa 160. v. tbn. ES 156. Gizon galant batek, ordean bere<br />
gardien gaiñean egoteko artharik aski ez duen batek. He Gudu 70s. Balin bada gizon galantik / herri huntan, / ez<br />
ahal dire glub hortan! Monho 32. Protestant bat jena zauku Frantziaren barnetik, / gizon galant izaiteko hainitz<br />
leku txarretik. AstLas 65. Senhar emazte galant hurak, hil behar ziren goizian, / merkhatialat juaiteko ziren<br />
nezesitatian. 'Ces braves époux'. Etch 624. Ezpazira fidatzen gizon galant bati, / etzitiala fida jagoiti besteri. 'A<br />
un homme d'honneur'. ChantP 255. Ai! ei! eta, Jauna, nun düzie ene seme galanta! "Mon brave fils". Ib. 214.<br />
Aphez net galanta züzün eta huna, zumait bitxikeria gora-behera. Lf Murtuts 28. � (Con sentido irónico). �<br />
Nogez sarjanta, gizon galanta / hartu du kontseilari. / Ai, zer sujeta gidari! / Saltsa tzarren xuxentzari / hori da<br />
beti ibili. In Zerb Azk 104s.<br />
�3. (V-ger ap. Garate; Dgs-Lar 7). Bueno; espléndido, magnífico. "Perfecto" Dgs-Lar. "Ederra da galanta,<br />
bixak leku baten, ona ta aberatsa gaiz dira billatzen (V-ger)" Garate 5. a Cont RIEV 1935, 349. � Debozio<br />
galanta, fazila kristio guziendako. El 96. Ederki eseririk edo jarririk bezala bere bakearen katadera galantean.<br />
Mb OtGai 3, 7. Eserita deskansu galantean. Cb Eg III 392. Eztarri garbi garbia ez badet ere, belarriak galantak
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ditut. GavS 7s. Osasun galantarekin nago. Mg CC 253. Agur nire botoe galantak. CrIc 60. Igaro daigun umore<br />
galanta. Mg PAb 80. Bizi dirianak urte osuetan bake galantian konzienzijako kezkai jaramon baga. Mg CO 258.<br />
Apari galant bat egitea. Zav Fab RIEV 1909, 34. Ortxe basterra, / etxe ederra / eta mastui galantak. Ib. 35.<br />
Gorputz-illa obi galant batean ezarrita. Lard 535. Ontzi galantak. "Soberbias naves". Aran CancB III 286. Su<br />
galantaren ondoan exerita, gertaera zarrak kontatuaz. Zab Gabon 40. Beida beza zer galantak ta freskuak. Sor<br />
Gabon 31. Illargi ederra, jauna; galanta. Sor Bar 106. --Tori zigarrotxo bat. --Jesus! Galanta da beñepiñ ori!<br />
Ib. 36. Baditu lur onak ereitzeko, baita belar-soro galantak ere. Goñi 22. Baita Segurako erriak asma leizken<br />
Elizketa galantak egin ere. Ayerb EEs 1912, 63. [Erbija] ariñeketan asi zan, anka-joko galantan. Altuna 109.<br />
Ortzak galantak, buruba berriz / ille guztiya zuritu. Tx B I 62. Hea senargai galant bat kausitzen dunan. Zub<br />
105. Bart ixan zenduban gogaro galantaz al zagoz oindiño be? Otx 84. Zigarro galanta ezpanetan ebala. Erkiag<br />
BatB 10. Piarres Adame, hazi ez zen landare galantaren bihia. MEIG VI 62.<br />
�4. (V, G-azp-to-nav). Ref.: A EY III 346; Iz To (kalparra), Als (nukan); Gketx Loiola (ipur-txuri). Grande;<br />
enorme; abundante; un buen..., tremendo. Tiene frecuentemente valor ponderativo (en este caso, puede aparecer<br />
pospuesto o separado de su sintagma nominal). "Gure auzoan beiak erroak andiak, orroak galantak (V), [...]<br />
enormes los mugidos" A EY III 346. "Ebai bélarriya, puski kendu galanta" Iz Als. "Ipur-txuri galanta dek ori<br />
lanerako" Gketx Loiola. AxN explica sortha (454) [de karga sortha bat] por galant. � Tr. Propio de la tradición<br />
meridional desde mediados del s. XVIII, fuera de la cual sólo lo encontramos en Goyhetche. Es especialmente<br />
frecuente en el s. XX. Hay una vez galan (limosna galan bat) en J.I. Arana (SIgn 33); cf. supra ejs. de galanpat<br />
(� galant bat). � Eguraldiak baño agitz geiago berotu zituen [...] barazkariko jate ta edate galantak. Mb IArg<br />
I 375. Barbarismo galantak botatzen zituen. Cb EBO 45. Nondik dakizu emango dizula Jangoikoak epe galanta<br />
ta astia? Mg CC 136. Ona emen lapiko galanta ta pitxar bete ardao: ase zaiteze. Mg PAb 55. Gogo galantagaz<br />
gauza asko jatera. Ib. 145. Eguneango lan ta zeregin oneen zati galant bi dira: [...]. Añ LoraS 123. Auan<br />
dirudije humilde batzuk, ta bijotzetan falso guzurti galantak. Mg CO 38. Nora iges egin dute berorren mami<br />
galantak? VMg 48. Onzi txikiarekin bazoaz, ur gutxi aterako dezu; baña asko, onzi [...] galantarekin joaten<br />
bazera. AA I 449. Hauxe da hau kreatura galant eta yoria! / Eta arroltzea bazain ni laburra eta ttikia [zioen<br />
igelak idiaz]. Gy 6. Ez da izango falta / eltzian odolki galanta. Bil 127. Elurte galantarekin ausa Apeninoko<br />
mendiyak iraulitzean. Aran SIgn 87. Mundua baño are galantagoa zala. 'Mayor'. Ib. 113. Begira zeñ zorrotz ai<br />
dan leku batean egi galantak esanik. Ib. 206. Europaren parterik galantenean. 'En buena parte de Europa'. Ib.<br />
98. Batek sudurra galanta zuben. Xe 314. Aita semeen begietatik irten ziran biña negar-malko galant. Zab<br />
Gabon 50. Moskor galantak ebazala artzen. AB AmaE 236.<br />
� (s. XX). Ona datorrenean, zaplada galantak artuko dittu. Echta Jos 183. Kopetako izerdi galanta besoarekin<br />
kenduaz. Ag G 23. --Jaungoikoak badaki zeiñ dan. [...] --Alprojaren bat galanta. Ib. 327. Moskorra galanta, e?<br />
Ib. 199. Dollorra zu! Eskergabea zu galanta! Ib. 142. Eman zizkon Ana Josepak, atxur kirtenaz, iru edo lau<br />
zartateko, galantak baña. Ib. 274. Gezurre da ori, gezurre da ori; galante gero. Alz Bern 76. Kokoteko bi<br />
galantak artzen dauz asto-ganian arro-arro dabillan zaldunak. Kk Ab I 58. Ekarten ezpadozu, astiñaldi galanta<br />
emongo dautsut. Altuna 105. Pena galanta artuko zuten. Tx B II 21. Puska galantak artuko ditu iñor<br />
deskuidatzen bada. Ib. 96. Jente pillo galanta batu yako aurrian. Kk Ab II 34. Demokraziaren izenean astakeri<br />
galantak egiteko. Eguzk GizAuz 98. Mendi-sail galantak landarez bete zituan. Munita 8. --Beraz, alperra omen<br />
naiz? --Bai, ta galanta! Etxde JJ 13. Tarteka euri-zaparrada galantak. Anab Poli 62. Berriketarako gogoa<br />
galanta, orixe da zuk dezuna. NEtx Antz 79. Utsune galanta izango degu etxean aren joateaz. Ib. 59. --Ondoegiñak<br />
zer merezi yok? --Aginkada bat galanta! Bilbao IpuiB 48. Zer dala-ta? Distraidua zalako galanta.<br />
Joseuss! Ib. 149. Sekulako fabrika galant bat [...], tximiñia aundiak keia dariola zituala. SM Zirik 105. --Basotik<br />
edan biarrian azunbreko neurritik edaten juat. --Baiba, ta gero auxe, ajia galanta. Ib. 94. Udaran bero galantak<br />
eta, oraiñ otz eta prexkoak. Basarri 25. Aur bat ere bereala konturatzen da emen egiten den tajugabekeri<br />
galantaz. Vill Jaink 36. Txorakeria galantagorik eztu gizagogoak sekulan asmatu. Ib. 54. Txotxolokeri galanta!<br />
Osk Kurl 214. Letra galantez izentaurik etozan pardelok. Erkiag BatB 29. Alaxen, berari eskerrak, atera<br />
genduan gurdikada egur galanta. Salav 65 (v. tbn. 94). Arroa galanta ori! NEtx LBB 145. Gizon txiki batentzat /<br />
ujua galanta. Uzt LEG I 319. Historia H-dunak aurrerapide galantak egin bide ditu geroztik hona. MEIG I 142.<br />
Bi dira batez ere Bungeren erru galantak. MEIG VI 113 (un poco antes bi erru eskerga).<br />
v. tbn. Gco II 75. Noe 18. Ill Testim 29. EusJok II 111. Lek EunD 43. JMB ELG 80. Txill Let 75. Arti Tobera<br />
289.<br />
� (En contextos gralmte. exclamativos, con sentido irónico). Menudo...!, vaya...! "(Hermosa) acción por cierto,<br />
eginde ederra ala fede, eginbide galanta, bai suertez ere" Lar. "Galanta zera! (G-azp)" Gte Erd 285 (s.v. (zer)<br />
tipo da hau!). � Aragi minberak dituzu. Ze gizon galanta, asko nekezalek jazten dituban muetakuak erabilteko<br />
mormosieta baga! Mg PAb 117s (Azkue (ed. 1899) traduce "¡Vaya un hombre!"). O propositu galanta! Mg CO<br />
92 (CC 68 ederrak). Ale galanta egia izateko olerkariak diona, alegia usoa baiño ederrago kea... Aitzol in Ldi<br />
UO 5. Estomagu galanta eduki behar zuela gizonak [71 urteko andre batekin ezkontzeko]. Arti Ipuin 58.<br />
�5. (Galantak: nombre de un baile descrito en Izt D 111).<br />
�6. "Amant, amoureux" Chaho � Lh. v. galai.<br />
- GALANTAK HARTU. Recibir una buena (paliza). � Zurriago batekin galantak artu bear ditu. Gco II 194.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
293
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GALANTAK EMAN (g. emon Añ). "Zurrar" Añ. � Jabeak akullua arturik, ematen ziozkan galantak idisko<br />
uzu ta ezi gabeari. VMg 58. Daukazu senar bat [...] galantak emoten deutsuzana. Añ NekeA 222. Makilla<br />
onegaz galantak emoteko. JJMg BasEsc 253. Ezteubat parkatuko galantak emon baga. Astar II 60.<br />
- GALANTAK ERAMAN. "(Bravos) azotes le han dado, galantak eraman ditu" Lar.<br />
- GALANTEZKO. (Adnom.). � Ipiñitzen ditu itxura galantezko ontzian. "En la vasija de bizarro molde". Otag<br />
EE 1882c, 510.<br />
- GALANTIK. v. galanki. � Ze galantik dauko gelau. "Qué bien adresado tiene". Mic 13r. Iru abade galantik<br />
iantziak altaran. Zam RIEV 1907, 426. Aizpa ederrak or daude / ederrik eta galantik. 'Bien engalanadas'. In Or<br />
Eus 117. Urrestillan [olak] amairu / ziran, bai galantik! '¡Qué bien montadas!'. Canc. pop. ib. 212.<br />
� Etim. Para la relación entre galant y galai, v. FHV 477.<br />
galantarazi, galanterazi. � Convertir en cortés. � Emazte gaixto baten galant-eraziten, / prima khexakor baten<br />
ema-eraziten. 'Rendre courtoise'. Etch 276.<br />
galantasun (Urt, Lar, Añ, H). �1. Hermosura. "Claritas" Urt V 186. "Galanura" Lar. "Hermosura" Lar, Añ. "1.<br />
qualité de celui qui est probe, honnête, poli, bon; 2. qualité de ce qui est beau, élégant, signifiant soit de<br />
personnes, soit d'habillements" H. � Galantasuna bardin bakoa / daukazu Iaunak emonik; / ezta aurkituko<br />
zeulango ederrik / ikusi daben gizonik. Azc PB 113 (v. tbn. 130). --Laurok zarie neskatilla galantak. --[...] Zelan<br />
neurtu dozu ba gure galantasuna? --Ikusmenaz. Echta Jos 315. �2. "Ornement, parure, ajustement" Chaho.<br />
galanteatu (Lar, Añ). � Galantear. � Regaloren bat eginaz edo galanteatuaz. OA 160.<br />
galanteo (Lar, Añ, H). � Galanteo. � Galak, galanteoak eta libertadeak beste konturik etzuen. Cb Eg II 190. v.<br />
tbn. Añ MisE 246. Galanteo deleitable aietan (AN, s. XIX). FLV 1991, 139.<br />
galantero (Lar � H). � "Galantemente" Lar.<br />
galantgai. "Adorno, [...] galantgarri, [...] galantgaia" Lar (� VocCB 378 � Dv).<br />
galanti. � Hermosamente. v. galanki. � Dama galantak ara doaza / galanti adornaduak. Lazarraga (B)<br />
1198vb.<br />
galantki. v. galanki.<br />
galanto (V-ger-arr-m ap. A; Lar, Añ, Dgs-Lar 7). � Bien, excelentemente; mucho, abundantemente.<br />
"Apuestamente" Lar. "Galanamente", "bravamente", "hermosamente" Lar y Añ. "(A) propósito viene eso, (V)<br />
[...] galanto dator ori" Añ. "(De) perlas", "aseadamente", "guapamente" Ib. "Perfectamente" Dgs-Lar 7. "1.º<br />
gentilmente; 2.º en abundancia" A. v. galanki. � Tr. Documentado por primera vez en Lazarraga, desde<br />
principios del s. XIX aparece en autores vizcaínos. � Linda damea, ni nerau nago / galanto informadurik.<br />
Lazarraga 1195v. Ene laztana, oi utra dago / [gezia] galanto enpeladurik. Ib. 1195v. Galanto labradurik [etsea].<br />
Ib. 1153v. Utra galanto ebili bidi, / oi badau potestaderik. Ib. 1182r. Galanto jan ta edanda. Mg CO 230. Urte<br />
guztian lo galanto ta bildur baga pekatu mortalakaz. Ib. 79. Ume txikiak lenengoan eztakie berez ibilten, baña<br />
gero arin ta karra egiten dabe galanto. Añ LoraS 89. Ondo galanto berba egin eban. Ib. 118. Orra, bada, ze<br />
galanto datorren orain eurak gozatuteko lora gozo osagarriak dituan Lorategi eder usaintsu bat. Ib. 4. San Juan<br />
Krisostomok irakasten dau galanto, nok eta zelan santifiketan dan Jangoikoaren izena. Añ MisE 40. Zurrau<br />
eban galanto. Zav Fab RIEV 1909, 27. Nai eban ipintea ainbat galantoen [erosi eban lonjan kafe bat]. AB<br />
AmaE 214. Egunen baten galanto negar egingo dozue. Itz Berb II 102. Barre egiten eutsien, barre algaraka, ta<br />
adarra jo gañera galanto. Ag Kr 144. Gesala galanto iruntziaz. Ib. 211. Galanto arpegi emoten eutsan arerio<br />
guztiari. Echta Jos 275. Batean ara bestean ona, astiro ta galanto, bene-benetako andikien eran ebilzala.<br />
"Gentilmente". A EY II 174. Ziriak sartu zituen galanto. Erkiag BatB 104. Birao zikiñak jaurti zituan mutikoak,<br />
miiña galanto astinduaz. Ib. 89.<br />
- GALANTO BATEN. "Bravamente" Lar.<br />
galantoro. "Galanamente" Lcc.<br />
galantu (Lar, Añ), galandu (H). �1. Embellecer(se); engalanar(se). "Hermosear", "adornar", "engalanar" Lar,<br />
Añ. "Aliñar, componer" Añ. "1. devenir honnête homme, galant homme; 2. [...] (au sens neut.) acquérir de la<br />
prestance, de la bonne mine; 3. (au sens act.) embellir, orner quelque chose, bien vêtir une personne" H. �<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
294
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Bazeakik bere burua txukunkiro edertzen, galantzen, apaintzen. Lar DT 192. Erranagatik itsusias dela galant,<br />
esta orgatik galantzen (252). LE-Ir. [Dama bat] bitxiz, loraz ta apaindura ederrez galantuko balitz. Añ LoraS<br />
112. v. tbn. Izt D III. Alegeratu da patin tristea baña, / illargiaz beragaz dalako galantu. AB AmaE 393. Loretan<br />
dodaz gura lakoxe bizitokiak, / aize bigunak deustez erara ondo zabaltzen, / ta eguzkiak tintaz edertu, intzak<br />
galantzen. Ib. 376. �2. (Lh). Galantear. "Faire la cour à une femme" Lh. � Luis gaztetxo jaun ori / biolina joten,<br />
/ Martinatxo andrea / galantutzeatzen (AN-larr). A CPV 603. �3. (V-m). Engordar.<br />
galantzia. v. ganantzia.<br />
galaotz (V-gip), galautz (V-arr), galaots. � Cascabillo. "Galautze: gariek ganean eukiten dauen asala, eta<br />
kentzeako artzagas iten giñun golpeak gorantza emon eta asala kendu ite yakoan garieri" Ibarra Dima. v. agotz<br />
(2). � "Araotz, garirik ez, eta galaots". Galaotsa da gariaren buruko lastoa. And AUzta 64.<br />
galapa (Lar � Izt C 44, Chaho (� Lh) y Lcq 120 y 136). � "Xalapa, una raíz de Indias" Lar.<br />
galapan. v. GALOPAN.<br />
(galaperna). v. (galanperna).<br />
galar (AN-erro, BN ap. A; -lh- VocBN, Dv, H (BN)). �1. "Bois mort ou sèche sur l'arbre" VocBN � Dv.<br />
"Branche morte d'un arbre, dont on fait des fagots" H. Frecuente en toponimia y onomástica desde época<br />
medieval (cf. Arzam 243; v. tbn. ApV 251): hay ya Galharreta en Alava en 1025 (TAV 2.1.5). "Un roble seco,<br />
que en vascuence llaman gallarra" IC I 522. "Galarza quiere decir árbol seco, y arza oso" Mendieta (ap. ApV<br />
251). Cf. Garm LexEV 268: "Así bien que ningún arrendador de dichas herrerías ni sus operarios puedan hacer<br />
carbón alguno de lo que llaman en lengua vulgar bascongada galarra" (Elduayen, 1782). v. garara. � Beti<br />
bihar, beti bihar, / ez nuzuia ikusi behar? / Ene zainak egin dira / galhar idorra bezen ihar (BN-lab). Humb<br />
Eusk 1925, 64. � Seco (?), sin lluvia (?). � Jondone Martine mukuzu, egunik ez duzu; Jondoni galharra, zuk ez<br />
duzu berri ez xaharra (S). ms. de la Col. Lacombe (ap. DRA). �2. (L-ain-sar, B ap. A; Dv -lh-). "Charbon de<br />
châtaignier" Dv. "Carbón de castaño que se cuece haciendo agujero en la tierra" A. �3. "Galar, galárra, (lo)<br />
duro del cuerno interior de las vacas; el que viene desde el hueso" Iz ArOñ. � "Okóspeeko galárreeti, especie de<br />
verruga bastante grande que suelen tener los cerdos" Iz ArOñ s.v. galar.<br />
- GALAR-ZULO. "Agujero en tierra de unos cinco metros de diámetro y dos de profundidad, para cocer carbón,<br />
que se empleaba en las fraguas solamente" Asp Leiz2.<br />
galara. "Galáraan ibilli, pasando el trigal con 'ara'" Iz ArOñ.<br />
galarazgarri. �1. "Antiquandus, usantza desegitekoa, khentzekoa, [...] galarazgarria" Urt II 150. �2.<br />
galarazogarri (Añ). "Obice, embarazo, estorbo" Añ. v. galarazpen.<br />
galarazi (G, L, BN, R; Urt, Lar, Dv, H), galerazi (G, B, L, BN, S; H), galerazo (V; Lar, Añ, H), galazo (V; H<br />
(V)), galazi (AN-ulz, B), galarazo (V; H (V)), galduerazo (Añ), galazotu (H (V)). Ref.: A (galarazi, galerazi,<br />
galazo); Lrq (galeraz); Iz Ulz (denbora); Izeta BHizt (galazi); Gte Erd 213, 194. � Tr. Galarazi es la forma<br />
propia de la tradición septentrional no suletina; aparece tbn. más al Sur, en Bilintx, Beovide, Mendigacha, Inza,<br />
Iraizoz y Orixe (en quien, si bien usa más variantes, es la más frec.). Galerazi es general en textos suletinos y la<br />
más empleada por los escritores guipuzcoanos; los vizcaínos emplean sobre todo galerazo, que aparece tbn. en<br />
Cardaberaz, Iztueta, Lardizabal y, junto al menos frec. galerazi, en Aguirre de Asteasu (v. ambos en AA I 124),<br />
en quien, con todo, el sust. verbal es siempre galerazte- (como en Eguzkitza (GizAuz 194)). Hay galazi, con<br />
cierta frecuencia junto a galerazi, en autores guipuzcoanos del s. XX (es forma única en Anabitarte); galazo, en<br />
algún caso junto a galerazo, en autores vizcaínos, ya desde Añibarro y Astarloa (en quien tbn. hay galaazo). Hay<br />
galarazo en Añibarro, Echeita y, junto a galerazo, en Uriarte. Las formas en galdu- (galduerazo, galduerazi,<br />
etc.) aparecen por lo general en autores que emplean tbn. formas en gal-: hay galduerazo en Añibarro, Moguel,<br />
Astarloa, Arrese Beitia, Otxolua y Erkiaga; galduerazi en Illarramendi, Lizardi, Orixe, etc.; galduazi en<br />
Illarramendi, Inza, Orixe y Etxaide; galduarazi en Illarramendi, Alzaga y N. Etxaniz. Por último, hay galorozo al<br />
menos una vez en el guerniqués Canala-Echevarria (ap. DRA). En DFrec hay 1 ej. de galarazi, 2 de galazi, 7 de<br />
galazo, 59 de galerazi, 1 de galerazo y uno de galduarazi.<br />
�1. Hacer perder, hacer que se pierda; quitar, privar; destruir. "Auferre spem omnem, [...] esparantza guziak<br />
galarazi" Urt III 164. "Descarriar, [...] bidea galerazo" Lar. "Descuidar, hacer que otro se descuide, [...] arreta<br />
galerazo" Ib. "Privar de sentido, [...] kordea galerazo" Ib. "(Hacer) perder" Lar y Añ. "Impacientar, [...]<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
295
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
pazienzia galerazo" Ib. "Destetar, [...] bularra kendu, galarazo" Añ. "Denbora ederrik galázten dioté" Iz Ulz.<br />
"Hacer perder. Etorri gara zuri lana galaztera. Denbora galazi" Izeta BHizt. "Aur unek denbora aunitz galazten<br />
daut (G-azp, AN-gip, B), denbora galarazi daut (BN-arb-ciz, S)" Gte Erd 194 (nótese que las refs. dialectales se<br />
refieren a la construcción, y no a la forma del verbo). v. galdu (5).<br />
� Galarazi zerauztela biziak. Ax 354 (V 235). Entendimentua galerazaiten deskuenak. Cap 70. Gaizki erranez<br />
gal erazi den ohoriaz züzen egin behar deia? Bp I 102. Parabisua galarazitzen darotzula eta irabaz arazitzen<br />
ifernua. Gç 57. Galarasten daroku denbora solas eta goan ethorri alferretan. Ch III 54, 11. Bekhatu batek [...]<br />
kuraiea gal-arazterañokoan khexatzen bazaitu. He Gudu 159. Debozione soberak gal erazi ükhen dütü. Mst III<br />
7, 2 (SP galdu dute bere burua, Ch galdu dire, Ip galdü dütü). Eritasun gaistoak gal-erazteko S. Franzisko<br />
Xabier-ek izandu zuen ta duen eskua. Mb IArg II 299. Bil-arazi baitzituen bere erresumako indar guziak gizon<br />
bakhar haren gal-araztekotzat. Lg I 288. Barur handi hark gal-arazi darozkitzun indarrak. Lg II 130.<br />
Luzamenduek bethiere karitateari zerbait galarazten diote bere merezimendutik. Mih 52. Zeren gal bai zinezake<br />
nihork ezin gal-araz diezazuken Jainkoaren amodioa. Brtc 212. Erretora bere ahotik / nahi zuten galarazi, /<br />
bainan hark egiaz bertzerik / ez diote irakatsi. Monho 40. Santa bati ere galeraziko dio pazienzia. Mg CC 122.<br />
Bekatu bakar batek galerazi bearra anbeste penitenzia! Ib. 138. Berein bider galdu ta ezaindu dot [inozenzia], ta<br />
galduerazo deutset beste askori. Añ EL<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 296<br />
mende.<br />
1 63s. Galarazo badeutsazu otseiñari soldatea. Añ EL 2 151. Solhas horiek<br />
jenden errespetua eta amodioa galarazi ziotzaten. Laph 83. Ezerk galeraziko etzidan barrungo pake eta sosegu<br />
bat [...] arkituaz. Arr May 202. Bekhatü beniala da grazia [...] gütan flakatzen diana, bena osoki hura gal erazi<br />
gabe. CatS 55. Bi onzi ondatzen ikusteak galerazi zien bizitzaren esperanza guzia. EE 1884b, 115. Pleka artze<br />
horrek gure gazteriari galarazi dio erreboteko jokoaren gostu eta antze guzia. Zby RIEV 1908, 86. Gogoeta<br />
horrek galarazi ziozkan loa eta jana. Jnn SBi 164. Gal-arazi nahi dugu emeki-emeki haurren gogotik erlisionea.<br />
HU Aurp 84. Pekatua, Jaungoikoa galduazten diguna. Inza Azalp 152. Mañarian bizkaitarrak sekulako mutilsailla<br />
galduerazi zioten Letonari. Or SCruz 31. Osasuna eta bizia bera gal-araziz. JE Med 96. Ori dek aldia<br />
alperrik galduerazteko bidea, mottel! Sabiag Y 1933, 425. Astia orrela galtzea ta galdu-eraztea. Ldi IL 58.<br />
Erderatiko itzak botatzeko lotsa erriari galdu arazteko. NEtx Nola 8. [Aur] asko ta asko, bizira baño len<br />
galduaziak. Or QA 96. Egin ufa aizeak eta gure ontzi-oialak puztu, ta gure begitik itsas-egia zigun galerazi. Or<br />
Aitork 114. Gizon lizunkor orrek burua galdu azten ziok. Etxde JJ 149. Haien zoriona gal-erazi nahi zuten<br />
gaiztoak. Mde HaurB 98.<br />
v. tbn. Mat 165. EZ Man I 98. Harb 374. SP Phil 484. ES 172. CatLan 15. AstLas 70. Dh 187. TB Mt 10, 28.<br />
Jaur 204. Dv LEd 176. Gy 93. Hb Egia 14. Bordel 183. Bv AsL 144. Arb Igand 137. CatJauf 89. Mdg 145. Ox<br />
149. Ir YKBiz 490. Zerb IxtS 9. Or Aitork 168. Larz Senper 72. Galerazi: O Po 23. Ub 209. Egiat 249. Xarlem<br />
1374. AA III 563. AstLas 30. UskLiB 85. Etch 110. Mustafa 10 (ap. DRA). Xe 283. Ud 152. Legaz 40. Apaol 70.<br />
Ip Hil 218. UNLilia 16. Moc Damu 25. EusJok 21. Etxde JJ 269. Ibiñ Virgil 56. NEtx LBB 350. Balad 217.<br />
Berron Kijote 46. Casve SGrazi 60. MIH 136. Galerazo: Cb Eg II 98. Mg PAb 174. CrIc 109. JJMg BasEsc 20.<br />
Lard 166. Galazo: Or Tormes 111. Galazi: Ldi IL 138. NEtx Nola 24. Anab Aprika 81. Galduarazi: Ill Pill 31.<br />
Alz Ram 67. Galduerazi: MAtx Gazt 77. Galduerazo: Mg CO 116. Astar II 117. AB AmaE 453. Otx 65. Erkiag<br />
BatB 150. Galduazi: Ill Pill 10. JanEd II 113. Galaraazi: CatLan 111. Galeazi: Lrq Larraja 143.<br />
� (Part. en función de adj.). � Kreitu galarazoa atzera leengo senean iminteko. Añ EL 2 153 (EL 1 138 fama<br />
galdua).<br />
�2. (G, L, BN, R), galerazi (G, B, S), galerazo (V; Lar, Mg PAbVoc, Añ (V)), galazo (V; Añ, H), galazi (G-azp,<br />
AN-araq), galarazo (V; Añ), galezi (AN-5vill). Ref.: A (galerazi, galarazi, galazo); Satr VocP (galazi); Gte Erd<br />
213 y 224. Impedir, estorbar, obstaculizar (bidea galarazi 'cortar el paso'); (mucho menos frec.) reprimir.<br />
"Barajar, desechar, embarazar" Lar. "Frustrar" Lar y Añ. "Impedir" Mg PAbVoc. "Estorbar", "impedir",<br />
"embarazar", "obstar" Añ. "Empêcher" H, que cita a fB. "Hacer desistir" Satr VocP. "Le cortó la palabra, [...] hitz<br />
egitea galerazi dio (G-azp)" Gte Erd 224. "Herotsak loa galerazi ditazüt (AN-gip, BN-arb, S), orrek lo asko<br />
galazi dit (G-azp), makina orren burrunbak lo egiten galezi dit (AN-5vill), loa galazo uzten (V-arr)" Ib. 213. v.<br />
eragotzi. � Tr. Al Norte sólo se documenta en los suletinos Belapeyre y Maister. Al Sur, lo encontramos en<br />
Lizarraga de Elcano y en autores vizcaínos de la 1. a mitad del s. XIX; se hace muy frecuente desde su 2. a mitad,<br />
tbn. en escritores guipuzcoanos, y sobre todo en el s. XX. Cuando el objeto es una oración, el verbo gralmte. es<br />
un sust. verbal -t(z)ea; con todo, en bastantes autores, sobre todo en los vizcaínos del s. XX, hay -t(z)en, a veces<br />
junto a -t(z)ea; tbn. hemos encontrado -t(z)eko en Moguel (cf. CC 185 onean irautea galerazitzen diguten gauza<br />
guzietatik � CO 277 onian irauteko) y Astarloa; conjugado con aux. de subjuntivo sólo lo hemos encontrado en<br />
Iturzaeta (Azald 15). � Eztitzen okher, ez gal erazi, nork bere Parropian zor dütian eginbidiak. Bp I 147.<br />
Gühauren amurio propi ütsiak, egiaz iuiatzia ehiñera gal erazitzen deikü. Mst I 14, 1 (Ip gal erazitzen). Ez<br />
laguntzekó, baizik galarasteko. LE Matr2 81. Gabaz lua galerazoten badeutsa bere negarrakaz [seintxubak<br />
amari]. CrIc 56. Asi zan Abisai ebagi nairik buruba Sauli, baña galerazo eutsan Dabidek. JJMg BasEsc 180.<br />
Sutunik, galaazoten deutsela atzekuai sazerdotia ikustia. Astar II 198. Bere seme edo alabiaren pekatuba<br />
galazoterren. Ib. 203. Bera eukitera elzeko galazoten deutsezan estropezu gustijak. Ib. 21. Ea mezatan zeure<br />
guraz egon bazara [...] berbaz, lo, albora begira, besteai galarazoten. Añ EL 2 138 (EL 1 130 eragozten). Pekatu<br />
andiya da seiñari bautismoa galerazotia? CatLlo 57. [Iturriko ura] daramate etxe jakiñetara, zuzeneko bidea
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galerazorik. Izt C 92. Iñork galerazi gabe elizan sartu zan. Arr May 82. Galerazi Patxiri astakeri ori egitea.<br />
Apaol 89. Ezkontza ori galerazitzeko moduba egiñ dezan. Moc Damu 23. Gauzak eurak direan legez ikusten<br />
galerazoten deutsena [estalgiya]. Itz Azald 56.<br />
� (s. XX). Umeari zugatzera igoten galarazo. Echta Jos 33. Gizapila iskanbillatsuak ibilpidea galerazitzen<br />
diote. Ag G 188. Ekaitz izugarriak etortzea galerazi ziolako. EEs 1918, 86. Otoitza galaraziko liguketen<br />
gogorazio [...] guziak garaitzeko. Inza Azalp 126. Elurrak galarazi egiten du mendiz ibiltzea. Or SCruz 66.<br />
Karlistai galarazi egin zien bidea. Ib. 94. Galazo gurarikan / zu niganatuten. Enb 120. Autoridadiak nun dira,<br />
olako astakeriak ez galazoteko? Kk Ab II 128. Ez diea galeaziko, noski, errezoik. Lek EunD 36. Ezin galazi<br />
dizaizuteke iñork Estadoarenak eztiran ikastoletan euskera [...] irakastea. Ldi IL 64. Nik ez dizut galeraziko nai<br />
ditutzun elizkizun guztiak egiten. ABar Goi 53. Gizartekeriaren aurrerapen eta garaitzea galerazotzeko. Eguzk<br />
GizAuz 34. Sarbidea galerazteko. Ib. 177. Aurrari negarra galarazirik. "Cohibito". Or Aitork 236. Au egin bear<br />
dut nere burua galeraziko ez badut. Txill Let 107. Ez eudien ondo artu zatitze hori, eta galazoteko alegiñak be<br />
egin zituezan. Akes Ipiñ 26. Eta iñork anarkista izan nai badu, nork galeraz lezaioke? Vill Jaink 187. Min det<br />
berriro zure lan burutsu ori galaztera etorri bearra. NEtx LBB 114. Sasoi dunari lanik / ez galerazi. Uzt Sas 50.<br />
Lorik galerazi ez baldin badit ere, arantzatxo bat badaramat geroztik zirika. MEIG IV 71.<br />
v. tbn. Bil 32. Galerazi: Mg CC 185. Aran SIgn 37. Xe 287. AzpPr 110. Goñi 42. Ill Testim 14. Eguzk RIEV<br />
1927, 425. Tx B I 241. Sabiag Y 1934, 25. Or QA 130. Erkiag Arran 153. Zait Plat 114. Basarri 174. Mde HaurB<br />
48. Ugalde Iltz 46. Ibiñ Virgil 107. Berron Kijote 190. Galerazo: Mg CO 277. Añ EL 2 141. A BeinB 42. Ag Kr<br />
129. Kk Ab I 37. Otx 173. Erkiag Arran 23. Bilbao IpuiB 28. Galazo: Añ LoraS 43. Or Tormes 109. Osk Kurl<br />
144. Galazi: Iraola 131. Ill Pill 20. Inza Azalp 138. Or Eus 145. Anab Poli 110. Arti MaldanB 218. Galdu erazi:<br />
Ill Testim 11.<br />
� + galerazi, galerazo, galazo (Añ), galazi (G-azp-goi, AN-gip-5vill ap. Gte Erd 263), galarazo (Añ). Prohibir.<br />
"Eizean ibiltzia galazita dago (G-azp-goi, AN-gip), arrantzan egitia galazita dago (G-azp-goi, AN-gip-5vill)"<br />
Gte Erd 263. v. debekatu. � Tr. Documentado en autores vizcaínos desde comienzos del s. XIX; es<br />
especialmente frec. en el s. XX, encontrándose en toda la tradición meridional. � Turkoai [edatea] galerazi edo<br />
eragotzi zien [...] Mahomak. Mg CC 149. Zegaitik deritxazu, galerazo deutsula Jangoikuak jaatia arbola onen<br />
frutatik? JJMg BasEsc 33. Bostgarren [...] mandamentubak galazoten deuskuzan gauzetatik bat da orditutia.<br />
Astar II 121. Frantzian gaur Eliz-inguruak edo prozesiñoiak legeak galerazota dagoz. Ezale 1897, 218a. Zer<br />
galerazoten da agindu onetan? Itz Azald 100. Galerazo eban eriotzearen beian [...]. Ib. 85. Agindu du galerazia<br />
gelditzen dela esantako iturritik ura artzea. Goñi 72. Osagilleak galaraso ebala gexoari berba egittea. Echta Jos<br />
344. Jaungoikoaren Mandamentu edo Agindu bakoitzaz galarazia ta zillegi utzia. Inza Azalp 22. Pellok galazi<br />
zion alabai / nerekiñ ezkondutzia. Tx B III 26 (I 267 galerazi). Kalaorrako Gotzai jaunak jai ura, egiten zan<br />
bezela, galerazi egin zuan. Eguzk RIEV 1927, 423. Txeketarren izkuntza zearo eskoletan galaztea erabaki zun.<br />
Ldi IL 163. Maiztertzea be galerazo bear dan gauzea dala. Eguzk GizAuz 129. Lan batzuek ilgoran galazita<br />
daude. JMB ELG 82. [Primo de Riverak] jokoa ta jokoetxeak galerazi zituan zearo. TAg Uzt 173. Aren erria<br />
bien artean zatikatu zuten, aren lege ta biltzarrak galerazi, aren izkera debekatu. Mde Pr 34. --Galazi egin<br />
zidan. --Galazi? Zer gero? --Gaxuxarekin geiago ibiltzen. Etxde JJ 57. Biurria mutilla; zer galazi uratxe egin<br />
bear. Anab Poli 13. Sagar bat geunkan galazorikan ta bera andreak proba. BEnb NereA 164. Beste lanetarako<br />
ez naiz gauza eta medikuak gogor galerazten dit gañera. Uzt Sas 22.<br />
v. tbn. Or Aitork 127. Galerazi: Lek EunD 20. JMB ELG 66. Basarri 123. MAtx Gazt 61. MEIG IV 69.<br />
Galerazo: Mg CO 87. Ur MarIl 56. Azc PB 23. KIkV 66. Altuna 26. Galarazo: Ur BulaAl 16. Galazo: Akes Ipiñ<br />
16. Galorozo: Canala Jesucristo 62 (ap. DRA).<br />
� (Part. en función de adj.). � Galarazoa daukagu gozoagotzat? Añ LoraS 186. Frutu galazoa. Ib. 186. Liburu<br />
galerazoai. Ur BulaAl 22.<br />
� "Fiesta de guardar, [...] (V) jai galazoa" Añ.<br />
� Molestar. � --Barkatu; galeraztera natorrela badakit bañan presa det [...]. --Aurrera Isabel; ez dizugu zer<br />
barkaturik. ABar Goi 28. Neri ez galerazteko egin dio kiñua [neskak txakurrari]. Txill Let 30. --Zertara zatoz<br />
onera? --Galerazten al dizut? Lab SuEm 191.<br />
�3. galerazo (Lar, Añ). Descalabrar.<br />
- GALARAZI-EZIN. � Alatsu txoriak, uda-ondoz, / negua du galazi-eziña. 'Que no podía evitar'. Ldi BB 96.<br />
- GALARAZTEAR. A punto de perder(se). � Josafat sarthu zen alientzian Achab Israelgo erregerekin, eta<br />
horra zerk gal-arazter zuen errege prestu hura. Lg I 358. Historio bat, ondore handiak izan zituena Judean eta<br />
gal-arazter zuena tribu oso bat. Ib. 236.<br />
galarazle, galerazle (S ap. Lrq), galerazizale. � "Qui fait perdre" Lrq. � Adio orai mündia, / ene gal erazi zalia.<br />
Xarlem 1361. Haur gaxo hurak dira itxasuan sartzen, / bere galerasliak gidatako hartzen. Etch 446. Zuen<br />
burhasoak, eta anaiak, eta ahaideak, eta adiskideak izanen dire zuen galarazle. Dv Lc 21, 16 (Ol salatzalle).<br />
galarazmen, galazomen. � Impedimento, obstáculo. v. galarazpen. � Dan usterik onen eta ederrenak,<br />
lenengoan eta gero bere galazomenak euki oi ditu. Ormetx EEs 1917, 37. Galazomenak kendu. Ib. 38.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
297
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galarazpen, galerazpen. �1. Impedimento, obstáculo. � Indar-neurtza oetara etortzeko iñori etzaio<br />
galerazpenik jarriko. EEs 1911, 180. Gure izkera ederra goratzeko egin dituan lanetan ez dio iñork galerazpenik<br />
ipiñi. EEs 1916, 52. �2. Prohibición. � Goitik galerazpen bat izan ote dan. Lab EEguna 108. v. tbn. Erkiag<br />
Arran 87.<br />
galarazte, galerazte. �1. Prohibición. � [Gotzaiak jaia] galerazi; baña itxasgizonak gaizki iritzi zioten<br />
galerazte orri. Eguzk RIEV 1927, 423. �2. "Ume galtzea (AN-gip), haur galaztea (S), haur egoizte (S)" Gte Erd<br />
2.<br />
- GALARAZTE-SARI. Pago por la pérdida. � Bihur diezadazu lehen nuen indarra yazartzekotzat filistindarrei<br />
ene begien gal-arazte sari. Lg I 235.<br />
galardo. � Gallardo. � Eta ikusi zute gaste galardoat, neidu erran eiñgeruet (Ororbia, 1758). ETZ 98.<br />
galardo. v. 1 golardo.<br />
galaretegi (Lar � H). � "Encalladero" Lar.<br />
galaretu (Lar � H). � "Encallar, ontzia ondartu, galaretu" Lar.<br />
galari (Lar, H). � "Triguero, que comercia en trigo" Lar.<br />
galarragako zeinu. "Galharragako zeinia (La. [?]), cerf-volant" Lh, quien s.v. zeinhu da, en cambio, remitiendo<br />
a la misma fuente, galarrako zeinua.<br />
1 galarren (V, G ap. A). � Galerna. v. galerna. � Ondo egingogu berton egoten bagara galarrena igaro arte.<br />
Echta Jos 251. Galarrena sartu zanean. Ib. 254. Galarren beldurgarria. Larrañaga EEs 1921, 170. Galarrena da<br />
udako ekaitza. Erkiag Arran 162. An, galarrena sartu dau. Ib. 162. � Sargori astun geldiaren ondoren asi oi<br />
dan erabateko galarren aize indartsua. Erkiag Arran 140.<br />
2 galarren. "(V-ger), residuo de trigo mezclado con polvo en las eras" A. v. GARI LOHI.<br />
galarreta. "Tablillas que se ponen debajo del calzado para no hundirse en la nieve" Asp Gehi. v. bularreta.<br />
galarri. v. GARI-HARRI; garilarri.<br />
galarrots (BN-baig-ciz, |2-lh- BN ap. A; VocBN (-lh-), Dv (BN), H (+ galarh-)). �1. Cencerrada. "Charivari"<br />
VocBN. "Il s'emploie au pluriel" H. Cf. VocNav [Valcarlos]. � Galarrotsak eskuaraz / egiten direla! Etcham<br />
104. Bertze horrek gazteriarekin sekulako auzia izanki, galarrotsen ondotik. Lf Murtuts 107. Galdegin zion<br />
nagusi zaharrari ea bazkari bat eman nahi zuen, bestela galarrotsak egitera bortxatuak zirela, ohitura zen<br />
bezala. Etxarren Huarte 17.<br />
�2. "(AN-erro), ruido de ramaje" A.<br />
� galarru. Errata en Azkue por galarzu (v. galartzu), corregida de propia mano.<br />
galarta (Lar, Izt C 44, H). � "Triguero, que se cría entre el trigo" Lar. Cf. GARI-ARTEKO.<br />
galarteko. v. GARI-ARTEKO.<br />
galartzu (G, B), kalartzu (G-nav), kadartsu (V-gip), kadartzu (B; Lar � H), kadarzo (R), kadaso (Sal),<br />
kedartsu (V-gip, AN-5vill), kedaso (Sal). Ref.: A (galarru, kadartsu, kalartzu, kedartsu, kedaso); JMB At<br />
(galartzu); Izeta BHizt (kadartzue). � "Hiladillo" Lar. "Manchega, especie de cinta, kadartzu nabarra" Ib.<br />
"Galarru [corregido de propia mano: galarzu] 1.º (Gc), trencilla, cinta para zapatos; 2.º (B), trencilla, galoncillo"<br />
A. "Kadartsu, kadarzo, kadaso, hiladillo" Ib. "Trencilla" JMB At. "Hiladillo, galón de tela" Izeta BHizt. Cf.<br />
VocNav s.v. cadalzo, cadarzo, cadorso y kedarzua. Cadarzo, palabra romance, aparece tbn. en un documento<br />
notarial (1632, Archivo Municipal de Motrico; v. ConTAV 158): "Un burco azul de lienzo de la tierra nuevo con<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
298
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
barras y cabecera labrada de cadarzo". � (Bera app.), kalartzu. Cinta. � Bere zinta edo kalartzu gorriz<br />
apaintzen. Elizdo EEs 1925, 248. Nork igarri nun etetzen dan itxasoa ta nun asten zerualde urdiña? Ain garbi<br />
[...] dago lurrari maite-igortzika dijoakion galartzu urdiña. TAg Uzt 93. Mugako galartzua urratu. Ib. 234.<br />
Elurra bezelako artillezko galartzuz burua esitzen. Ibiñ Virgil 104. v. tbn. Lab SuEm 191. � Borde. � [Baporeontzian]<br />
ateak, burnikizko ertza edo kalartsua daukaten zurezko lauki batzuk izaten dira. Elizdo EEs 1926, 11. �<br />
Galón. "Soutache" T-L. v. galoi. � Besoetan sarjento urre-galartsuak. Alz Ram 70.<br />
galarzia (det.). "Galarçia, lugar de robles o bornes" Ech 35v.<br />
galasto. v. GARI-LASTO.<br />
galatar, galatiar. � Gálata. v. galaziar. � Ha galatar zentzu gabeak, nork erhotu eta liluratu zaituzte [...]?<br />
(Gal 3, 1). Ax 276 (V 184; He galatar, Ol, Or Aitork 389 galatiar; Lç, TB galaziano, Dv, Ker, IBk, IBe, Bibl<br />
galaziar). Jondoni Paulo Apostoluaren guthuna Galatiarrei. He Gal (Ker Galaziako). Berak (Paulok) erran du<br />
Galatiarreri. Zelaiberri Herr 8-6-1961 (ap. DRA).<br />
galatxori. v. kalatxori.<br />
1 galatz (V ap. A � Añ (V)). �1. "Manteca de vacas" Añ. "Gordo, manteca de animal" Ib. "1.º (V; Añ),<br />
manteca de vacas; [...] 5.º (V; msLond), gordo, manteca del animal" A.<br />
�2. "(V-arr-oroz), nata o tela de la leche" A.<br />
2 galatz (Lar � H), gaatz. � "Lixa, pescado de cuerpo áspero" Lar (� Izt C 205, que da galtza, sin duda errata).<br />
"(Squalus carcharias), el cailón, gaatz-galatza" Labayru Hist I 516. "Ga-atz, lija. Gaatz galatza, cailón. Galatza,<br />
lija [...]. Gaatz andiena, lija mayor" Zubk Ond (su fuente es seguramente Labayru).<br />
3 galatz. �1. "Corteza" Lar � Lcq 38, VocCB 361 (� Dv) y H. �2. "Relieve en las obras" Lar � H.<br />
4 galatz. (V-al, G-azp), trigo barbado" A.<br />
galatz. v. gelaratz.<br />
galatzpe. � Bajorrelieve. Cf. 3 galatz (2). � Zillarrezko pill adieragoidun bat, galatzpean Dantza iduritzen<br />
duena (1881). JFlor.<br />
galaundi. v. 1 galandi.<br />
galauta (Lar � Chaho (� Lh) y H). � "Quadra, sala", "quarto de casa" Lar.<br />
galauts (V, G, AN). Ref.: A; A EY III 149. � "Polvo de trigo, residuos de cascabillo, paja, etc." A. "Zarautz, ez<br />
gari ez galauts (V-m)" A EY III 149. v. burutxauts. � Garia artzen dabenak eztaroie etxera; / galtsua ta<br />
galautsa / da onen alogera. Azc PB 331. Gal-bizarra ta gal-autsa berroen sudurretara unan. Or Mi 104.<br />
Izerdiak aurpegian itsatsi zion gal-autsa. TAg Uzt 157 (v. tbn. 15).<br />
galaza (G-azp ap. A; Lar). �1. "Alfoli, alholi, alhóndiga de trigo, galaza, gariazoka" Lar. "(FSeg), mercado de<br />
trigo" A. v. GARI-AZOKA. �2. (G-azp ap. A; Lar, H). "Haza [...], una haza de trigo entonces es más hermosa<br />
cuando está en berza, galaza" Lar. "Haza de tierra (Hervas V 273)" A. � Per summo lumbo et media galaza [?]<br />
(1016). Arzam 243.<br />
galazi (V, G, AN), gari-hazi (Sal, R). Ref.: A (galazi, gariazi); Gte Erd 99. � "Galazia, es semilla de trigo" Ech<br />
35v. "Simiente de trigo" A. "Galazia egiten (G-azp)" Gte Erd 99. "Galazia zabalean botatzen da (G-azp)" Ib. 99.<br />
� Gal-aziaren parabola. Lard 430. Gal-azi batgaitik / galdu dot bizia. AB Olerk 394. Soloan ereiten dogun<br />
gari-azia, usteldu eta gero. Eguzk LorIl 85 (ap. DRA). Lur ongi laiatu ta ezo batek galazia artzen duenez. A<br />
Itzald II 71. v. tbn. EEs 1931, 35. Gari-azia erein. Matx Gazt 15.<br />
galazi. v. galarazi.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
299
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galaziano. � Gálata. v. galaziar. � S. Paul Apostoluaren galazianoetaratko Epistola. Lç Gal, tít. Gutuna<br />
galazianoei. TB ib.<br />
galaziar (Urt). � Gálata. "Buccellarii equites, Emperio zerbitzuko soldadu galaziarrak" Urt III 415. v. galatar,<br />
galaziano. � Galaziarrei Jaun Done Paulo Apostoluaren gutuna. Dv Gal, tít. (Ol galatiar, Ker Galaziako).<br />
Galaziar burubageok! Ker Gal 3, 1. Galaziarrei gutuna. IBk, IBe y Bibl Gal, tít.<br />
galazki (Lar � H). � "Zapa, labor en las cajas a manera de los granillos de lija" Lar.<br />
galazomen. v. galarazmen.<br />
galaztu (Lar � H). �1. "Lixar, alisar con lixa" Lar. �2. "Lixar, incomodar, mortificar" Lar. �3. "Relevar,<br />
fabricar de relieve o de resalte" Lar.<br />
galba. "(AN-ulz), carda, instrumento que sirve para preparar la lana" A. Cf. 2 garba.<br />
galbaa. v. galbahe.<br />
galbahari. "Galbáari, cribador" Iz ArOñ. v. galbahedun.<br />
galbahe (V, G, AN; Lar, Añ, Dv (G), H (V, G)), galbai (V-m-gip, G-goi; Lcc, Lar, Añ, Izt C 233, Zam Voc),<br />
galbe (R), galbaa (V-gip), galbari (V-ger; Lar, H), gari-bahe (V, G). Ref.: A (galbae, bae, galbe); VocZeg 286;<br />
Arin AEF 1960, 62; Iz Als (baiya), ArOñ (galbáa); SM EiTec1; Etxba Eib (galbaia); Elexp Berg (galbae,<br />
galbai); Garm LexEV 161s. �1. Cribo. "Garbillo", "cribo" Lar. "Crible à froment" H. "Harnero, criba. Aunque<br />
galbae parece compuesto de gari-bae 'cedazo para trigo', se usa más para cerner arena, grijo, garbanzo, carbón,<br />
etc. La palabra galbae es polítona en V-ger y monótona en G-to: galbai a (V-ger), galbaia (G-to) 'el harnero'" A,<br />
que cita RS. "Artoa, garia, indibaba ta babarruna eskuz garbitzekoa" EEs 1931, 37. "Galbaia iru tokitan erabilten<br />
dabe: [...]. Arrobian, arri-koskorrak eta lur onak alde baten batzeko; etxean, garia ta indiarrak garbitzeko; ta,<br />
azkenez, ikaztoian, ikatz-koskorra banatzeko (V-m)" Onaind EEs 1931, 59. "Galbaiakin torlojo zeiak apartatzen<br />
asi da mutilla" SM EiTec1. "Cedazo. Galbai zeiagaz iralgittu biarra izaten dau arturunak, taluak eitteko" Etxba<br />
Eib. "Cedazo, criba. Babak jo ondoren, galbaian pasatzen die, hautsa eta zikiña kentzeko" Elexp Berg. v. bahe.<br />
� Tr. Propio de la tradición meridional, documentado ya en RS. En DFrec hay 7 ejs. de galbahe y uno de galbai.<br />
� Gabiarotz barriak galbaeaz ura. "El macero nuevo, agua con arnero". RS 62 (cf. Etxba Eib: Barrittan,<br />
galbaiagaz be ura; cf. tbn. infra el ej. de Moguel, y RIEV 1913, 445 para más variantes; se refiere, sg. Altube<br />
(citado allí) a "los elogios excesivos que se suelen hacer por muchos de las cosas nuevas"). Arzen duten aldian<br />
galbaiak artu-al ale [...] eskuz batetik bestera ta inguruan galbaia erabilliz, botatzen dute aren zuloetatik<br />
lurrera ale guzia. Mb IArg I 203. Otsein barrijak galbaiaz ura, zaarrari edarriaz bere lekurik emon ez gura. Mg<br />
PAb 122. Artu zuen galbae zulo asko zeukana. Mg CC 224. Bere barku balaz galbaiaren gisa zulatuarekin. Izt C<br />
433. Danielek eliza guzian galbaiarekin autsa zabaldu zuen. Lard 322. Alea galbai edo arrazkoan garbitu bear<br />
da. Ag G 27. Okotzaundia, begi-ezkela, / galbaia aiñeko ezpaiña. Or Eus 92. Bere eskuetan, ordea, galbaiipurdian<br />
ura bezela zan dirua. TAg Uzt 255. Ezkonbarriak galbaian bere ura (V-ple). "Los recien casados<br />
(traen) agua aún en el cedazo". A EY III 130 (cf. supra RS). Agindu euzten galbaian ure ekarteko. JMB OC II 81<br />
(ap. ELok, que traduce "ezinezko gauzak egin"). Ez dago munduan gizonak neurtzeko bae edo galbai bat baiño:<br />
daukana eta ez daukana. Erkiag BatB 140. Galbaiakin garixa astintzen. Etxba Ibilt 474. Hitz kontuak garbitzeko<br />
galbahe tapituagoa erabiltzen. MEIG VII 188. v. tbn. Otx 63. Ibiñ Virgil 81. IBk Lc 22, 31. Galbai: Apaol 27.<br />
�2. "(V-ger-oroz-m), telaraña grande de jaros" A.<br />
�3. "Galbe (R), rejilla de los saetines o cauces de molino, la cual sirve para impedir que pase la broza" A.<br />
�4. "Floja (mujer), galbae o galbai (G-bet)" A EY III 373. "Perezoso. Mutill ori galbai osua dozu. Galbaia baño<br />
be alperrua zan" Etxba Eib. � Bañan zu, zer dala uste dezu Pilemon? Gaztetan, Ameriketan, utzi bat, galbai<br />
bat. Alz Bern 54. Ta zein ta lasai ta galbaia izan leikien, ez du noski korkoxdun emakume batekin ezkontzeko<br />
almenik izango. Alz Txib 94.<br />
- BOTA-GALBAHE. "(V), sirve para limpiar el trigo" A s.v. bae. Cf. 1 bote (3).<br />
- GALBAHE-ARO. "Galbaiaro, aro de la criba" A s.v. aro.<br />
galbahedun, galbaidun. � Cribador. v. galbahari. � [Galbaian gelditu diren zakarrak] beste aldera bota ta<br />
galbaidunak arzen du berriz gari zikin pillatik beste aldi bat. Mb IArg 203.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
300
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galbaheketa, galbaiketa. � Recuento (en elecciones). � Bai esan ere maipuru zegon sozialista batek: "[...] Au<br />
ez da gureetako txartela", ta baztarrera bota, galbaiketa egitean. Or QA 80.<br />
galbahekin (H), galbarikin (H). � "Galbaekiña, id. galbarikiña, criblure du froment" H.<br />
galbahetu (V-gip; Lar, Añ, H), galbaitu (AN-larr; Lar DVC 231), galbaatu (V), galbaritu (Lar, H). Ref.: A<br />
(galbaatu); Iz ArOñ (galbáatu), LinOñ 175; Asp Leiz2 (galbaitu); Elexp Berg (galbaetu). � Cribar. "Cribler du<br />
froment" H. "Galbáatu, galbáaketan, a cribar" Iz ArOñ. "Gorgoria ere "idagurtu ta galbaatu" egiten zan azia<br />
gordetzeko" Iz LinOñ 175. "Zerbait galbahean pasatu. Artuak aletuta dare baiña galbaetu barik" Elexp Berg. �<br />
[Garija] garbi garbi egiteko [...] loigarri guztietati, galbaatu biar da ardura andi bategaz. Mg PAb 151.<br />
[Deabruak] eskatu eutsala [Jesu Kristori] lizenzia ta baimena eurak galduteko, irardausteko, garia legez<br />
galbaetuteko. Añ MisE 116 (104 galbaituteko). Satanasek eskatu zaituztela, galbaritutzeko garia bezela. Brunet<br />
Lc 22, 31 (Ol galbaitzeko, Ir YKBiz 446, Ker galbaatzeko; Lç bahatu, Or baiean garbitu, IBk, IBe galbahean<br />
astindu). Aize bat dator [...]: ez, baiña, egurasteko, ezta galbaetzeko be. Ker Ier 4, 11 (Dv bihiaren garbitzeko).<br />
galbai. v. galbahe.<br />
galbaikatz. v. galbikatz.<br />
galbala. v. GARI-BALA.<br />
galbana (V-arr-gip; Lar, Añ). Ref.: Totor Arr; Elexp Berg. � "Galbana, pereza, es voz bascongada" Lar. "Au de<br />
galbánea" Totor Arr. "Atzo farrandan ibilli eta gaur galbana demasa" Elexp Berg.<br />
- GALBANETAN. Holgazaneando. � Egon, egon galbanetan / piezik ez pazkuetan, / diru gutxi izango dek /<br />
tamaña oietan. Auspoa 142, 113 (ap. ELok 163).<br />
galbanatsu. � Perezoso. � Galbanatsua Markes bat legez / bere gauzetan itxia: / beti amesetan zelan igaro /<br />
alperrak daben bizia. Azc PB 244.<br />
galbandu. � Galvanizar. � Ziñagaz yantzi ezkero, galbandu egin dala esaten da. GJaur Kimia 171 (v. tbn. 160).<br />
galbanketa. � Galvanización. � Burdiñea olan iminteari barriz, "galbantze" edo "galbanketa" [deritxo]. GJaur<br />
Kim 160.<br />
galbano (Lar � Lcq 99), galbanum. � "Gálbano, especie de goma" Lar. "Opoidea galbanifera" Lcq. �<br />
Galbanum, Siriako landare baten lerdoa, Kelidrak (sugeak) eta ukulluetatik uxatzeko erretzen zuten. Ibiñ Virgil<br />
106. Galbanum-lurriña erlategian pizteko esango nizuke. Ib. 113 (102 galbanum-lurrun).<br />
galbantze. v. ej. s.v. galbanketa.<br />
galbar. v. garbal; kalpar.<br />
galbara. v. ganbara.<br />
galbara. v. ganbara.<br />
galbardun (Lar, H). � "Copetudo, altivo" Lar. "Qui a du front, du toupet, de la hardiesse, hautain, fier. Syn.<br />
kopetaduna, tontorduna, mothoduna" H. � Obe dezute alaba txukun hori ezkondu emengo tratalari aberats<br />
batekin, ezen ez Gastelako eta besteetako aize-zagi galbardun askorekin. Lar Cor 153.<br />
galbari. v. galbahe.<br />
galbaria, galbario. v. kalbario.<br />
galbario. v. kalbario.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
301
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galbartu. v. garbaldu.<br />
galbatu. "Récolter le froment" H.<br />
galbatze. v. GARI-BATZE.<br />
galbe. v. galbahe.<br />
galbehar. v. GALDU-BEHAR.<br />
galbedar. v. galbelar.<br />
galbegi. "Brote de trigo" A s.v. begi.<br />
galbeko (V-arr-oroz ap. A). � "Cierta enfermedad del trigo" A. "Gariaren eri orrek izen asko ditu euskeraz:<br />
galbeko (V), año (G)" A EY I 87. � Gariari galbekoa (garau baltz ustela) egin eztakion. "Para que al trigo no se<br />
le forme el tizón (grano negro podrido)". A EY I 87.<br />
galbekulko (R ap. A), galbekulo (S ap. A; Foix ap. Lh), galbekuzko (Sal ap. A). � "Trigo sucio que no pasa<br />
bien por el harnero" A.<br />
galbelar, gari-belar, galbedar (V ap. A). �1. "Planta de trigo" A, que cita el ej. de Moguel. � [Bedar dongaak]<br />
azpiratu, zapaldu ta itoko dabe gal bedar garbija. Mg PAb 196. Zekor ezigabeok, belarrez, sarats ostoz [...]<br />
gari-belarrez ere larratuko dituzu. 'Blé en herbe'. Ibiñ Virgil 97. �2. (-lh- R ap. A), galbedar (V ap. A). "Hierba<br />
que crece con el trigo y le daña" A. � Galbedarrak, oloak eta beste bedar txarrak garisolotik kentzeko. EEs<br />
1930, 198 (ap. DRA).<br />
galben. Neol. creado por AG en 1896. � Pérdida. "De gal(du)-pen, galben (pérdida)" AG 909. Cf. NeolAG:<br />
"Parece haber sido poco empleado (v., por ej., "Joseba ta Iñaki" Patria n.º 48, 1904; Eleiz Euzkadi 1908, 407;<br />
etc.". v. galpen.<br />
galbera (Vc ap. A). � "Escanda, trigo desbarbado, el mejor" A s.v. gari. "Candeal, trigo de la mejor especie" Ib.<br />
v. gainzuri (4), galzuri. � Gaztain edo ezkurrezko ogi-ordez, galberakoa. Karmengo Amaren Egutegi 1956,<br />
109-110 (ap. DRA).<br />
galberdi. v. gauerdi.<br />
galberri. "(Sal, R), cosa recién perdida" A.<br />
1 galbide (BN-baig, S, R; Añ, Dv, H, Foix ap. Lh), galdubide, galpide. Ref.: A; Lh. �1. Peligro; camino de<br />
perdición, mal camino, peligro de perderse; causa de perdición, ocasión de pecar. "Peligro", "precipicio" Añ. "1.<br />
(Prop.) chemin, conduite qui mène à perdre, à éprouver du mal, du malheur. 2. chemin de perdition, de<br />
damnation" H. "Galbidetan dabila (BN-baig, R), anda en peligro, en malos caminos" A. � Tr. Documentado<br />
primeramente en Oihenart, Mendiburu y Lizarraga de Elcano. Desde comienzos del s. XIX es usual en textos<br />
meridionales (gralmte. de léxico cuidado), y desde la 2. a mitad del s. XIX en los septentrionales. Aparece con<br />
bastante frecuencia acompañado de peligru (CrIc (16), Añibarro), arrisku (J.J. Moguel, Iturzaeta, Iraizoz (YKBiz<br />
197)) o peril (Lardizabal (30), Arrue (May 17)); tbn. de okasino (Añibarro, Moguel (CO 221)). En DFrec hay 4<br />
ejs. de galbide. � Galbidera, maita saritzat, / maite zaituen'egozteko. 'Dans le chemin de la perdition'. O Po 43.<br />
[Deabruaren] galbide gaistoak utzirik, artuko genuen zerura daraman zuzena. Mb IArg I 269. 16 (v. tbn. 74).<br />
Kristioek kristioei paratzen tioten galbideak (155). LE-Ir. Gorde gagizuz ondamendi ta galbidetatik. Añ EL 1 118.<br />
Eztagoz beste milla dibersiño oneek baxen obagoak, pelligrurik ta gal-biderik eztakardenak? Añ LoraS 186.<br />
Gura dabenak Zerua, alde egin begiz bekatuzko okasiño ta galdubideak. Ib. 150. Konfesinua [...] askorentzat da,<br />
bakotxaren erruz, euren arimen galbidia. Mg CO 42. Arimako arrisku ta galdu bide negargarrijak. JJMg<br />
BasEsc V. Eta zuen ondokoei ere / eman diozue galbidia (Oyeregui, s. XIX). ASJU 1992, 199. Ez dituzu utziko<br />
oraindañoko galbide ta oitura gaiztoak? Jauregui 244. Gure salbazio, ain galbide andian dabillena, irabazteko.<br />
Lard 45. Galbide hestu hunetan khordokan nagoelarik. Dv LEd 54 (Cb Eg II 22 peligro). Ez zare bada ohartzen<br />
[...] zure arima sekulako gal-bidean dela? Laph 81. Jangoikoak libra gaitzala arimako eta gorputzeko gaitz eta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
302
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galbide guzietatik. Legaz 22 (v. tbn. expr. similar en KIkV 50 y KIkG 33). Arimentzat galbide baitzen. HU Aurp<br />
114. Odola bero, gogoa arin (gaztek) eta galbideak alde guzietarik. Dih MarH 224 (ap. DRA). Bilbon oraintsu<br />
erabilli dauen paper-joku [= 'Bolsa'], irabazbide edo galdubide orretan. Ag Kr 223. Ikaratu zan Masima,<br />
itxasora, atxetara edo galbide lekuetara joango ete zan. Echta Jos 293. Galbidearen erdian aurkitzen baitira,<br />
lanik ez bazeie berehala emaiten. JE Bur 209. Galbidearen aurrean elkarturik. Ag G 159. Galbidez esitturik.<br />
Inza Azalp 122. Haritxabaletek berehala hatzeman zian Drundaren galbidetik idokiteko ützülia. Const 30. Galbidetik<br />
zare atera / Semenario batetara... / Dohatsua! Etcham 90. Bidean bazituzten galbide andiko bi leku<br />
iragan bearrak. FIr 150. Behinik behin, Calmette-n xertoa emana da oraiko egunean, galbidean diren haur<br />
ñimiño guziei. JE Med 113. Andrea, sua eta itxasoa, hirur galbide. Zerb Prov 54. Galbidea maite duna, artan<br />
eroriko da (Eccli 3, 27). Or Aitork 147 (Dv galmenta, Ol arrisku). Galbide guztiak garaitu. Ibiñ Virgil 117. Ez<br />
gaiten nehoiz gaizkirat lerra, / Lur huntako gal bidetan. Ardoy SFran 357. Galbideko dei samin guziek etzuten<br />
egin indarrik. Xa Odol 328. Geure bizi bakar ezin-berrituzkoa galbidean jarri ez ezik, galdu ere egingo dugu.<br />
MIH 21s. Antzinako ohitura eder hori, beste askorekin, galbidean zihoan gure artean. MEIG I 99. Diuinatio<br />
delakoaren galbideak. MEIG V 72. Horrela, guttienez, noiz agertzen den hitza, zaharkitua ote dagoen,<br />
galbidean hasia edo heldua. MEIG VII 81.<br />
v. tbn. Ip Hil 267. Itz Azald 145. KIkG 5 (KIkV 8 arrisku). Barb Sup 69. Ldi UO 31. Lf Murtuts 13. Zait Sof 168.<br />
Etxde JJ 142. Othoizlari 1962, 429. MAtx Gazt 58. Galdubide: Mg CO 149 (CC 106 galbide). fB Ic II 270.<br />
Galpide: Laux AB 68. Erkiag Arran 41.<br />
� Elur-malutak bere zuritasunaren galbidean irixten ziran lurrera ur biurtuxe. Etxde JJ 25.<br />
� Poliri judua iruditu zitzaion Juanbeltz orduan, alabari iñoren galbidean ['en las redes de, en las garras de' vel<br />
simile] ibiltzen uzten diotenetakoa. Anab Poli 22.<br />
�2. "Perecedero, suma pobreza, galbidea" Lar, Añ.<br />
�3. (S ap. A; Gèze, H), galdubide (V-arr-oroz-m ap. A). Mal ejemplo, desedificación; escándalo. "Tentation,<br />
scandale" Gèze. "Galbidea ematen badizu zure eskuak, ebaki zazu (LE)" H. Azkue cita Ip Mt 7, 13, pero se trata<br />
de galgia (q.v.). v. gaizpide. � Iñor galdu eztidilla zure erruz ta galbidez. Añ EL 1 38. Ejenploa ona emateko,<br />
eta ez galbidea. LE Urt 247 (ms. 88r ta ez galbiderík). Zeure modu txarragaz bestiai emoniko galdubidia gaitik.<br />
Ur MarIl 56. Ziek güziek gaur galbide hartüren düzie nitan. Ip Mt 26, 31 (Lç skandalizaturen, Dv gaizbide).<br />
Bere ta beste arimen galbide ta ondamenean. 'Escándalo y ruina'. Aran SIgn 71. Galbide edo ejenplo txarra<br />
emoteaz. Egikera Onerazkoak (1882), 14 (ap. DRA). Bere txikitxoen aurrian galbidia emongo eutsen gauzarik<br />
egin baño obe dala samatik errotarri bat estu ta itxasora bota ixatia. Kk Ab I 40. Bearturik dago kristaua bere<br />
siñesmena aitortzera ez aitortzetik [...] projimoaren galbidea sortuko balitzeke. Inza Azalp 10. v. tbn. JBDei<br />
1919, 244. Etxde JJ 165. NEtx LBB 336 nota.<br />
� Tentación. � Ez eidazula itxi galdubidean edo esetsian iausten, Iauna. Ag AL 66.<br />
�4. (V-arr-oroz-m, B, BN, R ap. A; Añ). Perdición; condenación. � Lan onek Heliren etxeko ondamena eta<br />
Israelen galbidea ekarri zuen. Lard 147. Atera gaitzala [...] gaitzetatik eta batez ere [...] pekatutik eta bere<br />
ziorkada, betiko galbidetik. Inza Azalp 152. Eken galbiderako etorria. FIr 141. Auek etzuten billatuko noski<br />
beren adiskidearentzat galbiderik. Etxde JJ 136. Beren [neska gazteen] galbidea, beren artarako kutizi naiean<br />
sortu oi zan. "Su perdición". Berron Kijote 125. v. tbn. MAtx Gazt 77. Zitalkeriak ez gaitu inora eramango,<br />
galbidera ez bada. MIH 378.<br />
�5. Pérdida. � Herriz kanpotik [...] ekharrarazten diren pilotarieri zuzen da eman dakioten beren gastu eta gal<br />
bideen saria. Zby RIEV 1908, 87.<br />
�6. "Vicio" A. v. gaiztabide (2). � Galbideari gogor egin eta onbideai jarraitu. Elizondo KristPE 296 (ap.<br />
DRA). Diokleziano [...] galbidez, bizioz josirik. Tolosa EEs 1913, 179.<br />
�7. "(G, R), extravío" A.<br />
- GALBIDEZKO. Peligroso. � Gure ibillera zoro galpidezkoen ordaiñez. Erkiag Arran 184. Galbidezko<br />
tokietan al zaude? MAtx Gazt 85.<br />
2 galbide. "(V-m), sendero que se abre en los trigales para segar mejor el trigo" A.<br />
galbidegarri. � (Lo) que causa la perdición. v. galgarri. � Arinkerizko bizitza labur / galbidegarri aurrean /<br />
bizkarra emanaz orko atsegiñai, / aitona dago lenean. Bertsol 14.<br />
galbideratu. � Llevar por el mal camino, perder. � Engrazi ematxar orrek galbideratuko zikan. Etxde JJ 122.<br />
"Zorte etsaiak" Romeo eta Julieta nola galbideratzen dituen. MEIG I 154.<br />
galbidetsu (Dv � A). � Peligroso. � Bere askatasuna galbidetsua da guzientzat. Amez Hamlet 122. Alde<br />
aietan toki galbidetsu (arrisku aundiko) bat bazegon. PMuj Noni 31. Bera bekizu aizpa ta gidari mundu aizun<br />
eta galbidetsu onetan. Etxde JJ 236.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
303
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galbikatz (Vc ap. A), galbaikatz (V-gip ap. A Apend), garbikatz (G-to ap. A). � "Carbón menudo que queda en<br />
la criba" A.<br />
galbin. v. joare.<br />
galbizar (G-to ap. A), gari-bizar (Lar (s.v. arista), Añ, H), kalpizar (AN-ulz ap. Iz Ulz). �1. "Arista de espiga"<br />
Añ. "Barbas de la espiga de trigo" A. "Kalpizérra, la espiga (sic) de trigo; kalpizér bat. Beste batek: kalpizerdúne<br />
badá garíe ta kalpizergábiare bái; iru kalpizer, barba de la espiga de trigo" Iz Ulz. Cf. VocNav s.v. galpizar,<br />
calpizar, garpizar. � Autsa ta galbizarrak kentzeko. TAg GaGo 95. Bizkarretik beera sartzen zaigun autsaren<br />
ta galbizarraren errea. TAg Uzt 157. Gal-bizarra ta gal-autsa berroen sudurretara unan. Or Mi 104. Denak<br />
erre zinitun, galbizar bat bezain! Loram 142. �2. kalpizar (AN-ulz ap. Iz Ulz), kalpitzar (Ae ap. VocPir). "Épi,<br />
kalpitzar (Ae), gariburu (Sal, R)" VocPir 639.<br />
galbizardun. "(V-m) trigo barbado" A. v. GARI ZAKAR (b).<br />
? galboa. � (Palabra de sentido ignorado). � Rezeta eske oi abil galdua. / Gotak on eztik galboa <br />
(Tolosa, 1619). TAV 3.1.25, 41s.<br />
galbordu (BN-lab ap. Lh). � Peligro. v. galordu. � Gaixo Helena! jo harat, jo hunat, [...] bazter guziak etsai,<br />
beti galbordian, beti dohagabe hoben poxirik ez izana gatik. P. Ithurralde GH 1922, 575s.<br />
galbota. "(V-arr-oroz-m), residuo de trigo que queda en la criba" A. Cf. galbote.<br />
galbote. "Galbote = galburue: gari burue garandu barik apurtute gelditan sana eta oneri gero txibite emoten<br />
yakon" Ibarra Dima. Cf. galbota.<br />
1 galburu (V, G, AN; Lcc, Aq 1219, Lar DVC 238, Dv), gari-buru (V-gip; LE Doc voc.). Ref.: A; Etxba Eib<br />
(gariburu, galburu); Holmer ApuntV (gariburu); Ibarra Dima (galbote); Iz ArOñ; Elexp Berg (gariburu,<br />
galburu). � Espiga de trigo. "Leku batzuetan, galburuak batzen dittue artazixekin" Etxba Eib. "Aurten, lasto<br />
luzia eta galburu txikixa" Elexp Berg. � Gari-buruan ta last artean arki diteke ale ona edo ale galdua. Mb IArg<br />
I 205. [Garija] aotzez ta galburu utsituz nastauba. Mg PAb 151. Asi ziran ebakitzen galburuak eta jaten. Ur (G)<br />
Mt 12, 1 (Ol, Arriand, Ker, IBk, IBe galburu, Or, Etxba Eib gari-buru; He, TB, EvL, HeH, Dv, Ip, Echn, Leon<br />
ogi-buru, Lç, Hual, Samper buruka, SalabBN buru). [Ametseko] zazpi bei gizenak, eta zazpi galburu beteak<br />
abuztu oneko zazpi urte [esan nai dute] (Gen 41, 26). Lard 53 (Ur, Ol, Ker galburu). Galburu-metatxoa. Ib. 110.<br />
Gari-buru mardoak. AB AmaE 377. Aurten lasto luzia ta galburu txikia. Sor Bar 77 (cf. 53<br />
galburutxinpartategiko gizona). Galgarau askodun galburu. Eguzk LorIl 85 (ap. DRA). Arto landarak,<br />
gariburuak. Alzola Atalak 81. Soroak, galburuz gaiñezka. Ibiñ Virgil 76.<br />
v. tbn. A BGuzur 107. Ag G 26. Or Mi 89. Ir YKBiz 110. TAg Uzt 77. NEtx Antz 135. MAtx Gazt 19. Erkiag<br />
Arran 10. Berron Kijote 199.<br />
- GALBURU-EBATZEKO. Instrumento para cortar espigas. "Galburu-ebatzekoa: galburuak, jo bear ez<br />
diranean, ebakitzeko, igitaiaz egindako tresna. Ikulluan lastoak ebakitzeko ere erabiltzen da" EEs 1930, 46.<br />
2 galburu. "Cierta marca que el ganado vacuno tiene bajo el rabo" A, que cita a Dv, pero, salvo error, éste no da<br />
sino ogi-buru (q.v.).<br />
3 galburu. �1. "Perdulario" Lar, Añ. �2. "Galburu, txoraburu, loco, dementado" Lar DVC 238.<br />
galburutu. � "Espigar el trigo" Bera. � Galburutzeka (galburu-barik) egitten da. Arriand Mt 13, 22 (TB fruitu<br />
gabetzen, Ip frütü gabe, Dv fruiturik gabe, Ur (G) frutu gabea, Ol arnaririk gabe).<br />
galburutxa. "(V-arr-oroz-m), espigas de trigo que caen desperdigadas de la siega" A. v. galburuxka.<br />
galburutxo. � Dim. de galburu. � Galburutxo bat bereizi nizun garia ondu zanean. Or Eus 56.<br />
galburuxka. "(G-to), espigas de trigo que caen desperdigadas de la siega" A. v. galburutxa.<br />
galbuts. "(AN-5vill), viruta" A Apend.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
304
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
(galchapertola). Cf. VocNav: "Galchapertolas, o galchasarales, especie de polainas de lana (Regata)". Cf.<br />
GALTZA XABAL.<br />
(galchirri). Cf. VocNav: "Galchirria, estiércol de oveja (Artajona)". v. altxirri.<br />
galda (V-gip; Lar, Añ, H (V, G)), kalda (V-gip, G-azp, AN-araq; H; kh- BN-lab; VocBN, Dv, H, Lh). Ref.: A<br />
(khalda); Iz ArOñ (galda); Satr VocP (kalda); Garm LexEV 279. �1. Calor abrasador, fuego vivo; (sentidos<br />
prop. y fig.) ardor; (en ferrerías) calda. "Calda, es voz bascongada, galda, muy común en las herrerías, para<br />
significar la vez de meter o volver el hierro a la fragua" Lar (cf. DAut). "Grande chaleur qui se manifeste par une<br />
fumée noire sortant du four ou l'on fait de la chaux" VocBN. "Chaleur violente par certains jours; soif ardente"<br />
Dv. "Khalda, 1.º chaleur ardente à un haut degré [...]; 2.º terme de maréchalerie, chaude, de métallurgie, chauffe.<br />
Burdin horrek oraino behar ditu khalda bat edo bi; syn. khaldaldia; 3.º chaude, action de se chauffer à un feu<br />
vif" H. "Khalda (BN-lab), calentamiento, sensación de calor fuerte" A. "(Au fig.), feu, ardeur intérieure" Lh.<br />
"Kalda (AN-araq), temple del horno" Satr VocP. "Kalda (G-azp), chisporroteo de la fragua" Garm LexEV 279.<br />
"Kaldie (Aramayona), grado de fusión" Ib. 279. � Tr. Más usado al Norte, donde se emplea khalda. En DFrec<br />
hay 3 ejs. de galda. � Agoak bero deño galda. "La masa mientras es caliente (tiene) calda". RIs 2 (tbn. en Lar,<br />
s.v. calda, que explica: "y significa en lo literal que a la masa de hierro [...] se le han de dar las caldas antes de<br />
dejarla enfriarse: y debe hacerse lo mismo en los negocios"). Jesusen bihotza amodiozko khalda. 'Fournaise<br />
d'amour'. Guillaume d'Arche (1768) [= EucolT?] (ap. Lh y DRA, tomado quizá de Harriet). Jesusen bihotz<br />
sakratua guretzat erretzen daukan maithagunezko khaldak eztu parerik. Dh 239. Zure amodioaren khaldan bizi<br />
nahi dut. Dv LEd 131 (Cb Eg II 69 zure amorioan irazakirik). Halako khalda zuen suak, non [...]. Hb Egia 26s.<br />
Ez dezagun uste izan orduan ere sasiatua litekela gure apostoluaren khalda. Laph 228. Gure egunetan añ<br />
zabaldua eta ezurretaraño sartua bezela dagoen galda gori oni. LibDot 5. Eta gu gaitu berotzen orain' Otxalde<br />
zenaren kaldak! Ox 31. Nere barruko galda iñork ezagun ez zezan. NEtx Nola 32. Zuzen den bezala, lehenik ari<br />
izan dira pilotan [lau anaiak]. Bai eta zer khaldan! Herr 14-11-1957, 4. Orduan, kalda guti mezarat juaiteko.<br />
Ouret Othoizlari 1967 (apirila), 5.<br />
� (Como segundo miembro de comp.). � Hekien bihotzak maithagunezko su-khalda batzu dire. Dh 176.<br />
Liberalak gau guzian su-galda aundia iduki omen zuten, eta bearbada, gizon illak an erre. Or SCruz 66.<br />
�2. + kalda (kh- Dv). (Adj.). Abrasador, ardiente; incandescente. "Incandescence, en parlant des fours, forges,<br />
métaux chauffés au feu" Dv, que cita JesBih. � Samsonek izan zuen egartsu khalda bat. Lg I 228 (cf. infra (5)).<br />
O ene Jesusen bihotza, amodio dibinoaren labe khaldan zaudena! JesBih 265. Eguzkijak jo-jo egitten eban, ain<br />
eguan galda. Otx 159.<br />
�3. (galdi [?] V-ger ap. JMB At), kalda (Añ (-ea det.), H (kh-)). "Soldadura" Añ. "Soudure d'une pièce de métal<br />
à une autre, au feu de forge. Aizkorari khalda bat emanarazi diot" H. "Galdi (V-ger [Kortezubi]), soldadura del<br />
hierro mediante aspersión de arcilla mojada o agua arcillosa" JMB At (parece una inferencia incorrecta del tema<br />
a partir de galdia o similar).<br />
�4. "Galda, llama" Asp Leiz2. � Tr. Sólo meridional. Documentado en un texto de Goldaraz (AN-ulz) de 1833<br />
y Arrue, y, ya en el s. XX, en Inza y Orixe; su uso se extiende entre autores guipuzcoanos de cierto nivel de la 2. a<br />
mitad del s. XX. � Infernuko galdetara botatzen (Goldaraz, 1833). ETZ 218. O gula, gula, lujurieren su<br />
infernala, zeñen galda da soberbie. Ib. 218. Nola bizi zindeke infernuko galda bizi ikaragarri aietan, len kandela<br />
baten gar ariña beatz batean eziñ sofritu zenduen ori? Arr May 50. Nork piztutzen ote ditu bere galda<br />
arrigarriak iñoiz sukia bukatu gabe? Inza Azalp 33. Illeti baten galdetan eskuak erre zizkioten. Ib. 22. Galda<br />
bizizko sua. Ib. 116. Suari itzulinguru emanda, oiuka, galdaren gañetik yauzi dute. Or Mi 95. San Telmoren suen<br />
galda okerrak zurrunbilloan datoz. Ib. 78. Illintiak agoa bete galda urdiña botatzen zuten pertzaren azpian. Ib.<br />
79. Aizatuz maitasun-galda. "Avivando la llama del amor". Or Eus 76. Galda apaltzen danean. Ib. 286. Parisko<br />
argi-itsasoak leen bezin geldirik zirauen [...], urrutiko galda eskerga baten errauts epeldua bezelakoa. Txill Let<br />
133. Oraintxe izkutatzen da eguzkia urre-galda or diztiratsutan. Ib. 141. Sukar ezkutuak / artu zizkidak nere<br />
barruak. / Galda baten mende. NEtx LBB 268. Lurraren egarri zauritua / tortika galdak arrakalatua. Azurm<br />
HitzB 68.<br />
� (Como segundo miembro de comp.). � Au esan orduko, su-galda: berrogei bala, tximista bezala yaurti<br />
ditiagu ire erregeontziak zulatzeko, ingelesa! 'On ne voit qu'une flamme'. Or Mi 8. Asieratik amaitu arte, etzaio<br />
goi-galda ez itzali ez maxkaldu. TAg Y 1933, 22. Biotz bi maite-galda aretan urtzeko zorian zeuden. NEtx LBB<br />
43.<br />
�5. "Kalda (BNc) sed ardiente, abrasadora" A. "Yadanik hiru baso ur edan tuzu, zer khalda duzun! (BN-lab)"<br />
Ib. s.v. yadanik. � Harotz eta kantari zaharrek bethi khalda zuten zintzurrean. Hb Egia 136 (v. tbn. 141).<br />
Gaurkoak bezalako izialdura eta jostetek khalda eman ere daukute. Barb Sup 126. Khaldarekin ezinez iraun<br />
gehiago, / ur handira jautsi zen, etzela hil gogo / bederen edan gabe duphatra bat trago. Ox 130.<br />
�6. (V-ger-m-och ap. A). Calor del sol, rayo(s) del sol. "Reverberación del sol" A. � Eguzki-izpien galda<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
305
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
urratuz. "La braise". Or Mi 102. Goxeko galdatara / txakurrak etzunik. "Al sol de la mañana". Laux BBa 50.<br />
Eguzkiaren galda eztator oneraño. Ldi IL 145. v. tbn. Erkiag Arran 155. Besotik lotuta zebiltzalarik bide-berrian<br />
eguzki saminaren galdan. Mde HaurB 69. Zapi zuriak katigu dagoz / eguzkiaren galdatan. Gand Elorri 63.<br />
Eguzki jaunak, urre ta sutan, galda-jaia duenean, / zeru-gaillurra argi bizitan irabazi ondorean. NEtx LBB 195.<br />
� (Como segundo miembro de comp.). "Galdia, candente, ardiente. Eguardiko euzki galdia artu genduan<br />
Elosura eldu baño len, aguantamos el sol ardiente del mediodía" Etxba Eib. "Euzki-galdia, sol de justicia.<br />
Eguardiko euzki-galdatan etorri biar izan da" Ib. Los más frecuentes son eguzki-galda y bero-galda. v.<br />
EGUZKI-GALDATAN. � Eguzki galda galdan / izerdiz beterik. DurPl 68. Eguzki galda beroen azpian. Ag G<br />
209. Udako bero galdatan, izerditsu, arnasestuka. Ib. 5. Eguzki-galdak eta aize leorrak mendi sollean baño<br />
askoz ere kalte gutxiago egiten dute zuaiztian. Munita 16. Uda-galdatan lats iauzkarian egarria berdintzea bezin<br />
atsegingarri. Ibiñ Virgil 46 (v. tbn. 103). Bero galdatan ordea, zelai itzaltsua billatu ezazu. "Aestibus at mediis;<br />
au plus fort de la chaleur". Ib. 101. v. tbn. Kk Ab II 103. SMitx Aranz 106. Basarri 100. Gand Elorri 96. Berron<br />
Kijote 140.<br />
�7. (V-gip, G), kalda (V, AN-5vill, L, B, BN). Ref.: A (galda, kalda); SM EiTec1 y Zubiau Burd (galda).<br />
"Fundición, fábrica donde se funden los metales. Oindiok oraintxu, xemei barik asi ziran galdak pe aberastu ein<br />
ditxuk" SM EiTec1. "(V-gip), fundición, hornada" Zubiau Burd.<br />
�8. "Galda (Vc, G), caldo de metal" A, que cita a Apaol (v. infra GALDAN).<br />
�9. "Galda (V-m), temple del hierro rusiente" A.<br />
�10. Fusión. � Itxura guziak galda gori batean galduak gelditzen dira. "En una fusión incandescente". MEIG<br />
IX 130 (en colab. con NEtx).<br />
- GALDA HARTU. "Caldeado, [...] galda artua" Lar. "El rayo [...], según otros (Axpe-Arrazola) es de hierro<br />
que, al decir de la gente, no es capaz de soldarse con otras piezas porque no toma temple (= galdaik ez dau<br />
artzen)" AEF 1932, 108. � "Calentamiento, acción de calentarse. Khalda bat har dezagun" H (ap. DRA).<br />
- GALDA BATEKO. "Cuatro piezas en que se parte el agoe, lobo" Mg PAb (ed. 1899), 91. "Galdabatekuak<br />
(Mg), se dice de las cuatro piezas en que se divide la goa. Indica 'de una hornada o colada'" Zubiau Burd. �<br />
Galdabatekuak. Mg PAb 135.<br />
- GALDA EMAN (Lar, g. emon Añ). "Caldear" Lar, Añ.<br />
- GALDAN, KALDAN (H (que cita CatLav), A). "Labea kaldan, lurra kaldan, el horno caldeado, la tierra<br />
caldeada" A. � Labe gorri batetara khaldan zegoela arthikiak izan zirenean. CatLav 343 (V 166). Etsaiez<br />
ausikiak garenean, [...] gure bihotza khaldan eta sutan jartzen [da]. He Phil 232. Ene arima egartsu khaldan<br />
dago. EucolT 26. Galdan dagoan labean. AA I 578. Agorientak khaldan zintzurra ematen. Hb Esk 229. Oi<br />
Maria, zure bihotza khaldan dago Jainkoaren alderako suaz. Dv LEd 279. Bertze batzu khaldan kasik su<br />
phindarrak atheratzen zeztela sudur puntatik. Elsb Fram 148. Gorrituak, kaldan, hats-hantuak [haurrak]. JE Bur<br />
80. � [Leize izigarriaren] zolan ikusten ditut su-garrak khalda bizian. Dv LEd 169. Galda bizian dauden<br />
auzibideak. LibDot 1.<br />
� (Con reduplicación intensiva). � Galda galdan dagoan burnia baño gorriagoko oñaztuak. Apaol 56.<br />
- GALDAPE. (En casos locales de declinación). � Patar haretsu batean, / Ekhiaren khalda-pean. Gy 178.<br />
Lurrun jario dago ondarra eguzkiaren galdapean. TAg Uzt 37. Eguzki-galdapetik iges egiteko. Erkiag Arran 25.<br />
� (Con determinantes). � Eguzkiaren galdape kiskalgarrian koipea bezela urtzen dira. TAg Uzt 92. Udako<br />
galdape kiskalgarrian. Ib. 158.<br />
- GALDATAN. "Galdetan, en llamas, ardiendo, quemándose" Asp Leiz2. � Begi-biotzak galdatan. SMitx<br />
Aranz 158.<br />
galdaka, kaldaka. � Ardientemente, con afán. � Etxe hortan bazela "The Basque" edaria. Bai eta erdaldunak,<br />
trumilka horrat joaki eskualduntzerat "the" hortarik kaldaka edanez. Apesteguy GH 1923, 63 (ap. DRA).<br />
1 galdaketa. � Fundición. � Fisika, Kimika, Burdin-galdaketa, Timizt-arloak eta Metafisikako yakintza batzuk<br />
burutapenetan murgilduta erabiltzen dabe. Abeletxe GaziG 137.<br />
2 galdaketa. � Interrogatorio. v. galdeketa. � Galdaketaz-galdaketa nerabiltenean [D.G.S.-eko kalabozoetan].<br />
MEIG IX 92.<br />
galdakizun (Dv, H). � "(Chose) qu'on peut demander" Dv. "Qui est à, qui n'a pas encore été demandé" H. v.<br />
galdekizun.<br />
galdakor, galtakor. � Exigente. Cf. galdekor. � Arimaren griñaldi güzietarik hügüna da hotzena, aidürena ta<br />
galtakorrena. Egiat 223.<br />
galdaldi, kaldaldi (H kh-). � Pasada por el fuego. "Chaude" H. � Azal-xigorrak eskuan geldi / nai lukete lanik<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
306
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
bage; / beste galdaldi labur batekin / aski beztuko dirade. "Con otra breve llamarada". Or Eus 91.<br />
galdamenda. "(BN-bard), demanda, petición" Dv (ap. DRA, pero no lo encontramos).<br />
galdara (V; -ea (det.) Lar, Añ, H), kaldera (V-gip, G-azp; Lcc (-ea, det.), Urt I 322 y III 433), kaldara (V-gip;<br />
Lar DVC 198 (-ea, det.)), goldara (-ea (det.) Onaind EEs 1931, 57), galdera. Ref.: A; Urkia EEs 1930, 8; Iz<br />
ArOñ (kaldá(r)a), UrrAnz (gáldaria); Etxba Eib (galdaria); Elexp Berg; Garm LexEV 279; Holmer ApuntV<br />
(galdare, mal deducido de galdarie). �1. Caldera, caldero. "Caldera de cobre" Lcc. "Kaldara. Abereentzat<br />
janariak egosteko ta ontziak garbitzeko ura berotzeko ontzi aundia (V-gip)" Urkia EEs 1930, 8. "Sugáiñe(r)a<br />
kaldária" Iz ArOñ s.v. subúrura. "Galdara aundi bat morokilla ta esnia eizu" Etxba Eib. "Galdara haundi baten<br />
egosten zan artua ta esnia" Elexp Berg. Cf. Deen II 22: "Kalldura, kietell, Kessel, caldera". Cf. LexBi<br />
galderapeco y calderapeco 'sirviente'. Cf. erregaldara. � Tr. De uso gral., si bien es mucho más frecuente al<br />
Sur y no está documentado en suletino. Galdara, ya en Moguel, es la forma preferida por los autores<br />
meridionales del s. XX; kaldera, que se encuentra tbn. en Micoleta, es la única variante atestiguada al Norte<br />
(khaldera en Jauretche 386) y se encuentra tbn. en autores meridionales, gralmte. populares. Hay además<br />
galdera en Bilbao. En DFrec hay 3 ejs. de galdara. � Ekarzu kaldera bete ur. Mic 14v. Kaldera irakituak. Brtc<br />
150. Suzko kaldara goritubetan bizi bizirik eta pillosik erretan eta kiskarketan. msOñ 159r. Topinak galdariari,<br />
ipur balz. Mg PAb 123 (recogido tbn. en Rollo 24T). Gathanborak eginez saski hustuekin / eta aphaleko boz,<br />
kaldera tzarrekin. Hb Esk 230. Gosaltzen, galdara ori bat esnez betea aurrean zutela. Apaol 51. Or da emen,<br />
burdiñazko topiñ da galdarak (maskelua, pertza, burni-pertza). Ag AL 60. Galdarea irakitten ipiñi. Altuna 84<br />
(cf. ib. galdara bat). Kendu dabe galdaria laratzutik. Kk Ab II 35 (cf. ib. galdara bat). Gertu eban galdera bat<br />
ur bero. Bilbao IpuiB 214. Doniñe goisien, euskijen urtetean, Maruelexan urteten dau lurretik galdarie (V-ger).<br />
JMB Mund I 15. Aragillia aizto zorrotzakin eta emaztia galdara aundixagaz eldu ziran txarri-kortara. Etxba<br />
Ibilt 462.<br />
v. tbn. Noe 95. And AUzta 81. Kaldera: Echag 145. Alz ST<strong>Fe</strong>r 112. Tx B II 116. Kaldara: And AUzta 54.<br />
�2. Caldera (de vapor). � Aita Remik ere, bikari jeneralgoa utzirik, untziko khalderak hartu zituen; kautergoan<br />
hasi zen. Prop 1899, 189. Galdarien erreparasiñue biar eideu oiñ be baforak. Ort Oroig 114. "Akulamendi"<br />
bezelako ontzietan ezin izaten da pasa aurreko aldetik atzeko aldera [...], tartean galdarak eta makinak egon oi<br />
diralako. Anab Poli 62.<br />
- BURDIN-KALDARA. v. s.v. burdina.<br />
- GALDARA-KONPONTZAILE. Calderero. v. galdaragin. � Galdara-konpontzaille bat etorri zan etxera eta<br />
latoi kaskoa ebaki eban galdaria maniatzeko. And AUzta 81.<br />
galdarada (Lar � Chaho y H). � "Calderada" Lar.<br />
galdaragile, kalderaegile (Volt).� Calderero. "Chaudronnier, kalderaegilia" Volt 62. v. galdaragin. �<br />
Ateetara etorri yatan pezkin edo galdaragille bat. Or Tormes 43.<br />
galdaragin (Ast Apol 90), galdarakin (Lar � Chaho y H), kaldaragin. � "Calderero" Lar. v. galdaragile. �<br />
Kaldara giñak eta kapadoriak gaurko egunian trataitan ditube misterio altu oneik euben lagun batzuben<br />
asuntuak baliran legez. msOñ 31v.<br />
galdaragintza, galdarakintza (Lar � Chaho y H). � "Calderería" Lar.<br />
galdaraki. � Cobre. v. tupiki. � Dultzeiña, galdarakizko tresna, tronpet eta beste aparatu zaratatsuak.<br />
Akordagoitia EEs 1915, 253 (ap. DRA s.v. aparatu).<br />
galdaratto, kalderatto (Urt III 433). � Dim. de galdara. "Cacabulum" Urt.<br />
galdaratxo (Lar � Chaho y H), galdaratxu (Vc ap. A), kalderatxo (Lcc, Urt III 433). �1. Dim. de galdara.<br />
"Caldera pequeña" Lcc. "Calderilla" Lar. �2. "Galdaratxu (V-m), voltereta, cabeza abajo" A. v. galdatziku.<br />
galdaratzar (Lar � Chaho y H). � "Calderón" Lar.<br />
1 galdari, galthari (Sc ap. Lrq). � "Demandeur" Lrq. v. galdatzaile. � Zorren galthariak aidürü. Egiat 45.<br />
2 galdari (Lar � H). � "(Es un) perdido, galdari bat da" Lar. "Dissipateur, prodigue" H.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
307
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galdario. "(G, msLond), petición" A.<br />
galdarraztatu (-au V-ple-arr-oroz ap. A), geldorraztatu (-au V-arr ap. A). � "Escaldar, pasar las viandas por<br />
agua herviente" A. v. gardostu.<br />
galdarropa. "Devantière" Dv. Cf. Deen I 315: "Galdaruba, svunta, Schürze, delantal".<br />
1 galdatu (G, AN, L, BN, S; H), galtatu (-th- S). Ref.: A (galda, galdatu, galthatu); Satr VocP (galdatu); Gte<br />
Erd 129; EAEL 64. � Tr. Propio sobre todo de la tradición septentrional. Galdatu es la forma más extendida<br />
(aparece tbn. en Oihenart y Tartas), mientras que galthatü es gral. en suletino. Si bien el rad. galda se documenta<br />
ya en Gasteluçar y galtha en Belapeyre, hay rad. galde en Dechepare (Adorezak debozionez eta galde grazia. E<br />
17; el ed., en nota, piensa tanto en galdatu como en galdegin, pero de hecho en el Lexicón lo incluye bajo<br />
galdatu); en contexto similar, es decir, sólo ante las formas del aux. de imperativo, hay galde tbn. en otros<br />
autores que no emplean galdetu, como Voltoire (180 galdezazu), Tartas (Arima 43 galdezazu, pero galda<br />
banezazu Onsa 74; Arima 5 galda ezazie), Laphitz (19 galdezozu, pero galda diozegun 15, ez galda 1, galda<br />
zitzaten 137) y galthe en Maister (galthezazü Mst III 49, 3, pero eztezazüla galtha I 5, 1 y III 37, 3, galtha eta<br />
entzün itzazü I 5, 2). Estas formas de imperativo aparecen tbn. en Barbier, que emplea tanto galdatu como<br />
galdetu (Leg 66 galdezok), mientras que encontramos formas del tipo galda zazu en Jauretche (181 galda zazue),<br />
Zalduby (RIEV 1908, 772 galda zatzue), Hiriart Urruty (Zez 61 galda zozu) y CatJauf (17 galda zozu). Con todo,<br />
los ejs. de galde- que se han considerado, es probable que provengan de galda + e-.<br />
�1. Preguntar. "Demander, interroger, questionner. Galda ezazu gizon jakintsun bati, interrogez un homme<br />
instruit" H (ap. Lh). "Galda (G, AN, BN), indet. de galdatu, preguntar. Se usa mucho como imperativo" A.<br />
"Galdatu dako (BN-arb)" Gte Erd 129. Los lexicógrafos que dan como única acepción "demander" se han<br />
recogido sin excepciones infra (v. (2)), si bien es notorio que pudieran, en algún caso, referirse tbn. a esta<br />
acepción. v. galdetu, 1 galdegin. � Tr. Propio sobre todo de la tradición septentrional, ya desde Dechepare. Al<br />
Sur se documenta en Xenpelar, Beovide y en algún autor meridional de cierto nivel de la 2. a mitad del s. XX.<br />
Hasta mediados del s. XIX, los testimonios textuales son sobre todo suletinos, extendiéndose posteriormente su<br />
uso a toda la tradición septentrional. En esta acepción, aparece junto a galdetu, en diversas proporciones, en<br />
Duvoisin, Xenpelar, Beovide (AsL 212), Hiriart-Urruty (Aurp 82), Arbelbide (Igand 60), Etchamendy, Mirande<br />
(Pr 308), Larzabal y Xalbador (Odol 346). En DFrec hay 79 ejs. de galdatu, 33 de ellos septentrionales. � Ohi<br />
nola aspaldian nahi etzait minzatu, / zerk anderehantu duien behar dizit galdatu. E 161. Batak bestiari galtha<br />
eta ihardets. Bp II 34. Gure arrazoari galtha beikiniro nola hantik ezkaparazi gündükian. Egiat 249. Dugun<br />
galda gure buruei eia Saindutasuna den guk gehienik estimatzen dugun kalitatea. Jaur 207. Zer nahi duk? deio<br />
galthatzen. Arch Fab 119. Eta bildürik [...] lege-erakasliak, galthatü zeien nun behar zian Kristek sorthü. Ip Mt<br />
2, 4 (He, HeH galdez zegokoten, TB, VocBN galdegin, Dv galdeka zagokioten). Hemen nik galdatu nahi<br />
darotzut: Zer egin izatu nahiko zinduen? Dv LEd 198 (Cb Eg II 110 galde nai dizut). Iñaziori galdatu zion<br />
Loiolatarra zenez. Laph 127. Bazakiten norat bil eta nun zer galda. StPierre 32. Galdatu-ta bidea eskuin den<br />
al'ezker, / onts'ikasiak baitu erraiten mil'esker. Ox 176. Ez otoi eni galda / delako kondaira / nun noiz gertatua<br />
den. Etcham 61. Zendako galdatzen dautazu hori? Larz Iru 142. Mundu guztia, izan ere, perpaus arruntenetatik,<br />
baiezko nahiz ezezko, abiatu ohi da galdatzeko egiten direnetan bukatzeko. MEIG VI 148s.<br />
v. tbn. Tt Onsa 74. MarIl 76. JE Ber 54. Barb Leg 24. Iratz 126. JEtchep 111. Lasa Poem 90. Galthatü: Mst I 5,<br />
1. Etch 348. CatS 101. UNLilia 21. Balad 41. Mde Pr 124. Galtatu: AstLas 54.<br />
� Bati galda, bertzeari galda, ez mutil ez nausi, nehok ezin eman zion garbitasunik. HU Aurp 206 (v. tbn. la<br />
misma expr. en Lf Murtuts 74). Horrela ibili zen Aita Apalategi, bati galda eta besteari zirika. MEIG III 55.<br />
� (Aux. trans. bipersonal). � Korajerik badügünez / zeren gütüzün galtatzen. Xarlem 239. Galdatzen naute nik<br />
egun hortaz / eian zer pensatzen dutan. Mattin 62.<br />
� (Dv, H). (Acompañado de instr.). Preguntar por, preguntar sobre. "Norbaitez galdatzea, s'informer, s'enquérir<br />
de quelqu'un" Dv. "Zutaz galdatzen zuen araxtian aitak, votre père s'informait de vous tout à l'heure" H. �<br />
Ametsez zereioan Erregiñak galthatü. Egiat 272. Orduan galdatzen du bere biotzeko esposo maitiaz. Bv AsL<br />
186s. Honetaz, egia zor dut, zerbait galdatu dit batek baino gehiagok. MEIG VI 172.<br />
� (H). (Acompañado de objeto no pronominal (ni afines, como gauza bat) ni oracional). "Xeheki galdatu daut<br />
katixima, il m'a questionné le Catéchisme au menu" H. � Lendabiziko borondatia / zedorri nizun galdatu, /<br />
gurasuen lizentziya're / bertara juanik logratu. Xe 190. Jaunaren Apaizari galdatu zion itz aien azaldia,<br />
esplikaziua. Bv AsL 57. Galdatzen daukute ardura, gure mintzai huni lotzeko eskualderik hoberena. HU Aurp<br />
217.<br />
�2. (AN, L, BN, S; Ht VocGr 346 y 373, Arch VocGr, VocBN, Dv, H), galtatu (-th- S; -th- VocS 132, Gèze, Dv<br />
(S), H). Ref.: A (galdatu, galthatu); Lrq (galtha); Satr VocP (galdatu); Gte Erd 104; AtSac 33; EAEL 269. Pedir,<br />
implorar; exigir, demandar. "Galdatu-nahi (subst. et adj.), Bazuen galdatu-nahia bainan ez da ausartatu, il avait<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
308
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
le désir de demander, mais il n'a pas osé. Zuk galdatu-nahirik ere, hobe duzu ixilik egotea, bien que vous soyez<br />
désireux de demander [...]" Dv. "1. demander quelque chose que l'on veut obtenir. Laguntza galdatzea,<br />
demander secours. [...] Demander à, demander de. Eztu dostatzea baizik galdatzen, il ne demande qu'à s'amuser.<br />
Entzuna izatea galdatzen du, il demande d'être entendu. (Absolumment) quêter. Athetan galdatzea, quêter aux<br />
portes. 2. demander, exiger, enjoindre. Iainkoak galdatzen duen eztitasuna, la douceur que Dieu demande.<br />
Legeak, zuzenak hola galdatzen dute, la loi, la justice le demandent ainsi. 3. demander, avoir besoin de. Lurrak<br />
galdatzen du ongi lant dezaten, la terre demande qu'on la travaille bien. 4. demander en mariage. Galdatua den<br />
neskatxa, la fille qui a été demandée en mariage. 5. demander, appeler quelqu'un. Galdatzen dituzte langile<br />
gehiago, on demande plus d'ouvriers. 6. demander, terme de jeu de cartes. Galdatzen dut, je demande" H.<br />
"Galdatu [...] 3.º (AN, BN), reclamar, exigir; 4.º (L, BN, S), pedir" A. "Otoan sar gintezen galdatu zigun (BNlab),<br />
galdatu dakot hori egin dezan (BN-arb)" Gte Erd 104. v. eskatu. � Tr. Propio de la tradición septentrional,<br />
ya desde Dechepare (cf. supra lo dicho sobre el posible rad. galde) y Leiçarraga. En esta acepción, aparece junto<br />
a galdetu, en diversas proporciones, en Etcheberri de Ziburu, Gasteluçar, Monho, Bordel, Zalduby (RIEV 1908,<br />
772), Elissamburu (Fram 108), Arbelbide (Igand 88), Barbier, Mattin (60) y Xalbador (Odol 93). Cuando el<br />
complemento es una oración, el verbo de ésta va usualmente o bien conjugado en subjuntivo o con el suf. -t(z)ea<br />
(parece que es -t(z)eko, en cambio, cuando el sentido es 'exigir, demandar': v. infra el ej. de Etchahun, que usa -<br />
t(z)ea en otras ocasiones (p.ej. 582)).<br />
� Gizonetarik aiuta galdatzea. Lç Ins E 1v. Ogia bortaz borta galdatu. Tt Arima 66. Grazia galda Jinkoari /<br />
gau eta egun gustiez. Gç 162. Zer xahütarzün galthatzen derikü sakramentü hunek? Bp I 73. Hasperenez<br />
galthatzen baitzien Mesia jin ladin. Bp II 15. Hañ beste desirküntereki galthatzen deien gaiza. Mst III 49, 2 (Ip<br />
galthatzen; SP eske dagoskan). Konfrariako beharrak galthatzen dian bezanbat. Mercy 37. Ala ni kausitzen<br />
bainaiz ongi urrikitua, / [...] Lapurtarren bozak harentzat galdaturik! Monho 60. Akzione horren saintütarzünak<br />
galthatzen dian preparazione eta debozioneareki. UskLiB 93. Egin zuen galdatua izan zaiona. MarIl 70. [Aitak]<br />
jaun horier galthatü ükhen otoritatez, / presu begiratzeko librantxaik ükhen gabez. Etch 142. Galtha ezazie eta<br />
emanen zaizie. Ip Mt 7, 7 (TB, Dv, Leon galda; Lç, HeH eska, He galde, EvL galdegin). Nola galdatu behar da<br />
hori potikarietan [...]? Dv Lab 160. Bi ephai-aldi ditu treflak. Etzaio gehiagorik galdatu behar. Ib. 96s.<br />
Bertzerik ez zuen galdatzen Iñaziok Jerusalemerat urririk juaitea baizik. Laph 60 (v. tbn. 12). Moienik segürrena<br />
Jinkuaganik galthatzen derogünaren ükheiteko. CatS 66. Hola du galdatzen justiziak. Lap 152 (V 68).<br />
Xahütarzünaren galthatzeko othoitzia. Ip Hil 260. Gizagaizoak galdatu du otoi utz zezaten azken jalgitzera. HU<br />
Zez 162. Haren Aitari haren izenean galdatu guziak izanen ditugula. CatJauf 98. Bermatzeko, gure adimenduak<br />
galdatzen ditu bazter nasai eta goriak. JE Bur 48. Joan-Ederrek, azkenean, galdatu bezala egiten du. Barb Sup<br />
22. Bertzeek esku sobera ukan dezaten hastio zaiku; guk bizkitartean galdatuak oro nahi. Leon Imit I 16, 3. Lo<br />
egitea galdatu zuten etxe batean. "Ils demandèrent à dormir". Barb Leg 60. Fagore bat banuke / galdatzeko zuri.<br />
Balad 215. Metten eskiaren galthatzera. Mde Pr 122. Kafe beltz bat! galdatu zuen. JEtchep 85. Lehen dantza,<br />
ene galdatzen dautzut!... Hitzemaiten duzia? Larz Iru 140.<br />
v. tbn. Volt 277. O Pr 332. JesBih 444. CatLuz 2. Jaur 184. ETZ 310 (Bidarrai, 1876). StPierre 29. Ox 109.<br />
Etcham 48. JE Ber 69. Lf Murtuts 51. Ardoy SFran 335. Galthatü: FPrS 29. Egiat 255. UskLiB 81. Arch Fab<br />
215. Etch 322. Balad 72. Galtatu: AstLas 55. Const 43.<br />
� (Aux. trans. bipersonal). � Ezi Xarlemaiñak eztin / hireganat amuriorik, / zunbait nahi emastetako /<br />
galthatzen aian hi. Xarlem 109. Jente maiteak, galdatzen zauztet / zonbeit minuta barkatu, / espos gaztier nahi<br />
nituzke / bertsu batzuek kantatu. Mattin 76.<br />
� Zer, ordian, egingei düzün galtha? Laur mürrüen artian ezar dezan. Egiat 200. Kolpatü düzünari zoaza<br />
barkhamen galtara. Ib. 226. Jendarma batek elki barrikota [...]. Bestiak izena galta. AstLas 61.<br />
� (Part. en función de adj.). � Nik orduan sakelan sartzen dut eskua / eta atheratzen dut paper galdatua. Elzb<br />
Po 209.<br />
� (Acompañado de tema nominal nudo). "Ephe galdatzea, demander délai. Diru galdatzea, demander de<br />
l'argent" H. � Athez athe dute ostatu / etzitekotz galdatu. EZ Noel 49. Bekatü orotaz parkamentü ümilki<br />
galthatzen deriozielarik. FPrS 32 (FPrBN 22 eskatzen). Haurrek ogi galthatü die, bena eztie ediren hura eman<br />
derienik. Bp I 18. Beraur eztiaukezü ixilik segretü galthatü deitadanian. Mst III 45, 4 (Ip eni gomendatü<br />
segretia). Inütil ükhenen dük / sekurs galtatzia. Xarlem 357. Bere lagunen odolaz / arrazoin galdatzeko. Monho<br />
44. Jainkoari indar eta bihotz galdaturik. Laph 167. Galdatu zion bere berri. Ib. 78. Bekhatu da azti, sorgin edo<br />
bertze holako zonbaiti kontseilu galdatzea? CatJauf 77.<br />
v. tbn. Tt Arima IX. Mercy 31. UskLiB 74. Dv LEd 44. CatS 88. Ip Hil 224. Larz Senper 38.<br />
�3. (H). (Aux. trans. bipersonal). Llamar, reclamar, invocar, preguntar por. "Nausiak galdatzen zaitu, le maître<br />
vous demandez" H. � Galthatzen eta deitzen düielarik [...] deboki Jesüsen izen saintia. Mercy 6. Haurraren<br />
atxikitzeko / anaia zuen galdatu. Bordel 96. Ah! zuk saindua galdatzen duzu [...]. Zato, jauna, zato; non den<br />
erakutsiko darozut. Laph 104. v. tbn. Ip Hil 150 (galthatü). Gure gizonek jaun erretora galdatu dute, eliza hetsia<br />
ikustearekin. HU Zez 129. On direno galdatzen dituzte, egin dezaketena egin. JE Bur 106. Erlisionearen<br />
erakusten ibil dadiela [apeza] eskoletxeetan, ontsa; deus hori baino zuzenagorik, hortako galdatua den ber. Ib.<br />
55. Etxekoak, laster alhorren gainerat! / Iguzkiak gaitu galdatzen lanerat. Ox 166.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
309
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- EZIN GALDATUZKO. "Qu'on ne peut demander" Dv.<br />
2 galdatu (V, G; Lar, Añ, H), kaldatu (kh- Dv � A; H), kaldeatu (AN-araq). Ref.: A; Iz ArOñ (galdáatu); SM<br />
EiTec1; Satr VocP (kaldeatu); Garm LexEV 268. �1. Caldear, poner al rojo; abrasar; templar (el hierro, etc.).<br />
"Caldear" Lar y Añ. "Chauffer au rouge, rendre incandescent; au fig. embraser" Dv. "Donner une chaude, une<br />
chauffe au feu de forge" H (ap. Lh). "Galdáatu, galdáaketan, caldear" Iz ArOñ. "Caldear (en el tratamiento<br />
térmico). Sarri galdatutako galtzairuak, ur-ebagixak ugari" SM EiTec1. "Acción de poner a punto el horno" Satr<br />
VocP. � Arria karobian galdatzen eta auts biurtzen da. AA I 412. Errementarijan goritu ta galdaturiko<br />
burdiña. Ur MarIl 40. Burdina sutegian baino khaldatuagoa ilkhiko naiz. Dv LEd 81 (Cb Eg II 39 irazakiago).<br />
Nere hoztasuna berotzen du, nere bihotza khaldatzen. Ib. 92. Burdin ziri bat kaldatu (1884). HerVal 149 (el ed.:<br />
"kaldatu, templar el hierro"). Eguzkia bideak galdatuten asi baiño lenago. Ag AL 68. [Suak ozka dagion egurra]<br />
pixkaka galdatuz doa, ta azkenik gori-gori itzultzen. Onaind in Gazt MusIx 148.<br />
� (Part. en función de adj.). Ardiente, abrasador. � O ene Jesusen bihotz adoragarria, amodio dibinoaren labe<br />
khaldatua! JesBih 440. Suaren gar isiotu eta galdatuetatik zaindu. Itz Azald 85. Ikusi eben etorten eleizarantz<br />
enparantza galdatuaren erdi-erditik gizon bat kapiaz batuta burutik oñetara. Kk Ab II 103.<br />
�2. (V-gip; Lar, Añ, H, Bera), kaldatu (L-ain ap. A; Lar, Añ, H (kh- ap. Lh)). Ref.: Etxba Eib; SM EiTec1.<br />
Soldar, fundir. "Calzar azadas, rejas de arado, picos, etc., añadirles hierro o acero cuando están gastados" A.<br />
"Unir dos hierros por el fuego. Errementarixari eruan biarko detsazuz zati bixak galdatzeko" Etxba Eib. "Fundir<br />
(Zarrak erabiltzen dute). "Aurrera"-ko labak amaika burdiña galdatutakuak dira" SM EiTec1. � Urrun oiñaze<br />
sakonak! Zabal garai-otsak! / Gugan galdatu baitira / iru zorionak! Ker Bitargi 73 ("soldar, fundir" en el voc.<br />
del final).<br />
galdatxin. "Reverberación del sol" Asp Leiz. v. galda.<br />
1 galdatzaile (Dv, H), galdatzale, galdazale, galtazale (-th- S ap. Lrq), galdazaile, galtazaile (-th- H). �1. (El)<br />
que pide, demandante; pretendiente (de una dama; designa tbn. a los que le acompañan en la pedida); postulante.<br />
v. galdetzaile. � Tr. Propio de la tradición septentrional; atestiguado primero en Maister, se encuentra sobre<br />
todo desde finales del s. XIX. � Zure praube amuina galthazale bat nizan bezala. Mst IV 14, 2 (SP, Leon<br />
eskale, Ip eskele). [Neskatxaren] galdea onhartua bazen, berehala galdazaleek ekharri dohainak ahaide guzieri<br />
emaiten ziotzaten. Prop 1887, 32. Eman bihotz onez, galdatzaleak dabiltzan tokietan. HU Zez 141. Berrogei mila<br />
buru galdatzailea, beldurrez naski berea gau hartan gal zezan, zalhu itzali zen. Elsb Fram 133. Kabala<br />
eskaintzale anhitz, galdazale guti. EGAlm 1898, 15 (ap. DRA). Saltzeko direnez galdatzalerik nehor ez. EGAlm<br />
1899, 19 (ap. DRA). Alabaren galda-zailea. Prop 1902, 212. Ahabetheka hasten zaitzo mehe galthazaliari erriz<br />
eta farraz. Eskual 7-2-1913 (ap. DRA s.v. ahabetheka). Beharko othe dugu, galdatzale faltan, mutxurdin gelditu?<br />
Herr 27-2-1958, 4. Xehetasun galdatzaileri, xehetasun egi-egiak emanen dazkotet. Larz Iru 142. v. tbn. Ip Hil<br />
151 (galthazalia). Leon Imit III 49, 7 (Ip galthazalia; Ch galdetzaille).<br />
�2. (H). (El) que pregunta; encuestador. "Galdatzaile zozoa, mutur huts, (le sot questionneur reçoit sur le<br />
museau) à sotte demande point de réponse" H. � Biltzaile den galdatzailea eta berri-emaile den erantzulearen<br />
arteko elkar-hizketan. MEIG VI 130. Erraz ager daiteke zer jakin nahi zuten galdatzaileek, eta zergatik. MEIG<br />
IX 149.<br />
2 galdatzaile (Lar, H), kaldatzaile (Lar, H (kh-)). �1. "Soldador" Lar. �2. (H), kaldatzaile (kh-.Dv � A; H).<br />
"Chauffeur (arts et métiers)" Dv. "Qui chauffe au feu de forge" H.<br />
galdatze. � Petición. � Potaren galdatzia. E 168.<br />
galdatziku. "(V-m), voltereta, cabeza abajo" A. v. galdaratxo (2).<br />
galde (L, BN, S ap. A; Ht VocGr 346, Dv, H), galte (R ap. A). �1. Petición, demanda, solicitud, súplica;<br />
exigencia, orden; convocatoria, cita. "1. demande d'une chose que l'on désire obtenir. Laguntzaren, osasunaren,<br />
biziaren... etc. galdea, [...]. Elizakotzat, beharrentzat galdea, [...]. 2. demande, la chose demandée elle-même.<br />
Zure galdea ukhanen duzu, [...]. 3. demande, pétition qu'on adresse à une autorité. Egin dut ene galdea<br />
auzaphezari, [...]. 4. demande que l'on poursuit, prétention en justice. Tribunalak gure galdeak egotzi, iraitzi<br />
ditu, [...]. 5. demande, terme d'économie politique, de commerce. Saltzeko hagitz, galde guti, [...]. 8. demande en<br />
mariage. Ezkontzekoa da hulako neskatxarekin, iadanik galdea egina du [...]. 9. demande, action d'appeler<br />
quelqu'un auprès de soi, au lieu où l'on est. Aitak igorri dio Ameriketarako galdea" H. v. galdo. � Tr. Propio de<br />
la tradición septentrional ya desde sus primeros textos (v. infra GALDEA EGIN para Dechepare y Leiçarraga);<br />
al Sur sólo lo hemos encontrado en Echagaray y Xenpelar. En DFrec hay 61 ejs., 37 de ellos meridionales. �<br />
Saindu guztiek [...] dutela podorea / presunari ardiasteko premiazko galdea. EZ Man I 27. Adiskidetasun<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
310
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
falsoak azkenean itzultzen dira hitz busteletara eta haragizko galdetara. SP Phil 302 (He 303 galde<br />
ahalkegarrietara). Bertzei bere galdeak errexkiegi konplitzen zaizkotela. Ch I 16, 3. Hemen naiz ethorria zure<br />
galderat. Lg I 252. Zure galde hutsez obligatuko duzu Jainkoa grazia egiterat. Brtc 186. Bere esperantzan ta<br />
galdetan enganatua. Dh 88. Kongregazionean sarthu nahi direnen galdeak. JesBih 420. Gizonek sinhetsi dute<br />
Ebandelioa, bere galde hertsi eta minen gatik. Hb Egia 147. Bihotzen galdea da Yainkoa; gizonen izateari<br />
darraiko. Ib. 25. Alare eziñ jaso / lepoko jualia, / buruba makurtuta / zerbaiten galdia. Xe 299. Berrogoi<br />
urthetara / zoala jadanik [neskatxa] / [...] loriatu zen / galdea izanik / Manex Pamplan ezkila / joilearen ganik.<br />
Zby RIEV 1908, 773. Handik goiti banituen bethi eta bethi galdeak ian ez ote nuen gehiago. Jnn SBi V. Seme on<br />
batek entzuten eta onhartzen ditu bere amaren galde zuzen guziak. Lap 278 (V 126). Eskual-herrian baino [...]<br />
galde gehiago zuelakotz, noiz nahi Landesetako zoko batzuetaraino bazoan predikatzerat. HU Aurp 148. Zertako<br />
dudan [elizako] borten hausteko galdeari ezetz ihardetsi. HU Zez 135. Irakurri ondoan L. Lasserre, gure<br />
inprimatzaileak egin darokun galdea, inprimatu nahiz Katixima edo <strong>Fe</strong>dea Laburzki. CatJauf II. Merkatua hasi<br />
gabe ezarria da athean, auzo hirietarik jin galdeen arabera, [...] zenbat egin dezaken egun hartan kiloak. JE Bur<br />
172. Atherbean badagoke zenbeit egun, laneko galdearen beha. Ib. 210. Euskara Semenariotan irakatsia<br />
izatearen galdea. Lander RIEV 1911, 592. Jainkoak, igorria zautan zerurateko galdea, nik batre uste ez nuelarik.<br />
Barb Sup 13. Heien sokorritzeko / bai lehen galdean. Etcham 213. Zortziak eta erditako zuen galdea eta<br />
tenoreko xuxen nahi zuen lekuan izan. JEtchep 82. Armadan sartzeko galdea athera zuen barneko sakelatik. Ib.<br />
93. Eriak hanbeste galdatzen baitu zu ikhustea, nahi izan diot satifamendu hori eman... Hortakotz igorri dautzut<br />
jin zaiten galdea. Larz Senper 116. Deusen galderik ez dautzut bada egiten ene baitarik, / ez gaztigua urrun<br />
dezazun, ez eta sari eskerik. Xa Odol 215.<br />
v. tbn. Monho 60. MarIl 82. Jaur 184. Dv LEd 150. Bordel 189. Gy 322. Laph 160. Arb Igand 176. Ox 147. Zerb<br />
IxtS 62. Mde Po 33. Ardoy SFran 245. Mattin 37.<br />
� (Como segundo miembro de comp.). "Appel au service militaire, appel de fonds. Soldado, diru galde handia<br />
egin da" H (ap. Lh). � Agirando galdea / Onenzarokoa. Echag 155. Lan hasia, edo alegia hasia ezin utz. ra-taplan-plan-plan<br />
berriz diru galdea! HU Zez 46. v. tbn. Ardoy SFran 108.<br />
�2. (G, AN, L, BN-arb; Lar, Mg Nom 66 (G), Añ (G, AN), Dv, H). Ref.: A; Gte Erd 59. Pregunta. "Demanda,<br />
pregunta" Lar. "Questión" Ib. "Pregunta" Añ. "Demande, question, interrogation. Galde eta erantzunak,<br />
demandes et réponses. Horixe da galdea!" H. v. galdeitza, galdera. � Tr. Propio de la tradición septentrional<br />
(no suletina) desde Axular y, desde mediados del s. XVIII (CatBurg) de la tradición meridional (no vizcaína,<br />
salvo Erkiaga). � Nolatan egiten derauezu galde hori zeure etsaiei? Ax 449 (V 293). Hekin sekeretuak galde<br />
alferrez iakin nahiz ibiltea. SP Imit III 58, 7 (Ch kuriostasun, Mst txerkhü). Doktrinaren azaldura edo<br />
deklarazioa, galdez ta eranzutez. CatBurg 9. Annasek egin ziotzon zenbeit galde bere dizipuluen eta bere<br />
doktrinaren gainean. Lg II 261. Etzen bat atrebitzen hari galderik egiterat. Ib. 242. Ta kastidadéa / birtute<br />
ederréna / non dén dá galdéa. LE Kop 62. [Emakume zelotsua] batzuetan zelatan dabill, besteetan egiten ditu<br />
bere galdeak, zerbait jakiñ ote dezakean. AA I 583. Onelako galde zorrotzak Joseren aotik aditu zituztenean,<br />
[...]. Lard 55. Galdetu zion yakinari noiz arte eginarazi nahi ziotzan pasaieta alferrak. Galdetik ixildu arte,<br />
erran zion. Hb Egia 1. Galde oek bere buruari egiñaz. Urruz Urz 24. Eta, ortikan zirri eta emetikan galde,<br />
aitortu eragin zioten. Apaol 98. Galde guzien errepusta. Lap 23 (V 14). Hobekixago egin zinezake ene galdeari<br />
ihardestea, hoinbertze itzulika eta erasia ein gabe. HU Aurp 58. Kasik ahalke naiz horrelako galderik egiteaz.<br />
Arb Igand 93. X-garren Pioren kristau ikastiak beste galde bat dakar Irutasun deunaz: [...]. Inza Azalp 40. Au<br />
da batere asarre gabe / egiten degun galdia: / oiartzuarrak bestiak baño / eskasaguak al dia? Tx B I 113. Galde<br />
bera egiten dio bigarrenari, eta harek ere ezetz. Barb Leg 127. Orain, bada, adiskide antxean, galde txiki bat:<br />
[...]. Ldi IL 89. Ezin-itzurizko galdea. Mde Pr 84. Solas jarraikia, bainan galdez eta ihardespenez mailkatua. Lf<br />
in Zait Plat XV. Nola galdeari erantzuteko, or dago Jakintza. Vill Jaink 30. Nahiago diat hire galdea ixilik utzi.<br />
Larz Senper 22. Lehenik zer nahi galde mota eginen dautzute. Ardoy SFran 203. Nahi baitzuten haatik gizon<br />
bitxi horren berri jakin, hasi zitzaizkon dena galde eta kitzika. Ib. 169.<br />
v. tbn. ES 133. Ch III 58, 1. Cb EBO 62 (galde edo preguntak). Mih 38. Ub 7. Gco I 402. Dh 169. CerBid 3.<br />
MarIl 25. Izt C 232. Gy 156. Arr GB 6. Aran SIgn 59. Legaz 7. Bv AsL 33s. Jnn SBi 20. Elsb Fram XI. CatJauf<br />
IV. JE Bur 120s. Ag G 86. EEs 1917, 32. KIkG 3. Or Eus 369. FIr 189. Ir YKBiz 276. TAg Uzt 309. Zerb IxtS 69.<br />
Zait Sof 78. Lek SClar 119. Etxde JJ 160. JEtchep 108. Erkiag BatB 102. Onaind in Gazt MusIx 153. Ibiñ Virgil<br />
32. Xa Odol 63. MEIG VIII 24.<br />
� Galde bixiko guzieri batean erantzuten diezu. "Respondes omnibus etiam diversa consulentibus". Or Aitork<br />
275.<br />
� (Cf. infra (3)). � Jaungoikoak bere Elizari agertu dionaren galderik ez egin neri, ezjakiña naiz'ta. KIkG 28<br />
(KIkV 44 itaunik).<br />
� (Como primer miembro de comp.). � Ontan, nik galde-keiñu egin nionan, eta, "zer galdegin nai zenuke?"<br />
esan zidanan. Or QA 170.<br />
�3. (V-ger-m ap. A), galtha. (Usado como partícula invariable, precedido de gen.). Preguntando por, buscando<br />
a; pidiendo. "Pesquisa, rebusca. Zure galde datoz, vienen por usted, averiguando su paradero" A. v. infra<br />
GALDEZ. � Urtero beon galde, / etxe barrengoak, / eman dizaiotela / gau on Jaungoikoak. Echag 128. Nor<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
311
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
beren emaztiak / senarraren galde, / eta seme gaxuak / aitarikan gabe. Arrantz 100. Juan Jose Azpeitiyan /<br />
Bernardoren galde. AzpPr 126. Senhargeiak jin ziren Karen eta Maren eskien galtha. Mde Pr 122. Sekulako<br />
didar ta zaratak egiñaz etozan biak bietara astoen galde. Erkiag Arran 56. Doala nonor Txomin Egarriren<br />
galde. Erkiag BatB 14. Ni ardoaren alde, / goiz eta arratsalde / beti naiz aren galde. NEtx LBB 364.<br />
Zergatikoaren galde dabilenari arrazoi franko eman dakizkioke. MIH 202.<br />
� (Sin gen.). "Bare-galde gabiltzaz, euren likiñaz odola geratuteko (V-m), andamos en busca de limaco [...]" A.<br />
"(En) demanda de posada, ostatu-galde" A DBols. � Norbait-den Jainko bati oihuka, urgaizte-galde. Mde Pr<br />
371. v. tbn. Arti MaldanB 228. Kanpotarrengana jo dugu bide-galde, lotsa gaiztorik gabe. MEIG IX 101.<br />
� Zu, Egi, auzi-buru zaude galde datozkizunentzat. Or Aitork 275. Biotz-lagun bat, eske ta galde ibillitako<br />
laguna antxen eukan bere alboan. Erkiag Arran 176.<br />
- GALDEA EGIN. a) (Precedido de gen.). Preguntar por. � Klaroki agertu izan natzaie ene galderik egiten<br />
etzutenei. Lç Rom 10, 20 (He, Dv ene galderik ez zutenei). v. tbn. EZ Man I 77. Luisa, beste alakok zure galdea<br />
egin du. Ag G 298. Oraindik ere orren [bertsolariyaren] galdia / egiten dute Frantziyan. Tx B 189. Atean agertu<br />
zan ertzain au, Kosepantoniri lobearen eta laguntxuen galdea egiñik. Erkiag Arran 57. Heien galdea egina daut<br />
eni ere, atzo, kofesatzean. Larz Senper 112s. � Prinze eta iaun handiek orok haren [heuskararen] galdia, /<br />
eskribatuz hel balute ikhasteko desira. E 259 (cf. la nota del ed.: "Ez da dudarik [...] hemen egiten dute edo<br />
dagite utzi duela esan gabe"). b) Preguntar. � Apaizak beste gauza / batzuen urrena, / galdia egin ziyon: / Zein<br />
da seigarrena? Bil 152. Sartu ordurako, / galdea egin gabe / ez det nik faltako: / egun artan apaizik / ea dan<br />
arako. Ib. 125. Jagi ta batera, Txantonetzazko galdea egin eutsan Arantzari. Erkiag Arran 95. Berdiñik iñon ote<br />
dagoan / egingo nuke galdea. Basarri 118. Aizu, Manuel, nagon lekutik / egingo dizut galdia: / [...] ikatzak<br />
pronto al dia? Zepai in Uzt LEG II 41. c) Pedir, suplicar. "Adposcere, [...] galdea egitea, eskea egitea" Urt I 229.<br />
� [Ardiak] belarraz eiten dio lurrari galdea. "Hierba pide una y otra vez". Or Eus 247. Jauna, suntsi dezazun ni<br />
baitan, egiten dautzut galdea / hoinbertze bere gostuko sugai erretzen duen labea. Xa Odol 266.<br />
- GALDE-ALDI. v. galde-aldi.<br />
- GALDEAN. a) Pidiendo, suplicando. � Zeronek nauzu galdean egotera manatzen, / hargatik natzaizu lehen<br />
galdetua eskatzen. EZ Man II 20. b) (Precedido de gen.). Preguntando por, en busca de. v. GALDEZ. � Ume<br />
gaizuak negarrez daude / apariaren galdean. Xe 263. Etortzen bada paperista ori nere galdian, etzaiozula utzi<br />
sartzen. Iraola 114. Aiek lajatu duten orduan / asi da nere galdean. Tx B I 36. Kriara laster bialdu zuen /<br />
arakiñaren galdian. Ib. 156. c) Preguntando. � Iya nerekin konforme zegon / asi nazaion galdian. Tx B I 75.<br />
Elur-malua bezela dator / jendia arratsaldian, / estaziyotik Ormaiztegira / Ezkiyo non dan galdian. Tx B II 93.<br />
- GALDEA IZAN (trans.). a) Pedir, demandar. � Eta gehiago zeren egun baitut galdea, / arren eztadukazula<br />
eman gabe gordea. EZ Man II 53. Laster Apostoluek etziozaketen buru egin heldu zitzaizkotenei edo argi galdea<br />
zutenei. Hb Egia 98. � Fiñean hill gogorrak dauntza mobimendu gaberik, / eztutela zohiaren baizen berze<br />
galderik. EZ Man I 46. b) Preguntar. � Enganatu gabe, beraz, iakiteko gerthuki / konfesoretan galdea dezagula<br />
iduki, / ikhasteko ea zenbat den guztien nonbrea. EZ Man I 22. Galdea dute ea ian lezaketenz. SP Phil 27. c)<br />
(Precedido de gen.). Preguntar por. � Nausia hemen da eta zure galdea du. SP Imit II 8, 1 (Ch zure galdez dago,<br />
Mst, Ip deitzen zütü). Agertu natzaie ene galderik ez zutenei. He Rom 10, 20 (Dv ene galderik etzutenei; Lç ene<br />
galderik egiten etzutenei). Nausia ethorria da, zure galdea du. Lg II 204. Eriak ere ezin zagozken hura gabe,<br />
haren galdea zuten bethi: "Aita non da? Laph 200. � (Instr. en vez de gen.). � Yainko yauna[k] deitzen hau<br />
arraiki; / estima zak hitaz duen galdea, / eta emok bihotza osoki. CantIzp (ed. 1813), 29. � Indarrekin hainitzak<br />
bizitzen mendea, / bortz alferrek mainekin mirikuz galdea. Hb Esk 186. d) (Precedido de alativo). Ser llamado,<br />
ser convocado. � Notariak baduke behar bada norapeit galdea. JE Bur 111. Predikari gustagarriena, orotarat<br />
galdea zuen. Zerb Azk 80. e) (Con aux. tripersonal). � Amona xintxôk Mikeli dio / ontaz eta artaz galdea; /<br />
argitasun on emanik ere, / ez ark nai bezain luzea. "Le pregunta". Or Eus 266.<br />
- GALDEAK EGIN. Preguntar. � Jainkoari galdeak egin ziozkan, baña erantzun etzion. Lard 180. Galdeak<br />
egin ziezten, izarra noiz agertu zitzaien jakiteko. Ib. 368 (v. tbn. 152, 373). � (Precedido de gen.). Preguntar por.<br />
� Zure eta senide guzien galdeak egin eta kontuak eskatu dizkigu. Lard 55.<br />
- GALDEAREN GALDEZ. A base de preguntar mucho. � Galdearen galdez zirika daragoio Sokratek<br />
[mutilari]. Zait Plat 62s. Inork irakatsita ez, baina, galdearen galdez eraginda, norberak bere kabuz ikasiko ote<br />
luke iakintza? Ib. 69.<br />
- GALDE-BURU. "Problema, cuestión, interrogante" DRA. � Gogoa nolako, izkera alako. Euskeldunen gogobiotzetan<br />
dago galde-buru orren korropiloa. FIr GH 1921, 629.<br />
- GALDE-EGILE. v. galdegile.<br />
- GALDE EGIN. v. 1 galdegin.<br />
- GALDE-ERANTZUN (G-to ap. A; Lar). Diálogo, pregunta(s) y respuesta(s). "Demandas y respuestas, galdeeranzunak"<br />
Lar. "Galderantzunak (G-to), las preguntas y respuestas" A. � Alkar-izketaren lenengo galde<br />
erantzunak. Zait Sof 103. Auxe onartzen du darraizkion galde-erantzunetan: [...]. Zait Plat 63 (v. tbn. 87).<br />
Galde-erantzunetan hasi baino lehen, oharpen batzuk egin nahi ditut. Ugalde in MEIG IX 51. Adabakiak eta<br />
galderantzunak. MEIG I 203 (tít.). Jakin nahiak zirikatzen gintuelako [...], beragana jo dugu berri bila. Hona<br />
zenbait galde-erantzun: [...]. MEIG VIII 51. Galde-erantzunei dagozkielako soil-soilik, Altuberen legeak elkar-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
312
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
hizketarenak dira. MEIG IV 101. � Interrogatorio. � Komisariara iritxi ziren eta denborik galdu gabe asi ziren<br />
galde-erantzunetan. Izeta DirG 77 (v. tbn. 44).<br />
- GALDE-ERANTZU(N)KA. Con preguntas y respuestas, de forma dialogada. � Eletarik etzun nai galdeerantzunka.<br />
Or Aitork 108. Galde-erantzuka iardun. Or in Gazt MusIx 20. Zenbat ederrago da izketa askatuz<br />
elkar-izketa bat, galde-erantzuka! Or ib. 20.<br />
- GALDE-ERANTZUNKETA. Entrevista. � Galde-erantzunketa bat egin dogu berakin. Alzola Atalak 116.<br />
- GALDE-ERANTZUNPEN. Diálogo, pregunta(s) y respuesta(s). � [Kristau Ikasbidetik] artzen dittudan galdeerantzunpenak<br />
(B.K.I.) itzakin bukatuz. Inza Azalp 125.<br />
- GALDE-ERANTZUTE. Pregunta(s) y respuesta(s). � Arkitu zuten Elizan [...] legeko gauzak gald-eranzutez<br />
ederki klaratzen. Mb IArg I 170.<br />
- GALDE-ESKARI. Ruegos y preguntas. � Nik ezagun-berrikoak egin bitarte, galde-eskari salla agortu da,<br />
Yaunari eskerrak. Ldi IL 23.<br />
- GALDE ETA GALDE. Preguntando insistentemente. v. galdeka. � Galde ta galde ibilli diran oiek, zer<br />
garbirik atera dute aren kontra? Or SCruz 86. Batzu eta besteak ari zitzaizkon galde eta galde, argi baten<br />
ondotik beste bat nahi. "Lui posaient de nombreuses questions". Ardoy SFran 239. � Nikanor-ek lenengoz<br />
entzun ebanean, zurrumurru ori egia izan ete zeitekean, bere buruari galde ta itaune ibilli zan. Erkiag BatB 83.<br />
- GALDE-EZAUGARRI. Marca de interrogación. � Al galde-ezaugarriaren aurka. MEIG VI 163.<br />
- GALDE-IHARDESPENKA. Con preguntas y respuestas, de forma dialogada. v. GALDE-ERANTZU(N)KA.<br />
� Ebanjelio pasarte batzu boz bakar batek irakurtzeko orde, bizpahirulau erraile galde-ihardespenka ari<br />
baitziren. Lf in Casve SGrazi 8.<br />
- GALDE ISIL. Adivinanza. � Salomonek galde-isill guziak asmatu ziozkan. Lard 214.<br />
- GALDE IZAN (Dv, que cita EZ Noel, H). (Aux. trans. bipersonal). Preguntar por, demandar. "Galde, demande,<br />
action de s'informer, de s'enquérir. Galde duzu ea egia denetz, vous demandez si c'est vrai" H. � Zer galde du<br />
zure merzedeak? "Qué manda". Volt 210s. Ardiats ezazu galde dudan dohaña. EZ Man II 24. Zuek galde<br />
duzuena / sorthu da Betleenen. EZ Noel 66. � Leher, leher buruak, ez utzi bihirik; / etzuten bertze galde<br />
[etsaiek] hunat ethorririk. Hb Esk 59. � Tener demanda. � Mundua ilhun orai hemezortzi mende, / eskuz egin<br />
Yainkoek izatean galde; / egiazko Yainkoa arras ahantzia, / debruen erresuma lurreko guzia. Hb Esk 41 (el ed.<br />
aclara: "Eskuz eginiko jainkoek zuten galdea").<br />
- GALDE-PARTIKULA. Partícula interrogativa. � Maizenik galdera osoetan sartzen dugun galde-partikula.<br />
MEIG VI 161.<br />
- GALDEZ (Lar, Etxba Eib). a) Preguntando. "Lengüear, seguir preguntando, galdez jarrai" Lar. "Galdez<br />
nintzan norutz artu biar dogun Elorrixora eltzeko, estaba preguntando [...]" Etxba Eib s.v. galdetu. v. galdetu. �<br />
Tr. Propio sobre todo de la tradición septentrional no suletina desde Leiçarraga. Aparece tbn., al menos desde<br />
Mendiburu, en textos meridionales (no vizcaínos, salvo Erkiaga y T. Etxebarria), gralmte. de léxico cuidado. Los<br />
autores septentrionales antiguos (Leiçarraga, Axular, etc.), lo emplean sobre todo con egon. En DFrec hay 9 ejs.<br />
� Baina galdez nago, ala eztute enzun ukhan? Lç Rom 10, 18 (TB galdegiten dut). Elkharren artean hunezaz<br />
galdez zaudete. Ib. 16, 19 (He elkharri galdez zagozkote; TB galdegin). Galdez nauzue bada zer kausaz ni<br />
erekharri nauzuen. Lç Act 10, 29 (TB, Dv galdegiten). Galdez gauden egitekoari ihardestea. Ax 481 (V 311).<br />
Haur nahi nuke iakin, hunen nago galdez, haur da ene gogoeta. Ib. 474 (V 307). Eta bilarazirik aphezen prinze<br />
guziak [...], galdez zegokoten hea non sorthu behar othe zuen Kristok. He Mt 2, 4. Ta sarzen, otsez ta galdez:<br />
Non arkitzen da judatarren errege jaio berria? Mb IArg I 159. Etzuen zer ibilli galdez, jakiteko gauza gaiztoak<br />
zirala. Ub 14. Gauza baten galdez nagokizu. [...] Bi oietatik nork geiago nai izan bear dio? Lard 397. Atean<br />
otsegin zuten, galdez, Simon, Pedro zeritzana, an bizi ote zan. Ib. 498. Batzuek hasi zitzaizkon hirriz, bertzeak<br />
galdez non ikusi zuen eta nolakoa zen. Hb Egia 23. Senartzat nai al nazun / egon naiz galdez. Bil 102. Zertaz<br />
mintza egonik nere buruari galdez. HU Zez 202. Auzoko atsoak, soiñu aren berri galdez elkarri, arri ta zur. Mok<br />
16s. Khexatzera goazineko agertzen zaiku beharrik emazte adinetako bat, zer nahi dugun galdez. JE Ber 70.<br />
Galdez eman zitzaion, hean bigarren taza bat hartuko zuenez. Barb Sup 65. v. tbn. SP Imit III 58, 1 (Mst<br />
galtatzen). Gç 178. Arr GB 112. Urruz Zer 60. Or Aitork 141. Erkiag Arran 142. Zait Plat 106. Etxba Ibilt 467.<br />
� (BN-lab ap. Gte Erd 129; Lar, Añ). (Precedido de gen.). Preguntando por, buscando. "Preguntan por mi, por ti,<br />
por él, &c., nere galdez, zure galdez, aren galdez daude, dagoz. Preguntaban, galdez zeuden, zegozan, &c." Lar.<br />
"Senharraren galdez dabila, elle est à la recherche de son mari" H. "Gizon bat zure galdez da (BN-lab)" Gte Erd<br />
129. � Huná, hirur gizon hire galdez diaudek. Lç Act 10, 19 (He, Dv zure galdez; TB galdegiten zaituztenak).<br />
Nor erranen dut haren galdez dagoela? "Qui le demande". Volt 278. Etortzen da etxe batera norbait etxeko<br />
andrearen edo nagusiaren galdez. AA III 550. Aterik ate nabill / Jesusaren galdez, / eziñ iñon jakiñik / jaio dan<br />
edo ez. Echag 124. Bazkal-orduan, besteak nere galdez asitakoan. A Ardi 117. Emakume bat nire galdez, emen?<br />
Erkiag BatB 196. v. tbn. Izt Po 79. Laph 211. Elzb Po 189. Etxde JJ 222. NEtx LBB 361. � Pasatzen ginelarik /<br />
Tolosan behera / Guardak jin zerazkitzun / Portü galdez hitera. Col. Chaho (ap. DRA). � Huna, ni naiz zuek<br />
galdez zaudetena. Lç Act 10, 21 (He galdetzen duzuena, TB, Dv bilhatzen; v. estructura similar en Zait Sof 88).<br />
b) Pidiendo, solicitando, buscando. "Galdez egotea, demander avec persistance" Dv. � Tr. Propio de la tradición<br />
septentrional, ya desde Leiçarraga. Al Sur sólo lo hemos encontrado en Echagaray, en un texto de Arrantz de<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
313
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
1878, en Erkiaga y Berrondo. � Ezen Aita ere halako adorazalén [egiazkoen] galdez diagon. Lç Io 4, 23 (He<br />
bilhatzen ditu, TB galdegiten, Dv galdatzen). Zeren galdez dago, iauna? "¿Qué quiere?". Volt 243 (v. tbn. en<br />
contexto similar Lç Io 4, 27). Erromeria egiten duk, giristiñoa, bi moldez, / bata esker itzultzeko, berzea<br />
zerbaiten galdez. EZ Man II 113. Eztago deus guri galdez, gure amorioaren eta bihotzaren baizi. Tt Onsa 128.<br />
Ur xorta baten galdez dagoela. Dh 165. Othoitzen dagola, / on eta gaxtoentzat galdez zeruari. Hb Esk 195. Orok<br />
alde orotarik nik zu maitha zaitzadan, Jauna, galdez eta oihuz. Dv LEd 55. Getari etorri zan / arpoiaren galdez,<br />
/ [...]. Antonek albotikan / ematerik nai ez (1878). Arrantz 33. Alde orotarik osteka heldu zauzkun paganoak,<br />
batheioaren galdez. Prop 1880b, 98. Ethorri ziren haren berrien galdez. Ib. 1881, 239. Hor gure barbera<br />
Otsoari da hasten galdez bortz libera. Zby RIEV 1908, 767. --Nor da hor? --Ni, laguntza zerbeiten galdez. HU<br />
Zez 33. Bazabiltzan beraz alde guzietan, muthil baten galdez. Barb Leg 141 (v. tbn. 139). [Erri-jaietan] aal<br />
dauana beintzat erri-ingururantz asten da, sorterritxuaren galdez. Erkiag Arran 181. Gure etxean sartu zen<br />
gatulu bat esneren galdez. JEtchep 35. Laborariak elgarretaratzen dira bazter guzietan, berearen galdez. Herr<br />
14-4-1960, 1 (foto).<br />
v. tbn. Hm 169s. Arg DevB 216. Laph 72. Arb Igand 177. JE Bur 149. Or Eus 50. Zerb IxtS 52. Lf in Zait Plat<br />
XVI. Xa Odol 265.<br />
� "Beti galdez eta galdez dago, il fait toujours demande sur demande" H.<br />
� (Precedido de sintagma nominal en caso absoluto indet.). � Zergatik jenerazione haur signo galdez dago? Lç<br />
Mc 8, 12 (He seinale galdez, Dv ezagutkari galdez; TB galdegiten du mirakulu bat). Galdez nagotzu, Jauna,<br />
argi / bekhatuen bilhatzeko. Gç 58. Yustizia galdez Israelgo hiritarik Dabitengana heldu ziren guziak. Lg I 311.<br />
Fulia handirekin asperkhunde galdez daudez hire kontra. Dh 152. Igelak errege-galdez. Gy 110. Belhauniko<br />
erori zen, Salbatzaileari sokhorri galdez. Laph 59. Zertako ibili dire iragan egunetan kontseilu guziei galdez?<br />
HU Zez 106. Bi mutiko jin zauzkit bertsu berri galdez. Etcham 104. Laguntza galdez, oihuka emaiten zaio beraz<br />
atxoa. Barb Leg 136. Zer zinen? Zure seme xarmant horren berri galdez jina? Larz Iru 130. v. tbn. Hb Esk 63.<br />
Ox 73. JE Ber 97. Lf Murtuts 35. JEtchep 115. Ardoy SFran 117. Xa Odol 341. Berron Kijote 191.<br />
� (Precedido de sust. en caso absoluto det.). � Galdez barkaziyoa, / eskatzen graziya. Echag 104. Primaderen<br />
xantria [roxiñoleta] / dagoko [miruari] galdez bizia. "Lui demande la vie". Gy 231. Bertzeak ogia galdez,<br />
biziaren irriskuan. Xa Odol 174. � Egun batez heien [ardien] nagusia jin zitzaion galdez saldu nahi luzkela, sos<br />
beharretan zelakotz. JEtchep 52.<br />
- GALDEZKO. a) Petitorio, de petición. "Qui est de demande. Galdezko ata, acte de demande" Dv. � Egizu<br />
galdezko Akta bat. CatLav 254 (V 128). Galdezko Akta. Monho 80, CatJauf 20 y Ardoy SFran 118. Abrahamen<br />
eta haren ondokoen otoitza maizenik galdezkoa da. Zelaiberri Herr 26-4-1959 (ap. DRA; la ref. es incorrecta). b)<br />
"Interrogativo" BeraLzM. � Ba hori bai baiezkoetan nola galdezkoetan [perpausetan] erabiltzen dela. MEIG VI<br />
158.<br />
galdea. v. galdera.<br />
galde-aldi (H), galdetaldi (Lar). � Interrogatorio. � Lenengo galde-aldia jendarmerin egin zioten. Etxde JJ<br />
194.<br />
galdeera. v. galdera.<br />
galdegai. �1. Pregunta. � Nor ote zun ordea Engrazik adiskide ala oekide? [...] jendeak galdegai oni<br />
erantzupen egitsua billakatzen zion. Etxde JJ 135. �2. Foco, rhema (en gram.). v. foku, galdekizun (4). �<br />
Perpausen informazio berria, lehendik ezagutzen ez duguna, dakarren atalari galdegaia deitzen diogu. EGLU I<br />
16. Galdegaiaren izena, erdal izena (elemento inquirido) alegia, Azkuegandik omen dator. MEIG VI 146.<br />
Galdegaia, berriz, munduan barrena "foku" edo deitzen duten horixe da, noski, guti gora-behera: informazio<br />
berria daraman eta dakarren perpausaren zatia. Ib. 148 (v. tbn. 149). Perpausak galdegai jakinik ez duenean<br />
edo, berdin dena, perpaus (ia) osoa denean rema, galdegai. Ib. 165. Galdegaia eta mintzagaia euskaraz. Ib. 137.<br />
Galdegaiaren aurreratzea, topic fronting delakoa. Ib. 161.<br />
galdegaitasun. � Focalidad (en gram.). � Aditzak (V + Aux) eta aditzak bakarrik, galdegaitasuna ere bere<br />
baitan duenez gero. MEIG VI 165.<br />
galdegarri. "Qui peut être demandé, sur quoi on peut interroger, questionner, s'informer, s'enquérir" H.<br />
galdegi. v. garitegi.<br />
galdegile (Dv), galdegila (Añ (G, AN)). �1. (El) que pregunta. "Preguntador, preguntón" Añ. "Questionneur,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
314
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
celui qui interroge, demande" Dv. v. galdetzaile. � Bai, galdegile maitea, "pinpirina" ere deitu diote [gure<br />
aldizkariari]. MIH 136. � Zu ari zera, Iauna, [...] galde ta erantzugille orieri ixilik erantzuten. "Consulentibus<br />
consultisque". Or Aitork 164. �2. (L, BN, S ap. Lh; Lecl, Dv), galde egile, galtegile. (El) que pide, demandante.<br />
"Demandeur" Lecl. � Aphur bat ixilik egon ondoan galde egileari erraiten dio: [...]. Laph 94. Permetitü eta<br />
permetitzen dügü galthegiliari berriz obra hunen inprimatzia. Ip in CatS II. Egunka lanera badoaz galdegilerik<br />
balinbadute. Prop 1900, 62. v. tbn. CatJauf II. Prop 1906, 87. Untzitik jautsi orduko, bazituzten gehienek laneko<br />
galdegileak. JE Bur 208. Hemendik goiti izanen dira hartzale eta ez emaile, galdegile eta ez eskaintzale. SoEg<br />
Herr 7-1-1960, 3. �3. (Gram.). Partícula interrogativa. � Noiz galdegileak. MEIG VI 149. Galdegile eta<br />
aditzaren bitartean. Ib. 166.<br />
1 galdegin (L-sar, BN-mix-ad-baig-lab, S; Ht VocGr, Aq 440 (L), VocBN, Dv, H), galde egin (L, B, BN, S),<br />
galtegin (S), galte egin (S), galdein (B, BN-arb, Ae), galdin (BN-baig, Sal; Dv galdite (B)), galda egin (BNmix).<br />
Ref.: A (galde egin, galdin, galte egin); Satr VocP; Gte Erd 129; AtSac 33; EAEL 269. � Tr. De uso<br />
general, salvo en vizcaíno; parece faltar tbn. en la mayoría de los autores suletinos de los ss. XVIII y XIX, que<br />
emplean en cambio, casi sin excepciones, galto egin (q.v. s.v. galdo). La forma más empleada es galdegin; hay<br />
galde egin en el texto vasco de Rabelais, en Aguirre de Asteasu, CatB e Iturriaga y, junto a galdegin, en varios<br />
autores septentrionales antiguos (Leiçarraga, Voltoire, Etcheberri de Ziburu, Chourio y Haraneder), además de<br />
en Duvoisin; por lo demás, galde egin es frecuente, sólo o junto a galdegin, en autores meridionales del s. XX<br />
(Azkue, Inza, Orixe, Etxaide, Villasante, etc.) y al Norte en J. Etchepare y Lafitte. Hay galtegin en textos<br />
roncaleses y suletinos (Constantin, galthegin en Etchahun, Mirande y Casenave), pero galdegin en Belapeyre y<br />
Archu. Hay galdein en CatAe y, junto a galdegin, en CatLan; galdegin pero galdeiten en Elizalde (53 / 20 y 21)<br />
y Lizarraga de Elcano (Ong 48v / Prog 116), y, sin que nos conste la forma del part., galdeite- en Mihura (en<br />
quien es muy frec.); hay tbn. sendos galdeiten en Baratciart (258), en un pasaje que procede sin duda de Mihura<br />
(9), y Labayen (SuEm 188), que emplean normalmente galdegin, y un galdeinzazu en Voltoire (181). Hay galdin<br />
en un texto de Muruzabal de 1751 (y galdinzen, no galditen) y en Samper (tbn. en CatSal; en cambio, hay<br />
galdegin en ZMoso), y, junto a galdegin, en Legaz y F. Irigaray; junto a galde in, en CatUlz. Hay ejs. de las<br />
formas fuertes de egin en Dechepare (176), Leiçarraga, Orixe (Aitork 321) y T. Agirre (Uzt 18); están más<br />
extendidas las formas del imperativo: galdegiozu, ya en Axular (157 (V 104)), aparece además en Pouvreau<br />
(Phil 126), Gasteluçar (189), Mendiburu (IArg I 265), Baratciart (167), Duhalde (209), JesBih (444), MarIl (29)<br />
y A. Barriola (Goi 28); galdegiozue en J. Etchepare (Bur 101) e Iraizoz (YKBiz 331); galdegiozute en Chourio<br />
(16) y J. Etchepare (Bur 192); galdegiezu en Iraizoz (YKBiz 475); galdegiezue en Orixe (Mi 77); galdegizu en<br />
Voltoire (218) y MarIl (31); galdegizue en Gasteluçar (97) e Iraizoz (YKBiz 331); galdegizok en Barbier (Sup<br />
181); galde eidazu en Rabelais; galde egiozu en Duvoisin y galde egizu en Zaitegi (Plat 145). En cambio, hay<br />
galdeizogün en CatLan (161). En DFrec hay 35 ejs. de galdegin.<br />
�1. Pedir; exigir, reclamar. "Je lui ai demandé son cheval [...], galdegin diot bere zamaria, baiñan eza eman<br />
darot" Ht VocGr 415. "Pedir cuentas" Aq 440. "Demander. Eginbideak galdegiten zaitu, le devoir vous appelle"<br />
Dv. "Galde egin, [...] 2.º (S, Mt 7, 7 [vuelve a citarlo s.v. galte egin, pero en realidad es galtha ezazie: sí hay<br />
galdegin en SalabBN]), pedir; [...]; 4.º (B, L, BN), reclamar, exigir" A. v. 1 galdatu (2), galdetu (2). � Tr.<br />
Propio de la tradición septentrional desde sus primeros textos, fuera de la cual lo encontramos en Mendiburu,<br />
CatSal (hay eskatu en cambio en CatAe y CatR), Irigaray, Orixe y Villasante. Cuando el objeto es una oración<br />
subordinada, el verbo de ésta puede ser el sust. verbal (-t(z)ea) o verbo conjugado con los aux. de subjuntivo<br />
(eman diezaion); hemos encontrado una vez -t(z)eko, en cambio, en Etcheberri de Sara (Galdegin betzo [ene<br />
semeari] eskuarazko zenbait perpaus latinez ihardesteko. ES 400). � Galde eidazu nahi duzuna (1542). Rabelais<br />
TAV 3.2.5. Ene izenian anhitzetan galdeginik limosna. E 67. Ezpaitu Iainkoak gureganik deus berzerik<br />
galdegiten, hari garreitzan baizen. Lç Ins E 1r. Nazione huni galdegin dakionzat, munduaren kreazioneaz<br />
geroztik isuri den profeta guzién odola. Lç Lc 11, 50 (He kontu galde dakioentzat). Zer galde egiten duzu?<br />
"¿Qué es lo que me quereis?". Volt 188 (en 223 la misma pregunta se traduce por "¿A quién pedís y buscaís?";<br />
cf. infra (3)). Geure obren kontu hertsia daroku galdegiñen. EZ Noel 128. Eztugu ian-edanean eta<br />
beztimendetan soberaniarik galdegiten. Ax 416 (V 270). Xahutasunaren galdegiteko othoitza. Gç 56.<br />
Galdegizue eta errezibituko duzue. Ib. 97. Gauza bat xoilki galdegiten darotzuet ene errekonpensatzat. ES 187.<br />
Zeren Jainkoak galdegiten zioten baiño gehiago egiñ nahi izatu duten. Ch III 7, 2 (v. tbn. 2, tít.). Adoniasek<br />
galdegin zuen ezkontzan Abisag. Lg I 324. Haren legeak zure herbaltasunari sobra galdeiten dioela. Mih 89.<br />
Erregelak galdegiten dituzten bertze kondizione guziak bethe ditudala. MarIl XVI. Galdegiten dugu barkhatuak<br />
izaitea barkhatzen dugun bezala. Jaur 193. Guti zuten galdegiten. Arch Fab 213. Ez du nihork ikusi apheza<br />
ihesten, / etsaiak duenean lagun galdegiten. Hb Esk 198. Gaztainak lur harroa galdegiten du. Dv Lab 318.<br />
Espos laguntzat gald'egin zintudan. ChantP 292. Zure alaba prima gald'egiteko ene. Ib. 278. Arrosario saindua<br />
[...] Leon XIIIgarren Aita Sainduaz hanbat prezatua eta galdegina. Lap VI (V 1). Frantziako framazon bilkura<br />
guzieri galdegina zioten laguntza. HU Aurp 172. Hanitz urteren eskola galdegiten duten ofizioetan. JE Bur 194.<br />
Pot bat galthegin neron (S). Col. Chaho (ap. DRA). Jesusek galdegin bezala, atxik zuen mintzaire ederra. Barb<br />
Sup 166. [Hiltzekotan denak] bere laguner eginen du galde: / [...] othoitzean har diten, lokhartzeko orde. Ox 77.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
315
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Ützi zian mandozaingua eta galtegin zian Elizan serbütxian berriz sartzia. Const 27. Galdegina egin zuen. Barb<br />
Leg 61. --Upela! --galdegin zuen. Mde Pr 108. Othoi, galdegiten dautzut, solasta zite harekin. Ardoy SFran 121.<br />
Galdeginaren bortxaz ardietsi. "À force d'insistance". Ib. 96. Gure ertor zenak galde eginik egin nituela<br />
[pertsuak]. Xa Odol 87. Apezari euskararen zaintzeaz ere aunitz galdegiten diogu, aunitz badezakelakotz. Ib.<br />
239.<br />
v. tbn. Mat 47. Volt 219. Ber Trat 94v. FPrBN 3. SP Phil 34. Bp II 64. CatLav A 2v (V 3). He Gudu 38. Mb<br />
IArg I 295 (eska ta gald-egiozu). CatLan 21. Brtc 241. Monho 158. Dh 209. JesBih 421. CatLuz 32. Laph 62.<br />
Elzb PAd 33. Zby RIEV 1908, 608. Jnn SBi 154. Arb Igand 170. CatJauf VI. Ox 138. Etcham 200. Zerb IxtS 39.<br />
Lf Murtuts 22. Balad 214. Vill Jaink 41. Larz Iru 136. Mattin 53. Galde egin: EZ Man II 50. He Gudu 99. Vill<br />
Jaink 171. Galthegin: Etch 582. Casve SGrazi 66. Galdein: CatLan 17. Galdin: CatSal 33. FIr 148.<br />
� (Aux. trans. bipersonal). � Eta zueri, jaunak, [...] galde egiten zauztet Herria astekarian agert araztea.<br />
Mattin 49.<br />
� (Con objeto indet.). � Konxit galdegin dirakozut (1584). B. de Echaux TAV 3.2.8. Argi galdeginik oldar zedin<br />
barnera. Lç Act 16, 29 (He galdeturik argia, Dv argia galdaturik). Geure buruari kontu galdegitea xeheroki<br />
[...] egin ditugun bekatuez. Mat 308. Zuhurrei gogo onez galdegiozute konseillu. Ch I 5, 2. Jinkuaren<br />
aitzinian mendekü galdeiten düten bekatiak. CatLan 118. Zuri sokorri galdegitea irrisku guzietan. MarIl 104.<br />
Orok haize eta iguzki galdegiten dute. Dv Lab 330. Mertsede galditeko Ama Birjinarik. CatSal 39. Jinkoari<br />
barkamendu galdegin. HU Zez 181. Denbora ta lan galdegiten du edozointan ikasteak. Xa EzinB 57.<br />
v. tbn. CatLav A 1v (V 2). Mih 90. Monho 128. CatLuz 24. Jaur 128. JE Ber 73. Lf Murtuts 28. Or Aitork 162.<br />
� (Precedido de alativo). Pedir de. � Bazinaki nor den edaterat galdetzen darotzuna. Lg II 136. Edatera<br />
galdegin baitzuen, eskaini zioten edari khirets bat. CatJauf 29.<br />
�2. (L-sar, BN-baig-lab; Dv), galde egin (G, BN-mix-ad-baig-lab, Sal; LE Urt voc.), galtegin (S, R-is-uzt),<br />
galte egin (R), galdin (AN-ulz-egüés-erro-ilzarb-olza-gulina, B, Sal), galdein (AN-ulz-erro, B, Ae), galde in (Gnav,<br />
AN-erro). Ref.: A (galde egin, galte egin); Bon-Ond 1142; Iz R 290, Ulz (galdéin); Satr VocP (galdegin);<br />
Izeta BHizt (galdin); Gte Erd 129; EAEL 64. Preguntar; interrogar. "Galdin zazie ta kontestatiko diziáu,<br />
preguntad y os contestaremos; nik béti ongitteraittaut, beño béti zautzaut eztuela nai galdíttare" Iz Ulz. "Galdin<br />
zion. Zer galdin datzu? Galdiozu zerbait" Izeta BHizt. v. galdetu. � Tr. Documentado en todas las épocas y<br />
dialectos, salvo en vizcaíno, donde sólo lo hemos encontrado en Erkiaga (Arran 153 galde egin), y en suletino,<br />
donde sólo lo hemos encontrado en Archu (Fab 9), Constantin (28 galtegin) y Casenave (SGrazi 44 galthegin).<br />
Hay galderik en contextos negativos, etc., en Leiçarraga: Zuek beraz eztagizuela galderik zer ianen duzuen (Lc<br />
12, 29) y Etcheberri de Ziburu: Baldin galderik badarot / nihork ere egiten, / zergatik haren ondoan / hanbat<br />
naizen penatzen (Eliç 219) (v. tbn., sin interrogativa indirecta como complemento, SP Imit III 58, 2, Lg II 242, Ir<br />
YKBiz 397 y Etxde JJ 136). � Baldin nehork galde badagizue: Zergatik laxatzen duzue? Lç Lc 19, 31 (He<br />
galdegiten badarotzue; Dv galdatzen). Elkharri galde egiten zeraukatela, zer erran nahi zuen. Lç Mc 9, 10. Bati<br />
galdegin diot zer den jaun oriokin etorrara pausu unetara. (c. 1597). FLV 1993, 463. Doktrinaren deklarazinoa,<br />
galdeginez eta ihardetsiz egina. Mat 36. Zeren galdeginika anitz gauza ezpaizio respondatu. Ber Trat 11r. Orai<br />
hemen galdegin ahal diteke, ea ifernuan berorik baizen hotzik izanen denz. Ax 583 (V 375). Norako da bere<br />
azken finean, Iainkoak bere eskutik utz dezanean? Ezta zer galdeginik. Ib. 110 (V 73). Kheinuz galdegiten zioten<br />
aitari, nola nahi zuen deit zedin haren semea. ES 159. Dudan galdegin dakienari. El 53. Gald-egiezu noiz. Mb<br />
IArg I 93. Galde egin bide zioen beti norbaiti, zar batentzat zer gauza ziran onenak. AA III 364. Ez neri galde<br />
egiñ, zeren naizen ignorantea. CatB 33. Irten zanari / egin ziyon galde: / --Gaspar Lizarralde / emen bizi al da?<br />
Bil 149. Geroztik galdegin izan diot nere buruari nola othe zakien. Elzb PAd 53.<br />
� (s. XX). Zer egiten dakote mutiko gazteek? zuen galdegiten bazkaltiarretarik batek. JE Bur 152. Aitona batek<br />
besteai galde / egiten zion lenguan, / eguzkitikan illargiraño / zenbatxo bide daguan. Tx B 194. Ez dugu<br />
galdegitearen beharrik non giren. JE Ber 74. Galdegiten diote baduenez deus jatekorik. Barb Leg 130. Euskeraz<br />
galdegin ta euskeraz erantzun, eman dizkigute bear-berriak. Ldi IL 48 (137 galde egin). Zuen aurrean galdegin<br />
diot, ta [...] eztiot obenik arkitu. Ir YKBiz 489. Maisu onari zer egiñen galdegin zion betiko bizia irixteko. Or<br />
Aitork 397. Orain bertze gauza bat galdegin bear datzut. Izeta DirG 57. Non nagon eginik galde, / diot:<br />
"Aurrean Baztan daukazu, gibelean Erro alde". Xa Odol 261.<br />
v. tbn. Volt 181. EZ Eliç 261. SP Imit IV 18, 1. Gç 172. Ch III 31, 5. CatLav A 6v (V 7). Lg I 237. Brtc 167. LE<br />
Ong 48v. CatLuz 14. MarIl 71. Hb Esk 102. ChantP 398. Legaz 18. Zby RIEV 1908, 412. Jnn SBi 118. Elsb<br />
Fram 68. Lap 23 (V 14). Arb Igand 9. CatJauf 79. StPierre 14. Or SCruz 19. Etcham 150. Zub 57. FIr 151. Or<br />
Eus 237. ABar Goi 28. TAg Uzt 304. Lf Murtuts 44. Munita 103. Mde HaurB 53. Etxde JJ 241. Txill Let 50.<br />
Zait Plat 40. Vill Jaink 53. Ardoy SFran 316. Lab SuEm 209. ZMoso 44. Uzt Auspoa 43, 118. PPer FLV 1987,<br />
191 (AN-gip). MIH 135. Galde egin: EZ Eliç 261. It Fab 19. Dv LEd 180. Xe 203. A Ardi 56. JanEd II 35.<br />
EusJok II 23. KIkG 62. Inza Azalp 119. Tx B I 151. JE Ber 44. Or Eus 134. Etxde JJ 46. Erkiag Arran 18. Zait<br />
Plat 92. NEtx LBB 130. Lab SuEm 198. Berron Kijote 141. Lf in Casve SGrazi 17. MEIG VII 35. Galde ein: Tx<br />
B 132. Galde in: CatUlz 10. Galtegin: CatR 31. Mdg 129. Galthegin: Mde Pr 125. Galte egin: Hual Mt 2, 1.<br />
Galdein: Mih 104. CatAe 30. Galdin: ETZ 86 (Muruzabal, 1751). CatSal 31. Samper Mt 2, 1. Legaz 33. CatUlz<br />
21.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
316
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� Galdegiezue, galde, [...] ontzeri, galde ni gezurretan ari naizenentz. Or Mi 77. Galdegin lurrari eta "ez naiz"<br />
esan zidan [...]. Itsasoko tulunbio ta narrazti bizieri galde, ta "ez gaituzu Iainko" erantzun zuten. Or Aitork 250.<br />
� (Con objeto no pronominal ni oracional). � Galdegin dezezu bidea. Volt 142. Galdegin behar zaiote<br />
Katixima. CatLav 19 (V 17). Asi da apeza eskolara bilaraztan agunoro dotrinaren galtegiteko. Mdg 122. Ango<br />
zernai berri galdegin oi baitzidan. Or Aitork 215. Beraz, zozokeri bat galdegiten dute "zer ari zan" orrekin. Ib.<br />
336. v. tbn. Mde HaurB 87.<br />
� (Acompañado de instr.). Preguntar por. "Norbaitez ou zerbaitez galdegitea, s'informer de quelqu'un ou de<br />
quelque chose" Dv. � Begiratu behar dela bertzeren bizitzeaz kurioski galdegitetik. SP Imit III 24, tít. Jaten<br />
zeudela, galdegin zuen Antimoz. Mb IArg I 265. Arrebaren etxera sartu bezin laster galde egin zeban berak<br />
igorritako landareaz. Izt C 163. Apaiznausiak galdegin zion bada Yesusi bere ikasletaz. Ir YKBiz 474. Mundu<br />
zabalari galdegin nion ene Iainkoaz. Or Aitork 250. v. tbn. Etxde JJ 53. Erkiag Arran 91. Lab SuEm 188.<br />
� (Precedido de gen.). Preguntar por; pedir. v. galde (3). � Gau eta egun beti / peligruan daude [arrantzaliak], /<br />
noizik beiñ egiñikan / partillaren galde, / aren irabaziyak / mereziyak daude. Arrantz 99. Jendarmak Esteberen<br />
basetxean agertu ziran Piarres Etxahunen galde egiñaz. Etxde JJ 191 (v. tbn. 228). Izenaren galde egin zion, eta<br />
onek "Molinera" zesaiotela erantzun. Berron Kijote 56 (v. tbn. 188). Odon-en galde egin ziguneko lasaitu<br />
genduen: bai, onik duzu. MIH 145.<br />
� "Mirenegaitik (V-arr), lagunagatik galde egin zun (V-arr, G-azp)" Gte Erd 129.<br />
�3. (BN-arb-baig, S). Ref.: EAEL 263; Gte Erd 129. (Aux. trans. bipersonal). Llamar, convocar; (hacer) buscar,<br />
preguntar (por). "Xefak galdegiten ditu biltzerre batendako (BN-baig), el jefe ordena que los hombres del pueblo<br />
se reunan" EAEL 263. "Nor galdegiten düzü? (BN-arb, S), ¿por quién pregunta?" Gte Erd 129. � Herodesek<br />
hura galdeginik eriden etzuenean, [...]. Lç Act 12, 19 (He bilha erabilli, TB bilhatu, Dv bilharazi). Simonen<br />
etxea galde eginik ethor zitezen borthara. Lç Act 10, 17 (TB etxea galdeginez; He etxearen galdez zebiltzala, Dv<br />
etxeaz galdeka). Ene arimak zu galdegiten zaitu eta zure bilha dabila. Harb 383. Hiltzerakoan zure galdegin<br />
zuen. Ax 329 (V 218). Nihork ez gaitu galdegin lanerat. Lg II 196. Urus izan zen Jainkoaren zerbitzurat<br />
galdegina izaiteaz. Jaur 408. Zuk galdegiten nauzunean zure aintzinera. Dv LEd 6. Eta huna hor Ustaritzera<br />
galdegiten dutela, eztei handi batzuetara. Barb Sup 45. v. tbn. JEtchep 93. Afaiterat galdegiten du. Ardoy SFran<br />
187.<br />
�4. (Uso sust.). Pregunta. � [...] galdetu zion batek, eta besteak ere egin ziozkaten era bereko beren galdegiñak.<br />
Mb IArg I 222s.<br />
- GALDEGITEKE. Sin preguntar. � Don Kijotek eskatu ziena ikuskatu gabe ta Dulzinea zeiñ ote zan galdeegiteke,<br />
baietz esan zioten. Berron Kijote 113.<br />
- GALDEGITEKO. a) "Jainkoari galdegiteko dugu gure bekhatuen barkhamendua, nous devons demander à<br />
Dieu le pardon de nos péchés" Dv. � Othoitz egiten dugunean galdegiteko dugu gogora ethorten zaikun guzia.<br />
Lç Ins E 3v. v. tbn. EZ Noel 65. Baldin Axular kausituko baliz orai dagoela purgatorioan [...], guztiok<br />
galdegiteko gendioke Jainko guztiz onari, othoi urrikal dakioen. ES 154. b) (Adverbio) interrogativo. �<br />
[Adberbio] galdegitekoak, zur, quare, quamobren, zergatik, zer arrazoinez edo zeri dagokala, &c. ES 368.<br />
2 galdegin. � Interrogador. v. galdegile. � "Zer da guziok egin bear dugun gauz ori?" esan zioten bere<br />
galdegiñak. Mb IArg I 286. Mututurik utzi zituen [...] galdegin erausle zenbait. Ib. 286.<br />
galdeginarazi. �1. Hacer pedir, hacer demandar. � Pentsamendu horrek [...] galdegin araziko dauzku<br />
errespeturekin Zeruko eta eternitateko onthasunak. Jaur 183. �2. Hacer llamar. � Haren semea heldu zaut<br />
nigarrez; urthe bat badu giristino dela eta, harek othoizturik, galdeginarazi ninduen aitak. Prop 1878, 168 (ap.<br />
DRA). �3. galdeginerazi. Hacer preguntar. � Berriz ere galde-egiñerazi zion nekazariari ea ze oiñaze sentitzen<br />
ote zuan. Berron Kijote 68.<br />
galdegite. �1. Pregunta; indagación. v. galdera. � Galdegitea. Erradazu lehenbizikorik ea giristino zarenz.<br />
Ihardestea. Bai. Mat 36s. Deitu zuen Iainko Iaunak Adan, eta galdegin zuen ea non zen [...]. Eta galdegite hura<br />
etzuen ez egin iakin gabez. Ax 523s (V 337). v. tbn. Gç 165. Bilhatze edo galdegite naturala behar zaio fedeari<br />
iarraiki. "Naturalis investigatio". SP Imit IV 18, 5 (Mst txerkhü, Ip ikhertze). Gizona gizon denez gero, zer den<br />
galdezka ari da. Etengabeko galdegite hau ez da oraindik bukatu. MIH 15. �2. Petición, demanda. v. galdeitza.<br />
� Lehenbiziko galdegitean erraiten diogu Iainkoari khen diatzagula iragan diten gaitzak. Mat 89.<br />
galdeitza, galdegitza (Dv (BN)), galditz (T-L). �1. Demanda, petición. "Action de demander" Dv. "Requête" T-<br />
L. v. galde. � Tr. Empleado desde fines del s. XVIII sobre todo por autores bajo-navarros. La forma más<br />
empleada es galdeitza; galdegitza sólo la hemos encontrado en Prop. � Zoin da Paterreko bigarren galdeitza?<br />
CatLan 70 (v. tbn. 71). Sinheste ez duena, on da orotako: / Galdegitzen zerk duen hura beiratuko, / nahi bada<br />
laguna nonbait arrobatu / edo nahi badio kanibeta sarthu? (Interpr?). Hb Esk 201. Komentuko serorek gutizia<br />
erakutsi zuten sainduarekin elhe egiteko. Sainduak etzuen gaitzetsi seroren galdeitza. Laph 73. Entzun zazu orai<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
317
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
zuri egitera nuan suplika edo galdeitza (Orreaga, s. XIX). ETZ 291. Galdegitzak badire alde guzietarik. Prop<br />
1896, 32. Galdegitza hori aspaldidanik egina ginduen. Ib. 130. Siriak bere eskualdean balinbadu eman dezaken<br />
baino galdegitza gehiago, zer egin? Prop 1898, 62. Gure galdegitzen hari [Andre dena Mariari] gomendatzea.<br />
Prop 1906, 130. �2. (BN ap. Lh; H s.v. galdea), galdegitza (H s.v. galdea). Pregunta. � Galdeitza. Giristino<br />
zirea? Errepostia. Bai, Jinkuaren graziari esker. CatLan 5. Galdeitza bat eginen dautzut [...]: Zer da hobe?<br />
Laph 130. Katiximako galdeitza xeheak. Elsb JBBizia 157 (ap. DRA). Zer khausitu du? Zer egiten du? Zertarako<br />
xedeak ditu? Bera dohaku galdegitza horiek guzieri ihardesterat. Prop 1900, 214.<br />
- GALDEITZAKO. (Adnom.). � Amoriozko, Oferendazko eta Galdeitzako Aktuak. CatLan 141.<br />
- GALDEITZEZKO. (Adnom.). � Galdeitzezko Aktua. CatLan 160 (v. tbn. 161).<br />
galdeka (Dv). �1. Preguntando. "Zutaz orotan galdeka dabila, il s'informe partout de vous" Dv. v. galdezka. �<br />
Ez ibilli galdeka: Zer jan eta zer edango degu, eta zerekin estaliko gera? AA II 170. Eta bilarazirik aphezen<br />
buruzagiak [...], galdeka zagokioten hean non sortzekoa zen Kristo. Dv Mt 2, 4. Nor[k] erran, zenbat angles,<br />
aleman [...] diren ibili [...] orori galdeka, jitean eta joaitean, Eskual-herri eta bereziki eskuara hain handizki<br />
aipu direlako hautaz? HU Aurp 206. Begiakin ikusten, beharriakin entzuten ta... abarekin galdeka. Iñarra Ezale<br />
1897, 148. Jendeak bein ere pakean uzten etziolako Masabiellko gauzen gañean galdeka. Goñi 111. Bere<br />
buruari galdeka ari zitzaion ea Mrs. Sappleton ezkondua ala alargunen errenkadakoa zenez. Mde Pr 96. Gizona<br />
eseri zen berriz, gusuari galdeka begira. Mde HaurB 77. Poxolu ederrik ekarten bazekien, zergatik? zergatik?<br />
galdeka. Zait Plat 91. En DFrec hay 2 ejs.<br />
v. tbn. Barb Sup 44. FIr 156. Zub 85. Etcham 67. JE Ber 15. Ldi IL 94. Leon Mt 2, 1 (ap. DRA; He galdez,<br />
Samper galdinez, Or, IBk, IBe galdezka). Or Aitork 297.<br />
� Gizon ura galdeka eta galdeka eta gureak berriz etzakitela deusik. FIr 150. Lotuko girelarik, hamar hamabi<br />
orenez galde eta galdeka, lausengu eta zanpaka, lerratuko da ba hori ere egiaren aithortzerat. Larz Senper 70.<br />
� (Precedido de gen.). Buscando. � Urre-bila ari izan bagintez [...]. Zuzentasunaren galdeka ari geralarik,<br />
ordea, [...]. Zait Plat 127.<br />
�2. Pidiendo. � Halakoa ikhusten da galdeka; bethi zerbaiten eskasean da. Dv Lab 139. Guk baditugu galdeka<br />
hari zaizkunak alde guzietarik, gohazkotela hekien argitzera. Prop 1906, 27. [Populua] Aaroni galdeka eman zen<br />
othoi eta lehenbailehen egin zetzon halakoak [jainko faltsoak]. Zerb IxtS 39. Potta galdeka hasten zitzautan /<br />
ohera joan eta fite. Mattin 99.<br />
galdekatu (BN ap. A; Dv (BN)). �1. Interrogar. "Questionner, interroger" Dv. � Laburzki galdekatu nuen,<br />
ikhusteko bazazkienez, aski ongi, erlijioneko egiarik beharrenak. Prop 1880b, 346. Luzaz galdekatu [nituen]<br />
beren xedearen gainean. Prop 1881, 14. Parisen galdekatu ditudan Zuberotar batzuek ez zuten [hitza] ezagutzen.<br />
Mde Pr 187. Egun hartan bertan haren galdekatzera etorriko zirela [poliziak]. Mde HaurB 106. Hazti sakratuen<br />
galdekatzea. Lf in Zait Plat XVIII. �2. Consultar. � Orain M. Faugère-k argitaldu duan irarkalditik ateratzen<br />
da berak bakarrik galdekatu duala egillearen bere eskuz idatzia. Zink Crit 73.<br />
galdekatze. � Interrogatorio. � Noizik behin galdekatze laburrak hasten ditu harekin atezainak; haren<br />
sorterriaren gainean eta beste gai askori buruz itauntzen dio. Mde Pr 103. Ondorio gabeko galdekatzeaz<br />
asperturik, azkenekotz amore eman zuten [hiri-zainek]. Mde HaurB 104.<br />
galdekeria. "Demande impertinente, sotte. Ez horrelako galdekeriarik niri" H.<br />
galdeketa (BeraLzM, T-L). En DFrec hay 8 ejs. �1. Interrogatorio. v. galdaketa. � Nere tamaltasun<br />
neurrigabe arrekin zoraturik, egin zidan galdeketari, baietzarekin erantzun nion. Alz EEs 1924, 29. Ez zion<br />
Pernandok lenbizikoan erantzun, baña Erretoreak jarraitu zion bere galdeketari. Muj PAm 43. v. tbn. Arriand<br />
Act 25, 26.<br />
�2. Cuestionario. � Atzeman behar likuzke aizina duten hiruz-pa-lau jakintsun, eia erdaraz egin ditzaten<br />
galdeketa (questionnaires) xehe-xehe batzu. GH 1924, 742.<br />
galdekizun. �1. "Qui est à, qui n'a pas encore été demandé" H. v. galdakizun. �2. Pregunta, cuestión. � Tr.<br />
Documentado en autores meridionales de cierto nivel desde mediados del s. XX. En DFrec hay 3 ejs. � Gure<br />
galdekizunari yardetsi. Zait Sof 65. Galdekizun guzien erantzuna nerekin arkitu nizun. Or QA 122. Badu<br />
galdekizun aundi oentzat erantzun bat. Vill Jaink 8s. Materialistek jendea engañatzen dute, galdekizun bat<br />
egiñaz eta isilpean beste bati erantzunaz. Ib. 69. Muiñoetan ala zelaietan, nun den obeago matsondoak<br />
landatzea, orra lenengo galdekizuna. Ibiñ Virgil 88. v. tbn. Lab SuEm 206. �3. Demanda, petición. �<br />
Galdekizun auxe egiten diote [mutilari], ebazkizuna aurkeztuz: kaizu iakineko lauki bat adieraztea, alegia, lauki<br />
orren alboko lerroa daitekena aurkiturik. Zait Plat 62. �4. Foco. v. galdegai (2). � 2gn. aapaldiko ele-iraulketa<br />
(hipérbaton), alegia aditza galdekizunen tartean ezarriz. Gazt MusIx 66.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
318
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galdekor. � Inquisitivo. Cf. galdakor. v. galdezgarri. � So galdekor bat. Mde HaurB 84. Noizetik noizera<br />
gizonari so egiten zion, galdekor, eta lotsa batekin begietan. Ib. 56 (v. tbn. 29).<br />
galdelari. � (El) que pregunta. v. galdegile. � Galdelarien yakingura asetzeko. Utsa EG 1956 (9-10), 49.<br />
galdemodu (AN-5vill, B). Ref.: Izeta BHizt; Gte Erd 129. � "Galdera. Galdemodu bat in behar datzut. Zer<br />
galdemodu?" Izeta BHizt. "Nik nere galdemoduk egin dizkiot nere airera (AN-5vill)" Gte Erd 129. � Gure<br />
galde modueri iardestetik eta arrontean ibiltzen ditugun bidetik deusik erdietsi ez dugularik. FIr 189.<br />
galdenbora, galdenpora. � Epoca de cosechar el trigo. � Galburutxo bat topatu neban galdenporea zanean (Vm).<br />
A CPV 940.<br />
galdeño. � (Dim. de galde). � Gerlari ohieri gobernuak galdeño bat. Herr 15-8-1957, 1.<br />
galdepen. � Pregunta. v. galdera. � Iduri du eztagoala bere lekuen galdepen edo pregunta ori (Larrainzar,<br />
1906). FLV 1988, 280.<br />
galdera (V-gip, G-azp, AN-gip-5vill), galdeera, galdea. Ref.: Etxba Eib; Gte Erd 59 y 129. � Pregunta;<br />
cuestión; (gram.) oración interrogativa. "Eiñ destazun galdera orrek, ez dau merezi erantzunik" Etxba Eib.<br />
"Galderak egiten zizkion (G-azp, AN-gip-5vill)" Gte Erd 129. v. galde, galdegite. � Tr. Documentado en<br />
autores meridionales no vizcaínos desde mediados del s. XIX; hay algún ej. en vizcaíno en el primer Azkue<br />
(BeinB 87 itaune edo galdeera), pero no encontramos otros ejs., siempre escasos, en este dialecto hasta la 2.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 319<br />
mende.<br />
a<br />
mitad del s. XX. La forma más empleada es galdera; galdeera es la primera en documentarse (Iturriaga, Iztueta),<br />
pero hay galdera ya en Lardizabal, J.I. Arana (SIgn 42), Beovide (AsL 59), etc.; con todo, galdeera se sigue<br />
encontrando en el s. XX (sobre todo en autores populares), frecuentemente junto a galdera en un mismo autor.<br />
Hay galdea en Soroa (AuOst 76 y 78, part. galderik 79). Se emplea sobre todo con egin; con jaurti hay un ej. en<br />
Oskillaso (Kurl 206). En DFrec hay 203 ejs. de galdera. � Lendabizi asi zitzaidan atakatzen Mayans, Arnesto<br />
Osorio, Traggia eta oen lagunai ikasitako galde-era desegokiakin. 'Con inoportunas cuestiones'. Izt C 231.<br />
Galdera oni zegokion erantzuera ematea bizia kostako zitzaiola. Lard 447. Tolosa-ingurukoak giñala igarri<br />
zigunean, baserri onegatik galderak egin zizkigun. Moc Damu 34. Aingerutxoa zer dan, diozu? Enetxu, ori<br />
galdera! Jaukol Biozk 92. Ta nere galdera au da: [...]. Ldi IL 83. Galderaz josiko natxiok. Ib. 16. Irakurleak<br />
onaizkero kolkopean zirika darabilkin galdera. TAg Uzt 186. Gauza auek entzunik eta gogoemanik, bi galdera<br />
mota sortu ditezkela dirudit. Or Aitork 364. Gure etxeko galdera asko egin dizkit. NEtx Antz 96. Bi ala iru bider<br />
galdera berbera egin bear izan nion. Anab Aprika 93. Atzera-galderarik gabe behatu zitzaizkion [poliziak] "ezbeharra"<br />
nola gertatu zen jaulkitzen zielarik. Mde HaurB 106. Galdera batzuk egin bear dazkizut. Izeta DirG<br />
71. Galdera oni erantzuterik eztago. Vill Jaink 93. Gizonari buruzko galderak. Ib. 56. Patxiren galderari baietz<br />
erantzun zion. Osk Kurl 168. Korreoz bialtzen dabeez ikastetxe bakotxetara galderak, eta etsamiñak egin da<br />
gero itzuli Unibersidadera. Alzola Atalak 138. Lenbiziko galdera / lotsatzen ez al zan. Uzt Sas 111. Aurrean<br />
daukagu zorroztu dizkiogun galderei erantzuteko prest. MIH 153. Galdera erantzuna bide dago. MEIG VIII<br />
104. Sasi-galdera erretorikoa. MEIG VI 161. Franko hizkuntzatan galderek eta baldintz perpausek joskeran<br />
duten elkarren eitea. Ib. 158. Galderetako hitzurrena. Ib. 165 (v. tbn. IV 104).<br />
v. tbn. Goñi 93. Iraola 97. Ag G 117. Urruz Zer 59. ArgiDL 131. Or Eus 229. Tx B II 57. Lek EunD 14. ABar<br />
Goi 44. EA OlBe 45. SMitx Aranz 44. Munita 128. JAIraz Bizia 23. Etxde JJ 181. Txill Let 105. Basarri 72. Zait<br />
Plat 53. SM Zirik 112. Arti Ipuin 24. Ugalde Iltz 59. MAtx Gazt 49. Lab SuEm 184. Xa Odol 150. Azurm HitzB<br />
61. Berron Kijote 209. Galdeera: Arr GB 114. Iraola 127. Urruz Zer 115. Alz Ram 115. ABar Goi 67. Munita<br />
131. Mde HaurB 58.<br />
- GALDERA EGIN (G-azp ap. EAEL 64). Preguntar. Cf. supra galderak egin, etc. � Orain galdeera / zoaz<br />
egitera: / zeren billatzera / gipuztarrak joan giñan / Gaztel aldera? It Fab 206s. Galdera egingo diot / Pello<br />
Errotari / aber egiya ote dan / jakin detan ori. Tx B III 24. Nik esanik sinisten ez bada, / egin Uitzin galdera. Or<br />
Eus 167. Ontziko nagusia joan zitzaion bein leun leun ia zergatik ateratzen ez zan galdera egiñaz. JAIraz Bizia<br />
108. Nagusiarengatik galdera egin zun. Ib. 54. Trebe zen orain honi gustazen zitzaion edozein gaiaz mintzatzeko<br />
eta galdera egiteko. Mde HaurB 66. v. tbn. Lab SuEm 195. � (Precedido de gen.). Preguntar por. � Norbaiti<br />
egin biarko zaio / bizi-lekuen galdera, / esplikatuaz nola izan dan / fameliyaren galera. Tx B II 61. Zure<br />
senarrarekikoa errez egingo degu. Gure soldaduak aruntza iritxi bezin laster, aren galdera egingo det. NEtx<br />
LBB 82. Klinikan ere askotan gera / gaixoaren zai egonak, / egunsentien galdera egingo / dizu an miñez<br />
dagonak. Uzt Sas 322.<br />
- GALDERA-MARKA. Signo de interrogación. � Izartxo edo galdera-markaren bat eraman beharko dute<br />
[Larramendiren Suplemento-ko hitz] askok oraindik. MEIG VII 60.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GALDERA OSO. (Gram.). Interrogativa total. � Nahiz horien artean galdera osoak (bai-ala-ezkoak)<br />
guttienak diren. MEIG VI 163. Galdera osoetan sartzen dugun galde-partikula. Ib. 161.<br />
- GALDERAZKO. (Adnom.). (Gram.). Interrogativo. � Galderazko eta baldintzazko perpausen egiturek. MEIG<br />
VI 159.<br />
- ZATI-GALDERA. (Gram.). Interrogativa parcial. Cf. GALDERA OSO. � Perpausa zati-galderaren (bai-alaezko<br />
ez denaren) erantzun bezala har daitekeenean. MEIG VI 147. NOIZ izan dute? zati-galderari. MEIG VI<br />
152. Zati galderetan, zer informazio eskatzen den zehazteko, galdetzaile bat erabiltzen da. EGLU I 7.<br />
- ZEHAR-GALDERA. a) Pregunta indirecta. � Zear-galdera batzuen bitartez, mutil aetxen aotik ikasi du<br />
geroenean, jakiteko bildur zana. "Encubiertas preguntas". Mok 19. b) (Gram.). Interrogativa indirecta. �<br />
Mendeko galde perpausak zehar galderak deitu ohi dira eta hauek -n hartzen dute mendekotasun marka gisa.<br />
EGLU I 5.<br />
galdera. v. galdara.<br />
galderaka. � Haciendo preguntas. � Eta asi ziran bata ta besteari galderaka. NEtx LBB 60.<br />
galderatxo. � Dim. de galdera. � Galderatxo au bakarrik: [...]. Ldi IL 60. Ta orain garrantzi gabeko<br />
galderatxo bat. NEtx LBB 114. Galderatxo bat egin nahi nioke Mokoroari. MIH 398.<br />
galderazi, galderazo. � Hacer preguntar. � Uste izan zuen Juan Apostolu maitea zala Jaunari alako galde bat<br />
egiteko egokiena, eta oni galderazo zion. Lard 440.<br />
galderna (V?, G? ap. A � Añ; Lar � H). � "Pulgón, insecto" Lar y Añ. � Langostak utzi zuena, galdernak jan<br />
zuen; eta galdernak utzi zuena, gorniak desegin zuen. Ur Ioel 1, 4 (Dv bruko, Ol zorri). Lurraldean gosea,<br />
izurria, legortea, gorriña, matxingorriak eta galdernak izan daitezanean. Ker 3 Reg 8, 37 (Ol podena).<br />
galdetaldi. v. galde-aldi.<br />
galdetsu (G, AN ap. A; Dv). �1. "Questionneur" Dv. "Preguntón, el que pregunta mucho" A. �2.<br />
"Quémandeur" Dv.<br />
galdetu (G, AN-sept, L-côte, B, BN-arb, Sal; Lar, Mg Nom 66 (G), Añ (G, AN)). Ref.: A; Iz Ulz (galdein); Gte<br />
Erd 43 y 129; EAEL 64. �1. Preguntar. "Galdetu du hor zirenez (BN-arb)" Gte Erd 129. "Galdeu alere!<br />
galdetzeak ez du deus e galtzen (AN-gip), galdeuakin ez degu ezer galtzen (G-azp)" Ib. 129. "Onena nork bere<br />
baitan galdetzea (AN-gip)" Ib. 43. Cf. Etxba Eib: "En Eibar es conocida la voz por la literatura, pero<br />
comúnmente no se usa". v. 1 galdatu, 1 galdegin (2). � Tr. Propio sobre todo de las tradiciones septentrional<br />
(no suletina), alto-navarra (Lizarraga de Elcano, etc., pero no en Beriayn, p.ej.) y guipuzcoana. Al Norte tiene<br />
una tradición constante desde Etcheberri de Ziburu y Axular hasta hoy. En guipuzcoano se encuentra en Ochoa<br />
de Arin e Irazusta, y desde 1800 la documentación es abundantísima. Aparece además en algún autor vizcaíno<br />
moderno (D. Agirre (AL 7)), pero sobre todo en los de la 2. a mitad del s. XX; Mogel y Arrese Beitia (AmaE 411)<br />
sólo lo emplean cuando escriben en guipuzcoano. En DFrec hay 154 ejs. Al Sur se encuentra con relativa<br />
frecuencia, si bien minoritariamente, el rad. verbal en imperativos tipo galde horri 'pregunta a ese' (además de<br />
los citados infra, v. tbn. Lar Cor 152, Cb Eg II 99, Añ CatAN 27, Lard 415, Xe 410, Urruz Urz 14, Arrantz 110,<br />
ArgiDL 5, Zait Sof 20, Or Aitork 257, Berron Kijote 83) y ante formas conjugadas de imperativo y subjuntivo (v.<br />
AA II 192, It Fab 158, JanEd I 95 (1892), ArgiDL 5, Tx B 77, Zait Sof 105, SMitx Aranz 43, Or Aitork 201,<br />
Anab Poli 93, Vill Jaink 117; tbn. con los aux. de egin: galde degizula (AA III 498), galde giozu (ib. 276), galde<br />
zegiola (Arr May 177)). � Herriko aphezei hoben hauk zein diren humillki / galdetu behar zaiela iakiteko<br />
segurki. EZ Man I 21. Behar duzu informatu, galdetu eta iakin ea nor den herrian probe, beharrik. Ax 231 (V<br />
154). Nahi baduzu sosegu onean, eta haserretu gabe egon, ez sobera galde, ez sobera bilha. Ib. 311 (V 207).<br />
Etsaia bere kolpea egin eta, banatu baitzen, halako moldez non nihork ez baitzeakien norat galde. ES 115.<br />
[Konfesoreak] bere galdetzeko moduaz supliduko dio asko konzientziako examina. OA 134. Ez niri hori galdetu.<br />
CatBurg 20. Nora zijoan galdetzen zioten guziei erantzuten zien: Cotatara. Mb IArg II 353. Estudiorik zuen<br />
galdetu, ta etzuela esan zidan. Cb EBO 44. Ez niri galde: / asko dirade / enzun nautenak munduan. Bast 12.<br />
Yudasek izan zuen atrebentzia galdetzeko Salbatzailleari hura othe zenez haren saltzaillea. Lg II 254. Badet zer<br />
galdetu. Mg CC 228. Nork santifikatzen ditu jaiak? galdetzen du dotrinak. AA II 50. Ongi aditzen ez dituen<br />
gauzetan ere, lotsatzen dirala besteri galdetzeaz. AA III 604. Aditzen ez dezuena galde bakoitzak bere artzaiari<br />
edo konfesoreari. Ib. 555. Batek baino gehiagok galde dezakete: baiña zer da fablea edo alegia? Gy V. Etzuen<br />
hargatik gehiago galdetu bazen Yainkorik. Hb Egia 19. Arara biltzen ziran [prailiak], [...], beren Aitari au edo<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
320
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ura galdetzera. Bv AsL 139. Norbaitek galdetzen badarotzu, aski duzu erratea ez dakizula. Elzb PAd 26.<br />
� (s. XX). Esan zezatela galdetzen zitzaietena garbi eta gezurrik gabe. Goñi 93. Aita bat orla faltatutzian /<br />
aurrak dira akordatzen, / mantaletikan amai elduta / noiz etorriko galdetzen. Arrantz 155. Gauza bat galdetu<br />
biar dizut. Alz Bern 73. Bazkari jaten ari zirala / bikariyuak galdetu: / Emazteari zer ingo ziñon / bazenduen<br />
arrapatu? Tx B I 148. Hurbildu eta, galdetu zion: "Zer ez duzu bada nahi?". Barb Leg 133. Nor-geren burueri<br />
galdetu dezaiogun... Gauza izango al giñake? Ldi IL 156. Galdetu gabe ere badakizkitzu zenbat ditudan. ABar<br />
Goi 23. Aspergarri zitzaion Balendini angoxe jarduna ta galdetubearra. TAg Uzt 216. So egin zion zerbait<br />
galdetu nahi izan balio bezela. Mde HaurB 38. Baiña auei zera galdetuko nieke nik, alegia: ea noren izenean<br />
jarri nai dioten gizonari ain lege gogor eta pisua. Vill Jaink 159. Ez deutse ezer galdetu. Erkiag BatB 170. Nitaz<br />
ez bahaiz fida, galde zok bere alabari. Larz Iru 50. Zergatik galdetuta, etzekien erantzuten. Ibiñ Virgil 104. Laubost<br />
bat etxetan galdetu ondoren, eskeiñi zioten lana. NEtx LBB 34. Galdetzeak etzuan kalterik. Ib. 69. Bata<br />
bestearen ondoren, ertzain talde bat, etengabe nere gaiñean euki det, galdetu ta galdetu... Ib. 116. Ez da galdetu<br />
ere behar zein dagoen zabalduago. MIH 171. Galdetzekoa ere da ea orainago beste horrenbestekorik sortu ote<br />
den. MEIG IV 117 (v. tbn. VI 161).<br />
v. tbn. (Desde 1850 sólo citamos textos de dialecto no guip.): SP Imit III 3, 2. Ch III 31, 5. Iraz 20. Mih 119.<br />
Monho 104. VMg 84. Gco I 420. LE Ong 88r. Dh 169. CatB 18. It Fab 238. Izt C 232. Dv LEd 51. Xe 269.<br />
Legaz 7. Zby RIEV 1908, 213. Jnn SBi 28. Arb Igand 105. CatUlz 10. Inza Azalp 34. FIr 190. Etcham 217. Zub<br />
61. Ir YKBiz 113. Zerb IxtS 21. SM Zirik 114. And AUzta 78. Gand Elorri 80. Osk Kurl 68. Izeta DirG 57. Balad<br />
57 (versión de "Ana Juanixe" de Ondárroa). Etxba Ibilt 458. Alzola Atalak 54. Xa Odol 99.<br />
� Haurrak oro begiak harmaturik hari so zeudelarik, bati galde, bertzeari galde, jostatuz bezala argitzen zituen.<br />
HU Aurp 118. Galde ari ta galde oni, andik luzarora arte etzan jabetu begiratzailea, nork egin zun biurrikeri ua.<br />
Or SCruz 20. Jendarmak, ordea, emen galde, an galde, laister usai artu zioten Piarresen oñatzai. Etxde JJ 162.<br />
� (Rad. en vez de part.). Nótese su empleo en varios autores para agilizar las acotaciones al diálogo. � Orañ<br />
galde nai dizut: [...] nola bizi izan naiko zenduke? Cb Eg II 94. "Noren alaba zera?" / galdeaz berari. It Fab<br />
236. v. tbn. Urruz Zer 86. Gaztek galde (artean / goxo baitzegon): / --Oera beartu / nai, dagoneko? Ldi UO 33.<br />
Ara danean, galde diogu / zer gerta dan Pagailletan. Or Eus 234. An daudenetan batek galde du nork bota dun<br />
sasira. Ib. 173. Egiñik nuken onezkero, zer egin bear dudan yainkoei lenik galde ez banien. Zait Sof 97. Kantauri<br />
itxasoari Ondarrabik galde / omen zion: [...]. SMitx Aranz 214. Zertan ari giñan?, maisuak galde. Or QA 141.<br />
Gaiztoa nor zan? Kaieko mutilleri galde. Anab Poli 29. --Eta, zer dala-ta dute orrelako elkar-eziñikusia bi jaun<br />
oiek? --Santxok galde. Berron Kijote 195. � "Zer-diozu"-ka, erriko ta arrotz / denek dute zer galdea, / igaz nola<br />
zan, aurten oraingoz / nola datorren urtea. Or Eus 228.<br />
� (Acompañado de objeto no pronominal (ni afines, como gauza bat) ni oracional). � Arrazoiña galdetzen<br />
baduzu, huna non den. Ch III 3, 3 (Mst arrazua galthatzen). Gauzarik erraxenak galdetuz gutien dakitenei.<br />
CatLav A 7r (V 8). Dotrina galdetzeko modua. Cb EBO 61. Galde, bada, egia au. Cb Eg III 216. [Konfesorea]<br />
asi zitzaion galdetzen bekatuak. Mg CC 125 (CO 180 itanduten). Galdetzen zioten bere iritzia. Izt C 485. Izena<br />
galdetu zion. Lard 42. Gauzak gertatu diran lekuan bertan galdetu bear badira. Goñi 84. Eriari galdetu daiteke<br />
bere ofizioko lan edo egin beharretako zerbeit. FIr 189. Emakumeai urteak galdetzea itsusia da. ABar Goi 23.<br />
Klasean eguneko ikasgaiaren zathi bat galdetu zioten. Osk Kurl 168. Bidea galdetu. Ib. 86. Gu ez gabiltza<br />
fenomenuen kausa urkoen billa, kausa atzena edo lehena galdetzen dugu guk. Vill Jaink 52. v. tbn. Lg I 224. AA<br />
III 498. A Ardi 1. Azurm HitzB 46 y MEIG VII 133. � Dendan askok galdetzen zuten mutillaren berri. Anab<br />
Poli 78. v. tbn. NEtx Antz 155.<br />
� (Acompañado de instr. o, menos frec., -(r)en gainean). Preguntar por, preguntar sobre. "Nortaz - norentzat<br />
galdetzen duzu (AN-5vill), zeintaz galdetu du? (AN-gip), lagunaz galdetu (G-nav, AN-gip-5vill), <strong>Fe</strong>rminez<br />
galdetu du (G-nav, AN-gip-5vill), zutaz, artzaz galdetu (AN-5vill), hartaz ez galdetzeko erran zuen (AN-5vill)"<br />
Gte Erd 129. � [Medikuak] aren biziera, umore, osasuna, ejerzizio ta orrelakoaz galdetu zuen. Cb Eg III 330.<br />
Or-emen billan zebillela, anaiaz galdetu zion gizon bati. Lard 48. Galde zazu Sigifredo Kondeaz. Arr GB 74.<br />
Galdetzen bazioten zerbait hartaz, etzuen nihoiz xuxen ihardesten. Hb Egia 68. Galdetu omen ziyoten bere<br />
bigarren deituraz. Sor Bar 81. Porrotek sarritan galdetu izan zion zerbait Artoberori erdararen gañian. Urruz<br />
Urz 33 (v. tbn. -en gainean en Arti Tobera 277). Jabeaz galdetuta esaten badizu eztuala jaberik. Inza Azalp 32.<br />
Onelako jende nagusiak iretzaz galdetzeaz bakarrik, pozik bear uke. Lab EEguna 95.<br />
v. tbn. Bv AsL 45. Goñi 109. Ir YKBiz 347. Or Eus 192. Etxde AlosT 84. Txill Let 50. Vill Jaink 20. Basarri in<br />
Uzt LEG I 305.<br />
� (Acompañado de -tik). Preguntar por. � Erregutu ezozu [konfesoreari] galdetu dagizuela banaan<br />
mandamentuetatik. Mg CC 179 (v. tbn. 108).<br />
� (Acompañado de -gatik). Preguntar por. "Zeñengatik galdetu du? (G-azp-goi), harengatik ez galdetzeko (Gazp-goi),<br />
[...] zureatik galdeu deu (G-azp)" Gte Erd 129. � Begiratu zion andre Joxepari, galdetuaz bezela<br />
Martiñengatik. Zab Gabon 40.<br />
�2. (AN-5vill, L, B, BN, S; Urt I 229, VocBN (sg. A, pero sólo encontramos galdatu), H). Ref.: A; EAEL 269.<br />
Pedir, demandar, exigir, reclamar. � Tr. Propio de la tradición septentrional (no suletina); documentado ya en<br />
Etcheberri de Ziburu, es más frecuente y está más extendido que la acepción anterior. Se documenta tbn.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
321
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ocasionalmente en autores guipuzcoanos populares (Echagaray, etc.), de dialecto alto-navarro (Xenpelar (319),<br />
F. Irigaray (186), Iraizoz (YKBiz 285)) y en algún autor meridional moderno (Orixe (Eus 51, explicado con<br />
eskatu), S. Mitxelena, Villasante (Jaink 168)). � Bakhotxari galdetzeko bere obren kontua. EZ Man I 85.<br />
Nekearen golardotzat deus eztiat galdetzen. Ib. 5. Ardiatsi ez badut galdetua. EZ Man II 11 (v. tbn. 189).<br />
Jainkoaren argien galdetzeko othoitza. Ch III 23, 7-8 (SP eskatu, Ip galthatü). Arrazoinak edo okasioneak hala<br />
galdetzen duenean. Ib. I 9, 3 (SP, Mst nahi, Ip manhatü). Gureganik galdetzen duen gauza bakharra. He Gudu<br />
45. Etzuela aurkhitzen gizon haren baitan fitsik punimendua galdetzen zukenik. Lg II 271. Dabitek galdetu zuen<br />
Abigail ezkontzan. Ib. 287. Sobra galdetzen othe zait? Brtc 238. Jan ongi, barrenak galdetzen duen eredura. Dh<br />
54. Bitarte ipiñirik / Birjiña Maria, / biyotzetik galdetzen / diyogu graziya. Echag 66. Zorren galdetzeko. Hb<br />
Egia 3. Nabukodonosor erregeak galdetzen du oro khurtzea haren urrezko itxuraren aitzinean. Ib. 26. Permisua<br />
galdetu / alkate jaunari. EusJok II 21. Axaleko xoriaren ikhusteko galdetzen niola bere liburua. Elzb PAd 20.<br />
San Antonio hasi zitzaion galdetzen eta galdetzen idek zezola athea. Jnn SBi 116. [Alemanek] Belgicatikan<br />
galdetu zuten / lendabiziko pasua, / jakiñik nola zeguen Parisa / andik bide erosua. Tx B I 103. Ohe bat<br />
galdetzen du gauaren iragaiteko. Barb Leg 136. Galdetu baimena eman zioten. Zerb IxtS 35. Otoitz egile handia,<br />
langile presta... eta Biriatuko xokoak galdetzen duen bezala, hein bat bederen kontrabandixta naski! Zerb Azk<br />
84.<br />
v. tbn. Harb 36. Gç 106. CatLav A 6r (V 7). Mih 98. Monho 90. Bordel 88. Gy 71. HeH Mt 7, 9 (He galdetu; Lç,<br />
Echn, Hual eskatu, TB, EvL, SalabBN galdegin, Ip galthatü, Dv, Leon galdatu). ChantP 238. Zby RIEV 1908,<br />
604. Elsb Fram 146. Arb Igand 179. Zub 59. Etcham 230. Iratz 134. SMitx Aranz 33. Mde Pr 63. Mattin 36. Xa<br />
Odol 303. Lazkao in Xa EzinB 134.<br />
� (Rad. en vez de part.). � Senperek ez galdeko laguntza nihori. Hb Esk 120. Zumalakarregiri, Etxarri-Aranan,<br />
/ Xapelgorriek galde hartzea harmadan. Ib. 163.<br />
� (Part. en función de adj.). � Othoiztu zaitudan arren, Iongoiko indarsua, / eztarotazu laudatu ontasun<br />
galdetua. EZ Man II 22.<br />
� (Acompañado de sintagma nominal en caso absoluto indet.). � Abisu / aphezari galdetzeaz eztuk behar<br />
gorritu. EZ Man I 27. Fabore galdetzeko othoitza. Harb 91. Konseillu galdetu. Ch I 5 (tít.). Sokorri galdetuko<br />
darotzuna. Mih 53. Kontu galdetuko zaio ordu artean eraman duen denboraz. Brtc 125. Asperkhunde galdetuko<br />
du. Dh 138. Galdetu dut berri, eta erran dautet predikari handi batek behar zuela mintzatu. Hb Egia 21. Sos<br />
galdetzen hari direla. Elzb PAd 19. Goraxago egin huts batez barkamendu nahi diotegu, orai berean, galdetu.<br />
Zerb Azk 99. v. tbn. Lg I 351. Zby RIEV 1908, 295. Jnn SBi 169. Larz Senper 132.<br />
� (Acompañado de sust. verbal con suf. de alativo). Pedir de. � Emazte hark miretsi zuen Jesusek hari<br />
galdetzea edaterat. Lg II 136 (v. tbn. edaterat galdetu en Zerb IxtS 21).<br />
�3. (Aux. trans. bipersonal). Llamar, reclamar. "Nor galdetu du bear duela? (B), nagusia galdetu du (B)" Gte<br />
Erd 129. � [Samuel] goan zitzaion Heliri, ustez hark galdetzen zuen. Lg I 252. Oso-osoa galdetzen zaitu zure<br />
Jainkoak. Brtc 198. Guazen, guazen, galdetzen gaitu / Ama Birjinak Lurdera. Zby RIEV 1908, 291. Jainko<br />
Jaunak galdetzen gaitu denak bere zerbitzura. Jnn SBi 171.<br />
�4. "(V-m), averiguar" A.<br />
- GALDETZEKE. Sin preguntar. � Eta bizidunaren aurrean nola egon gure buruari galdetzeke: Zergatia,<br />
Sustarra? Vill Jaink 58.<br />
galdetx. "(G-to), tallo superior del maiz" A. Cf. galdotxa.<br />
galdetxo. � Dim. de galde. � Galdetxo bat iri egin beaiat orain. It Fab 21. Galdetxo batzuk egin nai nizkitzuke<br />
oraindik. Inza Azalp 33 (v. tbn. 26).<br />
galdetzaile (Urt, H). �1. (El) que pide, demandante. "Agripeta, lur parte eskalária, lur parte galdetzaillea" Urt I<br />
464. v. 1 galdatzaile, galdegile. � Duzun artha solamente gogo onez hartzeko [...] zure ganik galdetzen dutena;<br />
nahiz den galdetzaillea zure aitzindaria, nahiz den zure azpikoa edo zure kidea. Ch III 49, 7 (Ip galthazalia,<br />
Leon galdatzale). Gosete denbora batez ethorri zitzaion hainbeste galdetzaille, eta eman zuen hainbertze bihi,<br />
non azkenekotz hustu baitzituen etxeko selaru, arkha eta kutxa guziak. Jnn SBi 511. Aita Dok egin etxeek laster<br />
ukhan zuten galdetzaile. Zerb Bahnar 99. �2. (Lar, Añ (G, AN), H). "Preguntador" Lar. "Preguntador,<br />
preguntón" Añ. �3. (Gram.). Partícula interrogativa. � Honelako galderetan, galdetzailea aski da galdera dela<br />
seinalatzeko. EGLU I 7.<br />
galdetze. �1. Petición. � Errege bat galdetze hortaz, niri egiten darot idoi, eta ez zuri: ez nautenaz geroz nahi<br />
gehiago bere erregetzat, egizu erraten darotzutena. Lg I 262. �2. Pregunta. � Aterako dizkitzu Konfesoreak<br />
bere itaune edo galdetze prestakin zure biotzean dauden bekaturik itsusienak. Mg CC 179 (v. tbn. 198).<br />
galdezgarri. � Inquisitivo. v. galdekor. � Begirakune luze galdezgarria egin eban, nun zer ikusiko. Erkiag<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
322
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Arran 187.<br />
galdezka (AN-gip ap. EAEL 64). �1. Preguntando. v. galdeka, GALDEZ. � Tr. Se encuentra en autores<br />
meridionales no vizcaínos desde mediados del s. XIX; hay algún ej. moderno tbn. en vizcaíno (Erkiaga (Arran<br />
149) y Onaindia (in Gazt MusIx 153)) y, al Norte, en Larzabal y Xalbador (Odol 109). En DFrec hay 14 ejs. �<br />
Galdezka igaro dira / Jerusalendikan, / Jesusaren jaiotzaz / duten berririkan. Echag 30. Asi ziran elkarri<br />
galdezka, zein aien artean izango zan onelako gaiztakeria egingo zuena. Lard 438. Bata besteari galdezka<br />
gelditu ziran: --Zeiñ ete da gizon ori? Ag G 111. Mutillengana zer nai zuen galdezka joateko. TAg Uzt 217. Toki<br />
batetik bestera galdezka. JAIraz Bizia 80. Zaldi otsa entzun orduko gaiñera irauli zitzaizien berri galdezka.<br />
Etxde JJ 254. Arrasatetik onera nentorren oni ta ari Ibarretako bidea nundik ote zan galdezka. NEtx Antz 21.<br />
Berririk ez zutela eta, haren ama izana zaitak, zerbait jakin nezan galdezka. Larz Iru 126. Historiaren zeresanaz<br />
galdezka ari den zotin galdua. Lasa Poem 104. Nerekiko ari naiz galdezka ea hauzi horrek [...] ba ote<br />
duen behar bezalako funtsik. MIH 89.<br />
v. tbn. Bil 32. Arr GB 114. JanEd II 107. Inza Azalp 78. Jaukol Biozk 51. Tx B II 43. Lek EunD 51. Ir YKBiz<br />
281. EA OlBe 81. SMitx Aranz 237. Or Aitork 164. Txill Let 128. Anab Poli 88. Izeta DirG 58. Vill Jaink 96.<br />
MAtx Gazt 105. Uzt Noiz 104. Berron Kijote 142.<br />
� (Precedido de gen.). Cf. infra (2). � Goiko gela nagusian lanean ziarduan bitartean, Balendin joan zitzaion<br />
zerbaiten galdezka. TAg Uzt 307.<br />
� Interrogando. � Hau ere erran beharko duzu / zure [Bazkoko txartela nahi duzun horren] galdezka denari<br />
[niri, erretorari]: / mutxurdinak zer salatzen dio / maizenik konfesorrari? Xa in Mattin 70.<br />
�2. (Precedido de gen.). Preguntando por. "Zeñen galdezka etorri da? (G-azp)" Gte Erd 129. � Nabill etxerik<br />
etxe, Jesusen galdezka. Echag 124. Gure galdezka iñor etortzen baldin badek. Muj PAm 76. Atarian zure<br />
galdezka dago gizon bat. EgutTo (ap. DRA, sin más ref.). Itzul nai det sorterrira, / ama xar maite gaxoa nere /<br />
galdezka il zaidan tokira. EA OlBe 10. Txiki biak aitaren galdezka dira. NEtx LBB 83. Zure galdezka ere,<br />
Basarri, / izandu ditut amaika. Uzt LEG II 74. v. tbn. Ag G 198. Jaukol Biozk 84. ABar Goi 66. Etxde JJ 158.<br />
�3. Pidiendo. � Damuarekin Gurutzeari / galdezka barkazioak. Echag 216. Urrikiaren galdezka gaude, / gure<br />
jabe eta Jauna. Ib. 218. v. tbn. Zait Plat 16. Gizadia betiere ibilli izan da [...] erlijio guztiei galdezka eta eske,<br />
bizitza motx onen luzapen bat eman dezaioten. Vill Jaink 111. � Lan-galdezka doa. Or Eus 356. Iturburu eske<br />
daukagu mundua, Jainko galdezka. Vill Jaink 37.<br />
�4. Llamando, reclamando. Cf. galdetu (3). � Uste duzia funtsez ari den poliza eta Anton galdezka? Lar Senper<br />
114 (Vill benetan deitzen diola Poliziari eta Antoni?).<br />
galdin. v. 1 galdegin.<br />
galdo (BN; VocBN, H (BN)), galto (S; H; -th- VocS 141, Gèze, Dv (S), H). Ref.: A (galdo, galto); Lrq (galtho).<br />
� Tr. Empleado desde Tartas y Belapeyre, sobre todo por autores suletinos y mixanos. Galdo es la forma<br />
empleada por los mixanos, por Tartas, Oihenart, Archu, Prop y Atheka; galt(h)o la del resto de los autores<br />
suletinos. �1. Petición, demanda; llamada. "Demande" VocBN, Gèze, Dv. v. galde. � Orazionia dela gauza hon<br />
baten galdoa, zoin iustuek Jinkoari egiten baitute. Tt Arima 4. Galtho horien ardiesteko hobeki, nor dükegü<br />
Jinkoa gana arartekari? Bp I 42. Zer galthatzen düzü lehen galthuan "erabil bedi saintüki zure izena"? CatOlo<br />
56 (ap. DRA). [Jinkuak] emanen deitzü zure bihotzaren galtuak. Mst III 12, 4 (Ip galthoak; SP eske, Ch galde).<br />
Zelütik ene galthoer eztüt arrapostürik. Egiat 172. Eztizüt, Jauna, zuri galto bat baizik egiteko. Othoitz (ed.<br />
1823), 29 (ap. A). Behar dizügü Khiristi resumetarat / sokhorri galthua igorri. Mustafa 25 (ap. DRA). Laserre<br />
gure inprimazaleak egin deikün galtua, berriz inprimatü nahiz Katixima edo <strong>Fe</strong>dia Labürki. Ip in CatS II. Heien<br />
galdoa ez zen onhartua izan. Prop 1876-77, 87. Zertan den, Maitena, / bethiko zorigaixtua, / Eüskal Herriak<br />
egiten / deikü arraberriz galthua. "Le Pays Basque [...] nous lance son appel". Casve SGrazi 144. v. tbn. Galtho:<br />
Xarlem 655. UskLiB 72. CatS 66. EE 1883b, 509. Const 13 (galtua).<br />
�2. + galto (S; VocS 141 (-th-)). Ref.: A; Lrq. Pregunta. v. galdera. � Galthoa. Nork kreatü eta mündian ezari<br />
gütü? Ihardestia. Jinkoak. Bp I 28. v. tbn. Mst I 3, 5 (galto). Nehork egin diroen duda edo galdo bati aitzinetik<br />
ihardesteko. AR 128. Zertakoz diradian hüme bastartak egiazkoak beno azkarrago da galthoa. Egiat 275 (v. tbn.<br />
217). v. tbn. Arch Fab 9. Galtho hau egin zeyuen dizipüliek: [...]. Ip Mt 17, 10. Kapitülü hartan diren galthuak<br />
oro ikhasi behar direla. CatS 17 nota. Halako galto batzü egiten zeitzon eta etzakian nula ihardets. Const 39.<br />
�3. (Empleado sin sufs. de declinación, con verbos como ari, egon, etc.). Pidiendo. v. GALDOZ (a). � Mainata<br />
etxekoari, berzegatik galdo ari bada, hire diruti edo bihiti, emok ilhindiaz uzkiti. "Ton domestique te demande".<br />
O Pr 313. Oihüz mendekü galtho daudianez. Bp I 56. Belhariko nüzü Jesüs / grazia horren galtho. Xarlem 826.<br />
Ehülia hari galtho, / Ükhenik ere han franko. Etch 304. Senhar miserablia batian ohin lo, / eta bestian aldiz<br />
kristelaren galtho. Ib. 426. Bertan ziren orori hasi berri galtho. Ib. 350. Pharkamentü galtho nago / Jinkuari /<br />
Eta gero, jente hunak, / zier orori. (S). NafEKZ 119 (cf. en la vers. bajo-navarra recogida en A CPV 854<br />
barkhamendu galdez).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
323
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
�4. (Sin sufs. de declinación). Preguntando. v. GALDOZ (b). � Hogeiak nütineko, nik khidiak galtho / nun<br />
ziradin solasak, hetat juaiteko. Etch 178 (cf. nota del ed.: "ellipse de l'auxiliaire (nütian)").<br />
- GALDOAN. Pidiendo. v. GALDOZ (a). � Gure anaiak dirade / segürik ürhats gaixtuan / balin badirade guri<br />
/ hantik lagüntza galthuan. Casve SGrazi 132.<br />
- GALDO EGIN. a) Pedir, demandar. � Galdo egin zian hamabost egun ephe [...] bere adeskiden eta askazien<br />
ikhustera ioaiteko. Tt Onsa 125s. Hanitz eri direnian Ienkoari galdo egiten baitute sendo ditzan. Ib. 171. Zer ere<br />
galdo eginen baituzie ene izenian ene aitari, hura oro ukhanen duzie. Ib. 151. Eta galto eginen Jinkuari,<br />
pietatezko eta debozionezko sendimentü beraien inspiratzez beste Khiristi orori. Mercy 32. Galtho egin nereioan<br />
ene herritar baten berri. Egiat 180. Jinkuari miserikordia galtho eginen dizüt. UskLiB 69. � Eztu deus galdorik<br />
egin bere aitari. Tt Onsa 151. b) (galtho S ap. EAEL 64). Preguntar. � Galdo egiten dute Orestes zoiñ zen. Tt<br />
Onsa 131. Moisa bethi tabernakliala hersatü izan zen, düda emaiten edo galto egiten zeienen klarki ezarteko.<br />
"Quaestionibus". Mst III 38, 2 (SP galde). Hetarik bati galtho zereioan egin, zertakoz zen haiñ teriste. Egiat 272.<br />
Galtho egin zeion berhala / Sarari kondizionia. Abraham pról. I 5 (ap. DRA). Legeko jakintsien biltzarre handi<br />
baten erdian jarririk, haier galtho egiten, haier ihardesten. Ip Hil 134s.<br />
- GALDO IZAN. v. GALDE IZAN. a) Pedir, exigir. � Zure othoitziak ta amoinak dereitzüt galtho. Egiat 179.<br />
Adiskide baten haituak gaiza hanitz dü galtho. Ib. 213. b) Preguntar. � Hartakoz da galtho heia emaztiak<br />
egiazko adiskidegoaz gei diradianez. Egiat 217.<br />
- GALDORA. A petición (de). � Miraküllü horren egitez bere amaren galthoala [...] Jesüsek erakusten deikü<br />
zonbat handi den Ama Birjinak dian photeria. Ip Hil 148.<br />
- GALDOZ. a) Pidiendo. v. supra (3). � [Dabid] Jinkuari galthoz hura bera gal erazi lezan. Bp II 59. Musde<br />
Clerissa jaunari / zirade galthoz ezarri / nahi zünükiala entzün zunbait üskaldün koblari. Etch 532. Orai hiri<br />
sokhorri galthoz jin nük. Ib. 240. Ene aphez lagun guziak alde orotarik oihuz eta laguntza galdoz daude. Prop<br />
1876-77, 81. Paganoak heldu zaizkote osteka batheioaren galdoz. Ib. 84. Ikhusten du maluros bat bere<br />
borthalatzian karitatiaren galdoz eta eskia hedatzen dako. Atheka 180. Bere borthan ikhusten dü, atherbe<br />
galthoz (S). Atheka 177 (ap. DRA). b) Preguntando. "Galthoz ai da (S), pregunta" EAEL 64. v. supra (4). �<br />
[Jesüs Krist] jarririk zagoan jakinsien erdian, her beha eta galthoz. Bp II 34. Jaun gaztiari galthoz heia egia<br />
zenez. Egiat 173.<br />
- GALDOZKO AKTE. � Galthozko aktia. UskLiB 109. Egizü galthozko akte bat. CatS 80.<br />
galdoilar. v. gandoilar.<br />
galdola. � Bolsa. � Zilhar galdola bat zeron / haren zakian ezari. 'Une bourse d'argent'. Xarlem 1527-1528.<br />
galdor (G), kaldor (AN-larr-araq-ilzarb-olza). Ref.: A (galdor); A Apend y Satr VocP (kaldor); Bon-Ond 145.<br />
�1. Cresta, penacho de las aves. v. gailur (3), galdur (2), gandor. � Beeratuko nioke bere andiustea ta bere<br />
galdor kiskur, luzea. Lar DT CCIV. Galdor gorri andia / zeukan ain zuzena [ollarrak]. It Fab 70. Egazti-urdin<br />
begi-illuna, bere iru lumazko galdorra arrandiz eraikitzen. Or Mi 118. Oillasko galdor gorria. Or Eus 315.<br />
Oilar-kaldorraren odola igortzita (AN-larr). A EY IV 248. � Cresta (de la ola). � Betbetan itsasaldi batek [...]<br />
amiltzen gaitu, ta berela eraikitzen ugiñen galdorrera. Or Mi 130. �2. (G-to ap. Garm LexEV 162; VocCB �<br />
Dv, H), kaldor (AN-araq ap. Satr VocP). Cima, cumbre, cresta, parte de arriba; (en los edificios) caballete,<br />
pináculo. "Cúspide, cima, cumbre" VocCB. "Pico de montañas" A. "Caballete del tejado" Garm LexEV. � Amabi<br />
[arri] eraman zituzten Galgala mendiraño ta arren gallurrean edo galdorrean goratu zittuzten. Inza Azalp 14.<br />
Karmelgo galdor koskatsuak urrungo zeru-mugan ageri ziren. Or Mi 128. Goiko galdorrera igo. Ib. 69. Aulkigaldorrean.<br />
TAg GaGo 79. Bi aizkolarik / zugatza lurrera nai ta, / goi-galdorrean ikus zutela / katagorri bat<br />
jarrita. Or Eus 421. Ernio-mendiaren galdorrean. TAg Uzt 131. Dorronsoro baserriaren tellatu-galdorra. Ib.<br />
10. [Deabruak Jesus] Jauretxeko galdorrean ezarri zun. Or MB 174. Aginpidearen galdorrean zerbait idatzi<br />
baneza. "Ad culmen auctoritatis". Or Aitork 375.<br />
�3. (G-azp ap. A). Tallo de la flor del maiz. � Artaburuak galdorrean zutik dauzkaten masalastoak. TAg Uzt<br />
290.<br />
�4. "Kaldor, cráneo. Kaldor gori autsi baiu, si hubieras roto ese cráneo" A Aezk 294.<br />
�5. Acento. � Inoiz igeltsu eta berunetan irarritako lerro eta galdor-jokoetan adierazi nahirik ibilia naiz. "En<br />
juegos de líneas y de acentos". MEIG IX 136s (en colab. con NEtx).<br />
- GALDOR-AFARI. "Galdor-aparie (G-to), cena para celebrar la cubrición de una casa nueva" Garm LexEV<br />
162.<br />
- GALDOR-FESTA. a) v. GAILUR-FESTA. � S. Mikel Goiangeruaren galdor-pesta. Or MB 20. b) "Kaldor<br />
pesta (AN-araq), fiesta por el final de una obra o de un trabajo" Satr VocP. v. GALDUR-FESTA.<br />
galdostu. v. gardostu.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
324
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galdots. � Pináculo, cima. v. gailur. � Dorrearen galdotsera. 'Au donjon'. Or Mi 32.<br />
galdotxa. "(G,...), flor de maiz" A. "La flor de maíz (la punta)" Iz To. Cf. galdetx.<br />
galdoxtun. � Moñudo. Cf. galdots. � Larratxori galdoxtunek agur egiten zioten. 'Des alouettes huppées'. Or Mi<br />
100.<br />
galdozar, galtozar. "Importun, ga(l)thozarra" VocS (empleado por Egiat sg. el ed.).<br />
galdu (gral.; Lcc, Volt 105, Mic 8v, SP, Ht VocGr, Lar, Añ, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H), galtu (R). Ref.:<br />
A (galdu, galtu); Bon-Ond 1158; Lrq (gal); Iz ArOñ; Etxba Eib; Elexp Berg; Gte Erd 169 y 189.<br />
� Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos. Galdu es la forma más empleada; hay galtu en Mendigacha<br />
((139), galtruk (137), galten (142)). Gal, rad. verbal, está bien documentado en Lazarraga y en textos vizcaínos<br />
antiguos (cf. TAV 3.1.7, 1 y 3.3.1, 16, RS 188 y 513, BBizk 9 y Acto 282) y en Añibarro (gal etzitezen Añ EL 2<br />
236 (EL 1 223 galdu)); se encuentra tbn. con cierta frecuencia entre los autores guipuzcoanos: Larramendi (Cor<br />
184), Mendiburu (IArg I 374), Echagaray (230), Txirrita (B I 138), Orixe (Mi 113), Etxaide (JJ 173), N. Etxaniz<br />
(Antz 29), Zaitegi (Plat 36). Hay futuro galduren en Dechepare, Leiçarraga, AstLas (1824), Archu y Oxobi; junto<br />
a galduko en Etcheberri de Ziburu, Larreguy y Duvoisin. Hay sust. verbal galtzaite en Lazarraga (galzaiten<br />
1196v), Capanaga (101 galzaiteko, pero 109 galduten), Micoleta (14r galzaiten), Urquizu (23 galzaiteko, pero 12<br />
galduteko), CatLlo (galtzaiteko 57, galtzaiten 38); galtzeia en JJMg, galzeia en Astarloa (II 33; galzeian 35).<br />
Hay además galzaen en Lazarraga (1165v). CatLan escribe el sust. verbal galdze-. En DFrec hay 623 ejs. de<br />
galdu. �1. (Aux. trans.). Perder. "Descocarse, [...], ahalka galdu" Lar. "Ajusticiar, [...] justiziaz bizia galdu" Ib.<br />
"Desgargantarse, ojuka eztarria, samea galdu" Ib. "Descarriarse, bidea galdu" Lar y Añ. "Desmayarse, perder el<br />
sentido, [...] kordea galdu" Ib. "Emmudecer, [...] (V) berbea galdu" Añ. "Desesperar, [...] ustea galdu" Ib.<br />
"Contristar, poz guztia galdu" Ib. "Perecer, dejar de ser, [...] izatea galdu" Ib. "1. perdre ce dont on était en<br />
possession. Dirua, osasuna, arima, Iainkoa, omen ona... [...]. 2. perdre une partie de soi, quelque membre.<br />
Begia, eskua, bizia. 3. perdre par suite de mort quelqu'un qu'on affectionne, un bienfaiteur, etc. Adiskide bat,<br />
ongile bat galtzea. [...] Perdre, égarer quelque chose. Erhestun bat galtzea. 4. perdre le tour, l'avantage, le gain...<br />
aldia, gaina, irabazia galtzea. 8. perdre, ne pas saisir, comprendre quelque chose. Lasterkiegi erranak<br />
entzunleak [sic] galtzen ohi ditu" H. "Osasuna galgeta dut, pierdo la salud" A s.v. -keta. "Galdu behar denean,<br />
gorde ezin daiteke (V-arrig). Fórmula fatalista" A Apend. "Biloa galdü dü (S), hileak galdu ditu (BN-arb)" Gte<br />
Erd 189. "Ontziak ziloa du eta ura galtzen du (BN-arb)" Ib. 169. "Lo asko galtzen deu (V-arr, G-azp), gau<br />
galdua izan dugu (AN-gip, B, BN-arb), gaba aunitz galdu ditut (AN-5vill, B), [...] makina bat gau galdu<br />
eginazitako umea da ori (G-azp), gau galdu asko eman dizkigu ume onek (G-azp)" Ib. 213. En EI 202ss. se<br />
recogen diferentes formas de decir "a punto de perderse": galtzeko arriskuan, galtzeko zorian, galtzeko puntuan,<br />
etc. Recoge, por otra parte, galkan en Vidangoz (R-vid). (Para ejs. de su uso con aux. intrans. bipersonal, v..<br />
infra (3)).<br />
� Tr. De uso gral., lo hallamos ya en Dechepare. � Bihotza daut bethi ere nigarrez, / neure amore xotiltua<br />
galdu dudan beldurrez. E 164. Eriden dut galdu nuen drakmá. Lç Lc 15, 9 (He, TB, Dv, Brunet galdu nuen, Ker<br />
galdu neban, IBe galdua nuen; Oteiza, IBk galdu zitzaidan). Eiza galdu banegi. Lazarraga 1172r. Ez galdu<br />
esperanzarik. Ib. 1182r. Galzaiten dogu kreditoa. Ib. (B) 1159vb. Zaratearrak galdu ei dabe Markia-Zuia<br />
sekulako. (Cantar de Rodrigo de Zárate). IC I 564. Ohiko ere galtzen du kolorea bisaiak. EZ Man I 43. Gal<br />
ezazue gal, hortik ilkitzeko esperantza. Ax 606 (V 389). Zakuti bihia gal, edo zorroti irina, da galtze bardina. O<br />
Pr 418. Ororen nahiz, oro gal. Ib. 378. Eztuela gizonak bihotza galdu behar. SP Imit III 57 (Echve 378 animoa<br />
galdu, Ip bihotza galdü; Ch erori). Orazioniak eztezan gal bere balioa. Tt Arima 14. Bilahala egozten dute zaku<br />
zilhatu batera eta zakuak galzera utzten. Gç 30. [Zakariak] minzoa galdü baitzian. Bp II 113. Galtzen dugu maiz<br />
liburu sainduen irakurtzetik ginduken probetxua. Ch I 5, 2. Ordian galdüren eta ezabatüren dütüzü üdürüpen<br />
banuak oro. Mst III 37, 3 (Ip ezabatü, Ol, Leon suntsitu). Urdinzen da, galzen ditu orzak eta agiñak. Mb IArg I<br />
285. Bizia galdu. Ib. 383. Irakurtzen zaien guzitik hitzik ere gal ez dezaten erritar gaisoak. Ib. 55. Ez dugu<br />
deusere galduren munduari ihes egiteaz. Lg I 246. Haren galtzeko zorigaitza. Mih 118. Arrazoiñain<br />
galzerainokuan edatia. CatLan 116. Adiskide bat galtzen badut, beste bat egiten dut. Brtc 139. Pitxerrak [...]<br />
bethe bitez berritan, / gogotik gal arteraino gure nahigabeak. Monho 26. Onekin galduko ditu bere arrotasunak.<br />
Mg CC 223. Alango moduz gogortuten dira, eze galdu darue geijenez Jangoikuaren gauzeetarako gogua. Mg<br />
CO 105. Ai! ta baziñaki zer galtzen dezun! AA III 586. Egunazko ikasijari gitxi eretxita, gabak galduten ditubee<br />
liburubak irakurten. fB Ic I 41. Gurasuen lotsia galduta daukanak. Ib. app. 10. Galduriko honria. Astar II 29.<br />
Naiago izatea gauza guziak galdu, Yaungoikoa ofenditu baño len. CatB 41 (CatAe 42, CatSal 43, CatR 43 gal).<br />
Parabisukotzat egiten ez dugun guzia, galdua dela guretzat. Jaur 187. Galdu ta gero ona ezagutzen degu. It Fab<br />
61. Orkatzaren arrastoa dutela orek galdua. Gy 107. Gatzak gazitasuna galtzen badu, zerekin gazituko da? Lard<br />
379. Hostoa galdu duten arbola landareak. Dv Lab 210. Behiak, ernaldu ondoan, esnea laster galduko duela. Ib.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
325
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
248. Hemengua gal eta / bertzia menturan. Bordel 141. Komentuko serorek ikhusi zuten lurra galdurik airean<br />
zagola. Laph 73. Zenbat aldiz kalean denpora pasatzen, / genduan Martiñegaz, ta eskolea galtzen. AB AmaE<br />
234. Kordea galdu. Arr May 112. Aire eskasez, hatsa galtzeko heinean zirela. Elsb Fram 94. Lanho pean bidea<br />
galdu duen jendearen pare. Jnn SBi 80. Zer gizona dugun galdu. HU Aurp 179. Hamabortz ehun miliun:<br />
burtzoragarri da soma hori gogoan hartzea bera. Eta hori guzia gal! HU Zez 46.<br />
� (s. XX). Ekandu zarrak etzirala galdu bear. Ag Kr 54. Galdu ebazan dirutan 650 ogerleko. Echta Jos 343. Igo<br />
zaitia edo galduko ditugu adiskidetasunak. Iraola 120. Ez baitzeie lili maiteer galtzekorik gelditzen deus. JE Bur<br />
88. Niri zer? zer galduko yuat ba? Kk Ab I 24. Ugazaba galduta dabillan txakurra lez naiagok. Ib. 14. Parisen<br />
siñismena galdutako gazte bat. Inza Azalp 35. Kartutxoak aski zitutela erri ua ez galtzeko. Or SCruz 67. Euskara<br />
galtzeakin ikasiago bere buruak agertzen dituztela iduri zeie. FIr 177. Ikustekoa da badoazilaik yantzan, xurixuriak,<br />
lerroak galdu gabe. Zub 116. Eun gizon galdu zituzten gure ontziek. Or Mi 9. Amar kilo pixuan galdu<br />
ditut. Lab EEguna 111. Iges egittian alkar jo ta ogija galdu; eutsin barriro ogijari ta igesi ostera be. Otx 137.<br />
Leentxeago egin urratsak irristaldi batez galtzen dituzte. Ldi IL 145. Zuk eman dizkidazun auetatik bat ere eztut<br />
galdu. Ir YKBiz 471. Buru auste oiek danak galtzeko artu ditzala beste buru-lan batzuek. ABar Goi 41. Iru txito<br />
izan, eta lau galdu. Canc. pop. in Or Eus 169. Euskaldunari min dio, aiten / etxea galdu bearrak. Ib. 409.<br />
Lurraldetik begira zegozkienen itzotsa galdu zuenean. TAg Uzt 134. Miren galduta dena galdua jotzen zualako.<br />
JAIraz Bizia 83. Zuaitza botatzen danean barruan daukan ezetasuna ta zumoa galtzen dijoakiola. Munita 73.<br />
Mediterraneoraño zuaitzen itzalik galdu gabe igaro zitekeala Españi guzia. Ib. 146. Euskaldunek Lapurdiko lau<br />
erreka handietarik biga atxiki badituzte, bertzeak galdu dituzte. Zerb Azk 48. Ardoa edateko oitura galdu. Etxde<br />
JJ 187. Ez zuan beñere aria galdu. Anab Poli 95. Txuri txuri zegoen; odol asko galdua baitzan. NEtx Antz 10.<br />
Ez don beinbere iñorgaitik lorik galdu? Erkiag Arran 110. Burua galdu dau. Bilbao IpuiB 121. Laranja hoiek, /<br />
zaporea galdu dute. Arti MaldanB 193. Bere senhar maitea gerlan galdu zuelarik. JEtchep 58. Goan den<br />
gerratean beso bat galdu zuen. Izeta DirG 49. Definizioak ez ditzagun bein ere bistatik galdu. Vill Jaink 72.<br />
Lapikoa hautsi egin da, eta galdu barnean zuan guztia! Osk Kurl 14. Etzuen beste beharragorik bere azken<br />
indar bakarren galtzeko! Ardoy SFran 263. Iñoiz iñontzik galtzen eztuten Ripeeko zelaietan. Ibiñ Virgil 117.<br />
Gure kritikarekin harrituko ginake, harrimena aspaldi galduak ez bagina. MIH 322. Hitz bat behar den bezala<br />
deklinatzeko [...] azken kontsonantea beharko du galdu. MEIG VII 174.<br />
� (Precedido de sust., en composición). v. GALDUKO. � Gure buruz gogo-galtzeaz eta desesperatzeaz berze<br />
gauzarik ezin gineaidikek. Lç Ins A 5r. Zeren gatik ni mundura nintzen titxa galdua? EZ Man I 100. Lekhu<br />
esperantza galdua! Gç 156. Ezin errezibituak dire presuna gazte, ohore galdu, hutsean eroriak. JesBih 429.<br />
Salbatzailearen ontasun miragarria bere dizipulu fede galduaren alderat. Jaur 166. Lotsa galdurik ezta gure<br />
tartian. Apaol 75. Gizon izpiritu gaizki itzuli eta bihotz galdu batzu. Elsb Fram 64. Gau batez lo-galdurik<br />
nengoala asmu oneetan. "Desvelado". Or Tormes 51. Neskazar uste-galduak. Or Eus 58. Zenbat neke... zenbat<br />
lan... lo-galdu... buruauste... MAtx Gazt 19. Emakume buru-galduak. Etxba Ibilt 464. v. tbn. AstLas 66. v. tbn.<br />
Arb Igand 151. Balad 225. � Neska zantar jausi ta garbitasuna galdubak. Mg PAb 95. Gaixoa nintzan eta poza<br />
galdua. Or Aitork 82.<br />
� (Aux. tripersonal). � Tr. Documentado en la tradición meridional. � Ea emazteak obedienzia galdu deutsan<br />
senarrari. Cap 99. Galdu ote dien zor zaizten respektorik. OA 147. Moldean [liburuaren] geiena galdu zidaten.<br />
Cb Eg III 396. Nola errespetoa idukiko zaie, berak beren buruai galtzen badiote? Ib. 358. Ezteutsut nik lotsarik<br />
galdu. Mg PAb 47. Alkarri leijaltasuna ta lege ona galdu deutseen senar emazten etxia. fB Ic III 346.<br />
Lotsagabekeri andiaz berari obedientzia galtzea. Arr May 35. Igarotako arriskoeri, oso urrutira joan eta<br />
bildurra galdu diegunean, par egiten diegu. Anab Aprika 104s. v. tbn. VMg 1. AA II 14. JJMg BasEsc 7. Inza<br />
Azalp 75. Osk Kurl 174.<br />
� (Acompañado de -tik). Perder (parte) de. AxN explica zuzena kitatzen (347) por deretxotik galtzen. � Zerere<br />
eman baitraut, eztezadan gal hartarik, baina resuszita dezadan hura azken egunean. Lç Io 6, 39 (He eman<br />
darotan guzitik deusere gal, Dv eman darozkidan guzietarik batere gal). Uste duzu Iainkoa han goitian, zu gabe<br />
ezin iragan ditekeiela? Edo zu ez haratzeaz bere loriatik galduko duela? Ax 142 (V 93). Deusere etzuen galdu<br />
bere emetasunetik. Lg II 235. [...] atez ate salgai dabiltzan janziera edo soñekoakin gertatzen dana. Etxean balio<br />
zunenetik galtzen due asko. AA II 84. [Yainkoak] gal lezake bere erregetasun handitik, baldin hiltzen balitz<br />
ihizirik xumena haren nahia gabe. Hb Egia 41.<br />
� Echar. � Ahotik gahuna du galzen. Arch Fab 101. Anbotoko Señorie [...] etorri omen zan sue dariola, erdi<br />
etzanda bezela, argi argi ta fara-fara sua galduez (V-gip). Gand Eusk 1956, 215.<br />
� (H). Perder, desaprovechar, desperdiciar (el tiempo, las fuerzas, etc.). "Denbora ez galdu berriketan! (G-nav),<br />
[...] berriketan denbora galdu dugu (AN-gip), oiek solasean bai denbora azkarki galdu (AN-5vill)" Gte Erd 3.<br />
"Ez gaude nolanai arratsaldea galtzekotan (G-azp, AN-gip), [...] ezin dogu zurekin arratsaldea galdu (V-m),<br />
[...] ez dugu arratsaldea alferretan galtzekoa (BN-arb)" Ib. 76. � Eztukegu gure denbora galdu, gure adimendu<br />
eta afekzione guzia hartan [...] abanzatzera enplegatu dukegun orduan. Lç Adv ** 8v. Galdu ze egik aldia ta<br />
idoro daik naia. RS 336. Bekhatutan dagoeiño egiten dituen obra on guztiak galtzeintu. Ax 542 (V 348). Orañ<br />
añ erraz galtzen ditudan ordu oietatik bategatik zer emango nuke orduan? Cb Eg II 96 (Dv LEd 173 galtzen).<br />
Gaitzitu zitzaion hala galtzeaz hanbat diru balio zuen ura. Lg II 218. Iru urte zan ikorik emon baga, lurra<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
326
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galtzen egoala. Añ LoraS 12. Hekien biltzen enplegatzen ditudan denborak eta nekheak arras galdutzat atxikiko<br />
ditut. Dh 126. Galdu dot denporia zorakerijetan. Ur MarIl 24. Gerrari ona da, eta era onik galtzen ez dakiena.<br />
Lard 199. Lixibak eta salboin-urak ez dira galdu behar: Gernu-ongarrira botatzen dira. Dv Lab 169. Ene<br />
erranak ontsa hartzen baditu, ez da ene lana arras galdua izanen. Laph 150. Errukia da galtzea [makallaosaltsea].<br />
Azc PB 92s. Damu izangon oraingo ereti onak galdua. Echta Jos 218. Horra bi egun galduak. JE Bur<br />
171. Asten zan iturritxua tantaka nire abora [...] ta, on dakiola galtzen zan tantari! Or Tormes 19. Eguna galdu<br />
besterik eztegu egin. Or SCruz 111. Itzik galdu gabe entzun ta ikasi. Ldi IL 157. Egun eder bat nola-nai<br />
galtzekoa ezta. Ib. 39. Aldi huntan bederen ez dut galdu ene Pauerako bidaia! Lf Murtuts 93. Zure itz erdi bat<br />
naiko dedala egunik galdu gabe zuregana joateko. JAIraz Bizia 121. Ez zitazken galtzerat utz holako ele<br />
pollitak! Zerb Azk 32. Aukera au ez nuke galdu nai. Etxde JJ 116. Emen etziok denbora galtzerik. Anab Poli 42.<br />
Ixil-ixillik gelditzen ziran, aren itzik ez galtzeko. NEtx LBB 92.<br />
� Perder, dejar pasar. � Oriek dira lenbizikoak elizan, kapillan; oriek ez dute galzen komunioko aldirik. Mb<br />
IArg I 297. [Jatorduba] atzeratu leiteke, ibilera edo biajia ez galduterren. Astar II 238. Meza bat galdu dodala.<br />
Itz Azald 144. Lasaitasuna errez galtzen dezu. Lab EEguna 67. Eztot uste ezer galdu dozunik, irakurle. Otx 6.<br />
Biamon goizez ontzi-antola / ez omen diteke galdu. "No se puede dejar de ver". Or Eus 387. Zine bat ikusi gabe<br />
galduko ez dutenei. NEtx Antz 78. An eman bear duten film ori ez genduke galdu bear. Izeta DirG 25. � Violar<br />
(el ayuno). � Barau zaro egunetan baraua galdu, aragia jan [...] edo besteai janerazo badeutsezu. Añ EL 1 130.<br />
� (Part. en función de adj.). � Zer kontu emanen duzu bada urthe galdu hetzaz? Ax 162 (V 109). Ezta<br />
gaixtatasuna baiño gauza trabaillutsuagorik, eta ez hartako trabaillua baiño, trabaillu galduagorik. Ib. 515 (V<br />
332). Thenpora galdia eztela berriz ützültzen. Mst I 25, 11 (SP, Echve 103 galdua, Ch galduak, Ip galdia; Ol<br />
galdutako, Leon galdu orenak). Hori ederra da, ezen hola bardinki eraiten da ez da hazi galdurik. Dv Lab 68.<br />
Ainbeste gau galdu eta ainbeste pena igaro ondorean. Zab Gabon 39. Asten da Luis errezatzen eta urakin begi<br />
galdua bustitzen. Goñi 50.<br />
�2. (Dv, H, A, Etxba Eib). Perder (en un juego, negocio, etc.), deteriorarse, empeorar. "Egun oroz galtzen hari<br />
da, il dépérit tous les jours" Dv. "18. perdre de sa valeur. Igurikitzeaz saltzekoa galduz doha. 19. perdre au jeu,<br />
en affaire (sens actif). Hagitz galdu dut, j'ai beaucoup perdu. Absolumment: galdu dugu, nous avons perdu" H.<br />
"Ez galdu ta ez saldu (V, msOch), ni quito ni pongo rey, litm.: ni perder ni vender" A. "Aurten galdu eiñ dau<br />
gure dendiak" Etxba Eib. "Galduaz ikasten da mundu onetan [...], perdiendo se aprende" Ib. � Tr. De uso<br />
general. � Bat irabazi, bi galdu, au bere bizitza modu. RS 103. Salzen dabillena galzen dabil. RIs 78. Gure<br />
ohoreak doaz / egun oro galduaz, / eta harena kontrara / bethi abantzatuaz. EZ Noel 92. Zeren irabaztea, bere<br />
egitez baita plazer, eta galtzea desplazer. Ax 510 (V 328). Hobe da galdu eziez galduago. "Il vaut mieux perdre<br />
que surperdre, ou perdre davantage". O Pr 625. Non fida, han gal. Ib. 337. Edo gal, edo irabatz, lehen kolpian<br />
doa gauza oro. Tt Onsa 66. Ez duzu deus hirriskatzen zeure burua bertze guzien azpian emateaz; baiñan hañitz<br />
galtzen duzu zeure burua batez gorago idukitzeaz. Ch I 7, 3 (Mst galtze handi bat eginen düzü, Leon kalte<br />
handia). Zerua galzeko beldurrak. Mb IArg I 121. Pekatuaz zerua galdu. Cb Eg II 109. Bataillak galtzen dütügü.<br />
Xarlem 1058. Asko galduko nuala nere faman aitortzen banuan nere bekatua. AA III 533. Zein zuk auzija<br />
irabazi, zein galdu, ardura ez deutseenak. fB Ic II 168. Jokian galdu zinukia zure diru guzia? Arch Fab 239. Ez<br />
hortako deusere balorean galtzen. Hb Esk 131. Uzta bethi bilduz, bethi galtzen hari dela lurra. Dv Lab 165.<br />
Samatsa, bere tokian, hiru hilabethez ontzen hari da [...]. Handik harat galduz dihoa. Ib. 152. Jokuan galdu. Xe<br />
257. Guda galduko dutela. Bv AsL 214. Amar duro galdurik erosleak. Sor Bar 84. Lehen ez zen pilotaririk<br />
pagatzen [...] bazohazin berek jokhatzen zuten diruaren irabazteko edo galtzeko menturarat. Zby RIEV 1908,<br />
87. Deusik galtzeko ez duenari. Elsb Fram 132. Hau [kanoiya] izan zen asko aldiz, batzuez eta bertzez, hartua<br />
eta gero galdua. Ib. 119.<br />
� (s. XX). Cambok eman ziozkan 173 boz; bertzeari 175. [...] Bere sor-herri Saran galtzeak baino anitzez min<br />
gehiago egin zion haren bihotzari, bere Cambo maitean ez nausitzeak. HU Aurp 105. Zer deritxozube? Galdu<br />
eingo yuat partidua, ala zer? Kk Ab I 99. Berriz e jokua galduko dezu. EusJok 108. Gaztien aldekuak beti<br />
geiaguan, galduz gelditu dira gero atzenian. Ib. 120. Jokatu ezkero batek galdu biar. EusJok II 73. Irabaztunak<br />
kontentu dira, galdu dutenak bajeza. Tx B I 194. Zenbat arpidedun [...] gutxienez bear ditugu, lenengo egunetik<br />
galdu gabe, ala oso gutxi galtzen, asteko? Ldi IL 79. Trukeaz galdu nai dauanik eztago. Eguzk GizAuz 51. Gizon<br />
bakotxak gizartean biziaz irabazi baño geiago galdu bear baleu, gizartean bizite ori zetarako leuke? Ib. 112. Ta<br />
jarritakoa? Galdutzat eman nai dek? ABar Goi 71. Oiloa irabazi ta kapona galdu (AN-larr-ulz). "Echar una<br />
mala carta (al juego) y venir otra peor". A EY III 69 (cf. tbn. NaEsZarr 75 (AN-araq), que explica: "erosketa edo<br />
trukada txarra egitean"). Azken arditeraino galdu zuen. Zerb IxtS 60. Zitunak eta ez zitunak zaldi jokun galdu<br />
zitun. JAIraz Bizia 73. Zenbat galtzen du [pixuan] piñuak botata igartzen denean? Munita 73. Handik laster<br />
galdu zuen [...] Halti eta Xilarren kontra. Zerb Azk 115. Elezioak galdu zetunaten. Or QA 80. Galtzen zunak<br />
amaiketakoa [...] ordaindu bear izaten zion irabazleari. Etxde JJ 32. Jator jokatu arren, Martin eta Juan galtzen<br />
dijoaz. NEtx Antz 28. Eztabaida galdu. Zait Plat 151. Ortxe dauka orain ondasun apur bat, ondo ordaindua<br />
leen, geroago galduaz salgei jarteko. Erkiag BatB 171. Galdu guziak ordaindu ditut. Mattin 56. Beiarekin<br />
tratuan ez nuke nai galdu. Uzt Sas 236. Abek diote galtzen ariko / gerala urtetik urtera. Uzt Auspoa 10, 120. Zer<br />
egin du Donostiak 70 urte hauetan, galdu ala irabazi? MIH 131. Ez du gutxi galdu zinemak bere heriotzarekin.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
327
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
MEIG I 189.<br />
�3. (V-m-gip, G-nav; Lcc, Añ, H). Ref.: A; Iz Als; Etxba Eib. Perderse, extraviarse (tbn. al leer, p.ej.). "Errar,<br />
andar perdido, erradu, galduik ibili" Lcc. "Perderse en el camino" Añ. "Se perdre, s'égarer. Oihanean galdua<br />
dabilla" H. "Galdu baño oba enaz (V-m), estoy casi perdido" A. "Galduta ibili giñan luzero mendirik mendi"<br />
Etxba Eib. � Tr. De uso general salvo en textos suletinos. � Oren oroz bekhatutan nabilena galduia. E 74.<br />
Galdu zen eta eriden da. Lç Lc 15, 24 (He, TB, Dv galdu zen, Oteiza, Or galdu zan; Brunet, Ol, Leon, IBk, IBe<br />
galdua). Zegaiti zabilzen on ez deretxunorren atzean galdurik. Lazarraga 1152v. Sirena bere ainbeste dabil /<br />
besteok legez galdurik, / Doristeori on deretxala, / Silvero anzi jakinik. Ib. 1145v. Etzaiteztela aparta haren<br />
xidorretarik, / gal etzaitezten kontrako bidera zeharturik. EZ Eliç 178. Bonifazio martira denbora batez ibili zen<br />
emazte eder, noble, aberats batekin galdua eta haragizko bekhatuan barrena sarthua. Ax 221 (V 147). Zure<br />
urrezko uleak nauko galdurik. Gamiz 199. Eta nola bada galtzen dira herejeak argi oni begira daudela? Lar<br />
SAgust 11. Galdurik ibilli naiz ni. Cb Eg III 292. Itzoro galdu ta trabukatuko litzake. Cb EBO 59. Koran mintzo<br />
da xeheki gauza ezdeusez, ergelkeria dario, galtzen da lerro hirrigarrietan. Hb Egia 84s. Harez ezeztatzea, osto<br />
baten adarretik galtzea bezala liteke munduko oihanean. Ib. 40. Galdua zabilarik, ez jakin norat itzul. Laph 59.<br />
Maitia, nun zira? / Nik etzütüt ikhusten, / ez berririk jakiten, / nurat galdü zira? ChantP 6. Beia agertu da baña /<br />
txal gaxua galdu. Ud 103. Elur-tartean galdu dan arkumetxoa. Jaukol Biozk 98. Orretaraxe bialtzen ziran<br />
gauzak orduan, eta etziran galtzen. Kk Ab II 168. Atxen artian galduta lez dagon baserri. Ib. 125. Oihan beltz<br />
handian galdu ziren. Barb Leg 69. Gerta baledi ere eskutik galtzea [eraztuna], / biotzen lokarria estugo daukea.<br />
Or Eus 374. Arantzazura zetorren erromesen bat bidean galtzen bazan. SMitx Aranz 47. Maisuak "zaude geldi,<br />
utzatzu ori eskutik" esaten bazion, galdurik gelditzen zan. Or QA 141. Manestarren ametsetan galtzen baitzan.<br />
"Per manichaeas fallacias aberrabat". Or Aitork 122. Panpetako zabalera onetan ur-tanta bat itxas-erdian baño<br />
galduago nintzan. NEtx Antz 107. Iñon be galdu barik eldu zirean euren basetxe maiteraiño. Bilbao IpuiB 215.<br />
Juana [...] bat-batetan Ameriketako oitura lasaietan galdua arkitu zan. NEtx LBB 30. Lano pean bezala galduak<br />
gabiltza. Xa Odol 179. Saioetan teoriak, eta teoria zuzenak, behar du izan gidari, sasi tartean galduko ez<br />
bagara. MIH 350. � (Con suf. de comparación). � Hala bada bekhatorea ere, gero eta gero galtzenago,<br />
errebelatzenago eta bere aztura gaixtoetan barrena sartzenago da. Ax 78 (V 52). Geroz eta galtzenago /<br />
hamalaudun nintzanetik, / ez dut eduki Jainkorik. Azurm HitzB 53.<br />
� (Con inesivo). � "Se perdre, être abîmé dans ses pensées. Bere gogoetetan galtzea" H. � Bere baitharik<br />
atheraia, Jainkoa baithan galdua. Laph 192. Othoitzean zagon eta galdua bezala Jainkozko gauzetan. Jnn SBi<br />
143. Isilik geratzen zelarik, gogoetan galdurik. Mde Pr 181. Soa uretan galdurik zegoen hortan. Ib. 141. Susmo<br />
txarretan galdua. NEtx Antz 89. Bera aphailatzen da bulegoan, alegia paperetan galdua. Larz Senper 62. Bere<br />
gogaketan ega-egaka ametsetan galdua. Berron Kijote 139.<br />
� Zenbat ere bat bere buruaren apainzan sartuago, Jangoikoaren amorean anbat galduagoa. "Tanto magis a<br />
supremo amore disjungimur". Mb IArg I 74.<br />
� (Intrans. bipersonal). � Tr. Aunque lo hallamos ya en Leiçarraga y Lazarraga, no se encuentra con cierta<br />
regularidad y frecuencia hasta principios del s. XIX, en autores meridionales, entre los que se hace relativamente<br />
frec. en los ss. XIX y XX; cf. supra (1) ejs. con aux. trans. bipersonal.<br />
� Gauza delikatu eta exzellent guziak galdu izan zaizkin. Lç Apoc 18, 14 (Dv galdu zaizkin, Ip galdü zaitzak, Ur<br />
(G) galdu zazkik, Ol galdu dun). Libertadea gal ekidan. Lazarraga (B) 1201rb. Bere laguna galdu jakinda. Ib.<br />
1184v. Aristotelesen liburuak [...] zeren galdu baitzitzaizten, berriz berriro bere hitzkuntzara itzuli eta<br />
ganbiarazi zituzten. ES 402. Konfesore izan dirian batzubei galdu jakee buruba. Mg CO 180 (v. tbn. 33). Birtute<br />
au txit minberaa da, eta erraz galtzen zaio bere distiadura ederra. AA II 135. Akordetan nas, diñuee, orduko<br />
gauzaakaz, ez jatan galdu errazoia. JJMg BasEsc 207. Izanik entzute andikua ta estimauba, galdu jakon entzute<br />
ona. fB Ic III 266. Bidean galdu zitzaion / aizkoratika kirtena. It Fab 143. Marijak daukan arduria galdu ez<br />
dakijon bere serbitzaririk. Ur MarIl 17. Eun ardi dituen bati, bat galtzen bazaio. Lard 410. Osasuna galtzen<br />
bazat. Arr May 22. Orduan beingoan begietatik galdu zitzaion. Ib. 58. Or ez zaizu ezer ere galdu! Apaol 85.<br />
Bildurrez begia galduko ete jakan. Echta Jos 49. Batari txapela galdu zitzaion, besteari gonea urratu. Ag G 73.<br />
Ez, ez zitzaien Zabaletakoai Malentxoganako maitetasuna galtzen. Ib. 135. Txakur bat galdu zaigu, ixena du<br />
Xaxpi. Tx B II 125. Ez zinen ta jada nuen / ezautzen zure bihotza [ilobaño,] / hain zitzaitan usu galtzen / zuri<br />
amesten otoitza. Iratz 186. Askotan gauza bat bizi daukagu oroimenean, baiñan gauza izena galdu zaigu, izketan<br />
ari geran izkuntza artan. Or QA 136. Iri galdu al zaik? Etxde JJ 6. Denboraz, [oroipenak] indarra galdu,<br />
urrutiratu ta galdu egiten zaizkigu. Anab Aprika 104. Duro bat galdu jatak. SM Zirik 54. Azkeneko orduan<br />
zentzua galdu zitzaion. Salav 20. Bost seme-alaba, bata bestearen ondoren galdu egin zitzaizkion. NEtx LBB 17.<br />
Onekiñ ez da giro / gaurko egunian, / berai buruko illeak / galdu zaizkonian. Gorrotxategi in Mattin 146. Ez<br />
giñaden gu nekatzen ere / osasuna gendunian; / ezertarako ez gera berriz / ura galdu zaigunian. Uzt Sas 137.<br />
Hazparne galtzen ari zaukula hor mintzo dira eroak. Xa Odol 161. Bildu bezenbat galtzen baitzaio urteak<br />
iragaitean. Ib. 320. Galdu zitzaigun papera berriz hatzematen dugunean. MIH 106.<br />
v. tbn. Astar II 186. AB AmaE 306. Ir YKBiz 299. Zait Sof 93. Basarri 155. Berron Kijote 203.<br />
� (Part. en función de adj. y sust.). Perdido, descarriado. "Oveja perdida, ardi galdua" Añ. "Perdido. Gure ardi<br />
galdua amen dator betiko moduan" Etxba Eib. � Drakma galdua. Lç Lc 15, 8 (tít.). Eriden dut neure ardi<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
328
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galdua. Lç Lc 15, 6 (Ol, Or ardi galdua; He ene ardi galdu nuena, Dv ene ardi galdu zena, TB galdua zen, Ker<br />
galdu yatan, IBk galdu zitzaidan, IBe galdutako). Zein gizonek zuetarik ehun ardi dituela, eztitu etzitzen<br />
lauregoei eta hemeretziak desertuan eta ezta ioaiten galduaren ondoan [...]? Lç Lc 15, 4 (Ol, Ker, IBe<br />
galduaren; He galdu den haren, TB galdua denaren, Dv galdu denaren, IBk galdutakoaren). Ethorri zarela<br />
mundura galduen edireitera, errebelatuen bilhatzera. Mat 230. Aizen madarikatua, o fortuna galdua. EZ Man I<br />
94. Baldin iende prestuek erraiten badute zutzaz ongi [...], eztuzula antsiarik xarrek edo galduek gaizki<br />
erranagatik. Ax 445 (V 291). Esku larru, erhastun, mukanes galdu hura. SP Phil 378. Zeru galdura joatekotz.<br />
Gç 146. Gaiza galdien edireitera. Bp I 87. Denbora galdua, galdua betiko geratzen da. Cb Eg II 100. Fama<br />
galdua. Añ EL 1 138 (EL 2 153 kreitu galarazoa). Hire sensu galduek zoraturik, hain erhoki. Dh 152. Zelan biurtu<br />
bear dan ondra galduba. fB Ic II 186. Birjinidade galduba. fB Ic III 326. Zenbat izan ziran etsai galduak eta uri<br />
artuak. Lard 117. Bekhatuaren damuak sistaka beza nere bihotz galdua. Dv LEd 10. Ardiesteko bide galdutik<br />
ilkitzea. Ib. 149. Solas galduek etzetzaketen gorriraz. Hb Egia 70. Haur ohakoak galduen, ume xurxen eta judu<br />
konbertituen biziteiak. Laph 247. Leku on galdu hura. Arr May 39. Ontzi galduko mariñela ziruriyan gizajoak.<br />
Urruz Urz 30. Aitzina yuan ziren bere bide galduan. Elsb Fram 108. Batzuei bertzeen odol galdua zainetarat<br />
sartuz. HU Aurp 76. Gau illuneko ibiltari galdua argi bakarrera joan oi dan itxuretan. Ag G 321. Ez ahal da<br />
guti unhatua, behi galdu demuntre haren ondotik! Barb Sup 76. Uretan galduen nigar illuna. Or Mi 130.<br />
Gauargia piztu bitartean datorkio zorrotzen emakume alargunari senar galduaren oroitzapena. TAg Uzt 8. Nik<br />
ere alde egin nenunan eta ez gurasoen etxera, txori galdu onek. Or QA 44. Zeru galduaz etxunate naigaberik. Ib.<br />
96. Jan da eran ere geieigi eta / gaiñerako gau galduak. Uzt Sas 174. Paradisu galduetako oroipena. Lasa Poem<br />
58. Nondik datorren eta zertarako den ez dakienak daraman huskeriazko ibilera galdua. MIH 36. Agertu zaigun<br />
antzinako igarleen ondorengo galdu baten antzera. MEIG III 117.<br />
v. tbn. EusJok II 80. AzpPr 117. Ill Testim 21. Enb 81. Zub 50. Gand Elorri 24.<br />
� Gizonaren Semea etorri da galdua billatzera eta salbatzera. Lard 420. Ez badugu, ez dugu esan oi galdua<br />
arkitu dugula. Or Aitork 266.<br />
� Ona Aizkorriko maldan / zure Andra Mari! / Pauso galdu oreik / onatu ta ikusi. SMitx Aranz 56. Orbel galdu<br />
batek arpegian jo zuan. NEtx LBB 16. Olatu galdu batek bota zun legorrera. Ib. 270. Europatik aize galdu baten<br />
burrundan Ameriketara etorri giñanean. Ib. 74.<br />
� (Part. en función de adj.). Perdido, recóndito. � Larrebide galduetan oi dabiltzan ardi erratuak. Izt C 226. Hil<br />
usteldua etxe galdu batean. Hb Egia 27. Orarretik / Bardotzeraino / bada oraino / bazter galdurik. Ox 119 (tbn.<br />
bazter galdu en Etxde JJ 65). Mendi galdu baten, piztijak eurak be bixi ixateko destaña egingo leuskijoen<br />
zokondo baten aurkittu dogu. Otx 116. Belaguako borda galdu bateraiño igoa. Etxde JJ 41. Amazazpi urte<br />
etxerik gabe bide galduetan eskean! NEtx Antz 95. Hain maite zituen herriko xoko galduetaraino. JEtchep 24.<br />
Baso galduen erdian. Gand Elorri 38. Obe lizake olako oriek izaro galdu batera baztarrerazi litezen. Or in Gazt<br />
MusIx 46. Pasarte galdu batean. MEIG VII 116.<br />
� (Fig.). Extraviado. � --Hemeretzia! ihardetsi Etxebarnek begiak galduak, nehori behatu gabe. JEtchep 102.<br />
Begiak lengo malkoak legortuta, begirasun galdu batek illuntzen zizkion. NEtx LBB 52.<br />
�4. (Urt, Lar, H). Perder(se), conducir (o ir) a la ruina, a la perdición; destruir; perder(se), corromper(se),<br />
volver(se) malo; perjudicar; (en sentido religioso) condenar(se) (acompañado frecuentemente de betiko(tz) o<br />
sekulakotz); (ref. a barcos, etc.) naufragar, ir a pique. "Abolescere, [...] osoki galtzea" Urt I 34s. "(De) remate, a<br />
remate, galdua guziz" Lar. "Asolar, destruir, echándolo por el suelo o de otra suerte, lurreratu, desegin, galdu"<br />
Ib. (v. tbn. Añ). "Desgraciarse, malograrse", "barar, perderse el navío, dar en la costa, [...] galdu" Ib. "Estragar",<br />
"a pique, irse la nao" Lar y Añ. "Infamar, [...] besteren fama galdu" Ib. "Desolar", "derrotar al enemigo" Añ.<br />
"Naufragar, [...] ontzia galdu" Ib. "10. se perdre, aller à sa perte (EZ). 11. se perdre, se damner, id. bethikotzat<br />
galtzea, se périr pour toujours. [...] 13. se perdre, se corrompre, au moral, id. à l'act. perdre, corrompre. Lagun<br />
gaixtoekin galdu da. [...] 17. se perdre, faire naufrage. Untzia galtzera doha" H. "Nor galtzen da? Erramuko<br />
ortzilarean barutzen eztena (AN-araq). [...] Euskalzaleak gogoz artuko dute berri au: an, Arakilen, erriak<br />
kondenatu-ren ordez galdu esaten duela" A EY I 119. "Alkar galdu, perderse el uno al otro. Uretara jausi<br />
ziranian, alkar-galdu eben" Etxba Eib. "Gazterik galdu zan a mutilla" Ib. "Alkar galdu, perjudicar el uno al otro.<br />
Hasarre papeladak eitten badittue be eren artian, eztabe alkar galduko" Elexp Berg. AxN explica bilhakatzera<br />
(190) por galtzera. � Tr. De uso general en todas las épocas y dialectos. � "[...] en adelante se llamara galindi<br />
gazte on, que quiere decir perdístete joven bueno" TAV 3.3.1 (etimología del apellido Galíndez). � Sardina que<br />
gato lleva, galduda ba (1508). Marqués de Santillana TAV 3.3.1. Ene etsaiak galdu ustian ene hona egin dik. E<br />
239. Gu ez galdu baina salbatu nahi gaituenari. Lç Ins C 4v (v. tbn. Adv ** 2r). Eta ethor zedin dilubioa, eta gal<br />
zitzan guziak. Lç Lc 17, 27 (IBk, IBe galdu; He suntsiarazi, TB galarazi, Dv, Leon xahutu). Dakuskezun<br />
gauzagaiti ez begiok espilurean kendu, zegaiti bertati galduko zara. Lazarraga 1153v. Ala galdu zan / lekuau<br />
desastradurik. Ib. 1202v. Gal didila [Un]zueta ta Bergara. IC II 185. Zarrari axea egiok aldatu ta daik galdu.<br />
RS 178. Señaleak handi ziren Faraon galtzekoak. EZ Man I 77. Alferkeriak galdu zituen. Ax 381 (V 250). Ai<br />
gure urrikalkizunak, galdu gara, egin du gureak. Ib. 192 (V 130). Neurk neure burua galdu dut. Ib. 595 (V 383).<br />
Iokoak, emaztek et'arno onak, dostatzez, galtzen tuzte gizonak. O Pr 525. Goseak bano gehiago galtzen ditu<br />
aseak. Ib. 615. Gal didila mairua. BBizk 9. Gezurrak erraten zarozkidaten ni galdu nahiz. Gç 45. Ütziren<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
329
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
dütiala ez ogiz eta hurez, bena bai bere hitz saintiaren gosian eta egarriaz galzera. Bp I 18. Bertze batzuk<br />
goardia eskasez galdu dire bere debozionean. "Seipsos destruxerunt". Ch III 7, 2 (SP galdu dute bere burua,<br />
Echve 192 beren burubak galdu, Ip debozione soberak galdü dütü, Leon galdu ditu; Mst debozione soberak gal<br />
erazi). Galdu ta galerazi dituzun guziak. Mb IArg I 145. Entzuten badute galdu dela untzi bat. Lg II 239. Besoak<br />
hedatzen diotzate galtzerat dohazinei. Brtc 245. Demonioa garaitu ta aren esku ta egin-al guziak galduko zituan<br />
Munduaren zuzentzalle ta salbatzallea. Ub 9. Noizbait salbatu ustean galtzea sekulakotz. Ib. 112.<br />
� (ss. XIX y XX). Zerren onelango okasinuetan geijenak galduten dirian. Mg CO 135. Era ederra Otso nere<br />
etsai tontotzarra galtzeko. VMg 82. Betiko galdu edo kondenatu etzaitezten. Gco I 429. Jauna, gorde nazazu,<br />
galdua naiz bestela. AA III 328. Egundaino saindu guziek salbatu ahal izan duten baino arima gehiago galdu du<br />
exenplu gaxtoak. Dh 229. Alkarri pekatu eraginda, alkar betiko galdu dozulako. fB Ic I 328. Octaviano sarri<br />
aurkitu zala galdu aginian bere exerzitu gustijakaz. Astar II VI. Galduten dirianen pillo andia. Añ EL<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 330<br />
mende.<br />
2 62 (EL 1<br />
55 kondenetan). Debruaren enganioak galdu eta koronpitu duena. JesBih 459. Desertüko ihizik badabiltza<br />
gordez / gizonen arrakontrik gal ditzan beldürrez. Etch 108. Berar zakar itsaskin kaltarkitsu guztiak arras galdu,<br />
eta ale garbi garbi txaua etxeratzen dutelako. Izt C 28. Lanyer handienetarik / uruski dena atheratzen, / maiz<br />
afera txar batetik / eziñ yalgiz da galtzen. Gy 301. Ixilik egonak nehor eztu galdu. Ib. 257. Faraonen israeltarrak<br />
galdu-naia biziena zan egunetan. Lard 64. Eba sagar ederra ikusiak galdu zuen. Ib. 45. Ezpatalaria ezpatak<br />
galtzen du. Hb Egia 83. Ona errez galtzen da / gaixtuen artian. Ud 157. Etzakitelakotz zer asma Jesusen<br />
galtzeko. Jnn SBi 26. Txalupa ta gizon guztiak galdu zirean. Echta Jos 91. Zorigaitz bere baithan handitzera<br />
uzten duenari! Galdua da. JE Bur 109. Ardoak gaitu galdu. JanEd II 34. Argintzan bizi biar badezu galduko<br />
zaitu gosiak. Tx B V 154. Su ta sufre-erauntsia erori zan zerutik ta guziak galdu zituen. Ir YKBiz 339. Azariak<br />
sei axuri / galdu ditu bart bordan. Or Eus 175. Jauna, galtzerat goazi: salba gaitzatzu! Zerb IxtS 85. Erritik<br />
landa il diranak, itorik edo bestela galdurik. Or QA 113. Zer pentsatzen duzu?... Amerika gazteen galtzeko ala<br />
ontzeko dela? Larz Iru 146. Fubolean jokatzeak, eztu pelota jokoa galdu. NEtx LBB 293. [Emazte] hoitarikan<br />
bat aski omen da / zazpi gizonen galtzeko. Mattin 39. Amorratuta asiak gaude / batak bestia galtzera. Uzt Sas<br />
216.<br />
� (Part. en función de adj.). � Arria urtigi ta eskua ostu, ax gizon galdu. RS 405.<br />
� "Pecador de mi, [...] ene galdua" Añ. � Elas, amoria, ene galduia! E 197. Ah, nere Jangoiko maitea! ta<br />
zuzenzen ezpanazu, nere galdua! Mb IArg I 143.<br />
� (Con -tik). � Halatan presuna ezkondua berea utzirik, bertzerenera lehiatzen da, alda nahitzen da eta handik<br />
galtzen da. 'Esto le pierde'. Ax 360 (V 238). Gizona maiz galtzen da bere begietarik. Gy 163. Ez da nehor<br />
behinere haren ahotik galdu. HU Aurp 108. Mihitik ala galtzen gorpuz ta gogoa. Or BM 122.<br />
� Condenar. Cf. supra A EY I 119. � Eriotzera galdu ninduten. "Me condenaron a muerte". Or Eus 122. Iltzera<br />
galduko dute erru gabeko Jauna. Or Poem 546. Eriotzara galdua dala. Or Aitork 300. Emakume, iñok be ez<br />
zaitu galdu? Iñok be ez, Jauna. Neuk be ez zaitut galduko; ez egin pekaturik barriro. Ker EMeza 157 (ap. DRA).<br />
� (A Apend). (Part. en función de adj. y sust.). Condenado (al infierno), réprobo. � Arima galdien penak eta<br />
suplizio eternalak. Tt Onsa 34. Ifernua, o ifernua, galduen suzko etxea. Gç 163. Galdu madarikatuak. Añ EL 2 57<br />
(EL 1 50 madarikatuak). Hunelakoa da dohatsuen zortea. Bainan nolakoa izanen da galdu dohakabeena? Dv<br />
LEd 191. Galduak pena eramango du, / justuarentzat fortuna. Xe 382. Galduen gorputzak [birpiztu ondoan]<br />
autatuen gorputzen bereixgarririk ez dute izango. Inza Azalp 111.<br />
� Gastar(se), consumir(se). "Perdre, gâter, détériorer. Aizkora hunek ahoa osoki galdua du" H. � Orai Iainkoak<br />
emaiten derauzkitzun bizitzea, osasuna, indarra, antzea eta onhasunak nahi ditutzu Iainkoaren beraren kontra<br />
zabiltzala higatu eta galdu. Ax 66 (V 43). Agertzen hasten den bezain fite, kandela bezala galzen hasten baita.<br />
Gç 30. v. tbn. Mercy 40. Zeruko ondasun ugari, inos bere galdu eta gitxitu baga iraungo ditubeezanak. Astar II<br />
164.<br />
� (Acompañado de -tik). Degenerar. � Sugeak Eba amarruz atzi zun bezala, aien zentzuak ere galdu ditezen<br />
gure senarraren garbitasunetik. "Eorum sensus corrumpantur a castitate quae est in sponso nostro". Or Aitork<br />
389.<br />
� (Dv, A). Matar; morir. "Galtzea, el limpiar, en su acepción vulgar de 'matar, destrozar'" A. � Sar balitza<br />
iustiziak hamar gizon garzelean barrena urkhabera kondenaturik, eta handik athera balitza galtzera [...]. 'Para<br />
ser ejecutado'. Ax 59 (V 38). Nork pensatu zukeien Susana gaixtotzat kondenaturik, plazara galtzeko atheraz<br />
gero, hanbat ohorerekin etxerat bihurtuko zela [...]? Ib. 131 (V 86). Biatzetati bururaginoko gatx triste batek<br />
artuta, galdu zan. fB Ic II 163. Izkilluz edo arrika galdu oi zuten [eiza]. JMB ELG 41. Ez zuan bere bururik<br />
galduko, ez, bere xinixmenak ezurretaraño sartuk zeuzkalako. JAIraz Bizia 108. Ai ene! Aita galdu bear yaku!<br />
Zoiaz arin mediku bila! Erkiag Arran 73. � "(V-ger), matar culebras, sapos" A. "Ez astoazaz, ez erleazaz eta ez<br />
beiezaz akabatu diranik ez da esan bear; galdu egin dirala baño" JMB LEItz 97. "Mamu ta piztien eriotzea<br />
aitatueran galdu nai amaitu-ren ordez il esanezkero, miiñaz iru kurtze egin bear dira (V-ger-m, AN-5vill, BNbaig)"<br />
A EY I 221. "Morirse las abejas y el ganado, en Ataun" Garate 5. a Cont RIEV 1935, 350. � "Abortar, [...]<br />
(G, AN) aurra galdu" Añ. "Ume galtzea (AN-gip), [...] haur galtze (G-azp, AN-gip, BN-arb, S)" Gte Erd 2 (s.v.<br />
abortatzera). � Aurtxi txiki bekatua estaldutzeagatik bateo gabe ta amaren sabelean galduak. Mg CC 141.<br />
Onek seina egin dabela, arek galdu dabela. Astar II 191. Ea sabeleko seiña galduteko aleginik egin [...] izan
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
dozunez. Añ EL 2 143 (EL 1 134 galdu bozu).<br />
� (Lar, Añ, Dv, H). (Part. en función de adj.). (Ref. gralmte. a personas) perdido, libertino, de mal vivir; (ref.<br />
gralmte. a estados de ánimo o similares) loco, insensato; (ref. a cosas) malo, corrupto. Parece que se emplea a<br />
veces para intensificar un calificativo ('rematado, de remate'). "Mozcorra, neska limuria, galdua" Lar.<br />
"Rematado, hombre perdido, guztiz galdua" Añ. "Perdulario, [...] gizon galdua" Ib. "Meretriz, ramera, andra<br />
galdua" Ib. "Gizon galdua, homme perdu, corrompu" Dv. "Un perdu, un vaurien, un mauvais sujet. Galdu bat<br />
da, c'est un mauvais sujet, un perdu" H. Cf. Deen I 513: "Galdu, [...] loco, insensato". Cf. emagaldu, gizagaldu.<br />
� Tr. De uso general. � Uri galduan hauzia eskuan. "En la villa ruin". RS 148. Zenbait alfer eta iende galdu.<br />
Ax 31 (V 18). Zeren hain da gauza galdua eta galgarria alferkeria. Ib. 34 (V 20). Gu miserabliak, gu galdiak,<br />
gu erhoak. Tt Onsa 113. Munduko galdu eroekin ongi etorri naizik. Mb IArg I 164. Ai anima galdu, au irakurten<br />
edo enzuten dezuna! Cb Eg II 148. Lan zikin desonestuen kutizia ta nai galdua. Ub 180. Ziren bezalako ez deus<br />
miserable galdia. AstLas 33. Mundu galdu au utzirik Erlijioko bizimoduari jarraitzea. AA II 144. Lagun galdu<br />
bati. Dh 127. Gustijok gatozalako sustrai galdu atatik. JJMg BasEsc 33. Guzurra esateko ekandu galduba. fB Ic<br />
II 181. [Gizonak] urteten badabe galdu, gexto eta okerrak. Astar II 98. Ezin uste leiteke gizon edo emakume<br />
batek benetan nai leuzkijola bere burubari onelako zori galdurik; baña dakuzku asko eta asko ibaira bota<br />
diriala. Ib. 119. Burduntzira, zital galdua. Zav Fab RIEV 1909, 35. Yauna, ken niganik, bekatari galdu bat nas<br />
eta. Añ EL 2 170s (EL 1 156 bekatari andi). Ene bizi galdu eta izigarriaren gatik. MarIl 72. Etxekoandreari<br />
Joseganako amorio galdua sartu zitzaion. Lard 51. Nahiz girixtino hiria, hiri galdu bat zen Goa. Laph 200. Bere<br />
bizimodu galdu galgarria utzi. Arr May 53. Nehon diren gazte galdu, gizon hordi, deus onik ez diren batzu. HU<br />
Zez 181. [Zergabiltzaleai] oso begi txarrez begiratzen zieten Yuduak, yende galdutzat zeuzkaten. Ir YKBiz VIII.<br />
Ixillik egon adi, arro galdu ori! Bilbao IpuiB 186.<br />
� (gral.; Lar, Añ, Dv, H), galtu (R). Ref.: A; Iz R 290; Etxba Eib; Gte Erd 218. Perder(se), pudrir(se),<br />
corromper(se), estropear(se), echar(se) a perder, arruinar(se). "Ajar así [maltratar, manoseando, especialmente<br />
las flores], [...] atzatuaz galdu" Lar (v. tbn. Añ). "Asolearse, [...] eguzki beroegiz jo, galdu" Ib. "Carroñar",<br />
"enviciarse, dañarse" Ib. "Apolillarse, [...] sitsaz, zerrenaz galtzea" Ib. "Alunado, illargiak joa, galdua" Ib.<br />
"Corromper, galdu, usteldu" Añ. "Apolillarse, [...] (V) zedenak galdu, (G) zerrenak" Ib. "Perdre, se perdre,<br />
corrompre" Dv. "Se perdre, se gâter, se corrompre, se pourrir. Haragi, sagar, edari, ur galdua" H. "Corromperse<br />
alimentos y bebidas" A. "Éznia galtu tzu, se ha perdido la leche" Iz R 290. "Aurten garixak galdu dira edurrik ez<br />
zalako izan neguan" Etxba Eib. "[Moztu arbolak] galdu ez daitezen (AN-gip)" Gte Erd 218. � Galdua zure<br />
arpeiko narrua. (1516). TAV 3.3.1, 2. Eztute ezarten mahatsarno berria zahagi zarretan: ezpere lehertzen dirade<br />
zahagiak, eta mahatsarnoa isurten, eta zahagiak galtzen. Lç Mt 9, 17 (He, SalabBN, HeH, Dv, Ip, Ur, Echn,<br />
Leon, IBk, IBe galdu, Ol, Or galdu egiten; TB funditu). Trabaila zaitezte ez bianda galtzen denagatik, baina<br />
bizitze eternalekotzat irauten duenagatik. Lç Io 6, 27 (He, Dv, IBe galtzen den, TB galtzen hari den; Leon<br />
galkor, IBk hondatzen). Estomagoau galdu leiket / bianda probatzakeak. Lazarraga 1196v. Eskeak jolasa galdu.<br />
RS 122. Ez iateak galtzen baititu hortz-aginak. Ax 50 (V 32). Solhas gaixtoek galtzen dituzte aztura onak (1 Cor<br />
15). "Corrumpunt". Ib. 396 (V 258). Amoren kontentuak / eztaude irauten, / kanpoan lorak legez / dira galzaiten.<br />
Mic TAV 3.1.27. Jirosleiak, uda beroan, / ur-peituz lehenik ximaltzen / baitir'eta net gero galtzen. O Po 51s.<br />
Urak eznea galtzen du. O Pr 455. Zeren bere tresora eta bozkarioa eman baitu zeruan deusik galtzen ezten<br />
lekhuan. Ch III 54, 9 (SP, Mst, Echve 362, Ip, Pi, Leon galtzen; Ol aitzen). [Lenbiziko argiaren] erraiño eder<br />
irazekiak etziran emendatu iñoiz, ez galdu, ez likistu ere odeiez. Lar SAgust 6. Salduten dirianian [...] ontzat,<br />
galdu edo kaltetubak dagozan gauzak. Mg CO 148 (CC 106 galduak). Geiena erne ere gabe galtzen dala. AA III<br />
468. Zeinbat ezkontza galduten ditubee miin gaistuak [...]? fB Ic II 212. Ez da galdu, ez illundu San Pedroren<br />
pediak Eleisiari emon eutsan edertasuna. fB Ic III 309. Baña etzaio zartzen utzi bear [olioari], laster galtzen<br />
dalako. It Dial 104 (Ur galduten, Dv, Ip galtzen). Bildu itzatzute [ondasunak] zeruan, non ez erdoiak jaten<br />
dituen, ez sitsak galdu. Lard 383. Onborren kopaduran gelditzen den ura pozoina da aziendentzat; barnea<br />
galtzen diote. Dv Lab 376. Zuk emaguzu hilkor gaudeno, gal ez diteken ogia. Ox 76. Naigabez beterik egoten<br />
zan, baratzeko lorak galduko yakozalakuan. Altuna 64. Euskalerriak burua yasotze'aal ote zuan oraindik? Ez al<br />
zegoan guzia ustel, guzia galdua? Ldi IL 134. Iristen dituan kimu edo altsume berri guziak galduko dizkio<br />
[auntzak zugatzari]. Munita 131. Giarrak, geldi egonaz, galdu egiten dira. Vill Jaink 140. Trumoi ikaragarri<br />
baten ondoren, elur-maluta asi zan bideak galtzen. NEtx LBB 65. Negu gogorra bada / arbi danak galdu, / orma<br />
beltzak jo eta / ziaro usteldu. Uzt Sas 85.<br />
v. tbn. Mong 590. Gç 152. Añ LoraS 108. Izt C 190. Sor Bar 100. Itz Azald 192. JE Bur 86. Enb 168. Lab<br />
EEguna 68. JAIraz Bizia 42. And AUzta 98.<br />
� (Precedido de instr.). "Encancerarse, [...] minbiziaz joa, galdua" Lar. � Batzu daude gorputzez, osasunaz eta<br />
mienbroez galdurik. SP Phil 40. Zure odolez salba zazu mundu bekhatuz galdua. Gç 117. Akordura zenean<br />
arkitu zuen bere burua golpez galdua. Mb IArg I 329. Lepra zikiñez galdurik arkitzen zen gizon bat. Ib. 185.<br />
Emakume bizio arzaz galdurik zegoen bat. Cb Eg II 134. Azotez galdu ezkero / geure Yesus laztana, kondenau<br />
dau Pilatosek / krutze baten iltzera. Añ EL 2 188 (EL 1 180 zatitu). Euskalerria gorrotoz zebillen oso galdua;<br />
anai-arteko burrukaz odoletan kutsatua. NEtx Antz 71.<br />
� Medall hau ukitu horduko gaitzik bage ta osasun osoan [...] esku, beso edo oiñ ezin galduagoekin arkitzen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
331
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ziranak. Mb IArg II 310. 40 urte bederen, medikuek bularrak galdutzat etsitu zutela. HU Zez 162. Pareta hari<br />
joka / besoa da galtzen; / bixta eta indarrak / guti han largatzen. Zby RIEV 1908, 92. Airetik zafratuaren ariaz,<br />
ez duia besoa arrunt galdua, ez baitezake gehiago goiti? JE Bur 30.<br />
� (Con -t(ar)ik). � Emaztetto bat bulharretarik galdua, hiltzerat zohan. Laph 156. Orduan zangoetarik galdua<br />
zenak eginen du jauzi oreñak bezala. Jnn SBi 4.<br />
� Gorritira bidean / otea latz dago... / oiñak galdu ezkero / gizonik ez dago. "Una vez que uno falla de los pies".<br />
In Or Eus 38.<br />
� (Part. en función de adj.). Perdido, podrido; ajado, deteriorado. � Ale ona edo ale galdua. Mb IArg I 205.<br />
Klabelin luzaro eskuan erabilliz galdu baten gisan. Ib. 164. Gauza txatar ta erdi galdubak ontzat saldubaz. Mg<br />
CO 71. Maiz gaitza da hainitz hedatua, / guziek dutelakotz edan ur galdua. Hb Esk 232. Tresna zar, arrañ galdu<br />
ta erretillu zati guztiak. Ag Kr 37. Arbitxo bat, txikarra, luxanga ta galdua, lapikorako balio ezta ara yaurti edo<br />
ebena. "Ruinoso". Or Tormes 27. Baratz-erdian dut arki / amona: alderoka dator, / begi galduak nora-nai...<br />
"Divagan sus ojos nublados". Ldi BB 148. � Bata bereala ill zan, eta bestea geratu zan burutik galdua. AA I<br />
532.<br />
� (S ap. A; Lar, Añ, H). Perderse (de vista), desaparecer, desvanecerse, borrarse, olvidar(se). "(Perderse de)<br />
vista, begiz, begietatik galtzea" Lar y Añ. "Desaparecer" Añ. "5. perdre la trace de quelque chose, perdre de<br />
vue... Hatzak..., begietarik galtzea. [...] 14. se perdre, disparaître. Ohitura onak eztira galtzera utzi behar" H.<br />
"Disiparse el humo" A. � Hire izenaren memorioa lurretik khen eta gal dadin. Lç Ins A 7r. Ondo uste dot galdu<br />
zala / itsasoaren ondarretan. Lazarraga 1197r. Bere herria eta herriko lurrak bistatik galduz gero. Ax 107 (V<br />
71). Zeñü danga airian eranzünik galzen direnek, mündüko bizitzia [...] ürüpen bat dela erakusten die. Bp I 145.<br />
Espainiako lekhu gehienetan galdu eta iraungi izan zen lehenagoko hitzkuntza. ES 401. Hitz airean galtzen<br />
direnak. Ch III 46, 1. Tximenitik atera ta laster galtzen den kea. Mb IArg I 62. Agertu zitzaien berriz ere [...]<br />
begitarik galdu zuten izar hura bera. Lg II 114. Mesede oen oroipena galdu etzediñ. AA I 428. Ikusi zuten airian<br />
zijuala txit goi, begiz galtzeraño. Bv AsL 169. Egiazko fedia ez zela jagoiti galdüren Españatik. Ip Hil 3. Asko<br />
tokitan galdua da edo galtzen ari usaia hori. HU Zez 12. Urrutira, zabaldia itsasoan galtzen, eta itsasoa zeruan<br />
galtzen. Or Mi 61. Harrokarte batean gorde zuen, Jean Sougarret bere adixkideari sekretua fidatu... eta laster<br />
harriburua handik galdu! Zerb Azk 22. Uhaitzean sartzen eta galtzen den erreka. Ib. 47. Gogotik oso galdu<br />
baledi, aipaturik ere ez dugu oroitzen. "Aboleatur ex animo". Or Aitork 267. "Aida idi"-ka galdu da bere abotsa.<br />
Txill Let 54. Odol-aztarnak emen galtzen dituk. NEtx Antz 140. Aloñaren maldan du beste ezkuta-lekua. Gaiztozuloko<br />
aitz-aoan barrena galtzen da orrelakoetan. Ib. 11. Kanta zarrak galdu ez ditezen / lengo oitura piztera.<br />
NEtx LBB 368. Bildu ditu hamaika gai, bere arreta izan ezik, aztarrenik gabe galduko zirenak. MIH 237.<br />
Euskara galdu dutenak. MEIG VIII 100. Maiz aski galdu dela -e hitz elkartuen gibel-aldean. MEIG VII 98.<br />
Esaera hori ederki hedatua zegoen noizpait eta agian ez da oraindik arras galdua. MEIG I 223.<br />
v. tbn. Laph 46. CatS 113. AB AmaE 120. Jnn SBi 13. Laux AB 23. Munita 39. Mde Pr 232. Arti Ipuin 27. Gand<br />
Elorri 99.<br />
� (Con suf. de comparación). � Euskera [...] gero ta galtzenago dogun egunotan. Erkiag Arran 5. � (Part. en<br />
función de adj.). Olvidado. � Abuztua atsegin ez zitzaigulako, antzinako hitz galdu bat "ederturik" [...] dagonila<br />
sortu genduen. MIH 72.<br />
� (V-gip ap. Elexp Berg; Lar, Añ). Desmejorar, empeorar de aspecto, de salud. "(Este enfermo está muy)<br />
postrado, galdua, indarkaiztua dago txit" Lar. "Decaer, [...] galdu. Mucho ha decaído, asko galdu da" Añ.<br />
"Aperreado, nekatua, arikatua, galdurik dabilena" Ib. "(Adj.) desmejorado. Zuen ama, gaixua pasau zebanetik<br />
oso galdua dago" Elexp Berg. AxN explica iragana 'consumido' (593) por galdua; hildumatuak (543) por<br />
galduak. � Bata oraindo adin onean tzan: / bestea ia / galtzen asia. Zav Fab RIEV 1907, 539. Leizearen sotargañean<br />
zetzan persona, bizia zirudien bat guziz aitu eta galdua ikusi zuen. Arr GB 101s. Zaurien zauriz galdu<br />
galduta / Amatxo zuaz iltera. AB AmaE 3. --Oso galduba dago gizon ori. --Ala dago, bai. Erariyak, jauna,<br />
erariyak. Sor Bar 53. Mikaelak ere ez du ezer galdu. Au bai dagoala neskatxa. Apaol 33. Azkenekotz osoki<br />
galdua eta funditua zela. Burregoek uste izatu zuten ere behin hila zutela. Jnn SBi 176. Gurasoak lurperatu<br />
zituztenetik, Martiñ egunetik egunera galtzen asi zan. NEtx LBB 56. v. tbn. Ag AL 114. Iraola 71. JAIraz Bizia<br />
90. � (Part. en función de adj.). � Gizon ondikozko, lazeriatu, galdu eta sorhaiotasunez bethe bat. SP Phil 177.<br />
� Gantzaraindarrak neskatillaren osasun galdua ikusita, etzuten pakerik. NEtx Antz 158.<br />
� "(V, msOch), violar, abusar de una doncella. Galdua izan (V-arr-oroz-m), ser violada" A. � Indar egiten dizu<br />
galtzeko? Mg CC 111. Galdu daben neskatillaren baten pekatu isillekua lagunen bati agertubaz. CrIc 94.<br />
Gelara eraman, eta donzella gaztea galdu zuen. Lard 194. An izan zan indarrez galdua egin zenduzana (V).<br />
"Violata". CantCS 8, 5 ((G) bortxatua). Soldadu likitx batzuek neskatxa gaixo bat galzera zijoazela. Aran SIgn<br />
34.<br />
�5. (Aux. tripersonal). Quitar, hacer perder. "Descabezar, burubagetu, burua galdu" Añ. v. galarazi. � Tr.<br />
Documentado muy esporádicamente en la tradición septentrional. Al Sur es frecuente en los textos de los ss. XIX<br />
y XX. � Urak eznea galtzen du, eske soberak adiskidea. O Pr 455. Arima gaixtatu eta ohorea galdu derautzuen<br />
perilgarrizko sugea. SP Phil 291 (He 291 galarazi). Heian zuen bezain sarri / Jesus ikhusi argiak, / negu hotz<br />
eta kruelak / galdu ziotzan graziak. Gç 73 (v. tbn. 87). [Arzak] arrapatzen badu oriek [humeak] galdu diozkan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
332
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
edo daramazkion gizona, urratzen du bere atzapar ortzekin. Mb IArg I 145. Zer egingo zenuke bizitza galdu nai<br />
balizute? Mg CC 111 (CO 157 kendu). Galdu deustazube aita semiok apaitako gogo guztija. Mg PAb 103.<br />
Beartua zaude galdu diozun onra biurtzera. AA II 223. Buruba edo zenzuna ardauak galduko baleuzkijo. Astar<br />
II 123. [Sikemek Dina] indarrez etxera eramanerazorik, osotasuna galdu zion. Lard 44. Igoaz zijoan bezela,<br />
odei eder argitsu batek begietatik galdu zien. Arr GB 84. Lehen ere Amatore ta Penalto galdu darozkigu<br />
[Iñaziok]. Laph 111. Geroztik izandu diran eudi, aize ta jelatiak, galdu dizkigu babak eta udariak. Sor Bar 23.<br />
Oeri indarra galtzeko. Bv AsL 195. Arren gizonari iya osasun guziya galdu niyola. Iraola 101. Gurago neban<br />
neure begi bat galdu, bapere ez ebanari biak galtzearren. Or Tormes 23. Txirritak galdu naiko lioke / Gazteluri<br />
ezkontzia. Gaztelu in Tx B 121. Axuri, oillo, galdu digunik [azaririk] / bada tegietan asko. Or Eus 175. Harat<br />
joan nahiak, etxeko lanetako gogoa galtzen diote. Larz Iru 26. Gure biotzetan, eguneroko lan itoak, [...] tarterik<br />
gabeko arretak, galduko digu goizeko poza. NEtx LBB 194. Zer irabazten dugun, gogoan har ezak, / hauen<br />
amodioa galtzen badauk sosak. Xa Odol 201.<br />
v. tbn. Añ EL 1 131. fB Ic II 162. JanEd I 129. AB AmaE 237. Itz Azald 110. Inza Azalp 46. Ox 60. Enb 124. Tx<br />
B I 84. BEnb NereA 167. Uzt LEG II 130.<br />
- ALFERRIK GALDU. v. alfer.<br />
- ELKAR-GALDUKA. Intentando perder el uno al otro. Cf. supra (4). � Gerrari biak ebela egiten egiñala, /<br />
erruz burruka, txit murruztuta, alkar galduka, / zeñ azpiratu, nok gaña artu, ebiltzala. AB AmaE 453.<br />
- EZ GALDU BAI GALDU (V (no ple-oroz), G, AN-sept (no gip), AN-arce-erro, L-sar ap. EI 204), EZ GAL<br />
BAI GAL (S ap. EI 203). "A punto de perderse" EI 202ss; en Azpeitia (G-azp) y Rentería (G-bet), "utilizados<br />
por los viejos".<br />
- EZIN GALDUZKO. "Impérissable, imperdable, inamissible" Dv. � Ezin-galduzkoa da haren orhoitzapena.<br />
Dv Sap 4, 1 (Ol iñoiz ere ez da itzaliko).<br />
- GAL-ARRISKU, GALDU-A. Peligro de perder(se). � Latz ikaratzen da, batek maite ta opa ta seguru gorde<br />
nai ditun gauzak galdu-arrixkuan. Or Aitork 47. Gal irriskuan nadukanari. Xa Odol 329.<br />
- GAL-BELDUR, GALDU-B. Miedo de perder(se). v. GALTZEKO BELDUR. � Jaun arrotzari errespetua gal<br />
beldurrez, ez zen jarri. Laph 232. Gehiago gal beldürrik gabe. Ip Hil 238. Bide orretan gal-beldurrik ez. Or BM<br />
60. Azpigarria galdu bildur bazera piñua sartuta. Munita 69. Gorputzaren gal bildurrez munduz-mundu<br />
banoakizu. Etxde JJ 244. Gauzaño orien ukan-naia edo galdu-bildurra agertu dalako. Or Aitork 45. Zu gal<br />
beldurrez askotan zeraut nigarra begira jautsi. Xa EzinB 58. v. tbn. Xe 238 (galdu bildurrez). Barb Leg 142. Ox<br />
200. Or Mi 137 (gal-bildurrez). Zait Plat 151. � Ez diote deusere aintzinatu nahi, beldurrez gal beren dirua. Dv<br />
Lab 87. Beldur nintzen merkatu on bat gal. Mde Pr 107.<br />
- GALDUA ETA GORDEA. "Galdua ta gordea erdibana, pérdidas y ganancias a medias" A Apend. Cf.<br />
GALDU-GORDE (b).<br />
- GALDUA(K) GALDU. "Galdua galdu, bego hortan, puisque la chose est perdue, n'en parlons plus" Dv. �<br />
Galduak galdu pasa ziran da / urbildu ziran Parisa, / kañoiak onak zeuzkatela ta / artuko zutela aisa. Tx B III<br />
20. Galdua galdu, galduen pena, / iñork jakite nai etzuena. In Or Eus 24. Halaz guztiz ere, eta galduak galdu,<br />
Ramuntxo-ren leku aldatze hori euskaldunen onerako izan denik ezin uka. MEIG III 81.<br />
- GALDUA(K) IRABAZI. Recuperar lo perdido. � [Hizkuntza erromanikoek] beti izan baitituzte eta dituzte<br />
bestelako ereduak [...] zabar aldietan galdua irabazten lagun ziezaieketenak. MEIG VI 30. Galduak irabazi nahi<br />
zituen Eleizaldek aditz-sailean. MEIG VIII 54.<br />
- GALDUAN (Lar, H). a) Perdiendo. Se emplea en exprs. como galduan gelditu 'salir perdiendo'. "Perdidoso,<br />
[...] galduan dagoana, gelditzen dana" Lar. "3. perte au jeu. Galduan gelditu nintzen, je m'arrêtai étant en perte.<br />
4. en parlant de meute qui a perdu la voie et cherche à la retrouver. Galduan dabiltza, ils courent hors de voie"<br />
H. v. GALTZETAN GELDITU s.v. galtze. � Zertan geran? Galduan. Ag G 308. Bera zan karguan / bertsolaritratuan,<br />
/ ni beintzat galduan / gelditu orduan. Tx in Imaz Auspoa 24, 134. v. tbn. Etxba Ibilt 466. Norgehiagoka<br />
hauetan [...] bat gertatuko da irabazian eta bestea galduan. MIH 215. Okerrenean jarriaz beti<br />
galduan gabiltzala uste dugularik. Ib. 281. Galduan geldituko ez direlako segurantziak ematen zaizkie. Ib. 150.<br />
Ez gara galduan irtengo irakurtzen badugu. MEIG III 44. Gerra galdu zutenak, [...] galduan gerra egin zutenak<br />
dira. MEIG VIII 32. b) (Precedido de ia(-ia), erdi). A punto de perder(se). EI 203 recoge ia galduan "a punto de<br />
perderse" en G-azp-to, AN-gip-larr. � Naiz bera ibillirik / iya iya galduan, / zazpi artu zituben / al zuben<br />
moduan. Arrantz 91. Zer da ikustea txalupa andi bat / ekaitx-aizete artean / kairaino ekarten erdi-galduan / ontzi<br />
andi bat atoean. Azc PB 103. Ori're or juan da galtzak ya galduan. Noe 115. Erdi galduan dabillen ardi<br />
atsekabea biurtu zaidazu. Alz Ram 136. c) "Galduan zabiltzate, vous êtes, vous faites route en un lieu, en un<br />
pays perdu, désert, dangereux" H.<br />
- GALDU-BEHAR (A), GALBEHAR. a) "Galdu-bear, destino, sino" A. "Galbear, desamparo, perdición, sino"<br />
DRA. � Pekatari aien galdu bearra ikusi [...] ta neke ta peligro artatik libratzen zituen. Cb Eg II 158. Ai nere<br />
galdubearra! Ib. 68 (Dv LEd 129 galdu beharra). Iluna kozkortuxe galdu dut bidea, / ta galbear gorrian nauzu<br />
biotzilik. Zait BGold 52 (ap. DRA). Famili artan bazan / espa ta negarra, / aura zan iskanbilla / ta galdu biarra.<br />
And AUzta 148. b) "Galdubearrak (V, msOch), los precitos, réprobos" A. � Mundu galdu bearrari begira<br />
diozagun alde guzitik. Cb Eg II 139. Ah guraso ez fede ta ez Legeko galdu bearrak! Cb Eg III 361. Eta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
333
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Jaungoikoaren miserikordiak errukiz begiratzen ezpadigu [...], galdu bearrak [giñan]. Gco II 25. Jasankortasun<br />
handirekin jasaiten baditu hasarrezko untzi, galdu behar batzu? Dv Rom 9, 22. Ai eta pekatari galdubear triste<br />
arentzat alperrik ixuri dala nere Seme laztanaren odola! Arr May 129s. Ai gure galdubear tristeak, bere deiai<br />
erantzuten ezpadiegu! Ib. 104. Astiasuarrak lagundu ezpaliyo / galdu biarra zan noski. Tx B I 223.<br />
- GALDU EGIN. "(Vc), abortar" A. Cf. supra (4).<br />
- GALDUENEAN (V-ger ap. A Morf 552 � A Apend). "Por si lo perdiera o se perdiera" A Morf.<br />
- GALDU ERAGIN (Añ), GALERAGIN (Urt, Lar, H). Hacer perder. "Auferre spem omnem, [...] esparantza<br />
guziak galeragin" Urt III 164. "(Hacer) perder" Lar, Añ. "Impacientar, [...] pazienzia galeragin" Lar. v. galarazi.<br />
� Tr. Documentado en Ochoa de Arin, Guerrico y autores vizcaínos del s. XIX. � Besteren gauza, interesa edo<br />
hazienda [...] galdueragin dionak. OA 166. Santa bati bere galdu eragingo leuskio pazienzija. Mg CO 177.<br />
Kastidade santua [...] ez galdu, eta ez galdu eragin. Gco I 433. Arimaak ostutera edo galdueragitera. JJMg<br />
BasEsc 115s. Parkazinoiaren ustia guztiz galdu eragiteko asko dirian gomuta bildurgarrijak. fB Ic III 277. v.<br />
tbn. CatLlo 47. Ur MarIl 18. Eleiz-funzioak galeragiten dituztenak. "Los que perturbaren los actos del culto".<br />
OrdUs 4. Osasuna galdu eragiteko janariak artuten. Itz Azald 99.<br />
- GALDU EZ GALDU. "(G-bet), a punto de perderse" EI 204.<br />
- GALDU-GORDE (O-SP 228, SP (sin trad.), Dv (que cita a O)). a) "Galdu-gordea, perdu, à perdre" O-SP.<br />
"Galdu-gorde (O), perte, perte assurée" Dv. v. GALDU-GORDEAN. b) "Galdu-gordeak (V), pérdidas y<br />
ganancias" A. � [Partidua bukatutakoan] beren galdu gordeak egindakoan. Izt C 255. Artzai bakotxari bi<br />
arroba uzten zaiozkala bere galdu-gordeetarako. Ib. 170. c) Ventura, suerte. � Plazaren galdu gordea aiñ<br />
irrisku andian ez lagatzeagaitik. Izt C 435. d) "Eztu galdu-gorde andirik (G-goi), no tiene mucho que perder o<br />
ganar" A. "Galdu gorde aundik ez du, no tiene mucha diferencia. Ez dauke galdu gorde aundirik, no tiene mucho<br />
que ganar ni perder" SMuj. "Ez da galdugorde aundiko gauzia (V-gip)" Gte Erd 166 (s.v. no importa). Cf. ZER<br />
GALDU-GORDE. � Galdu-gorde aundirik ez du jokatuko (AN-larr). Inza NaEsZarr 412 ("jokatzeko deus gutxi<br />
duela esateko").<br />
- GALDU-GORDEAN (G, AN ap. A; O-SP 228, SP (que cita a Ax), Dv). a) En trance de perderse, en peligro.<br />
"Galdu gordean doa, il va se perdre" O-SP 228. "Galdu-gordean doha, il court à sa perte" Dv. "A punto de<br />
perder o perderse" A. � Tr. Se encuentra en Axular y, desde la 2. a mitad del s. XIX, en autores meridionales. �<br />
Egitekoak egitekotan direnean, galdugordean dabiltzanean. Ax 129 (V 85). Perilean eta galdu gordean. Ib. 552<br />
(V 354). Aita au galdu-gordean arkiturik, Sigifredok eriotzetik libratzea gertatu zan. Arr GB 7. Esplikatu det al<br />
dan moduan / mariñel oien bizitzan, / len eta gero galdu-gordean / zer estadutan dabiltzan. Arrantz 80.<br />
[Itxasoak] ugin (olatu) gaitzez arrantzale gaixoak galdu-gordean erabiltzen. A EEs 1916, 305. v. tbn. Enb 49.<br />
Orren galdugordean zagozanik eztot uste, Jon. Erkiag Arran 99. Galdu-gordian ikusten doguz bere edertasun<br />
guztiak. BEnb NereA 92. b) "(Vc, Gc), a la ventura, a la buena suerte" A. � Katuak nonbait gosiak / galdu<br />
gordian saltatu dira, / [...] txopo-puntatik erreka ondora / egiñik salto luziak. Noe 75. Ez dauka, antza, irabazi<br />
ziurrik. Galdu-gordean dabil, beraz; nun zer izango. Erkiag BatB 177. � (Con -ko, adnom.). � Zenbat bider<br />
ames egindako galdu-gordeko ibillerak egiteko gogo ta guraria. Erkiag BatB 186 (v. tbn. con ibillera en 3, 98 y<br />
106). c) "(Vc), vender a bajo precio" A. v. GALTZETAN s.v. galtze.<br />
- GALDU-IRABAZI (V, G), GAL-I. (L, BN, S, R). Ref.: A (galdu); Etxba Eib (galdu-irabazixak). a) Pérdidas y<br />
ganancias. "Munduko galdu-irabazixak, beti laburrak" Etxba Eib. � Animako galdu-irabaziak. Mb JBDev 216.<br />
Merkatari batek ateraten ditu bere artu emon ta galdu irabazijen kontubak. Mg CO 30. Galdu-irabaziyak<br />
egite'ira deman. Ud 152. b) (A) perder o ganar. � Plazan alkarren kontra / jokatutzen asi, / arriskua zijuan /<br />
galdu irabazi. Xe 290. Partida egin genduen / galdu irabazi. EusJok II 33.<br />
- GALDUKE. Sin perder. � Teseu urbil ote? bizirik eta konortea galduke nagonez ote dator, alabok? Zait Sof<br />
147.<br />
- GALDUKO. (Adnom.). � Orren arima galdukuak egiten gaituzu, zein da sangrijak emongo ditugun diru<br />
geijago irabazterren? Mg PAb 50. Zein esker galdukoak. VMg 11. Nai ta ez lotsatuko da danik lotsa galdukuena<br />
bere. fB Ic II 201. Edo betiko zori onekoak direala, edo betiko zori galdukoak. Añ EL 2 46 (EL 1 41 adu gaistoko).<br />
Iragarri zion zein barru galdukoa eta biotz gaiztokoa zan. Lard 492. Itxura añ galdukoa zijoan, non obi edo<br />
zulotik irtena zirudien. Arr May 79. Anjelek, oñeko miñak iraun eutsan arte guztian, beste indar-galduko gizon<br />
da indar-gurako umeakaz batera [...] egiteban lana. Ag Kr 78. v. tbn. Astar II 9. Altuna 15. Enb 179. Erkiag<br />
BatB 96. � Herodes ain oitura galduetako gizon lotsagarri oni. Lard 452.<br />
- GALDU-LEKU, GAL-L. Lugar de pérdida o perdición. Cf. galtoki. � Izatekotzat atsegiña ardi errebelatuak<br />
beren gal-lekhuetarik tiratzeaz. JesBihD 125 (ap. DRA). An [dantzia daguan lekuban] daguala emakumen galdu<br />
lekuba. fB Olg 79. Piestara, zein dan birtute guztien ondamendija edo galdu lekuba. fB Ic I app. 19.<br />
- GALDU-ORDEAN. "Galdu-ordian (V-m)" Eusk 1926, 44 (respuesta no recogida en EI 202ss. "a punto de<br />
perderse"). Cf. 2 galorde. � Untzi pilotu gabe galdu ordean dabiltzanak. ES 141 (v. otro ej. en la misma pág.).<br />
- GALDUTAKO. (Adnom.). v. GALDUKO. � Zuek zerate lotsa galdutakuak. Apaol 75. Isabela urdanga lotsa<br />
galdutakoa. Mde HaurB 79.<br />
- GALDUXE. (Part. con suf. -xe, de valor aproximativo). � Zokho galduxe batzutan baizik aditzen ez ditugun<br />
hekien [hitzen] biltzen. Lander RIEV 1907, 432. Hirur azken urtheetan osagarria galduxea zuela. Ox 200.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
334
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
"Izugarriak" eta "pamerialak" eta olako beste-munduko bildurgarriak, galduxe dira Euskalerrian. Or Eus 60<br />
nota. On da eta on litzake, adibidez, ederki bereizten ditugunez gero, zergatik ez gorde, galduxe dugunok, egin<br />
dezake eta egin lezake artekoa? MIH 113. v. tbn. Zerb Azk 93. Zait Plat 22. Ardoy SFran 268.<br />
- GALDU-ZALE. (El) que le gusta destruir (...). � Bakarrik apaiz bat gelditu zan, guziak galdu-zale zan Saulen<br />
damuz bederik. Lard 172.<br />
- GALDUZ-GALDU. � Bere gogotik Jangoikoa utzi ezkero, galduz-galdu dabill [...] bere bizi guzian. Mb IArg<br />
I 383.<br />
- GALDUZKO. (Adnom.). v. GALDUKO. � Eratsu berekoa edo gaiztoagoa da biotz galduzko bekataria. Mb<br />
IArg I 301.<br />
- GALDU-ZORIAN. En peligro de perderse, en trance de perderse. Cf. galzori. � Sikiliko iaun eta iabe gertatu<br />
zanean, eladetarren nagusigoa galdu zorian zegoen. Zait Plat 18 (v. tbn. 18, nota a kordokatzen). Galdu-zorian<br />
dagon ontzi baten irudia. Gazt MusIx 68.<br />
- GAL-ETA. "(BN-mix), después de haber perdido" A. � Gizona zein triste den esposa gal eta. AstLas 72.<br />
Meso, Asdrubal eta Annibalen aita, / Szipion aiphatua osabak gal eta. Hb Esk 27. Bañan, ontzia gal-eta, / zer<br />
dagike gaxoak / ol aul bati eutsiz / osin beltz aserrearen aurrezka? Gazt MusIx 121.<br />
- GAL-IRABAZTE. "Ganapierde, galirabaztea" Lar.<br />
- GAL IZAN. Perder. "Gal (L, BN, S), perte. Ez dira oro gal izan, tout n'a pas été perte. Eni emana ezta gal (Ssaug),<br />
ce qu'on me donne n'est pas perdu (Inscript. sur une aumônière de l'église)" Lh. � Bainan hekin<br />
gaixtakeriak / ez balinbadu nebririk, / nahiz gal dituen guziak, / nork behar du axolarik? Monho 134. Yende hek<br />
hori egiten dute khoro galkor baten izaiteko; baina guk, gal izan ez ditaken baten izaiteko. TB 1 Cor 9, 25.<br />
Atsegin izpiritualek zoratzen naute, [...] eta horrela gal dire enetzat [eskolako] nausiaren erran guziak. Laph 70.<br />
Bihotz onez emanen diozkagu Jainko onari galdatzen dauzkigun guziak, orroituz hari emana behinere ez dela<br />
gal. HU Zez 31. Garai-zantzua gal dute. Or Eus 75. v. tbn. Gazt MusIx 135.<br />
- GAL-KEXU. a) Maitenaren gal-kexua. O Po 18 (VocPo "complainte pour la perte de la maistresse" s.v.<br />
kexatzea (� SP)). b) "Galkhexu (S), compasivo" Arch ms. (ap. DRA).<br />
- GAL-LOTSA. Miedo de perder(se). v. GAL-BELDUR. � Ezi hurak eztira zirekin gal lotsa. Etch 458.<br />
Libertate, hunak, uhurik galdürik agitzen nüzü, / eta khorpitzaren gal lotsaz, mündüz mündü banuazü. Ib. 246. v.<br />
tbn. Mde Pr 50 (gal lotsaz).<br />
- GALTZEAR (G-to, B), GALTZER (L-sar, Ae, BN-ciz-baig-lab; Lar). Ref.: EI 204; Gte Erd 284. "(Estuvimos)<br />
a pique de perdernos, galtzer egon giñan" Lar. "Ama galtzer zuen (BN-ciz)" Gte Erd 284. � Orra non [...]<br />
galzear nazan eternidade ta sekula guzirako! Mb IArg I 122. Len ere gauza argatik galtzer jarri zala. Lard 279.<br />
Galtzear arkitu nindun, egia arkitzez etsirik. Or Aitork 125.<br />
- GALTZEKE, GALTZEKA. Sin perder. � Begiz galtzeke. Or Eus 329. Barruko bake ta gentza galtzeke. Ibarg<br />
Geroko 99 (ap. DRA). Auzi ura unerik galtzeke zuritu bear zula. Etxde JJ 124. Fortunatok, irri gaiztoa galtzeke,<br />
bota zuan arroxko: [...]. NEtx Antz 141. Egunik galtzeka. SM Zirik 42. Itxaropena galtzeke. Erkiag BatB 204. �<br />
Eskailleretan bide-galtzeke an bota zituan danak [liburuak] leiotik beiti. Berron Kijote 76.<br />
- GALTZEKO. a) (Adnom.). � Zetarako esaminau ez ondo, berak [Diabrubak] imiñten dituban pensamentu<br />
aragija gozatutekuak, ete diran arimia galdutekuak? JJMg BasEsc 141. Adiskidetasun txarra, alkar galdutekua.<br />
fB Ic II 207. Oi, burua galtzeko gauza! Dv LEd 226. Jaten ebezan [...] edozer janari osasuna galtzekoak. Echta<br />
Jos 29. b) A punto de perder(se). � Larri-aundi nindagon alako itxarokizuna galtzeko edo galduxe nulako.<br />
"Perditurus vel etiam perdidisse". Or Aitork 137.<br />
- GALTZEKO BELDUR. Miedo de perder(se). v. GAL-BELDUR. � Nola gauza preziatu baten galtzeko beldur<br />
direnek, hura hersiki baitadukate eskuan. SP Phil 463 (He 469 haren galzeaz beldur direnek). Han ontasun<br />
guzien iabe izanen zare hekien galtzeko beldurrik gabe. Ch III 49, 6 (SP, Ip, Leon galtzeko beldurrik, Echve 341<br />
g. bildurrik; Mst galtzeko lotsarik, Ol gal-beldurrik). Bizia galtzeko beldurrez. Mb IArg II 269. Bere nausia<br />
galtzeko beldurrak zaurtzen zituen hekin barneak atsekaberik minenaz. Lg II 210. Eurak [doe oneek] galduteko<br />
bildur andi bat euki bear dogula. Itz Azald 194. Apaizak elkarrenganako baimena eman zien ordutik, lengo elkar<br />
galtzeko bildur ura txoritara joan zan. NEtx LBB 122.<br />
v. tbn. Gco I 470. AA III 510. Añ EL<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 335<br />
mende.<br />
2 71 (galduteko bildur). Laph 21. JanEd I 81. HU Zez 45. Urruz Urz 39.<br />
Txill Let 112. Erkiag BatB 167.<br />
- GALTZEKO BIDE. v. 1 galbide. a) Extravío. � Ikhusazu zeure itsutasuna, desgobernua eta galtzeko bidea.<br />
Ax 67 (V 43). b) Ocasión de perder(se), medio de perder(se). � Begia atera ta oña ebaki bear dala anima<br />
galtzeko bide jakiña ematen badigue. Mg CC 144. Diabrubak emendi artu eban dama santatxu au galduteko<br />
bidia. Mg CO 194. Juduak asi ziran San Pablo galtzeko bideak prestatzen. Lard 515. Bizija galtzeko bide erraza<br />
be ixan leitekek. Kk Ab I 93. v. tbn. Añ EL 1 134 (galduteko b.). AA I 624. Azc PB 203.<br />
- GALTZEKO BIDE(T)AN. En peligro; en peligro de perder(se). � Jangoikoa galtzeko bidetan arkitzen zen.<br />
Mb IArg II 270. Galtzeko bidetan jarri nahi eztenak. Dh 74. Zeure erruz [sabeleko seiña] galdu, edo galduteko<br />
bidean yarri izan tzareanez. Añ EL 2 143. Penitentziako izpiritua ez duena, segurki galtzeko bidean dabila. MarIl<br />
31. Ain estu eta galtzeko bidean arkitu ziranean. Lard 116. Ez naiz gehiago galtzeko bidetan sarthuren. Dv LEd<br />
102 (Cb Eg II 53 galtzeko peligroan). Hanitx haatik, biziaren galtzeko bidetan, bazabiltzan gaiaz haur
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
bateiatzen. Const 25. v. tbn. G. bidean: Arr May 74. ABar Goi 59. � (Con determinantes). � Itsasoz dabiltzanek<br />
asko pena ikhusten dute, galtzeko bide handitan jartzen dire. Dh 200. Osasuna galtzeko bide amilkorretan gazte<br />
denpora guztia igaro. Izt C 39.<br />
- GALTZEKO ZORIAN. En peligro de perder(se), a punto de perder(se), en trance de perder(se). Cf. Dv:<br />
"Galtzeko zoria, danger de périr". v. galzori. � Tr. Documentado en autores meridionales y en Duvoisin (LEd<br />
200). � Kristautasuna ondatzeko, itotzeko, galtzeko zorian zebiltzan. Lar SAgust 9. Begiyak galtzeko zoriyan<br />
egondu zala. Aran SIgn 46. Galtzeko zorian zeukaten lagunen dirua, etxeko pakea, erritarren arrera ona, beren<br />
izen andia! Ag G 104. Ordurako, oitura ori galtzeko zorian-edo zegon. Lek SClar 115.<br />
v. tbn. Apaol 57. Or Tormes 55. Etxde AlosT 73. Txill Let 49. Mde HaurB 77. Ibiñ Virgil 59. Lab SuEm 173.<br />
� Euren buruak galtzeko zori txarrean doiazala igarri edo gogoratu barik. Ag Kr 30.<br />
- GALTZERA BOTA. Echar a perder. v. supra (4). � Gálzera botatzen dueláik guzia kaskarinak. LE Prog 120.<br />
Orrela ibiltzea otso indartia / [...] galtzera botatzen arras artaldeak. It Fab 261. Galtzera bota didak manta bat<br />
fina. ChantP 90. Loreak galtzera botatzen kurruxka dabillen zerri zikin bat. Inza Azalp 96.<br />
- GAL-HURREN. a) Peligro. � Galurrenik gabe. Mde Pr 286. Gauza bat berez txarra ez izatea, ta, ala ere,<br />
askorentzat ogenerako bide ta galurren urkoa izatea. Zait Plat 33. b) A punto de perder(se). � Bere izkuntza<br />
[...] galurren dauan euskal-Erri gaiso onengana. Erkiag Arran 5. Bai, gal-urren da, laguntzen ez bazaio. MIH<br />
156.<br />
- ZER GALDU-GORDE. (Tener) algo (ganancias, bienes...). Cf. GALDU-GORDE (d). � Inguru aietan ere<br />
baziran zer galdu-gorde asko etzutenak. Lard 135. Beren bizia ateratzeko erak, batzuek nekazaritzan, besteak<br />
saldu-erosian, nork bere gisan artuta zeuzkaten, eta guziak zer galdu-gorde zuten. Ib. 325.<br />
galdubide; galduera. v. 1 galbide; 1 galera.<br />
galduezin. "Inamisible" Añ.<br />
galdugarri. v. 1 galgarri.<br />
galdukeria (Dv � A). � "Débauche, corruption. Galdukerian ibiltzea, vivre dans la débauche" Dv. "Libertinaje,<br />
corrupción" A. � Galdukeria edo bekhatu lohian pulunpatua. Dv LEd 59 (Cb Eg II 26 bizio; v. tbn. 235).<br />
Galdukerian xahutu zuen bere izate guzia. Dv Lc 15, 13 (IBe galdukerian; Lç prodigoki bizi izanez, He<br />
deboxkerian, IBk lasaikerian). Haren arima galdukeriatik iraiziz. Dv Iob 33, 18. Bere galdukeria utziko duala.<br />
"Su libertinaje". Zink Crit 1919, 109. Gizon zikin eta ustelok egun argiko galdukerietan dabe atsegiña. Ker 2<br />
Petr 2, 13 (Lç boluptate, Ol legunkeria, IBe atseginkeria).<br />
galduki. �1. Perdidamente. � Gaizki bizi bear al dugu? edota galduki ta basati, ezagun gaitun orok iguindu<br />
gaitzaken eran? "Tam perdite". Or Aitork 293. �2. Perdiendo. � Neu bakarrik nagotzu doiñu orren adi, /<br />
gomuta urrun batean / begiok galduki. Gand Elorri 212.<br />
galdukiro. v. galkiro.<br />
galdukor. v. galkor.<br />
galdul. "(?), persona tosca" A. Cf. gandul.<br />
galdumen. v. galmen (2).<br />
galdumendi (V ap. A, que cita Ur Apoc). � Perdición. Cf. galmendi. v. galmen (2). � Tr. Sólo se documenta<br />
en autores vizcaínos. � Zek egin dau bada galdumendi andi au zeubeen seme alabeetan? fB Ic I 313. Emongo<br />
eutsena betiko galdumendiko epai zorigaiztokua. Ur MarIl 111. Galdumendira dua. Ur Apoc (V) 17, 11 (G<br />
iltzera). v. tbn. Itz Azald 6. Galdumendi, azkenordu ta ikaragarrizko eriotzea idoro euen gizagaixoak. Ag Kr<br />
197. v. tbn. Enb 121. Zuakidaze emetik milla arranogaz zeuben galdumendijarako. Otx 28.<br />
galdun. � Perdedor. v. galtzaile. � Gaztiaren aldekoa / galdun gelditu zan. EusJok 117. Galdunak, berriz, itz<br />
asko bage, / ez begira nai iñora. Or Eus 399. Galdunak berak ere badu zertaz poztu. / Irabaztunak, orde, ez<br />
zertaz ollartu. Ib. 31.<br />
galdunahi. v. galnahi.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
336
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galdupen. v. galpen (3).<br />
galdur (AN; Aq 883 (AN), LE Urt voc., H (s.v. galdor, que cita a LE)), kaldur. Ref.: A; Asp Leiz2. �1.<br />
Caballete del tejado; cima, cumbre. "Acrotera, en los edificios" Aq. "Galdurra, caballete del tejado, cresta" LE<br />
Urt voc. v. gailur, galdor. � Pere de Galduroz (1366). Arzam 244. � Orduán eramánzue Deáburak ta<br />
paratuzué tenploarén kaldúr edo káskoan. LE Urt ms. 39r (ed. 1846, 110 galdurrean). Ipiñi zuan Jerusalengo<br />
Elizaren galdurrean. Kortazar Serm 173. Zelaia edo malda den, [...] gaiña edo bekoa, zokoa edo galdurra. FIr<br />
166. Yauretxearen galdurrean ezarri zuen. Ir YKBiz 47. Goian, azken adarrean, yauzika ta txioka ari da txoritxo<br />
arin bat, eguzkiak urrezko egiten duna, galdur musker, adiagille guzia bezela. Amez Plat 22. �2. (AN-larr ap.<br />
Asp Leiz2), kaldur (AN-egüés-olza ap. Bon-Ond). "Crête" Bon-Ond 145. "Cresta de la gallina, gallo" Asp Leiz2.<br />
�3. "Tallo superior del maíz" Asp Leiz2.<br />
- GALDUR-HAGA. "Galdur-aga, gaztain kaskoa usteko aga llaburre (palo para vaciar castaño). Galdur-aga<br />
behar izaten dugu gaztain kaskoa ongi usteko" Izeta BHizt.<br />
- GALDUR-EZTAI. "Kaldor-afari, kaldor-besta" (AN-gip). v. GALDUR-FESTA.<br />
- GALDUR-FESTA. "Galdurpesta, fiesta que celebran los operarios al poner el armazón del tejado a una casa en<br />
construcción" Asp Leiz. Cf. GALDOR-FESTA. v. BIZKAR-FESTA.<br />
galdura (G-to, AN-erro, L ap. A; SP (in m.), H). � Corrupción. "État d'une chose qui se gâte, se pourrit, se perd"<br />
H. � Zuok irakatzten baderauezue doillorkeriarik [zuon emazteei], ezta mirakuillu desohorerik baduzue hekin<br />
galduran. SP Phil 398 (He 402 hek galduak ibilliz). Kastitateak izena du osotasuna, eta haren kontrakoak<br />
izengoitia du galdura. Ib. 251 (He 253 korrupzionea eta lizunkeria). Ta bere bihotz-galduraz jaieraren<br />
urruintzerat atrebitzen zirenak berak ere bortxatuak ziren heienari ederreskunde ta dohandi ematerat.<br />
"Depravation de cœur". Birjin 257.<br />
galduro (Lar Sup (� RS), Añ, H). � "Malamente" Lar Sup. "À la façon d'un perdu, d'un vaurien" H. � Gatz<br />
esuroa galduro batu doa. "La sal vertida malamente se recoge". RS 353.<br />
galdurratu. "Azelga bezela tontortzen da. Nafarroan galdurratu, emen tontortu" (AN-gip). v. gailurtu.<br />
galdurrio (G-to ap. A), kaldurrio (V-gip ap. Iz ArOñ). � "Suciedades que echa la vaca cuando está de alta.<br />
Galdurrioak darizkala susara dago gure beia" A. "Kaldúrrix(uak), colgajos antes del celo de las vacas.<br />
Kaldurrix(uak), impurezas después de karena. [...] Kaldúrrixo, loi luzeak dindilizka" Iz ArOñ. � "Izateko<br />
kaldurrixua ago, gogaikarrixori!, a los pequeños" Iz ArOñ (DRA interpreta "pelma, molesto").<br />
galdurru (G-nav, AN-gip-5vill, B; Lcq 34), galdurro (B), kaldurru (B). Ref.: A (galdurru, kaldurru); Iz IzG<br />
(galdurro); Izeta BHizt. �1. "Panícula: cast. panoja; [...] fr. panicule; vasc. galdurruba" Lcq 34. "Tallo de la flor<br />
de maíz" A. "Punta de maíz con flor" Iz IzG. "Arto hoiek galdurru ederrakin daude. Galdurru guzie yana" Izeta<br />
BHizt. Cf. VocNav s.v. galdurro. Cf. ARTO-KALDURRU. v. gailur (5). �2. (G-nav, AN-gip-5vill, B),<br />
kaldurru (B, BN). Ref.: A (galdurru, kaldurru); Lh (kaldurru). "Cumbre, cima. Mendi-kaldurru, cima del<br />
monte" A. "(Lf), sommet, cime" Lh. � Desesperaturik botatzea mendiaren kalldurrutik. (B, s. XVIII). BOEans<br />
254. �3. gaildurru, kaldurru. Parte más alta. � Aritz larri bat bere galldurruan trapariyen gerizi ala kamaña<br />
duena. T. Arburu EEs 1916, 318. Kukumiku xaldariko, / xoriak umeak eginiko, non, non? / Aritzaren kaldurruan<br />
trin tron. A EY IV 339. �4. Cf. VocNav: "Galdurro, gorro que se ponen las máscaras en Carnaval (Ituren)".<br />
galdutasun. � Pérdida. v. 1 galera. � Nere bekatuagatik galdu dut zerua. Oh galdutasun aundiya! (Ulzama,<br />
1906). FLV 1988, 283.<br />
galduti (Lar � H). � "Perdidoso" Lar. "Qui est perdant" H.<br />
galdutsu (Lar � H), galtsu (Lar). � "Perdidoso" Lar.<br />
galdutzar. � Aum. de galdu. � Ah, erotzar galdutzarrak! Lar SAgust 11.<br />
galdutzarkeria. � Corrupción, inmoralidad. � Zer nahi bekhatu eta galdutzarkerietan erorarazi zituzten.<br />
Etcheberry 127.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
337
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
1 gale (Lar). � "Gana, apetito" Lar. Cf. A Morf 199: "No se usa ya este elemento como vocablo separado". �<br />
Pekatuen ganak edo galeak kenduko zaizkitzu. Cb Eg II 196. Sufritu du amaika / gose eta gale. Noe 61. Ori dezu,<br />
aizpatxo, galea, leia. A Ardi 43. Gizon gosetienaren galea atsetzeko beste. TAg GaGo 4. v. tbn. Gurbindo (ap.<br />
DRA). � (c. sg. A; S ap. Lrq). (Como segundo miembro de comp.). "Gale, ansioso. Logale (c.), loegale (R-vid),<br />
soñoliento, ansioso de dormir" A. "Indiquant un appétit ou besoin physique: Ex.: lo, sommeil; logale, qui a<br />
sommeil" Lrq. v. A Morf 199 y Apend, donde se recogen compuestos lexicalizados. a) (Sust.). Cf. hazgale,<br />
goragale, logale, etc. � Iria mozkin-galez limurtuz. Zait Sof 142. Ez zan ardo-galeak eramana. Or Aitork 127.<br />
Iakin-galea sortarazi nai izango nuke gure artean. Zait Plat 1. Etzuen irabazi galerik. Ib. 85. b) (Adj.). �<br />
Eriotz-gale dan añako erorik ez da. Zait Sof 167. Ene biotza olako kezka-gale zalarik. Or Aitork 134. c)<br />
(Precedido de part., con valor adj.). � Ez naiz inor samindu-gale. Zait Sof 66. Ez zaite guzia agindu-gale. Ib. 99.<br />
Zeren yakin-gale zera? Ib. 121.<br />
- GALEZ. Con ganas de, ávido de. � Luzatu-galez ari da gizon au, antza. Zait Sof 90. Nere anima [...] zauriz<br />
beterik zoan, urrikarri, sumagauzen uki-galez. "Avida contactu sensibilium". Or Aitork 53.<br />
2 gale. � "Campana, cencerro" BeraLzM. v. joare. � Artzain-txistu bizia sakon-zidorretan, / bere ogei<br />
artzarrak nunai gale-otsa. Ker in Onaind MEOE 764 (en la versión de Orbelak 52: arran-otsa).<br />
galea. � Galea, galera. v. 2 galera. � Ekarriko duzu deskubrituba Turriane Cap de Ventrerekin galea baten<br />
luzetasuna. INav 15 (v. tbn. 52). Eramazu deskubritua galea baten luzetasunean. Ib. 102. Ikusiko duzu [...]<br />
mendi biribil bat hartaz besterago eta berze mendi bat galea baten gisa lehenekoa baiño handiago eta luzeago.<br />
Ib. 97.<br />
galebagila. v. galebakitzaile.<br />
galebaki. � Segar el trigo. "Solo bizkarrean galebaten baiño obeto bizi da ori (V-m), ése vive en grande, litm.<br />
mejor que segando trigo en el lomo de una heredad" A EY III 296. � Gal-ebaten, gal-joten [...] edo beste<br />
edozeinbere biarretan. Astar II 71. Ezpaitarue erein, ezta galebaki. Arriand Mt 6, 26.<br />
galebakitzaile (G ap. A), galebagila. � "Segador" A. v. galepaile. � Galebatia mundubaren azkena;<br />
galebagilak, aingerubak. Astar I app. XIII. Uztaroan esango diet galebakitzailleai. Ur Mt 13, 30.<br />
galebate. v. GARI-EBAKITZE.<br />
galegotu. Neol. creado por AG en 1895 (v. NeolAG). � Galleguizar(se). Cf. gallego (2). � Geure lur edo errija<br />
eztago gastelatuta bakarrik; bardin-bardin dago aragonduta, galegotuta, katalanduta edo andaluztuta" AG<br />
Bizkaitarra 1895, n.º 29 (30 Jn.) (ap. NeolAG).<br />
galehi (S; Foix ap. Lh). Ref.: Lh; Lrq. � "Périssable, fragile" Lh. "Que l'on perd aisément" Lrq. v. galerraz. �<br />
Bai, eder da, balius da xahüta[r]züna; bena xabor da, delikatü da, gal-ehi da ezinago. Ip Hil 47.<br />
galeiho (Lar � H (G)). � "Buharda, ventana sobre el tejado" Lar. "Guardilla de desván" Ib.<br />
galekoi (Lar � H). � "Sainete, sabor, gusto" Lar. "Condiment, qui donne de la saveur" H.<br />
galen (V-arc ap. A). �1. "Escarmiento" A. � Bertoldinek egin dauan gaiztakerijaren galentzat ezteritxodala<br />
zigor obarik. Otx 177. v. tbn. Ol Num 26, 10 (Ker asperkunde). Gaizkin bati asperkunderik etzaio zor, galena<br />
(escarmiento) baizik. Zait Plat 120. Barregarria izaten zan bezeru batzuei, bizikleta jabeak ezarten eutsen galen<br />
edo zigorra. Erkiag BatB 73. �2. Desengaño. � "Maiterrezko galena" (Quijote IX). "Desengaño de celos". Ldi<br />
RIEV 1929, 207 (Or etsipen). Galen atzaparrak biotza urratzen. Aitzol in Laux BBa VI. Galen ta neguko otzak<br />
nabenian joten / Txori zauritu antzo egak dodaz biltzen. In Onaind MEOE 703. Dirukoikeriz erna dan pozak /<br />
ondoren beti galena. EA OlBe 80. Galen aundia artuko duzu. Txill Let 68.<br />
galenbide. � Escarmiento. � Iges eragin ez, il gura zaitut, bekaitzaren galenbide zaitezen. Zait Sof 74.<br />
galenda (Lar Sup � H). � "Peligro" Lar Sup. De fuente desconocida, tal vez proceda de la parte perdida de RS:<br />
cf. galendua 'el escarmentado' en RS 299. Parece relacionado con gal(du) 'perder'. Para la terminación, cf.<br />
gurenda 'victoria', hápax de RS. � [Neguan] neke ta galenda andi andiak eukiteko era ona egoten dalako. Ezale<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
338
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
1897, 82b.<br />
galendu (Lar Sup, H, A (que cita RS)). �1. Escarmentar. � Galendua dabil uberen billa. "El escarmentado anda<br />
buscando el vado". RS 299. v. tbn. Echta Jos 147. �2. "Courir un risque, un danger, être en un péril" H.<br />
galentzia. "(V-m), pérdida" Darric (ap. DRA).<br />
galeoi (Lar), galeon, galeo (H). � Galeón. � Bere galeon La flor de Lis deitzen zitzaionarekin. Izt C 473.<br />
Lanbide onetarako ekidatu zituen sei galeon eta patatxe bat. Ib. 463. Don Markos de Aranburu, galeon<br />
Indiaetakoen Jenerala. Ib. 463. Terranoba-kaietan / gure zai berreun / galeoi euskaldun. SMitx Aranz 234.<br />
Galeoi lerdena / euskal Sinismena, / "Loiola-Arantzazu" / daramala izena! Ib. 241. En DFrec hay 4 ejs. de<br />
galeoi.<br />
galeoigintza, galeonkintza. � Construcción de galeones. � Antonio de Urkiola, Erregeren ontzidi ta<br />
galeonkintzako Benaitari nagusia. Izt C 475.<br />
galeon. v. galeoi.<br />
galeota (Lar � Chaho y H). � "Galeota, galera menor" Lar. � Ontzi txikia zan, baña galeotea esaten eutsen<br />
guztizko gaittasun andikoa ekatxai arpegi emoteko. Echta Jos 275. Portuan ikus zitezkean bergantiñen eta<br />
fragata arrunten albuan [...] Tuniziar sindaluak eta Toskanako galeotak. "Las galeotas toscanas". Etxde Itxas<br />
14.<br />
galeote. "Galeote" Lcc, Lar. v. galeriano.<br />
galepaile (-ille V, G ap. A), gari-epaile, galepaila (-illa V ap. A). � "Segador" A. v. galebakitzaile. � Esango<br />
deutset galepaileai: [...] egizubez azaoak. Astar I app. XIII. Gari epalla [...] azkarra. AB AmaE 416. v. tbn.<br />
EgutTo 1918, 30 (ap. DRA). Ez dau arek igitariaren eskurik beteten / ezta gal-epaillaren besakadarik be. Ker Ps<br />
129, 7.<br />
galeper (V, G, AN, BN-lab; Lar, Añ, Izt C 198, Dv, H), galiper (V-gip), galleper (Sal), galliper (Ae), gari-eper<br />
(R; Lh). Ref.: A (galeper, galleper, gari-eper); VocPir 480; Bon-Ond 144; VocZeg 286; Arzdi Aves 165; Lh; Iz<br />
ArOñ, To; Etxba Eib; SM EiPáj (galeper, galiper); Elexp Berg. � Codorniz. "1) codorniz (Coturnix coturnix). 2)<br />
tovillo (Turnix sylvatica) (?)" Iz ArOñ. � Galeperra da gari artetan ta galonduetan oi dabillen epertxuba. Mg<br />
PAb 179. Gal-eperren aragia janaz. Lard 88. "Kalla" baño eskuarago litake bizkitartean galeperra edo gariepherra.<br />
Dass GH 1924, 469. Galeperrak galsorotik pospolinka. TAg Uzt 238. Galeper-zuloan kokatzen zen<br />
iauregia. (Interpr?). Zait Plat 16. v. tbn. VMg XIV. Onaind MEOE 1072. Arti MaldanB 196. MItziar Txoriak 34.<br />
- GALEPER-TXAKUR. Perro que se emplea en la caza de la codorniz. � Galeper txakurrak eizian mugitu oi<br />
diran bezela. Ugalde Iltz 31.<br />
1 galera (G-to, AN-erro ap. A; Lar, Añ, H (V, G)), galduera (Añ). Azkue no distingue entre nuestras diversas<br />
acepciones. v. galtze. � Tr. Propio de la tradición meridional, sobre todo guipuzcoana, desde comienzos del s.<br />
XIX; los autores vizcaínos (sólo Moguel, Añibarro e Iturzaeta) emplean galduera. En DFrec hay 31 ejs.,<br />
meridionales, de galera. �1. Perdición, ruina; (en sentido religioso) condenación. Cf. infra BETIKO GALERA.<br />
� Euren galduera edo kondenazinoia. CrIc 143. O Jauna, nork bota bear dio berorri bere galeraren kulpa! LE<br />
Urt 88 (ms. 31r perdizioarén). Dabiden emazteen galera. Lard 198. Aberastasun eta erregaloak bearbada nere<br />
galerarako izango ziran. Arr GB 105. Ikusiko det nere erri maitiaren galera. Camp EE 1882a, 65. Berekin<br />
etxeko guzien ondamendi eta galera ardoak erakarri zion. Arr EE 1882a, 99. Zer izango da pena geiago / anima<br />
baten galera? Xe 364. Ez gaitezen jun itxuturik eta oker gaiztakeriako edo galerako bide zabaletik. Kortazar<br />
Serm 169. Bere buruaren galera billatzen ari bailitzan. Etxde JJ 170 (v. tbn. 117). Mendiyetan erdera /<br />
indartzen ari da, / Euskalerriyarentzat / galera ori da. Lazkao-txiki in Uzt Noiz 73. v. tbn. Noe 76. Tx B II 61.<br />
�2. (Lar, Añ, H (V, G)), galduera (Añ). Pérdida (tbn. la de un ser querido y las que suceden, p.ej., en combate).<br />
� O ze galduera negargarria den karidadearena! Añ MisE 180. Nola etorri dan oitura maitagarri oen gal-era.<br />
Izt D V. Kutxa santaren galera. Lard 150. Ekandu txarrak [...] dakarz arimara fede eta errelijinoe santuen<br />
gitxituerea eta galduerea. Itz Azald 93. Jesusen galera eta billera Jerusalengo tenploan. CatUlz 61.<br />
Donostiarrek ezin berdindu / txanpan ein duten galera. "No pueden acortar la distancia que han perdido". Or Eus<br />
394. Naiz milla galera, / ez egin atzera. SMitx Aranz 212. Utsune aundia etxerako, ta atsekabe miña<br />
biotzarentzat, izan dezun galera ori. NEtx Nola 18 (en una carta de pésame). Bere emaztearen galera gogorkiro<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
339
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
mendekatuz. Ibiñ Virgil 116. Atsekabea baretu eta ibitu ahala, ordea, argiago ageri da galeraren larria. MIH<br />
46. Arabako euskararen galera. MEIG VI 53. v. tbn. EusJok 24. Basarri 129. And AUzta 126. Gazt MusIx 101.<br />
�3. (V-gip ap. Elexp Berg; Lar, Añ). Pérdida, perjuicio, daño, menoscabo; ruina, estrago. "Quiebra, pérdida"<br />
Lar, Añ. "Estrago", "ruina" Añ. "Naparruako baserrittarrak galera haundixak eukittue txingorra eta harrixakin"<br />
Elexp Berg. � Kondeak etxe guzitik etzuen arkitzen, galera, naspilla eta ondamendia baizik. Arr GB 95. Zuk<br />
irabazi eta neretzat galera. Xe 289. Galerarikan ez dit eragin / denbora artako tratuak. PE 140. Orrekiñ zer<br />
galtzen du Jaungoikoak? Zer galera izaten du zeruak? Arr May 56. Galera gaiztoak izan ditut. Ag G 368.<br />
Eskoletan sariak eman edarien galerak ondoena esaten dituan mutikoari. Ayerb EEs 1916, 47. Erensuge onek<br />
galera ikaragarriak egiten zitun artalde ta aberetan. Etxde JJ 93. Irabazi-goseak, diru-amorro orrek, zenbat<br />
galera dakarkigun! NEtx Antz 108. Lanera baldin juaten / bagera kalera, / ortatik basarrira / datorren galera!<br />
Uzt Sas 86. Egia da egiten diren film asko behin ere sortu ez balira ez genukeela galera handirik. MEIG I 123.<br />
Ondasun horren gozamena eman ziguten aurrekoek, ez jabetza. Eta galerarik gabe ematera behartuak gaude<br />
gure ondorengoei. MEIG VII 131. v. tbn. Arrantz 76. JanEd II 88. Vill Jaink 50. MAtx Gazt 75.<br />
�4. Impedimento, obstáculo. � Nere gurasoak ongi ezagutu zaituzte urte auetan. Ez dute galerarik jarriko.<br />
NEtx LBB 45.<br />
�5. "Harakinek eta, saltzekoak ez diren parteei: larrua, tripak, seboa... esaten diete. Txal ederra da baiña galera<br />
asko dauka. Baita edozein jenerok aprobetxatu ezindako asko duenean, ustelagatik edo edozergatik, galera asko<br />
duela esan ohi da" Elexp Berg.<br />
- BETIKO GALERA. Condenación eterna. � [Komunio gaiztoa egiten duanak] jaten eta edaten du, S. Paulok<br />
dionez, bere betiko galera. AA I 417. Arkitzen dira betiko galeraren arriskuan. Bv AsL 199. Gaiztakeriaz betiko<br />
galerara noala. Arr May 61. v. tbn. ArgiDL 94. Etxde JJ 100.<br />
- GALERAN. En perjuicio. � Enplea itzatzu arma oiek Jainkoaren serbitzuan [...] eta moro arroen galeran.<br />
Arr GB 12. Edertzea ondo dago, baña ez garbitasunaren galeran. MAtx Gazt 80. v. tbn. Uzt Sas 212. Berron<br />
Kijote 139.<br />
- GALERAN JOAN. Ir de capa caída. � Galeran dijoaz euskaldunak eta Urkiola bera galeran dijoala deritzot.<br />
Ag G 192. Galeran dijoa euskera, galeran Euskalerria. EgutAr 3-9-1963 (ap. DRA).<br />
2 galera (Lcc (-ea, det.), SP, Lar, Añ, H). �1. Galera. v. galea. � Napolesko galer batean. Mb IArg I 106. D.<br />
Franzisko de Etxebeste, Filipinasetako galeraen Jenerala. Izt C 498. En DFrec hay 2 ejs. � Ozeanoko gerretan<br />
bazan leial ibili, / Galeresetan [?] alperrik iñoz jardun etzan. AB AmaE 184.<br />
� (L, BN, galeak S; Urt I 128, Chaho, VocBN, H, Foix ap. Lh). Ref.: Lh y Lrq (galeak). (Empleado gralmte. en<br />
pl.). Galera(s). "Ad remum dare, galeretára emátea" Urt. "Ce mot ne s'emploie guère qu'au pluriel" VocBN. "(Au<br />
plur.), galères, maison de force. Galeratara ioana, parti pour les galères, par condamnation aux travaux forcés.<br />
Galeretarik ihes egina, échappé des galères" H. � Gaztigu handia eta luzea: desterrua, galerak eta batzutan<br />
heriotze penatua ere. Ax 609 (V 391). Halakoak ukhanen du azotia, galera, urkhabia eta damnazione eternala.<br />
Tt Onsa 91 (v. tbn. 62 y Arima 100). Hartakoz behar genuke / galeretarat igorri. AstLas 10. Galereetara<br />
erbestetu dabeela. fB Ic I app. 27. Hamar urtheren galeretan nahi ükhen naie sarthü. Etch 234. Jainko legerik<br />
gabe, legegile berak... / Holakoz ziren lehen bethetzen galerak. Zby RIEV 1909, 232. Betiko galeretarat<br />
kondenatu zuten. HU Aurp 45. Jada bi aldiz preso egona baitzen, galerak atxeman zituen. Zerb Azk 107. Nehun<br />
deusik ebatsi, / gizonik hil gabe, / sekulakotz galerak / enetako dire. Balad 214. Aitari galdeginik / sortzeko<br />
phartea, / galeretan eman nau, / hau da ene dotea. Ib. 214. Galeretan lotua. Azurm HitzB 34. Galeretan hil<br />
baitzen. MEIG III 83.<br />
v. tbn. Monho 42. Bordel 142. Gy 29. Dv Lab 306. Lf ELit 179. Berron Kijote 81.<br />
�2. (Lar � Chaho y H). "Galera, se llama por semejanza un carro largo de cuatro ruedas" Lar. "Chariot couvert"<br />
Chaho. v. Garm EskL I 143 para una descripción detallada de sus características. � Jendia emen asko pasatzen<br />
da kotxeetan, zaldiz, kantoletan (sic), oñez, galeretan eta gisa guzira (1833). CartAnd 376. v. tbn. Xe 314.<br />
Burni-bide infernutar abek baño, obiak zirala denbora bateko Galera patxara ederrekuak. Iraola 129.<br />
�3. "Galera de mujeres perdidas, es la casa donde las encierran" Lar. � Hor aipatzen dena bestea da, inoiz<br />
galera izana, hots, emakumeen presondegia. MEIG IX 89.<br />
3 galera (V-m). Ref.: A; AEF 1960, 20. "Marmoca grande, provista de tentáculos, que quema la carne de quien<br />
la agarra" A.<br />
4 galera. � Galo (lengua). � Breizera ez duzute lehenago Galian mintzatzen zen kelteraren arrasto bat, galera<br />
den dena ezabatu bait zuten laterak eta frankerak. Mde Pr 282.<br />
galerabide. � Perjuicio, daño, Cf. galerapide. � Bere ogenaren galerabide izugarria. Etxde JJ 163.<br />
galeragin. v. GALDU ERAGIN.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
340
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galerano. v. galeriano.<br />
galerapide. � Escándalo. Cf. galerabide. � Engrazi ordea, ezkonduz geroztik, ezkondu aurretik baiño<br />
galerapide aundiagoak ematen asi zen. Etxde JJ 139.<br />
galeratzar. "Galeaza" Lar.<br />
galerazain, galerazai (Lar). � "Galerero" Lar.<br />
galerazokor. Neol. creado por AG en 1894 (v. NeolAG, que no encuentra más testimonios). � (Lo) que impide.<br />
� Gauza galerazokor batzubegaiti. "Por dificultades materiales que lo impiden". AG Bizkaitarra 1894, n.º 5,<br />
200s (ap. NeolAG).<br />
galereite. v. GARI-EREITE.<br />
galeria (L, BN, S; Deen I 485, Urt, Lar, H), kaleria (AN, B, L-ain; Aq 1247 (AN)). Ref.: A (kaleria); Lrq<br />
(galeria); Satr CEEN 1969, 210; Izeta BHizt (kalerie). � Galería, balcón; pórtico, atrio. "Ambulacrum" Urt II 30.<br />
"1. galerie, partie extérieure de la maison, longeant le mur de la façade en auvent avec balustrade; 2. balcon; 3.<br />
porche, portique (Lç)" H. "Balkoi luzea. Gure amatxi kalerien egoten da. Kalerien iruzki hartzen" Izeta BHizt. �<br />
Eta paseatzen zen Iesus tenplean Salomonen galerian. "Au porche de Salomon". Lç Io 10, 23 (EvS galerian; He,<br />
HeH aldamio, TB arkha azpi, Dv lorio, Or, Ker, IBk aterpe, IBe arkupe). Eta da Ierusalemen ardi plazán<br />
ikuzgarri bat hebraikoz Beth-esda deitzen denik, borz galeria dituenik. Ib. 5, 2 (HeH baranda, Ol, IBe aterpe).<br />
[Pariseko Inozenten Elizako] ilherri handi eta zabal hartan, hillen hezurrak goiti daude galerietan inguru inguru<br />
altxaturik eta hedaturik. Tt Onsa 40. Eliz-inguruko baranda edo galeriai. Lard 545. Kaleriako partadera.<br />
HerVal 33r. Kaleriako burdina bat. Ib. 72r. Etxe aitzineko galeriatik. HU Zez 117. Vitorian, karriketan, bi<br />
gaintitarik eta goratarzün berian, etxek orok badütie galeriak. Const 38. Etxeak, atze-aldean zuan galeritik. Alt<br />
LB 43. Zure arreba Mariena / galerian josten ari da (BN-lab). Balad 89 (en la versión de L-côte, leihuan). En<br />
DFrec hay 5 ejs. de galeria.<br />
� Galería (en el interior de la iglesia), coro. "Tribunes, galeriak" Ph. Aranart / Lf GH 1936, 91. � Kantari<br />
gozoa eta trebea zen, Igandeko meza nagusian [...] eliza guzia xoraturik zedukan galeria gainetik. Arb Igand<br />
137. Galerietako zureria. Lf Murtuts 14 (v. tbn. 5). [Azkaineko eliza,] bere aldare urreztatu eta hirur galeria<br />
aberatsekin. Zerb Azk 13. v. tbn. Othoizlari 1960, 308.<br />
� Galería, camino excavado. � Arkaitzean barneratzen zen galeri bat ediren zuen. Etxde Egan 1961 (1-3), 78.<br />
galeriano (L, BN, S ap. Lh; H), galerano (S (Foix) ap. Lh; VocBN, Chaho). � "Forçat, galérien" Lh. v. galeote.<br />
� Galerianoaren kantuak. Xaramela 120. Ez dugu hargatik beldurkunderik gabe islarat ekhartzen ikhusi<br />
berrehun bat galerano. Prop 1898, 123. v. tbn. MEIG III 83.<br />
galerna (V-gip, L; SP (sin trad.), Lar, H (G, L)), kalerna (G-to; Lar, Izt C 235, H (L)). Ref.: A (kalerna); Lh;<br />
Etxba Eib (galernia). � Galerna; tormenta, tempestad (sdos. prop. y fig.). "Galerno, viento, viene del bascuence<br />
galerna [...]; aunque más frecuentemente llamamos galerna a las nubes o nieblas que ocasiona este viento" Lar.<br />
"Calina, vapor o niebla que oscurece el aire en tiempo de mucho calor" Ib. "Trueno, [...] kalerna" Ib. "La<br />
signification habituelle qu'on lui donne de 'orage, tempête, mêlée de vents et de tonnerres'" H. "Viento<br />
huracanado en el Cantábrico. Galerniak diño alargunak eta umezurtzak" Etxba Eib. v. 1 galarren. � Tr. Propio<br />
sobre todo de la tradición septentrional (no suletina, según parece), si bien hay algún testimonio guipuzcoano,<br />
incluso en autores de cierto nivel. Kalerna se documenta ya en Etcheberri de Ziburu, y es al Norte la forma más<br />
empleada hasta el s. XX; entre los meridionales sólo hallamos galerna. En DFrec hay 2 ejs. de galerna. �<br />
Tormenta deneko, edo kalerna. EZ Man II 110. Egun kalerna izanen da. EvL Mt 16, 3 (Dv aro gaitz). Hedoiek<br />
nola goibeltzen izarra galernetan. Hb Esk 19. Gizarajuak txaluparekin / olatuaren azpian, / konsideratu galerna<br />
orrek / zenbat pena dakarzkian. Arrantz 78. Horra nun altxatzen den / kalerna bat gaitza; / hedoi itsusi batzu /<br />
airean dabiltza; / laster dute zerua / ezartzen beltz beltza. Zby RIEV 1908, 771. Itsaso zabal, lanjerez eta<br />
kalernaz bethearen erdian. Lap 14 (V 9). Denbora ederki freskatzen duten kalerna edo ortzi-uri batzu. Prop<br />
1892, 111. Etxekoandre, aguro ibildu, galerna gañian degu ta. Iraola 50. Kalerna aintzinean gauzak bezala, oro<br />
ixilik zauden. Barb Sup 147. Kalerna lehertu zitzaukun gainera. Barb Leg 149. Kalerna barreiatu zen<br />
burrunbaka. Ib. 149. Galernak dautzuenean [Larrungo mendiari] burua lanoz apaintzen. Iratz 46. Ea nola pitz<br />
herra-galernak handik ufatu su garrak. Ib. 181 (v. tbn. 176). Xalbatek iaioki tajutako irain makur onek<br />
galernaren indarra artu zun laister eta egiaren jabe ziran banaka batzuk izan ezik, Mattin jotzen zuten<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
341
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Engraziren izorkide. Etxde JJ 136. Aizea eta galerna marrumaz ari direnean. Othoizlari 1960, 266. Azkenean<br />
galernak norapait zalapartatu behar. Lf ELit 173. v. tbn. Etcham 167. Or Eus 205. MEIG III 110. Kalerna: Hb<br />
in BOEl 700. Arb Igand 155.<br />
� (Como primer miembro de comp.). � Piarresen untzia / behin itsasoan / kalerna zirimolez / hondatzera<br />
zohan. Zby RIEV 1908, 412. Galerna haizez, izar-su beroz sugar zadazu bihotza. Iratz 131 (v. tbn. 117).<br />
- HAIZE-GALERNA. Galerna. � Mendetan barna badoa, iduri haize-galerna, / ahalgez eta oinazez urtu hil<br />
horren hil-hatsa. Iratz 151.<br />
- GALERNA-BURU. "Nimbus" EEs 1931, 146 (en una lista de terminología geográfica, aprobada por la<br />
Academia de la Lengua Vasca). � Nere utsegin eta jakiñeztasunez jartzen dituzten galerna burubak (nubes<br />
negras), nork aienatu? Elizondo KristPE 122 (ap. DRA).<br />
- GALERNA-TXORI (-xori BN-lab ap. Lh). "Thalassidrome" Dass-Eliss GH 1925, 238 � Lh. � Galernaxoriak<br />
ez omen dire egiazko xoriak, bainan bai arima herratu batzu: beren untziak galdu dituzten kapitainen<br />
arimak. Dass-Eliss GH 1925, 238.<br />
galernatsu (L ap. Lh), kalernatsu. � Tormentoso. � Mundu huntako itsaso ilhun eta kalernatsuan gabiltzanei.<br />
Jnn SBi 35. Aize galernatsu baten izena da Enbata eskuaraz. Herr 13-6-1957, 2.<br />
galernatu (H), kalernatu (Lar, H). � Tronar, aborrascarse. "Galernatzera doha, le temps va se mettre à l'orage:<br />
il va tonner" H. "Kalernatzea, devenir orageux, en parlant du temps" Ib. � Bainan zoin zen galernatzen [zure<br />
behakoa] ikusiz gaizkia. Iratz 171.<br />
galernazo. � Aum. de galerna. � Aizerik bada gero / beren belak jaso, / galernazo bat igual / ekarri akaso.<br />
Arrantz 101.<br />
galerne. v. GARI ERNE.<br />
galerraz, galerrez, galdu-errez. � Frágil, indefenso, fácil de perder. � Intxaurrazala bezin galerrez ta erkin<br />
egozan untzi ta gizonetaz. Erkiag Arran 163. Osasuna gauza oso galdu erreza zala. Ib. 87.<br />
gales. �1. Galés (lengua). � Galesez "gorsedd" zeritzaien batzarretan. Mde Pr 258. Galesko Unibertsitatean<br />
galesa erabiltzen dute zelta-sailean. MIH 186. Galesez irakurtzen eta idazten. Ib. 186. �2. Galés, del País de<br />
Gales. v. galestar. � Badakigu Galesak ere izan direla Irlandan. Mde Pr 222. Askotan galesek ez diote galesez<br />
hitzegin nahi arrotz bati. MIH 185. Gales erdaldunak. Ib. 184. Galesak dira, aitzitik, bertako animalien izenak.<br />
Ib. 188. Herri koxkor gales huts batean. Ib. 185. � (Ante el sust.). � Gales hizkuntzaren eredura. Mde Pr 259.<br />
Gales herrizaleen aldizkaria. Ib. 59. Badira zenbait gales astekari. MIH 186. Gales hitzez moldatutako esaera<br />
asko ingelesetik itzuliak dira. Ib. 188.<br />
- GALES-HERRI. País de Gales. � Gales-herrian. Dv Lab 103. Gales Herriko aitonsemeak. Mde Pr 254 (v.<br />
tbn. 249).<br />
- GALESEZKO. (Adnom.). � Galesezko Bibliak. MIH 186. Erdaldunak ere galesezko elizara joaten baitira. Ib.<br />
186.<br />
galeseratu. � Traducir al galés. � Atzerriko izenak eta teknika-hitz internazionalak [...] jatorrizko hizkuntzatik<br />
hartu eta mintzaera galeseratu beharrean, ingeles antzera esaten dira. MIH 187.<br />
galestar. � Galés, del País de Gales. v. gales (2). � Galestarren artean bertako hizkuntzan predikatzen. Mde Pr<br />
254. Rev. Robert Williams galestarrak. Ib. 261. Galestarrik gehienak ez dira galesez mintzatzen. MIH 184.<br />
galesti. v. garesti.<br />
galetasun. � Apetencia, deseo. Cf. 1 gale. � Ames-galetasunaren era egokia. Ayerb EEs 1915, 263.<br />
galetaz. "Grenier, galetaz, soillharua" Urt Gram 25.<br />
galetsi (L-ain ap. A � Dv; H). I (Vb.). �1. Estar a punto de perderse, dar(se) por perdido. "Galets, galeste,<br />
galetsi, courir le danger de se perdre, être en perdition (O Po 241)" Dv. "Considérer comme perdu, tenir pour<br />
perdu, désespérer de retrouver quelque chose. Galesten ahal duzu bilha zabiltzana [...]. Semea eri du, eta are<br />
galetsia, il a son fils malade, et même désespéré" H. "Galetsi: 1.º desamparar (O Po 241); 2.º (L-ain), correr el<br />
peligro de perderse, estar en perdición" A. � Laurdena, punsu iarririk / Herenak han ber'utzirik, / kexa zedin,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 342<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
alegia, / egon zela galetsirik. 'Exposée à se perdre'. O Po (ed. Michel), 241. Urde oiek baitegian galetsi niñuten.<br />
Etxde JJ 188. Artzai Onaren poza, betiko galetsita zeukan ardi gaixoa. Ib. 279. � (Part. en función de adj.). �<br />
Ustekabez agertu baitzazkit nere alaba galetsiak. Zait Sof 138. �2. (Lar � H). Malograr(se), echar(se) a perder,<br />
(hacer) perder(se). � Traidóre jaikize / kóntra, ta eroririk / gizóna bizize / préso gal-etsirik. LE Kop 73.<br />
Eskandaloak Jesu Kristoren odola galesten du askotan (153). LE-Ir. Bizio gonek galesten dio onra personai<br />
(165). Ib. Etzuen Jaungoikoak nai izandu alako edertasuna eta ainbeste zurtasun galetsi zitezela. Otag EE<br />
1882c, 511. Poz ar-emanak ezin lezake / maitetasuna galetsi. Or Eus 79 (la trad. dice "impedir el amor"). Bere<br />
bizia galetsiko luke adiskidearen alde. Etxde JJ 39. �3. Despreciar. � Utxalkeriz gañezka galetsi dute zelaia.<br />
Ag EEs 1917, 214. Iatunak ez dezala galetsi eztuna (Col 2, 16). Or Aitork 282 (IBe gaitzets).<br />
II (Sust.). �1. "Malogro" Lar. �2. (L-ain ap. A � Dv). "Suprème danger" Dv. "Galetsiko, qui est d'un danger<br />
extrème. Galetsiko ordua, l'heure suprème dans le danger" Ib. � Zure bekhatuak [...] zer galetsi handitan ezarri<br />
zaituzten ikusten ez duzu? Dv LEd 66 (Cb Eg II 30 peligro). Nere galetsi hestu hunetan, alde orotara ematen dut<br />
begia. Ib. 168. Horrelako galetsitik eta atheka gaitzetik egizu harramaskan ihes. Ib. 104.<br />
- GALETSIAN. "Galetsian ibili da (L-ain), ha andado a punto de perderse" A. � Aberri maitea zoritxarrez<br />
galetsian zetzala. Zait Sof 76.<br />
galetu. � "(Hacérsele o darle a uno) ganas de hacer algo, [...] con las terminaciones del neutro" Lar. "Ganoso,<br />
galetua" Ib. Cf. 1 gale. � (En compuestos). "Avoir envie, besoin de. Logaletua da, il a envie, il sent le besoin de<br />
dormir" H. "Galet (L, BN, S), contracter progressivement le besoin de... (et non pas 'avoir besoin de', 'avoir envie<br />
de', que donne Lh)" Lrq. Cf. goragaletu, logaletu, etc.<br />
galeultzi, galaultzi. "Galaultzi, parva de trigo; de gari eultzi (aultzi)" A Aezk 292.<br />
galeze. "Galezea, trigo humido" Ech 35v.<br />
galezgarri (Lar, Añ, H), galduezgarri (Añ). � "Inamisible" Lar, Añ. "Inamissible, imperdable. Grazia ezta<br />
galezgarria, la grâce n'est pas inamissible. Zure ixpixoina galezgarria da, votre gageure est imperdable" H.<br />
galezkor. � Imperdible. v. galgaitz. � Orratz-galezkorrak. JMB ELG 74.<br />
galfor. v. kalfor.<br />
galga (V-gip, G-goi-to, L-ain, BN; VocBN � Dv). Ref.: A; Iz ArOñ; Garm LexEV 269. En DFrec hay 7 ejs. �1.<br />
Nivel. "Terme de maçonnerie, mesure comparative d'égalité" VocBN (� Dv y A). "Zé galgatan ifini?" Iz ArOñ.<br />
"Galga aundie edo txikie (G-goi), la mayor o menor largura que sobresale el diente, desde la parte baja del<br />
apero" Garm LexEV 269. � Nekazariaren areak, lurraren zoi berdingeak galga ta araune berara ekartzen ditu.<br />
Elizdo EEs 1929, 49. v. tbn. Mde Pr 329. Behar zuen haur-endelegu malgu hori emeki poliki bere galgara<br />
eraiki. Mde HaurB 58. � Constante (en Física). � Ala-olako neurkiñak, yarda ta metroa alegia, bazterreratuaz,<br />
Fisikan asierako galgak esaten zaienak dituzte aukera fisikalariek, alegia [...] Planck-en galga, [...] alkarganako<br />
indar-galga, kosmotar galga. Gazt MusIx 69 nota. �2. (V-arr-och-m, G, AN, BN). Ref.: A; Garm LexEV 268s.<br />
"Gramil, aparato para ensamblar mejor las maderas" A (que cita el VocBN (pero cf. supra), por lo que tal vez la<br />
ref. BN sea dudosa). "Galgea, olak, estrabeak, zuageak eta arriak bardin jarteko erabilten debe baserritarrak (Vm)"<br />
Onaind EEs 1931, 201. "Galga, txantiloa o txantxilloia, para medir la pieza en forja (G-to)" Garm LexEV<br />
268s. �3. "(G-to), tara [corregido en 'cabida']. Orga baten galga ogeita amar pagot egur dira, pagot bakoitza<br />
arroa batekoa (G-to), la tara de un carro es de treinta fajos de leña" A. �4. "(G-to, L-ain, B), el grosor de las<br />
tablas y aun corpulencia de hombres" A. �5. Marca. Cf. VocNav: "Galga, [...] palo de madera para marcar el<br />
terreno en la plantación de una viña (Olite)". � Ludiari giza-eredu bat eskeintzeko yainko bakoitzak bere galga<br />
ipiñi bai izan bide zun antz-batza. Amez Hamlet 115 ("marca" en el voc. del final). �6. (V-gip, AN-larr, B).<br />
Ref.: Iz ArOñ; Izeta BHizt; Garm LexEV 358. Freno; continencia. "Galga, gálgia, (el) freno de hierro del carro;<br />
por delante se maneja" Iz ArOñ. "Orgaren galga ondatue dago" Izeta BHizt. Cf. VocNav s.v. galga. � Beraz,<br />
galga bear du zintzurrak lasa-ertsi egiteko. "Freni gutturis". Or Aitork 282s. Galga lasaegi uzten zidaten<br />
iokurako. "Habenae". Ib. 43. Giza-mihia egunoroko labe da. Ontan ere galga agintzen diguzu. "Continentiam".<br />
Ib. 293.<br />
- GALGA EMAN. Frenar. � Bear bada komenigo zaioke biotzari galga ematea. Or Jaink 51. Kontuz! Emon<br />
galgea! Arraioa! Erkiag BatB 73. Mingain orri galga pixka bat eman akion! Ataño TxanKan 155. � Lirikan<br />
berean, biotzari galga pixka eman bear zaio. Or in Loram 29.<br />
- GALGAN JARRI. Nivelar(se). "(G-arte [?]), proporcionar, nivelar" A Apend. � Urak galgan jarri ziren. Mde<br />
Pr 120. Badakusket orduan / esku gorenak nola zimendu / ain berdin eta galgan / jarri dion lurrari. "Tan a nivel<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
343
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
y plomo". Gazt MusIx 123.<br />
- GALGETAN. "(V, G, AN, BN), igualar y nivelar maderas para ensamblarlas" A.<br />
galgai. � (Lo) que causa la perdición. � Eta oriek [bekatuak] hark ala ez uztera, artzen du, dio San Pablok,<br />
komunionean bere gal-gaia edo bere kondenagarria. Mb OtGai III 306.<br />
galgaitz. � Imperdible. v. galezkor. � Orratz galgaitzak. JMB ELG 77.<br />
gal-gal(-gal) (V-al, Gc, B, S, R ap. A; H (G)), kal-kal(-kal) (L, BN-baig ap. A; H (L; + khal-khal)). � (Onomat.<br />
de la ebullición; onomat. del líquido al manar, al rebosar o al ser tragado; onomat. del ruido del estómago<br />
hambriento). "Onom. d'un bouillonnement, d'un glou-glou. Kal-kal irakitzea [...], bouillir à gros bouillons; verser<br />
avec glou-glou" H. Cf. VocNav: "Galgal, sonajero (Zona de Eslava)". v. gar-gar. � [Suan] zegoan gal gal gal<br />
egosten topinkada bat baba. Apaol 64. Gure urtsoa jautsi [...] / Hor, edateko gal, gal, gal. Ox 101. Zalantz onek,<br />
nere barrena sutan gal gal jartzen dit. Alz Ram 100. Abo-sudurretatik odol beltz zikiña dario galgal. Or Mi 60.<br />
Edariak gañez egiñen gal gal. Ib. 74. [Sorterria] birjaioteko odol goriz gal-gal dagoala. Zubigar EEs 1930, 167.<br />
Tupina suan baitzuten, irakitan, gal, gal, gal ari. Barb Leg 132. Biotza arenganako maitasunez gal-gal<br />
eukiarren. Etxde JJ 234 (v. tbn. 10). Aitatu utsakin [eltzekondoa] tripak jartzen zaizkidak "galgal"... Lab Egan<br />
1956 (3-4), 116. Sutan gal-gal egin arte jarri. Anab Poli 76. Odola jadanikan kal kal kal ari zitzaion barnean.<br />
Othoizlari 1961, 351. Gal-gal dirakien euskalkien arteko gerra. MIH 377.<br />
v. tbn. Sorarrain Lili 121. Gazt MusIx 97. NEtx LBB 333. Kal-kal-kal: Barb Piar II 254.<br />
� Mingain guziak gal-gal etengabean jarri ziran. Etxde JJ 87.<br />
- GAL-GALEAN. Bullendo. � Olio-azak gal-galean daude. NEtx Antz 122.<br />
galgalka. �1. A borbotones. v. galgaraka. � Sorbaldatik galgalka odola eriola. TAg GaGo 20. �2. En<br />
ebullición. � Bere leikide ta etsaiak garbitzeko gogoa galgalka ari zitzaion. Etxde JJ 145. Berotuz zoan, eta<br />
huna galgalka irakitan sartu den. Herr 5-3-1959, 2.<br />
galgaltsu. � Bulliente. � Irakin gal-galtsu batean. Etxde JJ 243.<br />
galgara (Lar, Dv � A, H (G)). � "Borbollón, borbotón" Lar. "Bouillonnement à gros bouillons" Dv.<br />
- GALGARAN (Darric ap. DRA). A borbotones. v. GALKARIKAN. � Galgaran irakit lezakete urek. Dv Is 64,<br />
2.<br />
galgaraka (Lar � H), kalkaraka (L-ain ap. A), galgalaka (H). � "(A) borbotones" Lar. "À gros bouillons, à<br />
glou-glou" H s.v. kal. "En ebullición" A. v. galgalka.<br />
galgaratu. "Bouillir à gros bouillons" Dv.<br />
galgarau (V, G ap. A), gari-garau, gari-karaun (V-ger-arr-gip ap. A), gargarau (V-gip ap. Etxba Eib; Añ (s.v.<br />
trigo)). � Grano de trigo. "Garitzik adina galgarau arripean [...] ezarten dira (V-m?)" A EY IV 239. � Erein<br />
[...] galgarauba soluan. Mg PAb 150. Andrakumiak artzaatu darue [garija] isteko galgarauba zerbait garbituta.<br />
Ib. 151. Gari garauak. Añ LoraS 54. Zenbat kalte ez dabe egiten gari garauban! Ur Dial 32 (It gari alean, Dv,<br />
Ip ogi bihian). [Arrak] sartuten dira galgarauban frutan legez. Ib. 33. Soloak galgarau-eske. A BGuzur 107.<br />
Galgarau askodun galburu. Eguzk LorIl 85 (ap. DRA). v. tbn. JJMg Mayatz III (ap. DRA). A Txirrist 18.<br />
1 galgarri (c. ap. A; Lar, Añ, Dv, H), galdugarri. �1. (Precedido de gen.). Pernicioso para, causante de la<br />
perdición de, (la) perdición de, causante de la pérdida de. Empleado sobre todo en la expr. -(r)en galgarri(a) izan<br />
'ser la perdición de'; -(r)en galgarrirako izan, de significado equivalente, sólo se encuentra en Añibarro y Zaitegi<br />
(Sof 36). "Abejeruco, pájaro enemigo de las abejas, txori erlejale bat, erleen galgarria" Lar. "Assolador", "ruina"<br />
Ib. "Perdulario" Lar, Añ. "Qui cause la perte, la ruine de quelqu'un, pernicieux. Bat aski da guzien galgarri, un<br />
seul suffit pour perdre tous les autres" Dv. v. galtzaile, galtzaigarri. � Tr. Documentado primero en Etcheberri<br />
de Ziburu, Axular, Pouvreau (Phil 242) y Tartas (Onsa 96), no vuelve a encontrarse hasta fines del s. XVIII, en<br />
autores meridionales, entre los que es frecuente desde entonces; al Norte vuelve a ser empleado desde Duvoisin.<br />
En DFrec hay 11 ejs. de galgarri. � Erhoaren mihia haren galgarria. EZ Eliç 186. Haserrekorra [...] bere eta<br />
bertzeren galgarri da: halakoaganik guztiak aldaratzen dira. Ax 294 (V 195). Bi bekhatu suerte dira [...]<br />
elizagizonaren etsaiak eta galgarriak. Ib. 361 (V 239). Egin behar diren bidez ta denboran gauzak ez egitea da<br />
gauz anima nagien agitz galgarria. Mb IArg I 217. Oñak ditudala nere [basauntzaren] gordegarriak, ta adarra<br />
nere galgarria. VMg 54. Edanean igarotzea osasunaren galgarria dala. AA III 373. Emon euskizuzan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
344
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ondasunak, baña zeure galgarrirako izango zirean. Añ MisE 70. Non [Venezuelan] Gobernadore egon zan [...]<br />
Ingeles anitzen galgarri. Izt C 492s. Adiskidantzarik behin ere egitetik begira zaite, zeren hori zure galgarri<br />
bailitake. Dv Ex 34, 12. Mintzo bagiñtez borondate gastua eta zuben galgarriaren deseiuz. (Zugarramurdi,<br />
1875). ETZ 293. Gerra bat euren glorien galgarria. AB AmaE 438. Hanxet [ostatuetan] daudezila gizon gazte<br />
langileak, aita familiako zaharrak, oro baltsan batzu bertzen galgarri. HU Zez 27. Libertimendu arimen galgarri<br />
hori. Arb Igand 143. Hau dükezü hanitzen galgarri eta Salbagarri Israelen. Ip Hil 118. Salerosliak dira<br />
munduko beartsuen galgarriak. And AUzta 115. Jondoni Joaneko euria, ogien galgarria (BN-baig). Satr CEEN<br />
1969, 81. Beste [arrazoi] bat ere aipatzen duelakoan nago, ordea, euskararen galgarritzat. MEIG VI 54.<br />
v. tbn. Mg CO 105. Gco I 390. Bordel 174. Jnn SBi 34. Inza Azalp 148. Enb 55. Etcham 188. Otx 27. Etxde JJ<br />
21. Uzt Auspoa 10, 114. Galdugarri: Mg CO 22 (CC 18 galgarriak). fB Olg 86. Itz Azald 101.<br />
� (Como segundo miembro de comp.). (El) que hace perder. v. ETXE-GALGARRI. � Adiskidetasun anima<br />
galgarrietatik aldegin. AA III 538. Nere kutuntxo goxo / buru galgarriya. Echag 75. Edari garbi doarikako<br />
maitagarri au, ez dala osasun-galgarria. Izt C 76. v. tbn. Bil 59. Bv AsL 30.<br />
�2. (gral.; SP, Urt, Ht VocGr 400, Lar, VocBN, Gèze, VocCB, Foix ap. Lh), galdugarri. Ref.: A; Lh; Lrq. (Adj.).<br />
Pernicioso, nocivo, malo; peligroso; temible. "Dommageable, nuisible, propre à facil perdre" SP. "Abjuravi<br />
haeresin, arnegatu dut heresiaz vel heresia vel hautu galgarria" Urt I 27. "(Es un) perdido, galdari bat da. Item.<br />
galgarria" Lar. "(Au sens actif), qui peut être occasion de perte, qui perd, corrompt, mène à perdition,<br />
pernicieux. Irakurtze galgarriak, lectures mauvaises. Lagun galgarriak, compagnons pernicieux" H. "(S),<br />
escandaloso. Galgarri izan (Ip Mt 5, 29), escandalizar" A. v. galkor (2). � Tr. De uso general (en suletino sólo<br />
lo hemos encontrado en Inchauspe); la forma galdugarri, a veces junto a galgarri, aparece en algunos autores<br />
vizcaínos del s. XIX. � Zeren hain da gauza galdua eta galgarria alferkeria, non naturalezaren beraren ere<br />
kontra baita. Ax 34 (V 20). Gatzak, urez egina delarik, eztu ura baiño etsai handiagorik; ez eta haragiak ere,<br />
haragiz delarik, haragia baiño galgarriagorik. Ib. 418 (V 271). Aren atzapar galgarritik bein iges egin zuten<br />
gaisoak. Mb IArg I 244. Emakume galgarrietara jarri zan. Ub 45. Ezteutsegula jaramonik egingo bere<br />
[diabrubaren] asmo galgarriei. CrIc 130. Ondo gorderik okasiño galdugarrietatik. Añ LoraS 21 (31 o. galgarri).<br />
Etsai galgarriaren mendean. AA III 262. Exenplu galgarriez. Jaur 119. Ezin esan diteke gerra galgarri onetan<br />
zenbat judu il ziran. Lard 547. Hire begi esküña galgarri bada hiretako, idok ezak. Ip Mt 5, 29 (Dv<br />
behaztopagarri, IBe galbide bazaizu). Lazotarsun galgarri batean eroriak ziren. Laph 73 (v. tbn. 65). Utztazu<br />
oitura galgarri ori. Arr May 17. Beren doktrina galgarriak. Elsb Fram 158. Josteta galgarrietarik urruntzea.<br />
CatJauf 80. Edari galgarrien ondoren gaistoak. Ayerb EEs 1916, 31. Bedar galgarrijak. Kk Ab I 33.<br />
Irakurgaiak ondoen antzera dirala, guziak galgarri. Lh Itzald II 105. Aspaldiko urthetan, nehor guti zoan<br />
zerurat, jendea tzarturik, mendea galgarri egina zelakotz. Barb Sup 133. Nekeak ez dezala auldu; ain da<br />
galgarria bide ori. "Tan temible". Aitzol in Laux BBa XII. Denbora gutirik barne, ondikotz, anitzez galgarriago<br />
izan behar zen etsai bat oldartu zitzaion. Mde Pr 208. Ematxar orrek bere sare galgarritara ekarri bide zun<br />
Mattin. Etxde JJ 137. Batentzat on datekena, galgarri gertatzen da bestearentzat. Zait Plat 33. Zure ofizioa,<br />
Mentaberri jauna, batzuentzat altxagarri, eta bertzeentzat galgarri! Larz Iru 142. Ez dela beti, nahi eta nahi ez,<br />
kaltegarri eta are galgarri harako zubigintza hura. MEIG VIII 84.<br />
v. tbn. SP Imit I 3, 1 (Ip galgarri). Gç 205. He Phil 486. Egiat 213. Mg CC 187. VMg 70. Gco I 418. LE Ong<br />
25v. Dh 214. Astar II VII. AstLas 74. It Fab 91. Jauregui 236. Dv LEd 200. Balad 233. Aran SIgn 99. CatS 70.<br />
Prop 1880b, 15. AB AmaE 284. Jnn SBi 177. HU Zez 206. Arb Igand 40. AzpPr 62. Ag AL 123. Echta Jos 156.<br />
JE Bur 41. A Ardi 105. Ox 101. Mok 7. Or Mi 79. Enb 179. Eguzk GizAuz 124. TAg Uzt 247. Munita 105. Mde<br />
Pr 306. Izeta DirG 1. Othoizlari 1962, 431. Vill Jaink 82. MAtx Gazt 66. Ibiñ Virgil 87. NEtx LBB 247. Berron<br />
Kijote 118.<br />
� (Con reduplicación intensiva). � Nork bere burua ezagutze orrek zer onik ekar ezpadeza, ordea, galgarrigalgarri<br />
gertatuko lizake. Zait Plat 103.<br />
� --Ene! azkenik: galgarria [Erifile, bere senarra galdu zuena], ba. --Eskuratua izan da. --Bai. 'La funesta'. Zait<br />
Sof 33 (v. tbn. 49).<br />
�3. (Añ). (Sust.). Peligro, ocasión peligrosa, causa de perdición. � Bildurra bera baño galgarri andijagorik<br />
ezta. Mg PAb 206. Alperrik jagiko dira nire kontra galdugarri guztiak. fB Ic I 57. Iges egin bear dozu yausi<br />
erazoten deutsuen lagun, batzar, bide, leku eta ganeko galgarrietarik. Añ EL 2 83 (EL 1 73 lagun, batzar, leku ta<br />
galgarrietarik). Turmoi, tximista, aize, euri eta galgarri guziak gañean ginduen. Arr EE 1882a, 97. v. tbn. Echta<br />
Jos 340. Etxde AlosT 75.<br />
�4. (H), galdugarri (Añ). Perecedero, corruptible; (el) que se puede perder. "Perecedero, caduco" Añ. "(Au sens<br />
neutre), qui peut se perdre, qui y est sujet" H. � Zuek izanez berriz sorthuak, ez hazi galgarri batez, bainan ezin<br />
galduzko batez. TB 1 Petr 1, 23 (Ol ustelgarri, Ker, IBk, IBe ustelkor). Onek galduta [abixena, euzkerea], ba,<br />
galdu ixango dozubez zuben gauza galgarri gustijak (1897). AG 1017. Edertasun galgarri lazoa. "Caduca".<br />
Gazt MusIx 83. Esanen dute, naski, / maitez galdu naizela: / galgarri nintzalarik / irabazi nutela. "Perdidiza". Or<br />
ib. 200 (Gazt galdu-ustez).<br />
�5. Vicio. � Gutiziarekiñ batera, onek erakarri oi dituen galgarri edo bizio guziak zituen. Arr May 93.<br />
- GALGARRIZKO (SP, sin trad.). Pernicioso. � Ehun bertze galgarrizko obra egitentu. SP Phil 351 (He 353<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
345
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galgarri).<br />
2 galgarri (Lar � H). � "Piedra perdida, piedra destruidora" Lar s.v. galga. "Pierre qui se précipite ou que l'on<br />
lance avec violence de haut en bas" H.<br />
galgarriratu. � (En la construcción (sust.-galgarri)-ra + suf. -tu). � Ekusi ezkero [...] ez dela orien edantoki<br />
galgarriratzen, ardit bat ongi gastatzen ez dakien gizona dela diote. Mb IArg I 163. Sendatu ezkero bere ibiller<br />
galgarriratzen da bekataria. Ib. 199.<br />
galgarriro. � Perniciosamente. � Zirkua galgarriro maite zula. "Exitiabiliter". Or Aitork 137.<br />
galgatsu. "Galgatsu batean dirade, son de poca diferencia, litm., están casi a un mismo nivel" A.<br />
1 galgatu (L-ain ap. A). �1. "Medir, nivelar" A. �2. (B ap. A). Marcar (?). "Marcar los tablones para aserrarlos"<br />
A. � Gaur ixillik dagon musika orri, Keplerek eta Newtonek marrak galgatu zizkioten; eta Einstenek igeska ta<br />
xede. (Interpr?). Gazt MusIx 67, nota. �3. Frenar, refrenar, contener, reprimir. � Mihia galgatu bear da. Or<br />
Aitork 293. Negar-iturria galgaturik, ieiki nintzan. "Repressoque impetu lacrimarum". Ib. 208. Ola erakutsiz eta<br />
aginduz, gaztezaroko irrika galgatzen zien. "Frenabat". Ib. 226. Atsegin lizunetik eta ikusmin geiegitik badakusat<br />
nola iritxi naizan ene barrena galgatzera. "Refrenare animum meum". Ib. 293 (v. tbn. 188). En DFrec hay 2 ejs.<br />
.<br />
2 galgatu. "Bullir (boh[èmien])" Darric (ap. DRA).<br />
galgatzale. "(ms.), gramil, aparato de carpintero" A. v. galga (2).<br />
galgeda. "(msLond), colleja" A. v. garikota.<br />
galgetan. "(G-bet), hirviendo, en ebullición" A. v. galgalka.<br />
galgia (det.). � Perdición. v. galtzapen. � Garhait dezadan natüra gaisto hau, zoinek bekhatietarat eta<br />
galgialat bethi eramaiten benai. Ip Imit III 55, 1 (Mst perdizioniala). v. tbn. Ip Mt 7, 13.<br />
galgin (Lar), galkin (H). � "Granzas, granzones, [...] galgiñak" Lar. "Criblure de froment" H. v. GARI ZIKIN.<br />
galgiro (Lar, Añ, H (G)), galkiro, kalgiro (Lar, Añ (G)). �1. "Vicio, daño, mala calidad de las cosas" Lar (tbn.<br />
Añ s.v. vicio). "(De) vicio lo hace, galgiroz egiten du" Ib. "Viciosamente, galgiroz" Ib. � Geien estutzen eta<br />
atsekabetzen zaituan galgiro edo bizio nagusia. Arr Orac 95 (ap. DRA). Aserretzen ta miñistatzen dutenak<br />
gaiztakeria ta galkiroa. Kortazar Serm159. Kristau guziyak [...] biartubak daude zañ-zañetik galgiro au kentzeko<br />
egiñalak egitera. J.B. Larreta EEs 1915, 199 (ap. DRA). �2. "(Adj.), vicieux, défectueux, dépravé" H.<br />
galgiroti (Lar � H), galkiroti. � "Vicioso" Lar. � Gu ere eurak bezela izango gintzan itxuak, gaiztoak ta<br />
galkirotiak. Kortazar Serm 154.<br />
galgirotsu (Lar, Añ (G)), kalgirotsu (Añ (G)). � "Vicioso" Lar, Añ. � Ez da erriko etxe galgirotso [sic] aietako<br />
eguras pozoitu ura emen asnasten. Ill Pill 4.<br />
galgirotu (Lar � H), kalgirotu (Lar). � "Viciar" Lar. "Devenir vicieux, défectueux, se dépraver" H.<br />
1 galgo. �1. "(V-ger), agua u otra bebida de poco sabor, tibia, sosa" A. � Galgoa edo gasea ta motela zeritxena<br />
izango da zuen gozogarriena. Ezale 1897, 194b. �2. "(V-ger-arr-och), persona de poca actividad" A.<br />
2 galgo (SP � Dv, Lcc (-ua, det.), Lar, H). � Galgo. "Ozar mehe bat, chien basset" SP, que cita el ej. de EZ.<br />
"Galgo, galga, perro y su hembra, galgoa, galgoemea" Lar. "Chien qui chasse le cerf" Dv. � Hala, iauna,<br />
gaitzenari darraio mundanoa, / hala nola haranetan higoari galgoa. EZ Man II 83. Galgoa bezin pizkor ta arin.<br />
Izt C 76.<br />
- GALGO-TXAKUR. "(Vc), galgo" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
346
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galgoe (Vc, G-azp ap. A), galgoi (A). � "Viento sureste" A.<br />
galgorri (V, AN; Lcq 173 y 174), gari-gorri (AN-5vill; Lar, Lcq 173). Ref.: A (gari, galgorri); CEEN 1969,<br />
221. �1. "Rubión, trigo" Lar. "Trechel, trigo rubio, algo moreno" Ib. "Trigo fanfarrón velloso [...]" Lcq 174.<br />
"Trigo rojizo" A s.v. gari. "Trigo redondillo, de mucha barba, trigo recio de Nabarra" Ib. Cf. VocNav s.v.<br />
galgagorria. � --Gari guziek orren elduak ote dire? [...] --Gari gorria atzera duzu oraino. Or Mi 87. �2. "(Vm),<br />
grano puro que queda hacia el medio de la era al golpear el trigo" A.<br />
galgotaize. � "(V-m), viento foráneo, suave. A pesar de la contradicción que parece haber entre esta voz y<br />
galgoi [q.v.] del diccionario" A Ortzuri (en el voc. del final). � Galgot-aize gozoa arrast onen gar ezereztxo au<br />
itzaltzeko indar gabe dator. A Ortzuri 104.<br />
galgotu. "Desvirtuarse" A Apend. Cf. 1 galgo.<br />
galgune. � Laberinto. � Gortin, Kereteko uria, laberintu (galgune) ospetsutik urbil. Ibiñ Virgil 50, n. 12.<br />
galgura. "Perdidizo" Lar. v. galnahi.<br />
1 galia. � "Galhia (BN), lest" H. � Phizu galhia gabeko untzia uzkaltzen duzu. 'Un vaisseau qui n'a pas de lest'.<br />
AR (ap. H).<br />
2 galia. v. garia.<br />
galiar, galitar, galliar. � Galo. v. galotar. � Galiarren hiru jainko nagusiak. Mde Pr 188 (v. tbn. 189, 222).<br />
Tigri ibaia zan partiarren muga, ta Arari, gaurko Saona, germandar edo, obeto, galitarrena. Ibiñ Virgil 33, n. 7<br />
(v. tbn. n. 33).<br />
galibin. "Caña de trigo" A Aezk 293.<br />
galikano. � Galicano. � Apaizbatune Galikanoak. Izt C 498.<br />
galiko (AN-ilzarb-olza, Ae). Ref.: VocPir 317; Bon-Ond 141. � "Vérole" VocPir y Bon-Ond. Cf. VocNav:<br />
"Gálico, nombre que dan a la blenorragia (De uso general)".<br />
galiku. "Escandia, especie de trigo, galikua eta gari b[a]lenzia[k]oa, garian espeziak" Lcc.<br />
galilaitar, galillattar. � Galileo. v. galilear. � Au ere noski Arekin zegokan, galilaitar duk-eta. Ol Lc 22, 59<br />
(Arriand galillattar).<br />
galileano. � Galileo. v. galilear. � Iudas Galileanoa. Lç Act 5, 37 (He galilear). Bada ethorri izan zenean<br />
Galileara, rezebi zezaten galileanoek. Lç Io 4, 45.<br />
galilear, galileatar, galiletar, gallilear. � Galileo. v. galilaitar, galileano, galileenetar, galileo. � Ezagutu<br />
zutela gallilearra zela, mintzo zelarikan Judeako hitzkuntzaz. ES 135 (v. tbn. 393). Egiazki hau ere harekin zen:<br />
ezen galilearra ere da. He Lc 22, 59 (HeH, Leon, Or, Ker, IBk, IBe galilear; Lç galileano, TB Galileako, Oteiza<br />
Galileoko, Brunet galileo, Ol galilaitar). Galiletar gizon predikari oriek. Mb IArg I 356. v. tbn. Lg II 93. Joan<br />
zeláik bada Galileará, errezibituzúte galileatárrek. LE Io 4, 45 (EvS galilear; TB galileenetar). Galilearra zera.<br />
Lard 448. Jesus Galilearrarekin hintzen hi ere. Dv Mt 26, 69 (EvL, SalabBN, Ip, Ur Galileako). Gizon<br />
galileatarrak, zergatik zagoze zerura begira? Itz Azald 37. v. tbn. Inza Azalp 8. Galiletar gizonak, xuti hortik,<br />
jautsi. Ox 83. Halako goxotasun bat [...] lehenengo Galileatar jende onari baizik aurkitu izan omen ez dena<br />
nihoiz. JE Ber 100. Galilearrak gogo txarrez zeuden erromatarren mendean. Ir YKBiz 287.<br />
galileenetar. � Galileo. v. galilear. � Noiz ere beraz ethorri baitzen Galilearat, Galileenetarrek errezebitu<br />
zuten. TB Io 4, 45.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
347
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galileo. � Galileo. v. galilear. � Baitare zu zinabilzan Jesus galileoarekin. Samper Mt 26, 69 (Hual galileo,<br />
Echn Galileako). Egiaz, au ere arekin zan; zergatik galileoa da. Brunet Lc 22, 59.<br />
galin. "(V-ger-m), tallo de la flor del maíz" A.<br />
galinaga. "(V-ger-m), viguetas en que se secan los tallos del maíz" A.<br />
galiper. v. galeper.<br />
galipot (V-gip, G-azp). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. � "Se dice de la brea, del asfalto y del alquitrán. Galipota<br />
bota dabe Unzagako kalian" Etxba Eib. � Bidea galipotez gogortua. Anab Aprika 41.<br />
galirin, gari-irin, gari-urun, galurun. � Harina de trigo. � Ardauari ura bota, gal-urunari arto-uruna. Mg CO<br />
352 (ed. 1884, ap. DRA). Gari urunagaz eginiko ogi puska bat. CatBus 45. Otillak [...] galiriñez egiñak. Ol Ex<br />
29, 2 (Ur gari-irin, Ker gari-urunaz). Gari-uruna eukan. Urun zuria. Erkiag BatB 95.<br />
galitar. v. galiar.<br />
galitx. v. garitxa.<br />
gal izan. v. GAL IZAN (s.v. galdu).<br />
galiziano. � Gallego. v. galiziar. � Bi esaldi behintzat, euskarazkoa bata, [...] eta galizianoa bestea. MIH 367<br />
nota.<br />
galiziar (Lar), galiziatar, galizitar. � Gallego. v. gallego (2), galiziano. � Ausaz Galiziarren bat da gure<br />
zimaur zale au? Lar DT CCXVIII. Bonboa esaten da gure itxaserrietan Galiziarren Falucho, ingelesen Vesselgaiti.<br />
A BGuzur 141. Galizitar erari saltzallea. Ag G 125. Galiziar bati cuarénticíncu entzuten badiote, irri<br />
egiñen diote. Or in Gazt MusIx 16. Euskaldun semea galizitarren etxean oso ondo artua izan zan. NEtx LBB 46.<br />
Cela galiziarra da. MIH 362. v. tbn. Berron Kijote 184 (galiziatar).<br />
galizpi. v. GARI-IZPI.<br />
galjorra. v. GARI-JORRA.<br />
galjorrai (Vc ap. A; Mg PAb 148). � "Escardillo, zarcillo que sirve para escardar el trigo" A. "Galjorraia:<br />
galbedarrak, oloak eta beste bedar txarrak gari-solotik kentzeko atxur txiki ta luze bat da (V-m)" Onaind EEs<br />
1931, 54.<br />
galjotaile. v. GARI-JOTZAILE.<br />
galjotze. v. GARI-JOTZE.<br />
galkagai, kalkagai (Lar � H (G)). � "Atacador, en la artillería, sutunparen kalkagaia" Lar (cf. DVC 191:<br />
"Atacador, cualquier instrumento para acalcar y apretar golpeando"). "Fouloir, bourroir" H.<br />
galkaira (Lar � H). �1. "Espesor, espesura" Lar. �2. "Espeso" Lar.<br />
galkairatu (Lar � H). � "Espesar" Lar.<br />
galkaka. � "Galkaka jan (Lc, BN-baig), devorando, comer a más no poder" A. � Bizpalau kotxet ur klikaraziz<br />
galkaka. Apesteguy GH 1926, 361.<br />
galkarazi (-kh- H), kalkarazi (Lar), kalkaerazo (Lar � H). � "(Hacerlo) acalcar" Lar. "Fair presser, tasser,<br />
gorger" H.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
348
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galkari (-kh- H), kalkari (Lar � H). �1. "Acalcador, el que acalca" Lar. "Pisador" Ib. "Qui presse, qui foule,<br />
parlant principalement de raisins qu'on écrase" H. v. galkatzaile. �2. "Qui presse, qui tasse, qui gorge" H.<br />
galkarika, kalkarika. �1. Ebullición. � Gero, suia bethi hila: ni ufa eta ufa, bainan haizea bethi kontra, eta<br />
gure saldak kalkarika guti. Ardoy Kat 47. �2. "Kalkarika, alusivo a la acción de hervir" Satr VocP.<br />
- GALKARIKAN. En ebullición. v. GALGARAN. � Apheza prediku alkitik: [...]. Galeria zoko batean, Mañex<br />
[...] zauko aphezari so, barne guzia galkarikan. Othoizlari 1960, 308.<br />
galkatu (-kh- L ap. A; O VocPo, SP; -kh- VocBN, Dv, H (L, BN, S)), kalkatu (O VocPo, Lar, H (V, G)). �1.<br />
Meter a la fuerza; llenar hasta los topes; empujar. "Galkatzea ou kalkatzea, coigner ou enforcer à force de<br />
pousser" O VocPo. "Pousser, faire entrer par force. Neurri galkatua, mesure entassée" SP. "Recalcar" Lar.<br />
"Cazumbrar las cubas, unir sus tablas metiendo cazumbre en sus juntas, [...] mulistariz upel zirrituak bete<br />
kalkatu" Ib. "Enfurtir, paños, sombreros, trinkatu, beteaz kalkatu" Ib. "Combler un contenant jusqu'à l'excès en<br />
pressant les objets qui doivent y entrer" VocBN. "Bourrer, remplir en bourrant, encombrer, obstruer. En parlant<br />
des arbres fruitiers, se charger excessivement" Dv. "1. remplir un sac, un vaisseau quelconque en serrant,<br />
pressant, tassant ce qu'on y introduit. Aski galkhatu duzu zakua. [...] 6. recueillir en un ensemble (O)" H.<br />
"Galkhatu (L), colmar" A. Hay otro ej. en Azkue, s.v. kalka, mal interpretado por éste: "Kalka [...] 3.º (R), ojete<br />
de agujas. Orratzari begitik kalka dazadak aria (R), métemele a la aguja el hilo por el ojo". Cf. FGNav 165:<br />
"Calgada, cosa llena, apretada". � Neurri ona galkhatua, eta higitua, eta mukurru doana emanen zaizue. Lç Lc<br />
6, 38 (HeH galkhatua; He, TB zapatu, Dv ase). Bortxaz galkhatzen badio Deabruak iakia / hala nola unhideak<br />
haurtxoari ahia. EZ Man I 108. Horik arren, / oro barren, / galkatuz bihotzera / berz'atunik, / bana hunik / gogo<br />
egizu hartzera. 'Donc refoulez tout cela au fond de votre cœur'. O Po 6s. Emanen zaizie neurri bat ona, bete<br />
betea, ta kalkatus mukuru gaingatu artaño (130). LE-Ir. Eiherazaina, irina zorruan galkhazak. Arch ms. (ap.<br />
DRA). [Biyotza] kanpora irten ez dedin / biar det kalkatu, / gaxuak zuregana / nai luke saltatu! Bil 98. [San<br />
Franziskok bere semeak] zuzendutzen zituan segur zeruko bidian ongi kalkatuz. Bv AsL 193. Bezperak hasi<br />
baiño lehen, eliza zen bethea, galkhatua. Elsb LehE 136 (ap. DRA). En DFrec hay 2 ejs. de galkatu.<br />
� (Acompañado de instr.). Cargar (de), llenar (de). "(Au fig.), rassasier, se rasassier. Aberastasunez galkhatua<br />
dago, il est riche à satiété. Atseginez galkhatzen da egin ahal guzian, il se gorge de plaisirs autant qu'il peut" H.<br />
� Egorri zituen bere herrirat diruz galkhatuak. Hb Egia 32. Ostatuak dire betheak, galkhatuak, yende yale eta<br />
edalez. Elsb Fram 76. "Tour de France" delakoa Mauleko aldetan ükhüratüko da, 2 orenez, xefaüten petrolez<br />
khalkatzeko. Herr 31-5-1962, 3. Irabaztiaz segur jin ziren Manexak, / urhez eta zilharrez khalkaturik moltsak.<br />
"Pilota partida bat" (ap. DRA).<br />
�2. Abrumar, agobiar (con el peso). � Hura iasaiten baduzu bortxaz, hartaz egiten duzu zuretzat karga, eta<br />
zure burua geiago galkatzen duzu. "Teipsum magis gravas". SP Imit II 12, 5 (Ch pena gehiago ematen, Mst<br />
karga emendatzen).<br />
�3. (L, BNc ap. A; H), kalkatu (Lar). Pisar; apisonar. "Kalkatu, que significa apretar pisando y a golpes" Lar<br />
s.v. acalcar. "Pisar", "apisonar", "hollar" Ib. "Écraser, fouler du raisin pour le mettre en cuve" H. "Apelmazar,<br />
pisotear" A. � Bere obian ta arripe lur kalkatuz betean sartu ezkero. Mb IArg I 293. Nola nai kalkatu ta<br />
zapatuko zaituzte. Cb Eg II 102 (Dv LEd 185 oinkatzen). Kalkatzea eroria, da barnago unditzeko (138). LE-Ir.<br />
Lurreko gauza zirtzilkeriak / azpian kalka ta egatuz. J. Aldabe Olerti 1960, 31.<br />
�4. kalkatu (B, Sal, S, R ap. A). Apretar (con la mano). "Calcar, oprimir, apelmazar con la mano" A. � Txoria<br />
kalkatu eries ta ilik utzi (109). LE-Ir. Tori giltza, ta itxitzerakoan ezkerrarekin kalkatu bear dala badakizu. Alz<br />
Ram 134.<br />
�5. (L, BN; H (-kh-)), kalkatu (S, R-uzt). Ref.: A (galkatu, kalkatu); Lh (khalkatü); Lrq (khalka). Atiborrar(se),<br />
cebar (sentidos prop. y fig.). "Se gorger, se bourrer. Galkhatzen ohi da, il a l'habitude de se gorger de nourriture.<br />
Gorger une volaille qu'on engraisse. Ahate ongi galkhatua, canard bien gorgé" H. "(S-saug), gaver (les oies)" Lh.<br />
"Cebar los pavos y capones con un palillo" A. "Gaver. [...] Le grain dont on gave se met à l'acc. (obj. dir.);<br />
l'animal qu'on gave se construit au datif" Lrq. � Ezne-zopaz kalkatu (Sal). "Atiborrarse". A EY IV 317. Zer<br />
erhokeria, holako diruketa endurtzea batere beharrik gabe, urgulu zoro baten galkatzeko! SoEg Herr 15-1-<br />
1959, 1.<br />
�6. "Lurainkak [sic] galkatu (L, BN), embutir los chorizos" A.<br />
�7. Clavar (los dientes). � Kikosoak [zorriari]: A tonto, or dek polpara onki ortzak kalka dozkian lekiura. Mdg<br />
164.<br />
� Etim. De lat. calcare.<br />
galkatuki. "Galkhatuki, [...] d'une façon pressée, tassée" H.<br />
galkatukiro, kalkatukiro (Lar � H (G) s.v. galkhatuki). � "Recalcadamente" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
349
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galkatzaile (-kh- H, s.v. galkari), kalkatzaile (Lar). � "Acalcador, el que acalca" Lar. v. galkari.<br />
galkera (AN ap. A, que cita msLond; Lar, Añ, H). � Pérdida; perdición. "Destrucción" Lar. "Estrago" Lar, Añ.<br />
"Ruina" Lar, A. v. 1 galera. � Ala iten du deabruak arimen galkera lastimagarria (153). LE-Ir. Danbolin<br />
otsankidarietatik etorri dana beren [dantzen] galkera mingarrizkoa. Izt D 60.<br />
galkeratu, galtkeratu. � Dejar perder. � Aixa aski gordakaiatu ditzakegun zori on guziak urruñaturik<br />
galtkeratzeko. Izt D 64.<br />
galki. "(BN, S), ce que l'on retrouve d'une bête qu'on a perdue et qui montre qu'elle est morte par accident et n'a<br />
pas été volée. Ber-hila duzu, edo zakhurrek, otsoek iana: huna nun den galkia" H. Cf. 1 galkuntza (2).<br />
galkida (Lar � H). � "Corrompimiento, corrupción, corruptela" Lar. � Arima delakotz khorpitzaren orkheia,<br />
galkida gaberik. Egiat 184. Gorputzaren aldetik zein lesiatua galkidara. LE-Fag. Eraiten duenak bere<br />
haragiarentzat, bilduko ere du haragitik galkida. TB Gal 6, 8 (Lç korrupzione, He ustelgune, Dv, Bibl usteldura,<br />
Ker, IBk, IBe ustelkeria).<br />
galkidakor (Lar). �1. "Corruptible" Lar. � Gorputz galkidakor oien egun oro desegiñaz joate au. LE Urt 367<br />
(v. tbn. ms. 131v). �2. "Corruptibilidad" Lar.<br />
galkidatu (Lar), galkitatu. � "Corromper(se)" Lar. � Beldur naiz [...] zuen gogoak ere galkidat diten itzuriz<br />
Kristo baithan den garbitasunetik. TB 2 Cor 11, 3 (Lç korrunpi, He gaixta, Dv andea). Orduan galkidatu zuzten<br />
gizon batzu. TB Act 6, 11 (Lç suborna, He esku azpitik erakharri). Danboliñak arratzaren otsarekin galkitatzen<br />
zituztela gure erriko soñu guziak. Izt D 46 (v. tbn. 48). Gizon on-iduriko askoren barrunpe lizunak ikusten<br />
zituztelako zeudela galkitatuak. Izt C 419. Aingerutxoa, badakizu / miñ au nondik datorren; / galkitatuago ez<br />
dedin, / senda egidazu, arren. Izt Po 113. � (Part. en función de adj.). � Ethorkizun galkidatu eta gaisto baten<br />
erdian. TB Phil 2, 15 (Lç, He bihurri).<br />
galkide (Lar, Izt C 44, Lcq 55). �1. "Colleja, yerba que nace en los trigos cuando están pequeños" Lar. v.<br />
garikota. �2. (Aizk, Lcq 111). "Diente de león" Aizk.<br />
galkin. "Reste perdu" H.<br />
galkiro (Lar � H), galdukiro (H). � "(Al) estricote" Lar. "Par tours et détours, amusant et trompant, de mille<br />
façons" H. Cf. galduki.<br />
galkiro. v. galgiro.<br />
galkiroso. � Corruptor. � [Aberatstarzüna] ezta bizio galkiroso. Egiat 45 (no es de Lar, aunque así lo afirme el<br />
ed.).<br />
galkitatu. v. galkidatu.<br />
galkixki (V-gip), galkixkin (V-gip). Ref.: Iz ArOñ. � "Galkixkixa: el trigo menudo que juntamente con otras<br />
semillas separa la aventadora para pienso" Iz ArOñ. v. GARI ZIKIN.<br />
galkizkin. "Orzuelo" A Apend.<br />
galkizun, galkisun. �1. Perecedero. � Giza-semen emaztek eztute bertzerik bilhatzen bere senhar galkisun ta<br />
hilkizun[en] amodioa ber-ikhustatez bere ganatzea baizen. "Périsable". Birjin 331.<br />
�2. (Añ), galdukizun (Añ). "Peligro" Añ.<br />
galkor (c. sg. A; SP, Lar, Añ, Dv, H), galdukor (Añ). �1. Perecedero, caduco, corruptible. "Périssable,<br />
corruptible. [...] Mundu huntako ohore galkorra (He), l'honneur caduc de ce monde" Dv. "Sujet à se perdre, à se<br />
gâter, à périr. Haragi galkorra, chair corruptible. Irabazi galkorra, gain périssable (AR)" H. "1.º (c.),<br />
perecedero, propenso a perderse; 2.º (BN-baig), árbol que pierde la mayor parte de las flores; 3.º (BN-baig), el<br />
mismo fruto que se pierde" A. � Tr. Documentado en la tradición septentrional desde Harizmendi; al Sur<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
350
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
comienza a encontrarse, en la forma galdukor, en textos vizcaínos desde comienzos del s. XIX; galkor en los<br />
guipuzcoanos en la 2. a mitad del s. XIX. � Kaltetik defendazazu, / gure galkor mendea. Hm 76. Bizitze galkor<br />
hunen kargaren iasaiteko. SP Imit III 51, 1 (Leon galkor; Mst gastatü, Ip hirotü). Aberastasun galkhorren<br />
ondoan ibiltzea. Ch I 1, 4 (SP galkor; Leon iragankor). Gorputz galdukor onen edertasuna. Añ LoraS 104.<br />
Basoko loria baxen galdukorra. fB Ic II 290. Khoro galkor baten izaiteko. TB 1 Cor 9, 25 (Lç korrunpituren<br />
den, He, Bibl ustelkor, Dv andeakor). [Oihana] ez da bertze onthasun bat bezain eri eta galkor. Dv Lab 304.<br />
Zeru, lurreko gozoak / ez berdin gozatzekoak; / hauk zein galkhorrak. / Hek iraunkorrak! CantIzp (1868), 101.<br />
Guziak dira aldakorrak, zarkor eta galkorrak. Inza Azalp 113. Eta an zer duk, galkor eta arriskuz beterik ez<br />
danik? "Fragile". Or Aitork 196.<br />
v. tbn. Lg II 158. Mih 82. AR 338. Mg CC 233. Arr May 74. Galdukor: Astar I 136.<br />
�2. (Ht VocGr 400, Dv). Pernicioso, nocivo; peligroso; perverso. v. galgarri. � Su galkor bat. 'Un feu<br />
pernicieux'. He (ap. Dv). Azti eta sorginetan / dutenek fidantzia / enganio galkorretan / deramate bizia. Monho<br />
98. Ikhusazu zenbat gauza galkor dioten zuretzat. HeH Mc 15, 4 (He zenbat gauzez akusatzen, Dv zenbat<br />
gaizki). Deabru galdukorra. Aran SIgn 213. Xinako gai]t[xtaginak hasi dira exenplu galkor horren segitzen.<br />
Prop 1876-77, 17. [Eragotzita dago] izengatutea / iñor guzurrakaz / baita inok eztakizan / egi galkorrakaz. Azc<br />
PB 23 (en Ur PoBasc 476 baita bere egija iñok / ez dakijanagaz). Ebak hartu zuen eta jan frutu galkorra. Lap<br />
269 (V 123). Edaneko thirria, galkor bezain ahalkegarri dena. Arb Igand 130 (115 galkor, 144 galkhor). Arte<br />
galkorrez. CantIzp (ed. Ip, 1897), 28 (ap. DRA). Urrundu beharko gira / urhats galkorretarik. Misionetako (Pau,<br />
1911), 6 (ap. DRA). Utziz urgulu galkorra. Etcham 191. Ez bedi nire esanik iñorentzat galkor. Ldi UO 48.<br />
Atsegin galkorrak. "Les plaisirs pernicieux". Ardoy SFran 305.<br />
v. tbn. Prop 1881, 186. Bv AsL 199. Elsb Fram 69. Etxde JJ 36. Gazt MusIx 79.<br />
�3. Perdido. � Pake gezurruts, jendarte galkor. "La errada muchedumbre". Gazt MusIx 117.<br />
galkorde (Lar, Añ, Izt C 221, Aizk, A). � "Perlesía, gozaiñen galkordea" Lar. "Perlático, gozaiñen galkordez<br />
dagoana" Ib. "Perlático, galkordez dagoana" Añ. "(L), caducidad, vejez" Aizk (� A, que duda de la ref.<br />
dialectal). � Non neurriz gorago minari giten emanik, gozainen galkordean erori baitzen. "Elle en devint<br />
paralitique". Birjin 230.<br />
galkortasun (Dv, H). � "Corruptibilité, caducité" Dv. "État, qualité de ce qui est sujet à se perdre, se gâter,<br />
périr" H. � Kreatura bera ere galkortasunaren azpitik Jainkoaren umeen libertatera atheratua izanen dela. Dv<br />
Rom 8, 21 (Lç, He korrupzione, TB galzapen, Ol, Ker, IBk, IBe ustelkeria, Bibl usteldura).<br />
galkortu (Aizk (L), H). � "Caducar, hacerse perecedero" Aizk. "Devenir sujet à se perdre, se gâter, périr" H.<br />
DRA lo atribuye a Lar, pero no lo encontramos.<br />
1 galkuntza (Ht VocGr 346 (-nz-), Lar DVC 238, Dv � A). �1. Pérdida, daño. v. 1 galera. � Munduko kalte ta<br />
galkunz guziak garaitzen. Mb IArg I 213. Ezagutu dezu zere galze orretan [Jangoikoa galzean] egin dezun<br />
galkunza? Ib. 172 (v. tbn. 262). Gudalnagusiaren galkuntza utsaren urrengoa izan da etsaiarenaren aldean.<br />
Zink Crit 51. v. tbn. PMuj Y 1934, 164. TAg Uzt 132. �2. "Galkuntze, rastro de cosa perdida. Bildotsaren<br />
galkuntzerik ere ezta ageri, ni rastro aparece de la oveja" A Aezk 292. v. galki. �3. Perdición. � Galkuntzara<br />
garamazkian aurrez-aurre gaiztoa geldi-araziko du. JBDei 1919, 228.<br />
2 galkuntza. � Pregunta. Cf. galdekuntza. � Egin zioten galkunzari eranzun zion: "Ez naz ni Kristo". Mb IArg<br />
I 79.<br />
gallaldi (Lar, H, Bera app.), gallaldia. � "Privilegio", "prerrogativa" Lar. "Gallaldi bereziz, por privilegio<br />
especial" Bera app. � Erregek eziñ iñori emango dio pribilejio edo gallaldi batarrik. EConst 59. Santxo<br />
IVgarrenak Apirillaren 3an 1286garren urtean emandako gallaldia batean. Izt C 147 (502 gallaldia bat, 118<br />
gallaldi bat). Zeñean jarduera edo enpleo oek biak Erregezko gallaldiaren bidez gozatzen dituen gaurko<br />
egunean Probinziak. Ib. 494. Ze gallaldi edo grazia ematen dizte Mariak Karmengo Espapulario [sic] Santua<br />
dutenai? Ant Karmeltar 18 (ap. DRA). Onek zeuzkala eskubide guziak fundazioko gallaldiatik (privilegio) (I.<br />
Belaustegui, 1900). JFlor. Donostiarrai Erregek ematen dioten eskubide ta gallaldia da, ez dutela martitzakin<br />
gudara joan bearrik izango. Etxeg RIEV 1908, 113. v. tbn. BPrad EEs 1913, 213.<br />
gallalditu (Lar), gallaldiatu, galalditu. � Distinguir, honrar. "Privilegiar" Lar. � Noiz ukhanen dut zoriona<br />
espos galalditu hetarik izaiteko, zeinei hain emaitz bereziak giten baiteraiztetzu gurutze handiagorik heiei<br />
igorriz? Birjin 318. Probinzia Gipuzkoako lenargitiak eta bere Ekautuak gallaldiatu nautela [...]? "Me han<br />
distinguido". Izt, carta a JJMg 11.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
351
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gallardete (Lar), gallardeta. � Gallardete. � Euren gallardeteko / lau milla puntadak. Azc PB 228. Talaigizona<br />
ere il da; eztut geiago ikusiko kai muturrean bere gallardetak jasoaz. "Sus gallardetes". Etxde Itxas 102.<br />
gallarinka. "(G), sorte de jeu, ou l'habileté consiste á compter, sans se tromper, le plus de nombres possibles en<br />
répétant à chaque fois les précédents déjà dits" H. Cf. Lar: "Galarin, gallarin, modo de contar doblando siempre<br />
el número antecedente, viene del bascuence gallarina, que significa lo mismo".<br />
gallego, gallegu. �1. Gallego. v. galiziar. � Coruñako jende ori galleguo dek, galleguak berak baño! Alz<br />
ST<strong>Fe</strong>r 123. Gallego jende orrekin / konfiantza gutxi. Tx B III 65. Gallegu odoldun. A Y 1934, 15. Gure soldado<br />
gallego bat. Salav 97. Gallego izena, arlote ta zarpail esatea bezelaxe da gure artean. NEtx LBB 31. Zer axola<br />
dio inori asturiano edo gallego bat bezala mintzatzen den euskaldunak? MIH 132. En DFrec hay 2 ejs. de<br />
galego. v. tbn. Urruz Zer 95. Barb Leg 66. SM Zirik 117. Gallegu: SM Zirik 117.<br />
�2. Galo. v. galiar. � Oraiko Fransesen lurrean, Gallegoek bazituzten Esus, Taranis eta Teutates [yainkoak].<br />
Hb Egia 49.<br />
- GALLEGO-HAIZE (G-azp). Viento del noroeste.<br />
- GALLEGO-AZA. "Gallego-aza, Bitoriako aza (V, ...), berza verde que se da a los animales" A s.v. aza.<br />
- GALLEGO-BABA. "Gallegubaba (msLond), faisán, judía, fríjoles, litm.: haba de Gallegos (Bot.)" A.<br />
- GALLEGO-HERRI. Galicia. � Bizkargi ala "Gallegu-erri' / zein alaiago diran begira. Enb 202.<br />
gallendari (Lar � H). � "Preeminente" Lar.<br />
gallende (Lar � H). �1. "Mayoría", "preeminencia" Lar. �2. Privilegio. v. gallaldi. � Zer gallende edo<br />
pribilejio daukate españatar erritartuak? EConst 27.<br />
gallendurren. "Medianos, en la Gramática, gallendurrenen egoitza, laugarren egoitza. Medianista,<br />
gallendurrena" Lar.<br />
gallengarri (Lar � H). � "Superable" Lar.<br />
galleper. v. galeper.<br />
galleta (V-arr-gip, G-azp-bet, AN-gip-5vill ap. Gte Erd 127). � Galleta. "Boltsaka(da) bat txokolatedun galleta<br />
jan zuen (G-azp), boltsa txokolatedun galletagaz beteta dago (V-arr), bolsie txokolatezko galletakin beteta (Vgip),<br />
bolsa bat galleta txokolatezkoa jan zuten (AN-gip-5vill)" Gte Erd 127. � Galletak. Cocinan 44. Zorro bete<br />
galleta artu eben. Echta Jos 280. Galleta-puskak jatera. Tx B II 46. Baldea bete txokolate egin zuten eta galletak<br />
zukutu ainbeste. Anab Poli 60 (v. tbn. 93). v. tbn. Iraola 46. Kk Ab II 38. Etxde JJ 51.<br />
galliper. v. galeper.<br />
gallofa (V), gallupa (V-gip). Ref.: A (gallofa); Arzdi Aves 164; SM EiPáj (gallupa). � "Pinzón real (Pyrrula<br />
vulgaris)" A. "Camachuelo común" MItziar Txoriak 159. "Pinzón real (Fringilla montifringilla)" SM EiPáj.<br />
gallubeta. v. ganibet.<br />
gallupa. v. gallofa.<br />
galmen (Lar, H). �1. Pérdida. "Desquitar, [...] galmenak atera" Lar. "Perte. Galmenak atheratzea, réparer ses<br />
pertes, entrer en son argent" H (ap. Lh). v. galpen. � Bideko unhadura eta gal-menak, oro ahantziak ziren orai.<br />
Barb Sup 165. �2. (Gc, L, BN ap. A, que cita el ej. de Ur Ex; Dv, que cita a Lard), galdumen (S ap. A).<br />
Perdición. "Galdumeneko naska (S), abominación de la desolación" A. v. galmende, galdumendi. � Zure dirua<br />
zure galmen izan bedi. Lard 491. Bere ondorengoen galmena ekarri zuen. Ib. 3. Zeren izango da zure<br />
galmenerako. Ur Ex 34, 12 (Dv galgarri, Bibl galbide). Gizatasun osoaren galmen txit negargarri, Adanen<br />
bekatutik etorriko zana. Ur BulaG 504. v. tbn. Azc in Ur PoBasc 445. Iñoiz ez añakoa zan [ekatx-]egun atako<br />
ondamendi ta galdumena. Ag Kr 199. Ez eban yuan bier, bere galdumena edo bestiena etorri leiteken-da. Kk Ab<br />
II 63. Galmenerako bidea. A Y 1934, 9.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
352
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galmende (Lar, Dv (que cita a LE), H). � Perdición. "Asolamiento" Lar. "Desolación" Lar, LE Urt voc. "Temps<br />
de pertes, de ruine, de désolation" H (ap. Lh). v. galmen (2). � Ez anitz sénti zeuréa, / bai ofénsa Jaunaréna /<br />
eta arimen galmendéa. LE Kop 150. Ebetáik niór eztá gáldu / ezpáda galmendearén úmea. LE Io 17, 12 (TB<br />
galzapen). Ikusten duzielarik galmendearen abominazioa leku santuan. LE Urt 403 (v. tbn. ms. 143r).<br />
galmendi. "(R-uzt), laberinto. Oixan kortan artzai banek bidea badakei; beste banentako, eztakeinentako,<br />
galmendi da" A. Cf. galdumendi.<br />
galmendu. � Perdición. � Hondatzen baidituzte gizonak ondikozko eta galmenduzko hosin batean. He 1 Tim 6,<br />
9 (Lç perdizione, TB galtzapen, Dv galpen, Bibl galtze).<br />
galmenta (Dv � A). � Peligro. � Hanbat nekhe eta galmenten erdian. Dv LEd 250. Oren guziz nere bizi<br />
dohakabearen galmentan. Ib. 275. Komunioneak sainduki [...] egin izan bazintu, galmenta horretarik ilkhiko<br />
zintudan orai. Ib. 210 (v. tbn. 229). Galmenta maite duena, hartan galduko da. Dv Eccli 3, 27 (Ol arrisku; v.<br />
tbn. 43, 26).<br />
galmentatsu (Dv � A). � "Qui est plein de danger" Dv.<br />
galmi. v. joare.<br />
galmintz. v. GARI-MINTZ.<br />
galmotz. v. GARI MOTZ.<br />
galnagosi. v. GARI NAGUSI.<br />
galnahi (Lar � H), galdunahi (Lar). � "Perdidizo" Lar. "Qui perd volontairement, faisant semblant de jouer au<br />
sérieux" H. v. galgura.<br />
1 galo (Lar, Añ (G), H (G, s.v. taloa), A). � "Pan subcinericio, taloa, galoa" Lar. "Torta [...] de maíz, galoa,<br />
taloa" Ib. "Torta" Añ � A. La otra acepción "pan moreno" que da Azkue, tomada de Hervas V 273, procede tbn.<br />
sin duda en última instancia de Larramendi.<br />
2 galo. � Galo (lengua). � Gallia aldeko galoaz bestalde. MEIG VIII 86.<br />
galoi (Lar, Añ, H (V, G)), galoe, galoin (Chaho, H (L, BN)), galon, galun (Deen I 301, SP, H (S)), galu ([-u<br />
acentuada y nasal] Chaho). � Galón. � Lau kutxa urre-galoe eta gerrari apaingarriz beterik. Astar II X. Bere<br />
galoiak gora altxatzen / enpeñatua da larri. Tx B I 114. Nere galoiak gal ditzadala, esan bezela ordulari au<br />
ematen ezpadiat. NEtx Antz 143. Galonak bildu nahi luzke kasernako bulego batean egonez. JEtchep 91.<br />
Sardiantari goxo zitzaion galonen perekatzea. Ib. 90. v. tbn. BEnb NereA 67.<br />
galoi. v. kaiola.<br />
galoidura (Lar, H), galoinadura (Chaho), galoniadura (H s.v. galoidura), galonidura (H), galunadura<br />
(Chaho). � "Galonadura, galoneadura" Lar. "Ouvrage, ornement, bordure en galon" H.<br />
galoigile, galungile (SP). � "Faiseur de galon" SP.<br />
galoineztatu. "Galonner" H. v. galoitu.<br />
galoitu (Lar, Añ, H), galoinatu (Chaho, H), galonatu, galunatu (Chaho). � Galonar, engalonar. � Galtzasahets<br />
eta maipuliseko esku-muthurrak gorriz galonatuak. JE Ber 58.<br />
galon. v. galoi.<br />
galondar. v. GARI-ONDAR.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
353
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galondo (V, G, AN ap. A; Lar, Izt C 234, H), gari-ondo (Sal ap. A). �1. "Rastrojo o tallo que queda en tierra<br />
después de segado el trigo" A. Cf. GARI-ONDO. v. galtzondo, 1 galtzu. � Gal-ondotik esku beltzean<br />
[barakulluak] bakoizka artuki [...]. Or Mi 102. �2. (V; Dv, H). Ref.: A; Iz ArOñ; Ibarra Dima. "Galondoko belar<br />
(G), galondoko bedar (V), chaume, herbe qui vient après la récolte de froment" Dv. "Le champ dont le chaume<br />
n'a pas été enlevé" H. "Rastrojera, la tierra misma en que se ha segado el trigo" A. v. galtzondo (2). �<br />
Galeperra da gari artetan ta galonduetan oi dabillen epertxuba. Mg PAb 179. Galonduan ereinda artu oi diran<br />
linuak. CrIc 107. Galondoko belarraz. It Dial 82 (Ur galondoko bedar; Dv ogi ondoko belhar, Ip beazanetako<br />
belhar). Oloa egiten da [...] labakietako galondoetan. Izt C 30. Galonduak lantzeko / aiñ egon da giro. Enb 169.<br />
galondo. v. 1 garondo.<br />
galondotegi (Lar, H). � "Rastrojera, galondotegia " Lar. "Champ qui est encore couvert de son<br />
chaume" H.<br />
galop. � Galop (danza). � Galop infernal. Bil 29.<br />
galopa (S ap. Lrq; Lar, VocBN, H), kalopa (H), kalupa (H), galope, kalupe. � Galope. "Course" Lrq.<br />
- GALOPAN (V-gip ap. Etxba Eib; galapan y galafan V-arr ap. Totor Arr; VocBN), KALOPAN (H). Al galope.<br />
"Kalopan ioaitea, [...] aller au galop" H. "Con rapidez, al galope. Entzun eta galopan etorri da, bertan bera dana<br />
lagata" Etxba Eib. "Gálapan, gálafan, galafadan, corriendo. Ez ibilteko gálafan!" Totor Arr. � Galopan joiala<br />
zaldian. AB AmaE 210. Yuduak galopan aberasten dire! Elsb Fram 169. Badü kaballo bat partikülarra;<br />
patarrak oro zunbat nahi txüt izanik ere galopan botürareki igaiten dütiana. Eskual 7-2-1908, 3. Aberea lothu<br />
da kalupan bideari. Eskual 20-5-1913 (ap. DRA). v. tbn. Barb Sup 73 (kalopan). Kalopan partitu. Etcham 202.<br />
Trostan, arrastatu gabe / Fite ditu pasatiak / Kalupan, akitu gabe, / Pentzeak eta mendiak. Herr 20-8-1959, 3. �<br />
Nola billatuko nuben bada, galope biziyan dijua ta! Alz ST<strong>Fe</strong>r 139.<br />
- GALOPAZ. "En courant. Galopaz jun (Sc), courir" Lrq. v. GALOPAN. � Galopaz ere zen sarthu elizan. Egiat<br />
219. v. tbn. Etch 270.<br />
- GALOPETAN. Al galope. v. GALOPAN. � Alkatez mintzatzeko, luma galupetan. Hb Esk 191. Juanex<br />
kalupetan eskapatzen da. GaztAlm 1934, 11 (ap. DRA).<br />
galopada (Chaho), galafada (V-arr ap. Totor Arr). � "Galafadea, galapadea, corrida. Ik eindósak galáfadak"<br />
Totor Arr. "Galafadan, corriendo" Ib.<br />
galopalari. v. galopari.<br />
galoparazi (H), kaloparazi (H), galoperazi (Sc ap. Lrq), galuparazi (H). � "Faire galoper, faire aller au galop"<br />
H. "Faire courir" Lrq.<br />
galopari (Sc ap. Lrq; H), galopalari, kalupari. � "Bête dont le galop est remarquable pour la vitesse" H.<br />
"Coureur" Lrq. � Zaldi galopalaria. AB AmaE 409. Zer adar zorrotz luzeak ez dituzte hango [San <strong>Fe</strong>rminen<br />
feiriako] kalupari zezen basa beltzek! SoEg Herr 15-10-1968 (ap. DRA; la ref. es incorrecta).<br />
galopatu (Lar, Añ, VocBN, Gèze, H), kalopatu (H), kalupatu (H). � Galopar.<br />
1 galorde (Lar, H). � "Nutrición", "nutrimento" Lar.<br />
2 galorde (B ap. A). � "Peligro, riesgo de perder" A. Cf. GALDU-ORDEAN. v. galordu. � Jesus bere biziaren<br />
gal-ordean zela. Jnn SBi 43 (v. tbn. SBenoat 15). Zer gal-orde ikharagarrian izatu diren ur-handi hartan. Prop<br />
1895, 124. Bizia du gal-ordean. Or Eus 205.<br />
galordepe. � (Con eduki). Tener asegurado. � Nunbait ere kalte-zaiki edo galordepe euki izango eban<br />
Jonek, suaren arriskutik. Erkiag Arran 157 (v. tbn. 159).<br />
galordetu. "Nutrir" Lar. � Galorde zedila gorphutzeko beharren eredura, janaren gainean hertsieg-izan gabe.<br />
"Se nourrir". Birjin 479.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
354
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galordu (T-L). � Riesgo de perder, peligro. "Danger", "péril" T-L. v. 2 galorde. � Biziaren gal-orduan ere<br />
izatu naizela behin baino gehiagotan. Prop 1897, 224. v. tbn. Jnn in Ardoy SFran 352 (biziaren gal-orduan).<br />
Estularrietan eta galorduetan. Erkiag Arran 196.<br />
galorratz (V-m ap. A), gari-orratz (Sal, R ap. A). � "Brote de trigo" A. � Gal-orratz ugariegiak ildo gaiñean<br />
agertu orduko erauzten. Ibiñ Virgil 72.<br />
galos. � Infame. Cf. 2 galots. � Judas salkindari galos da zorigaiztokoak. Ag Ezale 1897, 125a.<br />
galoso. � Elegante, de gala. � Beren bizimodu eroso eta jantziera galosoakiñ. Ant 154.<br />
galostar. �1. "Meretricio" Lar. �2. "Meretriz, ramera" Añ.<br />
galostu (Lar � VocCB (G) � Dv), galotsitu (Lar). � "Infamar" Lar. � Arrazorik gabe juzgatzen, ta galosten,<br />
ta gaizki esaka dabillenak. CatBurg 30. � (Part. en función de adj.). � Herio galostiagorik ükhen eliroiala.<br />
Egiat 62 (y no 'garesti', como propone el ed.).<br />
galotar. � Galo. v. galiar. � Ezin juan izan nintzala galotarretara. Mg PAb 204. Galotar eta Erromaren<br />
ixtorioak. Zerb Herr 11-8-1960, 3.<br />
1 galots. "(V-m), ruido de trillar el trigo" A.<br />
2 galots (Lar � H). �1. "Infamia" Lar. �2. (Lar � H). "Meretriz", "ramera" Lar. "Deseguida, mujer<br />
deshonesta, emakume galotsa" Ib.<br />
galots. v. JOARE-HOTS (s.v. joare).<br />
galotxa. v. kalotxa.<br />
galpar (G-nav ap. A). �1. Guedeja, melena; mechón. Cf. garbal. v. kalpar. � Leoien legez darresixu galparra.<br />
"Sacudes tu melena". Laux BBa 138. Arbaxtaz, galpar-illez, ala zerez estaliko? 'Copos de lana'. Zait Sof 119.<br />
Hortik (labetik) oro hari-galpar egina atheratzen zaio, galpar horiek zur gabeak direlarik. Lf GH 1924, 292 (ap.<br />
DRA). Ginbail egazabala eta galparra (melena). Etxde Itxas 112. �2. (G ap. A � Aq 366 (G)). "Espuma que<br />
sale encima de la leche cocida antes que se forme la nata" Aq 366.<br />
1 galparro. "Galfarro, hombre ocioso perdido" Lar.<br />
2 galparro (AN ap. A � Aq 684 (AN)). � "Encopetado, que lleva rizos" Aq.<br />
galpen (L ap. Lh). �1. Pérdida. v. galmen. � Bekhatu mortalaz galtzen du gizonak Jainkoaren grazia. Ai!<br />
galpen ezin aski auhendatuzkoa! Dh 407. �2. (Dv). Perdición. "Ruine, perte, perdition; corruptio, corruption"<br />
Dv. v. galtzapen. � Bethiko galpenera ez banu kondenatu nere burua. Dv LEd 167. Guziak hurran galpenera<br />
dihoazela. Dv 4 Esdr 10, 10. Huna ezarria dela haur hau hainitzen galpenetan eta hainitzen salbamendutan. Dv<br />
Lc 2, 34 (Lç destrukzione, He, HeH galtzapen). v. tbn. Dv 1 Tim 6, 9. Jendeak atheratu nahi baititut galpeneko<br />
lezetarik. Lapeyre JesBih 6 (ap. DRA). �3. galdupen. Pérdida, derrota. � Esango dabe galdupen orrek<br />
ikaraturik [ill ziñala]. AB AmaE 441.<br />
galpide. v. 1 galbide.<br />
galsein. "(V-oroz), trigo chamorro, al cual se le cae la barba al mardurar" A.<br />
galsoro (V-gip, G, AN-larr; H), gari-soro (V-gip; H), gari-solo, galtsoro. Ref.: A; Elexp Berg (gari-soro,<br />
galsoro). � Campo de trigo. � Gari solo bateti atera biar dira [...] bedar dongaak. Mg PAb 196. Gal-soroak<br />
[...] ondurik daudela. Ir YKBiz 71. Artasoroak eta garisoroak. TAg Uzt 131 (238 galsoro). Gari solo ederra ori<br />
ori eginda. Erkiag Arran 10.<br />
v. tbn. A Ardi 37. Etxde JJ 106. Onaind MEOE 1072. Gari-soro: AA III 562. Etxde AlosT 15. Zait Plat 13.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
355
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Gari-solo: EEs 1930, 198 (ap. DRA). Enb 166. Alzola Atalak 83. Galtsoro: TAg Uzt 74. Zait Gold 24.<br />
galsuñ. v. galtxoin.<br />
galta. v. galde (3).<br />
? galtarpa. Hay galtharpa "panetière" en Lecl (� Dv (que lo da como de Abbadie, fuente de Lecl) y H � Lh),<br />
tal vez errata por galtzarpa (q.v.).<br />
galtatu. v. 1 galdatu.<br />
galte. v. galde; kalte.<br />
galte. v. kalte.<br />
galtegi. v. garitegi.<br />
galtegile. v. galdegile (2).<br />
galtiar. "(L), perdant, qui est en perte" H.<br />
galtkeratu. v. galkeratu.<br />
galto. v. galdo.<br />
galtoki. � Trampa, peligro. � Gal-toki haiñ perillosetik urhun ibilltzeko. He Gudu 68 (SP 42 lazo).<br />
galtsoro. v. galsoro.<br />
galtsu. v. galdutsu; 1 galtzu.<br />
galtu. v. galdu.<br />
galtxagorri. v. galtzagorri.<br />
galtxakin (Lar, H). � "Granzas, granzones" Lar. "Criblure de froment" H.<br />
galtxanbet. "(V-m), tallo pequeño de trigo" A.<br />
galtxapot, kaltxapot, galzapot (Deen II 111). �1. Calcilla. � Kaltxapotak emon leizke bokadu on<br />
bategaiti. Acto 313s (DRA traduce "diablo", sin ninguna justificación). �2. (Urt, Lar � H), galtzapot (H),<br />
txaltxapot (Lar � H). "Braccatus puer" Urt III 396. "(Es un) calcillas, galtxapot, txaltxapota da" Lar. v.<br />
galtzaundi.<br />
galtxar. "(AN-larr), bofes, asaduras" A. v. haltsar (2).<br />
galtxarrotx. v. galtzorratz.<br />
galtxigor. v. gantxigor.<br />
galtxikin (G ap. A), gatxikin (Gc ap. A). � "Granos de trigo que quedan sin separarse del cascabillo después de<br />
trillados" A. "Gatxikin, residuo de trigo" Ib. v. GARI ZIKIN.<br />
galtxiski (V-gip ap. Iz ArOñ), galtxiskin (V-gip ap. Iz ArOñ), galtxizkin (G-to ap. A). � "Granos de trigo que<br />
quedan sin separarse del cascabillo después de trillados" A. "Galtxiskiña, el grano delgado que aparta la máquina<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
356
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
de aventar para pienso. El trigo que aparta la aventadora mezclado con otras semillas" Iz ArOñ. v. GARI ZIKIN.<br />
galtxoin (BN-baig; H), galtzoin (BN-baig, S; SP (-lz-)), galsuñ (Lar � Chaho). Ref.: A (galtxoin); StJayme (ap.<br />
DRA) y Lh (galtzoin). �1. Media. "Galzoinak, chaussons, xapinak" SP. "1. [...] chaussette, chausson; 2. bas" H.<br />
v. galtzeta. � Urriloz lilistatu / galxoin beltz hoiekin [...] / Zer dantzari xotilak, / soa hein bat kokin. Herr 1-7-<br />
1965, 4. Etxetik zonbait oren bakar [...] athera nahi dugularik, berehala aipu dira ezanza, maleta, galtzak,<br />
galtxoinak, xilipak, txortak eta nik dakita. Herr 17-8-1967, 3.<br />
�2. galtzoin (L ap. Lh; -lz- Arch ms. (ap. DRA)), kaltxu ([-u acentuada y nasal] S (Foix) ap. Lh). Calzoncillo(s).<br />
v. galtzontzillo.<br />
�3. (L-ain ap. A; Dv, H (L)), galtzoin (L ap. Lh), kaltzoin, galzain (L-sar-ain ap. A; VocB), galtxuñ (H).<br />
Polaina. "Sorte de bas sans pied, ou de guêtre en grosse laine tricotée" Dv. "Jambière, guêtre en étoffe ou tricot<br />
de laine, couvrant depuis la genou jusqu'au cou du pied" H. "Guêtres champêtres" Lh. � Yaketa, dibeziera, /<br />
kaltzoiñak eta zimitza. Gy 320. Zangarretan badituzte galtxoin iduri]k[ batzuek. Dv Dial 12 (It zankozorro, Ur<br />
polaina, Ip galtza). Artzain galtxoinak, lana lodiz trikotatuak dire. Elsb LehE 44 (ap. DRA, que traduce<br />
"calcetín"). Kantuz sartzen da Marie, eskalapoin eta galtxoinetan. Barb Sup 51.<br />
- GALTZOIN-IDURI. "(L?), polaina" A. Cf. supra el ej. de Dv Dial, de donde parece proceder.<br />
galtxoindun. "Busse pattue (mochuelo calzado)" Lf GAlm 1953, 45 (ap. DRA). Cf. galtzadun.<br />
galtxorratx. v. galtzorratz.<br />
galtxuri. v. galzuri.<br />
galtza (G, L, BN, S; Urt Gram 26, Lar, Añ, Dv, H (G, L, BN)), galza (B; IC 441, Deen I 47 y II 110, Volt 69,<br />
SP, Ht VocGr 344, Arch VocGr, VocB), kaltza (V, G; -lz- Lcc). Ref.: A (galtza, galza, kaltza); Lh; Iz To<br />
(galtzak); Gte Erd 249.<br />
� Tr. Documentado desde Lazarraga, es infrecuente en los textos hasta mediados del s. XIX. A partir de esta<br />
época es de uso casi gral., aunque escasea en vizcaínos y suletinos: AstLas (69) por un lado, y Azkue, Otxolua<br />
(11s.), Eguzkitza (RIEV 1927, 436) y Erkiaga (Arran 36 kaltza), por otro.<br />
La forma más empleada es galtza (galza en Haramburu y, junto a galtza, en Aguirre de Asteasu (II 52)); kal(t)za<br />
sólo lo hemos encontrado en Lazarraga, en E.M. Azcue (PB 257), Azkue (BeinB 91) y un texto de AN-larr<br />
recogido en el CPV (I 176) de Azkue. La pérdida de la -a se ve escasamente reflejada en nuestro corpus: el ej.<br />
más temprano es galtzik en AzpPr (73); hay galtz en Orixe (Mi 14); en Alzaga, p.ej., hay galtza zarrak (Txib 96)<br />
y galtzik (97); tbn. en una canc. pop. en Orixe (Eus 372) se lee galtzarik y galtzik en estrofas contiguas. Aparece<br />
con edo pantalon en Barbier (Sup 42 y 45), Zubiri (115) y en un ej. de Eskualduna (3-1-1908, ap. DRA). �1.<br />
Pantalón; (ant.) calzón, calza(s). Empleado en plural y, mucho menos frec., en sing.; dan galtzak (o variantes) en<br />
pl. todos los lexicográfos, salvo Deen, Archu y VocB. "Calças" Lcc. "Galzak, haut de chausses, zaragoillak" SP.<br />
"Zahón, zafón, calzón ancho, galtza zabalak" Lar. "Bragas, calzones", "calzas, calzones" Lar, Añ. "Galtzak<br />
askatu (G-to), [...], soltar los calzones" A. Cf. VocNav s.v. galzas. v. praka.<br />
� Oi eztot zerren azkero janzi / seda finozko kalzea. Lazarraga 1195v. Halako galza suerte ez[t]ituela ekharriko<br />
[iuratzea]. Harb 167. Galtzerdia, galtzen erdia. ES 88. Batzuek daudela [Elizetan] galtzak belaunetan estu gabe.<br />
AA I 530. Galtzak altxaturik [ibasoa] baitzuen iragan. Gy 305. Gorphutza galtzetan xizku hertsi batean bezala<br />
sarthua. Hb Egia 29. Amerikano bat zan / guztizko apuruan, / ori're or juan da / galtzak ya galduan. Noe 115.<br />
Galtza pana moratuak. Xe 214. Erdarazko galtzak. Urruz Urz 32. Galtzak moda zaharrean eginak, erran nahi<br />
baita zubi handia zutela. Elzb PAd 6. Odei artetik eguzkia ta galtzaren zulotik larrua. Ezale 1898, 158b.<br />
Galtzaren atzian tarratara aundi bat duela. Iraola 97. Botoin hori batek biltzen deie osoan, aitzinerat, ixtapeko<br />
galtza. JE Bur 26. Lau galtza urdin astegunetan jazteko. Ag G 50. Tripa lagun duala, galtzak ia erorian. Urruz<br />
Zer 140. Arabakitutako galtzak. Alz Txib 97. Andre bat ikusi det / joan den astean, / gizonaren galtzakin / [...]<br />
taberna batean. JanEd II 38. Bere zango luze luzeak sartzen ditu galtzetan. Barb Sup 42 (48 galtzarik). Polliki<br />
polliki khentzen ditu beraz bere galtzak. Ib. 46. Galtzetako ziloak. Ox 154. Galtzak askatu ta pikotxean jarriaz.<br />
Muj PAm 79. Pedazuak galtzetan. Etcham 75. Bere galtzak betetzen ditu / ipurdiyetan txit ondo. Tx B II 220.<br />
Iztar lodiak sedazko galtzetan izkuta zitinan. Urrezko amar kaskabilo zitiñenan inguruan galtz oriek. 'Un caleçon<br />
de soie'. Or Mi 14. Bi galtza-pare. Munita 70. Pijama-galtzak. Mde HaurB 62. Gabriela (Sartuz... Galtzez bezti).<br />
Larz Iru 52 (acot. escén.). Globodun galtzak. Erkiag BatB 42. Galtzen hegaletan. Larz Senper 58. Lokatzetan<br />
billatzen nituan kartutxoak nere galtzatan garbi-garbi egin eta ematen nizkan. Salav 98. Soldadu-galtzak. Ib. 87.<br />
Galtzetako sakelean arakatuaz. Lab SuEm 188. Lau gizon direnian / plaza baten erdian / galtza xuritan abian /<br />
lanian [pilotan]. Mattin 59. Eguraldi ona denean, itsas-ertzeko arkaitz-mutur batera joango zaizkizu taldeka,<br />
galtzak zuri eta gerrikoa gorri. MIH 310.<br />
v. tbn. Echag 119. Ud 63. EusJok II 88. Sor Bar 35. PArt in Bil 173s. A Ardi 25. FIr 146. Ldi BB 6. Or Eus 308.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
357
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Auspoa 135, 85 (ap. ELok 122). Lf Murtuts 47. JAIraz Bizia 71. Etxde JJ 92. Anab Poli 54. Arti Ipuin 47.<br />
Ugalde Iltz 24. Uzt Sas 150. Berron Kijote 227. Kaltza: A BeinB 54.<br />
� (Como primer miembro de comp.). � Atera deutso biotzori, / gorde dau kalza-mudoetan. Lazarraga 1197v.<br />
Galtza-sahets eta maipuliseko esku-muthurrak gorriz galonatuak. JE Ber 58. Galtz-aintzineko botoina barnekomotxeko<br />
botoin-xiloan emana duzu. Lf Murtuts 101. Mukizuek galtza-zuloetatik ipurdia ageri duten bezela.<br />
Anab Poli 25. v. tbn. Berron Kijote 224.<br />
� (Ref. al 'hombre'). � Dantzan eta dantza ondoan beti galtza tartean ibiltzen omen duk [Engrazi]. Etxde JJ 54.<br />
� Galtza-zar batendako, gona-zar bat ez da faltako (AN-5vill). Inza NaEsZarr 1694.<br />
� (Empleado en ciertas exprs., como atributo masculino y/o representación de la autoridad en el hogar). Cf.<br />
GALTZAK IZAN. � Edozein bitarik nukeien emazte, / Nere galtzak laster hark nahi lituzke. Gy 20. Mingañez<br />
dirudizu / gizon guziz ona, / baña galtza danetan / ez dago gizona. Urruz Urz 54. Gizonaren trazik / ez daukazu<br />
kasik, / orrelakuak eztu / merezi galtzik. AzpPr 73. Gizona laster bigalduko du / soñeko galtzak kenduta. Tx B I<br />
63 (v. tbn. soñeko galtzak kendu en Xe 244). Bainan hor aita bixtan emanik, / --galtzak soinean baititu-- / bi hitz<br />
zautan adrezatu; / bortxaz nuen obeditu. Etcham 99.<br />
� (Fig., lugar que se asigna a ciertos sentimientos, sobre todo al miedo y similares). � Ez diteke gizona<br />
deskansu galtzetan; / bazter guziak ere dire pirpiretan. Hb Esk 225. Yaunskila harat-hunat abiatzen da,<br />
galtzetan hertsi, nihon ezin egonez. Hb Egia 30. Zer ikharak nituen galtzetan, eskolara igatean! Elzb PAd 47.<br />
Etorri ziranian bigarren aldiyan, / jendia larri zeguen galtzan ipurdiyan. Auspoa 129, 124 (ap. ELok 163).<br />
Bazeudek oraintxe iru, mundu zabalean, gu baño estugo galtzetan daudenak. Ayerb EEs 1916, 184. Ez dituk,<br />
naski, galtzetan lasai / galdun naiz irabaztuna. "No las tienen todas consigo". Or Eus 303.<br />
� (Con gorri, ref. al diablo). Cf. galtzagorri. � Barrabas dabill gu toriatzen / galtza gorriyak jantziya. Xe 346.<br />
Arako an dagona, Beltxeran-erria; / barrenagoko arek Galtza du gorria... "El de las diablejas". Or Eus 249.<br />
�2. (V-gip, G, L, BN, S; Chaho, Gèze, Dv (BN), H (BN, S)), galza (G, AN, BN, S; Aq 922, VocBN), kaltza (Vgip,<br />
G, S), galtz (AN-egüés-ilzarb-olza). Ref.: A (galtza, galza, kaltza); Bon-Ond 152; Lrq; Iz ArOñ (káltzaak);<br />
Etxba Eib (galtzak); Elexp Berg; Garm LexEV 162. "Media(s), galza(k)" Aq 922. "Bas" Bon-Ond 152. "Le<br />
dialecte souletin donne à la culotte le nom de zarabolla; et galtza(k) en cette dialecte, ne se dit que des bas"<br />
Chaho. "Ilezko galtzak, bas de laine" Dv. "2. (BN, S), bas. Syn. galtzerdia. 3. (BN), jarretières, guêtres. Syn. de<br />
galtxoina" H. "Káltzaak, kaltzámotxak, kaltzáluziak, calcetines, medias" Iz ArOñ. "Andrazkuenak galtzak,<br />
gizonezkuenak, galtzetiñak" Etxba Eib s.v. galtzetiñak. "Galtza, galtzerdia" Elexp Berg. "Galtziek (V-gip),<br />
calcetines de lana. Lanazko galtziek" Garm LexEV 162. v. galtzerdi. � Tr. Sólo lo encontramos en textos<br />
vizcaínos del s. XX. � Au bere gixonaren prakai ipingi bat ezarten, ori galtza zarren batzuk errepasetan. Kk Ab<br />
I 68. Kottadak eztauko oskirik, ez galtzarik. Altuna 21. v. tbn. SM Zirik 122. Ardi-uliakin, berriz, galtzak egiten<br />
ziran. And AUzta 106.<br />
�3. Funda o envoltura del embutido. � Odolkia âztu zulatzen, lêrtu zaio galtza. Or Eus 60.<br />
- GALTXA. "Dim. de galtza" H.<br />
- GALTZA BARNEKO. "Galsa barnigua, naerbuxur, Unterhosen, calzoncillos" Deen I 48. Cf. galtzagaineko.<br />
- GALTZA-BARREN. Bajo del pantalón. v. GALTZA-ZOLA. � Kaltza-barrenetik oratuak. A BeinB 93.<br />
Oñetako larru gogor zanko erdiraño baño geiagokoak, galtza zabalak, oñetakoan barrenen galtzabarrenak<br />
zirala. JAIraz Joañixio 113.<br />
- GALTZA-BERNA (-ea (det.) Lar � H; Añ). "Polaina" Lar, Añ. "Jambière" H s.v. galtxoina.<br />
- GALTZA ESPORT. Media larga de tipo deportivo. "Mutikoek edo futbolistek erabiltzen dituzten<br />
belaunerainokoei galtza esportak" Elexp Berg.<br />
- GALTZ-ESTUN. v. estun. - GALTZA-ITSU. "Galtza-ütsiak (S-saug), bas entiers" Lh. "Galtza-ütsü (S-saug),<br />
chaussette avec pied" Ib.<br />
- GALTZA-JIPOIETAN. En calzas y jubón, con desaliño. � Andra ditxabageau, barriz, sei ilekoaz maiaetan; /<br />
ene etsai traidorea / pozik kalza-juponetan. Lazarraga 1197r.<br />
- GALTZAK ASKATU. v. askatu.<br />
- GALTZAK BETE LAN. � Etxea jaso ondoren, zorrak ordaindu bear, eta aziendak ere bear, bazeukateken<br />
galtzak bete lan. Ataño TxanKan 45 (ELok traduce "lan asko").<br />
- GALTZAK ERAITSI (V-m), ERANTZI (kaltzak V-m ap. A). "Kaltzak eratsi (V-m...), evacuar necesidades<br />
mayores; litm. bajar los calzones" A EY III 287.<br />
- GALTZAK GOITITU. "(B), remangar los pantalones" A.<br />
- GALTZAK IZAN, ERABILI... Llevar los pantalones (en sentido fig.). � Gizonik ezta ondo biziko andriak<br />
galtzak baditu. PE 46. Erakutsiko dio sorgin zaharrari, Xoanek derabiltzkala galtzak, eta ez Xanetak... Barb Sup<br />
98. Etxe artan ikusia zegoen zeiñek zituan giltzak... giltzak eta galtzak! NEtx LBB 122. v. tbn. Moc Damu 10.<br />
Echta Jos 181.<br />
- GALTZAK JANTZI. a) (Fig.). Crecer, hacerse mayor. � Mutiko biak kaltzak jantzi ebezanean, joaten zirean<br />
urruntxo, bide, solo ta basoetatik. Echta Jos 29. b) (Fig.). Cf. GALTZAK IZAN. � Ai, au munduko saltsak! /<br />
Andreak jantzi dizkit galtzak. NEtx LBB 399. � Asteasun etzeok galtzak jazte'itunik, / opizio onetan autsiko<br />
naunik. Tx B III 25.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
358
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GALTZAK LASATU. "Galtzak laxatu (L-ain), galtzak lixatu (L-côte), soltar los calzones" A. v. GALTZAK<br />
ASKATU. � Laisterka Manex, ezker eskuaz / estutzen zula sabela, / zuzen-zuzenik urriztirantza, / naski galtzak<br />
lasatzera. Or Eus 306.<br />
- GALTZA-KORDA. Cuerda con que se ata el pantalón. � Zure galtza-kordak izain du korailo ori! (AN-erro).<br />
'Tú adelecerás de ese defecto'. Inza Eusk 1927, 144.<br />
- GALTZA LABUR. Pantalón corto. v. GALTZA MOTZ. � Galtza labur ferdekin, galtzardi xuritan. Hb Esk<br />
220. Kaltza laburdunari. A BeinB 89.<br />
- GALTZA LUZE. a) Pantalón largo. � Galtza luzetan dire oraiko gizonak. Hb Esk 185. v. tbn. Hb Egia 74.<br />
Egunaria (ap. DRA, que no da más ref.). Arti MaldanB 211. b) Calzoncillo (largo). � Gizona arraiazko galtza<br />
luzekin eta emakumea barneko janzki zuriak agerian! Osk Kurl 216.<br />
- GALTZA MOTZ (-motx StJayme ap. DRA), GALTZA MUTX (S ap. Lh y Lrq; Chaho, H (S)). a) "Galtza<br />
mutxak, bas courts ou sans pieds, qui s'arrondissent en couvrant une partie du soulier" Chaho. "Jambières" H.<br />
"Peal" StJayme (ap. DRA). Cf. VocNav s.v. galzamoch. � Segur nuk ba orai ere ibil itekela goxoago eskalapoin<br />
eta galtza motxekin. Zub 66. v. tbn. Egiat 167 (galtza mutx).<br />
b) (galtzamotx AN-erro ap. A Apend; H (G, L); galzamots B, S ap. A; VocB (galz-)). "Galtzamotxak (G, L),<br />
culottes courtes" H. "Calzón corto" VocB, A. "Galtza, pértola" A Apend. � Haren galtza-motxak edo zarabilak<br />
ziren balus finez eginak. Elsb LehE 8 (ap. DRA). Azkaindar neskatxa bat short direlako galtza motz petrailak<br />
soinean plazaren erdian! Zerb Azk 30. v. tbn. Hb Esk 185. Atheka 46. Urruz Urz 22.<br />
- GALTZA-PUTZ. � Baziran buru-gañetik lurrerañoko jantziak txano ta guzti, eta baziran jantziaren bearrez<br />
zarpallez josiak, galtza-putzak. Anab Aprika 18.<br />
- GALTZA-TELA. "Galtza-tela (L; Hb), pantalons d'étoffe bleue, communs" Lh (s.v. tela).<br />
- GALTZA TXIKERRETAN. "Kaltza txikarretan iñor ikusi, ¿paños menores?" A Apend.<br />
- GALTZA TXURI (Añ, H (g. xuri); galtxatx- Lar � Chaho (� Lh galtxa xuri) y H), GALTXURI (Lar �<br />
Chaho). Calzoncillo(s). "Galtxatxuriak se dit particulièrement, d'une sorte de caleçon à l'usage des pêcheurs et<br />
des tanneurs qui travaillent tout nus, et des Religieux déchaussés qui ne portent point de chemise" Chaho.<br />
- GALTZA XABAL. "Galtza xabála, la polaina (de lana)" Iz Ulz. Cf. VocNav: "Galchasarales, especie de<br />
polainas de lana (Valle de Erro)"; cf. tbn. s.v. galchapertolas.<br />
- GALTZA-ZOLA (BN-arb ap. Gte Erd 49 s.v. gonaren behealdea). v. GALTZA-BARREN.<br />
- GALTZA-ZORRO. Bolsillo del pantalón. � Ik esaten dek toki aundia detala galtza-zorruan. Auspoa 91, 37<br />
(ap. ELok 374).<br />
� galtza. "Lija" Izt C 205. Es en realidad galatza (q.v.).<br />
galtzada (G-nav, L, BN; Urt, Lar, Añ, Dv, H), galtzara (V-gip, G-azp), kaltzada (Sal, R; SP (kals-)), galzada<br />
(G; Ht VocGr, Arch VocGr), kaltzara (V-gip). Ref.: A (galtzada, kaltzada, galzada); Iz ArOñ (kaltzára bat); Lh;<br />
Ond Bac; Elexp Berg (galtzara). �1. Calzada, carretera; pavimento de piedra, adoquinado; (sólo en textos<br />
septentrionales) pavimento, suelo. "Pavé" SP. "Asarotum, galtzada ederra [...], theilla xehezko galtzada ederra"<br />
Urt II 386 (tbn. Gram 32). "Galzada, encachado de un camino" A. "Kaleko galtzara politt guztiak tapauta dare"<br />
Elexp Berg. Cf. VocNav s.v. galzarra. v. harbide. � Aldarean baldin bada Kustodiorik, jenuflexione egiten du<br />
galzadaren gainean. CatLav 462 (V 215). Ifernuko galtzadako harri izatea merezi zinduen. Dh 552. Kalzada<br />
lauban ala aldapa labanian lasterrago [jausi leiteke]? fB Olg 187. Legar idorrik ez bada galtzada egiten da. Dv<br />
Dial 46 (It bidarri, Ur arrizko etzaleku, Ip harristatzen da etzanlekhia). Larrondoko aldera yausten den galtzada<br />
behera. Elzb PAd 45. Gaztañaria ziar zijoan galtzadan, azaldu ziran apaiz jauna eta bere illoba Anjel, mando<br />
banan gañean. Apaol 31 (v. tbn. 85). Gu guziak hiri zoragarriari beha gindauden, gelditu zenean eta galtzada<br />
bazterrari lothu ziotenean untzia. Prop 1911, 227 (ap. DRA, que traduce "pasarela" (!)). Erreal-bikoz egiña<br />
dauka / Elizarako galtzada. In Lek SClar 113 (en la versión de Or Eus 142 galtzara). Arabati etorren arribide<br />
edo galtzada zarra. Akes Ipiñ 11. Santa Triako kaltzadatik Urbira eta Urbitik Arantzazura. And AUzta 79.<br />
Luzaroan oinkatu ditugu, atzera behin ere begiratu gabe, orduan ireki ziren galtzada zabalak. MIH 58s.<br />
v. tbn. Arti MaldanB 204. Galtzara: MarIl 74. Ud 116. Or Eus 401. SMitx Aranz 74. NEtx Antz 60. Kaltzada:<br />
Vill in Gand Elorri 15.<br />
�2. (AN-5vill ap. A), kaltzada (AN-5vill ap. A). "Sota, en el naipe" A.<br />
�3. "Acera" DRA (?). � Galtzadak ibiltzeko eztiak. Darthayet Man 332 (ap. DRA).<br />
- GALTZADA-HARRI. "Cadette" Dv. "Kaltzara-arri, adoquín" Gketx Loiola.<br />
galtzadatu, galtzaratu, kalsadatu (SP). � Pavimentar. � Etxe aintzinak galtzadatuak eta garbi nahi nituzke<br />
ikhusi. Dv Lab 154. Abereen azpiak izan behar du galtzadatua, ixuri guti batekin. Ib. 217. Tenploaren zola guziz<br />
ederki galtzadatu zuen marmola baliosenetik. Dv 2 Par 3, 6 (Ol estali, Ker apaindu). [Etxeek] lerro luze bedera<br />
egiten dutela bide galtzaratuaren bi sahetsetarik. JE Ber 53 (en el voc. del final: "pavé de pierres pointues").<br />
Patar hori zen laburra, bainan zuta eta harri idorrez galtzaratua. Larz GH 1959, 89.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
359
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galtzadun (SP (-lz-) � Chaho � Lh). �1. "Oillasko galzadunak, poulets pattues" SP. "Qui ont des plumes<br />
jusque sur les pattes" Chaho s.v. galza. Cf. galtxoindun. �2. (Lh), kaltzadun. (El) que lleva pantalones;<br />
(opuesto a gonadun) hombre; (hombre) adulto, de pelo en pecho. v. prakadun. � Euskaldun galtzadun edo<br />
gizon egin bat. Cb EBO 16. Galtzadunak lau aurrean eta / ezin libratu bidea. Noe 29. Kaltzaduna izan arren /<br />
da gizon oiloa. Azc PB 327. Senar gonaduna zan bata; bestea, ia kaltzadun emaztea. A BeinB 43. Galtzadunikan<br />
balin bada iñun / neri segan jokatzeko. Tx B I 225. Dantzari galtzadunek bertzalde kriskitinak beren<br />
ahur-barnetan joz. JE Ber 94. v. tbn. Or Eus 33 y MAtx Gazt 78. Asieran, lagun oiek galtzadunak oi ziran, baiña<br />
konturatu gabe, gonadun lagunak inguratzen asi zitzaizkion. NEtx LBB 123. Betor onera / iñon bada<br />
galtzadunik! MEIG I 42. � Ez albokera begiratu, kaltza nasaidunik ezton agiri-ta. A BeinB 68. �3. Laico,<br />
seglar. Cf. galtzadundu. � Gure egunkaria [...] katoliko galtzaduna egingo genduke, ez eleiz-orria. Ldi IL 150.<br />
Galtzadun utsek Gurutz aurrean / eman oi zuten zin-itza. "Los jueces paisanos". Or Eus 420.<br />
galtzadundu. � Quitarse los hábitos (un hombre), convertirse en seglar. Cf. galtzadun (3). � Pierre d'Urte<br />
praile ibiltaria, Ingalaterran galtzadundu zena. MEIG VII 48.<br />
galtzagaineko (BN-mix ap. Lander ap. DRA). � "Pantalón" Lander (ap. DRA). Cf. GALTZA BARNEKO. �<br />
Athera nituen galtzerdiak eta oskiak, itzulikatu sotana lepho gainean, eta errebiratu goiti galtzagainekoa. Prop<br />
1897, 111.<br />
galtzagorri (G-bet, L, BN; H), galtxagorri (V-gip, G-azp; Lar, H), kaltzagorri (G-bet, B). Ref.: A (galtzagorri,<br />
kaltzagorri); Iz ArOñ (galtxá gorrixa); JMB At (Galtxagorri). �1. "Patillas, el demonio" Lar. "Se usa sin<br />
artículo, como nombre propio" A. "Genio familiar" JMB At. "Mamarro, galtxagorri y otros nombres sirven para<br />
designar a un genio o genios minúsculos de figura humana --de insecto según algunos-- que ayudan en sus<br />
quehaceres a ciertos hombres. Caben cuatro en una alfiletera y habitan en la del sujeto a quien protegen" JMB<br />
MitV 419 (v. tbn. JMB LEItz 100 y Mund I 105ss). v. prakagorri. � Deabrua, Demonioa galtzagorria esatea?<br />
AA II 31. Sala eder bat bada bertze mundurako, / Lekhua frankorerkin kontradantzeko, / Galtxa gorri berbera<br />
xirrika yotzeko. Hb in BOEl 103. Eta huna non, zinez eta minez, kapera barnetik atheratzen den Galtxagorri.<br />
Barb Sup 139. Galtxagorri bera zare, zu, anderea. Ib. 21. Bi mila galtxagorri, / norat naizen ethorri! Ox 108. v.<br />
tbn. A EY II 245 (Kaltzagorri). Galtza-gorriak (deabrutxoak) dira Aldazkoak. "Diablejas". Or Eus 63. Horra nun<br />
zaikun etorri / Euskadirat Galtxagorri / Jainkoaren amodioz jazartzerat apezeri. Iratz 25. Izitzen zuen<br />
karraskilak, behin berak galtxagorri ikusi baitzuen soberaxe bezala harturik. Zerb Azk 89. Andere Dona Mariaz<br />
aldiz, 9 haürrek Galtxa-Gorriri ükho egin die. Herr 25-8-1960, 3. � (Sobrenombre de diablo de mascarada). �<br />
Ondotik, Adarbeltz, Sabelgorri, Galtzagorri, Tartaro. Ox 59. Hemen nuk ni Galtzagorri. Ib. 40.<br />
�2. (El) que lleva pantalón rojo. � Balukete bazterrek bihotz altxagarri, / bakeak behar balu gizon galtzagorri!<br />
Hb Esk 90. Xuberoko dantzari hoberenak (Sohutarrak). Epixtolak hortako erraiten othe du: "Galtzagorri jaun<br />
handiak, Sohutako". Egunaria (ap. DRA, sin más ref.).<br />
�3. galtxagorri (G-nav ap. Garbiz Lezo y Ond Bac). "Cierta clase de hierba" Garbiz Lezo 113. "Hierba de tallo<br />
rojo" Ond Bac.<br />
galtzagorritxo. � Dim. de galtzagorri. � Erbestekuak [dantzak] / nastuxeaguak, / agian galtza-gorritxoren<br />
kutsukuak. In Onaind MEOE 783.<br />
galtzai. v. galtze.<br />
galtzaidu, galtzairu. v. altzairu.<br />
galtzaiera (Añ), galtzaera, galtzera. � "Pérdida" Añ. v. 1 galera. � Ikusi zeure arimeko atzera ta aurrerak,<br />
galtzerak ta irabazteak. Añ EL 1 77 (EL 2 87 galtzaieak). Ez, arren bada, laketu nire galtzaerea. Ib. 147 (EL 2 163<br />
ni galdutea). Emetik etorriko da ikaragarriagoa izatea gure kondenaziño, galtzaera ta ondamendia. Añ LoraS<br />
71 (v. tbn. 82).<br />
galtzaigarri (Vc ap. A; Dv (V, AN)). � (El) que destruye, (el) que arruina, causa de perdición. "Arruinador,<br />
perdulario" A. v. 1 galgarri. � Doneaneko euria garien galzaigarria. "Causa de perdición del trigo". RS 254 y<br />
280. Ogi erraberria, etxagalzaigarria. "Destruidor de la casa". RG A5 (y B2). Uxala beste kanta loi asko arima<br />
galzaigarriak onan kendu al baleitez. Oe (ed. 1872), 264 (ap. DRA). Ogeta sei urtian / dogu adiskidia / geure<br />
galtzaigarritzat / bere mesedia. Azc CancB II 2, 74s (en PB 203 emoten deuskuna / galtzeko bidea; en Ur<br />
PoBasc 445 geure galmenerako).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
360
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galtzaile (H), galtzaila, galtzale (Lar s.v. galera), galzale. �1. (Precedido de gen.). (El) que pierde (algo o a<br />
otro); corruptor; dilapidador. "Qui gâte, qui corrompt" H. v. 1 galgarri. � Bere ta berzeen galzalea. LE Prog<br />
124. Ni neure galzále: ori nere salbazále. LE Ong 138r. Miin gaistua izatia adiskidetasunaren ta bake onaren<br />
galzaillia. fB Ic II 206. Jesusen galtzalle oiek lekuko edo testiguak billatu zituzten. Lard 446. Etxagun andi gazte<br />
zoroak, / diru ta lurren galtzailak. Azc PB 362. Siniste santuaren galtzalleak eta herejeak. Itz Azald 83. v. tbn.<br />
NEtx LBB 84. MEIG IX 122 (en colab. con NEtx).<br />
� (Como segundo miembro de comp.). "Aborsus venter, emasabel haur galtzailea" Urt I 37. "Gari-galtzalea,<br />
destruidor del trigo" Lar s.v. gorgojo. v. ARIMA-GALTZAILE, ETXE-GALTZAILE. � Adiskiden saltzallea<br />
dala bere buru galtzallea. VMg 51. Enbusterubaren, adiskide galzailliaren ta bake on galzailliaren berbetia. fB<br />
Ic II 211. v. tbn. JJMg Maiatz 106 (galzalla) y Lacombe Voc (galtzaleak, ap. DRA). Oillo ta axuri galtzalle onek<br />
[azariak] / zerbait geiago nai luke. Or Eus 160. Diru-galtzaille, mozkorti galdu bat zala. Bilbao IpuiB 145.<br />
�2. + galtzale (Lar, Añ), galdutzaile (Añ). Perdulario, pródigo, perdido; corruptor; perverso; nocivo, perjudicial.<br />
"(A padre) allegador, hijo expendedor, aita biltzalle, seme galtzalle. Lar y Añ. "Pródigo" Añ. � Ongi da dágon<br />
bakarrik gizóna, etzógula emán galzalebát bera bekalákoa. LE Matr2 81. Obeko dozu jan, ta bakian itxi alango<br />
ordi galtzalla bati. Mg PAb 64. Zeure oñetan parkeska seme gaisto galtzalle au. Añ EL 1 146. Jende galduak eta<br />
galtzalleak. LE Urt 192 (ms. 68v galzáleak). Bata da alperra, bestia da galzailia. fB Ic III 372s. Diabrubaren<br />
asmo galtzalla bat. JJMg Maiatz 150. Auña ondo azia ta otso galtzallea. Zav Fab RIEV 1909, 32.<br />
Aingeru galtzalleak. Inza Azalp 17. Arratoi eta sagu galtzaileak ehizatu yoataz. Or Tormes 59.<br />
�3. (V-gip, G; Dv, H), galtzaila (V), galtzale (G-nav, S), galdutzaile (V-gip), galzale. Ref.: A (galtzailla); Lrq<br />
(galtzale); Etxba Eib (galtzallia, galdutzallia); Elexp Berg (galtzaille). Perdedor. "Gerran, galtzalliak ez dau<br />
iñoiz errezoirik" Etxba Eib. "Beti izan da galtzaille txarra Andrex" Elexp Berg. � Etzedilla izan iñor, ez<br />
irabazdun, eta ez galtzalle. Izt D 170. Kintze galtze bakhotxak galtzaile histuren. Hb Esk 214. [Irabazi zuenaren]<br />
trufak eta ihakintzak galzaleak ezin yasanez. Zub 23. Jokari beti galtzale. Egunaria 4-4-1960 (ap. DRA). Burruka<br />
irabazle eta burruka galtzailena. Osk Kurl 157.<br />
v. tbn. PE 43. Ag G 127. Ag EEs 1917, 171. EusJok II 123. Tx B II 177. Basarri 91. Berron Kijote 196. MEIG IX<br />
28.<br />
galtzaipen. v. galtzapen.<br />
galtzaipen. v. galtzapen.<br />
galtzairu. v. altzairu.<br />
galtzajario. � "Bragazas, que se le caen las bragas" Lar DVC 238 (Lar sólo da frakajario). � Cantinflas galtzajarioak<br />
trebe baino trebeago dihardu morrontzan. MEIG I 182.<br />
galtzakorda (L, S; -kh- Lecl, H (BN, S), Foix ap. Lh; Gèze). Ref.: A; Lh; Lrq. � "Jarretières" Lecl. � Nai<br />
zenduke ona fama, alimentua, tresna eta galtzakorda ere azkenian bai. LE Urt 72 (ms. 26r galzakórda; aparece,<br />
sin trad., en el voc. del final).<br />
galtzakunde. � Ruina, destrucción. � Abendearen galtzakundea ikusi dagiala. "Destrucción". Arriaga Lekob<br />
24.<br />
galtzamarra (Añ), kaltzamarra (V-ger... ap. A). � "Ataderas, [...] galtzamarrak" Añ. "Cuerda o liga para<br />
sostener las medias" A.<br />
galtzaparratu. "(S; Foix), sachet à présure" Lh. v. galtzarpa.<br />
galtzapen (AN-erro, L ap. A; SP, Lar, Mg PAbVoc 228, Añ, Dv, H), galtzepen (Lar, Añ, H), galtzaipen. � Tr.<br />
Empleado por Leiçarraga y Axular, tiene cierta tradición al Norte; es tbn. empleado al Sur, esporádicamente,<br />
desde fines del s. XVIII. La forma más usual es galtzapen; hay galtzepen en Eguiateguy, Ubillos, Iturriaga y<br />
Legaz; galtzaipen en Iturzaeta. �1. Perdición, ruina. "Destrucción, galtzapena", "ruina, galtzepena" Lar. v. 1<br />
galera, galtze. � [Gizona] trebuka zedin bere galtzapenetan, bere lehen kreazioneko dignitate eta exzelenzia<br />
guzia gal zezan. Lç Adv * 8r. Haur hori daiteke hainitzen galtzapeneko eta hainitzen salbamenduko. He Lc 2, 34<br />
(HeH galtzapenetan; Lç destrukzione, Dv galpen). Gaixtaginen galtzapeneko egunean. He 2 Petr 3, 7 (TB ez<br />
deuste, Dv xahupen). Jerusalenen galtzepena ta erortea. Ub 111. [Zekentasunak] ekarri zion Otsoari bere<br />
galtzapena. VMg 53. Ez det ikusten nik / erremediorik / au ez bada baizik, / libratzeko erriak / galtze penatik<br />
[sic, separado]. It Fab 213. Eta ilkhiren dira ongi egin dutenak, phizturik bizitzekotzat, eta gaizki egin dutenak,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
361
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
phizturik galtzapenekotzat. HeH Io 5, 29 (Lç, He, TB konde(m)nazione). Hetarik bat ere ezta galdu,<br />
galtzapenaren semia baizik. EvS Io 17, 12 (TB galzapenaren). Erabagi esleidu batzuben bidez gorderik enparau<br />
gustien galtzaipenetik, eregi eban [Maria] beste gustien ganera. Itz Berb I 299. Galtzapen-semea. Ir YKBiz 464.<br />
Urguilurik sekulan ez utz nausitzerat zure gogoan [...], ezen hartarik hasi da galtzapena. Zerb IxtS 61. �2. (SP<br />
(que cita a Ax), Ht VocGr 400 (-lz-), Lar, Lar Sup, Mg Nom 66 (V, G), Mg PAbVoc 228, Añ, H, A). Pérdida;<br />
daño. "Perte, dommage qu'on éprouve" H, que cita a Ax. � Nola egiten baitu galtzapen eta beheratzapen handia<br />
probeari gibela emaiten dioenak. Ax 233s (V 156). Maite zenaren galtzepena. Egiat 237. Graziaren ta gloriaren<br />
galtzepena. Legaz 42. Artean galtzapen handi bat [Erronkarierarena] izan du euskarak. Osk Kurl 14. �3.<br />
Corrupción. � Galtzapenak ez duela primatzen ezingaltasuna. TB 1 Cor 15, 50 (Lç korrupzione, He ustelgune).<br />
Galzapeneko esklabotasunetik. TB Rom 8, 21 (He korrupzione, Dv galkortasun).<br />
1 galtzar (Ht VocGr 422 (-lz-), Lar, H, A (que cita HeH)). �1. Seno (de la Iglesia, de Abraham, etc.); espacio<br />
entre los brazos (tbn. en exprs. como zure galtzarrerat etxatu (Arbill 46) 'echarse en tus brazos' o gure<br />
galtzarrerat erori (Atheka 94) 'caer en nuestras manos'). "1. partie du corps entre les deux bras. Galtzarrean<br />
harturik eraman zuen. 2. (au fig.) sein, giron" H, que cita a EZ y HeH. v. altzo, 1 golko. � Tr. Empleado por<br />
autores septentrionales no suletinos al menos desde Etcheberri de Ziburu; en la 2. a mitad del s. XX se encuentra<br />
tbn. en autores meridionales de cierto nivel. Hay una variante kaltzar (cf. kaltzarpe, etc. s.v. galtzarbe) que sólo<br />
hemos encontrado en kaltzar-makila (v. infra GALTZAR-MAKILA). � En Laquidain gualçarra una pieça<br />
(1273). SJ 421, p. 442. Toda Galzar (1330). Arzam 245. � Zarelarik [...] heia batean, / guztiarekin zaude /<br />
Aitaren galtzarrean. EZ Noel 60. Zeren sor arazi gaituen egiazko Elizaren galzarrean. CatLav 61 (V 39).<br />
Eraman zuten aingeruek Abrahamen galtzarrerat. He Lc 16, 22 (HeH, Leon galtzar; Lç bulhar, TB, Dv<br />
besoetara, Ol altzo). Bere Jainkoaren galtzarretik suzko leze hetako zolarat aurthikitzen balute bezala. Dh 158.<br />
Ama samurra, konfientziarekin heldu naiz zure galtzarrera. JesBih 433. Badugu deskantsatzeko haren<br />
galtzarrean. Hb Egia 40. Noiz eginen dut ene egoitza zure galtzar sakratuan! Arb Igand 179. <strong>Fe</strong>dearen<br />
galtzarrerat sar-arazi [paganoak]. Prop 1906, 51. Eta berak harria galtzarrean bere tokirat ereman, bi liberako<br />
ogi bat bezen aise! Zerb Azk 103. Burua makurtuz Aren galtzarrean. Or in Gazt MusIx 178. Bere galtzar<br />
aundian artuta ibai sakonera eraman zuen. Ibiñ Virgil 114.<br />
v. tbn. Brtc 264. MarIl 122. Lap 339 (V 155). StPierre 16. FIr 186. Vill Jaink 50. Onaind in Gazt MusIx 147.<br />
Galzar: Mih 79. TB Lc 6, 38.<br />
� "Ekarrak galtzar bat bazka (L-ain), trae una brazada de pasto" A.<br />
�2. (-lz- L-ain, BNc ap. A; SP (-lz-)). Sobaco. v. GALTZAR-AZPI, galtzarbe.<br />
�3. (V-ple-oroz, G, AN, L ap. A, que cita a Zav; Lar Sup � Dv y H; Añ (V)), galzar (Ht VocGr, A (que cita a<br />
SP)). Brazo. "Brazo grueso" Añ. � Baia onek galtzarrai / erruz eraginik, / iges arazo eutsen / euren mugetatik.<br />
Zav Fab RIEV 1907, 92.<br />
�4. (Dv � A). "Côté du corps de l'aisselle à la hanche" Dv. v. galtzarbe (2).<br />
�5. Pecho(s). � Beso ta zango, gerri ta galtzar (bular, kolko). Or Eus 85. Galtzarrez / neska au ez da Uitziko: /<br />
ez ditu serail, ez ditu tontor, / gorderik dauzka lotsaro. Ib. 86. � Seno, pecho, interior (de una persona). � Nik<br />
ere galtzar berean ez al ditut biotz bi? Or Poem 546. Ez nun ezagutu galtzarraren gordeenean sartu zitzaidala.<br />
Or QA 180 (v. tbn. 175, 203). Lore-galtzar ontan. "En mi pecho florido". Or in Gazt MusIx 178 (Gazt 175 nere<br />
galtzar-lorean).<br />
�6. Golfo marino. � [Arrokak] baxamarean ageriak dire; utzazu galzarrerano ea nola duzun haizea. (Interpr?).<br />
INav 54. Bizkai-itsas-galtzarra igarotzean. Or QA 48.<br />
- GALTZAR-AZPI (-rraspi L ap. A; Urt, Lar (-rrazpi), Añ (V, G), H). "Ascella" Urt II 387. "Sobaco" Lar.<br />
"Aisselle. Galtzar azpian darama, il le porte sous le bras" H. DRA cita tbn. a SP, pero no lo encontramos: v.<br />
supra (2). v. galtzarbe. � Xingolak aintzin-gibeletan, / mantelinak galtzar-azpitan. Monho 34.<br />
- GALTZAR-MAKILA (L-ain (+ galzar-) ap. A), KALTZAR-MAKILA. "Báculo, muleta" A. v. GALTZARBE-<br />
MAKILA. � Galtzar-makila edo mako batzuekin heldu direnak. Prop 1892, 274 (ap. DRA). Bi makila<br />
atzemanik, gaina trozatu nioten mokanesarekin, kaltzar makila idorregiak baitziren. StPierre 18.<br />
- GALTZAR-XILO (Dv � A). "Aisselle" Dv. v. galtzarbe.<br />
2 galtzar. "Maladie de bêtes à cornes qui se déclare sous l'épaule et occasionne une pourriture des poumons" H<br />
(ap. Lh).<br />
3 galtzar. "(BN-baig), cencerro viejo" A. Compuesto de gal- (< gare < joare).<br />
4 galtzar. "(R), cosa perdida mucho tiempo atrás" A.<br />
galtzara. v. galtzada.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
362
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galtzaraldi (Dv � A). � "Tour de herse donné aux céréales" Dv.<br />
galtzarapen (Dv � A). � "Action de biner à la herse" Dv.<br />
1 galtzaratu. v. galtzadatu.<br />
2 galtzaratu (L ap. A � Dv), galtzatu (S ap. Lh � Foix), kaltzeratu (Chaho (-lz-) � Lh). � "Herser (un champ<br />
semé de blé, une vigne); butter, chausser [...] (une plante, un arbre)" Chaho. "Herser les céréales" Dv.<br />
"Kaltzeratu, herser (le blé, en mars)" Lh. "Galtzatu, chausser une plante en ramenant la terre autour de la tige"<br />
Ib. � Zaldi-babak galtzaratzea. Dv Lab 206. Lur-sagarrak galtzaratzea. Ib. 206. Arthoak galtzaratzea. Ib. 208<br />
(v. tbn. 71).<br />
galtzaratu. v. altzairatu; galtzadatu.<br />
galtzaratzaile. "Celui qui herse les céréales" Dv.<br />
galtzarbe (G, AN-5vill; Urt II 387, Lar, Añ (V, G), H (V)), galtzarpe (V-ple-oroz-gip, G-nav, BN-baig; Dv, H),<br />
galzarbe (SP sg. A), galzarpe (SP, sin trad.), galtzerbe (G-bet), kaltzarpe (V-m), kaltzerpe (V). Ref: A<br />
(galtzarbe, galtzarpe, galtzerbe, kaltzarpe, kaltzerpe); Iz ArOñ; Iz Als y Elexp Berg (galtzarpe); Etxba Eib<br />
(galtzarpia). �1. Sobaco. "Alipilus, [...] nihori galtzarbeko ille atheratzaillea" Urt I 500. "Sobaquina, el mal<br />
olor, galtzarbeko kiratsa" Lar. "Azigurenak urten detse galtzarpian" Etxba Eib. v. GALTZAR-AZPI,<br />
GALTZAR-XILO, 1 galtzar (2), besape. � Tr. Documentado desde mediados del s. XIX en textos de todos los<br />
dialectos, salvo en suletino. � Ez du arkitu bat bakarrik [...] galtzarbeaz gora igarotzen zaionik. Izt C 453.<br />
Galtzarbian [...] arraskaka. Bil 131. v. tbn. Ud 115. [Umea] besoetan artu nai izan eban gero, ta kaltzerpetik<br />
oratuaz [...]. A BeinB 76 (v. tbn. 51). Galtzarpetik laguntzen ditugu alditxartzera doazinak. JE Ber 97.<br />
Galtzarpean gurintxorik agertu. JE Med 141. Zakuan sartu ta bizkarretik bera edo galtzarbetik bera, nolabait<br />
ekartzen zituan. BasoM 104. Halako handitsu gisakoak sortzen zitzaizkion iztarte-galtzarbeetan. MEIG IX 97.<br />
� (En casos locales de declinación, en sing.). Bajo el sobaco, bajo el brazo. "Galtzarpian zaroian periodikua"<br />
Elexp Berg. � Khordazko zurubi bat galtzarpean. Laph 132. Saskitxoa galtzarbean artu. Arr GB 7. Ezkerreko<br />
galtzarpean. Ag Kr 140. Galtzarbetik iges egin ziolako. Anab Poli 63. v. tbn. Lander (ap. DRA). Alz Ram 105.<br />
Barb Leg 134. TAg Uzt 6. SM Zirik 22. Lab SuEm 202 (galtzarbean). � Guuardásola altzárpee dabela, con el<br />
paraguas bajo el brazo" Iz ArOñ.<br />
v. tbn. JanEd II 98 (galtzarbian). Galtzarpe: Erkiag Arran 83. Arti Ipuin 26. Kaltzarpe: Otx Euzk 1929, 5 (ap.<br />
DRA). Kaltzerpe: A EY II 144.<br />
� altzarpe (altzá(a)rpee V-gip). (Uso adv.). "Guardásola altzárpee dabela, con el paraguas bajo el brazo" Iz<br />
ArOñ.<br />
�2. (G-to ap. Iz To; Dv). Costado. "Partie immédiate au-dessous de l'aisselle" Dv. "Galtzarbia, el bajobrazo" Iz<br />
To. v. 1 galtzar (4). � Egin zuan Jaunak emakumea gizonaren galzarbeko saietsezur batetik. AA II 90 (I 577<br />
galtzarbeko).<br />
�3. Seno. v. 1 galtzar. � Neure neskatoa ematen daroat hire galtzarbean. Urt Gen 16, 5 (Dv besoetan, Ol, Ker<br />
altzoan). Eman zuen bere eskua bere galtzarbean; gero atheratu zuen: eta horra haren eskua xuria zen ezkabiaz.<br />
Urt Ex 4, 6 (Ur, Ol, Ker kolko, Dv, Bibl golk(h)o). Elizaren haurretarik zare: haren galtzarpean so[r]berritua<br />
eta altxatua. He Phil 40. Egun eginen ditut goraki zure laudoriak, Jauna, zeren zure galtzarpean hartu beinauzu.<br />
JesBih 454. Othoi zure galtzarpera har nezazu ni. Dv LEd 143.<br />
�4. "Zurrón" Darric (ap. DRA). v. galtzarpa. � Galtzarbean arturik beren ertekoa. "En su alforja". Or Eus 248.<br />
- GALTZARBE-MAKILA. Muleta. v. GALTZAR-MAKILA. � Aritz-adar batzuez galtzarbe-makillak antolatu<br />
ziozkaten. Eizg 82 (ap. DRA).<br />
- GALTZARBE-SARE (V-gip, G-to-bet; kaltzerpe-s. V-m). Ref.: A (galtzarbe-sare, kaltzerpe-sare); Iz UrrAnz<br />
(galtzarbesaria). a) Morral. "Burjaca, saco de cazadores" A. "El morral de red en forma de bandolera en que se<br />
llevaba comida, etc." Iz UrrAnz. v. galtzasare. � Galtzarbe-sare bat du / mutillak agertzen, / eta txerrikume bat<br />
/ die erakusten. It Fab 31. Bere galtzarbe-sare eta bi kañoiko eskopetarekin. EgutTo 16-11-1920 (ap. DRA). b)<br />
(galtzerbe-sare G-to-bet, kaltzarpe-s. V-m, kaltzerpe-s. V-m ap. A). "Saco que llevan los niños a la escuela" A.<br />
c) "(G-to, AN-gip), maleta de viaje" A.<br />
galtzarbegi. "Sobaquera, abertura que suele dejarse de propósito en los vestidos, en la unión de la manga y<br />
cuerpo a la parte del sobaco" A.<br />
galtzarbeki. "Sobaquera" Lar. v. galtzarbegi.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
363
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galtzarberatu, kaltzerperatu. � Meter bajo el sobaco. � Txapela barrurago sartu ta eskuak kaltzerperatuaz<br />
besteakandik alderatuten ioan. A BeinB 55.<br />
galtzarbetu (Lar, H (V)), galtzarpetu (H). � "Sobarcar, tomar algo bajo del sobaco" Lar.<br />
galtzardi. v. galtzerdi.<br />
galtzari (Sal ap. A), kaltzari (V-al ap. A s.v. kaltzamarra), kalzari (R ap. A). � "Liga o cuerda para sostener las<br />
medias" A. � [Otxagabin] gizonak errekaltza, zirikuzko galtzari ta txifonekin. Garral EEs 1921, 106.<br />
galtzarpa (S; H, Foix ap. Lh). Ref.: A; Lh. � "Panetière" H. "Bolsa llena de sal que el pastor ciñe junto a los<br />
riñones para que le sigan las ovejas" A. v. GATZ-ZARPA. � Gure artzain galtza-beltza, / ardiak nula duatza?<br />
Txesta-erazi nahi ukhen derezü / zure galtzarpako gatza. In Chaho Biarritz II 179 (ap. DRA).<br />
� Tesoro, presupuesto. � Zahar lepho mehena ere De Gaulle-k nahi lüke emendatü. Hortakotz, jaun batzü<br />
behar dütü zer galtzarpak emaiten ahal dian, turrut jo gabe. Herr 3-11-1960, 3. Zer othe, erran liroie: [...]<br />
sobera pungatzez, turrut egin baleza galtzarpak. Herr 19-1-1961, 3.<br />
- GALTZARPA-ZAINTZAILE. Tesorero. v. galtzarpazain. � 760 mila libera galtzarpa zañtzaliak altxatü dü,<br />
hots txotxa bixka bat. Herr 31-5-1962, 3.<br />
� Etim. Probablemente de galtzar-zarpa; v. BAP 1964, 486.<br />
galtzarpazain. � "Bolsero" DRA. v. GALTZARPA-ZAINTZAILE. � Bazen 40 milla soegile eta<br />
galtzarpazañak bildu du 21 million 253 libera. Herr 28-5-1959, 3.<br />
galtzarpe. v. galtzarbe.<br />
galtzarre. "(BN-baig), sobaco" A. v. galtzarbe, 1 galtzar (2).<br />
galtzas (S, R; Foix ap. Lh). Ref.: A; Lh. � "Descalzo" A (pero cf. A Morf 12LL: "en pernetas"). "Jambes nues"<br />
Lh.<br />
galtzasare. "(AN-5vill), burjaca de cazador, maleta de viaje" A. v. GALTZARBE-SARE.<br />
galtzasolataz (-lz- S ap. Lh � Foix; Chaho (-tas, + galtzazolatas), H (S)). � "Il se dit d'une personne qui est ou<br />
qui marche en bas, sans souliers ni chaussure" Chaho. "Galtzasolataz ebiltea, aller en bas sans souliers ou autre<br />
chaussure" H.<br />
galtzatorratz. v. galtzetorratz.<br />
galtzatu. v. 2 galtzaratu.<br />
galtzatzar (Lar), galtzazar. "Calzonazos, galtzatzarrak" Lar. v. galtzaundi. � Galtzazar batendako, gonazar<br />
bat ezta faltako (AN). 'Tal para cual'. Inza Eusk 1928 (II), 107.<br />
galtzaundi, kaltzandi, kaltzaundi. � (Fig.). Calzonazos. v. galtxapot (2). � Mundu guztiyen bez bere senarra<br />
baiño galtzaundi gibelaundi gaztelastuagorik! Alzola Atalak 57. v. tbn. A EY II 171 (kaltzandi). � (Empleado<br />
como apodo). � Bein xexenak izan omen ziran plazan, eta Galtzaundik ikusi nai, ta [...]. Urruz Zer 143. Ta,<br />
Galtzaundi; ta, Galtzaundi / apellidua det Goñi (G). Canc. pop. Orregatik aiz i Kaltzaundi. A Ardi 19.<br />
galtzazale. � (Mujer) aficionada a los hombres. Cf. gonazale. � Galtzazale nitzala xinixteko bidea emana<br />
negon. JAIraz Bizia 111. Pelentuako alaba galtzazaleak. Etxde JJ 89.<br />
galtzazar. v. galtzatzar.<br />
galtzazpi (AN-egüés-ilzarb-olza, Ae, R-vid), kalzazpi (AN ap. A � Aq 425 (AN)). Ref.: A Aezk 292, Apend;<br />
Bon-Ond 152. �1. (Ant.). Calzón. "Calzones, kalzaspiak" Aq. "Culotte" Bon-Ond. v. galtza. � Gizon-iduriak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
364
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galtzazpieki (188). LE-Ir. Galzazpien berriak erranentut garbi: / Botoinak ttiki eta xiluak larri. 'De sa culotte'.<br />
ChantP 94. �2. "Calzoncillo" A DBols.<br />
galtze (V-ger, Lc, Sal, S, R ap. A; SP, Lar, Añ, Gèze, H), galtzai (Vc ap. A), galtzei (H (V)), galzaite, galze<br />
(Arch (S) ap. DRA). �1. Pérdida; daño, mal. "Abstracción de sentidos, kordearen galtzea" Lar. "Perte. Galtze<br />
handiak egin ditugu. Biziaren, arimaren galtzearen pean" H. AxN explica galtzapen (233) por galtze. v. 1<br />
galera, galtzapen. � Tr. Empleado por autores de todas las épocas y dialectos. Hasta el s. XX es más frecuente<br />
en textos septentrionales. La forma más extendida es galtze; hay galzaite en Capanaga y galtzai en autores<br />
vizcaínos (Añibarro, Uriarte, Azkue, etc.); galtzei aparece en J.J. Moguel y, sg. Harriet, en el EL de Añibarro,<br />
pero se trata sin duda de mala lectura o cambio de una ed. posterior: el ej. que cita (Galtzeieak eta irabazteak) es<br />
galtzaieak al menos en la 2. a ed. (pág. 87) y en la 3. a (72); CatLan escribe galdze. � Zuetarik baten ere galtzerik<br />
ezta izanen, unziarenik baizen. Lç Act 27, 22 (Dv biziaren galtzerik). Iob gizon saindu hari gerthatu zeitzan<br />
kalte, galtze eta fortuna gaixto guztietan. Ax 436 (V 284; v. tbn. 160 (V 107)). Irabazte bat galzaiterik edugi<br />
ezin leiana. Cap 154. Zakuti bihia gal, edo zorroti irina, da galtze bardina. O Pr 418. Galziak eta damiak oro.<br />
Bp I 129. Damü thenporal bategatik, ihurk nigar egiten dizü [...]; eta galtze espiritual bat ahaztera eizten dizü.<br />
Mst III 44, 2 (Ip galtze; SP, Ch, Ol, Leon kalte). Anima gaistoak bere Jangoikoa galzea ta galzeari darraikon<br />
sari gogor amurragarria. Mb IArg I 172. Dantzia daguan lekuban, an dago [...] emakumeen galtzeia. JJMg<br />
BasEsc 134. Adiñ andiak dakar indarren galtzea. It Fab 155. Bere galziak / eta irabaziak. Arch Fab 85. Ez<br />
badiozute deusere artharik ematen, galtze handiak eginen dituzu. Dv Lab 346. Gaurko galtzaia<br />
euzkotarrentzako! "Desgracia". Arriaga Lekob 45. Muntra ebatsi dautate [...]. Hiru ehun liberaren galtzea<br />
badut. JE Ber 25. Ez datorkioz oker ta galtzaiak makalak. Erkiag Arran 157. Nork asma dezake zer galtzea<br />
izanen zen Elizarentzat Frantsesen aitamek "ez" erran balute Jainkoari. Ardoy SFran 67. Sortu gabeen galtzea<br />
ez da gaizkia. Xa Odol 220. -n-ren galtze hori. MEIG VII 109.<br />
v. tbn. He He 10, 34. Mih 115. CatLan 114. Egiat 225 (galtziak). AA III 377. Xarlem 1393. Dh 214. Hb Esk 15.<br />
Prop 1876-77, 22. Ip Hil 135. HU Zez 65. Eguzk LEItz 126. Inza Azalp 146. Ox 198. Leon Imit III 44, 2. Etcham<br />
136. Etxde AlosT 43 y JJ 267. Bilbao IpuiB 201. BEnb NereA 156. Galtzai: Ur MarIl 64. Eguzk GizAuz 28.<br />
� (Como segundo miembro de comp.). "Parasysmo, korde galtzea" Lar. v. HAUR-GALTZE, DENBORA-<br />
GALTZE, bidegaltze, buru-galtze. � Baruak, lo-galzeak, lan ta ibiller gogorrak. Mb IArg I 229. Onthasun<br />
galtzeak edo bertze nahigabeak. Dh 246. Juzgu gaistua dala lagunaren kontrako deungaro esate ta kleitu<br />
galtzeen ama. fB Ic II 227 (v. tbn. 210). Jende galtze geiago ez ikusteagatik. Lard 542. Bikaindu ez diranek<br />
eztitute zentzu-galtze oriek Iainkoaren agerraldietan. Or QA 171. Euren untzi-galtzea, "Otoiope"-ren ondapena.<br />
Erkiag Arran 165. Neska-laguntze ez, neska-galtze deituko nioke nik. MAtx Gazt 73. Oroimen-galtze edo<br />
amnesiarik gabe. MIH 324.<br />
v. tbn. Hb Esk 214. Dv Lab 112. Vill Jaink 48. NEtx LBB 52. Berron Kijote 141.<br />
� "Alienación, abstracción de sentidos, kordea galtzea" Lar. "Aborto, [...] (V) seiña, (G, AN) aurra galtzea" Añ.<br />
"Parasismo, (V) zenzuna, (G) kordea galtzea" Ib. � Eta etsipena zer da? Itxaropena galtze bat, noski. Vill Jaink<br />
136.<br />
�2. (SP, Lar, Añ), galtzai (Vc ap. A). Perdición. "Perdition. Hire galtzea hireganik, tua perditio ex te" SP. �<br />
Ebak hasten dü gure galzia; eta Maria da gure salbamentiaren hatsarria. Bp II 98. Zabal ta unetsu da gizona<br />
galtzaira daraman bidea. A Y 1934, 9.<br />
v. tbn. CatLan 115. Ub 13. Xarlem 126. CatS 93. HU Zez 179. Xikito 3 (galzia). Galtzai: Ur BulaAl 1s.<br />
- GALTZE-BELDUR. Miedo a perder. v. GAL-BELDUR. � Jaunaren eskuetan / ziur izango zaitut, galtzebildur<br />
gabe. Gand Elorri 92.<br />
- GALTZE EGIN. Perder, tener pérdidas. � Baldin zenbeiten obrá erra badadi, galtze eginen du: baina bera<br />
salbaturen da. "Il fera perte". Lç 1 Cor 3, 15 (TB eginen du galtzea; He kaltea izan, Dv kaltea jasan). <strong>Fe</strong>deaz<br />
galtze egin ukhan dié. "Ont fait naufrage quant à la foi". Lç 1 Tim 1, 19 (Dv fedean kosta jo).<br />
- GALTZE-IRABAZI. Pérdidas y ganancias. v. GALDU-IRABAZI. � Galtze-irabazien gora-berak ikusten ari<br />
dan sal-erosleari. Inza Azalp 126 (hay otros 2 ejs. en la misma pág.).<br />
- GALTZE IZAN. (Aux. trans.). Tener pérdidas. � Iragan diren urthietan / galtze ginian hirekin. 'Nous avions<br />
des pertes avec toi'. Casve SGrazi 94.<br />
- GALTZETAN (BN-baig ap. A; Dv). "Galtzetan saltzea, vendre à perte" Dv. "Galtzetan (BN-baig), vender a<br />
muy bajo precio" A. v. GALDU-GORDEAN (c).<br />
- GALTZETAN EGIN. Fallar. � Bepetan eta hurbil hartz bat zankoten jin. / Ihiztariek tiroka... galtzetan egin!<br />
Ox 124.<br />
- GALTZETAN GELDITU, IZAN. Salir perdiendo. v. GALDUAN. � Beraz lurrak, deus bildu gabe, beretik<br />
eman du, eta galtzetan gelditzen da. Dv Lab 177 (v. tbn. 368). Intzaur ondoaz jabetzen bada, itzala eta hiru<br />
gaitzuruak utzirik ere, ni naiz galtzetan beti. JEtchep 48.<br />
- GALTZE TXAR. Mal perder. � Beltzak galtze txarra zuen, iduri zuen denak iretsi bear zituela. Izeta DirG 77.<br />
galtzeduru. "(BN-lab), perdedor, el que pierde" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
365
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galtzegile. "Braccarius, galtzegillea" Urt III 396.<br />
galtzegin (Urt). �1. (Sust.). "Braccarius, [...] galtzegiñ eta saltzaillea, [...] dendari galtzegiñ eta saltzaillea" Urt<br />
III 396. �2. (Vb.). "Braccarius, [...] dendari galtzegiten hari dena" Urt III 396. �3. (S (Foix) ap. Lh; Lecl, H).<br />
(Vb.). "Tricoter" Lecl. "Tricoter des bas" H s.v. galtzerdia. v. GALTZERDI(A) EGIN.<br />
galtzei. v. galtze.<br />
galtzekotasun. � Corrupción. � Hura iragan arazi baitu ezgaltzekotasunetik galtzekotasunera. SP POB 89.<br />
galtzepen. v. galtzapen.<br />
galtzer. � Calza. v. galtza. � Deungen nintegia makur ta galzera atzekoaz aurrera. "Y la calza lo de atrás<br />
adelante". RS 207.<br />
galtzera. v. galtzaiera.<br />
galtzeratu. � "Venir o llegar a perderse" DRA. � Ama, egingo degu / alegin guztiya / galtzeratu bañan len /<br />
naiz utzi biziya. EE 1892, 83.<br />
galtzerbe. v. galtzarbe.<br />
galtzerdi (V-arr-och-gip, G, AN-gip-5vill, B, BN-baig; Lar, Añ, Dv, H), galzerdi (B; IC 441v, SP, Ht VocGr,<br />
Arch VocGr, VocB), kaltzerdi (V, G; Volt 54), galtzardi (Deen I 49 y II 112, 220 y 221, Urt II 42). Ref.: A<br />
(galtzerdi, galzerdi, kaltzerdi); Lh (galtzerdiak); Iz To (galtzerdik); Garm LexEV 90; Gte Erd 249. �1. Media;<br />
calcetín. "Galzerdiak, bas de chausses. Zotzezko galzerdiak, bas faits à l'aiguille" SP. "Des bas, galtzardiak. Bas<br />
de soie, zirikuzko galtzardiak" Urt Gram 26. "Calzas, medias" Lar, Añ. "Media, de pierna" Ib. "Galtzerdi ilea ou<br />
ilezkoa, bas de laine" Dv. "Pare bat galtzerdi erosi ditut (V-arr-gip), [...] dozena pare bat galtzerdi (V-arr, Gazp,<br />
AN-gip-5vill, B)" Gte Erd 249. v. galtza (2), galtzeta. � Jaunak eman baitaraut [gutuna] galzerdi zetazko<br />
baten barnean (c. 1626). TAV 3.2.8. Adisate badauke kalzerdiak punkturik askaturik. "Las medias". Mic 12v.<br />
Galzerdi arizko zuriak lokarri nabarrakin. Izt D 22. Artillezko galtzerdi eta alpargata batzuek. Zab Gabon 40.<br />
Galtzerdi batian gorde. Sor Bar 60. Espartinak khendurik, zapata eta galtzerdi ederrak soinean ezarri. Elzb PAd<br />
53. Zango-has edo galtzerdirik gabe. Elsb Fram 83 (v. tbn. 73). Galtzerdi xuriak, belhaunaren peko aldetik<br />
xingola gorriz tinkatuak. JE Bur 140. Galtzerdiak agerian belaun azpiraino. Zub 105. Zertako galzerdiak alda,<br />
zangoak ez garbitzekotan? Herr 19-6-1958, 1. Oñak galtzerdi gabiak. And AUzta 153.<br />
v. tbn. ES 88. Echag 61. HU Zez 67. Iraola 32. Alz Bern 55. Ox 196. Etcham 71. Or Eus 413. Barb Sup 52. Lab<br />
EEguna 73. JAIraz Bizia 34. Anab Poli 56. JEtchep 79. BasoM 147. Galzerdi: AA II 52. Astar II 166.<br />
"Intxauspeko Dendaria" (ap. DRA). Kaltzerdi: A BeinB 51. Ag G 52. Or Tormes 121. Erkiag BatB 152. Kalzerdi:<br />
DurPl 54. Mg PAb 117. Ag G 50. Galtzardi: Hb Esk 220. Atheka 46.<br />
�2. Calceta. Cf. GALTZERDI(A) EGIN. � Gaurko egunean andrazkoak batzarretara daroien zeregiña, sarea<br />
edo galtzerdia izan oi da. Ag Kr 132 (v. tbn. G 151).<br />
- GALTZERDI(A) EGIN (galtzerdi e. H). Hacer calceta, hacer punto. "Tricoter des bas" H. v. galtzegin (3). �<br />
Bestera adi egon arren, goruetan ta kaltzerdia egiten dozue. Añ LoraS 89 (MisE 252 kalzerdia e.). Galza-erdi<br />
egiten yakitea ere ez da batere kalte emaztentzat. Egunaria 1857, 17 (ap. DRA). Etzen ezertarako gauza: ez<br />
josteko, ez galtzerdia egiteko. Goñi 70. Beiak zaitu eta galtzerdia egiñ: ori zan Mariatxoren lanik andiena. Urruz<br />
Zer 116. Herriko xaharrentzat galtzerdi egiten ari zela. Lf ELit 154.<br />
v. tbn. Kaltzerdia e.: A Ezale 1897, 149a. Ag Kr 132.<br />
� [Artzaia] artillezko galtzerdia egiñaz ta an aurrean zebiltzan ardiai begira. Ag G 5.<br />
- GALTZERDI-AMARRA. Liga. v. galtzamarra. � Nikanor-ek iztar lodi aetako galtzerdi-amarrak ikusi<br />
eutsazan. Erkiag BatB 77.<br />
- GALTZERDI ARGAL. Media fina. � Neskatxa batek kopeta izan zuen --Arruntzen lehen-- galtzerdi argaletan<br />
hilerrirat agertzeko... Eta apezak ikusi. Zerb Azk 79.<br />
- GALTZERDI-EGILE. v. galtzerdigile.<br />
- GALTZERDI-LOKARRI (Lar, H, Lander (L) ap. DRA). "Cenojil" Lar. "Cendal, liga de la pierna" Ib.<br />
"Jarretera" Ib. � Kalzerdilokar[r]iak. Volt 247.<br />
- GALTZERDI MOTZ (B; -lz- VocB). Ref.: A; Izeta BHizt. a) "Polainas" VocB. "Polaina sin botones ni ojales"<br />
A. "Galtzerdi haundiak ardi ileakin eginak (polainas de lana). Gure artzañak galtzerdimotz ederrak itentu" Izeta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
366
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
BHizt. b) "Calcetín" BeraLzM.<br />
- GALTZERDI-ORRATZ. Aguja de hacer punto. "Kaltzetorratz (V), galtzerdi-orratz (B), agujas para hacer<br />
medias" A s.v. orratz. v. galtzorratz. � Eskuetan kaltzerdi-orratz zotzezko batzuk. Ag AL 71. Galtz'erdi<br />
orratzak eskuan. Barb Sup 51 (v. tbn. Leg 149, que traduce "aiguilles à tricoter").<br />
- GALTZERDI-SEDA. Media(s) de seda. � Berrogoita hamar liberako galtzerdi-sedak zangoetan. Barb Sup<br />
VII.<br />
- GALTZERDI-SOKA (galzerdis- VocB, A). "Ligas" VocB.<br />
- GALTZERDI-HUTS. "Galtzerdi huts, g. hutsetan ibilzea, [...] aller en bas, sans souliers" H.<br />
galtzerdigile (T-L), galtzardigile (Urt). � "Caligarius, galtzardigillea, galtzardi egillea" Urt IV 71. "Tricoteur"<br />
T-L.<br />
galtzerdigintza. "Agujas de hacer media, galzerdigintzako orratzak" Lar.<br />
galtzerdiño, kaltzerdiño. � Calcetín. � Oiñetakorik bage, kaltzerdiño zuriez. Erkiag Arran 36.<br />
galtzeru. v. altzairu.<br />
galtzeta (G; Deen I 437, Ht VocGr (-lz-), Lar, Añ), kaltzeta, kalseta. � Calceta, media; calceta, labor de punto.<br />
"Kassetia, ad flietta, zu flechten, trenzar" Deen I 437. "Galzetak, chaussettes" Ht VocGr. "Chaussette, chausson"<br />
H. Cf. VocNav s.v. galceta. v. galtzerdi, galtxoin. � Pare bi fraka miesaskoak ta iru kalsetenak. "Tres de<br />
calcetas". Mic 14v. Apretak txurik, galtzeta beltzak, / au dek ordia neskia. Tx B 121.<br />
- GALTZETA-BURDINA. "Galtzeta-burni (G-bet), agujas para hacer medias" Garbiz Lezo 112. v.<br />
galtzetorratz.<br />
- GALTZETAGINAN. Haciendo punto. � Atarte-aurrian auzoko emakumiak batuta dagoz, bata galtzetagiñan,<br />
bestia baba-urkultzen. Kk Ab I 68. Gela-barruban emakuma laguntzallia kaltzetagiñan jezarrita. Ib. 47.<br />
galtzetagile. "Calcetero, galtzetagillea" Lar.<br />
galtzetasun. Figura en SP, sin trad.<br />
galtzetategi. "Calcetería" Lar.<br />
galtzetin (V-gip ap. Etxba Eib; G-bet). � "Calcetines. Andrazkuenak galtzak, gizonezkuenak, galtzetiñak" Etxba<br />
Eib. Cf. VocNav s.v. galcetin. � Galtzetin beltz ederrak. Anab Poli 53 (v. tbn. 54).<br />
galtzetorratz (AN-gip), galtzatorratz, kaltzetorratz (V). Ref.: A (orratz); Garbiz Lezo 111. � "Agujas para<br />
hacer medias" A y Garbiz Lezo. v. galtzorratz. � Ai galzet-orratz batzuek eta aria nork leuzkazkean! Arr GB<br />
49. Ta dana zertarako ta galtzatorratzak eta tronpa-puntak egiteko. SM Zirik 105.<br />
galtzina (galtzin AN-araq-egüés-ilzarb-olza), kaltzin (R), galzina (galzin G-nav, AN-5vill; Aq 435 y Añ (AN);<br />
H (+ galsina) (G)), kalzina. Ref.: A (galtzin, galzin, kaltzin); Bon-Ond 138. � Cal. "Galziña, [...] fond d'un four<br />
à chaux, les cendres de chaux qui y restent" H. "Galsina (G), plâtre" Ib. Cf. 2 galtzu. � Lurra galziñez edo karez<br />
ontzea. Mb (ap. H). Karea eta galsina bezain zuria. Ib. (ap. H). Errábias suturík juézak manatuzé ondatzekó<br />
guzía leporáño kalzina bizían. LE JMSB 98. Ar zazu eskaratzan dagon gari-aziya: galtziñaki nasturik dakazu.<br />
(Interpr?). Urkia EEs 1926, 160. Labekada bat latsun edo galtzin edo kare egosi. A EY I 459.<br />
- GALTZINA-LABE (galtzin-l. G-nav ap. Garbiz Lezo 308). Calera, horno de cal. � Pasatu zen galzina labe<br />
baten aldetik, non baizira gizon batzuek labeari su ematen. Ber Trat 110v (v. tbn. 111r). Atratzen zekio<br />
gorputzetik ke bat ala nola galzina-labe batetik (201). LE-Ir.<br />
� Etim. Cf. cast. calcina; la conservación de -n- apunta a una introducción reciente.<br />
galtzinategi, galtzintegi. � Calera. � Zer labe da, zer galtzintegi edo zer karobi, karobi, galtzintegi edo labe<br />
izugarri hau? Mb OtGai III 224.<br />
galtzipurdi, galtza-ipurdi. �1. Fondillo. � Galtz-ipurdiyak eta praka-mantalak beintzat, azariyaren isatza<br />
dirudite! Moc Damu 16. Ez bide zuen, eskolako alkietan, galtzipurdi hanitzik higatu. Ox 190 (v. tbn. expresión<br />
similar, con galtza ipurdi, en Herr 3-4-1958 (ap. DRA)). Galtziphurdia urratua zuten. Herr 9-2-1961, 2. Iñaki<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
367
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galtz-ipurditik hartu eta arkaitz batetik behera bota. MIH 311. �2. "Hombre insignificante. Galtzipurdi bat da"<br />
H (ap. DRA, pero no lo encontramos). � Baserritar galtz ipurdi gizajoren bat. Ataño TxanKan 18.<br />
galtziri. "À mesure que l'on perd" Lrq s.v. galtze.<br />
galtzo. v. 1 galtzu.<br />
galtzoin. v. galtxoin.<br />
galtzondo (V-ger-oroz ap. A), galtzuondo (V-gip ap. A). �1. "Rastrojo o tallo que queda en tierra después de la<br />
siega" A. v. galondo. �2. (V-ger-oroz ap. A), galtzuondo (V-gip ap. A). "La tierra misma en que se ha segado<br />
el trigo" A.<br />
galtzontzillo (V-gip, G-bet), gantzontzillo (V-gip, G-azp), kalzonzilo (AN-egüés-ilzarb-olza), kantzontzillo (Vgip).<br />
Ref.: Bon-Ond 152; Urkia EEs 1930, 50; Elexp Berg (gantzontzillo, kantzontzillo). � Calzoncillo(s).<br />
"Gabeko lauretan karreria ein zeben kantzont[z]illotan" Elexp Berg. v. galtxoin (2). � Zenbat gantzontzillo<br />
pare dituzu? Iraola 112. Gantzontzilluak jartzera dijuela. Ib. 15 (v. tbn. 40 y 41). Galtzontzilluak [...]<br />
atzekaldian sekulako zulua jaukek! SM Zirik 123. Galtzontzillo utsik. Salav 68.<br />
galtzori. v. galzori.<br />
galtzorratz (V-gip, S), galtzorratx (BN-baig, S), galzorratz (G, AN, Sal, S; Aq 923 (AN)), kaltzorratz (R),<br />
galtxorratz (AN-arce), galtxorratx (BN-baig), galtxarrotx (BN-baig). Ref.: A (galtzorratx, galzorratz,<br />
kaltzorratz); Urkia EEs 1930, 25; Satr VocP (galtxarrotx); EI 141. � Aguja de hacer punto. v. GALTZETA-<br />
BURDINA, galtzetorratz.<br />
1 galtzu (V-ger-ple-arr-oroz-m-gip, G-goi-to; Añ, Dgs-Lar 5), galtsu (Añ (V)), galtzo (V-arr). Ref.: A (galtzu,<br />
galtzo); Iz ArOñ; Ibarra Dima; Holmer ApuntV. �1. Rastrojo; paja. "Caña de trigo" Añ. "Caño de paja, galzuba"<br />
Dgs-Lar 5. "Galtzua batu, recoger el resíduo del trigo" Iz ArOñ 116n. Cf. Baraib: "Galchugo: granzas. Trigo<br />
menguado que, después de la trilla, queda sin descascarillar; cascarilla u hondones de trigo"; cf. tbn. LzG s.v.<br />
galchugo. v. galondo. � Garia artzen dabenak eztaroie etxera; / galtsua ta galautsa / da onen alogera. Azc PB<br />
331 (Ur PoBasc 194 galtzua). Burdia, galtzoakaz azpia bigunduta. Echta Jos 260 (v. tbn. 15). Galtsuari garija<br />
kendu. Enb 168. Galtsu ganian lotan ixarra. "Sobre las pajas". Laux BB 114 (v. tbn. 112). Zaldittegiko galtzu<br />
ganera. Otx 38. Garbitzen ditue garisoroetako galtzuak. TAg Uzt 262 (v. tbn. 80). Sabaiko galtzu bedarztea.<br />
Erkiag BatB 113 (v. tbn. 129). Galtzu ariñak eta orbelak ere bira-biraka. Ibiñ Virgil 77.<br />
v. tbn. EgutTo 28-8-1923 (ap. DRA). Kk Ab II 116. EgutAr 1-9-1960 (ap. DRA). M. Andonegi Gabon Gaba (ap.<br />
DRA).<br />
�2. Rastrojera. � Nagusiak bi idi parerekin bialdu zian galtzua urratzera. 'Labourer ses chaumes'. Or Mi 57 (v.<br />
tbn. 114). � "(V-m-gip), terreno baldío. Galtzu daukagu lurra, tenemos baldío el terreno" A. "Galtzu daó,<br />
galtzúa: así queda al cortar el trigo" Iz ArOñ.<br />
�3. "Galtzu (V-ple), tallo de flor de maíz" A.<br />
- GALTZU-ARDATZ. "(V-ger), palo que sirve de eje a los montones cónicos de paja" A.<br />
- GALTZU-ESKUTA. "Galtzo-eskuta (V-arr), manojo de paja" A.<br />
- GALTZU-PILA, -PILO. Montón de rastrojo. � [Soroan] tarteka agiri ziran galtzu-pilak. TAg Uzt 263. Galtzupilloa<br />
dago zaldiaren janari izateko. Erkiag BatB 123.<br />
2 galtzu (Lar, H). � "Cal o deshecho que queda en la calera" Lar.<br />
galtzukoi. � Nombre de una variedad de caracol (Helix caespitum). � Begira zenbat [barakullu] saskian:<br />
mojatxo, arakoi ta galtzukoi. 'Moissonniennes'. Or Mi 103.<br />
galtzuondo. v. galtzondo.<br />
galtzurda (G-goi ap. A Apend), gaintzurde (G-goi ap. JMB At). � "Escarcha" A Apend. "Escarcha que se forma<br />
en los árboles de las montañas que han estado cubiertas por nubes frías" JMB At.<br />
galtzuskur (V-gip ap. A Apend), galzuzkur (G ap. A). � "Rastrojo de trigo" A. v. galondo.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
368
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
galtzutsik (V-gip ap. Etxba Eib). � "Descalzo. Galtzutsik ibilli giñan edurretan" Etxba Eib. � Zapatak<br />
eskuetan zituala, sartu zan galtzutsik. SM Zirik 25.<br />
galtzutxo. � Dim. de 1 galtzu. � Galtzutxua dakusku iñoren begian / ta zurik be eztakusgu, geienez, geurian.<br />
Ormaetxetar Lontzi Ipuintxuak 36 (ap. DRA).<br />
galtzutza. � Pajar, montón de paja. � Bere etzangu beartsuan, galtzutzan gaua emoteko asmoz. Erkiag BatB<br />
127.<br />
galua. � Duela. � Gero, hiru ardietarik, partikularzki batek, bazituen gibelean apatzaliak edo lapa edo galua<br />
(les douves) haundiak eta ttipiak. Herr 14-5-1964, 2.<br />
galun. v. galoi.<br />
galupa (S ap. Lh; Arch ms. ap. DRA). � "(Maiatz 1852, 115), chaloupe" Lh. v. txalupa. � Ühaitz xipi bat agitü<br />
zen egün batez bazterrak oro gaintitürik, hala edo galüpa igaraiten zen eretzian. MaiMarIl 115. Ur handian<br />
gure beha zagon galupa ttiki baterat. Prop 1892, 86.<br />
galupetan. v. GALOPETAN s.v. galopa.<br />
galurratzaile (Lar � H). � "Rompe galas" Lar.<br />
galurre. � Peligro. v. gaitzurre, GAL-HURREN (s.v. galdu). � Gure gozabethea galhurre handiegitan eman<br />
genezake. Birjin 328.<br />
galurru. "(AN-5vill), en el eje del tejado y a la parte de la fachada ponen en muchas casas la veleta (galurrua)"<br />
Caro AEF 1929, 85. Cf. gailur, galdurru.<br />
galurte. v. GARI-URTE.<br />
galurun. v. galirin.<br />
galus (Lar � H). �1. "Antiquado" Lar. "Obsoleto, que ya no está en uso" Ib. �2. "Desuso" Lar.<br />
galuts. � "(V-gip; FSeg), pícaro, perdido" A. Cf. 2 galots. v. galos. � Bere biotz galutsa. "Su infame corazón".<br />
Zink Crit 226. Ire erruz, galuts, etoi, alakuori! Otx 175.<br />
galza (AN ap. A � Aq). � "Roña en el trigo (AN)" Aq 735.<br />
galzain. v. galtxoin (3).<br />
galzaite. v. galtze.<br />
galzakea (det.). "Tablas, en el juego de damas, galzakea" Lar.<br />
galzikin. v. GARI ZIKIN.<br />
galzori (-tz- BeraLzM). � Peligro. Es especialmente frecuente en la expr. galzorian 'en peligro; a punto de<br />
perderse'. Cf. GALDU-ZORIAN. v. GAL-HURREN. � Tr. Empleado en el s. XX por autores meridionales de<br />
léxico cuidado. � Lekobideren neguak asko dira, ta aberriaren galtzoriak andi-gaitzak! Arriaga Lekob 28.<br />
Galtzorian amiltzen, edozein da bildurtzen. Ayerb EEs 1916, 173. Gogo olde sendo ta adoretsuduna,<br />
galtzoriaren aurrean goratzen da. Zink Crit 45. Idazteunak galtzoria maite duana bertan eroriko dala oartzen<br />
digu. Ib. 43. Aurkitu ziran gal-zoritik (arrisku) azke. Kk Ab I 81. Gal-zoria aldendutearren. Or Tormes 11. Itsaso<br />
aserrean gal-zorian dabilen ontzixkaren zaindari. Or Mi 123. Eneuke nik neure buruba galtzorijan imiñi gura.<br />
Otx 78. Gezurra beti da gal-zori. Ldi IL 52. Galtzori oetxek ditu besteren salean nolanai ibiltzeak. TAg Uzt 103.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
369
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Itxasoz ibiliek ango galzoriak aiphatzen ditute. Ol Eccli 43, 25 (Dv galmentak). Arta-zuriketaz ez nijoa ezertxo<br />
ere esatera, ia toki geienetan gal-zorian dagota. MAtx Gazt 71. Arren ta arren libra zitzala, [...] sarturik zeuden<br />
galzori larri artatik. Berron Kijote 106. Galzorian zegoen hizkuntzari eutsi nahiak sortu zituen gure arteko<br />
ikastolak. MEIG IX 29.<br />
v. tbn. TAg Uzt 54. SMitx Unam 4. EgutAr 22-7-1958 (ap. DRA). Mde HaurB 87. Ibiñ Virgil 49. Galtzori: Goen<br />
Y 1934, 178. Laux AB 61. Arriand in Onaind MEOE 645.<br />
- GALZORIPEAN. En peligro. � Bere biziaren guna arrisku ta galtzoripean ezarten dau. Erkiag Arran 116.<br />
galzorratz. v. galtzorratz.<br />
galzorri (V-m ap. A). � "Trigo que por falta de fuerza queda a medio crecer" A s.v. gari. "1.º tallo pequeño de<br />
trigo. 2.º trigo achaparrado" Ib.<br />
galzuri (V-arr-oroz), galtxuri (AN; Lar, Izt C 44 y Lcq 174; galxuri H), gari-zuri (Lar (+ txuri), Lcq 173<br />
(txuri), H (xuri)). Ref.: A (galzuri, galtxuri, gari). �1. "Candeal, trigo que hace el pan muy blanco" Lar.<br />
"Escanda, escandia, escaña, especie de trigo, galtxuria, gari zuria" Ib. "Albarigo o albarejo, trigo muy blanco,<br />
gari txuria" Ib. "Escanda, trigo desbarbado, el mejor" A s.v. gari. Cf. VocNav: "Galchuria: [...] escanda común<br />
(Valle de Bertizarana)". v. galbera, gainzuri (4), TXORI-GARI. � Baiña garian eta galtxurian etzuen kalterik<br />
egin. Ur Ex 9, 32. Gari-uzta, galtxuri mardula eta buruxkadun landarak biltzeko. 'Épeautre robuste'. Ibiñ Virgil<br />
74. Galtzuri orailla erein dezakezu. 'Épeautre blond'. Ib. 71. Ogia gari-zurizkoa. "El pan candeal". Berron Kijote<br />
48. �2. "Galtxuri (G-to), grano de trigo con su cascabillo" A.<br />
galzurin (SP), gilzurun (SP), galzurrin (Arch ap. DRA). � "Galz-urinak, rognons, astakorotzak, gilzurunak"<br />
SP. "Gilzurunak (O), rognons, galzurinak, asta-korotza" Ib.<br />
galzuzkur. v. galtzuskur.<br />
galzuztar, galtzuztar (G-to ap. A). � Tallo, caña de trigo. "Rastrojo" A. v. galondo. � Lenbailen jo bearko<br />
dute igitaiak gal-zuztarra. TAg Uzt 77 (v. tbn. 263).<br />
gama. "Chamois" Chaho � Lh.<br />
gamarra. "Gamarra, cierta correa que sale de las cinchas y se afianza en el freno, es voz bascongada" Lar.<br />
gamasa (O Not 46 � H). � "Terrae genere" O Not 46. "Sorte de terre argileuse, propre aux constructions<br />
en pisé (Oihenart retrouve ce mot dans argamasa esp., qu'il veut être basque, et composé des mots arri pierre, et<br />
gamasa)" H.<br />
gamaso. "Trenza" Arch ms. (ap. DRA).<br />
gamaxa. "Magullamiento, abolladura (Gascón)" Darric (ap. DRA).<br />
gamea (det.; Lar � H). � "Lapa, la telilla que hace el agua en su superficie" Lar.<br />
gamela. v. ganbela.<br />
gameleuta. "Chamelote, tela" Lar. v. kamelot.<br />
gamelu (G ap. A; Lar, Añ, H), kamelu (G, AN, L, BN, S, R ap. A; SP, Urt I 9, Dv, Gèze (kh-), H), gamellu<br />
(Lcc), kamellu (V-gip ap. Elexp Berg s.v. ganbelu), kamello, kamillo (V-gip ap. Iz ArOñ), kaamelu. � Camello.<br />
v. ganbelu. � Tr. Kamelu (kh- en Inchauspe) es gral. entre los autores septentrionales, ya desde Leiçarraga (que<br />
emplea tbn. una vez kamellu), apareciendo además en Mendiburu, Oteiza, Iturriaga, Brunet e Iraizoz; hay<br />
kaamelu (?) en Mattin (128). La forma gamelu la emplean los autores meridionales desde Aguirre de Asteasu por<br />
lo menos. Kamello se documenta en Moguel, Echenique, Samper y Hualde. � Eltzoa irazten duzue, eta kamelua<br />
iresten. Lç Mt 23, 24 (Ir YKBiz 402, MEIG VI 132 kamelu). Kameluak dohain ederrez kargarazi. EZ Noel 64.<br />
Kameluak eradaten. SP Phil 188. Kamelu bat iragatea orratz baten xillotik. He Mt 19, 24 (TB, HeH, SalabBN,<br />
Leon kamelu, Ur (G), Ol, IBk, IBe gamelu, Echn, Samper kamello; Ur (V), Or, Ker ganbelu; Lc 18, 25: Oteiza,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
370
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Brunet kamelu). Edan dut bada, eta eman diote oraño edatera kameluei. Urt Gen 24, 46. Irur Errege beren<br />
dromedario ta kamelu urrez, mirrhaz ta inzensoz kargatu beteekin. Mb IArg I 159. Kameluen ille latz eta lodiez<br />
egina zen zilizio bat. Lg II 126. Kamelloa deritzon aberetzarra. Mg CC 200. Gameluaren illezko zamarra bat.<br />
AA III 535 (cf. tbn. gameluen illezko Ur (G) Mt 3, 4; v. infra GAMELU-ILE). Jaisten da salto batez bere<br />
kamelutik. It Fab 239. Gamelu-gañetan iges egin. Lard 180. Hogoi eta hamar kamelu urrix beren umeekin. Dv<br />
Gen 32, 15 (Urt kamelu esnedun, Ur gamelu ama, Bibl kamelu esnadun). Kameluen konkorraren gainean. Dv Is<br />
30, 6. Errege-Magoak beren kameluen gainean bezen xut. Barb Sup 168. Mahomet, kamelu-tratulantaren semea.<br />
Zerb IxtS 101.<br />
v. tbn. Kamelu: Ax 304 (V 203). Arch Fab 115. Jnn SBi 60.<br />
� (Empleado como apodo). � Mikaela heldu zauku gibelerat, Kamelua deithua dugun andre kaskoin, dakizun<br />
harekin... Barb Sup 55.<br />
- KAMELU-ALDE. "(L, BN, S), troupeau de chameaux" Lh. v. gameluketa.<br />
- GAMELU ARRE. Camello pardal, jirafa. � Oreña eta basauntza, idiaketza [...] gameluarrea. (Deut 14, 5). Ur<br />
in BOEg 360 (Dv jirafa, Ol konkormando arre).<br />
- KAMELU-BELAR. "Anthemis, kamelubelharra" Urt II 145.<br />
- KAMELU EME. "Chamelle, kamelu-eme" T-L.<br />
- GAMELU-ILE, -BILO. Piel de camello. v. GAMELU-LARRU. � Beztitua kamelu biloz. Lç Mc 1, 6.<br />
Bestimenda kamelu illezkoa zen. He Mt 3, 4 (Lç kamellu bilo, TB, HeH, Dv, Ir YKBiz 39, Leon kamelu il(l)e, Ip<br />
khamelü bilho, Echn kamello ile, Samper kamello bilo, Udabe, Ol, IBe gamelu il(l)le; Hual kamellozko bilo, Or<br />
ganbelu-ille). Kamelu-bilo batez beztitua. Monho 158. Gamelu-illez eotako soñeko zatar batekin. Lard 371.<br />
- GAMELU-LARRU. Piel de camello. v. GAMELU-ILE. � Kamelu-larruz beztitu / ziñen guztiz gogorki. EZ<br />
Noel 165. Gamelu-larruzkoa zuen jantzia. IBk Mt 3, 4. Kamelu-larruz jantzia. MEIG I 107.<br />
- GAMELUZKO BILO. Piel de camello. � Bestido bat kamellozko biloz. Hual Mt 3, 4.<br />
- KAMELUZKO LARRU. Piel de camello. � Kameluzko larruaz galtza horitua. Hb Esk 221.<br />
gameluketa, kameluketa (Dv � A). �1. "Troupe de chameaux" Dv. � Nihonereko kameluketa ere han zen,<br />
legarra itsas-bazterrean bezala. Dv Iud 7, 12 (Ol gamelu-tirlua). �2. "Kameluketa, à la recherche des<br />
chameaux" Lh.<br />
gamelukume, kamelukume (T-L). "Chamellon" T-L.<br />
gamelutegi, kamelutegi (Dv � A). � "Écurie de chameaux" Dv.<br />
gameluzain, kameluzain (Urt IV 103, Chaho, Dv, Gèze (kh-), H, -zaiñ A), gameluzai (Lar), gamelluzai (Lcc).<br />
� "Camellero" Lcc, Lar. "Camelarius, kamelu zaña" Urt IV 103.<br />
gaminet. v. kabinet.<br />
gaminta. v. ganibet.<br />
gamisto. "(V-gip), chillido muy agudo" A. v. karramisto.<br />
gan. v. han; gain; joan.<br />
gana (V-arr ap. Gte Erd 139; Lar, Añ, H). � Gana. "Gana, apetito, es voz bascongada gana, que en un dialecto<br />
ha quedado en la misma significación" Lar. "Jateko ganea in jata (V-arr)" Gte Erd 139. � Pekatuen ganak edo<br />
galeak kenduko zaizkitzu. Cb Eg II 196. Itenbadá deus, jakinbeardú mundu guziak, berzéla ez ganarik ere. LE<br />
Prog 106. v. tbn. LE Ong 52r. Bein batian esetsi eutsan senarrari, inos baino errazoe gitxiagogaz ta gana<br />
geijagogaz. fB Ic III 374.<br />
ganabeta. v. ganibet.<br />
ganadu (G-azp; Lar, Añ), ganado (AN-ilzarb), ganau (V-gip), ganaru. Ref.: Bon-Ond 315; Gand Eusk 1956,<br />
222; Etxba Eib y Elexp Berg (ganau); Gketx Loiola. � Ganado (empleado bien en sing., o bien en pl.: ganaduak<br />
'el ganado'; se refiere sobre todo al vacuno; puede incluir tbn. al lanar (cf. infra GANADU LANADUN y, p.ej.,<br />
And AUzta), pero a veces éste queda expresamente excluido: cf. Bv AsL 180: artalde ta ganaduak); animal,<br />
bestia. "Ganado en general" Lar y Añ. "Animal, bestia" Añ. "Idulenzia egunean ganauak eta persona guztiak<br />
erretiraiteko illundu orduko demoniuan gaua dala ta (V-gip)" Gand Eusk 1956, 222. "Etzegoan gaur ganadu-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
371
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
eske aundirik" Gketx Loiola (s.v. eske). "Aurtengo jela onek igurtzi txaarra eman dio ardi-ganaduari" Ib. (s.v.<br />
igurtzi). "Baserri artako ganauak beti ule fiña eta argixa, el ganado de aquel caserío [...]" Etxba Eib. "Ganado<br />
vacuno. Basarrixan eztao bakaziñoik, egunero gobernau biha die ganauak eta. Ganauak gobernau, ganau-lanak<br />
egin" Elexp Berg. v. abere, azienda. � Tr. Propio de la tradición meridional, se encuentra desde Lazarraga; su<br />
uso desciende notablemente a partir de la 1. a mitad del s. XIX, pero parece recuperarse después. En DFrec hay<br />
45 ejs. de ganadu, meridionales. � Gizon aberaspategaz jarri zan, nun bere ganadua goardaetan eben.<br />
Lazarraga 1146v. [Abelek] ganado zuen oberenetarik eskojiturik. Ber Trat 16v. Zazpi urte ganadutan ta garitan<br />
ezin obeak. Mb IArg I 393. Ganadua zaitzen. Cb Eg II 181. Jaten eta edaten ganadu desenfrenatuat bezala<br />
(Goñi, s. XVIII). FLV 1989, 106. [Ezpata eulijak] txit barrena sartzen deutse / izpi berenua / gogorra izan arren<br />
/ ganaduben narruba. DurPl 80. Abere edo ganadu bategaz egin dan pekatuba. Mg CO 145 (CC 103 ganadu edo<br />
animaliaren batekin). Au da ganaduak edo zentzugabeko animaliak berak egiten ez duena. AA III 345.<br />
Alberdanian ganaduen eran iñauterian. Ib. 631. Ardura geijago daukeela kortako ganadubakaz, seme alabaakaz<br />
baño? JJMg BasEsc 126. Onako naturalezazko gurarijetan [...] ganadubak eta geu bardinak gariala. fB Ic II<br />
252. Noberagazko, naturaleziaren kontrako, sodomijako, ganadubagazko, berbazko ta kantazko pekatu loi<br />
guztien desiua. Ib. II 269. Naboa ta berarra / ganaduentzako. Zav Fab RIEV 1909, 38. Artzai maiteak, zorion, /<br />
[...] utzi agudo txabolak / eta zuben ganadubak. Echag 123. Zimaurra izateko biar da ganadua. Ur Dial 45 (It<br />
elea, Dv abere, Ip hazienda). Etzaie suertatu / ganadu alferra; / orra Pasaiarentzat / onra bat ederra: / zezenak<br />
jokatu du / puñalean gerra. Xe 206. Mendira egiten zuten / iñoiz errebista, / larre-ganaduakin / disgustua maizta.<br />
Ud 99. Zintzarri abentzako ez da Donostian ganaduik faltako, beia ez bada ere izango da astoen bat. Alz<br />
ST<strong>Fe</strong>r 124. Ganadubak gobernatu. Moc Damu 6. Arkakusuak dira ganadu ariñak. Noe 120 (v. tbn. 124). Jaio<br />
da Jesus ona / ganadu artian (V-ger). Balad 200. Emen, ganadurik aberatsena ardia da. And AUzta 85. Urbiako<br />
zelaietan ganadua sartzea libre duten erriak. Ib. 39n. Ganaduak daukaten adimentua! Ib. 66. Ganadua ere asko<br />
edukitzen zuten: bei, txal, asto, ollo, koneju, uso eta abar. Salav 27. Iriyari jardute'ira / gañetik akulka / ganauak<br />
pagatu biar / itzaiaren kulpa. Lizaso in Uzt Noiz 31. Da etxeko ganaduan / ere alako moduan; / jelatutako arbi<br />
pixka bat / dute itxute onduan. Uzt Sas 89.<br />
v. tbn. VMg XII. Astar II 70. Añ EL 2 151. It Dial 67. Lard 127. Zab Gabon 39. AB AmaE 285. Sor Bar 103. Tx B<br />
16 (en otra versión azienda). Basarri 142. Vill Jaink 142. Erkiag BatB 53. Mattin 48. Ganau: CrIc 63. Mg CO<br />
188. AB AmaE 235. JAIraz Bizia 15. SM Zirik 94. Ganaru: Xe 298.<br />
� (Como primer miembro de comp.). � Ganadu jaatekua etxera batutia. fB Olg 57 (v. ganajateko). Ganaru<br />
gauza saltzen. Alz ST<strong>Fe</strong>r 113. Ganadu-peria. Anab Poli 133. Ganadu-zeregiñetara. Bilbao IpuiB 44. Ganadutratuan.<br />
Uzt Sas 236. v. tbn. A LEItz 6.<br />
� "Bicho, traste, elemento. Len formala zan baiña aspaldixan ganau ederra eindda dago" Elexp Berg. "Ganadu<br />
ederra da ori! (G-goi), ori bai ganaua! (G-azp-goi)" Gte Erd 285. � Bai, aitatu dozuz ba ganau ona, grieguak!<br />
Kk Ab II 108.<br />
- GANADU HANDI. Ganado mayor. � Toki apitetan eta amiltzak diranetan ez da ganadu andirik konbeni; toki<br />
zelaietan berriz ganadu andia obea da txikia baño. It Dial 73 (Ur ganadu andija... txikija; Dv azienda larria...<br />
xehea, Ip hazienda handia... xehia).<br />
- GANADU-ASKA. "Ganau-aska, el pesebre del ganado. Ixko demonio horrek ganau-askia apurtu dau adarka"<br />
Elexp Berg. � Belengo ganadu aska pobrian. fB Ic I 76.<br />
- GANADU BELTZ (Mg Nom 68, Añ). "Urdea, ganaubelza (G), txarrija, belarluzea (V), marrano" Mg Nom 68.<br />
"Marrano, cochino [...] (G) ganau beltza" Añ (ganadu b. s.v. puerco). "Lechón, marrano, [...] (V) ganadu baltza"<br />
Ib. � Sagar ustelak ganadu belzen orzera bota oi diran bezala. Mb IArg I 344. Bear du paratu ganza gezaa edo<br />
ganadu belzarena edo olloarena (Berastegi, 1763). ETZ 129. Batzuk esaten deutsee [txarrijari] [...]<br />
ganadubaltza, ez ain ondo, bada asko dira zurijak bere. Mg PAb 87 (v. tbn. CC 245 ganau b., 117 y 119 ganadu<br />
b.). Ganadu beltzen eran, bazka loietan, ozalean ta ezkurrean bizitzea. AA III 303.<br />
- GANADU-GOBERNU. "Ganau-gobernuak, ganaduei egin beharreko lanak: jana eman, azpiak atera... Anaiak<br />
eitten dittu gurian ganau gobernuak" Elexp Berg.<br />
- GANADU GORRI. "Ganado vacuno" Añ.<br />
- GANADU-JENDE. "Ganau jendea (G-azp-goi, AN-gip)" Gte Erd 181.<br />
- GANADU LANADUN. Ganado lanar. � Eztaukazu ganadu lanadunik? Mg PAb 109 (en boca de Maisu Juan).<br />
- GANADU TXIKI. Ganado menor. v. GANADU XEHE. v. ej. s.v. GANADU HANDI.<br />
- GANADU XEHE (ganado xe AN-ilzarb ap. Bon-Ond 319), GANADU ZEHE (ganadu ze Añ, A). "Ganado<br />
[...] cabrío y lanar, ganadu zea" Añ. "Ganadu zea, ganado lanar" A (s.v. ze). v. GANADU TXIKI.<br />
- GANADU ZURDADUN. Ganado de cerda. v. GANADU BELTZ. � Batzuk esaten deutsee [txarrijari]<br />
lauoñekua, bestiak belarluzia, beste batzuk ganau zurdaduna. Mg PAb 87.<br />
ganadukeria. � Brutalidad, incivilidad. � Baldin andiarekin txikiaren artean dagoan ezaguera bada asko edo<br />
gutxi, da lotsagabetasuna berdintasun edo adiskidetasuna; baña pasatzen da izatera lotsagabekeria ta<br />
ganadukeria, baldin osoro ezagutzen ta tratatzen ezpadira (Azcoitia, s. XVIII). ASJU 1992, 125.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
372
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ganadutegi. � Establo. � Jaio da ganadutegi erdi urratuan ta ganadu beren artean. Mb IArg I 105. Ez du<br />
izutzen [Jesus] itxol txarrak edo ganadutegi ezkaratzak eta estalbiak. Ib. 128.<br />
ganaduzain, ganaduzai. � Pastor. � Artzai edo ganadu zai bizi ziranak. Cb Eg II 178 (v. tbn. 181).<br />
ganagabe, ganabage (Añ), ganage (Lar). � "Desgana" Lar, Añ.<br />
ganajateko (V-gip, G-azp). � "Ganajatekua(k), ganaduarentzat zelaitik edo sorotik ekartzen den jana.<br />
Ganajatekuak e(g)iñ, zelaitik edo sorotik jana ekarri. Gurian, illuntzero eitten die ganajatekuak. Sekula-bedarra,<br />
arta-puntia, alfafia... beti izaten da zerbaitt" Elexp Berg. � Ganajatekuak eitera nua, lendabizi lenengo. Canc.<br />
pop.<br />
gananiña. v. galania (3).<br />
ganantzia (-nz- Lcc), galantzia. � Ganancia, bien, beneficio. � Enetáko bizitzea dá Kristo, eta iltzea ganánzia.<br />
LE Ong 77v. Modu orretan bajatuko da / pobriaren ganantziya. Xe 314 (v. tbn. 245). Betroi bat artu nuen /<br />
Ernanin feriyan, / galantziya egingo / zuela agiyan. Ib. 295. Ganantzi aundirik ez du atera. EusJok II 60. �<br />
Biziyuak galantziyan / daude, nere iritziyan, / mantenuan da jantziyan. Xe 232.<br />
ganarazi (Lar), ganerazo (Lar). � "Persuadir a otro [...] Los he persuadido, ganerazo ditut. Me ha persuadido,<br />
ganerazo nau, me persuade, ganarazten nau" Lar.<br />
ganargi. v. gainargi.<br />
ganasta. "Carpeta" Lar.<br />
ganaste. "Capirotada, guisado para rebozar otro, ganastea" Lar.<br />
ganatu. En LE Doc hay ganatu 'animarse, tener ganas' sg. el ed.<br />
ganauski (Lar � Lcq 67). � "Trementina, goma del terebinto, ganauskiaren likurta" Lar. "(Pistacia<br />
terebinthus), terebinto, cornicabra" Lcq 67.<br />
ganbada (Lar � Chaho (� Lh (L)), H (G)). � "Bravata" Lar. "Fanfarria" Ib. "Desbravar, ganbadak utzi" Ib.<br />
ganbadaka. "Bravear, ganbadaka [...] egon, ibilli" Lar. Cf. kamaraka.<br />
ganbadari (Lar � Chaho � Lh (L)). � "Bravo, fanfarrón" Lar.<br />
ganbadatu (Lar � Chaho � Lh (L)). � "Fanfarronear" Lar.<br />
ganbara (B; Volt 11, SP, Urt IV 104, Lar, Lecl, Arch VocGr, Dv, H, VocB), ganbera (Ae; Lar, VocBN, H, Foix<br />
ap. Lh), kanbara (kh- S; Ht VocGr 339, Dv (kh-), H (+ kh-)), kanbera (S; Chaho (+ kh- (BN, S)), Gèze (kh-)),<br />
ganbra (R; Arch VocGr s.v. gela), kanbra, kamara (Lcc; vEys sg. Lh, pero v. infra (2)), galbara (?). Ref.: A<br />
(ganbara, ganbra, khanbera); Giese CasaS 9; Lrq (khanbara); CEEN 1970, 333; Gte Erd 302. �1. Dormitorio,<br />
alcoba (tbn. 'habitación de un hospital, de un hotel, etc.'); cámara, cuarto, aposento, habitación. "Celda o cámara"<br />
Lcc. "Aposento" Lar. "Cámara, aposento interior, viene del bascuence ganbara, y en otro dialecto ganbera" Ib.<br />
"El cuarto (tbn. dormitorio) kanbeá, kanbéra" Giese CasaS 9. "Berak ertentzün an laminak omentzirela eta<br />
barnian ganbarak eta bertze arrarteak bazirela (BN-baig), salas y otros departamentos entre rocas" EF 1956 (4-<br />
6), 61. "(Ae), las habitaciones de dormir (en vasco: ganberak)" CEEN 1970, 333. "Kanbera piaz gora da (S)"<br />
Gte Erd 302. Cf. VocNav s.v. gambra. � Tr. Propio de la tradición septentrional, fuera de la cual sólo lo<br />
encontramos en Lazarraga, Larramendi, Lizarraga de Elcano y Añibarro. Aunque parece que nunca desciende su<br />
uso, cf. JE Bur 186: "Eriaren gela --zendako nahiago othe dute batzuek erran, erdi frantsesez, ganbera?--"; cf.<br />
ganbera edo gela (JE Med 99, Zub 71). Al parecer, en los autores antiguos es 'aposento en general', refiriéndose<br />
sólo a las habitaciones interiores de la casa (cf. infra 'morada'; en algún caso parece reflejarse la distinción entre<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
373
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ganbara 'alcoba' y gabinete 'parte de la habitación abierta al exterior': cf. Tt Arima 14: Hobe dela ordian<br />
orazionia egin dadin kanberan eta kabinetian), mientras que en los modernos (seguramente desde mediados del<br />
s. XIX por lo menos) es siempre 'habitación con cama(s)'. La forma más empleada es ganbara, ya en Materre<br />
(182) y Axular; ganbera, desde Leiçarraga, no vuelve a encontrarse hasta la 2. a mitad del s. XIX y aparece, sobre<br />
todo, en escritores bajo-navarros (Salaberry, Laphitz (95), Elissamburu, Oxobi, Barbier, etc.); ambas variantes<br />
aparecen, con distinta frecuencia, en TB, Laphitz, Barbier (Leg 60) y Zerbitzari (Azk 11). Los escritores suletinos<br />
emplean gralmte. formas con sorda aspirada inicial: khanbara en Mercy (28), Archu e Inchauspe; khanbera en<br />
Eguiateguy --junto a galbara, forma más que dudosa, v. infra--, Etchahun (568) e Inchauspe; tbn. se encuentran<br />
en algunos escritores más occidentales (khanbara en EvL, MarIl y Jauretche (349)); hay además kanbara en<br />
Lapeyre y en Lafitte (Murtuts 24, junto a ganbara); kanbera en Tartas, ECocin y Constantin, y kanbra en<br />
Constantin. Lazarraga y Añibarro emplean kamara. En DFrec hay 34 ejs., meridionales, de ganbara y 2,<br />
septentrionales, de ganbera.<br />
� Orti Gamara (1200). Arzam 245. La casa que es dita Gamara echea (1284). Ib. 245. Sancho Gambara<br />
(1360). Ib. 245. Uhalde Guambara (1366). Ib. 245. Hay un Lope Gamaraquo en Irache (1283) (Lac VM 39). �<br />
Hark erakutsiren drauzue ganbera handi bat paratua eta aphaindua. Lç Mc 14, 15 (TB ganbara; He, HeH gela,<br />
Dv salha, Leon barne). Beharrira ganberetan erran duzuena, predikaturen da etxe gainetan. Lç Lc 12, 3 (TB<br />
ganberetan; Dv, Leon gela zok(h)oan). Kamaraetan idoro neben / santua legez pintadua. Lazarraga 1193v. Joan<br />
zirean Silveroen kamarara. Ib. 1142v. Urten eben bere kamarerean. Ib. 1143v. Bere barreneko ganbaran, bere<br />
konzientzian. Ax 428 (V 277). Zure arimaren kanberaren erdi erdian. Tt Onsa 69. Esferak eraman digu /<br />
ganbara urdiñ artara. "Cubili". Lar Gram 384. Bere ganbaran zen erretiratua. CatLav 386 (V 186). Galbararen<br />
borthan, khoroa eskian lüzez ügürükirik, erranerazi zereioan [erregeak emazteari] berze batetara bazoala<br />
ezpazian nahi sar ladin. Egiat 245 (sic, ¿tal vez por ganbara?; normalmente emplea khanbera: v. 173, 205, 233).<br />
Zerén aizeak arroitu yago itenduén gánbara útsean. LE Urt ms. 116r. Kanpoan arerioak, etxean gerrea<br />
daukanak, non idoroko dau bakea? Non? Bere barruko kamaran, bere konzienzian. Añ GGero 285. Etxean den<br />
khanbara edo lekhurik bilduenean. MarIl 11. Khanbarako aire minthüak osarzüna txartü zeiola. Arch Gram 3.<br />
Nahi duzienian othoiztu, sar zitezte zien ganberan. SalabBN Mt 6, 6 (EvL khanbara, Ip khanbera; Lç<br />
ganberatxo, Samper, Hual aposentu, Dv, Leon gela). Joiten du haren ganbarako athean. Laph 80. Ganbarako<br />
laguna. Ib. 126. Ene gazte lagünak libertitzen plazan, / eta ni, malerusa, tristerik khanberan! ChantP 254.<br />
Presundegitik khendu nindutela eta tribunaleko ganbara batean ezarri. Prop 1880b, 1. Behatu zuen bere<br />
ganberako leihotik. Elsb Fram 134. Kanbara pobre eta hertxi hartan. Lap 17 (V 10). Arranoak bortietan / gora<br />
dabiltza egaletan; / ni ere lehen andereki ebilten kanberetan. Eskualdun kantaria 52 (ap. DRA). Erretiratü zen<br />
Jerüsalemen hartü zian khanbaralat. Ip Hil 177. Bena behar beitu bendikatu kanbra, / arrastirian juanen da<br />
espus etxera. Const "Ezkuntze bat Santa Grazian" (ap. DRA). Anderea, [...] / eskeini tutzu ohea eta ganbara /<br />
heiekilan oi zure gorphutz propia. Balad 65. Goxoki nindagola lehen ohakoan, / aingeruer begira, ganbera<br />
xokoan. Ox 145. Haritchabaletek deitü zian Laxague kanberala. Const 43. Ganberak, aldiz, arras garbiak<br />
aurkitzen nintuen probintzietako ostatuetan. JE Ber 29. Badoazi zoin bere ganbaralat. Barb Leg 136. Ohean da<br />
ganbara handian. Lf Murtuts 53. Amak bere hiru alaba berareki bildü zütian khanberalat. Mde Pr 125.<br />
Eritegian, bigarren estaian, hirugarren ganbaran. JEtchep 102. Pausu erdian joan daike ganbaratik sukaldera.<br />
Xa Odol 102.<br />
v. tbn. O Po 16. SP Phil 330. ES 101. Gy 216. Elzb PAd 56. Jnn SBi 138. HU Zez 165. Arb Igand 76. Etcham<br />
225. Zerb IxtS 28. Ardoy SFran 188. Mattin 48. Ganbera: Zub 39. A CPV 936 (versión de Abaurregaina (Ae)).<br />
Larz Iru 54. Kanbera: Balad 176.<br />
� Morada. � Eta nihor iautsten ezta Aiten Linbo hartara / zeren zabalik dagoen dohatsuen ganbara. EZ Man I<br />
129 (v. tbn. 117). Garbitasun guziaren mirailla eta ontasun infinituaren ganbara. Harb 104. Alxatua da Maria /<br />
Zeruko ganbarara. Hm 87 (v. tbn. 130). Igo dedin lurretik / ganbara urdin artara. B. Recio in Onaind MEOE<br />
240. Harroka pean ganbara, / dilindan, beltx, gau inhara. Ox 113.<br />
� Aurrerapide ederra, atzeneko gerla orokarrak azaldu diguna, bere gas-ganbara, konzentrazino-landa eta<br />
ainbeste sarraski ta gertakizun lazgarriekin! Vill Jaink 181.<br />
� (Muebles del) dormitorio. � Ganbara bat pullita eginarazi zuten. Barb Piar II 256. Intzaur-ondoa aurtiki<br />
zuten eta herriko mahasturu hoberenari egin-arazi ganbara eder bat. JEtchep 50.<br />
�2. (V, G, AN-gip-5vill, L, BN; Lar, Aq 1437, Añ, H in m. (G)), kamara (V-ger-arr-oroz; Añ), kanbara (V-arr).<br />
Ref.: A (ganbara, kamara); AEF 1926, 74 y 1955, 78; EEs 1931, 37; Iz ArOñ (ganbara, kámara), UrrAnz<br />
(gánbaria); Etxba Eib (ganbaria); Elexp Berg (ganbara); Gte Erd 160; Garm LexEV 162. Desván; granero; piso<br />
más alto de la casa. "Sobrado, lo más alto de la casa" Lar. "Desván" Lar, Añ. "Suelo primero, segundo,<br />
lenbizi[k]o, bigarren solairua, ganbara" Aq 1437. "Camarato" Añ. "Gure ganbaria liburu zarrez beteta zan"<br />
Etxba Eib. "Artuak, sagarrak eta holakuak ganbaran gordetzen die" Elexp Berg. "Sagarrak bitu ta ganbarara<br />
jaso ditugu (G-azp-goi), sagarrak ganbarara bildu ditugu (AN-gip), kanbarara altzau dau (V-arr)" Gte Erd<br />
160s. Cf. Vill (comunicación personal): "Kamara, en los caseríos antiguos suele estar por la parte superior,<br />
contiguo al techo del tejado. Sapai, en cambio, son unos compartimentos que hay en dichos camarotes entre no<br />
sé qué vigas que están contra el techo. La frase kamarako sapaixan es muy real" (cf. infra el ej. de And AUzta).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
374
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Cf. VocNav s.v. gambara; y cf. Echaide Orio 118 ganbarote 'desván'. v. infra GOIKO GANBARA. � Tr. Propio<br />
de la tradición meridional, si bien se documenta primero en Axular (cf. infra ganbara gora en Leiçarraga, TB y<br />
ECocin, con un significado no lejano). La forma más empleada es ganbara; kamara aparece en autores vizcaínos<br />
(Arrese Beitia, Anduaga y Alzola (Atalak 48)), si bien autores como J.A. y J.J. Moguel (BasEsc 201), Zavala<br />
(Fab RIEV 1909, 38), Azkue (BeinB 83) o Erkiaga (BatB 133) emplean ganbara en vizcaíno. � [Xinhaurriak]<br />
bihi hura gordetzen du lurrean barrena, berak eginikako ganbaretan eta bihitegietan. Ax 36 (V 22). Gari onak<br />
edo anima garbiak gordeko ditu zeruko bere ganbar eder-ean. Mb IArg I 202. Gari ta artuak daukadaz giltz<br />
baga ganbara zabalian. Mg PAb 93. Arta kamariari begira (Oñate, c. 1813). BOEv 1167. [Josek Egipton]<br />
ganbara edo aletegiak egin zituen. Lard 54. San Pedro [...] etxeko ganbarara igo zan, otoitz egitera (Act 10, 9).<br />
Ib. 498 (Dv gaineko selharura, Ol, Ker, IBk etxe gainera). Zazpi urte ugaritasuneko frutuen bosgarrenak [...]<br />
bildu bitza ganbaretan. Ur Gen 41, 34 (Dv bihitegi, Ol mandio, Ker garautegi, Bibl selauru). Bizitoki dana,<br />
ganbara aitatu gabe, iru bizitzakoa da. Aran SIgn 3. Andria berriz tabernarako / ganbaratikan ardontzan. Xe<br />
270. Ak ei eban ereiten beti arto gitxi, / kamarara pillatzen baña ei zan nausi. AB AmaE 310. Etxearen gallur<br />
ondoan, ganbara andi bat, mandio bezela, gari, arto, baburrun ta sagar umatuak gordetzeko. Ag G 17. Ondo<br />
ederrak dauzkak [prakak] jantzi naiezta ganbarako aga zarrean. Ib. 29. Ezkur ori ganbarara [...] jaso. Munita<br />
40. Gurean, kamarako sapaixan dago lapiko zaar bat bete olakoak. And AUzta 81. Ganbarako baztar baten /<br />
aztuta. NEtx LBB 331. Gabon onduan ganbaran diran / sagarrak bezin gozuak. Uzt Sas 278. Apirila fan ta<br />
maiatza gero: ganbarein baztarrian agotza bego (G-nav). Inza NaEsZarr 149. --Nola ikasi zuen txistua jotzen? -<br />
-Lekarozko ikastetxeko ganbara batean. MEIG I 61.<br />
v. tbn. Echag 45. Arr GB 50. Ud 45. Sor AKaik 113 (ganbaara). Noe 127. Altuna 19. Jaukol Biozk 95. Or Eus<br />
346. JAIraz Bizia 27. Etxde AlosT 53. Ugalde Iltz 38. BEnb NereA 110. Lasa Poem 57. MAtx Gazt 67. Salav 19.<br />
Lab SuEm 186. Berron Kijote 173.<br />
� Bodega (de barco). � La Capitanaren etzan-lekuak, ganbara ta saietsa balazoz josirik arkitzen ziran<br />
desegiteko zorian. Izt C 441.<br />
� (V-gip, G-azp-goi). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg; Gte Erd 289. "(Fig.) cabeza. Asmuz beteta erebixan<br />
ganbaria, zoratu biarrian" Etxba Eib. "Ganbaratik endreauta dago, zoratuta dago" Elexp Berg. "Ganbaratik<br />
eztao ondo (G-goi)" Gte Erd 289 (empleado tbn. en G-azp). v. infra GOIKO GANBARA. Cf. GANBARAKO.<br />
� Salan ez daukat ezer askorik, / iya ustu zait ganbara, / nere bertsuak aituxe dira, / orain gaztien txanda da. Tx<br />
B III 135. [...] ez dekanean ik / idiki ganbarako / leio bat besterik. EA OlBe 109 (donde leio está por 'ojo'; v. tbn.<br />
93). Ganbaratik koloka ote nago? NEtx Antz 103. Bertsotan erantzun nai nikek baña... nere tellatupeko ganbara<br />
zarrian poxpolua itzali dek nunbait eta etzeok ispiraziorik. SM Zirik 96 (v. tbn. 116).<br />
�3. (Lar), ganbera, kamara. Cámara (del rey, etc.). "Cámara apostólica, Aita santuaren ganbara" Lar. �<br />
Blasto, zein baitzén regeren ganberako gehién. "Qui était chambellan du Roi". Lç Act 12, 20 (TB ganbara zain).<br />
Errege Majestariaren eskribau nausi Kamarakoaren eskubetara. (Eibar, c. 1755). RIEV 1908, 733. Karlos<br />
bostgarren Jaunak bere konfesore Fr. Diego, Kamarako Mediku D. Esteban Zabala eta Sekretario D. Alonso<br />
Idiakezkoarekin izan zeban tratamenduaren bidez. Izt C 500. D. Pedro Idiakez egon izan zan Errege <strong>Fe</strong>dedunen<br />
Ganbarako idukitegiaren zaintzalle nagusi. Ib. 455.<br />
� Cámara (organismo). "Cámara de Castilla, Gastelako ganbara" Lar. "Cámara de Indias, Indietako ganbara"<br />
Ib. � Ganbarek [...] eginarazi zioten Filipperi [Frantziako Errege] Karlosek behar agurra. Hb Egia 149.<br />
Deputatuen ganbaran. HU Zez 47 (v. tbn. deputatuen g. en Herr 14-6-1955 (ap. DRA) y d. ganbera en<br />
Othoizlari 1962, 475).<br />
�4. Cavidad. Cf. ganbaraño. � Bai ahoak bai sudurrak badutela gibelean biendako ganbera bat, euskaraz<br />
kokorra deitzen duguna. JE Med 63.<br />
� Cámara, pequeño compartimento. "Cámara en que se aloja el cartucho en el cañón. Neurri-neurrixan jarri<br />
biar da kamaria, ostikokadarik ez deixan euki eskopetiak" Etxba Eib. En DFrec hay 9 ejs. � Kartutxuak sartu<br />
ditu praketako sakeletan, eta bi, kamaran bertan ipini ditu, su-egiteko gertu. Erkiag BatB 142.<br />
�5. "Cámaras, kamarak" Lcc (seguramente con el sdo. de 'diarrea').<br />
�6. "Ganbára, el salón que va de un extremo al otro de la casa, en la parte superior, dejando a los dos lados el<br />
lugar para las habitaciones" Iz Ulz.<br />
�7. Cf. VocNav: "Gambra, entramado de tablones que, ligeramente sumergido en el mosto de un lago, impide<br />
que flote la brisa durante la fermentación del vino (Aoiz)". Cf. GANBARA-BURU?.<br />
- ELIZ-GANBARA, ETXE-GANBARA. v. eliza, etxe.<br />
- GANBARA-AURRE. "Delantera de galería" JFlor. � Ganbara edo galeriko aurreak (1879). JFlor. Hay otro<br />
ej. similar en 1881.<br />
- GANBARA-BURU. "(V-m), jaula de seto, sobre el hogar, destinada a curar frutas y viandas" A. v. kamaratu.<br />
- GANBARA-GAIN. "La parte superior del desván" Asp Leiz.<br />
- GANBARA GORA. En Leiçarraga es 'cenaculum', que, como es sabido, tomó muy pronto el sentido de 'piso<br />
de arriba' y resulta ser el equivalente exacto de goiko ganbara (q.v. infra). � Igan zitezen ganbera gora<br />
batetara. "Haute chambre". Lç Act 1, 13 (TB ganbara gora; He sala gora, Ol mandio, IBk goiko gela). Eta<br />
[hila] ikhuzi zutenean, ezar zezaten ganbera gora batetan. Ib. 9, 37 (Dv gaineko gelan). Unzia bethia denian,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
375
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
tapa zazu eta utz zazu gozatzera kanbera gora batian. ECocin 52.<br />
- GANBARA ITSU (B, L ap. A; VocB). Alcoba.<br />
- GANBARAKO. a)<br />
b) (Sust.). "Golpe en la cabeza. Orrek artu du ganbarakoa!" Gketx Loiola. Cf. supra (2).<br />
- GANBERAKO JENDE. Camarada(s). � Ezkonduaren ganberako jendék dolurik ekhar ahal dirote, ezkondua<br />
hekin deno? "Les gens de la chambre". Lç Mt 9, 15 (He, TB adiskideak, Dv lagunak). v. tbn. Lç Lc 5, 34.<br />
- GANBARAKO SOINEKO. Bata. � Otso yauna gisa hortan [larruturik] [...] / ganbarako soiñekotzat<br />
zerbitzaturen zaitzu. "De robe de chambre". Gy 76.<br />
- GANBARA-SARI. Renta (de la habitación). � Sosik gabe naiz; ez dut ganbara saririk. Laph 100.<br />
- GANBARA TXIKI. "(G-to), descanso de escalera" A. v. ganbaratto (2).<br />
- GOIKO GANBARA (G-nav). Ref.: Iz Als (goiko ganbarí); Ond Bac. "El local bajo el safai" Iz Als. "Desván.<br />
Piso inmediato al tejado, donde se tiene la hierba, paja, etc." Ond Bac. En el documento notarial de ConTAV<br />
5.3.1 (Vergara, 1580), la camara de arriba parece estar por goiko ganbara. v. ganboiko y supra (2). � Goiko<br />
ganbaran agotza. Or Eus 141. Euskal etxe honetan ez ote diegu karlistei txokoren bat opa behar, goiko<br />
ganbaran bederen? MEIG I 257. � (Fig.). Cabeza. "Goiko ganbara ortan baduzu zeozen fallu ederra (AN-gip)"<br />
Gte Erd 289.<br />
� Etim. En último término de lat. camara. Podría pensarse en un falso restablecimiento del grupo nb debido a la<br />
inseguridad producida por la simplificación ocasional de dicho grupo, o suponerse, como explicación alternativa,<br />
una anaptixis a partir de rom. cambra.<br />
ganbaraño, ganberaño. � Dim. de ganbara. � Ama batek behatzen duelarik haurraren aho-barnerat, ohartzen<br />
da gibeleko xilo hartarik harat badela oraino ganberaño bat. JE Med 48.<br />
ganbararatu. �1. Almacenar. � Alerik ganbararatu eztalako. Arr GB 51. �2. Entrar en la habitación. �<br />
Sainduaren ganbararat denean. Laph 104.<br />
ganbarari (Lar, H). � "Camarera, camarero" Lar. "Camarera, -ro mayor, ganbarari nagusia" Ib. v.<br />
ganbarazain. � [Aita Sainduak] Diharassarry jauna egin zuen "ganbarari ixil" eta Mendiboure jauna<br />
"ohorezko ganbarari". Lf ELit 227.<br />
ganbaratto. �1. "Cellula" Urt IV 382.<br />
� gramatto (R-uzt ap. A). "Pieza, cuarto en el piso llano. Lur-ileko gramatto ulunetan jansoa ta lukainkak<br />
itxikitan tugu, zumail egon tean: en los cuartos oscuros del piso llano [...]" A.<br />
�2. ganberatto (Ae ap. CEEN 1970, 339). "Descansillo que se encuentra en el término de la escalera y que<br />
comunica con la cocina, la escalera que va al desván y el pasillo" CEEN 1970, 339. v. GANBARA TXIKI.<br />
ganbaratu (Lar � Chaho, H (ap. Lh)). �1. "Encamarar" Lar. "Mettre, enfermer, garder (les grains) dans un<br />
grenier" Chaho. "Engranger" H (ap. Lh, pero no lo encontramos). �2. "Chambrer" H (ap. Lh, pero no lo<br />
encontramos).<br />
ganbaratxo, ganberatxo, ganbratxo. �1. Aposento. � Baldin nehork erran badiezazue, [...] hará,<br />
ganbratxoetan da: eztezazuela sinhets. "Cabinets". Lç Mt 24, 26 (He etxearen xoko, Dv etxe zokho, Or etxebarru).<br />
Othoitz egiten duanean, sar adi eure ganberatxoan. Ib. 6, 6 (SalabBN ganbera).<br />
�2. (SP, Urt, Lar). Dim. de ganbara (1). "Chambrette" SP. "Cellula" Urt IV 382. "Camarín, donde se guardan<br />
curiosidades" Lar. "Aposentillo" Ib. � Aldare atzeko ganbaratxoa. Zab EE 1884b, 199. Sakristia zabal ederra<br />
eta Ama Birjiñaren ganbaratxo ontzu egindako bat altaranagusi atzean daude. Ag EE 1895b, 75.<br />
�3. "Sobradillo, sobrado pequeño" Lar. "Ganbaratxoa (AN-araq), desván" Garm LexEV 90.<br />
ganbaratzar. � Aum. de ganbara (2). � Gaba torreko ganbaratzarrean igarotzea zer zan bazekin zorigaitzez.<br />
Etxde AlosT 28.<br />
ganbarazain (SP, Urt), ganbarazai (Lar), kamarazai (Lar). � "Hôte de chambre" SP. "Cellarius" Urt IV 381.<br />
"Camarera, camarero" Lar. "Uxier de Cámara, gelazaia, kamarazaia" Ib. v. ganbarari. � Haren lekhaio, kargagarraiatzaille,<br />
axelari, ganbarazain bagara ere. SP Phil 187 (He 189 muthill). Potifar, Faraonen ganbarazañ.<br />
Urt Gen 39, 1 (Ker etxezain). Lekhaio ganbarazaiñentzat (1766). BertsZB 112. Erregeren ganbara zaina. TB<br />
Act 12, 20 (Lç ganberako gehién, He gelari, Dv, Ol, Ker gelazai(n), IBk atezai, IBe etxezain).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
376
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ganbariko. �1. "(G-nav, AN-5vill), desván" A. v. ganbara (2). �2. "(AN-5vill), aposento humilde en el<br />
desván" A.<br />
ganbariltze (G ap. A), ganbaruntze (V ap. A). � "Clavos, puntas de París" A.<br />
ganbaroste. "Recámara" Lar.<br />
ganbarru. v. GAIN-BARRU.<br />
ganbatxoka. "(G-goi), jugar al calderón, a la toña" A (se trata, obviamente, de una expr. adv., no de un verbo).<br />
ganbazelai. "Parte no ocupada con habitaciones en una casa; en ella se cuelgan artaporkak, se tienen las arcas o<br />
kutxak, etc." Ond Bac. v. ganbara (2).<br />
ganbe. v. gainbehe.<br />
ganbela (V, G, AN-larr-egüés-erro, B, Ae; Lar, Añ (AN), Izt C 232, H), ganbel (Dv (AN-mer), VocB). Ref.: A;<br />
AEF 1926, 15; Arin AEF 1927, 20; Iz Als, To, UrrAnz; Asp Leiz2 (aspil); CEEN 1970, 339; Izeta BHizt; Elexp<br />
Berg. �1. Pesebre. "(G-bet), batea fabricada con medio tronco de árbol ahuecado" Garate 6. a Cont BAP 1949,<br />
358. "Ganbelea, abere ta egaztiei jaten emateko ontzia. Ganbelatxikia. Lena bera, txikiagoa" EEs 1931, 37. "De<br />
madera para dar de comer a las vacas" Iz UrrAnz. "La [gamella] del vacuno" Asp Leiz2. "Ganauei jaten emateko<br />
den egurrezko ontzia. Artiriña emun dotsat ganbelatik txalai" Elexp Berg. Cf. VocNav s.v. gambella y gambello;<br />
cf. LzG s.v. gambella, gamella y gamellote; cf. J.L. Elcarte Amezcoa: "Gambello, donde se pica el pienso para<br />
los cerdos". � Jesus onaren estrabi edo ganbelaren gisako etxetxo batean. Cb Josefa 2. Astoak bere nausiarén<br />
ganbéla [ezauntzenduéla]. LE Ong 117v. Seaskarik etzuelako, [aurtxoa] ganbela batean ipiñi zuen. Lard 367.<br />
Ganbela siaskatako (Zugarramurdi, 1875). ETZ 300. Astuentzat ganbel bat egin bear dirak. Iraola EEs 1911,<br />
117. Idia edo astoa ganbelatik askatzen. Ir YKBiz 290. Este bakotxak kabiuko leuke / ganbela bete okela. Canc.<br />
pop. in Or Eus 111. [Zezenak] ukulluan edukitzen dira ganbela beteen aurrean. Ibiñ Virgil 98. Mutiko eder bat<br />
jaio / beizen Beleneko bidean / Beleneko bidean eta / ganbela ilun batean (Ae). Canc. pop. in CEEN 1970, 327.<br />
Ganbelan beiak uzten zutenetik mantentzen zuten [astoa]. Ataño MLanak 8.<br />
v. tbn. Aran SIgn 105. Arr May 113. Inza Azalp 48. Tx B I 84. Or Eus 158. JAIraz Bizia 86. Etxde JJ 12.<br />
�2. (Vc, G ap. A; Lar, Añ, T-L), gamela (T-L; Añ (-lla)). Gamella, artesa. "Gamella, barreño de madera" Lar,<br />
Añ. "Gamelle, gamela, ganbela" T-L. � Bestiok, ganbelaak [euntegijan]. Mg PAb 140. Botarik ganbela batera<br />
ura, gatza eta arto iriña, asi zan zaplaka orea gertatzen taloak egiteko. Apaol 64. [Sukaldean] olezko ganbela,<br />
txali ta kaikuak. Ag AL 60.<br />
�3. "(Vc), cada uno de los arcos del yugo que se aplican a la cabeza de los dos bueyes" A.<br />
- GANBELA-ZULO. "Ganbela-zuloak, agujeros por donde se mete la correa del yugo" A.<br />
� Etim. Para el grupo nb, v. FHV 360.<br />
ganbelape, ganbelpe. � (En casos locales de declinación). Lugar bajo el pesebre. � Estalia tolostatu,<br />
ganbelpean gordeta utzi. JAIraz Bizia 87.<br />
ganbelatu. "(BN-arb), revolverse el estómago. Barnea ganbelatua dut, tengo el estómago revuelto, tengo<br />
náuseas" A.<br />
ganbelu (V), ganbelo. Ref.: A; Etxba Eib. �1. Camello. "Job, Hus-ko aitta zarran aberastasunen artian, ziran<br />
iru milla ganbelu" Etxba Eib. v. gamelu. � Tr. Documentado sólo en la tradición meridional. � Idi, ganbelu,<br />
zaldi ta abere askok. JJMg Mayatz 24. Bizkarraz ganbelua, belarriz astua. AB AmaE 238. Ganbeloaren burua /<br />
orratz zulotik iragotia. AB Olerk 99. Gaiñez egingo duzu ganbeluz eta Madiango ta Epako dromedariz (Is 60,<br />
6). Or MB 110 (Ker ganbelu; Dv kamelu, Ol gamelu). Gazteak gaztelu ta zarrak ganbelu. EgutAr 28-4-1959 (ap.<br />
DRA). Bai nekagarria dala ganbeluaren ibillera. Anab Aprika 38. Zazpi eguneko txangoa ganbeluz egitea. Ib.<br />
39. v. tbn. Urruz Urz 11. JanEd II 140. Altuna 22. NEtx LBB 304.<br />
� (Como primer miembro de comp.). � Ez omen da "mehari" bezelako ganbelu-arraza korrika. Anab Aprika<br />
45. Ganbelu-baba pilla ederrak. Ib. 35. Ganbelu-talde aundiak. Ib. 21.<br />
�2. (V-gip ap. Etxba Eib y Elexp Berg). "(Fig.), alto, desgarbado. Ik. gandula. Ikusi al dozu emen mutill ganbelu<br />
bat?" Etxba Eib. "Ganbelu, 'camello' esan nahiko du. Adjetibo bezala erabiltzen da. Pertsona altu eta ganorabako<br />
xamarrei esaten zaie. Bihotz onekua da, ganbelu samarra izatia eze. 'Camello' esateko, kamellua esan ohi da"<br />
Elexp Berg. � Txanton oilloa; orretariko gizona, ganbelua. A BeinB 59 ("camello" en el voc. del final). I,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
377
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
badakit nik ze aizan i, ganbelua galanta. Ag AL 34. v. tbn. Ezale 1898, 219b. Au [Mañasi], itsutua dagolako,<br />
ganbelu bategaz ezkonduko da. Ag Kr 157. Orain doguz, bai orain, / negarrak, uluak, / igazi dauskunian... /<br />
"Mando" "Ganbeluak". Enb 206.<br />
- GANBELU-ILE. Piel de camello. v. GAMELU-ILE. � Joanek ganbelu-illezko jantzia zeukan. Or Mt 3, 4 (Ker<br />
ganbelu-ulezko).<br />
- GANBELU-LARRU. Piel de camello. � Basamortu gorrian ganbelu-larruzko txaboletan. Anab Aprika 86.<br />
Gizonak du predikatzen mortuetan / ganbelu narruzko hitz giartsua. Azurm HitzB 42.<br />
� Etim. Para el grupo nb, v. FHV 360.<br />
ganbelutu. "(V), volverse flojo, dejado" DRA. v. ganbelu (2).<br />
ganbeluzain, ganbeluzai. � Camellero. � Hoteleko aurrean ganbelu-zaiak, iñork ganbeluz ibilli nai bazuan.<br />
Anab Aprika 23s.<br />
ganbera. v. ganbara.<br />
ganberro (V-gip ap. Elexp Berg), ganberru (V-gip ap. Etxba Eib). � "Persona que hace gansadas. Erromerixia<br />
alperrik galdu zan, ganberru batzuk agertu ziranian" Etxba Eib. "Gamberro" Elexp Berg.<br />
ganbiakizun. v. kanbiakizun.<br />
ganbiar. v. kanbiar.<br />
ganbiari. v. kanbialari.<br />
ganbiatu. v. kanbiatu.<br />
1 ganbil (Lar � H). �1. "Rima, rimero, conjunto de cosas, ganbilla" Lar. �2. (Lar � H). "Tara, en el peso, lo<br />
que se rebaja por razón de la caja, ganbilla" Lar.<br />
2 ganbil. "Convexo" BeraLzM. � Aietan eguzkia dirdiratzen da ñoto ta zartatsu, izartegi beltz, labur, ganbil<br />
batean. "En un breve y convexo firmamento verdinegro". Amez Plat 36.<br />
ganboar, ganboatar. � Gamboíno. � Armakaz ezin egien legez ezer / Ganboarrok su emaitean / asi dira. TAV<br />
3.1.7, 83. Ganboar seme lasterra. Ib. 84. Ganboarrakin Oñaztarrok konforme. ConTAV 5.1.1, 78. Oñaz ta<br />
ganboarrak. SMitx Aranz 33. Bata Ganboatarretakoa izaki, bestea berriz Oñaztarretakoa. Sorarrain Elezar 29.<br />
v. tbn. NEtx Antz 22. Oinaz-ganboarren burrukak. MEIG III 139.<br />
ganboiko. "(AN-araq), desván (ganbara-goiko)" Satr VocP. v. GOIKO GANBARA s.v. ganbara.<br />
ganboila (Lar � Lcq). � "Quitasol" Lar. "(Umbella), umbela, ganboilla" Lcq 34.<br />
ganbour. "(B), agua sulfurosa en general, litm.: agua de Cambo" A. Cf. VocNav s.v. ganboúra y camboúra. Para<br />
una explicación inversa a la propuesta por Azkue para vasc. ganbo y top. Cambo, v. SHLV I 465.<br />
ganbra. v. ganbara.<br />
ganburu. v. gainburu; gonburu.<br />
1 ganbusi (Lar � H). � Tinte. � Ikusi zuen ganbusia zala odola zirudiena. It Dial 21 (Ur tinte, Dv thindu, Ip<br />
tinta). Bada beste ganbusi gorri bat oraindik ederragoa. Suteoa deitzen zaio. Ib. 20.<br />
2 ganbusi. � Gambusia. � Ganbusia da angularen antzeko arrai ttiki-ttiki bat, arrea. Anab Aprika 39. Badira<br />
arabiar astoak ganbusiak tortillan jaten dituztenak. Ib. 40.<br />
ganbusitu (Lar � VocS 143 y H), ganbusi (Lar). � Teñir. � Maskor asko bildu bearko da soñeko bat<br />
ganbusitzeko. It Dial 21s (Ur gorritu, Dv thindatu, Ip tintatü).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
378
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ganbuskin (Lar), ganbusikin (H). � "Tintorero" Lar.<br />
ganbust. "Usan los pescadores. No lo sé exactamente, pero creo que cuando la bolsa del cerco llega a flotar<br />
(cosa que no debe hacer normalmente)" Etxabu Ond 119.<br />
ganbustegi (Lar), ganbusitegi (H). � "Tintorería" Lar.<br />
ganbuxkeria. � "Difamación" DRA. � Ez ibilli ganbuxkeriz zure errian. Ol Lev 19, 16 (Ker izen onik kentzen).<br />
gandaia (Lar, Añ). � "Gandaya, ociosidad, bribonería, viene del bascuence jan da jaia" Lar. Cf. VocNav s.v.<br />
gandalla y gandaya.<br />
gandea. v. kandela.<br />
gandeitu. v. gaindeitu.<br />
gandela, -dera. v. kandela.<br />
gandelairu, -railu. v. kanderailu.<br />
gandeler. v. kandelero.<br />
gandiati. � "Excelente" Lar. � Baldin zillegi bada bekaldutzea umiltia gandiatiarekin edo exelsoarekin. Izt D<br />
158.<br />
gandiatu. "Exceder" Lar. "Pujar el precio" Ib. Cf. gainditu.<br />
ganditu. "(Sc), moverse, menear" A.<br />
gando (Dv � A, H (L, BN)). � Brote, rama nueva. "Jet, rameau. Urtheko gandoa, pousse de l'année" Dv. Cf.<br />
kando. � Jeseen arrazatik sorthuko zela gando bat, eta gando haren gainean lore bat. Jaur AndreB 172 (ap.<br />
DRA). Dabiden ganik ilkhiaraziko dut zuzentasuneko gandoa. Dv Ier 33, 15 (Ol, Ker muskil). Erroetarik gando<br />
berriak ekharraraziz. Dv Lab 368. [Kozkorrek] bazterretarik botatzen dituzten gandoak erphilak izanen dira. Ib.<br />
365s. Palma-gando (Lev 23, 40). Or MB 586 (Dv palma-gando; Ur palmen adar, Ol palma-osto, Ker palmaabar).<br />
Eguzkitan mardul azaltzen da, gandoak baratzan ernetzen zazkiola. Ol Iob 8, 16 (Dv gando; Ker kimu).<br />
gando. v. 1 gandu (2).<br />
gandoilar (Lar � Lcq, A (que cita el msLond)), galdoilar (Arch ms. (G) ap. DRA). � "Gallocresta, yerba,<br />
gandollarra" Lar. "(Salvia horminum), hormino, horminio" Lcq 132. "(Celosia cristata), cresta de gallo" Ib. 137.<br />
� Hay tbn. "galdollara [sic], gallocresta" en Izt C 198, en una lista de aves, pero se trata sin duda de un error.<br />
gandola (BN-arb-ad ap. A; Dv (BN), H (L)). �1. Vaso. � Gandola bat garagarki. "Un gobelet de ptisanne".<br />
Birjin 316. Gandolaren eta plataren kanpoa garbitzen. TB Mt 23, 25 (Lç kopa). Galdetu zuen gandola edo<br />
basotara bat ur. Jnn SBi 479. �2. "(BN-mix), alcantarilla" A. Cf. kandola. � Sartu adi gandolatik zear ta<br />
ikusikok zer aurkitzen dokan. EEs 1925, 33s.<br />
gandor (G-azp-to; Lar, Añ (G), H), gandur (V-gip, G-goi). Ref.: A (gandor, gandur); Iz To. �1. Cresta.<br />
"Crestón de la celada, burukiaren gandorra" Lar. "Penacho, penachera" Ib. "1. crête de gallinacée; 2. huppe; [...]<br />
4. panache, plumet, aigrette" H. v. gailur (3), gangor; galdor. � Ollandaren gandor jaioberriak. TAg Uzt 152.<br />
� "(Au fig.), hardiesse, audace, insolence" H. � Sazerdote gaizto biurriyen gandor arroa beeratu. Arr Bearg<br />
179 (ap. DRA). �2. (G-to ap. Iz To; H), gaindor (A, que cita a FSeg), gandur. (Sentidos prop. y fig.). Cresta,<br />
cima. � Mendi gandorrari. Ag G 281. Orba-mendiren gandor urdiñak. Mok 21. Zori onaren gandorrean. Or<br />
Tormes 121. Hacken-go gandorrak lañoz bildurik. Goen Y 1934, 92. Gandor jeiki ontatik, begipean ditugu<br />
erririk zoragarrienak. TAg Uzt 93. Gauzei gandorretik begiratuaz. Vill Jaink 86. v. tbn. Gazt MusIx 117<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
379
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
(gandur). �3. Cresta (de ola). � Uin arroen gandor aratz, begi-lilluratua. Ldi IL 87. Ugiñen gandorretik<br />
gandorrera jauzika. TAg Uzt 230. �4. Penacho (de humo, etc.). � Ola-kebide bakar bat ez, ortziaren aratza,<br />
izerdizko, nekezko, oñazezko lurrun-gandor zikiñaz lardazten. Ldi IL 47.<br />
gandorki. � Prominente. � [Neguak] mendi gandorki ta soro zabaletan zabaldu ditu elur-izara txuri-txuriak.<br />
Loram 184.<br />
gandorti. � Prominente. � Aizkorri. Gora ta gora mendi gandortiya! Inzag EEs 1913, 243.<br />
gandortu (Lar, H). � "Encrestarse" Lar. "Engallado, erguido, gandortua" Ib. "Lever la tête, s'enorgueiller" H. �<br />
Gurutzez gandortutako mendira igotzen. LMuj BideG 42.<br />
1 gandu, kandu (Lar, Hb ap. Lh). �1. "Deslumbramiento" Lar. "Ofuscamiento, ofuscación" Ib.<br />
�2. (G), kandu (V-gip, G-azp, AN-5vill), gando (Bera). Ref.: A (gandu, kandu); Elexp Berg (kandu). "Catarata,<br />
nube de ojo" A. "Se dice que se tiene en el ojo cuando se nubla la vista por motivos de salud. Iñoiz katarrua ta,<br />
joño, kandua daukat" Elexp Berg. � Bekatuak eta griña txarrak animaren begietan zabaldu oi duen lañoa edo<br />
gandua. AA III 477. Begi zabaletan zerk edatzen dizu / gandu delako ori, erdiz nigar ta izu? Ldi UO 20. Arkaitz<br />
ta mendi, / beiñere ez gardenagorik; / so dagonari ere kenduko / gandu guziak begitik. Or Eus 300. Ganduak<br />
lausotu al zezkiak begiak, ala, ez al da Malentxo lagun-aldra orretan izketan datorrena? TAg Uzt 41. Begiak<br />
gandoarren itsutu. Ol Gen 27, 1 (Urt goibeldu, Dv lanbrotu, Ur illundu). Maite bi doaz bidean, / [...] izketa ixil,<br />
begiak gandu, / odola irakiñean. NEtx LBB 260.<br />
�3. "Var. de gandela, chandelle, cierge" H.<br />
�4. (G-azp-bet), kandu (G-to, L), kando (B). Ref.: A; Lh (kandu); Iz To (kandube); Gte Erd 108; Izeta BHizt2<br />
(kando). (Sentidos prop. y fig.). Niebla, bruma. Las refs. dialectales (Iz To, Gte Erd) apuntan más bien a 'neblina,<br />
calina'. "Gandua da (laino mehea. Egunik eguzkitsuenetan ere izan liteke) (G-azp)" Gte Erd 108. "Bruma. Mendi<br />
oietan kandoa bada, eguraldiek badu aldakuntze" Izeta BHizt2. � [Berriak] Ana Josepari animako gandua<br />
kendu zioten. Ag G 367. Itsasotik geldi geldi yeikitzen zen gandu zuri ariña. Or Mi 110. Begiak lauso ta burua<br />
gandu zeuzkan, ba, gaxoak! TAg Uzt 252. Jentil-aroko gandu artetik. SMitx Aranz 74. Ezin ikus<br />
ditzake; gainerazkoak oro gandu batek estalirik daudelako. Mde Pr 266. Intzensuaren lurrun- / ganduen<br />
antzean. Gand Elorri 78. Kandu ondorengo aize garbitzeak, edo egoia edo euria. EgutAr 18-9-1965 (ap. DRA).<br />
Lanbroak bere ganduz estaltzen zituen bazterrak. MEIG IX 94.<br />
v. tbn. Laux BBa 118. Aitzol in Ldi UO 6. Ldi UO 22. Txill Let 50. Atutxa Mugarra (ap. DRA). NEtx LBB 229.<br />
�5. "(G-azp-to-bet-nav), paño de los cristales" A. � (Fig.). � Biotzak itzegiten zuen, ba, danen agotik ezertariko<br />
gandurik eta estalkirik gabe. TAg Uzt 198. Batere --ustez behintzat-- erdal kutsurik eta gandurik ere gabe. MIH<br />
251.<br />
�6. "(AN-5vill), aureola, disco de luz" A.<br />
�7. "(Sc), hierba mala en una huerta o prado" A. Es posible que Azkue haya extraído erróneamente un tema<br />
gandu a partir de gandura (q.v.), pronunciado gandüa en suletino moderno.<br />
�8. "Andituera: ampolla, hinchazón" Zubk Ond 226.<br />
�9. kando (B). "Humo de candil (Aniz). Sukalde guzie kandoak artue" Izeta BHizt2.<br />
- GANDUPE. (Empleado en casos locales). Bajo la bruma. � Eze zeuden harlauak gandu-pean. Mde Pr 287.<br />
- GANDUZKO. Empañado. � Zenbait gauzetan, guk ederren derizkigunetan, [Yainkoaren] ispillu ere bai,<br />
ganduzko samarra izan arren. Or Y 1934, 83.<br />
2 gandu. � "(Vc), desbrozar el lino" A. � Txarrantxarijak ditu / txarrantxan iminten, / kukutsak kendu eta /<br />
erbatz baga isten, / kirruba alde batian / besteti amuluba, / au ganduba eta / perreztupetuba. Mg PAb 146 (en la<br />
ed. de 1899, 99, se traduce por 'desamondada', palabra que no encontramos en los diccionarios habituales).<br />
gandu. v. gandutu (2).<br />
gandul (V-gip ap. Etxba Eib). � "Se dice en el mismo sentido que ganbelua, gangarra. Laster ikusi genduan<br />
gandul aundi bat zana" Etxba Eib. Cf. galdul. � Domingo Kanpaña gandul arrek, gaur goizian egun laurdena<br />
galdu dik. Bil 172.<br />
gandur. v. gandor.<br />
gandura (Sal, S; Foix ap. Lh). Ref.: A; Lh. � "Yezgo, sauquillo, hierba mala en una huerta o prado" A.<br />
"Envahissenment de mauvaises herbes" Lh. Cf. VocNav, que precisa la anotación de Azkue: "En Ochagavía dan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
380
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
el nombre de gandura a una yerba que suele salir en los tallerris (en los prados), que tiene la flor muy parecida a<br />
la margarita, aunque es mucho mayor. Es yerba muy ordinaria que no comen los ganados" (la ref. es de ZMoso).<br />
v. 1 andura, 1 gandu (7).<br />
ganduru. "(R), tragadera. Zer ganduru du karek! sar bikala faiten da zintzurretik igariz (R), ¡qué tragaderas<br />
tiene aquél! pasa (el alimento) por su garganta a medida que entra" A.<br />
gandutsu, kandutsu. � Brumoso, nuboso. � Zerua ez dago atzo bezin garbi, ta odei gandutsuak urdinduta<br />
agertzen dira. Txill Let 27. Udaran egoaldea, kandutsu; gutxitan, euritsu. EgutAr 17-9-1965 (ap. DRA).<br />
gandutu, kandutu (Lar, Hb ap. Lh). �1. "Deslumbrar", "encandilar", "ofuscar" Lar. � Lilluratuko zituen argi<br />
ark begira zegozkan guziak; kandutuko ziran eta itxutuko ere bai. Lar SAgust 11 (v. tbn. 12). �2. (AN-larr ap.<br />
Asp Leiz), gandu (G-bet ap. A Apend), gandotu. (Sentidos prop. y fig.). Nublar(se); empañar(se). "Cerrarse el<br />
horizonte" A Apend. "Nublarse el cielo, el tiempo. Eguraldia txartuko du; zerue gandutzen asi baitu" Asp Leiz.<br />
� Etorkizunak [...] gogoa gandu eta goibeltzen dio. Aitzol in Ldi UO 6. Gaztetango dirdaitasun aberatsa<br />
zerbait gandutu ta lausotu zitzaiola. TAg Uzt 66. Bekaiña odeitxo batek gandutu ta matrail ederrak [...] bustita<br />
dakartzi. Zait Sof 176. � (Part. en función de adj.). � Nere begi gandotuak, ia ezer ikusi ezin duten begi auek.<br />
Ag G 284.<br />
ganduz. "(V-arr), cizañero" A Apend.<br />
gane. v. gain.<br />
ganer, graner(a) (L, BN, S; SP, H), garner (S; Chaho, Foix ap. Lh). Ref.: Lrq (graner); Lh (garner, graner). �<br />
Granero; desván. "Grenier. Soillerua, zeillerua, bihitegia" SP. v. granero. � Bilduren du [...] bihia granerera.<br />
Lç Mt 3, 12 (SalabBN ganerrian; TB, Ip bihitegi, Echn, Samper granero). [Beleek] eztuté sotorik ez granerik.<br />
Lç Lc 12, 24 (v. tbn. 12, 18; 3, 17; Mt 13, 30 y 6, 26). Granerako bihiaz. Arg DevB 121. Graner edo bihitoki<br />
berrien egiten hari zen. CatLav 65 (V 41). Granera aberats batean. Gy 208 (v. tbn. 209). [Zeruko xoriak] ez<br />
dute deus ganerretan. SalabBN Mt 6, 26. Ganherreraino igan zen. Laph 86. Biltzen da lantharia oro, lili denian,<br />
granerian idorazten. Alth Bot 13. Ediren die giza gaxua urkhaturik ganerrian (Ozaze). Eskual 1-5-1908, 4 (ap.<br />
DRA, s.v. ganerre, tema mal deducido). Ganerrean su delarik, barreatzen dire garratoinak. GH 1923, 118s.<br />
Ganerrerat joan zen [...] eta handik sabairat. JEtchep 40. Frantzian sobera aise heldu ziren uzta sobera<br />
handiak; sobera betetzen ziren sobera urthez ganherrak. SoEg Herr 3-3-1960, 1.<br />
ganeratu. v. gainera(tu).<br />
ganertz. "Imposta, en la Arquitectura" Lar. Cf. gainertz.<br />
ganeski (Lar, Añ). � "Faxa, lista, zona" Lar.<br />
ganetsu. v. gaintsu.<br />
1 ganga (L-ain ap. A; SP, Dv, H (L, BN, S)). �1. Paladar. "On dit ordinairement aho ganga [q.v.]" Dv. � O<br />
Iauna, zein ezti diren zure hitzak ene gangan. SP Phil 477. Ez hezatuko horrek [ostriak] ez dautzu ganga. Gy 18.<br />
Zaitudaneko nik ikhusten hordia, / ya gangan dut egarria. Ib. 271. �2. (SP � Arch (ap. DRA) y A). "Ganga<br />
eroria, la cahuette. Ganga erori zait" SP. "Choza. Ganga erori zait, se me ha caído la choza" A. "Azkue da<br />
erróneamente el significado de choza [...]. Archu nos dice que ganga significa úvula (luette) y añade: ganga<br />
erori zait, la luette m'est tombée" DRA. La entrada de Pouvreau es de lectura segura pero interpr. dudosa, debido<br />
a fr. cahuette, que no aparece en los diccs. habituales. Parece que habría que relacionarlo con infra (4), e<br />
identificar cahuette con fr. cahute 'choza', en la línea de Azkue (pero recordando que 'choza' sería ganga eroria y<br />
no ganga). En contra de lo que piensa DRA (y a pesar de infra (3)), la interpr. de Archu presenta mayores<br />
problemas: cahuette no puede ser de ningún modo errata por luette; pero, aun así, nótese que 'úvula' sería ganga<br />
eroria y no ganga, lo cual dificultaría bastante la interpr. de ganga erori zait. �3. (Lar � H (G)). "Gallillo, en el<br />
garguero [...]. Lat. Epiglotis" Lar. "Épiglotte, luette" H. v. gingil. �4. "(L, BN), bóveda" A, que cita a SP (cf.<br />
supra (2)). � Zure ganga ta ortze urdiña, / eguzki ta izar ederrez / gustiz apainki Urtzik egiña. Enb 143. Pareta<br />
loditan leio txipi batzuk zitun ganga (bóveda) bat. Etxde Itxas 255. Lau abereen gainean, heien hegalek azpirik<br />
atxikitzen dute ganga edo uztai bat, osoki dirdiratsua, Jauberen tronua daukana (cf. Ez 1, 26). Zelaiberri Herr<br />
14-7-1960, 4 (Dv ortzi, Ol sapai). Ikus itzatzu ganga astunaren azpian mundua koloka, lurrak, itsaso zabala ta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
381
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ortze sakona. Ibiñ Virgil 43. �5. (A DBols), gañga (S ap. Lh). "Filo (de instrumento cortante)" A DBols.<br />
"(Foix), pointe postérieure de la hache" Lh. Cf. VocNav: "Ganga, nombre que dan al martillo de la azada y al<br />
lomo del hacha (Salazar)"; cf. LzG: "Instrumento que consta de varios anzuelos unidos que se pone en la punta<br />
de la ballesta y sirve para pescar ranas (corriente)" y "cada uno de los extremos de la azada cuya boca afecta<br />
forma de media luna (Rioja)".<br />
2 ganga (V-gip ap. Etxba Eib y Elexp Berg). � Ganga. "Billa ibilli bako gangia agertu jako" Etxba Eib. "Bost<br />
kilo patata hogei duruan, hau da gangia hau" Elexp Berg. � Ez da ganga txarra! Sor Gabon 38. Txerrikumok<br />
merke artzaiakin gangaren bat ei ebalakuan. SM Zirik 59.<br />
gangabil. v. gangarabil.<br />
gangabila. v. gangarail.<br />
gangail. v. gingil.<br />
gangaildun. � Cf. gingil. � Ari bezala biurrituko / lepame gangaildun ori. "Cuellidelgado, escrofuloso". Or<br />
Eus 182.<br />
gangailen (Vc ap. A). � "Escrófula" A. Cf. Garate 1. a Cont RIEV 1930, 154. Cf. LexBi s.v. gangallena. v.<br />
gingil, gangarabil. � Iñork, gizon edo emakumek, gangallen bat buruan edo okotzean badu. Ol Lev 13, 29 (Ur,<br />
Dv legen, Ker gatx, Bibl zauri).<br />
- GANGAILENEZ EGIN. "(V-ple), ir rebajando el precio de una mercancía" A; según explica, la expr. procede<br />
de un conjuro numérico empleado para curar a los escrofulosos. v. gangarabil.<br />
gangailo, -lu. v. kankailu.<br />
gangailota. "(V-och), agalla de roble" A.<br />
gangal. "Gángal, gangála. Handia eta makala (landareez entzun dut bakarrik). Aurten tomatiak ondo gangalak<br />
datoz, ba. Ik. txangal" Elexp Berg.<br />
gangar (V-gip, G-to; Lar, Añ, VocCB (s.v. zintzur) � Dv, H (G)). Ref.: A; Iz ArOñ. I (Sust.). �1. "Garganta,<br />
díjose del bascuence gangarra, [...] significa las partes interiores vecinas al epiglotis o gallillo" Lar. "Garguero"<br />
Lar, Añ. "Gaznate" Ib. "Uvula, campanilla de la garganta" A. "Gangarronduan, junto a la garganta" Iz ArOñ.<br />
"Gangárra, orretaukok gangárra, se dice del que tiene voz aguda y mucho grito; la sargentona, mandona" Ib. v.<br />
gingil, gorgoil. � Bat-edo-bat gangarra bustitzearren iru mail jetxi ta txurrut batez atera egiten da. Anab Eusk<br />
1930, 13.<br />
� Udazkena zan. Odol tantozko / ezti-margoa / eguzki-galdak zixuin. / Ibar-gangarrak (garganta del valle) doidoi<br />
bekozten... Loram 73.<br />
�2. (V-ple-oroz-gip; Añ (V)). Ref.: A; Elexp Berg. Cresta. "1.º cresta de aves; [...] 3.º penacho de las aves" A.<br />
"Cresta de aves (oillarrarena, batipat). Oilar ederra dauke, gangar tente tentiakin" Elexp Berg. v. gailur (3),<br />
gangor. � Gangargorri, panpar, buru arroa / lumati. Zav Fab RIEV 1907, 532 (en la versión de Mg in VMg<br />
95: gangor gorri). [Ollo ta ollarrak] buruak zuzenak eregita danak, / ta arro gangarrak. AB AmaE 346. Bata zan<br />
gizon marikatxua, / griegu zarrean oilarra; / baina zatika andi egin iakan / buruan eukan gangarra. Azc PB<br />
241. Gangar bako ollarrik, iñoiz bez. Otx 39. Olloaren gangarra. Bilbao IpuiB 256. � (Fig.). � Beti eragoion<br />
ziri ta miri [...] bere burubari argi ta zoli eretxitta arropuzturik, eta jauregi-gixon gustijak poztu egin ziran<br />
Bertoldak gangar-gangarrian jo ixatiaz. Otx 39. � Cresta (de ola). � Olatuak eratuten ebazala gangar zuri<br />
ikaragarrizkoak. Echta Jos 90 (v. tbn. 95 y 100). � Cresta (de monte). � Atx-tontor aundi batek erakusten dau<br />
bere gangar urtena menditxo orren ganetik. Alzola Atalak 82. � Ia lasterka / arraiz gañezka, / zuzen erdituz<br />
uren kopeta / dagerzke, poztuz uri-gangarra... "Las crestas de la ciudad". Loram EuskOl 1931, 128.<br />
�3. Soberbia. � Eztau ezek bere ainbeste lurrera egiten (lurreratuten) gure arrokeria, gangarra ta eretxitasuna<br />
(andiustea). Zav Serm I 219.<br />
�4. "(G), esófago" A.<br />
�5. "Perilla del trompo" A Apend.<br />
�6. Bóveda. v. 1 ganga (4). � Donamarien kaperatxoak gangarra zeruraño biltzen du. 'Sa voûte'. Or Mi 142.<br />
II (Adj.). �1. Necio, insensato, alocado. "(Vc), fatuo" A. "Aitxiñ! Zer esan don nigaittik gangar zar orrek? [...],<br />
the old fool" Rollo 24T. "Atolondrado" Etxba Eib. Harriet interpreta erróneamente un ej. de Astarloa: "Ordiaren<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
382
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ganora bagako berba gangarrak, les paroles nasillards et sans suite ou raison d'un ivrogne (Astar)". � Euren<br />
ganora bagako berba gangarrak, oñen ganian ezin egonak, adi erasoten deutse guztijai ardaoz aserik dagozana<br />
samaraino. Astar II 123. Beste batzuk berba ero, gangar, eta ganora bagak esaten ditubezala, eta benturaz loi,<br />
eta atsitubak. Ib. 131. Gangor andiarekin aiz gangarra. / Euk eman dek iltzeko erabakia, / ire lepoa izateko<br />
ebakia. Mg in VMg 96 (en Zav Fab RIEV 1907, 532 gangar andiagaz az gangarra). Beste baztuk berba ero,<br />
gangar eta ganora bakoak esaten dituezala, baita ameneko ameneko, loi eta zikiñak bere. Zav Serm II 103. Zer<br />
pensau daike zentzun puska bat daukan mutillak ikusirik [neskatilla bat] ain erraz berba astun ta obligazinoe<br />
andikua emoten? Gangar bat dala. JJMg BasEsc (ed. 1845), 249. Emakume gangar baten antzera mintzatu zera.<br />
"Una de stultis mulieribus". (Iob 2, 10). Ur in BOEg 996 (Dv burtxoro, Ol ergel, Ker ero). Oirik bako eskontzea,<br />
/ Maritxu gangarra, / da biziten asteko / guztiz modu txarra. Azc PB 233. Ori aintzat artu badozue, gangar<br />
batzu zare, gangar, fepako, ganora bako, burubako, zentzun bakotzar batzuk. A Latsibi 161. Euk daukan erruba,<br />
gangar, sentzun bakuorrek. Echta JayM 107. Ezta ori edozein neska gangarren senar izateko jaioa. Erkiag<br />
Arran 90 (cf. unas líneas más arriba neskatilla zororen batek). Baiña amaika ez-jakin, amaika ardurabako,<br />
baldar, diru-ereintzaille, gangar, ordi eta alper dago bazterretan. Ib. 115. Ollo gangar baten antzera karkar da<br />
karkar, barre algaraka asi yakon Petra Erramoneri. Bilbao IpuiB 121.<br />
� "Torpe" Etxba Eib.<br />
�2. Desvergonzado. "Mutill gangar batek, naitta apurtu desta pitxarra" Etxba Eib. "Mujer gamberra" Etxabu<br />
Ond. Cf. LexBi: "Gangarra [...], muchacha retozona y poco trabajadora". � Esaten baditubez berba loijak,<br />
kontetan baditubez ipuin ez garbijak; kantetan baditubez soñu arin, gangar, eta estaldurik baño ezpada bere loi<br />
moduko dirianak. Astar II 94. Lenengoan ezta begiraune bat baño, andik igaroten da berba gangarretara, gero<br />
guraari txaarretara, eta azkenean [...] etzago egiten eztan pekaturik. Zav Serm I 173. Zelan dinotsut, zelan, o!<br />
dama gangarra! / Zabiltzana kanopan iji ta aja, / Bertan sarturik larri, bildur ta ikara, / Ilda bapaten iausten<br />
lurrera etzara? AB Ezale 1897, 109b. Iumartin eritxon mutil zaar gangar nundik oratu ez eukan bat. Ezale<br />
1899, 8b. --Egia baño eztau esan: ikustekoa zagoz gero zu oraintxe, Mañasi. --Isillik egongo zara, gangarrori?<br />
Ag Kr 52. Lotsage, dollor, gangarra. Enb 199. Emakume gangar-dollorrik nere semiari ez zionat opa. Zait Sof<br />
177. Erretore jaunak, erdi-lotsaturik, eta erdi-iguindurik, obeitu zion, andre gangar orreri. Alt LB 45 (cf., unas<br />
líneas más abajo, emakume lotsa-galduko orrek). Begira egokiezanok oraindiño bere, piztien azken-arnasak,<br />
pozik eta berba gangar ta barre zorangaz ospatuten zituela. Erkiag BatB 39.<br />
� (Uso adv.). � Zuri galdetzen dizut, bai zuri, oraindañokoan gangar ari izan zeran orri. 'Tan audaz'. Zait Sof<br />
50.<br />
� (Risa) escandalosa. � Ezeri ez jaokazan barre ta jesto gangarrak. JJMg BasEsc (ed. 1845), 160. Barre<br />
gangarrak / daukez zantarrak. Azc PB 107. Zegaittik orrek barre gangarrok? Zoraturik ago-ala? Echta Jos 290.<br />
Urrun-samarretik etorren [...] itz zaparradea, eta noizean beingo barre algara gangarrak [...] atso bateri leiora<br />
urten eragin eutsen. Erkiag Arran 49. Zoro antzean, bere senetik erdi urtenik, barre karkaixa ozen eta gangarra<br />
egiñaz, oiu zakarra egiten deutsa. Erkiag BatB 143.<br />
� "Oillaar gangar ori, el orgulloso y alborotador" Iz ArOñ.<br />
� "Ordinario" Etxba Eib.<br />
�3. "(Mendi) gangar, prominente (V-ger)" A Apend.<br />
gangarabi. "Niebla en un río producida por el frío (V-ger)" A Apend.<br />
gangarabil (B ap. A EY IV 244 e Izeta BHizt). � "Escrófula" A EY IV 244. "Gangarabile, gongoila (ganglio).<br />
Gure mutikoa gangarabilekin daukegu. Gangarabilek gaixtuak" Izeta BHizt. v. gangailen. � Gangarabilak dire<br />
bederatzi, bederatziak zortzi, [...] lauak iru, iruak biga, biak bat, gangarabilak egin dezala leer eta zapart. A EY<br />
IV 247. De esta especie de conjuros procederá probablemente el significado que toma en AN-5vill la forma<br />
gangabil (gangabillek) como 'canto o frase que se repite idénticamente'.<br />
gangarail (B ap. A), gangabila (det.; -le B ap. Izeta BHizt). � "Parihuelas, angarillas" A. "Baiarte, anda<br />
(camilla, parihuela). Gangabilen ekarri ginuen ongarrie. Gangabile beti eskuhar" Izeta BHizt. v. angarila.<br />
gangarda. "Gangárda dana. Gangárdia, el conducto respiratorio, la tráquea" Iz ArOñ.<br />
gangardun. �1. Engreído. � Eskribau baso-oilarra / <strong>Fe</strong>de gangarduna / gaur ezta neure emaztean / etxeko<br />
laguna. Azc PB 255 (en Ur PoBasc 215 erpe luzeduna). �2. Elevado, encrestado. � [Txalupea] ikaragarrizko<br />
olatu ausi gangardun batek ondatu eban. Echta Jos 252. �3. (Lo) que lleva tilde. v. gailurdun. � Berak<br />
gorrputz idazten du, r gangardunaz. MEIG VII 89.<br />
gangarkeria. � Tontería. � Ez daukagu gangarkeri geiago entzuteko astirik. La Abeja 1890 (enero), 54 (ap.<br />
DRA). Eroaten da Gure Jauna plaza ta kaletatik, Jerusalengo urian egiñ izan jakozan barre, burla ta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
383
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gangarkerien [...] kitugarri ta orderako. Itz Berb II 34. Begirakun eta ibillera arro, arazeri ta gangarkeriak zuri,<br />
geure Ama [...] orri, iguin eta gorroto emoten dautzuela baidakigu. Eguzk LorIl 173. Ez niri gangarkerijetan<br />
asi! Otx 176 (v. tbn. 46).<br />
gangarla. "(V-gip), hioides, nuez de garganta" A.<br />
gangarril (V-ple ap. A s.v. gangarla; T-L). � Nuez de la garganta. "Hyoïde, zintzur-sagar, gangarril" T-L.<br />
gangartasun. � Tontería. v. gangarkeria. � Nire alabearen gangartasunak dira onek asmuok. Echta Jos 132.<br />
gangartxo, gangartxu. "Gangartxu dagoz etxeok, están prominentes estas casas" A Apend.<br />
gangatsu (Lar � H s.v. gangar). �1. "Gangoso" Lar. �2. Buru ttipi exkax bat, zintzur xut eta gangatsu baten<br />
kaskoan han nonbeit galdua. Leon GH 1926, 720 (DRA traduce "prominente").<br />
gangatxori (Lar, H (-xori), Arzdi Aves 165). � "Ganga, ave" Lar (� Izt C 198, que da "gaugatxoria, gauga", sin<br />
duda errata de la ed.). "Oiseau de la taille d'une perdrix, ainsi nommé á cause de sa voix imitant celle d'une<br />
personne qui parle du nez" H s.v. ganga. "Pterocles alchata" Arzdi Aves 165.<br />
gangazarata. "Gangásaatia, el griterío de los patos" Iz ArOñ.<br />
gangel (V-m ap. A), gangil (V-m ap. A), dangel (V-oroz-m ap. A), dangil (V-ger-m ap. A), dangilo (V-ple ap.<br />
A), danglo (Sal ap. A), dangolo (V-ger ap. A). � "Gandul" A. "Persona tosca, desmadejada" Ib. � Okelia ugari<br />
be bajaukagu ta, orretaraxe agura gangeloi emoteko. Ezale 1897, 180b.<br />
gangelu. v. kankailu.<br />
gangeri (Bera, BeraLzM). Neol. creado por AG en 1897, de Ganges y eri 'enfermedad' (v. NeolAG, que no<br />
encuentra ejs. anteriores al de I. Pradere). �1. Cólera morbo (litm. 'enfermedad del Ganges'). � Kolera edo<br />
gangerija (Ganges-erija) lenengo aldiz [a]gertzen da Europan (1898). AG 1618. 1855garren urteko gangeriyan.<br />
IPrad EEs 1913, 2. Ez dio parkatu gangeriak. EgutAr 10-12-1956 (ap. DRA). �2. "Gangrena. Erróneamente<br />
atribuido a AG (v. Amilgain Euzk 1932, 140)" NeolAG.<br />
Ganges-eri. � Cólera morbo. v. gangeri. � Ganges-eri edo cólera morbo izeneko gexoaldi zitala. AEmil<br />
AndreM 124.<br />
gangil. v. gangel.<br />
gangio. � Gangueo (?). � Txikiyak kantatzen du "Astuaren mitxelio" bere gangio ederrakin asnas betian. Iraola<br />
105. Aituko bazenduke onen boza eta sugurreko gangiua! Ib. 108.<br />
gangor (V-m-gip), gangur (V-gip). Ref.: A (gangor); Iz UrrAnz (gangúrra); Etxba Eib (gangorra). � Cresta<br />
(de las aves). "La cresta del gallo" Iz UrrAnz. "Ollar burrukalarixeri gangorra moztutzen jakue, eldu-lekurik ez<br />
deixen euki" Etxba Eib. v. gandor, gangar (2). � Lumati ederra, / gangor gorri, allatsu, buru arroa. Mg in<br />
VMg 95. Egitekoaren bizarra! / Gangor andiarekin aiz gangarra. Ib. 96 (Zav Fab RIEV 1907, 532 gangar).<br />
gangordun. � Que tiene cresta. � Uin gangordunak jaso eragitten eta zugatzat lorrindduten dakusdazanian. JZ<br />
1921, 172.<br />
gangrena (T-L), kangrena (V-gip ap. Elexp Berg). � Gangrena. � Eta haién hitza gangrená bezala alhako<br />
duk. "Comme gangrène". Lç 2 Tim 2, 17 (He xankre, TB, Dv min-bizi). Kangrena edo aragijaren usteltasuna.<br />
Mg CO 119.<br />
gangrenatu (Urt), kangrenatu, gangranatu, granganatu. � Gangrenar(se). "Carcinodes, caro carcinodes,<br />
haragi gangrenatua" Urt IV 233. Hay gangranatu 'se gangrener' en JE Med sg. el ed. � Kangrenatuta dagoala<br />
zure biotza miñik artzen ez duenean. Mg CC 140 (CO 207 kangrenauta). Kolpe huntarik badizu / granganatzeko<br />
herrixku. ChantP 340. Baldin xulatu edo gangrenatu baño leen operatzen ezpada. FIr 170. Gangrenatu gabe<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 384<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
delarik. Ib. 170.<br />
gangrenatzar, kangrenatzar. � Aum. de gangrena. � Kangrenatzar bat jajoko jako / ondo ezpadogu sajeetan.<br />
Mg PAb 63.<br />
gangul (V-ger-arr-m), gangur (V-ger), gangun (V-oroz). Ref.: A y Otx Voc (gangul). � "Persona floja" A.<br />
"Persona o animal flaco y largo" Otx Voc. v. gangel. � A zan mutillaren traiea, txori gangulak garrittik bera<br />
dindilizka dandarrez eroiazalarik! Otx 156.<br />
gangur. v. gangor.<br />
ganguren (V-ger-ple-arr-oroz-m ap. A). � "Persona floja" A. v. gangul.<br />
- GANGUREN-MANGUREN. "Ganguren-manguren dabil (V-m), anda vagueando" A.<br />
ganguren. v. gainguren.<br />
ganibet (G, AN-ilzarb, L, BN, S; Lcc (-ea, det.), Volt 66, SP, Urt Gram 476, Añ (G), Arch VocGr, Gèze, H),<br />
kanibet (G, AN, L-côte, Ae; IC 441, Urt Gram 24, Ht VocGr, Lar, Lecl, Dv, H), kainibet (kañi- Mic 6r, Lar),<br />
gainibet(a) (V, G; gañi- Mg Nom 67 (V, G), Añ (G)), kanit (AN-5vill, BN-baig), ganit (BN-mix-arb-ad-baig,<br />
S), kanubita (-añu- H (V)), ganibit(a) (Deen I 237), gañibita, kanabit(a) (B; Deen II 28, VocB; kanabite ANulz-erro-olza-gulina,<br />
B), kanieta (kaniita BN-lab), gabineta (Lcc (-ea det.) � Lar Sup), gallubeta, gaiñebeta<br />
(R-vid), gaminta (Sal), gañabeta (R-vid), ganabeta (V-gip), gaiñueta (+ gaiñoeta V-gip), gañuete (G-goi),<br />
ganiet(a) (L-arcang, ganiita BN-ad), kanabeta (AN-olza), kamieta (Ae), ganibete (Ech 60r), kañobeta (V-gip),<br />
kañibita, kainbeta (S ap. Lh � Foix), kanibete (Lar s.v. gabinete). Ref.: A (ganibet, gaiñebeta, gaiñibeta,<br />
gaminta, ganabeta, kanibet, kanabita, kanit); Bon; Bon-Ond 151; Lh; ZMoso 66; Lrq; Iz ArOñ (gaiñueta), Ulz<br />
(kanabítte); Izeta BHizt (kanabite); CEEN 1970, 351; EAEL 140; Echaide Nav 180.<br />
� Tr. La forma más empleada es ganibet (gañibet en varios autores vizcaínos), que aparece en textos de todos<br />
los dialectos; kanibet (kañibet en Ubillos 18), ya en Etcheberri de Ziburu, es bastante frec. al Norte y, desde<br />
Larramendi cuando menos, tbn. en autores guipuzcoanos de los ss. XVIII y XIX (además de Lizarraga de Elcano<br />
(Kop 163)); kanit, además de en textos populares (tbn. en HerVal 2b), aparece en J. Etchepare (Bur 13, junto a<br />
kanibet) y Barbier (junto a ganibet y kanieta). Hay además gabineta en Lazarraga, kañubita y kanubita en<br />
Astarloa, ganibita en Lardizabal, y otras variantes documentadas aisladamente en los textos. Las formas con -a<br />
constitutiva, reflejadas en la documentación dialectal, no aparecen nunca, salvo error, en textos septentrionales;<br />
sí, en cambio, en algunos meridionales, como Lazarraga, EgiaK (gañibita), Mendiburu, Guerrico (I 179<br />
gañibeta), Astarloa, Lardizabal (105, 210, etc.), J.I. Arana, Arrue (May 75 kanibeta), Iturzaeta (Berb I 319<br />
kañibita), Azkue (Txirrist 69 gaiñibetiaz), I. Pradere (EEs 1915, 122 kanibeta) o Echeita, frente a formas sin -a<br />
seguras en J.A. Moguel (VersBasc 15), V. Moguel (69 gañibet), Uriarte o Aresti (MaldanB 200 gañibet).<br />
Aparece explicado con edo kutxillo en Guerrico, Astarloa, Uriarte y Ezale; con nabala en Elissamburu y Zubiri.<br />
Al Sur escasea en los textos del s. XX, sin duda por influencia de la difusión de aizto (q.v.). En DFrec hay un ej.<br />
de ganibet; ninguno de las otras variantes significativas. � Cuchillo. "Filo cortante" Ech 60r. "Mango de<br />
cuchillo, gabinetean ondoa" Lcc. "Ganibetaren ahoa, le tranchant du couteau. Ganibetaren ahoa bezain leial"<br />
SP. "Cañavete" Lar. "Burnigille zikoitza, zotzezko kanibeta" Ib. (s.v. cuchillo). "Couteau de table" Lecl.<br />
"Couteau qui ne s'ouvre [pas]" Bon-Ond 151. "Couteau à gaîne. On dit aussi aujourd'hui kanibet pour nabala,<br />
couteau qui se ferme, mais on ne dira pas nabala pour couteau à gaîne" Dv (� A). "Cuchillo como trinchante o<br />
[para] matar lechones" VocB. "Coutelas, couteau de cuisine ou de table. Empr. béarn. ganibet, couteau long" Lrq.<br />
"Gaiñueta bat, cuchillo grande o, al menos, con mango de madera. Kañóbeta bat, cuchillo para cortar el pan.<br />
Gaiñoetia" Iz ArOñ. "El cuchillo de mesa" Iz Ulz. "Kanitain giderra (BN-baig)" Echaide Nav 179.<br />
� Sar ezak, Peru, / gabineteoi geldirik. Lazarraga (B) 1200v. Sartu egian / gabinetea exilik. Ib. (B) 1200v.<br />
Presta zazue / ederki aldarea, / bai kanibet eta bai plat / hartarakotz gordea. EZ Noel 78. A legez izan banitz,<br />
Iai[n]koen <strong>Fe</strong>dea, / erakutsiko neusten gañibitea. EgiaK 87. Ganibet berbatek debaka ogia eta erhia. O Pr 179.<br />
Iltze, kanibeta edo beste edozein gauzak egiten duen zulo edo zauri txar batek. Mb JBDev 174. Gañibetakin<br />
zulatzea. Mg CC 245. Sartuten deubanian ganibeta samati erraijetaraño. Mg PAb 89. Askatzen du ganibetaz<br />
gorputza eta jaten diozka erraiak. AA I 423. Kañubita edo kutxilua auaz gora geratuten bada. Astar II 41 (tbn.<br />
en 224; 111 kanubita). Ganibetaz igaroak. Izt C 489. Ganibitaen aoan il. Lard 91. Ganibitaz ebaki bat egitea. Ib.<br />
17. Axala gain-behera urratzen dute kanibetaz. Dv Lab 387. Ganibetak idoki / eta txixtaka han hasi. ChantP<br />
318. Eskuban zeraman ganibeta batez santua josi ta pasatzeko. Aran SIgn 100. Eskuan zuen kanibetak eskuko<br />
beatz bat eraman zion. Arr May 31. Bost bidar gaiñibeta edo kutsilloa bularrean iosi deutso. Ezale 1899, 12a. Ill<br />
eban mariñel bat gañibeta zorrotz bategaz. Echta Jos 271. Aragi erre ta erregosiak (jaten dira) gallubeta edo<br />
aiztoa eta larortzaz. EgutTo 27-6-1919 (ap. DRA). Bere tabako-hosto eder mirakuiluzkoa, xerraka, xerraka,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 385<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
kanitaz pulliki pikaturik. Barb Sup 64. Erregek golkotik sartzen dio kanieta erreginari. Barb Leg 133. Lur-sagar<br />
xuritzen ari zen zarra-zarra. Ganibeta mahain-hegian pausa [...]. Lf Murtuts 9. Oi kanabitaren / puntaren<br />
zorrotza! (Versión de Sunbilla). Balad 100 (las versiones vizcaínas dan puñel o kutxillo). Ganita hortzen artean<br />
ezarririk. Othoizlari 1958, 154. Bere nafar-ganit luzia zabaldurik. P. Hegitoa GAlm 1960, 17 (ap. DRA).<br />
Ganibeta sakelatik atheratzen. JEtchep 105. Kanibeta sartzen deiat gero ez badautak edaterat emaiten! Larz Iru<br />
84.<br />
v. tbn. SP Phil 320. Ur Gen 22, 10 (Urt kanibet, Bibl ganit; Dv, Ol marrauza, Ker aiztoa). Arb Igand 79. Tolosa<br />
EEs 1913, 178. Barb Leg 131. Arti Tobera 272. Kanibet(a): Ur MarIl 63. Hb Esk 201. Michel LPB 344. Elsb<br />
Fram 79. Zub 112. JE Med 34. Kanit: Balad 173. Kamieta: A Aezk 250. Kañabet(a): Apaol 65. Kaiñubet(a):<br />
Erkiag BatB 18. Kainibeta: Balad 136 (versión de Forua). Kanabita: BOEans 1371 (B, s. XVIII).<br />
� Bisturí. Cf. ganibetño. Cf. Kk Ab I 18: Zubek [osalarijok], ostera, osagai berenozkuekaz ta gañibeta antzeko<br />
tresnakaz, zenbat gixajo ez ete dozube bidaltzen beste aldera...! � Han berean hilgogor gelditzeko beldur bat,<br />
kloroformak itorik edo kanit ñimiño izigarri harek uste gabean urraturik zerbait. JE Med 187.<br />
- GANIBET-GIDER (SP, s.v. giderra). Mango de cuchillo. � Aizto edo kanibet giderrarekin. Prop 1906, 87.<br />
- GANIBET-KOLPE. Cuchillada. v. GANIBET-UKALDI. � Bi ganibet kolpuz. Tt Onsa 124 (v. tbn. 121).<br />
- GANIBET-MIHI. Hoja de cuchillo. � Glaza zaitzu karamelu horrekin [...] ganibet mihi batekin. ECocin 41.<br />
- GANIBET-PUNTA. Punta de cuchillo. � Zur guri bat zirrizti-zarrasta batzutan marratzen duen bezala<br />
xitxuketariaren kanibet-puntak. JE Ber 63.<br />
- GANIBET-SISTA, G.-TXISTA. Cuchillada. v. GANIBET-UKALDI. � Ganibet txistaz kolpaturik. Arch Fab<br />
79. Ageri du kanibet sista bat hetsia; lehenagoko operazionearen marka omen. HU Aurp 185.<br />
- GANIBET-UKALDI, KANIBETKALDI. Cuchillada. v. GANIBET-KOLPE, G.-SISTA. � Bederatzi kanibet<br />
ukhaldi eman eta, hiltzat utzi dute. Prop 1876-77, 139. Ganibet-ukaldi bat bezala senditu zuen Karlosek<br />
sabelean. Lf Murtuts 27. Ganibet-ukaldi batez soka pikatu zuen. Ib. 15. Horra nun kanibetkaldi batez Mazondok<br />
alde bertze iragaiten dion eskuineko eskua mugazainari. Zerb Azk 102. � Oro kanit eta makil ukaldi, oro<br />
heriotze. JE Bur 78.<br />
- GANIBET-UKALDIKA. A cuchilladas. � Fundiarazi zion gorputz guzia ganibet ukhaldika. Jnn SBi 175 (v.<br />
tbn. 176).<br />
ganibetatu, kanibetatu (Lar). � "Acuchillar, herir con cuchillo" Lar. "(No hay mejor cirujano que el bien)<br />
acuchillado, sendaleetatik onena da kanibetatuena" Ib. � Eta zijoazen kanibetatuaz ibarrera allegatu arteraño.<br />
Ur in BOEg 3348. Bere eskuz kanibetatu zituen ango nagusia eta onen aldeko beste amaika. Otag EE 1881b, 90.<br />
ganibetatxo, kanibetatxo (Lar). � (Dim. de ganibet). "Cuchillejo, cuchillito" Lar.<br />
ganibetaztu, kanibetaztu (Lar). � "Acuchillarse así [herirse con cuchillo]" Lar.<br />
ganibetkari, kanibetkari. � Que usa el cuchillo. � Gizon galant Urruñako. [...] Kanibetkari Arrangoitzeko (Lcôte).<br />
Lander Eusk 1925 (IV), 50.<br />
ganibetño. � Dim. de ganibet ('bisturí'). � Harvey zenak bihotza ikertu zuen xeheki; bere ganibetñoa eskuan<br />
jarraiki zen, gure gorputzeko xoko guzietaraino odola deramaten tuio larriener. JE Med 86.<br />
ganibetzar, kanibetzar (Lar). � (Aum. de ganibet). "Cuchillazo" Lar.<br />
ganibit(a). v. ganibet.<br />
ganigar. v. gainigar.<br />
ganil. � "(V-ger), flor del maíz" A. Cf. kanil. v. galdotxa. � Irailla bederatzi / frutak guztiz batu / gero kalera<br />
etorri / jasarri ta saldu. / Saldu ta gero etxera / ganillak batzera / eta gaztañari / begiratutera. DurPl 70.<br />
ganit. v. ganibet.<br />
gankai. "Sotabanco, en la Arquitectura" Lar.<br />
gankoi. � Capón. � Kapoia edo gankoia. Izt C 195.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
386
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gankor. � Flojo (?). Cf. gangul. � [Umiak] beti makalak, ikastolan atzeratuak, gankorrak eta bildurtiyak<br />
izugarri. IArt Itzald II 45.<br />
gano (BN, S; VocBN � Dv), ganu (R). Ref.: A (gano, ganu); Lh Eusk 1919-1920 (II), 78 y 79; Lrq; Gte Erd 2.<br />
�1. Gana, disposición. "Disposition pour un travail" VocBN. "Humeur" Lh Eusk 1919-1920 (II), 78. "Tendance,<br />
goût, disposition" Ib. 79. "Entrain pour le travail. Etym. béarn. gane (gano à Oloron et au Sud d'Oloron), envie,<br />
désir" Lrq. "Laneko ganua badüzü (S)" Gte Erd 2. � Anixko ganu dud xakiteko zerbait orren familiatik. Mdg<br />
143. Nago xateko ganurik bage etsi-etsia. Ib. 153. Nirire ganiua gentu zaitad. Ib. 122 (v. tbn. 146). Jualterok,<br />
bahe eta jualte / ganuekin aldiz lantzen. Casve SGrazi 110. �2. (S), ganu (BN, S, R). Aptitud. Ref.: A (gano,<br />
ganu); Gte Erd 170. "Secreto. Gaiza bakotxak badizu bere ganoa, cada cosa tiene su secreto" A. "Ganu (BNc, S,<br />
R), inclinación, tendencia, ganas. Harriak ganua behera dizu (Sc), la piedra se inclina abajo" Ib. "Kabaliek<br />
badizie bere ganua (S)" Gte Erd 170 s.v. istinto (junto a sen, usma, etc., de otras zonas). � Zalgizek badu<br />
bizikleta-lasterrentako gano berhezi bat. Herr 17-10-1957, 3. Ziek nahikünte hori / soreraz zazie herrian, / gano<br />
horiek beitira / hebenkuetan azkarrian. 'Puisqu'il y a chez nous de si belles aptitudes'. Casve SGrazi 62. �3. "(S),<br />
agradable" A. "(S-saug), convenable, opportun, profitable" Lh. Cf. GANO IZAN.<br />
- GANO IZAN. "Agradar. Gaiza hori etzitazut gano, eso no me agrada" A. � Jota ori euskaltzale askori etzaie<br />
gano (no les agrada). Broussain Eusk 1919-1920 (II), 33.<br />
ganoka. "(V-ger-ple), mujer desmañada (de ganora?)" A. "¿De ganora + ga?" A Morf 219c. v. ganorabako.<br />
ganora (V; Lar, Añ (V), H (V, G)). Ref.: A; Iz ArOñ (gánora); Etxba Eib (ganoria); Elexp Berg. � Disposición;<br />
fundamento, fuste, remango. "Manera, forma, modo" Lar. "(Ha, qué) flema de hombre!, gizonaren [...] (V)<br />
ganora!" Añ. "Forma, manera, modo" Ib. "Destreza, soltura en el trabajo" A. "Disposición para las cosas.<br />
Ganora aundixa dakar gazte orrek, edozer zeregiñetarako" Etxba Eib. "Fundamento, garbo, fuste. Lanak<br />
ezpadie ganora puxkatekin hartzen, akabo" Elexp Berg. "Lau edo bost eskola onenetan ibili arren ganora meia<br />
atera dik gure ardura gabeko seme onek" (V-gip). Cf. Dgs-Lar 3: "Prudencia, zenzuna, ganoro [sic]". v. kanore.<br />
� Tr. Empleado por autores vizcaínos desde Añibarro y Astarloa (éste en derivados como ganoragabe, q.v.); en<br />
el s. XX se encuentra tbn. en autores como Etxaide (JJ 68) y Etxaniz. En DFrec hay 5 ejs. � Eriotzan ezta erraz<br />
egiten [penitenzia], bada asti gitxi dago orduan, eta oraindo gogo eta ganora gitxiago. Añ EL 2 42 (EL 1 37<br />
gogo). Ekatxak baldin asten badira lengo ganoran, / ezin leiteke busti bagarik egon txabolan. AB AmaE 368.<br />
Egonik taiyu eta ganora onean eleizean. Itz Azald 91. Txanogorri, orixe da ganorea. Ag Kr 22. Eroturik egoten<br />
ziran Kataliñ ta Jose Ramon alabatxoaren ganora ta maraztasuna ikustean. Ag G 135s. Osasun bagako errijak,<br />
ez indarrerako, ez adimen gauzetarako daukela ganorarik. Kk Ab I 20. Ez ete dok euk ikusten maskelutzar andi<br />
bat azana, ta ez ganorarik, ez zentzun izpi-izpirik be eztaukana ik eure buru andi orretan? Otx 159. Ori al da ba<br />
etxeko gizonan ganoria ta errespetua. SM Zirik 120. Dindirria sarri bai sarri egon oi zan aren sudurretatik<br />
dindilizka, zintz egiteko bere, ganora aundirik ez-ta. Erkiag BatB 183. Benitok bere irurogei ta amalau<br />
urterekin, etzuan ezertarako ganorarik. NEtx LBB 68. v. tbn. A Ardi 124. Or Tormes 5. Eguzk GizAuz 76.<br />
- GANORA GABE. a) Sin disposición, sin fundamento, con desgana. Cf. GANORAZ. v. ganoragabe. �<br />
[Mezan] ganora baga, arrauzika, erdi lo. Añ EL 1 86 (EL 2 96 g. bagarik). Eskondu barik eta ganora barik,<br />
ardanetxietan [...] eta alakoxe lekubetan aldirik geiena emoten ebalako. Kk Ab I 41.<br />
v. tbn. Ganora baga: Astar II 130. Ur MarIl 46. AB AmaE 449.<br />
b) Trastornado, indispuesto. � Larri-larri esnatu zan [...]: egon zan piska baten ganorabaga, etorri zan bere<br />
konortera laster, da iagi zan bereala. Ag AL 41s. Aita daukagu ganora barik [...]. Arratsalde erdian otz dala,<br />
eztagola ondo, larri be ba dala [...]. Erkiag Arran 73.<br />
- GANORAKO. (Bien) dispuesto. v. ganoratsu. � Etxeko lanak egiten gizon maratza ta ganorakua zen. Etxde<br />
JJ 67.<br />
- GANORA ONEKO. "Modoso" Añ. v. GANORAKO.<br />
- GANORARIK EZ. Dejadez. v. ganoragabetasun. � Erreminta ta ganerakoak, ganorarik ezagaitik, bertan<br />
beera lorrindu bage. Erkiag BatB 73.<br />
- GANORATAN. v. GANORAZ. � Zuaze etxera ganoratan. Otx 52.<br />
- GANORAZ (V). Ref.: A; Iz ArOñ; Etxba Eib; Elexp Berg. Con fundamento, adecuadamente; con garbo. "Con<br />
garbo, con soltura" A. "Gánoraz, con empeño (?). Gánoraz, con fuerza (?). [...] gánoras, gogoz? =<br />
¿fuertemente?" Iz ArOñ. "Ganoraz eizu aiñtzen jatzuna!" Etxba Eib. "Ganoraz berba eiñ ero ixillik egon" Elexp<br />
Berg. � Eneban ganoraz / ikusi nik jantzita beiñ bere soñeraz. AB AmaE 235. Igaroko lau egunetan ezton ezer<br />
egin ganoraz. Ag AL 72. Ezkenduen ganoraz apaldu. A Ardi 122. Trokelak ganoraz ez zorroztiarren emen<br />
gabixak, bizar-kentzen denpora geixago galtzen. SM EiTec1 147. Ganoraz abiatu zan mendian beera Gaztelu<br />
zaarraren ondotik. Anab Poli 13. v. tbn. Or Tormes 73. Erkiag BatB 46.<br />
- GANORAZKO. (Bien) dispuesto, (el) que tiene fundamento. "Util, apropiado. Ganorazko neskamia dogu<br />
oiñgua" Etxba Eib. "Egokia; apropiado, de calidad. Elgetan eztago ganorazko restauranterik. Ganorazko<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
387
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
igeltserua da Jabier" Elexp Berg. � Osterantzean Anton da ganorazkoa, / kristiñau fededuna, baita debotoa.<br />
AB AmaE 218. Asko dira gurean ganorazko eskuen zai dauden añadak. Gazt MusIx 7. � Edanda ez egoan. Aren<br />
itzak benazko ta ganora andizko ziran. Erkiag Arran 62.<br />
� Etim. Quizá, al igual que kanore, de lat. candorem.<br />
ganorabako (V), ganoragabeko, ganorabagako, ganorabageko, ganorebaako (V-gip), ganorabareko (V-gip).<br />
Ref.: A; Iz ArOñ (gánore baakua); Etxba Eib; Elexp Berg (ganorabako, ganorabareko). � (Ref. a personas) sin<br />
sustancia, botarate, torpe; (ref. a cosas) sin fundamento, insustancial. "Persona desmañada, torpe para el trabajo"<br />
A. "Gizajua, ganorabakua izan zan beti" Etxba Eib. "Sin sustancia, persona sin nervio, insustancial. Zelan izan<br />
leike personia hain ganorabakua" Elexp Berg. Cf. LexBi ganorabaco. v. ganoragabe. � Eta zer, etxeak badira<br />
ain ganora bakoak non alkar ta erabatera lo egin bear izaten dabe? Añ LoraS 161. Euren ganora bagako berba<br />
gangarrak [...] adierazoten deutse gustijai ardaoz aserik dagozana. Astar II 123. Itaune zalea dalako, / berbetan<br />
izan arren ganora bagako. AB AmaE 327. Nun egoaz Martin umeari zugatzera igoten galarazo barik,<br />
ganorabakuori? Echta Jos 33. Ganora gabeko aitzakiak esanaz. Garit Usand 62. Ganora bakoen etxean goizeko<br />
saldea arratsean (V-gip). A EY III 131. Au benetan ganora gabekua! (V-gip). Etenak egin zituen barreka<br />
ikusleak, ain ganorabako talde aren zirriparra ta joan-etorriak ikusita. Erkiag Arran 44. Alako gizon<br />
ganorabakoari zer txarrik jazo ez gero? Bilbao IpuiB 168. Olarratz jaunari ganorabako zeren bat egin deutsazu.<br />
Erkiag BatB 66. � Artu oi dirian ganora eta burubagako osagei edo medizinakgaitik. Astar II 39. Epel, motel,<br />
ganora ta erakarde bagekoa. Ag Kr 49. Ganora ta ardura bako alper zar bat zala. Bilbao IpuiB 145. En DFrec<br />
hay 2 ejs., vizcaínos, de ganorabako.<br />
v. tbn. Azc PB 244. A BGuzur 147. Ag Kr 173. Etxde JJ 40. Osk Kurl 41. Ganoragabeko: Ag G 141. Ganora<br />
bagako: Itz Azald 79. Ganorabageko: Ag Kr 60.<br />
ganorabakokeria. � Insustancialidad. "(V-ojang [sic, ¿por Ajangiz?]), zer araldik emon dotso alako<br />
ganorabakokeria egiteko?" A Apend (s.v. araldi). v. ganoragabekeria. � Ardauak buruba berotu ezkero,<br />
bardin ixaten dautso edozein dollorkeri egindda be, edota edozein ganorabakokeri. Otx 111. Zorakeriz edo<br />
ganorabakokeriz bat edo bat jausi arren, milla ta milla daukozuz andrak bata baño bestia obiaguak. Ib. 22.<br />
ganorabakotasun. � Insustancialidad. "Ganora-bakotasun, falta de formalidad, de remango" A s.v. bakotasun.<br />
� Onein gatz-urritasun ta ganorabakotasunari jaramon egiteke. Erkiag Arran 44.<br />
ganorabakotu. � "Ganorabakotuta dago (V-gip)" Gte Erd 224 (junto a mozkor mozkor eginda, etc., de otras<br />
zonas).<br />
ganoradun. � "(Hombre o mujer) de remango" A BeinB voc. v. ganoratsu. � Maripa lango emazte zintzoa,<br />
iasekoa, ganoraduna ta maratza. A BeinB 41. v. tbn. Ag Kr 50. Beargin zindo eta ganoraduna. Alt EEs 1917,<br />
43.<br />
ganoragabe, ganorabage (V-gip ap. Iz ArOñ; Añ), ganorabaga (Lar, H). �1. Insustancial. "(Hombre sin)<br />
modo" Lar, Añ. "Bobo" Añ. "Ganorabaia, persona sin gusto para el trabajo" Iz ArOñ, en nota. v. ganorabako.<br />
� Berba ero, gangar eta ganora bagak esaten. Astar II 131. Emazte nagi, ganorabaga, itxia. Astar (ap. H).<br />
Baitegiko janari-legea beretzako oso urria ta ganoragabea zen. Etxde JJ 183. �2. Trastornado, atontado. �<br />
Egun guztian egon zan ganora bagea; edozer egiteko gurariagaz, baiña zeri oratu ezekiala. Ag AL 61.<br />
ganoragabekeria, ganorabagekeri. � Insustancialidad. v. ganorabakokeria. � Amaren ganorabagekeri ta<br />
bidebageko esateak miñ andia emoteutsien Anjeleri. Ag Kr 111.<br />
ganoragabeko. v. ganorabako.<br />
ganoragabetasun, ganorabagetasun. � Dejadez. � Ez genduke esango, ez, daroagun oztasun, epeltasun,<br />
nagitasun, ganorabagetasun lotsagarrizkoaz. Añ MisE 133.<br />
ganorakeria. � Insustancialidad. v. ganorabakokeria. � Zer ekarten dausk ire ganorakeixiak auzoko asarria<br />
baño besteik? S. Barandiaran EG 1955, 14.<br />
ganoratsu. � (Bien) dispuesto. v. ganoradun. � Gudaroste ganoratsuak (ejércitos aguerridos). Tolosa EEs<br />
1913, 162. Vergiergo ederra, beti ganoratsua, itz bat atara barik entzunaz ixillik zala [...]. Etxba Ibilt 486.<br />
Amabostaldia joana ordurako Joxe-Prantxisko ganoratsuak Maiztegi-etxeberriko alabetan zaarrena Zabaletara<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
388
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ekarri zuenetik. Ugarte Obaria 100.<br />
ganoso. � Gustoso. � Neure gilborra asetu arte / ugatza emonaz ganoso [amatxuk], / barriro ere seaskatxura /<br />
egin dagidan lo gozo. BEnb NereA 43.<br />
ganpoi. "(Gc), pestillo" A. v. granpoi.<br />
gantarri. "Poyo" Lar.<br />
gantsa (Sc ap. A). �1. "Asa, mango" A. Lhande da gantxa citando a Azkue, sin duda por error. v. ansa. �2.<br />
"Petit crochet de vêtement. Empr. béarn. ganse, ganse (Sc)" Lrq.<br />
gantxai. "Enjundia " Lcc. v. gantzagi.<br />
gantxar. �1. "(R), manteca. Es distinto de koipe gaza (Vc)" A. v. gantzagi. �2. "(G-goi), v. gantxarri" A.<br />
- GANTXAR-ZUKU. "Gantxar-zuku, [...] (R-uzt), caldo de manteca" A (s.v. zuku).<br />
gantxarri (V-gip ap. A e Iz UrrAnz). � "Gantxarria, el chicharrón; gantxura [sic] gutxi" Iz UrrAnz. v.<br />
gantxirri.<br />
gantxe (Lar � H). � "Tela, cáscara, &c., axala, gantxea" Lar. "Pellicule, enveloppe mince" H.<br />
gantxetx. "(S; Foix), bàti supérieur de la ridelle dans un char (charpent[erie])" Lh.<br />
gantxigor (G-to, AN-5vill, L, B, BN-baig, S; Lar, Gèze, Dv, H, Foix ap. Lh), gaintxigar, gantxingor (AN-giperro),<br />
ganxingor (L, BN; VocBN), gatx-xingor (SP, H), gantxigar (G-to), galtxigor (Sal), antxigor (S),<br />
gaztxingor (vEys (gatzx-), A), txaltxigor (Sal), txantxigor (G, AN-ulz, B; Aq 683 (G) y 1120 (G, AN)),<br />
txantxior (AN-larr, -txiur G-to). Ref.: A (gantxarri, ganxingor, galtxigor, antxigor, txaltxigor, txantxigor,<br />
txantxior); Lh; Iz To, Ulz (txantxigórrak); Asp Leiz (txantxior); Izeta BHizt (gantxigor, txantxigor); Satr VocP;<br />
Garm LexEV 162. � Chicharrón (de manteca de cerdo). "Reste de la graisse du porc tué, après qu'on en a fait<br />
fondre la partie principale" VocBN. "Gantxigor opillek zein goxuak diren" Izeta BHizt. Cf. chanchigor,<br />
chanchigorri en VocNav. v. gantxirri. � Gauza jakiña zan Debako txerrien gañtxigarrak Joxe Jabientzat zirala.<br />
Baserritarra 21-12-1907 (ap. DRA). Tripot, lükainka, urdaki-althai, urdazpi, urin, gantxigor [...]. Eskual 17-1-<br />
1908, 3. Eskuara mintzatzen ere zuen (M. Ravelek); hasteko gantxingorrak, gantxingorrak deitzea nai omen zuen.<br />
GAlm 1961, 32 (ap. DRA). � (Empleado como nombre jocoso). � Sabelkoi eta Sabelkina besoz-beso, gibeletik<br />
dituztela Sinkulin, Xanfarin eta Ganxior, hiru seme-alabak. Ox 40s.<br />
� Etim. De gantz-(t)xigor, litm. 'grasa tostada'.<br />
gantxil. v. kantxil.<br />
gantxirri (V-gip), gaintxirri (V-gip). Ref.: A (gaintxirri); Iz ArOñ (gantxirrixak). �1. "Chinchorta, chicharrón"<br />
A. "Gantxirrixak, chinchortas. Gaintxírrixak, residuo de..." Iz ArOñ. "Txintxurka, gantxirri, txintxorta (?), restos<br />
que quedan al derretir las mantecas" Ib. v. gantxigor. �2. "Gantxírrixa, la persona irritable" Iz ArOñ.<br />
gantxirritu. "Gantxirrittuta, irritado" Iz ArOñ (en nota: "gantxírrituta, calentado más de la cuenta").<br />
gantxitu. � Untar. "Ensevada cosa, gauza zias gantxitua" Lcc. v. gantzutu. � Zagita zorrotz bat ifini nagon /<br />
berar gaxtoaz gantxitua. Lazarraga 1193v. Neure aoau ifini neben / palabra dulzez gantxitua. Ib. 1193v.<br />
Olibazko olioarekin unjituak edo gantxituak. Gco I 159.<br />
gantxo (VocBN (-nx-), Dv, H), kantxo (V-gip, Ae, BN-lab). Ref.: A; Iz LinOñ 181; CEEN 1970, 351. �1.<br />
Gancho. "Morceau de fer à pointe recourbée, au bout d'une perche destinée à saisir et faire approcher des objets"<br />
VocBN. "Croc, crochet, agrafe" Dv. "Tout instrument crochu, croc, crochet, grappin, harpon..." H. "Gancho para<br />
trenzar el cáñamo" A. "Fillaa-ardatza, bi berdiñak erabilten ziran fillarea egiteko. Beste ardatza baiño<br />
aunditxoagoak izaten ziran, ta kantxo bana izaten zituzten" Iz LinOñ 181. "Se trae el cerdo agarrado por el morro<br />
con un gancho de hierro, llamado kantxoa [...] tiene aprox. cincuenta centímetros de largo" CEEN 1970, 351. Es<br />
corriente tbn. su empleo en hablas meridionales con el sentido de 'pinza para tender la ropa' y tbn. 'horquilla para<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
389
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
sujetar el pelo'. Cf. VocNav s.v. ganchico, gancho y ganchos. v. kako. � Arrai oek txalupa-barrura sartzeko,<br />
kako edo txista deritzan arba edo makill bat muturrean gantxoa zuala erabiltzen zuten. Elizdo EEs 1925, 248.<br />
Baña nok eldu [txarria]? / Ez gantxo, ez buztan eta ez esku, / ezin genduan geure eskuratu. BEnb NereA 47.<br />
Karnazerua bere gantxoaz. Ib. 46. �2. Amaborz ize gantxo berri. HerVal 201. Lau gantxo burdina. Ib. 202 (el<br />
ed. traduce: 'instrumento para retirar hierba apilada').<br />
gantxodun. � (Lo) que tiene gancho(s). � Pisu balanzak gantxodunak eta pisu arriak dirade sei librakoa eta<br />
iru librakoa (Zildoz, 1773). RIEV 1932, 566.<br />
gantxoil (Lar � H). � "Morrillo del carnero, cierta gordura en el cogote dura y sabrosa" Lar.<br />
gantxola. v. gantzola.<br />
gantxor. "Gantxórra, urdái gantxorra, el tocino frito" Iz ArOñ.<br />
gantxori. "(G-azp), un pájaro, 'caprimulgus europeus'" A. Cf. LzG: "Ganchori, murciélago (Araya)", "ganchuri,<br />
murciélago (Contrasta)". Cf. tbn. "Gantxurra, vencejo (Apellániz)" LzG. v. gautxori.<br />
gantxuts. "Adipalis caena, afari [...] gantxutsak, oliotsuak" Urt I 176.<br />
gantz (V-ger-m-gip, G, AN-larr-araq-erro-ulz-egüés-ilzarb-olza, B, BN, Sal, S; Lar, Añ, Lecl, Dv, H), ganz<br />
(BN, S; Ht VocGr, VocS, Mg PAb 87, Arch VocGr, VocBN, VocB). Ref.: A (gantz, ganz); Bon-Ond 749; ZMoso<br />
69; Iz ArOñ (gantz), Ulz (gantza); Etxba Eib, Asp Leiz2 e Izeta BHizt (gantza); Arin AEF 1980, 64; Satr VocP<br />
(gantz). �1. Grasa animal, manteca, saín. "Graisse" Ht VocGr, VocS. "Enjundia " Lar. "Saín, grosura de<br />
animal" Ib. "Untura, la materia con que se unta" Ib. "Gordo, manteca del animal", "grasa", "grosura", "manteca<br />
de puerco", "unto" Lar, Añ. "Graisse, gras du ventre" Lecl. "Saindoux salé" Bon-Ond 749 (cf. 748: "Manteka<br />
(AN-egüés-ilzarb-olza), saindoux"). "Grasa o gordura que está en el vientre después de los intestinos y antes del<br />
pellejo, del cual se hace manteca fres[c]a" VocB. "Manteca de puerco dura y salada y toda grasa de animal o<br />
enjundia" A. "Manteca en rama" ZMoso 69. "Zenbat gantz, gantzak, ollógantzak, txarrígantzak, también de las<br />
personas; las mantecas; es más gruesa que baásaa, y está alrededor de toda la tripa, principalmente a los dos<br />
lados. Gantza, txarri-koipia. Gantza urtu, los carboneros la llevaban sin derretir y la derretían" Iz ArOñ.<br />
"Eztauko gantzik, gésal batzuk besteik, se dice del cerdo flaco" Ib. s.v. gesal. "Babak gantzakin, ikasgiñen<br />
eguneroko janarixa" Etxba Eib. "Ollo zar aundi onek, urtebeterako gantzak eukazen" Ib. s.v. ollo-gantzak.<br />
"Grasa de gallina" Asp Leiz2. "Zerri gizenak gantza franko. Gantza aunitz" Izeta BHizt. "Se usa [para<br />
condimentar la comida] aceite y manteca (en vasco: gantza) (Ae)" CEEN 1970, 347. � Tr. Documentado<br />
principalmente en textos septentrionales y guipuzcoanos; en vizcaíno sólo lo hemos encontrado en esta acepción<br />
en el s. XX. � Hek ungi irakit gantz guti batekin batean. Mong 591. Danielek pikearekin, ganzarekin eta<br />
illearekin opill bat egin zuen (Dan 14, 26). Gco I 147 (Dv bilgor, Ur sebo, Ol zigo, Ker koipe). Gantzarekin<br />
egositako baba jatera. Izt C 229. Ez da ere geldituko nere jai andirako gantza goizeraño. Ur Ex 23, 18 (Ol, Bibl<br />
gantza, Ker gantzik; Dv urina). Ene aurra yaiorik zan, ta igurtzika ari nintzaiolarik, gantz erantsiez garbitzen.<br />
Ldi IL 30. v. tbn. Markiegi Ib. 10. Zerri basurdên zati berberak / ditu muxarrak barnean; / eizeko oriek zerriantz<br />
dute / gantzean ta gizenean. "En la manteca y en la carne". Or Eus 89. v. tbn. Erkiag BatB 92. Aberea [...]<br />
hil-eta, gantza eta ezurrak aldarean erretzen zituzten, haragia aldiz gizonek jateko atxikitzen. Lf CEEN 1973,<br />
128.<br />
� (L-ain, Sal, R-uzt ap. A; SP, VocBN). (Ref. a la gordura del cuerpo, especialmente a la humana). Se emplea a<br />
veces tbn. en plural. "Gantza, zilkoaren azpiko partea, la panse. Gantza, graisse de corps" SP. "Graisse qui<br />
s'attache au corps des personnes ou des animaux, et qui s'annonce par l'obésité du même corps" VocBN. "Panza"<br />
A. En G-azp es corriente la expr. gantzak urtzen dicha con referencia al ejercicio físico. � Gantza loditzen hasi<br />
ziok, gaxua, sabel ondun. Etch 416. Handiak ere dire, gizenak, denak gantz. Hb Egia 131. Gantzak ere bazituzan<br />
/ ikaragarriyak [katuak]. Noe 80. Gantzaz baino buruz aberatsago iduritu baitzitzautan. HU (ap. Ox 201).<br />
Eskasa gantzan? / Dunana jan zan! Ox 117. [Gizonek] begitartea zimail dute, eta gantza arin. JE Ber 18. Janondoan,<br />
Bizkai-dantza: / bestek ez andretan dantza, / gizonik bada; badabillake / ur biurtu arte gantza. Or Eus<br />
167 (v. tbn. 287). Gure kontura gizentzen dutenak gantza. Auspoa 120-21-22, 143 (ap. ELok 225). Odolostiak<br />
eiñgo zittuala bere [fraille gizenaren] gantzekin. Etxba Ibilt 461.<br />
�2. (V ap. A, que cita el msOch; H (V)). (Empleado en la expr. gantza emon 'dar pie (?)'). "Mouvement en<br />
avant, impulsion" H. "Fomento, ayuda" A. � Deabruak milla asmu ta labankerigaz putza ta gantza emoten<br />
deust [...] etse au infernurako egiteko. Añ EL 2 76 (EL 1 67 diraust). Ni deungerako puztu edo okerrerako gantza<br />
niri emoten eusten deabruak. Ib. 35 (EL 1 30 tentatu ninduen). Emon eikiezuz guztiai onerako burubideak eta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
390
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gantza. Ib. 43 (EL 1 37s on-bide ta konseju onak).<br />
�3. Manteca, (lo) más selecto. � Etxekandreari gantza; / Nausiari azken putza. Zby RIEV 1909, 104.<br />
�4. "(Au fig.) Balaku hoiek egiten diote gantza, ces flatteries l'enflent, lui donnent un sentiment de complaisance<br />
en soi" H.<br />
� (Fig.). � Ama, gantz aundikoa ezpazan bere, ama zan-ta, minberaa jarri zan, semetxuaren illetak entzunik.<br />
Erkiag BatB 79.<br />
�5. "Gantzak (AN-araq), ganancias. Gantzak aterako ditu!, ¡vaya ganancias que va a sacar!" Satr VocP. �<br />
Gantzak ateratzen dituana ezpada... Ag G 111 (cf. infra GANTZ-ATERATZAILE).<br />
- GANTZAK ELKAR JO. "Juntarse las mantecas, que dicen en Bilbao" Garate 2. a Cont RIEV 1933, 98.<br />
"Gantzak alkar jo, diagnóstico vulgar de ciertas muertes repentinas. Gantzak alkar jota ill ei da bart bere oian"<br />
Etxba Eib.<br />
- GANTZ-ATERATZAILE. Sacamantecas. v. gantzeru. � --Zeiñ, zeiñ? --Joanesen semea. --Zabaletakoa? [...].<br />
--Berbera. --Jas! Ta onek gantz ataratzallea izango dala. Ag G 112.<br />
- GANTZA(K) TRABATU. "Gantzak trabatzen zaitu, la graisse vous empêche" SP. � Gantzak hanbat trabatu<br />
gabe, mendixka horren gainera igan zenean. Elzb PAd 2. Hogoi urthe hartan jan dituen oilaxko ixterrek gantza<br />
guti trabatzen diote! Barb Sup 98.<br />
- GANTZ GEZA (Sal, S, R ap. A; Foix ap. Lh), GANTZA GEZAL (G-to ap. A), GAZKEZA (AN ap. A � Aq<br />
(AN)). "Manteca sin derretir" Aq 94. "Saindoux" Lh. � Turmentinaren lekuan balia zaitezke ganz gesaz edo<br />
urin hurtuz. Mong 590 (v. tbn. 592 ganz g]r[ezaz y 592 gansgisaz). [Zepoari usaia kenzeko] bear du paratu<br />
ganza gezaa edo ganadu belzarena edo olloarena (Berastegi, 1763). ETZ 129.<br />
- GANTZ-NEURTZAILE. Aparato medidor de grasa. � Emen ikusten da, ontarako erabiltzen dan gantzneurtzallea.<br />
Oñatibia Baserria 124. Gomazko tapakin itxi gantz-neurtzallea. Ib. 125s.<br />
- GANTZ SORTU. "(V), nutrir. Es costumbre decir al ver comer sobre todo a un animal: gantz sortu dakiola,<br />
que se le convierta en enjundia" A. "Gantz sortu dakizuela (V-ger), que se os convierta en manteca; fórmula que<br />
equivale a 'que os aproveche'" Ib. s.v. gantz. Cf. tbn. A Apend: "Gazkez biurtu dakizula (AN-ulz)".<br />
- GANTZ TXIGOR. Recogido en A Apend con la indicación "etze" (?). Cf. gantxigor.<br />
- GANTZ URTU. "Manteca helada, gantz ziatua, urtua, koipe gazia" Aq 1407. � Bata, uraren antzekoa, urin<br />
eta gantz urtuaren edukoa. Zait RIEV 1933, 64.<br />
- GANTZ ZIHOTU. "Manteca helada, gantz ziatua, urtua, koipe gazia" Aq 1407 � (A s.v. ziatu).<br />
gantzagi (V-ger-ple-arr-oroz ap. A; Zam Voc). �1. "Manteca" A. "Se llama gantzagi la manteca o grasa no<br />
derretida. La derretida se llama koipe" Zam Voc. v. gantxai. �2. "(V-ger-m), útero de la vaca" A.<br />
gantzagi. v. gatzagi.<br />
gantzati (Lar � H). � "Graso", "mantecoso así [de puerco]", "untoso" Lar.<br />
gantzatsu (Lar � H, Bera). � "Untoso, untuoso" Lar. "Gras" H. "Pingüe, craso, untoso, mantecoso" Bera. �<br />
Lur mami, apatz eta gantzatsuan. Eguzk GizAuz 52.<br />
gantzatu. v. gantzutu.<br />
gantzazal (V, G, AN ap. A; Mg PAb 87, sin trad.). � "Membrana en que se envuelve la manteca y se conserva"<br />
A.<br />
gantzdun (H), ganzdun (H), gantzadun (Lar, Añ, H). � "Mantecoso así [de puerco]" Lar. "Adipeux, gras" H. �<br />
Goi-arnasa itz-ugoldeka ixurtzen digutenak. Yori, ganzdun, ugari. TAg Y 1933, 21.<br />
gantzeru. "Lapurra, gantz ataratzallea: sacamantecas, bandido" Zubk Ond. v. GANTZ-ATERATZAILE.<br />
gantzgabe (H), gantzge (H), gantzage (H). �1. "Maigre, sans graisse, sans embonpoint" H. �2. "Défaut,<br />
privation, absence de graisse" H.<br />
gantzgabetu, gantzagetu (Lar). � "Desainar, quitar la crasitud o substancia" Lar.<br />
gantzjoste. "(V), cosido de puntadas largas" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
391
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gantzola (L, BN, S; Dv), gaintzola (L, BN, S), ganzol (AN-erro, B, L, BN, S), ganzola (VocBN), gantxola (H),<br />
gantxol (L-ain), kantxola (L-ain), gain-sola (SP). Ref.: A (gantzol, gaintzola, gantxol, ganzol, kantxola); Lrq<br />
/gancola/. �1. "Empeigne de soulier, domua" SP. "Morceau de cuir qu'on adapte par la partie supérieure au bois<br />
des sabots" VocBN. "Empeine, cuero que cubre el zueco" A. "Ganzol, pedazo de cuero que se les pone por<br />
encima a los zuecos" Ib. "Bride, cuir dont les sabots sont couverts. Empr. béarn. gantsole, empeigne du sabot"<br />
Lrq. � Zapatak bazituzten lehen egunetan, / hek igatuz geroztik, oinak ganzoletan. Eskalduna, Montebiden<br />
Soldadu (ap. DRA). �2. kanxola (SP), kantxola (Dv). "Kanxolak, courroies des soques" SP. "Kantxolak, pluriel<br />
(SP), courroies des soques de moine" Dv.<br />
gantzoladura, gantxoladura (H). � "Empeignage" H.<br />
gantzolatu (L, BN, S; Dv, Foix ap. Lh, A), ganzolatu (VocBN, A), gainzolatu (Lar), gantxolatu (H), kanxolatu<br />
(SP). Ref.: Lh (gantzolatu); Lrq /gancolat/. �1. "Kalotxa kanxolatuak" SP. "Sobresolar los zapatos, gainzolatu,<br />
gainzolaztatu" Lar. "Placer le cuir à des sabots" VocBN. "Mettre du cuir sur les sabots en guise d'empeigne" Dv.<br />
"'Brider' un sabot" Lrq. �2. (Sal, S). Ref.: A Apend; Lrq. Arreglar, disponer. "Arreglar asuntos" A Apend.<br />
"Organiser" Lrq. Cf. desgantzolatu. � Elhe ederrez, inganioz eta askena bait, gezür untsa gantsolatuz [sic],<br />
edireiten die bethi, han heben, nurbait basto. Eskual 3-1-1908 (ap. DRA, s.v. gantzolatu). Bi hitz untsa<br />
gantzolatürik, mothiko batek erran dü jaün Aphezküpiari bürüz. Herr 24-3-1960, 3.<br />
gantzontzi. "Mantequera, vasija, gantzonzia" Lar.<br />
gantzontzillo. v. galtzontzillo.<br />
gantzopil (AN ap. A � Aq). �1. "Hojaldre (AN)" Aq 1304. �2. "(S, R), panza" A. �3. "(R-uzt), masa grande<br />
de enjundia, manteca en forma de torta" A.<br />
gantzoratu (Lar � H). � "Hojaldrar" Lar.<br />
gantzore (Lar � H). � "Hojaldre" Lar. v. gantzopil.<br />
gantzu (SP, Arch ms. (-nz-)). �1. "Graisse à oindre" SP. "Enjundia, grasa" Arch ms. (ap. DRA). v. gantz. �<br />
Gantzu geiegiz umontzia elbarritu eztakien. Ibiñ Virgil 97. �2. (Sentidos prop. y fig.). Unción; ungüento,<br />
bálsamo. v. gantzudura; gantzukari. � Olerkari edo diralako yainkozko gantzu bereziz igurtzitako gizagurenen<br />
gogai-aria. Markiegi in Ldi IL 8. Pake-gantzua betor. Or BM 100. Legun da soiñua, / legunago aren /<br />
ondoko gantzua. Or Poem 518. Udalenaren arnasea betiere senti aal izatea, Amaren esker-gantzua biotz-erdian<br />
nabari aal izatea da. Erkiag Arran 196. v. tbn. Arti MaldanB 204. Eleiz onetan busti naiala / Gotzaiak apaizgantzutan.<br />
Gand Elorri 108. Gantzu usaigozodunak erosi zituzten Jesusen gorputza gantzutzeko asmoz. IBk Mc<br />
16, 1 (Ol gantzuki, BiblE ukendu). Euskarak aurrekoen ahoan eta lumetan hartu zuen igortzia, gantzua, arnasea<br />
eta lurrina. MIH 140.<br />
gantzua (H), ganzua (Lar). � "Ganzúa, es voz bascongada" Lar. "Ganzuar, ganzuaz [...] idiki" Ib. "Fausse clef,<br />
rossignol" H.<br />
gantzudura (Lc, BNc ap. A; Urt, Dv), ganzadura. � (Sentidos prop. y fig.). Unción. "Carnaliter currit unctio,<br />
gantzudura haragian behera dario" Urt IV 250. "(Au fig.). Graziaren Izpiritu Sainduaren gantzudura, l'onction,<br />
l'inspiration, le mouvement, la consolation, etc., de la grâce du Sn. Esprit" H. v. gantzu, gantzuera, gantzuketa,<br />
gantzutze. � Tr. Documentado desde comienzos del s. XVIII en la tradición septentrional no suletina. La forma<br />
más empleada es gantzudura; hay ganzadura en JesBihD. � Munduko konsolamendu banoak ganbia zatzu zure<br />
spirituaren ganzudura guziz eztirat. Ch III 26, 3 (SP oliadura, Mst berekadüra, Ip ixuri). Oliozko ganzudurak.<br />
CatLav 221 (V 111). (Aita Colombiere) aski ezaguna baita bere eskribu ganzaduraz bethez. JesBihD 3 (ap.<br />
DRA). Jainkoak bere populuaren erregetzat sakratu zaitu olio hunen gantzuduraz. Lg I 265. Betheak zirelarik<br />
Yaunaren graziaren gantzudura gozoaz. Lg II 108. Predikatzen zuten Jesu Kristoren errelijionea yakintasun<br />
bezanbat gantzudurarekin. Ib. 298. v. tbn. Mih 113 (ganz-). Jauna da han mintzo zaikuna. / Eta haren<br />
gantzudura / bihotzak hunkitzen tuena. Monho 114. Zure odol preziatutik, jainkozko gantzudura hortarik xorta<br />
bat nere gainera eror bedi. Dv LEd 67 (Cb Eg II 30 balsamo). Gantzudurako olioa ixuriko duzu haren burugainera.<br />
Dv Ex 29, 7 (Bibl gantzudura; Ol, BiblE gantzuketa). Zureak ere dire / sakratu berriak, / Krismaren<br />
gantzudurez / oraino bustiak. Zby RIEV 1908, 608. Kontsekratzaileak [...] egiten dio [Aphezpiku hautetsi<br />
berriari] buru gainean olio kontsekratuz gantzudura. Lander EEs 1916, 60.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
392
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- AZKEN GANTZUDURA (H). Extremaunción. � Sakramendu hau zergatik deitzen da oliadura eta azken<br />
ganzudura? CatLav 312 (V 155).<br />
- GANTZUDURA SAINDU. (Sing. o pl.). Santo(s) óleo(s). � Gantzudura saindua da sakramendu bat erieri<br />
ematen diotena gorphutzeko osagarria. Erlijione sainduko egien bilduma (1890), 7 (ap. DRA). Egin niozkan<br />
gantzudura sainduak [eriari]. Prop 1906, 12.<br />
gantzuera (Lar, Añ (G), H (V, G)), gantzura (Lar DVC 232). � "Untura, acto de untar" Lar. "Atzeneko<br />
gantzura, extrema unción" Lar DVC 232. "Unción" Lar, Añ. v. gantzudura. � Zerekin egiten dira ganzuera<br />
oek? Apezpiku Jaunak bedeikaturikako olioarekin. Ub 216.<br />
gantzugailu (L ap. A; Dv s.v. gantzugarri). � Bálsamo, ungüento. v. gantzugarri, gantzukari. � Gantzugailu<br />
baliosak. Dv Eccl 7, 2 (Ol lurrin, Ker usaingarri). Aiton amonak gantzugaillutzat / darabilte [muxar-gurina]<br />
zârtzaroan. Or Eus 88. Sorgin bat, lapiko andi bat gantzugailuz (ubientuz) ondo betea kaltzerpean ebala. A EY<br />
II 144. Gantzugaillu-ontzitxo bat. Berron Kijote 222.<br />
gantzugarri (Dv � A). � "Gantzugarri ou gantzugailu, matière servant à oindre" Dv. v. gantzugailu.<br />
gantzugin. � Perfumista. � Kedatz eta lurrin usaiez, / iñongo gantzugiñen auts usaiez. Ol Cant 3, 6 (Ker<br />
merkatarien usaingarriak lez).<br />
gantzukari (L ap. A Apend; H, que cita a Hm y CantIzp), ganzukari (A, que cita a Hm). �1. Ungüento,<br />
bálsamo. "Oleo" A Apend. v. gantzu, gantzugailu, gantzuki. � Zure beztimendek dute / mirra baten urrina: /<br />
aloes eta bai berze / ganzukari on fina. Hm 51s. Gantzukari saindua. CantIzp (ed. 1813), 5. Lasto-ganean<br />
aurkitu neban neure burua, txaplataz, orioz eta gantzukariz betea. Or Tormes 59. Arzurizko ontzi bat bete<br />
gantzukari. Ir YKBiz 157. Aren oñai muin egin zien ta gantzukariz gantzutu zizkion. Ib. 157. Gantzukariaren<br />
atxonaz bete zan etxea. Ib. 371s (cf. en nota: "Gantzukaria, usai oneko ur edo olio-gisa bat gorputzak<br />
gantzutzeko, igorzteko"). �2. "Ganzukari, engrasador (L)" Arch (ap. DRA). "Celui qui oint" H.<br />
gantzuketa. � Unción. v. gantzudura. � Gantzuketarako olioa. Ol Ex 29, 7 (Ker, BiblE gantzuketa; Dv, Bibl<br />
gantzudura, Ur untzio).<br />
gantzuki (T-L). � Ungüento, bálsamo. "Enduit" T-L. v. gantzukari. � Gantzukiak erosi zituten [Yesu]<br />
igurtzera yoateko. Ol Mc 16, 1 (Or gantzuki; Lç unguentu, He aromatak, TB, HeH likurta, Ker usaingarri, IBk<br />
gantzu, IBe ukendu). Gantzukien usaia. Or Aitork 225 (v. tbn. 249). Aintziñakoak onekin [basakararekin] egin oi<br />
zuten gantzuki berezia. Ibiñ Virgil 44n.<br />
gantzulari (Lar � H). � "Untador" Lar. v. gantzutzaile.<br />
gantzuleku. "Alipterium, [...] urean garbitu eta vel urean garbitu ondoko gantzu lekhua, vel solummodo<br />
gantzulekhua" Urt I 500.<br />
gantzupen. "Opération de l'onction, embaumement" Dv.<br />
gantzurrin. � Ungüento perfumado (sdos. prop. y fig.). � Ez isuri zure gogoan gantzurrin legunkari au. "That<br />
flattering unction". Amez Hamlet 118.<br />
gantzutu (G, AN, B, L, BN, S, R; SP, Urt I 527, Lar, Añ (G), Dv, H), ganzutu (G, AN, L, BN), gantzatu (Volt<br />
101, A Apend), gain(t)zutu, gaintzotu. Ref.: A (gantzutu, ganzutu); Izeta BHizt (gantzutu). � Ungir, untar,<br />
embalsamar; (en sentido fig.) bendecir; engrasar. "Oindre, graisser. Eztiz gantzutzea, oindre de miel" SP.<br />
"Apellar, untar y adobar las pieles, larruak, narruak gantzutu" Lar. "Lardar, lardear" Ib. "Opill polita eta<br />
gantzutua, gâteau joli et dont la croûte est rendue brillante pour avoir été frottée par quelque liqueur propre à<br />
cette effet (Echve)" H. "Beurrer (pâtis)" Lh. "Ihurtzi, untar. Urinekin ongi gantzutu" Izeta BHizt. � Tr. Bien<br />
documentado en los escritores septentrionales no suletinos desde comienzos del s. XVII; al Sur se introduce sin<br />
duda por influencia de Larramendi, al menos en el lenguaje religioso (cf. CatBurg) y su uso se mantiene con<br />
gran variedad expresiva en escritores de léxico cuidado del s. XX. Es más frecuente en los autores guipuzcoanos,<br />
aunque no falta en algunos vizcaínos (Añibarro, Iturzaeta (Azald 131), Azcue (PB 27), Erkiaga). La forma más<br />
empleada es gantzutu; gantzatu aparece en Añibarro (EL 2 223); gaiñtzotu en Iztueta; Aguirre de Asteasu emplea<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
393
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ganzutu en el tomo 1.º (I 537; hay muchos ejs. en 535-538), y gaintzutu en el 3.º (III 278; 262 y 273 gainzutu).<br />
� Plazer duzu urinez ganzu zure botak detzadan? "Que j'engraisse". Volt 159. Non ene arima gantzu zazun<br />
zeure graziaz / nola gorputzaren gaña olibaren uriaz. EZ Man II 92. Aromatez gantzuturik. Ib. 45. [Erreginaren<br />
ur-isuriaz] busti zituen begiak eta gantzutu. Ax 410 (V 267). Hartaz binagrearekin egizue liga edo ahia, eta gero<br />
gantzu edo phereka hantura duen lekhian. Mong 592. [Begi ezkatak] ez baitzaizte eroriko, [...] non eztituzten<br />
gantzutzen estudioaren trabailluaz. ES 179. --Zerzaz ganzutua izan zan [Kristo]? --Espiritu Santuaren graziaz ta<br />
doaiez. CatBurg 18 (la versión de Mb decía unjitua; Legaz 15 ganzutua; Añ CatAN 23, CatLuz 12 unjitua). Olio<br />
bedeikatuarekin eria ganzutzen duela begietan. Ub 214. Estoke odolez ondo gaiñtzotua. Izt C 318. Gantzu zazu<br />
zure burua eta garbi begithartea, etzaitezen gizonei ager barurik zarela. Dv Mt 6, 17 (He, TB, EvL, HeH, Ur,<br />
Echn, Ol, Or gantzu(tu); Lç unkta, Ip bereka, Leon thorra, Ker usaingozotu). Mahometek erakutsi du yotzen,<br />
zaurtzen, hiltzen; Yesusek gantzutzen, sendatzen, pizten. Hb Egia 85. Apaizak apaiz-egiterakoan gantzuten diran<br />
bezela. JBDei 1919, 294. Urin-gesal harekin torra eta torra, gantzutzen dire bi emaztekiak. Barb Leg 141. Berak<br />
gantzutu nau onbearrai berri-ona emateko. Ir YKBiz 77. Egi gertatuaren beroz gantzutzen nuan Zuk zenekin<br />
zauri ura. Or Aitork 236. Zeruko pakez gantzutua degu errixka atsegiña. NEtx Antz 151. Izarren zelai gaiña,<br />
urdiñez gantzutua agiri zan. Erkiag Arran 182. Lur samiña, baiña oroipen gozoz gantzutua. Vill in Gand Elorri<br />
17. Gantzutu itzatzu inguruan buztiña leunarekin erlategiko zirrikituok. Ibiñ Virgil 108. Aretino gaizki-esaleaz<br />
oroitu naiz, idazlanak ez ezen, ia-ia neure burua bera ere horrela gantzuturik eta urrindurik ikusi dudanean.<br />
MIH 365.<br />
v. tbn. Gç 216. Lg II 177s. BertsZB 123. Jnn SBi 24. Ox 73. BiblE Mc 16, 1. Ganzutu: CatLav 231 (V 118).<br />
� (Part.). "Ungido" Lar. "Ganzutua, Cristo" VocB. � --Zer erran nahi da Kristo [...]? --Erran nahi da Ganzutua<br />
eta Sakratua. CatLav 49 (V 32). --Zer esan nai du Kristok? --Ganzutua edo unjitua. CatBurg 18 (la versión de<br />
Mb decía oleatua edo unjitua; la corrección es de Lar; Ub 41, Legaz 15 ganzutua, Añ CatAN 23, Gco I 158<br />
unjitua edo ganzutua, CatLuz 12 unjitua, konplitua edo ganzutua). Nola atrebitu haiz eskua ezartzerat Jaunaren<br />
gantzutuaren gainean? Lg I 298. Orobat ganzutuak izandu dira beste errege guziak: ta ortik dator erregeai<br />
Kristoak, ganzutuak, olioztuak edo unjituak deitzea. Ub 39. Jauna, entzunen tutzu zure gantzutuak / egun oroz<br />
egiten dauzkitzun botuak. Monho 162. Yaunaren Gantzutua (Kristo). Ir YKBiz 27.<br />
� (Part. en función de adj.). � Zaragi gantzutuen gaiñean iauzika ibilliz. "In pratis unctos". Ibiñ Virgil 90.<br />
� Bañar, rociar. � Haragizko plazer likhitzen ondoan zebiltzanak bikhe irakinaz eta sufre urrin gaixtoz<br />
gantzuturen dira. "Perfundentur". SP Imit I 24, 3 (Ch, Leon pulunpatu, Mst flanbatü).<br />
� Etim. De gantz + -zu + -tu, formado a la manera de urtzutu '(vino) aguado'.<br />
gantzutza. � Unción. � Haren ganik errezebitu duzuen gantzutza. TB 1 Io 2, 27 (Dv gantzudura). Nola<br />
gantzutzak berak irakasten baitauzkitzue gauza guziak. Ib. 2, 27.<br />
gantzutzaile (Urt, Lar, Dv, H). � Untador. "Aliptes, gudularien gantzutzaillea" Urt I 500. "Embaumeur" Dv. �<br />
Gantzugailua ta gantzutzaileak. A EY II 144.<br />
gantzutze (Lar). � "Unción", "untura, acto de untar" Lar. v. gantzudura. � Ganzutze bakoitzean eskatzen<br />
dioela Jainkoari, barka ditzaizkala eriari bere gorputzeko zati [...] bakoitzarekin egin dituan bekatuak. Ub 214s.<br />
Kristar guztiak gantzutze deun orren bidez, goitasun apaiztar bat bezela artzen dute. JBDei 1919, 294.<br />
ganu. v. gano.<br />
ganugari. "Superabundancia" Lar.<br />
ganuki. "Tope, la parte superior" Lar. "Tope, el punto en que consiste algo" Ib.<br />
ganustar. � "Mundano, por el hombre profano" Lar. "Profano" Ib. "Secular, seglar, no religioso" Ib.<br />
"Aseglarado" Ib. "(Los del) siglo, ganustarrak" Ib. � Bere amorio ganüstarra. Egiat 67.<br />
ganustu. "Secularizar alguna cosa eclesiástica, [...] ganustu, ganutsitu" Lar.<br />
ganuts (Lar � H), ganutz. � "Siglo, mundo profano" Lar. "Mundo, hombres profanos" Ib. "Profanidad,<br />
profanía" Ib. � Zergatik ganutz onetako semeak zuhurragoak dira beren kastan, argiaren semeak baño. Brunet<br />
Lc 16, 8 (Lç mundu, Oteiza siglo). Borondatea ontasun eta onorea adiskide eta etsaiai, donedeari eta ganutzari<br />
(siglo). Ag Lar 559.<br />
ganutz. v. ganuts.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
394
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ganuztai (Lar � H). � "Arco triunfal" Lar.<br />
ganxingor. v. gantxigor.<br />
ganzapata. "(Zapatos) papales, los grandes que se calzan sobre los ordinarios, ganzapatak" Lar.<br />
ganziri. v. gainziri.<br />
ganzta. v. gazta.<br />
ganzur (Lar � gantz- H). � "Mollera, el casco más alto de la cabeza" Lar. "(Ser duro de) mollera [...] ganzur<br />
gogorrekoa" Ib. "Sinciput, os du sommet de la tête" H.<br />
gañabeta. v. ganibet.<br />
gañatu. v. geinatu.<br />
gañelardita (det.). � "Acutiarii, [...] gañepitak, gañelarditak" Urt I 124.<br />
gañepit(a). v. gañelardita.<br />
gañga. v. ganga (5).<br />
gañibita. v. ganibet.<br />
? gañitu. � � Berrog[e]ita bidena nianin kunplitü / ene xangriak zeistan sobera gañitü . 'Les<br />
chagrins m'excédèrent par trop'. Etch 186 (como comenta el ed., o es de fr. gagner, o, más probablemente, se<br />
trata de un errata por gañtitu (v. gainditu), lo que conviene sin duda más al sentido, si bien no hay otro<br />
testimonio de este verbo en Etchahun).<br />
gao. v. gau.<br />
gaho. v. 3 garo.<br />
gaolan. "Gaolan dabil (AN-larr), egun osoan alperkerian dagonaz esana" Inza EsZarr 146.<br />
gahondo. v. garondo.<br />
gapar. v. 1 kapar.<br />
gapio. v. gapirio.<br />
gapirio (V-gip, L, BN-baig; SP, Deen I 375, Dv (-ph-), H (+ -ph-)), kapirio (V, G; Aq (AN), Lar, Añ (V)),<br />
gapio, gapiru, kapilio (V-arr), kapiron (R), kapiru (Sal), kaprio (B). Ref.: A (gapirio, kapirio, kapiron, kapiru);<br />
AEF 1926, 74; Iz ArOñ (kapíixo); Elexp Berg (gapirio, kapirio); Izeta BHizt2 (kaprio). �1. "Chevron" SP.<br />
"Xabalón, xabalcón, el madero que se tiende desde la viga maestra en el tejado" Lar. "Viga, cabrio" A.<br />
"Viguetas, kapilioak" (V-arr) AEF 1926, 74. "Kapíixo, maderas menores para coser en ellas las tablas" Iz ArOñ.<br />
"Gure etxeko tellatuko kaprioak ongi inek" Izeta BHizt2. Cf. LzG s.v. capirios. � Eure begiko gapirioari ez<br />
atzaio ohartzen? Lç Lc 6, 41 (He, Dv laza, TB, Leon ernaia, Oteiza, IBe (h)aga, Brunet, Ol, Or, Ker, IBk<br />
(h)abea). Gure etzeen kapirioak zedrozkoak dira. CantCS (V) 1, 16 (G olkai). Bakoitzaren izena estaliko<br />
kapiriuan izkiribitu zien Santuak. Bv AsL 77. [Teilatuaren] laza, gaphiru eta taula guziak. Prop 1892, 114.<br />
[Zubia] doi-doia zehe bat zabal den gaphirio bat urak ederki higitzen dituen phaldo batzuen gainean ezarria.<br />
Prop 1902, 181 (ap. DRA; la ref. es incorrecta). Taula tzar irindu, gaphio zizkatu. EskLAlm 1910, 8. Tellatupeko<br />
ool eta kapiriotañoko guziak. Ayerb EEs 1915, 261. Trebeseko habe lodiari datxizkola gapirio-lerroak. JE Ber<br />
59. Teilatuko gapirioak. Ib. 21. Sapaitik zearka dijoan gapirio-muturretik. TAg Uzt 88. Kabia tellatu-egaleko<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
395
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gapirioetan. Ib. 11. �2. "Pórtico de la iglesia (BN-lab)" Lander (ap. DRA). �3. Garfio. � Ontzigizonak, iskillu,<br />
aiotz, aizkora ta Probenzatar gizajoak eskuan gapirioa. 'Grappin en main'. Or Mi 9. Itsatsi zitzaienan gapirioa<br />
bezala. Ib. 12.<br />
gapiriogai (SP � H). � "Propre à faire un chevron" SP.<br />
gapiriotu (SP, sin trad.), kapiriotu (Lar � Chaho). � "Encabriar" Lar. v. gapirioztatu.<br />
gapirioztatu (SP � Chaho y H). � "Chevronner" SP. v. gapirioztu, gapiriotu.<br />
gapirioztu. "Xabalconar" Lar. "Xabalconado, gapirioztua" Ib. v. gapirioztatu.<br />
gapiru. v. gapirio.<br />
gapoin. v. kapoi.<br />
gapoindatu (-ph- Dv), gapoinatu (T-L). � "Chaponner" Dv. v. kapoitu. � Hiru hilabethetan gaphoindatzen<br />
dira oilaskoak. Dv Lab 290.<br />
gar (V, G-azp-nav, AN-ulz-ilzarb-olza, B, BN, Ae, Sal, S, R; Lcc, Mic 7v, Lar, Añ, Lecl, Arch VocGr, VocBN,<br />
Gèze, Dv, H, VocB), kar (L (kh-), BN-baig; Volt 79, SP, Deen I 330, Urt I 88 (kh-), Lar, H (+ kh-)). Ref.: A<br />
(gar, kar); VocPir 93; Bon-Ond 137; Lrq; Iz ArOñ, Als, Ulz; Etxba Eib; Elexp Berg. �1. Llama. "Garrak egotzi,<br />
llamas echar" Lcc. "Gar o garra [...] llama de fuego" IC I 483. "Flamme" SP. "Remarquons que dans gar le g est<br />
aspiré, ce qui équivaut presque à khar, et c'est par ce dernier mot que les Basques rendent le sens de 'zèle'" Dv.<br />
"Garra ditxeko, il est en flamme" H. "Kharra, rarement employé pour flamme materielle" Ib. "Autuak su hartu<br />
eta egundoko garrak etara zittuan" Elexp Berg. Cf. Arzam 246: "Miguel Periz de Garriz (1350); Remiro de<br />
Garriz (1362); Semen de Garra (1380)" y Arzam 250: "Martin de Garro (1379); Arnaut de Garro (1390); Pere<br />
Arnaut de Garro (1409)". � Tr. De uso general en todas las épocas y dialectos. Emplean gar los autores<br />
meridionales (aunque hay algún ej. aislado de kar en Larramendi (Gram 391) y Moguel (CC 220 y 231)), los<br />
suletinos (incluido Oihenart) y los bajo-navarros orientales Dechepare, CatLan y López. Hay tbn. gar en algunos<br />
labortanos y bajo-navarros occidentales, coexistiendo en casi todos con k(h)ar, que es la forma más usual. En<br />
Moguel encontramos además algunos ejs. aislados de gaar (PAb 124 y CC 230). En DFrec hay 43 ejs. (2 sept.)<br />
de gar y 8, septentrionales, de kar. � Ifernuko garrian / sekulako suian. E 53. Zeinek baititu begiak suaren<br />
garra bezala. Lç Apoc 2, 18 (He khar, TB, Ip, Ur (G) su gar, Dv gar). Suaren karraz. Mat 285. Khar biziaz [...]<br />
xixkalduak. EZ Man I 111. Bolbora soñutiak / eta artifiziozko khar ezin iraungiak. Ib. 103. Su beroan, gar<br />
eternalean. Ax 599 (V 385) (v. tbn. en la misma pág. khar). Amoriozko khar biziez erretzeko. SP Imit IV 17, 3<br />
(v. tbn. AA I 455, Dv LEd 241 amodiozko gar). Ifernuko khar handia. Gç 104. [Arima miserablea] khar handian<br />
bethi ziagok / eta bethi nigarretan. Ib. 163. Khar-leze hau. Ib. 167. [Xirioaren] garrak. Bp I 144. Khe gabe ezta<br />
kharra altxatzen. Ch III 49, 2 (Mst gar). Aita San Agustiñen biotzari sua eta garra darion artean. Lar SAgust 16<br />
(v. tbn. AA III 289 sua ta garra zeriola). Sutegiko ikatz ondo erriaz gar baga irakiten. Mg PAb 131. Suzko toki,<br />
garra ta garra darion onetan! Añ EL 2 37. Odei-tartetik altxatzen zan su eta gar-antz eder bat. Lard 79.<br />
Pasazatzu garrian biluen khentzeko. ECocin 7. Danak urturik Jainkozko amore garretan. Aran SIgn 211 (v. tbn.<br />
Azc PB 130 amore-gar). Kandela baten gar ariña. Arr May 50. Garrek laster hartu zuten egur meta. Jnn SBi<br />
161. Suaren gar isiotu eta galdatuetatik. Itz Azald 85. Josek etzuan su bearrik gar bizian gori gori egoteko. Ag<br />
G 243. Begi urdin garrez betherikako zuhail hek. JE Ber 34. Gar biziek [..] sutegian. Mde HaurB 6. Sutondoko<br />
garrak. Erkiag Arran 13. Garra darixola [...] ez amorro gutxikin. Etxba Ibilt 476. Eguzkiak [...] / lurra<br />
kixkaltzen du [...] / gar eta su. NEtx LBB 258. Bihotz sutsu haren garra ez da oraindik ilaundu. MEIG II 87.<br />
Gizonen hitz sutsuek, gora-goraka garraren irudiko dabiltzanek. MEIG IX 96. Benveniste-ren artikuluak ukitu<br />
ere gabe, garartean pasatzen balitz bezala, uzten duena ilunbetik argitara dakar. MEIG VII 109.<br />
v. tbn. (Para autores septentrionales): Zby RIEV 1908, 287. HU Aurp 197. Zub 112. Zerb IxtS 58. JEtchep 64. Xa<br />
Odol 315.<br />
� Etxe-kharrean nagoela / zeruan dut erresuma. [Purgatorioko arimaren auhenak]. Gç 157.<br />
� Rayo (de sol). � Zeruko intza ta euria ta eguzkiaren garra lurrean gari biurtzen dituenak. A Ardi 120.<br />
Iguzkiaren garrak [...] / urhean daduzka mendien bizkarrak. Ox 165. Eguzkiak bero garra. "El sol despide con<br />
ardor sus rayos". Or Eus 295. Arturik eguzki-garra. Ib. 220. Sutua nola gauerakoan iduzki garrek zerua. Iratz<br />
149. Eguzkiek [...] / ene soin haur [...] / garrez jo lezaten. Mde Po 53.<br />
�2. (V, BN, S), kar (L, BN, S; kh- Ht VocGr, Arch VocGr, VocBN, Dv, H). Ref.: A (gar, kar); Lh (khar).<br />
<strong>Fe</strong>rvor, ardor, pasión, entusiasmo, celo. "Zèle, volonté ferme" VocBN. "Khar ematea, exciter le zèle, l'ardeur"<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
396
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Dv. "Etzutela gar bera othoitzetan (AR)" H. "Entusiasmo" A, que cita el ej. de Ezale. "2.º fièvre. Syn. sukhar. 3.º<br />
zèle, ardeur. Beha zozue langile horri: zer kharra! regardez cet ouvrier, quelle ardeur! 4.º désir. Haren ikhusteko<br />
kharrak darama, il est déterminé par le désir de le voir" Lh. Cf. SU ETA GAR. � Khar handirekin othoizten<br />
zuten. EZ Noel 118. [Ene artizarra] erakutsu zutan den garra / eta zure bihotz gora. O Po 45. Amatasunaren<br />
karraz / Birjina zara xahu. Hm 91. Khar eta zelo gehiago duenak bide gehiago egiñen du berthutean. Ch I 25, 4.<br />
Guduan haritzera ahalik deliberazione eta khar handienarekiñ. He Gudu 37. Jangoikoarekiko daukan garra. Lar<br />
SAgust 14. Othoitzaren kharrean zatzala, transfiguratu izan zen. Lg II 167. Ume txikarrak [...] [ipuiñak] enzun<br />
daruezan garraz. Mg PAb 96. Aserratzen denean bizitasun edo gar puska bat agertu arren. Gco II 47.<br />
Jainkoaren zerbitzuko khar handirik gabe bizi. Dh 140. Gar geiago emoten deutsula izkune txarren bat<br />
garbituteko. Añ EL 2 22 (EL 1 19 mugietan zaituala obeto). Khar berri batekin emaiten debozione huni. MarIl 2.<br />
Khar handirekin pederikatu. Jaur 401. Zelako gurari ta garra daukazun [...] ikusteko [...]. Ur MarIl 19s. Haren<br />
kharreko aphez guti. Hb Esk 142. Jakinen dute ni naizela Jauna, ene kharrean mintzatu naizena. Dv Ez 5, 13<br />
(BiblE bihotz-minduta). Iñazio Loiolakoaren karitateak sobera khar zuen. Laph 119 (48 gar). Amorio onen<br />
garrak. Bv AsL 18. Eta halako khar sainduarekin eman zen bere [...] lanari. Jnn SBi 104. Biztuago egiten iakan<br />
[...] Batxiganako garra. A BGuzur 118. [Jainkoak emana zion] kar bat ongiarentzat. HU Aurp 107. Otoitz,<br />
danok biotz-garrez. Jaukol Biozk 64. Maitasun-garra / Euzko-Goguan ezarri. Enb 64 (v. tbn. en contexto similar<br />
A Ardi 119, Jaukol Biozk 35, Etxde JJ 62, Basarri 2, BEnb NereA 91 maitasun gar; Etxba Ibilt 458 maitetasun<br />
gar; Etxde JJ 222 maitasunezko garra; KIkG 84 maite-gar). Ardura ta gar andiagoaz lan egiten. Eguzk GizAuz<br />
172. Bazinuke aski kar [...] ixurtzeko bertzentzat odola. Iratz 173. [Misionestek] beren jakitate eta kharraz<br />
salbaiak [...] ematurik. Zerb IxtS 110. Gazteak etzuten beren ezkutu-gar ura somatzerik nai. NEtx Antz 157.<br />
Ondartzetara joateko gar, zaletasun eta moda ori. Erkiag Arran 121. Zituen indar eta kar guziak gogoeta<br />
horietan galtzen zituen. JEtchep 89. Adiñak sortzen dauan aragi-gar. Erkiag BatB 136. Aragi-griñaren garra.<br />
MAtx Gazt 88 (v. tbn. Ibiñ Virgil 99 griñaren garra). Kar berarekin mintza zitzaizkidan. Xa Odol 322. Ama<br />
Handiari ekartzen zioten kar samur sakon bat. Lf CEEN 1973, 129. Gaztetan [...] sasoiaren kemena eta garra<br />
gainezka zerionean. MEIG VIII 93.<br />
v. tbn. Mst III 52, 3. CatLan 107. Ezale 1897, 15a. Lab EEguna 86. Lf Murtuts 48. Mde Pr 261. Onaind in Gazt<br />
MusIx 146. Ibiñ Virgil 99. Casve SGrazi 134. K(h)ar: Mih 112. JesBih 418. Elzb PAd 48. Arb Igand 123. Lap VI<br />
(V 1). CatJauf 64. Lander RIEV 1910, 604. Ox 91. JE Ber 68. Zub 47. Ardoy SFran 137.<br />
�3. (Lar, H). "Rabanillo en el vino, garra, garratxa" Lar. "Raspante, raspantillo de el vino, garra, gartxoa" Ib.<br />
"Verdín, verdina, latxa, garra" Ib. "Garra, le brûlant, le piquant, l'aigre, etc., au goût. Syn. gartxua" H. v. 1<br />
garratz (6).<br />
- GAR EGIN. Arder, producir llamas. � Egur hezeak egiten du gar eta egiten du nigar. Ax 501 (V 323). �<br />
Arduaren [...] espiritua ikusi al dezu beñere su eman ta garretan? Ura gar polita egiten du! Bil 158. Ene<br />
Jaungoikoa, zergatik ez det nik gar egiten su onetan? Ant JesBi 111.<br />
- KAR-EMAILE. "Celui qui excite, échauffe le zèle" Dv.<br />
- GAR EMAN (S ap. Lh; kharreman Lecl). "S'embraser" Lecl. "(Foix), embraser" Lh.<br />
- GAR-ISATS. Cola, estela de fuego. � [Mari-Gaiztok] suzko bola bat dirudi aidean dijoanean; gar-isatsa<br />
dariola dijoa. NEtx Antz 12 (v. tbn. 13).<br />
- KAR-IZAR. "Stella comans, kometa [...] kharizarra" Urt V 390.<br />
- GAR-JARIO. Llameante. � Begi gar-iarioak. Ibiñ Virgil 103.<br />
- GAR-META. "Garmeta (L-ain; FSeg), llamarada grande, columna de fuego" A. � Kolko barruan sortu yakan<br />
illentia egundoko sumendi ta gar-meta biurtu. Erkiag Arran 102.<br />
- GAR-MORDO. "(G-to), llamarada grande, columna de fuego" A.<br />
- KARPE (SP sin trad.). (En casos locales de declinación). Bajo las llamas. � Bañan halako zoririk eztukegu<br />
batere / ezen behar dugu egon kharpean bethiere. EZ Man I 114.<br />
- KARREKIN. Con fervor, con anhelo; fervientemente. v. GARREZ (b). � Nork hanbat artharekiñ eta<br />
kharrekiñ obeditzen [...] nau? Ch III 3, 3. Bizitze izpiritualari kharrekin lotzen zaizten presunetan. He Gudu 63.<br />
Nolako fidantzia eta kharrekin ez dio berehala ihardetsten. Lg II 295. Jinkoak nahi du haren bidetan karrekin<br />
ibil gaiten. Mih 37. Othoitz dezagun kharrekin. MarIl 95. Egin ditzagun kharrekin gure barurak. Jaur 104. Lehia<br />
eta kharrekin desira dezagun [...]. Ib. 117.<br />
- GARRETAN. a) En llamas, ardiendo. Cf. A Morf 582: "'En la mano, en casa, en el mercado' decimos sin esa<br />
ta: eskuan, etxean [...], a diferencia de sutan al fuego [...], garretan en la llama (c), ketan en humo". � Tr. El<br />
único ej. de garratan se documenta en Añibarro (EL 2 57). � Zuen faltaz gehiago eztaudezen kharretan / baña<br />
zerurat iganik othoitz debotenetan. EZ Man I 124. Eta halaber ikhusten du / ene bihotza kharretan. Gç 122.<br />
[Sua] kharretan emanen da. He Gudu 111. Sirakusa güzia garretan ikhusi zianian. Egiat 266. Luxurijaren suba<br />
garretan eukiteko. fB Olg 47. Su bethi garretan zaudena. JesBih 439. [Nere biyotzeko amoriyua] garretan dago.<br />
Bil 158. Garretan ezarzü eta erra ezazü ene bihotza. CatS 80. Jaunak garretan jarri zizuan / biotz-barrenean<br />
sua. Jaukol Biozk 34. Andrea zen ikaretan. / Labe-haga su-garretan. Etcham 204. Orriak azken-garretan dagoz /<br />
udagoengo urretan. Gand Elorri 200. Ezin eban gorde erebixan amorrua [...]. Eta barrutik garretan [...] ekin<br />
zetsan [...]. Etxba Ibilt 486. Zerua garretan zegoen, airea txoriz josia. MEIG I 60. v. tbn. Dv LEd 161. Jnn SBi<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
397
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
81. AB AmaE 132. Ldi BB 116. TAg Uzt 8. Mde HaurB 97. Zait Plat 35.<br />
� Itz guztiak Jainkozko maitasun-garretan irtetzen zitzaizkion. A Ardi 119. Ez al dago or ba Jesus / maitasun<br />
garretan? Jaukol Biozk 103. Erromesa an gelditzen da / bijilirako yoran-garretan. SMitx Aranz 136.<br />
b) "Garretan. A todo vapor; caminar de prisa" Ort Oroig voc.<br />
- GARREZ. a) En llamas. v. GARRETAN. � Guztiarekin daudela kharrez gori labean. EZ Man I 113. Eguzkia<br />
lo, illargia ta izarrak garrez. AB AmaE 375. b) Con fervor, fervientemente. v. KARREKIN. � Gure bihotz<br />
tristeak zuk / ditutzu konsolatzen, / izialdura handitan / zuk kharrez animatzen. EZ Noel 143. Iarraikitzen<br />
atzaiola / kharrez berthuteari. EZ Eliç 121 (v. tbn. 360).<br />
- GARREZKO. Llameante; ferviente. � Suaren kharrazko mihi batzuekin. EZ Noel 118. Kharrezko leze huntan<br />
/ dire gustiak urthu. Gç 166. Amudio karrezkoak. Ib. 81. Suzko eta kharrezko jokho eta habarrots izigarrietara.<br />
ES 175. Suz ta garrezko ibai andi. Cb Eg II 120 (Dv LEd 216 su eta garrezko; v. tbn. suz ta garrezko en Cb Eg II<br />
106 y CatV 92). Suz ta garrezko gogo erasegiak. Cb CatV 92. Inozentziazko eta kharrezko denbora bat. MarIl<br />
XXII. Eguzkiaren antzeko tximist garrezkoak. AB AmaE 111. Garrezko mintzaldiz. Iratz 138.<br />
- GAR-SU. � Naiak âl eman; / irabazteak, gar-sua. "La victoria le enardecía". Or Eus 399.<br />
- GAR-ZIRRISTA. Lengua de llama. � Zerbait pindar bazitaiken beraz ene baitan, bainan biziki ahula.<br />
Ufatuaren bortxaz zaizko artetan gar zirrista batzu atera. Xa Odol 34.<br />
- ODOLEZ ETA GARREZ v. odol.<br />
- SUAK ETA GARRAK HARTU, SU ETA GAR. v. su.<br />
- SU-GAR. v. sugar.<br />
1 gara (V, G; Lar, Añ (V), LE Urt voc, Lcq 36, H (V, G)). Ref.: A; Iz ArOñ; Elexp Berg. �1. "Tallo en las<br />
lechugas y otras hortalizas que por crecidas van espigando" Lar. "Cima, tallo de cardo, kardaberaren gara, lilia,<br />
txortena" Ib. "Bretones de berza, (V) aza garak" Añ. "Gara o garia, brotes, bretones o vástagos" Ast Disc 621.<br />
"Escapo, bohordo, cierto tallo herbáceo. Arbigara, escapo del nabo. Azagara, escapo de la berza" A. "Gára bat,<br />
[...] arbígaraak" Iz ArOñ. "Gailleguak arbi-garak (grelos) jateittue. Aurten kipulei garia ein jakue" Elexp Berg.<br />
Cf. LzG: "Gara, brote en las plantas (Cicujano)", y Baraib 141: "Gara, brote". Cf. artagara. � Ereitean, berriz,<br />
izango dan landare betea ez duzu ereiten azi utsa baizik; [...] Eta Yainkoak gara ematen dio nai dunez; azi<br />
bakoitzari dagokion gara. "Corpus". Ol 1 Cor 15, 37 (Or QA 200 gara; Lç, He, TB, Dv, Ker, IBe, Bibl<br />
gorp(h)utz). �2. "(V-arr-oroz), punta de leña" A. �3. (V-ger-ple--m ap. A), gare, garo (V-ger-ple-m ap. A).<br />
"Flor de maíz" A. v. 3 garba. � [Artoak] ematen ditu oparo orria, gara eta zorroa abereentzako janari, makilla<br />
ongarritarako, koskola su egiteko. Izt C 29. Artoa, masalastoa, garea, koskola, artobizarra. Ib. 234. Birjiñen<br />
gara lirain. 'Esbelta flor de vírgenes'. Gand Elorri 130. � "Gararik garara, de año en año (de flor a flor)" J.M.<br />
Zabala ms. (ap. DRA). � Flor. � Garuaik zelan azten diran begiratu. Arriand Lc 12, 27 (BiblE loreak).<br />
- GARA BETEAN. � Gure euskaltzaletasunaren enborra usteldu ez dedin [...] emen dugu maskal-adar bat<br />
sendorik eta garabetean, gure aldizkaria, alegia. Zait EG 1954 202.<br />
- GARAN. Espigando. � Loran zan mertxika, garan zan landara. "La planta que espigaba". Laux BBa 134.<br />
- GARA-TOKI. "Tallar, tierra con las plantas que ya han empezado a tallecer, garatokia" Lar.<br />
� Etim. Para su relación con la familia de preindoeuropeo *kal-, v. BAP 1961, 357.<br />
2 gara (V-ger-gip ap. A). � (Partícula comparativa de igualdad). "Aitaren gara egin da semea, el hijo se ha<br />
hecho tan alto como el padre (FSeg). [...] Según FSeg, la elevación que denota gara puede ser no sólo de<br />
estatura, sino de riqueza, talento, etc. Orren gara bada, es tan alto, rico, importante como ése" A (la definición<br />
que da Azkue encabezando estos ejs. 'desarrollo de la vida', no parece correcta). v. goara. � Ontasunak eta<br />
anditasunak eskaketan deuskuben gara. 'Como su Bondad y su Grandeza nos lo piden'. msOñ 78v (v. tbn. 229r).<br />
Memoriari [sic ¿por |2-ara?] ekarri aldaikian gara. 'Conforme pueda traerlo a la memoria'. Ib. 143r. Etaraten<br />
dabe Meza Santubaren erru oneitatik bakoitzak bere lagiña..., bakoitzak al daben gara. Ib. 193r. --Zenbat<br />
irabazten dozu emen? [...] --Biziteko gara (V-ple). (Comunicación personal de L. Akesolo).<br />
- DUIN GARA. v. duin (3).<br />
- GARAKO (V-gip). Ref.: A; Iz ArOñ. a) (Adnom.). "Bi seme dauka, egingo diran garakoak (V-gip), tiene dos<br />
hijos ya desarrollados completamente" A. "Egingo diran gárakuak eindda daoz: se dice de los jóvenes: estatura"<br />
Iz ArOñ. b) "Garakoa egin daiteanean ondo gizon asarrea izan bear jok onek (V), cuando llegue a su desarrollo<br />
éste ha de ser un hombre bien fuerte" A s.v. asarre. "Garako, adulto" A Apend. v. GARERDIKO (s.v. garerdi).<br />
� Amezketar gizaseme garako geienak. A Ardi 131. Garako gizonok, sena izaten, orren adiñekoengandik ikasi<br />
bear ote dugu, ba? Zait Sof 181. Geroago, garako emakume izan dedinean. Zait Plat 42 (v. tbn. 52). Gogo<br />
goiztar eta gaztea garerdiko eta garako bilakatuz ari zalarik. Ib. 113 (v. tbn. 89). Eladeko gizakume argien<br />
artean, Sokrate garako gizona bailitzan ageri da. (Interpr?). Ib. 81. c) Esker onez egin dizkidanaren ordain,<br />
garako esku-erakutsia eman gogo diot. 'Una recompensa tangible'. Zait Sof 148.<br />
� Etim. Para su origen en gogara, v. PT 302s.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
398
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
3 gara (T-L). � Estación ferroviaria. "Gare" T-L. � Burdin-bidez [...] Hendaiako garan. HU Aurp 93. Treineko<br />
leiho guzietarik, garako ondoetarik, denak beira. Barb Sup 48 (158 garan edo gelditokian). Burdin-bideaz [joan<br />
behar harat]; eta garalat jautsi orduko [...]. JE Ber 12. Hantxet zagon mutikoa [Tolosako] gararen aintzinean<br />
[...]. Bere balisa handia sahetsean zuen. JEtchep 79 (v. tbn. 78 et passim).<br />
gara. v. 1 hara; garai.<br />
(garabasta). "Estopa" Baraib Voc.<br />
garabato. �1. "Garabato" Lar. �2. "Garabato, atractivo, garabatoa, ekarrairea" Lar.<br />
garabi (SP � Dv, H y A), garabiri (SP � Dv). � "Garabia, grue à lever matériaux" SP. � Garabi besoluzeak.<br />
Anab Don 51. Kaia ontzi ta gauzez bete-betea zegoan [...]. Iñon diran soka, garabi ta biltokiak. Anab<br />
Poli 52s. [Bilboko ibaiako] garabi beltzek eta huntzi-aga ori ta zuriek. Osk Kurl 124. En DFrec hay 4 ejs. de<br />
garabi.<br />
garabik, garabez, garabek, garabetan. v. garau (2).<br />
garabiri. v. garabi.<br />
garadaiska (Lar � Lcq 137, Izt C 44, H). � "Armuelle, hierba u hortaliza" Lar (donde la grafía -iska está<br />
probablemente por -xka). "Arroche" H.<br />
- GARADAISKA TZAR. "Vulvaire, plante" T-L.<br />
- GARADAISKA ZURI. "Garadaizka zuri (msLond), ceñiglo, chenopodio blanco" A.<br />
garadi. � Helechal. � Garadi zabalean. "En el helechal". Or Eus 247.<br />
garagaerri (Ae ap. EI 384). � Campo sembrado de cebada.<br />
garagar (gral.; Lcc, Volt 101, SP, Urt I 536, Ht VocGr 394, Lar, Añ, Izt C 44, Arch VocGr, Gèze, Lcq 172, Dv,<br />
H), garar, garragar (V-gip; Mic 6r). Ref.: A; VocPir 645; Bon-Ond 149; Alth Bot 15 (gaagar); ZMoso 47; Lrq;<br />
Iz Als, Ulz, R 307; Etxba Eib; CEEN 1970, 342; Gte Erd 211; Elexp Berg; EAEL 390. �1. Cebada. "Orge" SP.<br />
"Al asno muerto, la cebada al rabo, astoa illa danean, garagarra buztanean" Lar (v. tbn. s.v. acebadarse).<br />
"Garagarreko, qui appartient à l'orge. Garagarreko gaitza ez da ogira heltzen, la maladie qui atteint l'orge ne<br />
s'étend pas au froment" Dv. "Gure baserrixetan zaldirik ez danetik, geixenetan garragarrik ez da eraiñtzen"<br />
Etxba Eib. � Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos desde Leiçarraga. Hay garar en Lazarraga y<br />
garragar en Micoleta. � Pedro Iñiguez de Garagarza (1353). Macurssola, Guaragarze. (1150). Arzam 246. �<br />
Hirur xenika garagar. Lç Apoc 6, 6 (He, TB, Dv, Ur, Ip, Ol garagar). Ez ara eroan, barrundiarra, / frutarik; /<br />
Nafarroarik / jatsi ze bidi gararrik. Lazarraga 1202r. Oloa eta garagarra. "Orge". Volt 156. Garragarra ezarri.<br />
"Dar cebada". Mic 14r (cf. Mic 7r: "julio mes, garagaril"). Haizaturen du bere garagarra eta landan etzanen da.<br />
Lg I 247. Astoari garagarra il ezkero. Zav Fab RIEV 1907, 535. Garagar gitxi egiten da Gipuzkoan. Izt C 29.<br />
Garagarrak itaitutzeko sasoia. Lard 160. Neguko garagarra [...] eraitea. Dv Lab 208. Belhar ephaiteak, zekhale<br />
eta garagar biltzeak. Ib. 207. Garagarra berdetzen eta liñoa aletzen zeudelako. Ur Ex 9, 31 (Urt, Ker garagar).<br />
Garagar-ilean [...] garagarra ebagi. Azc PB 288. Igitariak, garagar xorta gañean upelak [...] xurgatzen. Or Mi<br />
82. Asto illari garagarra emon buztanetik. Baiña ezin biztu. And AUzta 98. Garagarrez egindako edaria. Ibiñ<br />
Virgil 102.<br />
v. tbn. Mb OtGai III 267. Mg PAb 149. VMg 98. AA II 193. It Fab 135. Mdg 127. Ag G 113. StPierre 23. Muj<br />
PAm 69. A BeinB 84. Jaukol Biozk 24. Eguzk GizAuz 135. Etxde JJ 62. BEnb NereA 46.<br />
� Cerveza. v. garagardo. � Irakiten duten edariak, ardoa, garagarra, sagardoa t'abar. Ayerb EEs 1916, 14<br />
(cf. 15 garagardo).<br />
�2. (V-ger-ple-arrig ap. EI 314). Julio. v. garagarril. � Noviembre (?). � Garagarraren lendabiziko / goizian<br />
[...] [Balentin Berriotxoaren] bizitza laster izan da / martirizatuta illa. Xe 375 (cf. tít. 367: Balentin Berriotxoa,<br />
Zenturian martirizatua, 1861garren urtian, santu guzien egunean).<br />
�3. "Hombre vigoroso, vivamente alegre (BN)" Lander (ap. DRA). Cf. garagarzu.<br />
- GARAGAR-AHI (Lar, H). "Alexijas, puches que se hacen de cebada, agua y sal, garagarraia" Lar.<br />
- GARAGAR-HAIZETZE. Acción de aventar la cebada. � Gaur arratsean larrañean garagar-aizetzea du. Lard<br />
161.<br />
- GARAGAR-ALE. Grano de cebada. v. GARAGAR-GARAU, G.-BIKOR. � Garagar-ale mardulak erein<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
399
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
genitun ildoetan. Ibiñ Virgil 46.<br />
- GARAGAR-BELAR (Lar; g.-berar Izt C 44). "Alcacer, más comunmente por la cebada en yerba" Lar.<br />
"Herrén" Ib. "Herreñal, garagar belarraren lurra, soroa" Ib.<br />
- GARAGAR-BIKOR. Grano de cebada. v. GARAGAR-ALE. � Gari-bikorrik naiz garagar-bikorrik agertzen<br />
bada, urte gura garitsua edo garagartsua izein da. A Aezk 212.<br />
- GARAGAR-BURU. Espiga de cebada. � Igitariai erortzen zitzaiezten garagar-buruak bilduko zituela. Lard<br />
160 (v. tbn. más ejs. en la misma pág.).<br />
- GARAGAR-BURUSI (Lar, H). "Cebadera, manta de galereros para dar el pienso al ganado" Lar.<br />
- GARAGAR-EDARI (Lar, H). "Hordiate, bebida" Lar. "Garagar-ura, -edaria, eau, tisane d'orge, orgeat,<br />
décoction d'orge" H. v. GARAGAR-UR.<br />
- GARAGAR-ELTXO (Lar, H). "Palomilla, una mosca pequeña, que se cría en la cebada, y se pierde" Lar.<br />
- GARAGAR-GARAU. Grano de cebada. v. GARAGAR-ALE. "Aragongo uri batzuetan garagar-garauak<br />
erabilten dabez [garitzak osatuteko] (V-m?)" A EY IV 240.<br />
- GARAGAR-IRIN. Harina de cebada. � Zahiarekin eta garagar irinarekin. Dv Lab 260.<br />
- GARAGAR-KOSTAL. Costal de cebada. � Ez ziran nerekiko / arrotzeko galak / bizkarrean zituen / garagarkostalak.<br />
It Fab 134.<br />
- GARAGAR-JAKI. "Farro" Lar.<br />
- GARAGAR-JALE. (El) que se alimenta de cebada. � Alfitófago, antropófago [...] e.a. esan beharrean<br />
garagar-jale, giza-jale [...] esango genuke. PMuj in MEIG I 93.<br />
- GARAGAR-OGI (SP). Pan de cebada. "Pain d'orge" SP. v. GARAGARREZKO OGI. � Su-azpian erretako<br />
garagar-ogi bat. Lard 129. Bortz garagar ogi. Dv Io 6, 9 (EvS, Itz Berb I 133, Ir YKBiz 210, Ol, Or, Leon, Ker<br />
garagar-ogi; LE bortz ogi ordioskoák).<br />
- GARAGAR-OLA. "Garagarrola, cervecería (fábrica)" M. Oñatibia Baserria 85 (ap. DRA).<br />
- GARAGARRA(K) IRABAZI (V, R-uzt), G. EGIN (V-m-gip), G. ATERA (V). Ref.: A; Etxba Eib; Zubk Ond;<br />
Elexp Berg. "Garagarrak irabazi (Vc, R-uzt), garagarrak atara (V), dar corcobos. Litm. ganar o sacar cebadas"<br />
A. v. tbn. A EY III 333. "Garragarrak egin, se dice de los vuelcos y las volteretas que dan las caballerías sobre<br />
su dorso. Astuari garragarrak eittia etorri jakon burura plaza erdi erdixan" Etxba Eib. "Garagarrak egin, astoa<br />
beian, arrastaka ibilli: revolverse en el suelo" Zubk Ond. "Garagarrak irabazi: astoak, hankaz gora, jira eta<br />
bira egin ohi duen jolasa" Elexp Berg. "En el Eusk. vulgar actual, garagarra irabazi (litm. ganarse la cebada), se<br />
aplica en sentido traslaticio a quienes están tumbados sin hacer nada" Eleiz RIEV 1926, 470. � Zelaiko<br />
itzalpean, astaemeak garagarra irabazten zun bitartean, jauzika zoroak zerabiltzkin astakumeak. TAg Uzt 153.<br />
[Astoaren] garagarrak egin bearra! Aren aparejuak apurtu ta autsezko odei baltz-lodiak zerurantz bialdu<br />
bearra! Bilbao IpuiB 22. Alperkerian etzanda makiña bat gizon "garagarra" irabazten. Anab Aprika 94.<br />
Nahiago zukean arek [astoak] garagarrak irabazten astea. NEtx LBB 182.<br />
- GARAGARREZKO (SP, Lar, Dv). "Qui est fait d'orge" SP. "Cebadazo" Lar. "Acebadamiento, garagarrezko<br />
iguia" Ib.<br />
- GARAGARREZKO OGI (Dv). Pan de cebada. v. GARAGAR-OGI. � Borz ogi garagarrezkoetarik ian<br />
zutenei. Lç Io 6, 13 (He ogi garagarrezko, TB garagarrezko ogi). Garagarrezko ogia [...] jan. Mb IArg I 151.<br />
Janharitzat garagarrezko ogi pixka bat. Jnn SBi 92. v. tbn. Lg I 213. Bv AsL 191.<br />
- GARAGAR-SALDA. Sopa de cebada. � Garagar salda tzar batekin bazkaldurik. StPierre 17s (v. tbn. 18).<br />
- GARAGAR-SORO. Campo de cebada. v. garagardi. � Joaben garagar-soroetara joan eta su emateko. Lard<br />
196.<br />
- GARAGAR-UR (SP, H). "Eau d'orge, orgée" SP. v. GARAGAR-EDARI.<br />
- ZAKU-GARAGAR. Saco de cebada. � Lotsaturik zijoan [...] / zamatu zutelako / zaku-garagarrez. It Fab<br />
133s.<br />
gara-gara. � (Onomat. del graznido de la urraca). � Phikak gara gara ümiak hala hala. ('La race tire plus que<br />
cent paires de bœufs'... Et l'on dit vulgairement: 'Saepe solet filius similis esse patri / Et sequitur leviter filia<br />
matris iter'). Bela 44. v. tbn. Saug 111 (pikak gara gara).<br />
garagar-ardo. v. garagardo.<br />
garagardi (G? ap. A, que cita el ej. de Lard). � Campo de cebada. � Eta zergatik aren garagardiak erreerazo<br />
zituen? Lard 196. Garagardian aizealdiak buruxkek betbetan makurtzen ditun bezala. Or Mi 143.<br />
garagardo (G-azp, AN-gip, B ap. Gte Erd 129; BeraLzM), garagardao (Zam Voc), garagar-arno (Lar DVC<br />
239 (garagararno), T-L), garagar-ardo (Añ g.-ardao), gararno (Lar, H ap. Lh, BeraLzM), garardo (BeraLzM,<br />
Garate 4. a Cont RIEV 1934, 57), garardao (Añ). � Cerveza. Las formas garagardo y garardo fueron creadas<br />
por AG (v. nota en AG 860). "Giste, espuma de la cerveza, gararnoaren bitsa" Lar. � Ontzi bi garagardo. AG<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
400
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
860. Garardo onek bits eta margo ederrak daukaz. Ib. 910. Garagardoa (cerveza) edaten. Ezale 1898, 24b.<br />
Garagardao edo zerbeza. Ib. 214a. Garagardoa edo zerbeza. Ayerb EEs 1916, 15. Garagardao-dangada ona<br />
artuta. Altuna 57. Garagardo saltzalle. EgutTo 20-4-1928 (ap. DRA). "Edari-altxagarrituak" (ardo-garagardosagardo).<br />
FIr 174. Gezur bat / garagar-arnoz sorthua. Mde Po 81 (v. tbn. 79). Besteek zerbeza eskatu zutenean,<br />
garagardo eskatu zuan Patxik, ere. Osk Kurl 213. Betiko garagardo-edale baten antzera ezpainak milikatu ta<br />
[...]. Ib. 213. Egoki etorriko zait, garagardo pixka bat. NEtx LBB 87 (v. tbn. 88). En DFrec hay 5 ejs. de<br />
garagardo y uno de garardo.<br />
v. tbn. Garagar-ardo: Vill Jaink 137. Zait Plat 34. Garardo: JAIraz Bizia 25 (38, 83). Anab Aprika 62.<br />
garagardogile (BeraLzM), gararnogile (Lar, H ap. Lh). � "Cervecero" Lar. "Fabricant de bière" H (ap. Lh).<br />
garagardotegi, gararnotegi (Lar, H ap. Lh), garagar-arnotegi (T-L), garagardaotegi, garagardantegi. �<br />
"Cervecería" Lar. "Débit de bière" H (ap. Lh). � Garagardaotegiren baten. Ezale 1897, 169a. Johann Bach,<br />
garagardotegi onena uri onetan. Ezale 1898, 84a. Garagardantegi (cervecería) bat edegi eban. Ib. 214a.<br />
garagardun. "Qui a orge" SP.<br />
garagarki (SP (sin trad.), Lar). � "Tisana" Lar. � Gandola bat garagarki. "Un gobelet de ptisanne". Birjin 316.<br />
garagarraka. � Escarbando. � Olloak auts-artean garagarraka? Denbora txarra. EgutAr 4-1-1959 (ap. DRA).<br />
garagarril (V, G, AN; Mic 7r (-garil), Lar, Lar Sup, Añ (-garil), Mg Nom 69, Dv (-lle), H), garagar-il,<br />
garagarzil, gararil (Lcc), gararril. Ref.: A; Echaide Nav 34; Ond Bac 403; Iz IzG, To y UrrAnz (ilbeltza), Als<br />
(eakus), ArOñ; CEEN 1969, 81; en EI 313 se recogen además garagarralle (G-goi), garragar(r)il (V-ger-mgip).<br />
� Junio (en G y AN); julio (en V). "Julio" Lcc, Mic 7r, Lar Sup, Añ y Mg Nom 69. "Junio" Lar y Añ.<br />
"Garagarr-illa, juillet (Ast)" H. "Julio, litm. luna de la cebada" A. v. bagil, arramaiatz, ereiaro, ekain, uztail.<br />
� Tr. Documentado en textos meridionales desde principios del s. XVI. � Garagarzil(l)a [junio]. (Pamplona,<br />
1501). ETZ 19. Zegaiti gararrilean jaio ninzan. Lazarraga (B) 1193vb. Garagarrilaren ogeta bost<br />
egungarrenean. "A 25 días del mes de Julio". (Escrituras de Andramendi). TAV 3.2.9, 160. Garagarrilean .<br />
"Julio". RS 313. Garagarrilen ogeta amargarren egunean. ConTAV 5.2.7. 6. garagarrilla, bagila,<br />
erearoa. 7. Uztailla, garilla. 8. [...]. Cb EBO 47. Maijatza bostgarrena [...]. Bagilla seigarrena. [...]<br />
Garagarrilla zazpi. DurPl 68s. Garagarrillarekin uztaillaren artean. "Entre junio y julio". It Dial 95 (Ur<br />
bagillaren ta garagarrillaren artian; Dv eraiero eta uztail artea, Ip arramaiatzaren eta üztarilaren artia).<br />
Garagar-illaren amargarrenean. Izt C 504. 1527ko garagar illaren batean. 'Junio'. Aran SIgn 57. Garagar-ilean<br />
[...] garagarra ebagi. Azc PB 288. Garagarrillaren 27an asi ta Uztaillaren [...]. Eguzk RIEV 1927, 424.<br />
Antziñan garagarrilla eguzkiari opaldua zegon. JMB ELG 79. Euzko-Gogoa. [...] 1956-Mai-Juin. 1956gko.<br />
Orrila-Garagarrila. EG 1956 (tít.). Bizkaitarrak garagarrillari "bagilla" deitzen diote... ta uztaillari, berriz,<br />
garagarrilla. EgutAr 1-7-1962 (ap. DRA). Garagarrillak bai baidakarzki / emaitz on maitagarriak. And Egun<br />
120 (ref. al mes de julio). 1963'go garagarrillak 30. NEtx LBB 110. Garagarrillen ogei ta irua / oi da San Juan<br />
bezperan. Uzt Sas 212. Garagarrilaren 21ean [...] eta uztailaren 25ean. MEIG I 117.<br />
v. tbn. CartAnd 375 ('junio'). Lard 540. EE 1884b, 129. AB AmaE 73. Arr May 14. Goñi 16. Echta Jos 94. EEs<br />
1912, 129 ('junio'). A Ardi 107. Ag G 178. Kk Ab I 54. EusJok II 107. Or SCruz 114. Enb 82. Otx 159. Ldi IL<br />
106. Munita 65. Akes Ipiñ 16. Vill in Bilbao IpuiB 8. Basarri 30. Osk Kurl 82. Alzola Atalak 112. Garagar-il:<br />
Echag 84. EusJok II 24. Sor Bar 70. Bv AsL 213.<br />
- GARAGARRIL-PIKU. "Garagarril-iko (V-m), breva, higo temprano y sabroso" A.<br />
garagartsu. � "Landa garagarsua, champ plein d'orge" SP. v. ej. de A Aezk 212 en GARAGAR-BIKOR.<br />
garagartu (Lar, H). � "Encebadarse" Lar. "Contrater la maladie qu'occasionne dans les bêtes la réplétion<br />
d'orge" H.<br />
garagartzaro (AN-5vill-araq-ulz-egüés-erro-olza, B, Ae, R-uzt; -rz- AN-ulz-arce, BN-baig, Ae, Sal, R; -rz- Aq<br />
286 (AN)), garagarsaro (BN-baig), gagartzaro (AN-ulz), gaarzaro (BN-occ), garagarzo. Ref: A (garagarzaro);<br />
VocPir 23; Bon (gaarzaro); Bon-Ond 136; EI 313; Col. Lacombe ap. DRA (gaarzaro); Izeta BHizt; Iz Ulz<br />
(ilbéltza); Echaide Nav 34. � "Junio, litm. época de la cebada" A. "Garagartzaroa maite dut, eguna luze eta<br />
gaua labur" Izeta BHizt 574. v. garagarril. � Abriak motxtan dra laur aldiz urtian; martxoan, garagarzaroan,<br />
[...]. Mdg 136 (140 garagarzo). Garagarzaroan ta gari-ilean urik eztuk edanen (BN-ciz, R-vid). "En junio y<br />
julio". A EY I 101. Maiatza pardo, garagarzaroa klaro, orduan izain da ogi eta ardo (Ae). A EY III 160.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
401
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garagartze. "Encebadamiento, mal de bestias" Lar.<br />
garagarzil. v. garagarril.<br />
garagarzu. "Garagarzü (Sc), hombre corpulento" A. Cf. garagar (3).<br />
garagista. v. garajista.<br />
1 garai (gral.; SP, IC 447r, Lar, Añ, Dv, H), gara (G-goi). Ref.: A; A Morf 697n; Etxba Eib. � Tr. Documentado<br />
desde Leiçarraga con el significado de 'parte superior', 'encima, sobre'; en esta acepción lo encontramos en<br />
Larramendi, Harriet (HeH), Laphitz, Oxobi (no seguro) y algunos autores meridionales a partir de mediados del<br />
s. XIX (cf. sin embargo para Añibarro y López: GARAITIK y GOGOZ GARAITIK, respectivamente). Con el<br />
sentido de 'victoria, superioridad' se documenta en los labortanos Etcheberri de Ziburu, Pouvreau y Chourio, y a<br />
partir de principios del s. XIX se encuentran algunos pocos ejs. al Norte en Monho, Goyhetche, Harriet, Lapeyre,<br />
Joannateguy, J. Etchepare, y al Sur en Guerrico, Arana Goiri, D. Aguirre, Orixe y Berrondo. Axular emplea una<br />
vez la expr. garai izan, que utilizan tbn. Etcheberri de Sara, Haraneder (éste junto con garai jarri) y los<br />
meridionales Lardizabal, F. Irigaray y Orixe. Hay garai atera en Uriarte y algunos pocos autores meridionales<br />
del s. XX, y garai gelditu en Duvoisin. Como adjetivo se documenta en los labortanos Etcheberri de Ziburu,<br />
Chourio, Haraneder, y, ya en el s. XIX, en Duhalde, Hiribarren y Duvoisin (en todos ellos, salvo en Duhalde e<br />
Hiribarren, con una acepción distinta a la que emplearán más tarde los autores meridionales). Al Sur se<br />
documenta como adj. por primera vez en CatBurg, y tras éste en Cardaberaz, Aguirre de Asteasu, Legaz, Arrue y<br />
Beovide. A partir de mediados del s. XX, su uso como adj. se hace relativamente frecuente entre autores<br />
meridionales de léxico cuidado. En DFrec hay 21 ejs. con valor adjetivo, todos ellos meridionales.<br />
�1. Parte superior, parte alta, (el, lo) alto; (con sufs. casuales locativos en sing.) arriba. "Ikan da zeruen garaira<br />
(Eph 4, 10), il est monté au dessus des cieux" SP (cf. infra Lç Eph 4, 10). "Garairaino bethetzea, emplir jusqu'au<br />
tête" Ib. "D'en haut. Garaitik beheraraino, de haut au bas" Ib. "Garaikoa, de arriba" IC 447r. "(De) arriba, [...]<br />
garaitikan, garaitik" Lar. "(De) arriba abajo, [...] garaitik behera" Ib. "(Más) arriba, gorago, goitiago, garaiago"<br />
Ib. "(Demasiado) arriba, [...] garaiegi" Ib. "Superior, lo que está más alto, garaikoa" Ib. "(La casa de) arriba, [...]<br />
garaiko etxea" Ib. "Superno, (c.) goikoa, (G, AN) garaikoa" Añ." "Garaiko, qui est de la partie supérieure. En<br />
Lab. ce mot ne sert plus que dans les noms composés de maisons" Dv. "Le haut, le sommet, le dessus. [...]<br />
Mendiaren garaia ardiestea, atteindre au sommet de la montagne" H. "Garaiko, qui est au dessus, sur, en un lieu<br />
élevé" Ib. "Se usa poco, no siendo en la toponimia" A. "Eliza-garaia, la parte elevada junto a la iglesia" Ib. "Me<br />
aseguran que en Ormaiztegi (G) dicen garako aldean [...] y en Larraun (AN) gara aldean, en la parte alta,<br />
soleada" A Morf 697n. "Etxegaraitik, du haut de la maison" Lh. "Cabezo, otero. Garai, Oiz mendixan garai<br />
baten dago" Etxba Eib. Cf. Ech 32v: "Junto a la puerta de Garray cuyo nombre siendo Garay, que significa los<br />
altos [...]". v. infra GARAI-ALDE. � En bidegaray (1100). Arzam 246. Super uillam que vocitant izcarai<br />
(1110). Ib. 246. In loco qui dicitur guorosquaray (1274). Ib. 246. Pero de garay (1294). Ib. 246. Xemen de<br />
garaya (1362). Ib. 246. In villa quod dicitur garaio (1053). Ib. 247. Orti landerco de garayoa (1253). Ib. 247.<br />
Rodrigo de Garayçaual (1475). Ib. 247. Quarta est in irigaraiti (1249). Ib. 247. Guorosquaray bizki (1284).<br />
FHV 231. � Garaian diraden gauzák bilhaitzazue. "Qui sont en haut". Lç Col 3, 1 (He zeruan, TB gainean).<br />
Eginen ditut gauza mirakuluzkoak zeruan garaian eta signoak lurrean beherean. Lç Act 2, 19. Urdalde hura<br />
guzia oldar zedin garaitik behera itsasora. Lç Mt 8, 32. Elizaren buru ordenatu izan dela eta prinzipaltasun<br />
guzien garaira altxatu izan dela. Lç Ins C 6v. Igan [...] dena zeru guzién garaira. Lç Eph 4, 10 (He zeru guziez<br />
gorago). Eta bethe zitzaten [khubák urez] garairano. Lç Io 2, 7 (He, Dv gaineraino). Garaiko gauzetan pensa<br />
ezazue ez lurraren gainekoetan. "Qui sont en haut". Lç Col 3, 2 (He, TB zeruko). Lurreko sapienziá eta<br />
garaikoa. Lç Iac 3 (tít.). [Errekaren] garaiko aldetik. It Fab 32. Garaiko urak aitz bat egiñik geratu eta beekoak<br />
itsasoronz joan ziran. Lard 109. Arriak beruntz egiten dabe garaietatik. AB AmaE 175. Txendorraren garaiko<br />
aldean. Apaol 63. [Axular], eskualdun erlea / diozun elhea / guretzat ez dea / garaiko bidea? / [...] / Eskerrak<br />
Axular! Ox 86 (de interpr. no segura). Emeki duk itxaroz / piztu garai-larre. "Los campos de las cumbres". Ldi<br />
BB 154. Españiren iparraldean eta Prantziren garaikoaldean. JMB ELG 49. Altura-min danaren / garaiko<br />
ezkongai. 'Novia en las alturas'. Gand Elorri 64. Geziek iritxi ez dituten garai-gorak. Ibiñ Virgil 85.<br />
� (Sin suf. casual locativo). Arriba, en lo alto. Cf. Lar (s.v. garbear): "Garai beatu, mirar de alto, o mirar alto,<br />
como superior y sobresaliente"; "arribar, subir arriba, goratu, goititu, garaitu, gora, goiti, garai igo". � Bizi bedi<br />
[<strong>Fe</strong>rnando erregea]. [...] Erabilli ezazu garai zure egalen kereizean ta biziko da. Lar Fueros 9. Baña maitea ain<br />
garai izanik / eiza bainun atzeman. "Mas el amor fue tan alto / que le di a la caza alcance". Gazt MusIx 235.<br />
Txuntxur bata beti agiri da garai gurekiko; bestea berriz, oinpean. "Hic vertex nobis semper sublimis". Ibiñ<br />
Virgil 74.<br />
�2. (V-ple ap. A; Lar). (Con sufs. casuales locativos en sing. y ref. al sintagma nominal en gen. que le precede).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
402
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Encima (de), sobre. "Sobre, encima, gañean [...] gaindi, garaian" Lar. "Garaian (V-ple), encima" A. "� Eta zen<br />
skributo bat ere haren garaian [...] Haur da Iuduen Regea. "Sur lui". Lç Lc 23, 38 (TB haren gainean, Dv haren<br />
gaineko aldean). Eta haren garaitik zegoela [...]. "Et s'êtant panché (se tenant debout en lieu plus élevé) sur<br />
elle". Ib. 4, 39. [Iar erazirik Krist] prinzipaltasun eta puisanza [...] eta dominazione ororen garaian. "Par dessus<br />
tout". Lç Eph 1, 21 (He dominazione guziez gorago).<br />
� (Precedido de sintagma nominal en caso absoluto). Cf. Lrq: "-Garai, région située au-dessus de.... Ce nom se<br />
place après son compl. Ex.: Atharratze-garaia, la région (qui est) au-dessus de Tardets". � Eta ezar zezaten<br />
haren buru garaian haren kausá skribaturik: Haur da Iesus Iuduen Regea. Lç Mt 27, 37.<br />
� (Sin suf. casual locativo, precedido de gen.). Encima (de), sobre. � Aspaldi nabil nola Euskal Erriak [...]<br />
jasoko ditudan. [...] Baita gure euskera [...] aien garai nola ezarriko dedan. Lar Cor 300. Gurutz-abea [...]<br />
mendi artan zuti zagon [...]. Yerusalemen garai. 'Débout sur Jérusalem'. Or Mi 127. � (Precedido de instr.).<br />
Encima de, sobre. � Kea [...] / etxetik-etxe dabil, / gain gorriez garai. Ldi UO 37.<br />
�3. (SP � A, Urt, Dv, H). Victoria; superioridad; ventaja. "Emozu garaia, donnez lui gaigné, cédez lui" SP.<br />
"Acquisitio, [...] garaia, konkesta" Urt I 110. "Lekhukoei garai vel garaia ematen diote" Urt IV 19. "Garaia<br />
(subst.), supériorité. Garaia eramatea, l'emporter. Garaia idukitzea, tenir le dessus, garder la supériorité. Ez<br />
bezazu jasan gaixtakeriak izan dezan garaia, ne souffrez pas que l'iniquité prévale. Ematen ere zioen garaia, il<br />
lui accordait même la supériorité. Garaia ezin hartu du, il n'a pu prendre le dessus. Bide guzian ene untziak<br />
atxiki du garaia, dans toute la route, c'est mon navire qui a gardé l'avantage" Dv. "Avantage, supériorité que l'on<br />
obtient, victoire. Garaia eraman du, il a eu l'avantage, la dessus, il l'a emporté. Syn. gaina" H. Cf. infra GARAI<br />
ATERA, GARAI IZAN. � Tr. Si no se trata de errata hay garaia, con -a constitutiva, en Monho. � Hari<br />
humilduko zaio / heriotze kruela / ezaguturik garaia / haren gañean duela. EZ Noel 33. Batailla eman zenean<br />
[...] / zuek gelditu zineten / garai guztiarekin. Ib. 157. [Etsaiak] ene gañean eraman / [...] eztezan garaia. EZ<br />
Eliç 75. Konsolazione espiritualek garaia daramate munduko [...] atsegintasun guzien gainean. SP Imit II 10, 1<br />
(Leon nagusi dira). Gudukatu gabe eztirozu garairik ardiets. Ib. III 19, 4. Arimako ontasunari eman behar<br />
zaiola garaia kanpoko ontasun guzien gainean. SP Phil 225. Gerla hortan garaia gure alde bethi izaitea. Ib. 23<br />
(He 22 garai izatea). Ihes egite xoillak ez daroku garaia emanen. Ch I 13, 3. Batzuek armen indarrez / etsaiak<br />
dituzke garraitzen / bere garaia ederrez / eremuak urrun hedatzen. Monho 146. Etsaiakin daukagun [...] gerra<br />
onetan garaia edo bitoria irabazteko. Gco I 444 (v. tbn. II 81 garaia irabazi). [Baderro apoarmatuak herbiari]<br />
Oh zangokari handia! / Zuk ere utz niri garaia? Gy 58. Garaia eman diroeino zuzentasunari. HeH Mt 12, 20<br />
(He biktoriarat athera, Dv garhaizia eman). Guda arrotzai! / Iñorbezetz itzuliko da / garaibagarik. AG<br />
Kantaurritarrak 559 (ap. NeolAG 438). Gudukak eta garhaiak edo bitoriak. Jnn SBi 153 (v. tbn. 97). [Napoleon<br />
lehenak] garaia eraman duela [...] hainitz guduetan. Lap 37 (V 21; 25 (V 15) garaia eraman). Batzuen garaia,<br />
bestien menpea. Ag AL 165. [Pilota partidan] garaia baderama; herritarrek ospan darabilate. JE Bur 143. Poziauzi<br />
dagi ta garai-keinu. "Exsultat et triumphat". Or Aitork 209. Orlandoren garai-armaen azpian. "Al pie del<br />
trofeo de las armas". Berron Kijote 148.<br />
� (Como primer miembro de compuestos). � Hala donzeil Jesu-Kristoren esposek baituztela garai-zuzen<br />
handiak [giza-semen emazte] heien gainean, et-errexago zaiela gauza guzietarik aldaratzea, osokiago harenak<br />
izateko. "On des droits en ceci au-dessus d'elles". Birjin 437.<br />
�4. Voz alta (en música). � Egigun bietako bat [...], eta nik eginen dut garaia. "Je ferai le dessus". Birjin 117.<br />
�5. (Adj.). "Excessif, qui dépasse" H. � Arimaren podoreak ifernuko etsaiak / hagitz punituren ditu gorputzari<br />
garaiak. (Interpr?; v. nota 2640 de la ed. de PAlt). EZ Man I 99. Karga garaiak presuna / nola<br />
baitu zapatzen. EZ Eliç 324. Karga garaiegia zuen. EZ (ap. Dv). Karga garaiarekin, edo kargaren<br />
pisutasunarekin. ES 123. Lan garaiari ere lotzen zaio. Ch III 5, 4 (Leon dezaken baino gehiagori da lotzen).<br />
Azpiratuko du karga garaiak bezala. Ch IV 18, 1.<br />
� (Con dativo). Superior (a). v. infra GARAI IZAN. � Iainkoa arren othoi ematzatzu [iguzkiaren] arraiak, /<br />
ene indar flakoari asko aldez garaiak. EZ Man II 122.<br />
� (Precedido de gen.). Vencedor de; superior a. Cf. H: "Victorieux, qui l'emporte sur: etsai garaia, ennemi<br />
victorieux", y A: "Garai, vencedor (leyenda del castillo de Butrón)". Cf. infra GARAI IZAN. � Jainkoa ganik<br />
sorthuak diren guziak munduaren garai baidire, eta munduaren garai errendatzen ohi duen biktoria hura gure<br />
fedea da. He 1 Io 5, 4 (Lç ezen zer-ere Iainkoaganik iaio baita, garaitzen zaio munduari). Begiak lakhet ditu<br />
arraizia eta edertasuna, eta eraitza ferdeak hekien garai dira. "Et super haec virides sationes". Dv Eccli 40, 22.<br />
Xirolak eta maniurrak egiten dute musika gozoa, eta mihi gozoa hekien bien garai da. "Et super utraque lingua<br />
suavis". Ib. 40, 21.<br />
� (c. sg. A; H), gara (V-ger ap. A). Alto, elevado. (Tras nombre propio de lugar, denomina aquellos territorios<br />
llamados "Alto-" o "Alta-"). "Élevé, haut; placé au-dessus, supérieur: Orotarik garaiena, le plus élevé de tout.<br />
Syn. gora, goia" H. "Mendi gara (V-ger), monte alto" A. � Nafarroa garaian, Nafarroa beherean. Ax 17 (V 8).<br />
Nafarroa garaiko eta Zuberoako mugan. O Pr 6 (v. tbn. ES 133 Nafarroa garai). Igo zan toki garai batera. Bv<br />
AsL 116. Arbolaren azken garaieneko ostuaren puntan. Ib. 169. Biali zituan [...] Alemania garai ta azpira. Ib.<br />
165. Afrika iguzki aldean, Nijer-Garairat egorria. Prop 1906, 62. Erraldoi-antz garaiak. 'Les colosses'. Or Mi<br />
100. Alpina aitzulodunaren tontor garaiak. Ib. 100. Bakalduna beste gixonak baño amar edo amabi oin<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
403
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garaiago edo-dala uste ixatiak. Otx 14. Ni baño garaiago zara-ta, ezin-ixango neunskijo osterantzian zorruari<br />
abua lotu. Ib. 80. "On" Alejandro [Lerroux] ere, zer esan ez dakienean ixilik egoten dan gizon garaia, oraintxe<br />
eseri da zabal-zabal. Ldi IL 22. Neskatxa tontor-garai bat. "Moza de alto moño". Or Eus 57. Mendi garai bat.<br />
SMitx Aranz 105. Zuberoa-garaia, goi-aldea. Etxde JJ 22n. Mendi erpin garaiak. Erkiag Arran 185. Erriko<br />
dorre garaietik. Anab Aprika 52. Asmabide orren tontorrik garaiena. Zait Plat 39. Odei garaien gaiñetik. Ibiñ<br />
Virgil 77. Zeru garaiena iristeko. Ib. 112. Kintiu ango mendi garai bat dugu. Ib. 50. Zumar garaietara igo. Ib.<br />
89. Giza mintzoak menderatu duen gailurrik garaiena. MIH 174. Nafarroa, garaia batipat, zerbait izan da. Ib.<br />
384. Oinarri eta dorre garai dugun mende horrek. MEIG III 123.<br />
� (Precedido de unidad de medida). � 0'40 metro garai da. Erkiag Arran 195.<br />
� Elevado, excelso, excelente, sublime. "Superior, lo más excelente, garaia, gaindia" Lar. "Supremo, goiena,<br />
gorena, garaiena" Ib. "Ardo garaia, vino superior, de primera (AN-larr)" A EY III 327. � Gogora alditekean<br />
gauzarik garaien ta miragarriena. CatBurg 15 (Cb CatV 21 garaien edo eszelente, Legaz 12 garaiena). Onrarik<br />
andien eta garaiena. AA I 504. Beldur izanen gare juje guziz garaiaren aldetik. Dh 228. Mihirik ederrenaz<br />
garai solaseko. Hb Esk 123. Bere santutasun garaiak. Bv AsL 97. [Birtutia] iduki biar du berak txit malla<br />
garaian. Ib. 66. Errege andi eta garai. Arr May 187. Gure erriaren olerki garaia. Ldi BB 136. Babak ederrak,<br />
gazta garaia. "Buenas las alubias, de primera el queso". Or Eus 84. Miretsiko du zure egikizun garaia. SMitx<br />
Aranz 13. Zu baitzera onik garaiena ta oberena. Or Aitork 158. Enekorekin beste bizia zenduke. Ondasunez<br />
gainka ta, senide-tarte garai-garaikoa zu ta zure ondorengoentzat. NEtx Antz 35. Jaun garai ta jasoa. Erkiag<br />
BatB 198. Lore zaitugu, diranetako / loretan lore garaia. Gand Elorri 137. Badira enegan bi joera-mota, [...]<br />
bata garaiagoa. Vill Jaink 88. Iakintzarik garaiena. Zait Plat 113. [Gurutzeko Joan Deuna] gure mistiku<br />
garaiak. Onaind in Gazt MusIx 149. Edozein izkuntzetako idazlan garaienak. Gazt MusIx 7. Zure egintza<br />
garaiak goraipatzera. Ibiñ Virgil 86. Ravel musikarietan garaienetakoari. Ib. 25. Latinezko lan garai eta<br />
ezaguna. MIH 237. Garbitasuna baino balio garaiagorik ez balego bezala. Ib. 70. Literaturan izan daitekeen<br />
mailarik garaiena. MEIG IX 101. Nafarroako erresumaren mende garaietan eta aurrekoetan. In MEIG VI 26.<br />
v. tbn. Arr Orac 74 (ap. DRA). KIkV 104.<br />
� Alto (ref. a la clase social). � Elkarte ta gizarterik garaienetan ere [...] euskera erabiltzen asi. Ldi IL 92. �<br />
(Uso adv.). � Iakinkizun edergarri guzietan oso iaioa zala ta ikaskizun aitorretan garai ikasia. Or Aitork 103.<br />
Ez dut ezagutzen itzulkizunik [...] oin garai ateratzen danik. "No conozco ninguna versión [...] con tanto éxito de<br />
superación". Or in Gazt MusIx 50. � (eder garai). � Zazpi galburu aletsu eta eder garai. Ol Gen 41, 5.<br />
Donibane, Miarritze politak [dira]. [...]. Rio Janeiro eder garaia din. Or QA 48. Ark egin baitzitun eder garai.<br />
"Bona quidem valde". Or Aitork 286.<br />
� (Lar, Añ). (Como fórmula de tratamiento). "Eminente" Lar. "Eminentísimo, txitez garaia" Ib. "Eminentísimo,<br />
dictado de Cardenales, eminentisimoa, txit garaia" Ib. � Jaun txit garai eta argia. NEtx Nola 11. Aldundi garaigaraia;<br />
txit garaia. Ib. 12.<br />
� Valiente. "Robusto" A, que cita el ej. de Dv. � Horra zer egin zuten hirur garaiek. "Robustissimi". Dv 1 Par<br />
11, 19 (Ol azkar, Ker adoretsu). Hirur garaiak gelditu ziren bazterraren erdian eta zaindu zuten. Ib. 11, 14.<br />
� (Reforzando un adj.). � Bazan olerki-sariketa bat. Iru epailari ziran, irurak errez-zale garaiak. Ldi IL 110.<br />
� Babesa garaiagoa izango baita. 'Protección mayor'. Zait Sof 149.<br />
� Dominante (ref. al carácter). � Etxahuniako aiurririk garaieneko (carácter dominante) gizona. Etxde JJ 40s.<br />
Aiurri garai bati ordea, beste garaiagoa oldartu zitzaion. Ib. 41.<br />
�6. gara (Vc, S ap. A). Grupa; cráneo. "Idea de elevación, altura, cráneo. Se usa más en sus derivados.<br />
Tratándose de bestias más que 'cráneo' significa la 'grupa'. Garazelai, garzelai (V-m), se dice de bestia de grupa<br />
ancha poco huesosa" A. Cf. gartzelai. � Lepo-ganean burua dauko, buruan arpegia ta gara edo kaskarra, [...]<br />
garan edo kaskarrean ulea. A Txirrist 201. Autopsia eginez geroz... berunezko bala bat garako hutsunean. Arti<br />
Tobera 280.<br />
�7. "(V-ger), corpulencia. Onen garaiko gizonentzako, barurik asko darabil onek, bastante ayuna éste, dada su<br />
corpulencia" A.<br />
- GARAI-ALDE (garalde AN-larr ap. A Morf 697). Parte superior, parte alta. "En Larraun (AN) gara aldean, en<br />
la parte alta, soleada" A Morf 697n. "Garaldeak, Larrungo ibarrean eguzki-aldea esan nai du. Edozein mendi,<br />
arkaitz edo soroen eguterari, garaldea esaten zaio; ta mendi edo muiño baten ego aldetik dagola esan nai du"<br />
(Comunicación personal de A. Intza). � Otadiaren garai-aldean. "En la parte superior". Or Eus 328. Rusia<br />
garaikaldeko mendiak. Ibiñ Virgil 106n (v. tbn. 92). Garaikaldean matsondo malgu-errexez inguratu ditu. Ib. 38.<br />
- GARAI ATERA, IRTEN, GELDITU, JAIKI, JARRI. Resultar vencedor, vencer, triunfar. "Garai atheratzea,<br />
sortir vainqueur" Dv. "Garai iartzea: se mettre au-dessus, prendre le dessus, avoir l'avantage, la supériorité.<br />
Emetasuna gauza guziei garai iartzen zaie, gain aldea atxikitzen du (He Phil), la douceur l'emporte sur toutes<br />
choses [...]" H. Cf. garaile. � Emetasuna eta mansotasuna, gauza guziei garai jarzen zaiena. He Phil 231.<br />
Erriertan jarri nau Jaungoikoak nere aizparekin eta garai atera naiz. Ur Gen 30, 8 (Ol garai irten, Dv garai<br />
gelditu; Ker nagusi urten, BiblE garaile atera). Sariketan sartu dan aldioro garai atera dira onen olerkiak. Inza<br />
in Jaukol Biozk XV. Manex aurrera, / aisa atera azkenik garai. "Triunfa holgadamente". Or Eus 308. Garai ieiki<br />
zan / iarriz Aitaren aldean. "Se colocó vencedor al lado del Padre". Or BM 78. Gudan garai ateratzeko. Or<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
404
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Aitork 328. Estualdi batetik garai erten. Etxde JJ 39. Auteskundeetan garai urten. Erkiag BatB 104. Koridon<br />
ateratzen da garai [bertsu-deman]. Ibiñ Virgil 51. � Gaiztoak [...] lotsagarri gelditzen dira, garai berriz U.<br />
jaunaren adorea. MIH 201. � (Aux. trans.). � Berak aterako du beti garai bere etsaiak [...] geitzen badira ere.<br />
Inza Azalp 100.<br />
- GARAI EGIN. Vencer. v. garaitu. � Ortzea [...] garbi agiri zan, [...] erauntziari garai egiñik, nagusi<br />
agertuaz. Erkiag Arran 169. Kukurruku ta garai egiten oituak egozan oillartzakoak. Ib. 141.<br />
- GARAI HELDU. v. GARAI IZAN (a). � "Akelarre" lekua, "Alkabelarra" garai eldu den larrea dukegu. FIr<br />
166.<br />
- GARAI EZARRI. Hacer vencer. � Dohatsu dabiltzanak gose ta egarri / zuzena garai nahiz lurrean ezarri. Ox<br />
70.<br />
- GARAI IZAN. (Aux. intrans.). a) Predominar, dominar; ser superior, vencer. "Etxean anaiak garai ginen (AN-<br />
5vill, B)" Gte Erd 131. � Behar du ezagutu, bere etsai haur garai zaikala, eztirela indarrez berdin. Ax 364 (V<br />
240). Adimendu eder baten izateko eztela halakorik nola gorphutz tenperatua [...] ezen hotza baldin garai bada,<br />
adimendua pisu, dorphe eta gogor izanen baita. ES 121. Gerla ispiritual hortan bethi garai izatea. He Phil 22<br />
(SP 23 garaia gure alde [...] izaitea). Baldin esku ausartia / ala garai bada erraz. "Si tu diestra valerosa / aún<br />
así triunfa guerrera". Lar Gram 393. Batek gizen guti duela errateko: ezurra garai da or [diote]. FIr 159. Landa<br />
batean zikina garai dela adiarazteko: zikinak galdu du. Ib. 158. Maisu-laguna auzixka batean garai ba zitzaion,<br />
[...] bekaitzez iraultzenago zan. "Victus esset". Or Aitork 22. � (Sin aux.). � Gure erriko bazterretan pagoa<br />
garai. FIr 158s. Zenbait ixtilu gorabehera, maitasuna beti garai. MEIG I 164. b) (Aux. trans.). Vencer. v.<br />
garaitu. � Azkenik, batek igarpen oiek / onako ontaz garai ditu. "Ha dejado chiquitos a los demás". Or Eus 262.<br />
- GARAIN-BEHERA. De arriba abajo. v. GAIN-BEHERA. � Saldua oro abiatü zen lauhazka garain-behera<br />
itxasualat. Ip Mt 8, 32 (Lç garaitik behera).<br />
- GARAIPE. (Con suf. local de declinación). � Arkaitz garaipean kimatzailleak bere abestiak aizetara iaurtiko<br />
ditu. Ibiñ Virgil 32.<br />
- GARAITIK (SP). a) (Precedido de instr.). Por encima de. "Ahalaz garaitik kargatua, supra modus grabatis"<br />
SP. Cf. GOGOZ GARAITIK. � Kargatu izan garela exzesiboki ahalaz garaitik. Lç 2 Cor 1, 8 (Dv indarrez<br />
goiti). b) (V-ple ap. A), GARAITI (V ap. A). "Por encima, además" A. � [Errosarioak] zeinek dituzan zazpi<br />
amarreko, garaiti Abe Maria bi eta guenean Aita Santuaren izenean Aita-gurea ta Abe-Maria. Añ EL 2 228s.<br />
- GARAITIKO (Dv, H ap. Lh), GARAITIKAKO (Dv, H ap. Lh). (Adnom. de garaitik). "Syn. de gainetikako,<br />
qui vient d'en haut" Dv, que cita a Laphitz. "Qui vient d'en haut. Garaitiko, garaitikako laguntza gabe, sans le<br />
secours, la grâce d'en haut" H (ap. Lh). Cf. garaitiko. � Garaitiko zuhurtziá lehenik da pur. Lç Iac 3, 17 (He<br />
goratik heldu den zuhurtzia, Dv gainetik heldu den zuhurtzia). Iainkoaren garaitiko bokazionearen prezioari<br />
[narraió]. Lç Phil 3, 14. Zuek behere huntarikakoak zarete eta ni garaitikakoa naiz. HeH Io 8, 23. Igorri zion<br />
Jainkoak garaitikako amets bat. Laph 46s. Jakin ere zuen, garaitiko botz batek erranik [...] hilen zela. Ib. 173.<br />
Garaitiko phentsamendu batez argitua. Ib. 118.<br />
- GARAI-TOKI. Lugar preferente. � Garaitokiya Etxenausi Oñazkorenai ematen diyo. "Da la preferencia a los<br />
del solar de Oñaz". Aran Loyola 8 (ap. DRA).<br />
- GARAITXO. (Forma con suf. -txo, de valor aprox.). (Fig.). Elevado. � Sikiliko musak! Garaitxoagoak abestu<br />
ditzagun. [...] Baldin oianak kantatzen baditugu, oianok kontsularen gai bitez. Ibiñ Virgil 42.<br />
- GARAI-ZUBI. Arco triunfal. � Jaso bear zitzaion garai-zubiyan (arco triunfal). Tolosa EEs 1913, 209.<br />
- GOGOZ GARAITIK v. gogo.<br />
- IZEN-GARAIKO, IZEN-GARAITIKO. v. izen.<br />
2 garai (V-gip, G, AN-gip-larr-5vill-ulz-erro, B; H). Ref.: A; VocZeg 288; Asp Leiz2; Iz Als (amárgaraiyan,<br />
bedatzigaraiyán), Ulz (ta), ArOñ; Gte Erd 130. � Tr. Documentado en textos guipuzcoanos y alto-navarros<br />
desde mediados del s. XVIII. Entre los vizcaínos sólo lo encontramos en D. Aguirre, Arrese-Beitia (AmaE 368) y<br />
algunos autores del s. XX. Al Norte hay algún ej. aislado en J. Etchepare y Mattin (22). En DFrec hay 549 ejs., 3<br />
de ellos septentrionales. � Momento, hora; época, tiempo. "Temps, moment opportun, occasion. Non zen Iesus<br />
garai artan? (LE). Garai den orduan, denbora den orduan, l'heure qu'il en est temps encore (LE)" H. "Sazón,<br />
época" A. "Ahora es tiempo de venir, oain da etortzeko garaie" VocZeg 288. "Hora. Zer garai da? Zer<br />
garaietan etorri zera?" Asp Leiz2. "Argarái oiétan, goizeko bortzétan [...], ¡vamos! (llamarle) a esas horas" Iz<br />
Ulz (s.v. ta). "Bedatzigaraiyán, a eso de las nueve" Iz Als. v. sasoi. � Ai, aita; ill baninz ni garai artan [...]<br />
zenbat lasto [...] neraman gaur beste munduko sura. Mb IArg I 206. Ellegatu déla garáia. LE Io 5, 25 (Ol<br />
garaia; Lç, TB, EvS orena, He denbora, Dv, Ur, Ker, IBk, IBe ordua, Leon tenorea). Urean sarturik maiñuan<br />
zegoan garaiean. AA III 332. Etzuen [...] agintean sartu nai, Jaunak erakusten zion garai eta eran baizik. Lard<br />
184. Iltzeko garaia. Noe 61. Jendetza izugarri aren erditik zijoazen garaian [...] asi zitzaiozkan esaten [...]. Arr<br />
GB 120. Neguaren biotzeko garai au. Ib. 125. Garai artako [gerra]. Aran SIgn 63. Aparia, beintzat, luzatu<br />
amarrak arte [...]. Azkeneko trenean badator garai ori bear du etxeratzeko. Zab Gabon 35. Ogeiren bat urte<br />
zituan garaian. Bv AsL 29. Zer garai da onena artuak ereiteko? Sor Bar 75. Zer garaitan jeikitzen da? Ib. 20.<br />
Non zegoen etzekiela ez eta ere zer garai zan. Urruz Urz 23. Garai bateko egunetan munduan lamiñak ei ziran.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
405
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Ag AL 63. Bere garaian gizon [...] gogorra izan arren. Ib. 83.<br />
� (s. XX). Atunetarako garaia. Ag Kr 73n. --Edestiyan, zer da garaia? --Egipen oroigarri baten ondoren<br />
zenbatzen asitako urte-taldia. EEs 1917, 136. Zer du garai ontan etxe ontara etortzeko? Ill Testim 22. [Berezko<br />
otoitza deitzen zaio] gogoak ematen dion garaietan [...] egiten duana. Inza Azalp 121. Testamentu Zaarreko<br />
garai goxoetan. Mok 6. Iñor askorik ez bideetan, goiz-garai ontan. Ib. 3s. Eriotz-garairako barkapen osoa [...]<br />
irabazi. ArgiDL 52. Garai artan etzan [tximistargirik]. Or SCruz 20. Garai txarreko dibersiyuak / dirade<br />
peligrosuak. Tx B I 261. Non ote dago garai bateko / gure aiskiretasuna? Tx B II 131. Irurogei ta amasei urte /<br />
garaia det umiltzeko. Tx B III 140. Ideek nola solasek [...] ez ote duten beren garaia edo sasoina, nago. JE Ber<br />
65. Olerkariok degu orain [...] gorapenak yasotzen. Bazan ere garaia! Ldi IL 27. Paleolitos-garaia. JMB ELG<br />
55. Bazkal-garaia. Or Eus 83. Garai zalarik, atea zabal. "Llegado el momento". Ib. 417. Etxeratzeko garaia.<br />
TAg Uzt 61. Ez ezazu luze itz-egin nai, ezpaita garai egokia. Zait Sof 44. Garai ederrean dator [...] liburua. F.<br />
Labayen in Munita 7. Caesar-en garaian. Mde Pr 215. Zer abil tenore (garai) auetan? Etxde JJ 276.<br />
Bazkaritarako garaia. Anab Aprika 92. Gure gazte-garaian. And AUzta 64. Angelusaren garaia. Vill in Gand<br />
Elorri 16. Bakoitza bere garaiaren seme izan oi da. Vill Jaink 42. Garaiz aurretik maitasun-jolasetan sartzea.<br />
MAtx Gazt 32. Negu garaian. EgutAr (ap. DRA). Uzta-garaia. Ibiñ Virgil 47. Urte-garai guztitan. Uzt Sas 64.<br />
Erretira txar asko / egiten genduan / geienetan etxera / garai beranduan. Ib. 50. Orain da garaia bere lanak<br />
hobeto aztertzeko. MIH 294. Garai txarrean, zahartuxea, harrapatu ninduen. Ib. 130. Nor bere garaiko ume<br />
denez. MEIG VI 57. Errepublika garaian. MEIG IX 31.<br />
v. tbn. JanEd I 20. Arr GB 124. Ud 52. In Goñi 17. Zab Gabon 68. PE 116. Iraola 29. A Ardi 19. EusJok II 72.<br />
KIkG 58. ArgiDL 125. Ir YKBiz 287. Lab EEguna 102. Alz Burr 41. Lek EunD 40. ABar Goi 52. EA OlBe 108.<br />
Munita 6. JAIraz Bizia 89. Txill Let 57. Ugalde Iltz 15. Gand Elorri 108. Osk Kurl 104. Basarri 89. Gazt MusIx<br />
61. BEnb NereA 212. Salav 44. Berron Kijote 118. MEIG VII 117.<br />
� (En la expr. garai denean 'cuando llega (llegue) el momento'). � Garai danean, eztago iñun euskaletxekoandrea<br />
bezelakorik jan-edana ugari jartzen. Ag G 55. Ez orregatik uste izan [...] garai danean eztizutela<br />
emango. Ib. 55.<br />
� (bere garaian 'a su debido tiempo'). � Bere garaiean Egia sinistu eta Argia ikusi nai etzutelako. Lard 536.<br />
Bere garaian iritxiko da. Alz Ram 70. Eman dizu bere garaiean. SMitx Aranz 5. Gibel-urdin goxoak bere<br />
garaian billatzeko. Munita 46. Bere garaiean eman ziola [...] bear zuen geigarria. Vill Jaink 64. Gauza bere<br />
garaian (G-nav). Inza NaEsZarr 126.<br />
v. tbn. Arr May 52. Tx B I 42. Lab EEguna 117. Ir YKBiz 387. TAg Uzt 295. JAIraz Bizia 88. And AUzta 139.<br />
Anab Aprika 16.<br />
� (beren garaian). � Seme-alabak arduraz azi ta ezi, eta beren garaian bizi-bidea egokitzea. KIkG 53 (KIkV<br />
67 garaiz). Nik agindu dizkitzudan mesede-doaiak elduko dira beren garaian. Berron Kijote 228. � (bere<br />
garaiko). � Denboraren denborako, gauza guziak bere garaiko. (B). Inza NaEsZarr 2137.<br />
� Edad, época. � --Ez lotsatu, neskatillatxua [...], garaian zagoz da. Ag Kr 105. � Ez ote dakite urte garai<br />
ortako beren seme-alabak [...] zer arrixkutan dabiltzan. In MAtx Gazt 7.<br />
� Tiempo. � Garai-zantzua gal dute. "Noción del tiempo". Or Eus 75. Gau t'egun [...] garaia nola urtu asma<br />
bearra dezu. NEtx LBB 117. � Oportunidad, ocasión. � Egiok usai; / ozka ta milixka, / dukeiño garai. Ldi UO<br />
27.<br />
� (Pl.). Momento, hora. � Emen diote iya garaiak / dirala asitzekoak. Uzt Noiz 67. Gure auzoko maiorazkuak /<br />
bazitun ezkondu-naiak / [...] adiñan ere aurreratua / eta baziran garaiak. Uzt Sas 105. � Ordu bitako garaian /<br />
[...] exeritzen gera maian. Uzt Noiz 20. Cf. Iz Als: "Amárgaraiyan amarretakue itea faten zian".<br />
� (Precedido de part.). � Jaiki-garai ta [...] loaren utz aldia etorri da. Mb IArg I 60. Laurak. Asi-garaia. Ldi IL<br />
21. Asi-garai da. "Es hora de comenzar". Or Eus 295. Itz oek esan garaian [...]. TAg Uzt 15 (v. tbn. 113). v. tbn.<br />
EA OlBe 36. Aztu-garai ere bada. Or QA 166. Hegiaphalian gure sarrera egin garaian [...]. Etxde JJ 98. Nik<br />
bear garaian egiten dut kanta eta bear garaian lan. Ib. 13. Esnatu-garaia zala. MAtx Gazt 58. Izaki oro esnatu<br />
dedinean [...] / eguna jeiki garaiean. Lasa Poem 90.<br />
� (Con instr.). � Edozein tenorez eta garaiez, oean, lanean [...]. FIr 170. Gaur, enarak etorri-garaiez, aldegiña.<br />
Ldi BB 84. Garau eze ori [...] bear-garaiez [...] ondu dedin. Ldi IL 37. � Arazo garaiz / errezale naiz / pipa da<br />
nere laguna. EA OlBe 71.<br />
� (garaion). � Mundu bazterretako erri txiki guziek gero ta areago beren burua zaintzen ta indartzen diarduten<br />
garaion? Ldi IL 136. Zineari, ardandegiari ta yolasari ez bat baizik eun [xentimo] ere ematen diezuten garaion.<br />
Ib. 140.<br />
- GARAIAN. a) A tiempo, en el momento apropiado. v. GARAIZ. � Etziran batu garaian da bear ziran aiñan<br />
da [...] menderatuak izan ziran. Ag AL 14. Eskarrak garaian orhoitu zala gure gizon berria gizon zana! Osk<br />
Kurl 213 (v. tbn. 219). Garaian zatoz. Oraintxe daude ezkontzeko zortzi mutil ta bederatzi neska. And AUzta 42.<br />
� (Empleo irónico, con el sentido de 'a buenas horas'). � Garaian oroitu zaiote. Ag G 302. b) (S, R ap. A; gaian<br />
R-uzt ap. A). (Precedido de part.). "Eta... gizon egin garaian, ubi homo factus est" Bon 6. "Il garaian" Ib. 8.<br />
"Egin-garaian (S) a continuación de hacer. [...] Lan kau egin-garaian fanen nuk kara (R), a continuación de<br />
hacer ésto iré allá" A. "Ardiak igan-gaian, artzanorak ere igaitan dra: después de subir las ovejas, suben<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
406
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
también los mastines" Ib. "Baskalgáian, después de la comida" Iz R 393.<br />
- GARAI BATEAN. En una época, en otra época. v. GARAI BATEZ. � Ez nuan asko uste garai batean! Igarle<br />
txarra ni. Ag G 370. Garai batian lizar-makillak, orain [...]. EusJok II 138. Saletxeko atean, garai batean<br />
bezela, exeritzen zan Amerika aldera begiratuaz. JAIraz Bizia 127. Jakintzak [...] erakutsi du garai batean etzela<br />
gizonik lurrean. Vill Jaink 61. v. tbn. EA OlBe 5. Etxde JJ 86. BEnb NereA 212. Uzt Sas 21.<br />
- GARAI BATEZ. En una época, en otra época. v. GARAI BATEAN. � Garai batez majuak / bazituan sobran /<br />
orañ zeñek nai duen / emen dabill proban. Tx B II 109. v. tbn. Basarri 141.<br />
- GARAIETAN. a) De vez en cuando, alguna vez. � O! Ezta gaizki, garaietan ausarta izatea. Ag G 169.<br />
Burruka gogorrean gau osoak igaro ditut, eta garaietan, guda beltzaren erdian adarrik onenak urratu zaizkit.<br />
Ib. 210. Orrelako zurkeri batzuek egiten bazekian; baño, baita ere, garaietan, edozer premiari arpegi ematen.<br />
Ib. 246 (v. tbn. 218). b) Hace tiempo (que) (en frase exclam.). � Illun-ertz ondoan kaletik datorren semeari<br />
amak: Bauan ordu, garaietan illundu zian. EgutAr 29-7-1957 (ap. DRA, s.v. illun-ertz).<br />
- GARAI ONEAN. En el momento apropiado, a tiempo; temprano. � Zenbat ilzen dira, garai onean Elizako<br />
gauzak artu bagez? Mb IArg I 188. Eskatu behar diote mugaz, garai onean ta anitz luzatu bage. Ib. 248. Bere<br />
horduz ta garai onean. Ib. 286. Jaikitzea goizetán garái ónean dilijenziaréki. LE Prog 96. Baña etzan iritsi garai<br />
onean elizara. AA I 470. Milla esker [...]: garai onean etorri zara. Ag AL 88. --Belutxo izango ote dan beldur<br />
naiz. --Ez; garai onean zoaz. Urruz Zer 96. Garai onian bukatzen dira / gure billerako dantzak. Tx B I 266. Ongi<br />
etorri guziok, osasunarekin, garai onean, Yainkoak bialdu zaitue ta. Or Mi 88. v. tbn. Etxde JJ 123. � (Empleo<br />
irónico: 'a buenas horas'). � Eiñ dala tortilla / au zure kartilla / garai onian zatoz / premiyo billa. AzpPr 57.<br />
Erregaloekin? [...] Garai onean, ume gaixo arri gorroto artzen asi zanean. JAIraz Bizia 103.<br />
- GARAI ONEZ. v. GARAI ONEAN. � Garai onez etorri da. Mb IArg I 55. Mugaz, garai onez ta bere horduz.<br />
Ib. 310 (v. tbn. 206).<br />
- GARAITSU. (Forma con suf. -tsu, de valor aprox.). "Ocasión o tiempo aproximado. Garaitsu artan, por aquel<br />
entonces" A EY III 283, que cita a Axular, pero no lo hemos encontrado. � Ez datoz ta Elizarako garaitsua da.<br />
Lab EEguna 108. Nola garaitsu batean / bizitu izan zan Madariagan. In Onaind MEOE 838. Garaitsu artan<br />
Ligira bialdu zuten apaiz. Etxde JJ 20 (v. tbn. 45). Gure garaitsuko jendeak [...]. MEIG VI 185. Segiziokoen<br />
artean ez daude soilik bere garai eta garaitsukoak. MEIG V 96.<br />
- GARAIZ (V-gip, G-azp-to), GARAIEZ (AN-larr-ulz, BN). Ref.: A; A Morf 358; A EY III 342; A Apend<br />
(garaiez); Iz ArOñ; Gketx Loiola 33; Asp Leiz2 (garaiez). Etxba Eib. "A tiempo, oportunamente" A. "Zure<br />
idazkiya garaiz jaso nuen, recibí a tiempo tu carta" Bera. "A tiempo. Con tiempo de sobra. Garaiez etorri zera"<br />
Asp Leiz2. "Garaiz eldu da bazkaitarako, eta sasoiz itxuli da lanera" Etxba Eib. v. GARAIAN (a). � Urratuko<br />
ote ditut garaiez nere bekatu gaistoen kate lodiak? Mb IArg I 200. Jendia garaiz giñan / goitxua iyua. PE 115.<br />
Damuba... garaiz! Moc Damu (tít.). --Garaiz elduko algera. --Nai nuke. Ag G 356. Seme alabak arduraz azi ta<br />
garaiz bizibide egokia emotea da gurasoen [...] eginbearra. KIkV 67 (KIkG 53 beren garaian). Garaiz zaude.<br />
Zenbait andrek senartzat artuko zindukete. Lab EEguna 68. Bearrik, garaiz iritxi nauk. Ldi IL 17. Norbait<br />
beronen buruetarik izketatu zan "Saski-Naski"-koekin, garaiez, euskeraz itzuli ta esan zezaten. Etzan ala egin.<br />
Ib. 56s. Garaiez eltzeko. "Para llegar a tiempo". Or Eus 50 (v. tbn. 132). Orregatik goizetan jekitzen ni garaiz. Or<br />
Poem 535. Ander [...] ikusteko garaiz ez nitzan iritxi. JAIraz Bizia 98. Garaiz eta laster neurriak artzen ez<br />
badira. Munita 94. Garaiz bazkalduta, abiatu nintzan. Anab Aprika 20. Illunabarrean garaiz xamar iritxi giñan<br />
Donosti aldera. Salav 51. Urrengo goizean garaiz [...] esan zidan. Ib. 57. Ixildutzea obe degu garaiz. Uzt Sas<br />
155. Erromarren antolamenduak garaiz lur jo zuelako. In MEIG VI 33. Eta garaiz, gainera, geure buruari<br />
harrika hasi baino lehen. MEIG VIII 36.<br />
v. tbn. A Ardi 10. KIkG 54. Jaukol Biozk 61. Tx in Imaz Auspoa 24, 135. ABar Goi 28. Eguzk GizAuz 185. TAg<br />
Uzt 150. EA OlBe 52. Zait Sof 96. Etxde JJ 88. Txill Let 107. Erkiag BatB 64. Arti MaldanB 198. NEtx LBB<br />
275. Ibiñ Virgil 73. Berron Kijote 149.<br />
3 garai (V, Ae), garei (Ae), gare (Ae). Ref.: A (garai, gare); Humb RIEV 1924, 293; AEF 1932, 61 y 1929, 65;<br />
CEEN 1969, 363, 384 y 1970, 341. � Hórreo. "Garais, llamados en castellano hórreos" IC II 662. "Granero,<br />
hórreo; almacén especial, separado de la casa y edificado sobre cuatro postes" A. "Hórreo (garai, garea o<br />
garaixe)" CEEN 1969, 363. "Tiene cada casería de frontis a distancia de unos veinte pasos un hórreo llamado<br />
vulgarmente garaiya" Itza (ap. CEEN 1969, 363). Una descripción del garaixe ("hórreo") de Agarre en Bergara,<br />
puede verse en AEF 1929, 63s. � Sukaldea otza, etxe-aurreko garaia garau barik. Ezale 1899,13b.<br />
garaiarazi. v. garaitarazi.<br />
garaibe (Lar). � "Grave, serio, de autoridad, viene del Bascuence grabea que significa lo mismo y grabea es<br />
síncopa de garaibea, que quiere decir un mirar superior o de superior" Lar. � Erran zuen Am-Eskolastika<br />
garaibeak. "La grave Mère Scholastique". Birjin 100. Bekoki zabaltsuak [...] ematen dio aurpegiari alako era<br />
aundientsu eta garaibea. "Cierto aire majestuoso y grave". Otag EE 1881b, 85. Bere aitaren aurpegi garaibean.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
407
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
"Grave semblante". Ib. 62. Iziarko etxeak baño goragotxoago jasotzen da garaibe ta andientsua Maria Santaren<br />
jauregia. Ag EE 1895b, 74.<br />
garaiera (PMuj). � Altura. En DFrec hay 9 ejs.<br />
garaiezin, garaituezin (Añ), garaitezin (Lar). � Invencible. "Insuperable" Lar. AxN explica parrik ezin (332)<br />
por garaituezin. v. garaitezgarri, EZIN GARAITUZKO. � Indar andi garaiezin bat. Ub 99. Buru-auste<br />
nekagarria ta garaitu-eziña izango litzakit [...] egoki adierazotea. A BeinB 35. Afroditen jolasak garai-eziñak<br />
baitituk. 'Afrodita de todo se burla invencible'. Zait Sof 184. � Iransuge arerioak garai-eziña. Zait Sof 164.<br />
garaigarri (Urt, Lar, H), garaitgarri (H -rh-). � "Acquirendus, [...] garaigarria, ardietsgarria" Urt I 109.<br />
"Superable, gallengarria, garaigarria" Lar. "Vencible" Ib. "Qui peut être vaincu, surpassé, surmonté" H.<br />
garaika (B, R ap. A). �1. "Luchando (los chicos)" A. � Dabilana erioareki garaika (262). LE-Ir. �2. (B, R ap.<br />
A), garraka (Sal ap. A). "Garraka, lucha, pelea, certamen" A. "Lucha de niños (sust.)" Ib. � Bena, igaran<br />
aspaldian, zer ikusten da? Lege zar, indar garaika, mendekio, nahaskeria. Eskual 3-7-1908 (ap. DRA).<br />
garaikaitz. "Alcazaba, castillo inexpugnable, gaztelu garaikaitza , ezingaraioa" Lar.<br />
garaikalde. v. GARAI-ALDE s.v. 1 garai.<br />
garaikar. "(B), luchador, contendiente" A, que cita seguidamente el ej. de Axular (458 (V 298)). Cf.<br />
garaikarrean.<br />
garaikarka. "(AN-5vill), luchando. Se dice de los bueyes uncidos que rehuyendo la carga andan retorcidos" A.<br />
garaikarrean (ines.; SP), garaikerrean (ines.; B ap. A). � En plan de vencer, con ánimo de vencer. En SP<br />
figura sin trad. "garaikarrean da (Ax 458)"; sin embargo en el ej. de Axular no hay garaikarrean da, sino<br />
garaikarrean. "Émulation, rivalité en choses louables" H, que cita el ej. de Axular e infiere un tema garaikar.<br />
"Auzkaka (a luchar) (V-m). [...] tiene muchos sinónimos [...]: burruka (V, G), borroka (AN-gip), erreietan (Vger),<br />
garraikerrean [sic] (B). En Sal, akarrean luchando de veras, y borrokan 'luchando por jugar'" A EY IV<br />
289. AxN explica garaikarrean por garaitunaiaz. Cf. garaikerri, garaizarrean. � Thema baten gaiñean,<br />
garaikarrean, laster egiten duenak, eztu [...] marrara hurbildu hurran denean ezansiatu behar. Ax 458 (V 298).<br />
garaikerri. � Competición, contienda. Cf. garaikarrean. � Ukaldi bakar arekin bukatua zen bere garaikerria<br />
(Quijote IX). "Para dar fin a su rigurosa contienda". AIr RIEV 1928, 605. Euskaldunak eta Don Kijotek<br />
elkarrekin izan zuten garaikerriaren iduria. "La batalla". Ib. 603. Borrokan edo garaikerrian mainguka dabilena<br />
laster lurrean dago. FIr 175. Dema delako garaikerrietan garaituak izanik, lasterka egitean edo trunku<br />
ebakitzen. Ib. 191 (175 garaikerr).<br />
garaiketa, garraiketa. � Competición. � Eskualzaleak ibeniko dute haurren artean garraiketa pollit bat: zeinek<br />
eskuaraz hobeki. Lf GH 1923, 185.<br />
garaiki. "Supérieurement" Dv � A.<br />
garaikide. � Contemporáneo, coetáneo. � Haren garaikide ziren beste bi frantsesek. Mde Pr 313.<br />
garaikiro. "Eminentemente", "superiormente" Lar.<br />
garaikoa. � Victoria. � O herioa, non da hire garaikoa? He 1 Cor 15, 55.<br />
garaikor. � Dominante. � Allande berriz, gizon garaikor eta menderatzallea zan. Etxde JJ 68.<br />
- EZIN-GARAIKOR. Invencible. � Bere kemen eziñ-garaikorra. Aran SIgn 43.<br />
garaikunde (Bera, T-L (-rh-)). Neol. creado por AG en 1896. � Victoria. � [Garilla] 16 Barikuba. Karmeleko<br />
Ama-Birkiña. Gurutz Deunaren Garaikundia. AG 999. Juan Telleriak La dama de Aitzgorri-ren bitartez<br />
Madrid-en irabazitako garaikunde-pozez zegamarrak egin zituzten jaietan. EEs 1918, 17. Euskeraren<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 408<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garaikundea [..] nai badegu [...]. EEs 1920, 14. Zeruan zabal da Garaikunde-ikurra. Zait Gold 51. Erasoan<br />
irriskua aundiago ta garaikundean poza aundiago. Or Aitork 189. v. tbn. TAg Uzt 302. Zait Sof 139. Or QA 201.<br />
garaila (-ailla BN-mix, S; -ailla VocBN, Dv (BN, S), H, -alla Gèze, H). Ref.: A (garailla); Lrq /gaal'a/. �<br />
"Gravier, macadam" Dv. "Gravier. Syn. harri-xigorra (L), arkoska (G)" H. "Casquijo" A. "Sable, gravier" Bon<br />
(col. Lacombe 1880, 24). � Baitaere ezinago hun da garalla ezartia. Ip Dial 38 (It arkoska, Ur arkoskorra, Dv<br />
zagorra). Garalla lurrian. Eskual 30-10-1908, 4. � Cálculo o piedra en el riñón, etc. � Parelisiaz, zorminez,<br />
helgaitzez, harriz, garaillaz ta mila berze minetzaz. Egiat 184.<br />
garailari (G, AN, L, B ap. A; Dv, H), garhaitlari (Dv). � Vencedor, triunfador, victorioso. v. garaile. �<br />
Ugartearen urrean egin zuten batalla eta Juanot garaillari ill zan ondra andian. Izt C 479 (262 garailari; v. tbn.<br />
21 (de interpr. dudosa)). Garailari irteten zana, [...] jabe izan zedilla. Lard 164. Soldadu garailariak. Ib. 546.<br />
Kristo Garailariyak. Ur BulaAl 29 (BulaV 19 garailari; BulaG 530 garaipenlari). Benetako gudulari ta<br />
garaillarijeentzat [...] koroia. JJMg Mayatz 115. Zara parerik bagea / garailari eskergea. AB AmaE 374. Zein<br />
geldituko da garailari? Ag AL 106 (v. tbn. G 103). Garailari ateratzen. EEs 1912, 149. Dizdizari, indar bete ta<br />
garailari agiri zan eguzkia. Erkiag Arran 96. Garaillari aize txarrak, / desegindurik arbiak eta / [...]<br />
birbelarrak. And Egun 121.<br />
v. tbn. Aran SIgn 213. Mant EE 1880, 183 (ap. Dv). Ant Zeruko bide 125 (ap. DRA). Inza Azalp 79. Enb 67. Zait<br />
Plat 122.<br />
garailatsu. � Abundante en casquijo. � Larria txut zen eta lurra bilainze eta garaillatsu. Eskual 25-4-1913, 3<br />
(ap. DRA).<br />
garailatu (Gèze (-alla-), -ailla- Dv y H). � "Garaillatu, mettre du gravier, macamadamiser" Dv. "Empierrer" H.<br />
v. garailaztatu.<br />
garailaztatu (-illa- S-bas ap. A), garailastatu (Gèze). � "Empierrer, garallasta" Gèze. "Cubrir de casquijo el<br />
suelo" A. v. garailatu.<br />
garaile (Lar, Dv (+ -rh-) � A, H). � Vencedor, triunfador, victorioso. "Prevaleciente, goiarlea, garailea" Lar.<br />
"Vi[c]torioso" Ib. "Celui qui l'emporte, a l'avantage, est vainqueur" H. v. garailari, garaipenlari, garaitiar, 1<br />
garaitsu, 2 garaitun, garaitzaile, garaitzadun. � Tr. Atestiguado en Mendiburu, Ubillos y autores<br />
meridionales de léxico cuidado del s. XX. Al Norte hay un ej. en Goyhetche. En DFrec hay 45 ejs. � Ejerzitu<br />
garalle. Mb IArg I 267. Eliz garailea edo benzularia. Ub 149. Titanen garhaileari. Gy 285 (cf. nota: Titanen<br />
bentzutzaillea). [Euzko-abenda] garalle irtetia. EEs 1916, 221. Garaille urten daigun, beturik / etsaien<br />
gudaroztiak. Enb 96 (v. tbn. Ldi IL 171, Zait Plat 23, Berron Kijote 217 garaile atera; Bilbao IpuiB 130, BEnb<br />
NereA 85 garaile urten; SMitx Aranz 69 garaille irten). [Aberatsak] aizatua, etzana, garaile-surrean, Yainkoa<br />
ukatzen du. 'Couché nonchalamment dans son triomphe'. Or Mi 124 (v. tbn. garaile zurrian en Zait Plat 62).<br />
Yondone goiangeru / garalle goitarra. "Celestial triunfador". Ldi BB 160. Auteskundeetan garaile izateko. Ldi<br />
IL 105. Esku garaillez guda au burutzea. Zait Sof 137. Bera da munduko gertakizun guzien azgarri, garaille (lo<br />
que hace olvidar y triunfa). Etxde AlosT 20. Sinesten zuen [...] Theresak haren gorputz xiki zuria beti ere garaile<br />
zegoela. Mde HaurB 66. Gudari-burua garaile dator. Or Aitork 189. Oroipen onak gelditu ziran garaile. Anab<br />
Aprika 104 (v. tbn. Txill Let 40 garaille geratu). Lasterkan garaille. Ibiñ Virgil 96. Giza-aoetan garaile ta<br />
egalari erabilliko nauen bidetik saiatuko naiz. Ib. 94. Beti garaille ta beiñ-ere ez galtzaille. Berron Kijote 196.<br />
Atzo jokatu estropadak ta / garaile donostiarra. MEIG I 41. v. tbn. Zink Crit 51. Garit Usand 23. Osk Kurl 65.<br />
Gazt MusIx 57. BiblE Ex 32, 18.<br />
� Garaile tenplu bat eraikiko du eta kirol-norlenkak ospatuko ditu. Ibiñ Virgil 94.<br />
� garailiar (Dv � A). � "Victorieux. Lau erregeek ikhusi zutenean garailiar zirela (Lg)" Dv; en el ej. de<br />
Larreguy se lee garaitiar y no garailiar.<br />
garaimen. v. garaipen.<br />
garaimendu (H; -mentu Lar). � "Engreimiento, altivez" Lar.<br />
garaimon. "Parias, tributo de un príncipe a otro" Lar.<br />
garai-nahi. � Deseo de vencer. � [Pillota yokuak] sorrarazten du garai-nahia eta gizonari ematen diozka<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
409
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
bekokia eta duen ahalaren ezagutza. Atheka 49.<br />
garaindi. � Resto. Cf. garaitiko. � Egunaren garaindian arthoski haritzen ziren lanean. "Le reste du jour".<br />
Birjin 89.<br />
garaindiarazi. � Echar a perder, malograr. � Hogoi bat urthe huntan gaztena-ondo anhitz galdu da<br />
bazterretan, ondorik ederrenak xutik hil dire. Ostoko gaitz batek erre ditu eta garhaindiarazi. EGAlm 1896, 23<br />
(ap. DRA).<br />
gar-aingeru, gar-angeru. � Arcángel. � San Gabriel gar-angeruak. Itz Azald 69.<br />
garainkin. � (Sin determinantes, con valor adv.). Victorioso. � Guzien aitzinean heldua zen, miletan hiltzeko<br />
hirriskuan sarjant hura, gain hartan landatzen zuela garainkin, seinale lorios baten pare, Bihotz Sakratuaren<br />
bandera. Etcheb Zeruari 158 (ap. DRA).<br />
garainko. "Cima, cumbre, cresta" Darric (ap. DRA).<br />
garaino (-aiño G, L-ain, S, -año BN-lab; Lar, Dv, H), garano (SP), garain (-añ Dv (BN-bard)), garainu (-añu<br />
S; Darric sg. DRA), grainoe (-iñoe V; Aq 717), granjoe (V-ger), gereino (-eño AN-egüés-ilzarb-olza, -eiño BN;<br />
VocBN, Dv, H), gereinu (-iñu B, BN-baig; Aq 717, VocB (-eñu)), geheño, kalaino (-año AN-5vill-gip). Ref.: A<br />
(garaiño, graiñoe, granjoe, gereiño, kalaño); Bon-Ond 143; Lh (garañu); Gte Erd 2. �1. "Étalon" SP, que cita a<br />
Oihenart. "Asto, zaldi garañoa" H (ap. DRA). "Garañón, caballo que se reserva para padrear" A. "Graiñoe: 1.º<br />
caballo mal castrado. 2.º garañón, asno grande destinado a cubrir yeguas" Ib. � Behorraren ustikoak eztitu sendi<br />
garanoak. O Pr 76. Zaldi grañoe galant bat. VMg 82 (v. tbn. 83). Esteki ezak garainua. AstLas 40 (39 gereino).<br />
Zamariaren izenaz ezagutzen dira: garaino, gañezari, gegua, beor [...]. Izt C 167. [Kalexa] lerrarazten dute lau<br />
garainok. Hb Egia 145 (v. tbn. 146). Jauregiko behorraren [...] / alaba! / [...] Garañorik gaitzenaren / iloba! Ox<br />
96. Huna aurthengo geheñoak: [...] "Karamel Breton" lau urtheko geheño eder eta hardit bat. "Luron" asto<br />
geheño on bat, arrazaz Poitevin. Herr 27-3-1958, 3. �2. "Madrigado, toro que ha sido padre, zezen garañoa,<br />
armazaria" Lar. �3. "Graiñoe (V-arr), gallo mal castrado" A.<br />
garainoi. v. ZINTZUR-GIRANOI (s.v. zintzur).<br />
garainotegi. "Garañotegi (S; Foix), haras" Lh.<br />
garainozain. "Garañozain (S; Foix), palefrenier" Lh.<br />
1 garaio. � "Paladín, caballero valeroso, ezkutari portitza, zaldun garaioa" Lar.<br />
- EZIN GARAIO. v. garaikaitz.<br />
2 garaio. "(Sc), (árbol) achaparrado, casi en redondo" A.<br />
3 garaio. "Edea, erea, edia, eria, coyunda (castellano) = ugala (garaioa en Ae)" Arzdi RIEV 1909, 152.<br />
garaipen (V, G, AN-gip, L; Lar, Dv, H), garaimen (VocCB, Dv � A), garaitpen, garaitupen (VocCB (G) �<br />
Dv). Ref.: A; Gte Erd 274. � Victoria. "Vencimiento" Lar. "Garaimen (Mant EE 1880, 183), victoire. C'est<br />
plûtot l'action de vaincre" Dv. "Etsaiaren gainetiko garaipenak poz handia eman zien (AN-gip)" Gte Erd 274. v.<br />
garaitza, garaitia, garaitzia, garaitasun (2), garaite (3), garaitzapen, garaizpen. � Tr. Documentado en<br />
autores occidentales desde mediados del s. XIX; garaipen es la forma más empleada. Hay garaitpen en Iztueta, y<br />
garaimen y garaitupen en J.I. Arana (en ambos junto con el menos frec. garaipen). En Beovide encontramos<br />
sólo garaimen. En DFrec hay 69 ejs. de garaipen, meridionales. � Garaipenaren segurantza beretzat kontatzen<br />
zebalako. Izt C 464 (445 garaitpen; Izt D 72 garaitpen). Garaipena garaipenaren gañean irabazita, etsai guziak<br />
Judatik bialdu zituzten. Lard 339. Garaipenarekin irten. Ib. 542. Garaipena iristeko. Ib. 76. Bere garaipen<br />
paregabea / kantatzeari [...] / ekiñ zioten. Aran SIgn 211 (12 garaimen). Gurutzearen garaitupena<br />
Euskaldunakin Nabasen. "La cruz ostenta gloria de las Navas en la ínclita victoria". Aran CancB III 294.<br />
Tentazioen garaipenerako arimari indarrak emateko. AJauregi (ap. Dv). Munduari irebazi biar diozun<br />
garaimenaren seña bezela. Bv AsL 92. Lepantoko garaipena. AB AmaE 435. Jaritxi arte [...] katolikoen<br />
garaipena. Ib. 187. Beti urteten dabe garaipenaz euren auzietan. Echta Jos 269 (v. tbn. AB AmaE 185<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
410
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garaipenakaz urten). Belaunika gaitezen! Iratxoen garaipena da au! Or Mi 73. Ongiak [...] osozko garaipena<br />
lortu. Vill Jaink 102. Mende berrien iarraikuna astera dioa, urre-aroaren garaipena dator. Ibiñ Virgil 42.<br />
Burruka joko ontako garaipena [...] oien eskuetan uztea. Berron Kijote 85. Arana Goirirekin bizkaitar<br />
literaturaren garaipena dator. In MIH 381.<br />
v. tbn. Ur BulaG 530. Zab Gabon 95. Ag AL 157. Ezale 1899, 2a. Etxeg Itzald II 170. Jaukol Biozk 55. SMitx<br />
Aranz 157. Mde Pr 209. Bilbao IpuiB 52. Gand Elorri 98. Erkiag BatB 157.<br />
- GARAIPEN-DOINU. Melodía triunfal. � Soiñua indartsu ta luze garaipen doiñuz. (Acot.). NEtx LBB 163.<br />
- GARAIPENEZKO. (Adnom.). � Peliazko lagunkida lurrekotik garaipenezkora sartu ta zeruratu zana.<br />
'Triunfante'. Aran SIgn 90.<br />
- GARAIPEN-KANTA. � Zure garaimen-kantak / [...] / Sionen aitu bitez. 'La voz de la victoria'. Aran SIgn<br />
218.<br />
garaipendu, garaitpendu. � Vencer. � [Euskarak] ikusi ditu onez / zenbait egun gorri / bañan garaitpendurik /<br />
txit dago gaur ongi. Izt Po 141. Ogei ta bi [ontzi] garaipendurik libratu zituen milla ta bosteun kristau katibu<br />
zeuzkatenak. Izt C 482 (36 garaipendu).<br />
garaipenlari, garaimenlari. � Victorioso, vencedor. v. garaile. � Kristo Garaipenlariak. Ur BulaG 530<br />
(BulaAl 29, BulaV 19 garailari). Tomas garaipenlaria / Jesukristoren etsai guztien / ezpata beldurgarria. AB<br />
Olerk 248. Garaimenlari Doixtarrak. EgutTo 16-1-1919 (ap. DRA).<br />
garaipentsu (G ap. A), garaitpentsu. � "Victorioso" A. � Garaitpentsu irteten zanaren borondatera erabakiko<br />
zirala egiteko ari zegozkion baimendeak. Izt C 261. Jainkoaren laguntzarekin beti garaipentsu irteten zan. Lard<br />
339.<br />
garaipentxo, garaipentxu. � Dim. de garaipen. � Garaipentxu orren sariaren epeltasuna susmauaz, ao<br />
gozagarri yakan [...] goiz aretako lanbidea. Erkiag BatB 31.<br />
garaipide, garaitbide (-rh- BN ap. Lh), garraitbide. � "1.º moyen de vaincre; 2.º occasion de vaincre" Lh. �<br />
Berthutean aitzinatzeko behar dela [...] naturaleza garrhaitu eta garrhait bide bat ez dela sekulan galtzerat utzi<br />
behar. Laph 166. Garrhait bide bat ona heltzen zaio. Ib. 167. Ia errenditzeko zegon garaiean [...] / bazekila [...]<br />
/ nondik letorkean / garaipide ziurra. SMitx Aranz 213.<br />
garairatu. "1.º arriver au sommet; 2.º monter sur le dos" H (ap. Lh).<br />
garai-sari (Lar, H, Bera), garait-sari (Dv (-rh-) � A), garrait-sari. � "Prix dans un concours" Dv. Cf. Lar<br />
DVC 233: "Garaisaritu, garaisariztatu: premiar a los vencedores". � Irabazirikan garaisaria. AB AmaE 115.<br />
Prima edo ohorezko garhait sarien ematea. Zby RIEV 1908, 89. Garai saria eman dakote [...]: 45 libera. JE Bur<br />
147 (144 garait sari). Haurren artean ezarriz hoberenentzat garhaitsariak. GH 1922, 112. [Koroa] garrait-sari<br />
askotan duk ezartzen. Etcham 53. 1900 garrenean Azkaingo bestetan garaitsaria ereman duten neurthitzak. (ap.<br />
DRA). En DFrec hay 7 ejs. de garaisari. v. tbn. Lander RIEV 1914-17, 154. Zait Sof 29.<br />
garaisen (Lar, Dv), garaiseñ, garaizen (Aizk). � "Trofeo" Lar. "Trophée de victoire (REusk 1880, 309)" Dv. �<br />
Onhesguneak garaisena altxatzen du jaidura ta bekhatu azpiratuen gainean. Birjin 123. Garaiseñ (trofeos) asko<br />
ekarri zituen (Donostia, 1880). JFlor.<br />
garaiska (Lar, Lcq 177). � "Culantrillo" Lar (donde la grafía -iska está probablemente por -xka).<br />
- GARAISKA BELTZ. "Garaizka baltz (msLond), culantrillo negro" A.<br />
- TXARRANGILA-GARAISKA (Izt C 43 -illa). Culantrillo.<br />
garaita. v. garaitia; garaite.<br />
garaitaldi. �1. Victoria. � Eman zion bertze garhaitaldi bat ona ifernuko etsai zikhinari. Jnn SBi II 139 (ap.<br />
DRA). �2. Competición, campeonato. � [Itsasuko] frontonean beharra Haranbillet-Borda eta Garmendia-<br />
Erramuspe apeza bi ekipen arteko garhaitaldia ezin jokatu da. Herr 23-2-1956, 3.<br />
garaitar (Lar, Añ, H). �1. "Eminencial, gaintzarra, gaindarra, garaitarra" Lar. "Zeruko elexa, goikoen,<br />
garaitarren eliza" Añ (s.v. eminencia). "Qui habite la hauteur, le pays supérieur" H. "Garaitarrak, les habitants<br />
d'en haut, des cieux" Ib. �2. "Iglesia triunfante, garaitarren eleiza" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 411<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garaitarazi (garh- Dv), garaiterazi, garaiarazi. � Hacer vencer, hacer triunfar. "Faire surmonter, vaincre" Dv.<br />
� Azken gudu huntan [...] / Zu baitzare prezioa, / garait-arazi diozozu / Luzifer superbioa. Gç 155. Kantarazi<br />
ziñotzan [...] / laudorio dibinoak / eta bethi garaitarazi / deabruen herra gaxtoak. Ib. 192. Tentazionia garhait<br />
eraziren beiteikü. Mst I 13, 7. [Indarrak] garaithaazten dauzkigü gure salbamendiari oposatzen diren püxülü<br />
güziak. CatLan 65. Jauna harekin zen eta Israelen etsai guziak garhaitarazten ziozkan. Etcheberry 97. Berthute<br />
bat, garhait-arazten daizkuna gure eginbiden bethetzetik gibela gitzazketen guziak. CatJauf 93. Zuzenbidea<br />
garai-arazi arte (Is 42, 4). Ir YKBiz 116.<br />
garaitari (Lar, H). � "Campeador, gerrataria, garaitaria" Lar.<br />
garaitasun (Dv, H, BeraLzM), garraitasun. �1. Superioridad, grandeza. "Supériorité, état de ce qui est audessus,<br />
a l'avantage, l'autorité" H. "Prominencia, dignidad" BeraLzM. � Mirets zaite [Mariaren] garaitasun<br />
osoaz. Lar STomas 2. Benedikatzen dugularik Jainkoa berzen garraitasunaz edo superioritateaz He Phil 190 (SP<br />
188 gaingoititasunaz). Bertzeen gure gaineko garaitasuna. He (ap. Dv). Zerk ezarri zaitu bada zur gogor<br />
hortarik itzez dilindan? Ez duda gabe, zure etsaiek zure gainean zuketen garaitasunak. Dh 488s. Gure animaren<br />
anditasun eta garaitasunaren gañean pensatzeko bidea. Arr May 25. Nere Iainko, nere xapal onen garaitasun,<br />
nere lanaren atseden. "Celsitudo humilitatis meae". Or Aitork 368. Oratik [= 'Horacio'] neurri, sotiltasun eta<br />
garaitasun sentikizuna du ezaupide, Fray Luisek ain bere-bere egin zuena. (Interpr?). Gazt MusIx 62. �2.<br />
Victoria. v. garaitza. � Amaika [...] estualdi igaroten dabez itxastarrak! [...] Zorionez etorten da garaitasuna<br />
(victoria) ta zorigeiztoaz ondamena. Echta Jos 144. �3. Nivel, altura. � Pillotan garaitasun kidetsukoak ziran<br />
bikote biak. Etxde JJ 33.<br />
garaite (H ap. Lh), garraite. �1. Altura, parte superior, cima. "Sommet, cime, crête" H (ap. Lh). v. gargaite. �<br />
Zaradela laudatua [...] lur beherean / aire herrietan eta zeruen garaitean. EZ Man I 34. Olibetko mendiaren<br />
garaitera da igan. EZ Noel 114. Bere [sic] ezagutzen ditu / mendien garhaiteak (Ps 94, 4). "Altitudes montium".<br />
EZ Eliç 169. Theolojiaren kapetarik haltoenera, eta gizonaren adimendua dohakeen kukuillorik gorenera, eta<br />
garraiterik xutenera hedatzen [...] da. ES 192. �2. (-rh- SP, VocCB, Dv, H), garaita (Izt), garraita (Lar Sup,<br />
VocCB � Dv). "Garhaitea, derrière de la tête, garzeta, garandoa" SP. "Cogote", "nuca" Lar Sup. "Cogote,<br />
garzeta, garaita" Izt. "Occiput" Dv. "Le haut, le vertex de la tête" H. Duvoisin, Harriet y Azkue citan a Axular.<br />
� Okhasinoa kopetan, belarrean, aitzin aldean illetsu da [...]; baiña garhaitean, garzetan, gibel aldean, mots,<br />
soil [...] ille gabe. Ax 153 (V 101). �3. (Lar, Gèze (-rh-), VocCB, H). "Superioridad" Lar. "Triomphe" Gèze.<br />
"Palme" Ib. "Victoria, triunfo" VocCB. "Victoire" H (ap. Lh). v. garaitza. � Garaite gogorrena ere / illunez<br />
gerta oi zan. "La más fuerte conquista". Gazt MusIx 235. �4. "Copa de árbol, kopa, garraitea, boillostea" Lar.<br />
� Zarikaren gerri biguña bere garraitearen pisuak makurtzen duen eran. Arr EE 1882c, 550.<br />
garaiteratu (Lar, H). � "Engarabitarse, subirse a lo alto, tiene raíz bascongada" Lar. "1.º arriver au sommet; 2.º<br />
monter sur le dos" H (ap. Lh).<br />
garaitetu, garraitetu (Lar). "Acopado árbol, garraitetua, biribilka gallurtua, adartua" Lar. "Copado árbol" Ib.<br />
garaitezgarri. � "Invencible" Lar. v. garaiezin. � Alde guztietatik ertsitua egon arren gure "La Capitana"<br />
garaitezgarria. Izt C 446s. Garaitezgarria zala (Donostia, 1880). JFlor. Edaten duen gizona garaitezgarri<br />
egiten duen edari miragarria. Otag EE 1882c, 478 (v. tbn. 510). Gudalari garaitezgarria. Ag Lar 560.<br />
1 garaiti (Lar, Añ (G)). �1. "Eminente" Lar, Añ. � "Humor pecante, ezabizi garaitia" Lar. �2. Superior. �<br />
Lenengo erriertan [...] gelditu ziraden igarri ezinik nor izan zan gogor ta garaitiago. VMg 49.<br />
2 garaiti, gaiti. � Resto, demás. � Bazuen kaskoan seso; / gaitia badathor gero. "Le reste vient ensuite". Gy<br />
317.<br />
garaitia (BN-ciz ap. Gte Erd 208; (det.) SP, Lar Sup, VocBN), garait(a), garaiti (H ap. Lh), garraitia (Ht VocGr<br />
436 (det.)), garraiti. � Victoria, triunfo. "Garaitia izan zutelakoan jin zen (BN-ciz)" Gte Erd 208. AxN explica<br />
garaitia (365) por garaitutzat. v. garaitza. � Tr. Atestiguado desde Leiçarraga en autores septentrionales. En el<br />
s. XX hay algún ej. meridional. Garaiti(a) es la forma más documentada. Los únicos ejs. no ambiguos de<br />
garaitia, con -a constitutiva, se encuentran en Larreguy (I 280) y Etcheberri de Sara (108), y de garaiti en<br />
Pouvreau, CantIzp y Monho (140, garraiti). Emplean garait Leiçarraga, Oihenart y Pouvreau, y ya en el s. XX,<br />
con -a constitutiva, Mirande e Ibiñagabeitia. En Saint-Pierre hay un ej. de garraitia (det.). En DFrec hay 7 ejs.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
412
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
de garaitia. � Garaita garaithu, bortxá bortxatu, konbata konbatitu. Lç Adv ** 8r. Garaita ukhanen duena, iar<br />
eraziren diat [...] neure tronoan. Lç Apoc 3, 21 (He garaituko duena, TB bentzutuko duena, Dv garhaile<br />
atheratu). Etsaitasuneko biktoria eta garaitia eztago ez mendekatzean. Ax 320 (V 212). Abantailla eta garaitia<br />
Kartagotarren gaiñean. Ib. 30 (V 18). Aitzin ioileak duke garhaita. "Celui qui frappe le premier a l'avantage". O<br />
Pr 629. Sekuru ororen garhaita. 'La victoire du monde entier'. O Po 66. Esperanza behar duzu garaita<br />
ardietsiko duzula. SP Imit I 25, 1 (Mst heltüren zirela zelüko gloriala). Garaitirik handiena da bere buruaren<br />
jaun [...] iartzea. Ib. III 53, 2. Zeren gerlan gauza guztiak irabazten baitira indarka, bortxaz eta garaitiaz. ES<br />
383. Etzuten [...] ardietsi garaitia. Lg I 241. Eragin [zuen] trionfazko arka bat, eraman zuen garaitiaren<br />
seinaletzat. Ib. 271s (v. tbn. Dh 74 garaitia eraman). Garaitiya edo bittoria segur du gizon obedientak. Mih 75.<br />
Garraitia irabazia zuten. StPierre 36. [Josuek] oro erhautsi zituen, garhaitiaren bururatzeko iguzkia bera<br />
gelditurik. Zerb IxtS 44 (43 garhaitzia). Garaita bat irabazi. Mde HaurB 63. Garaitarekin pozten edota garaitua<br />
denean mintzen. Ibiñ Virgil 96 (95 garaita bikoitza). Phileas Fogg-en garaita eta erorikoa. MEIG I 182.<br />
v. tbn. Garaitia (ejs. ambiguos con respecto a la vocal temática): Monho 148, Prop 1906, 75. Garhaiti: CantIzp<br />
(1834), 18 (ap. DRA). CancB II 4, 41.<br />
garaitiar (L ap. A Morf 211 C; Dv, H ap. Lh), garraitiar. � Vencedor, triunfador, victorioso. v. garaile. �<br />
Zeren garaituek ordinariozki garaitiarren hitzkuntza [...] onhesten baitute. ES 98. Etsai garaitiarrena. Ib. 93.<br />
Yazartzen zioten alde guzietarik bere etsaiei eta bethi garaitiar gelditzen zen. Lg I 270s. Gudu guzietarik<br />
garaitiar ilkitzeko. Mih 9 (32 garaitiyar ilkiarazi). Harma garaitiarrak. Dh 220. Nik ere nahi dut [salbamendua]<br />
eta mundu guzia galduko badut ere, horrekin atara behar naiz garaitiar. Dv LEd 57s (Cb Eg II 25 orrekin irten<br />
bear det). Hala xir[r]ipatto bat lehen mehe zena / [...] ur lagunez egina ibai izigarri / garaitiar doazu eder eta<br />
lodi. Camoussarry Euskal Herria (1789-1850), 209. Zarenaz geroz garhaitiar zure gerla guzietan. Jnn SBi 133.<br />
v. tbn. Prop 1893, 280 (garrhaitiar).<br />
garaitiko (V, BN, S ap. A; SP, VocBN, Dv, H (ap. Lh)), garaitikako, garaitako (V-ple ap. A Apend), gaitiko. �<br />
"Le reste, le surplus" SP. "Lo excedente. Garaitiko duztia (V-ple), todo el resto" A. "El resto, biez garaitakoak il<br />
zire (V-ple)" A Apend. Cf. GARAITIKO (s.v. 1 garai). v. gareztiko. � Eta garaitiko gauzéz, nathorrenean<br />
ordonaturen duket. "Du rest". Lç 1 Cor 11, 34 (He gainerako diren gauzak, TB berze gauzez, Dv gainerakoak).<br />
Hura eginen duzu [...] goizean [...] eta hura gogoan erabilliko duzu egun haren garaitikoan. SP Phil 31s (He 31<br />
egunaren gaiñerako denboran). Leoiñak ere [...] bere ehizia [...] hartu dianian, hantik nahi diana iaten du eta<br />
garaitikoa laguner emaiten. Tt Arima 106. Intseatuko duzu bere ahalaz Jinkoazko gauzetan aitzina joaitera, eta<br />
ezaguturen beste garaitikuak eztirela enganio [...] bezik. AR 12. Gaitiko guziak, helas! / suntsituak ziren arras.<br />
Gy 225. Yo zaitzu laur arroltze xuringo eta nahas bertze gaitikoarekin. ECocin 41 (v. tbn. 42 y 45). Bihotz<br />
bihotzez eskualdun izan gatik, garaitiko nizan guzia frantsesa duketalakotz. Ib. 95. Batzuren batzuk baño ezin<br />
ixan dodaz imiñi, ta garattikuak [...]. Otx 7. Onen jarraian gizonezkoak joaten dira [...] banan banan, [...] eta<br />
gero garaitikakoak, aldran. Erkiag Arran 168. [Bigarren aurreskuan] ordurarteko gelditu zan sail garaitikotik<br />
Arantza ta Zuriñe atera [zituen]. Ib. 43. v. tbn. HU Aurp 189. JE Bur 190. JE Ber 52. � [Diruz eta emokariz<br />
bete-beterik] ixan eben bai zegaz asebete euren bixitza baretsu ta gentzatsu garattirako. Otx 183. � "Gaitiko (Lain),<br />
dinero que se da además de algún objeto al cambiarse éste por otro de más valor" A.<br />
- GARAITIKOAN (HeH Voc, H, A; garaitikakoan HeH Voc). "Au surplus, du reste" H (ap. Lh). "Por lo demás<br />
(He)" A.<br />
garaitiro. "Altamente, con exceso" Lar DVC 232.<br />
? garaitka. � Victoria. � Gudak jasan, garaitkak eraman behar dira. Birjin 103. Ethorri ziren<br />
eguna garaitkazko egun bat bezala izan zen. Ib. 142. Garaitka seinalatu ta guziz premiatsu batentzat.<br />
Ib. 60. El editor considera que se trata de erratas por garaitze- (v. garaitza).<br />
garaitondatsu. � Triunfal. � Denok batuta indarrak geituaz, bear degu ausi gerturatu dan odoi beltza, ta estali<br />
Ama Euskeraren oñak lora garaitondatsuakin. Muj RIEV 1907, 546.<br />
garaitondo (Lar, VocCB), garaitonda (Lar). �1. "Triunfo" Lar. "Ovación, triunfo menor de los romanos,<br />
garaitonda txiki bat" Ib. �2. Triunfal. v. garaitondatsu. � Alperrik Erromako kapitan ausartak irabazkitu<br />
zituzten odol eta garrez Europa ederra eta Aprika errea eta bere gurdi garaitondoari uztartu zizkioten. Otag EE<br />
1882c, 412.<br />
garaitots. � Son de triunfo. � Goiznabar-zori! [...] / Garaitots, garai! / Egun argitzez goitik amildu / osinbasoko<br />
mamu-tzar ori! EA EEs 1925, 27.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
413
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garaitpen. v. garaipen.<br />
1 garaitsu. � Vencedor, victorioso. v. garaile. � Ollar garaitsuak (vencedor) lez. Echta Jos 45 (303<br />
garaitsu urten).<br />
2 garaitsu. � Elevado (fig.). � Bertso-kantu garaitsuenakin, alkarren arteko eder ta doaiak abesten ditute.<br />
Onaind in Gazt MusIx 150.<br />
garaitu (V, G, AN, Sal, R; Volt 32, SP, Urt IV 18, Lar, Añ (G), Mg Nom 66, Dv, H; garhaitu L, BN, S; Arch<br />
VocGr, VocBN, Gèze, Dv), gareitu (Ae), garraitu (Volt 120, Ht VocGr 435, H), garaintu (VocS 143), gahaitu,<br />
gahitu (StJayme ap. DRA). Ref.: A; Bon-Ond 158; Gte Erd 130, 213 y 274. � Tr. La forma gar(h)aitu es la más<br />
empleada. Hay gareitu en un texto de Ororbia de 1758 (ETZ 95), en CatAe y una vez en CatLan (30, frente a<br />
numerosos ejs. de garaitu). Encontramos garraitu en Laphitz, Etchamendi (78) e Iratzeder (112), y, alternando<br />
con garaitu (aunque menos frec. en la mayoría de ellos), en CatLav (37 (V 26)), Maister (I 25, 3 (-rrh-)),<br />
Cardaberaz, Monho (32), Lardizabal (150), Hiriart-Urruty (Aurp 51), Barbier (Sup 180), Oxobi (156), Zerbitzari<br />
(Azk 116) y Lafitte (Murtuts 50). En Leiçarraga hay además dos ejs. de garaithu (Io 16, 33 y 1 Tim 1, 14), frente<br />
a numerosos de garaitu. Archu emplea dos veces la forma gahaitu (junto con garhaitu). Para el rad., se<br />
documentan tanto gar(h)ai como gar(h)ait (ya en Leiçarraga) en proporción similar; en cuanto al sust. vbal.<br />
gar(h)aitze- es la forma general, salvo algún ej. aislado de gar(h)aite- en Axular y Eguiateguy que, por lo demás,<br />
emplean garaitze-. En DFrec hay 25 ejs. de garaitu, meridionales, y 3 de garraitu, septentrionales.<br />
�1. (Aux. trans.). Vencer; superar, dominar. "Vaincre" SP, Gèze. "Garaitu natzaio, garaitu dut, je l'ai surmonté"<br />
SP. "Surpasser" Ib. "Alcazaba, castillo inexpugnable, gaztelu garakaitza, ezingaraioa, garaitu ezin ditekeana"<br />
Lar. "Vencida, ir de vencida, llevar de vencida, bentzutuaz, garaituaz joan, eraman" Ib. "Allanar dificultades,<br />
vencerlas, errazkeak [...] garaitu, gozatu" Ib. "Sobrepujar" Ib. "Prevalecer" Lar, Añ. "Ez du bere buruaren<br />
garaitzeko indarrik, il n'a pas la force de se surmonter lui-même. Etsaiaren garaitzeko behar da indar gehiago,<br />
pour vaincre l'ennemi il faut plus de force" Dv. "Etsai gaitzegia zuen garhaitzeko, il avait un trop puissant<br />
ennemi à vaincre" Ib. "Se rendre maître de ses passions, les soumettre. Aztura gaixtoak, oinhazeak garaitzea,<br />
vaincre ses mauvais passions, [...] ses souffrances" H. "Garaitu dot (Vc), le he vencido, me le he sobrepuesto" A.<br />
"Simonek garaitu du Anton (G, BN), Simón ha triunfado de Antonio" Ib. "Kontrarioa pilotan garaitzeak plazer<br />
egiten daut (BN-arb)" Gte Erd 274. "Lartzabalek garaitu du Aranburu pilotan (BN-lab), borrokan orrek garaitu<br />
zun (AN-gip), [...] orrek garaitu du ori (B), [...] lotsa garhaitürik (S)" Ib. 130. "Loak garaitzen zuen (AN-5vill);<br />
loak menderauta zeukan (G-azp)" Ib. 213. Cf. VocS 143 (nota del ed.): "Garaintü ala gara¸)tü 'vaincre'; aditz hori<br />
gerlaz hitzegitean darabilagu Zuberoan, baina bi jendeen arteko esku nahiz gogo borrokaz mintzo, goithü aditza<br />
erabiltzenago da". � Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos. � Nik ere garaitu ukhan baitut. Lç Apoc<br />
3, 21 (Dv garhaitu baitut nik ere; He neroni ere garai izanik, TB bentzutu dudan bezala). Haragiaren [...]<br />
gutiziak garaitu dituzuenak. Mat 304s. Trabajua, mañak garai. "Más vale maña que fuerzas". RIs 80. Garaitzeko<br />
difikultade eta estorbu guziak. Ber Doc 164r. Gaitzik ez da non eztuen pazienziak garaitzen. EZ Man I 36. Behar<br />
dugu garaitu eta biktoria erdietsi. Ax 398 (V 259). Ausartki akometatzea da erdi garhaitzea. O Pr 550. Deebria,<br />
aragia, mündia garhaitürik. Bp I 142. Gauzarik xumeenetan ez baduzu zure burua garaitzen nola bada<br />
garaituko duzu handienetan? Ch I 11, 6 (tbn. zure burua garaitu en Leon). Tentazioneak garaitzeko. CatLav 130<br />
(V 69). [Illuna eta argia] zeñek zein garaituko zuen ibilli ziradela. Lar SAgust 6. Loak garaitu ta laster utzi zuen<br />
bere otoitza. Mb IArg II 330. Kristok [...] antxe garaitu edo benzidu zitualako. Cb CatV 17 (El 25, Añ CatAN 13,<br />
CatBurg 12, CatB 21, CatLuz 9, Legaz 9, CatSal 17 garaitu, CatAe 16 gareitu). Tropak garaituak izan direla.<br />
Lg I 315. Gure pasionen garaitzeko [...] indarra. AR 211. Etsaiak garaitu ta benzutu zituelako. Ub 149. Lotsa<br />
guzia garaituta. Mg CC 118. Oitura gaiztoak garaitzeko. AA I 403. Kantan eta txirolan ik Damon garaitu? It<br />
Fab 188. Loditarzunaz aberea gahait ahal dezen. "Pour égaler l'animal en grosseur". Arch Fab 77 (93 gahaitu;<br />
Arch Gram 153 garhaitü). Gozamen [...] izpiritualak [...] asma ahaleko gozamen guziak garaitzen dituztela. Hb<br />
Egia 82. Medikuek diotenaz flakezia hori garrhaituko duzu oraino. Laph 249. Bainan etsaien garhaitze hori ez<br />
bide zen guk nahi eta uste ginuen bezein handia. Prop 1903, 36. --Ezin jan dezazket; [...] --Azken hauk<br />
garhaituko ahal ditutzu! Lau baizik ez dira. Barb Sup 69. Gizonen indar utsaz ezin garai ziranak, garaittu dittu.<br />
Inza Azalp 89. Kotsuaren edadura etzezaketen garaitu edo atxiki bere zedarrietan. Zub 33s. Loa ezin garaituz<br />
zabiltzan. JE Ber 36. Batzarretik batzarrera errezago garaituko ditutela gai zallak. Ldi IL 94. Amua janez /<br />
gosea dute garaitu. Or Eus 178. Hameka aldiz [...] garaitu dituela bere denborako pilotari handienak. Zerb Azk<br />
112. Ezin dut nik nere nazka garaitu. Txill Let 97. Umilak [...] beren burua garhaitu dutenak. Ardoy SFran 334.<br />
Gudu hortan Turkoak garaituak izan ziren. Lf in Casve SGrazi 10 (15 garraitu). Zikoizkeria garaitzen da<br />
beraxtasunaz, bekaizkera maitetasunaz (B). Inza NaEsZarr 2096. Aldapa hori garaitzen ez duenak ez du<br />
poetaren izena merezi. MIH 286. Zuen laguntzarekin [...] gaitza garaitzen ote duen. Ib. 225. Ez da garai ez<br />
daitekeen eragozpenik. MEIG I 233. Eragozpenak eta debekuak garaitu. MEIG VI 128. Ez dute Azkueren<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
414
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
hiztegia garaitu eta menderatu [...] osatu baizik. MEIG VII 72.<br />
v. tbn. Harb 206. Hm 50. SP Imit I 18, 2. Tt Arima 128. Gç 83. ES 401. He Gudu 118. Mst III 53, 2. CatLan 155.<br />
FLV 1989, 100 (Munarriz, mediados s. XVIII). LE Prog 114. Egiat 255. Brtc 257. Xarlem 280. Monho 94. VMg<br />
15. Dh 214. Echag 37. MarIl 57. Jaur 126. Izt C 482. Dv LEd 61. Lard 136. Bil 163. CatS 64. Aran SIgn 8. Elzb<br />
Po 201. Bv AsL 36. AB AmaE 49. Arr May 144. StJul 105. Lap 325 (V 148). Jnn SBi 117 (-rh-). A BeinB 54. Ip<br />
Hil 122. Arb Igand 115. HU Aurp 87. UNLilia 18 (-rh-). FLV 1988, 268 (Larrainzar, 1905). CatJauf 128. CatUlz<br />
12. Goñi 74. Ag Kr 176. Urruz Zer 119. KIkV 57. KIkG 39. Jaukol Biozk 105. Enb 147. FIr 191. Ir YKBiz 138.<br />
Eguzk GizAuz 184. EA OlBe 52. Lf Murtuts 17 (-rh-). SMitx Aranz 21. Mde Pr 249. Etxde JJ 15. Erkiag Arran<br />
159. Zait Plat 12. Vill Jaink 46. Osk Kurl 159. And AUzta 112. Ibiñ Virgil 38. Etxba Ibilt 477. Balad 244 (-rh-).<br />
Xa EzinB 29 (-rh-). Garraitu: TB Io 16, 33.<br />
� (Aux. tripersonal). � Latinari euskerak garraitzen dio onetan: [...]. Cb EBO 24.<br />
� (Con comparativo). � Zunbatenaz gizonak bere büria garhaitzenago [...] beitü, hanbatenaz [...]. Mst I 25, 3.<br />
Etsaia garaitzenago da norbait bortitzago daukanean. Or Aitork 191.<br />
� (Con aux. intrans. unipersonal y bipersonal). Vencer, superar; imponerse. "Garaitu natzaio, garaitu dut, je l'ai<br />
surmonté" SP. "Vaincre, surpasser, surmonter. Ifernuko atheak etzaizko hari garaituko (He), les portes de l'enfer<br />
ne prévandront pas contre elle (contre l'Église)" Dv. "1. vaincre, l'emporter, avoir l'avantage sur. En ce sens<br />
garaitzea prendre indifféremment le complément direct et indirect; celui plus régulièrement, vu le sens<br />
étimologique. [...] 4. prendre le dessus, s'affranchir de la dépendance: Gurasoei garaitzea, se montrer rebelle à<br />
ses père et mère, prendre le dessus sur leur autorité. Syn. gallentzea, gaihentzea, ollartzea" H (cf. infra (3)).<br />
"Kura garaitu da beste kartaz (R), aquel se ha hecho triunfante de aquel otro" A. � Tr. No hay prácticamente<br />
ejs. a partir de 1780. � Ni munduari garaithu natzaio. Lç Io 16, 33 (He, LE, Dv nik gar(h)aitu dut mundua).<br />
Haragiari garaithu behar gaitzaizte. Lç Ins E 7v. Eta eman zekión sainduén kontra ere gerla egitea, eta haei<br />
garaitzea. Lç Apoc 13, 7 (He hek garaitzeko; TB heien bentzutzeko, Dv hekien garhaitzeko). Logale handi batek<br />
harturik [...], loa garaithurik eror zedin [...] beherera. Lç Act 20, 9 (He loak garaiturik; TB, Dv loak eramanik).<br />
Zuek, munduko tormenta guztiei garaiturik, irabazi duzue salbamenduko portua. Mat 300. Trabu guztiei<br />
garaitzeko indarra. Ib. 302s. [Iesus] kastitatearen bandera. [...] / Munduari garaitua. EZ Man II 195. Batak<br />
thira, berzeak thira / hari ziren guduan, / soldadua garaitzen da / ordean azken buruan. EZ Noel 76. Etsaiari<br />
garaitzeko. EZ Eliç 100. Artia azkarrari garhait. Saug 1. Harmak hausten darozkitzu [...] / Ezin garait dakidio /<br />
gizonen zimarkua. Hm 55. Ihesi ioan hutsez ezin garai gaitezke. SP Imit I 13, 3. Garaituko denari [...] emanen<br />
diot biziaren arbolako fruitutik. Ib. II 9, 7. Eztakidala garai haragia eta odola. Ib. III 26, 3. Zure iakinari<br />
garaitzen zaizkon [gauzak]. Ib. 58, 7. Garaituko gaizko gure etsaiari. SP Phil 180 (He 182 garaituko gaizko).<br />
Munduaren amudioa garaitzen da haiñitzen arimetan. Ch III 20, 5. Ifernuko atheak etzaizkola garaituko?<br />
CatLav 57 (V 37). Nor da munduari garaitzen zaioena? He 1 Io 5, 5.Ta garaituko badira, behar izaten da<br />
zerukoren baten laguntza. Mb IArg II 277. Etsaiari garaitu baziñaizko ere [...]. Mih 26. Yainkoari buruz<br />
garaitzalle izanda gizonei ere garaituko zatzazkie ta. Ol Gen 32, 29.<br />
� "Venir á bout de, faire tête à: Bere egitekoei garaiturik, étant venu à bout de ses affaires. Syn. buru egitea,<br />
antolatzea, xuritzea" H. � Zeure egitekoei garaiturik [...] zerbait sosegu [...] zeure buruari emaitera prestatzen<br />
zarenean, han da berehala heriotzea. Ax 60 (V 39).<br />
� (Part. en función de adj.). Vencido. "Vaincu, garraitua" Ht VocGr 435. � Ikhusten dugu hanitz orduz<br />
garaitiak garaizalia garaitzen diala. Tt Onsa 69s. Garaituek [...] garaitiarren hitzkuntza segitzen [...] baitute.<br />
ES 98. Hil edo sinhets, hauta zuten garaituek. Hb Egia 82. Gudari garaituen antzera. TAg Uzt 291. Irlandara<br />
garaituen mintzaira izaiki [...]. Mde Pr 209. Egi katolikua garaitua ez banekusan, ez oraiño garaille ere. Or<br />
Aitork 123. Garaitua [...] urrunera dioa [...]: garailleak egin dizkion zauriakgatik. Ibiñ Virgil 98. v. tbn. Osk<br />
Kurl 65.<br />
�2. "Arribar, subir arriba" Lar. "Garaittu (vb. trans.), alcanzar lo alto. Sin. gaiñdu" Etxba Eib. � Ni garaitzen<br />
naizenean zure atari aurreko intxaurretara. Apaol 114. Gure ñirñarra baño gorago / Jaingoa dago zuen zai. /<br />
Santutasunez bakar-bakarrik / zindezteke onaño garai. SMitx Aranz 166.<br />
� Alcanzar (una cima, un alto...). � [Errobi erreka] erasian doa. Kanboko erreketan gaindi, mendia garaiturik<br />
Ategaitzetan. (Interpr?). Zerb Azk 48. Baretotzen goi-ibar oiesa garaitu ondoren [...] Santa-Garaziko mendi<br />
zulora eldu zen. Etxde JJ 190s. Euskal antzeak garaitu duen gailurrik soil eta gorenean. MEIG III 118.<br />
�3. (Lar, Añ, H). "Engreírse, [...] garaitzea" Lar. "Engreído, (c.) ollartua, arrotua, (G) garaitua" Añ.<br />
�4. "Rester, être en plus, de trop: garhaitu gabe utzikirik, sans qu'il y ait des restes en plus" H. "Dejar, sobrar"<br />
DRA.<br />
- EZIN GARAITUZKO. Invencible. "Ezin-garhaituzko, invincible, insurmontable" Dv. v. garaiezin. � Guduka<br />
hari behar garelarik [...] ezin garaituzko bihotz batez. SP Phil 452 (He 457 ezin baratuzko). Ezin garaituzko<br />
egin dira bere erresoluzionetan. Ib. 529. Eziñ garaituzko traba. Ch I 11, 6. Tentazione borthitzak eta hurren<br />
ezin-garaituzkoak. He Gudu 110 (v. tbn. 145, 100 y 40 ezin-garaituzko). Trabak eta debekuak ezin garaituzkoak<br />
direla. Lg I 173. Orai badakigu traba hori ez dela ezin garhaituzkoa. Prop 1881, 68. Gure zaharren indarra,<br />
egiazkoa, ezin garhaituzkoa eskuara izan da. Ox GH 1924, 329. Ezin garhaituzko ikhara. Ox 49. Ezin<br />
garaituzko nahikari bat. Mde HaurB 60.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
415
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GARAITU-EZA (det.; Añ; garaiteza det.; Lar). "Invicto" Lar y Añ.<br />
- GARAITU EZINEZKO. Invencible. � Napoleonekin gerran ibillitako mutillek uste zuten au benetan zela<br />
garaitu-eziñezkoa. Vill Jaink 129.<br />
garaituezin. v. garaiezin.<br />
1 garaitun. "(V-gip), proclamas de matrimonio" A.<br />
2 garaitun. � Vencedor. v. garaile. � Ikusten dute [...] aldiaren len-gero guzien aldean, egonarrizko irautea<br />
garaitun dala. "Stabili permansione cuncta praeterita et futura tempora superari". Or Aitork 370.<br />
garaitupen. v. garaipen.<br />
garaituste. "Engreimiento, garaimentua, garaitustea" Lar<br />
garaitxori (Ae ap. VocPir 452), gareitxori (Ae ap. Bon). � "Moineau, passereau" VocPir 452.<br />
garaitza (G ap. A; Lar, VocCB, H ap. Lh), garaitze, garaitz. �1. Victoria, triunfo. "Alteza, soberanía,<br />
superioridad" Lar. v. garaipen. � Tr. Documentado desde finales del s. XVIII. Emplean garaitza (junto con<br />
garaitz, Arrese Beitia y Enbeita) los autores occidentales, y garaitze los orientales (aunque garaitza en Prop -junto<br />
a -tze-- y Lafitte, y garraitza en Xalbador (Odol 283)). El ambiguo garaitze de Orixe podría corresponder a<br />
un sust. vbal. En DFrec hay 2 ejs. � Loriaz estal zaite Jaunaren begietan, zu zerorriren gainean<br />
eramaneintutzun garaitzez. Birjin 158. Garaitzea eraman nahi duten bezain laster. Ib. 159. Kristinauak Turkuai<br />
irabazi eutseen garaitza edo bitorija miragarrija. Ur MarIl 50 (28 garaitza andi). Nai eutsan gure España oni<br />
garaitz au eskuratu. AB AmaE 441 (44 garaitza aundiak). Garaitza egoteko egon bear dabe burrukak. Itz Azald<br />
187. Jauna dezu lagun, zurea da garaitza. Ag G 342. Gudalnagusi batek [...] iritxi duan garaitza. Zink Crit 51.<br />
Alemania bermaturik zagon garaitzeari buruz. StPierre 27. Jaungoiko-zuzentasunaren garaitza erakusteko.<br />
KIkV 33. Garaitze aundi arren oroigarritako. Inza Azalp 16. Garaitza ori etxok jaristen edonok. Enb 197 (54<br />
garaitz andijak). Guduka geienen garaitzea ortan dago. FIr 142. Garaitza lortzeko. Eguzk GizAuz 88.<br />
Gizartekeriaren aurrerapen eta garaitzea galerazoteko. Ib. 34. Izen onak, agintzak eta garaitzeak badute beuren<br />
edertasuna. Or Aitork 44. Batasunean dago indarra, / indarra dogu garaitza. BEnb NereA 248. Lepantoko<br />
garaitzatik landa. Lf in Casve SGrazi 10. Jainkoari [...] erreguka garaitza opa zezaion [guda-burrukan]. Berron<br />
Kijote 115. v. tbn. Zab Gabon 94. Prop 1900, 9. Or LEItz 36. Arti MaldanB 225.<br />
�2. (Lar, H ap. Lh). "Celsitud, elevación", "eminencia, altura, elevación" Lar. "Hauteur, sommet" H (ap. Lh). �<br />
Excelencia (como fórmula de tratamiento). � Urte on askotan beza Jaunak Z. Gatz. a (Zure Garaitza) edo B.<br />
Gatz. a (Beorren Garaitza). NEtx Nola 13.<br />
- GARAITZA-DEIADAR. Clamor, grito de victoria. � Isildu ziran [...] garaitz-diadarrak. AB AmaE 22.<br />
- GARAITZA-ZARATA. Clamor, grito de victoria. � Ez da ori garaitza-zarata. "Clamor adhortantium ad<br />
pugnam". Ol Ex 32, 18 (BiblE garaileen oihuak).<br />
garaitzadun. � Victorioso, vencedor. v. garaile. � Eszipiondarren aberria garaitzadun atera zala. Zink Crit<br />
66.<br />
garaitzaile (-alle Lar, Añ (G); Dv y H (+ -rh-)), garaizale (Sal ap. A), garaitzale (-rh- T-L), garaitzaila,<br />
garraitzaile (-alle Ht VocGr 435), garraitzale. � Vencedor. "Vainqueur. Quoique synon. de garaitiar,<br />
garhaitzaile s'emploie différemment. On dit horra hire garhaitzailea, voilà ton vainqueur. Horra garaitiarra,<br />
voilà le victorieux" Dv. v. garaile. � Tr. Documentado en autores septentrionales y en algunos meridionales<br />
modernos. � Izena zinduen legez / garaitzaillearena, / hala garaitu zinduen / furia Satanena. EZ Noel 168 (v.<br />
tbn. Man II 190). Ikhusten dugu hanitz orduz garaitiak garaizalia garaitzen diala. "Victorem a victo superari".<br />
Tt Onsa 69s. Bere buruaren garaitzaille eta munduaren nausi. Ch III 53, 2 (Mst garhaitzale). Ez dela bitoriarik<br />
[...] garaitzaillearentzat gloriosagorik. He Gudu 37. Ikus ahal guzien porroka garaitzalea. Hb Egia 57. Or<br />
dauka jendea / txit garaitzallea / bandera altxaturik. (Marcha de S. Ignacio). Aran SIgn 215. Etsai horien<br />
garhaitzale. CatS 103. Eliza garhaitzale da bethi athera. Zby RIEV 1908, 412 (Bv AsL 160 garaitzalle atera).<br />
Garhaituen errege Sigaban, eta garhaitzaleen errege Alon. Prop 1893, 129. Garaitzale harro baten itxuran. Zub<br />
106. Yesu garaitzaileak. Or Mi 131. Garaitzaileen mintzaira. Mde Pr 209. Garaitzailleen burdira igotea. Erkiag<br />
BatB 149. Eztabaidan garaitzaile irtetea. MEIG VII 68 (v. tbn. en contexto similar MIH 63 garaitzaile irten,<br />
Ezale 1897, 183b garaitzailla urten).<br />
v. tbn. ErleG 43. Eguzk RIEV 1927, 432. TAg Uzt 69. Ol Gen 32, 29. Garraitzale: HU Zez 171.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
416
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� (Uso adv.). � Zer dion orain? --diotsa garaitzalle Otxandak. Etxde AlosT 27.<br />
garaitzailero. � Victoriosamente, de manera triunfal. � Agertuko dira erromatarrak, sartuko dira zure kaleetan<br />
zear garaitzaillero. Ag Ezale 1897, 128a.<br />
garaitzalari. v. garaitzari.<br />
garaitzapen. � "Victoire" H (ap. Lh). v. garaitza. � 1212 gurutzearen garaitzapena euskaldunakin, Nabasen<br />
(Gipuzkoarra, Saint Palais 1877). JFlor. En DFrec hay 8 ejs.<br />
garaitzari (L-côte ap. A; Dv (-rh-)), garaitzalari, garraitzari, garaitzlari. � Vencedor. � Zer nahi gostarik ere,<br />
garrhaitzari nahi du athera saindu gazteak. Laph 167 (182, 205 garrhaitzari). v. tbn. AB AmaE 344<br />
(garaitzalaria). Uste zuten garhaitzari izan eta garhaitu zituzten. Prop 1908, 26. Urten daigun an legez emen<br />
garaitzlari. Zam Euskaldun gudariak (ap. DRA).<br />
garaitze. v. garaitza.<br />
garaitzia, garaizia (Dv). � "Victoire" Dv. v. garaitza. � Garaitziatik heldu zen bozkarioa laster izan zen<br />
itzulia atsekabe. Lg I 220. Ez beitituzu utzi ene etsaiak ene flakeziaren gainean garhaizia izaitera. JesBih 454.<br />
Lorifikatzen dugu bere etsaien gainean eramaiten duen garhaiziaz. Jaur 107 (108s garhaizia eraman). Zure<br />
Eliza izan bedi ohoratua eta har beza garhaizia bere etsai guzien gainean. Jaur Dév. au S. Coeur 226 (ap. Dv).<br />
Bere buruari nausitzea, hortan datza garhaizia osoa. Dv Imit III 3, 2 (ap. DRA). Jaunak garhaizia handia eman<br />
zaroen bere populuari. Dv 1 Par 11, 14. Bazko egüna beita Jesüs-Kristen bai eta gure gihauren garhaitziaren<br />
egüna. CatS 103 (103 garhaizia). Ikhusi ere ditugu [...] gaixtoen gaineko garaitziarik ederrenak. Prop 1893, 50.<br />
v. tbn. Zerb IxtS 43 (garhaitzia; 44 garhaitia).<br />
garaitzlari. v. garaitzari.<br />
garaiuste (Lar). � Misterio. � --Zer gauza dira <strong>Fe</strong>dearen artekoak? --Dirade aren misteriorik larrienak,<br />
garaiusterik andienak. CatBurg 15. Sartzen da amodio jainkozkoaren garaiustetan. Birjin 124. Nola bada egin<br />
izan zen bere sortzearen misterioa edo garaiustea? Legaz 15.<br />
garaiustedun (Lar). � Místico. "Mystico" y "mysterioso" Lar. � Zenbat urrhatz egin nukeien egun bakhotxean<br />
mendi garaiustedunaren gainerat daraman bid-ederrean. Birjin 93.<br />
� (Uso sust.). � Hunek ukhan zuen bathgune berri bat garaiustedun gezurrezko batekin. Birjin 94.<br />
garaiza (Lar). � Triunfal. "Carro triunfal, gurdi garaiza" Lar.<br />
garaizale. � Heróico. Cf. garaitzaile. � [San Ignazio] bere seme garaizaleaz irten zedin Eleiza Santaren alde.<br />
'Sus heróicos hijos'. Aran SIgn 6.<br />
garaizarrean (ines.; O-SP 228 � Dv � A). � "Garaizarrean da, il a le dessus ou l'avantage" O-SP 228.<br />
Duvoisin infiere el tema garaizar y de éste pasa a Azkue. Cf. garaikarrean.<br />
garaizia. v. garaitzia.<br />
garaizpen (-rh- L ap. A), garraizpen (Lecl). � "Victoria" A. v. garaitza.<br />
garaizta. "Debelación, garaizta, azpiratzea" Lar. v. garaitza.<br />
garaiztu (Lar). �1. "Debelar" Lar. v. garaitu. �2. "Darse por vencido" Lar.<br />
garaizuma. v. garizuma.<br />
garaizuma. v. garizuma.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
417
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garaje, garaja (T-L). � Garaje. � Garajera abiatu zen, automobilaren bila. Arti Ipuin 76. Hartu diat ene<br />
osabaren garaja hura. Baditiat lau langile meneko. Larz Iru 70. Garajako Anton, Etxebesteko Pantxo eta ni. Ib.<br />
12 (v. tbn. 20). An zegoan Erdoziaren garajea eta ara biltzen giñan txoferra eta bi muttillak. Salav 60 (v. tbn.<br />
59). En DFrec hay 3 ejs. de garaje.<br />
garajista, garagista, garagizta. � Encargado de un garaje, garajista. � Bitarteko behar duzue hartu garagista<br />
bat. JE Ber 48. Ikusten ditugu bi gizonak garagistaren lantegian sartzen. Ib. 48. Donaphaleuko kantonamenduko<br />
garagizta, moto martxant edo partikular guziak. Herr 26-3-1959, 3.<br />
gar aldi. v. garraldi.<br />
garaman. v. gareban.<br />
garamanazal. "(B), mujer que, algo entrada en años, se dispone a casarse con el primero que se presenta" A.<br />
garamar. "Granero para helecho, en Orio" Garate 6. a Cont BAP 1949, 358. Cf. 1 garo.<br />
1 garan. "(V-ple-m), maduro. Se aplica a frutos de la tierra y se dice también de personas maduras" A.<br />
2 garan. "Lur garana, tierra suelta. Ogi garana, pan rallado (V-ger)" A Apend.<br />
garan-. "(Vc), variante de garau en los derivados" A. v. garau.<br />
garanbore. � Garambaina. � Nik ez det lore-ederrik zuri eskaintzeko, / Txistu, garanborerik zuri ondratzeko<br />
(1793). BertsZB 150.<br />
garando. v. 1 garondo.<br />
garando. v. 1 garondo.<br />
1 garandu. "Rallar el pan (V-ger)" A Apend.<br />
2 garandu. "(V-m), cumbre. Sur-garandu, cumbre de la nariz. Karabi-garandu, cima del calero" A.<br />
3 garandu. v. garautu.<br />
garanga. "(Pop.), pifia (V-m)" A Apend.<br />
garanga. v. 2-3 garranga.<br />
garangorri (V-m ap. A). � "Fruto del madroño, litm. grano rojo" A. "Apetak emon deust garangorriak jan bear<br />
ditudala ta nik ekin (V)" Ib. (s.v. apeta).<br />
garano. v. grano; garaino.<br />
garanpatu. "Mamparar, defender, amparar, es del bascuence garanpatu, que significa lo mismo, y viene de<br />
paratu, poner, colocar y ganganean sobre, encima [...]" Lar.<br />
garantia, garanti. � Garantia. � Dirutza ain aindiyari erantzupen edo garantiya ipiñi biar yakola. Kk Ab II 76.<br />
Aurrerapen onen babes edo garantitzat. NEtx Nola 15. Judizioak garantia guztiak eduki detzan, soldado<br />
konpainia bat etorri da. Arti Tobera 263. En DFrec hay 34 ejs.<br />
garantxila (V-gip), garatxila (V-gip), garantzila (V-gip). Ref.: A (garatxilla); A Apend (garantzilla); Iz ArOñ<br />
(garantxilla, garatxilla). � "Tallo de la flor de maíz" A. "Flor de maíz" A Apend. "Garátxilla bat: una punta de<br />
maíz con su flor" Iz ArOñ.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
418
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garantxilatu. � Florecer el maíz. "Gaantxillaatu: el maíz" Iz ArOñ.<br />
1 garapa. "1.º (V-ger-ple-arr-oroz), racimos pequeños de la rebusca. [...] 3.º (Vc), castañas que quedan en el<br />
árbol después de la recolección" A. � "Matsak garapa dagoz (V-arr), la vid está con pocos granos" A Apend.<br />
2 garapa. "(V-m), virutas" A.<br />
3 garapa. �1. "(V-oroz), capa de nieve" A. �2. "(V-m), llovizna" A.<br />
garapaio, karapaio (V-gip), karrapio (V-gip). Ref.: A (karapaio); A EY I 189; Iz ArOñ (karapaixo). �1.<br />
"Cierta empanada" A. "Karápaixo, torta triangular con huevos" Iz ArOñ. "Torta que mandaba la madrina por<br />
Pascua a su ahijado" Ib. "Garapaio: amabitxik besoetakoai eman oi dien arrautzaz apaindutako opilla" Ag G<br />
135n. � San Blasetan piper-opilla ta ostegun Donean garapaio ederra amandreak ekarri. Ag G 135. �2.<br />
"Karapaio (V-gip), partija de dinero entre beneficiados" A.<br />
garapaita. v. garopaite.<br />
garapara. "Mampara de puerta, ataurka, garapara" Lar.<br />
garapiñatu (Lar, Añ). � "Garapiñar" Lar y Añ.<br />
garar. v. garagar.<br />
garara (det.; garhara SP � Dv y A; garharra H). � "Garhara, arbre sec, branche morte" SP. "Garharra, que<br />
cite vEys comme appartenient au dialecte lab. et qu'il confond mal avec galharra [...]. Syn. xixkila" H. v. galar.<br />
garardo. v. garagardo.<br />
gararil. v. garagarril.<br />
gararril. v. garagarril.<br />
garasigile. v. GARRASI-EGILE.<br />
garaski. v. garestiki.<br />
garasta. v. garazta.<br />
garastara (V-gip). � "Gaastaia, gaastaak, gaastaaka fuan da, v.gr., la gallina cuando se la espanta" Iz ArOñ.<br />
"Ga(r)ásta(r)a bat" Ib.<br />
garastarro (G-to), garraztarro (V-arr-oroz-och), garraztaro, karrastarro (V-gip, G-azp-goi), karrastaro,<br />
larraztarro (V-och ap. A), larrastarro (V-gip), larrastorro (V-m), Ref.: A (garastarro, garraztarro,<br />
karrastarro, larraztarro); Arzdi Aves 163; Etxba Eib y SM EiPáj (karrastarro). � Zorzal charlo. "Oropéndola,<br />
pájaro parecido a la malviz, algo mayor" A. "Larrastorro (V-m), charra (Alava), charla" Arzdi Aves 163. "Ave<br />
del país. Variedad del tordo. Karrastarruanekuak baziran Eibar-en" Etxba Eib. "Larrástarro, larrástarrua, el<br />
zorzal charlo (Turdus viscivorus). Txorisoro, también se le llamó así" Iz ArOñ. "Karrastarro, zorzal charlo<br />
(Turdus viscivorus)" SM EiPáj. "Zorzal charlo" MItziar Txoriak 116 (da tbn. garraztaro ori "zorzal dorado" y<br />
garraztaro errege "zorzal real").� Txanton Birigarro / amesetan dago / txepetx bat izanik / egin da<br />
karrastaro. BorrB 55. Lerrak, pagoak, zumarrak, zozoak, garastarroak eta basoak berak ere abesten zun. EG<br />
1957 (1-2), 45.<br />
garasti. v. garesti.<br />
garate. �1. "(S; Foix), col de montagne" Lh. Cf. A Morf 696: "Ate en [...] Belate, Eulate, Garate... etc. no<br />
significa 'fuera' sino puerta o puerto y no de mar". � Petrus Garatecoa (1249). GLarr SJ 329, p. 326. Enecus<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
419
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Garatea (1225). Ib. 189, p. 189. Don Garcia de Garate (1246). Ib. 310, p. 305. En arradiguivel I vinna, II<br />
peonadas en arradigaratea (1300). Arzam 247. � Hortakoz lehenak, Harizpe gehientako zianak, ukhen zian<br />
Berdaitzeko garatiaz edo lephoaz jabetzeko mania. ArmUs 1896, 102 (ap. DRA). Ibañeta garatian / egün ikhas<br />
dezagün / nola gure libertatiak / begiratü behar dügün. (Pastoral Üskaldünak Ibañetan). RIEV 1908, 668. �2.<br />
Cf. Itza 61 (ed. 1884; ap. RIEV 1930, 158): "Algunas [caserías] son de término redondo, como las fundadas en<br />
seles con su mojonera o apeo, llamado garate". �3. Hórreo. v. 3 garai. � Labetan gogortutako murkoak<br />
etxearen eta garatearen (hórreo) sinbolotzat zeuzkaten. Etxde Egan 1961 (1-3), 95.<br />
garatosa. v. 1 karatosa.<br />
garatsu. � Desarrollado, crecido. Cf. garatu. � Gizon oro, gizon oso: Jaungoikoak bere asmotan gura izan<br />
daroan baizen oso, ta garatsu ta eldu biurtuko dira. Ibarg Geroko 14.<br />
garatu (V-gip, G-goi; Lar, Añ (V), H). Ref.: A; VocZeg 287; Iz ArOñ (garaatu); Elexp Berg. � "Entallecer,<br />
echando espigas las lechugas y otras hortalizas y plantas, ozitu, garatu" Lar. "Espigarse lechugas y legumbres"<br />
Añ. "Espigar" Ast Disc 621. "Renovar, echar escapos. Se dice hablando de plantas como cebollas, berzas, nabos"<br />
A. "Garáatu, garáaketan da: subirse (el nabo), etc." Iz ArOñ. "Landarak garatzen dienian eztabe jateko balio.<br />
Letxugak, azelgak, kipulak, arbiak... garatzen dira batipat" Elexp Berg. � Arbiak garatzen diradenetik gaztañak<br />
bildu arterañoko zortzi illabeteetan. Izt C 159. Zumartxuria garatzen denean. 'Lorsqu'ils sont en fleurs'. Or Mi<br />
84. [Oliondo muskerraren abarra] eskualde ontan ainitz garatzen da. 'Que abunda en esta región por doquier'.<br />
Zait Sof 126. Lili xuri bati [...] / elur garatua dala diokezu: ainbeste zuri da. "Nieve entallecida". Or Poem 521.<br />
Pipita guztiak garatu izango dira. Ibarg Geroko 14 (ap. DRA). Zaletasun azia [...] zorionen batean kozkortu ta<br />
garatuta ikusi gogo ebana. Erkiag Arran 66. Pitagorak erein-aziak mardul ernemindu ta beregainki garatu ziran<br />
Platonen baratze ederrean. Zait Plat 51. Zenbat geiago goza / garatzenago dan lore panpoxa. "Cuanto más se<br />
goza más renace". Gazt MusIx 89. Artelatzak urresagarrak bekarzki, eta lilipa altzondoan garatu bedi. Ibiñ<br />
Virgil 55. � Crecer, desarrollar(se). � Badira [...] batzuk [...] Elizarako deia, garatuta gero, gizonduta gero<br />
izan dutenak. A Itzald II 69. An [...] azi zan nire anaitxua oiñez asi arte, ta ni bere an garatu nintzan. Or Tormes<br />
11. Arlandu-garaiko eiztariak [...] erti [...] aundikitu bat piztu, ugaldu eta garatu zuten. JMB ELG 48. Adiñean<br />
zoriontsu garatuaz doan Oreste. Zait Sof 17 (v. tbn. 150). Izkera bakoitza beure aldera azi ta garatu oi da. Or<br />
Aitork 5. Yaube, Yoserekin baitzan; Yose orotan garatzen ziyoan. Ol Gen 39, 2 (Dv ongi heltzen zen). Emakume<br />
aspaldi garatuak, andra egiñak. Erkiag Arran 135. Ez da izan [...] Europako estrukturalisten baitarik "garatu<br />
den hizkuntza", horren ernamuina baizik. MEIG VI 111. � (Lar). (Part. en función de adj.; aplicado a personas).<br />
Talludo, muy alto, crecido; desarrollado, maduro. "Talludo [...] ozitua, garatua" Lar. � Ageri ere dire ordun<br />
andere garatuen artean, nexka-saldoak. Or Mi 41. Baziran Madridtik bertatik joaniko zaldun garatuak ere. TAg<br />
GaGo 4. Aundizki itxurazko gazte garatu bat. TAg Uzt 27. Olaingo zalduntxo dotorea sartzen ikusirik [...] gazte<br />
garatuari begira gelditu ziran danak. Ib. 205 (v. tbn. 59). Gizon egiñak, garatuak, agiñak aspaldi<br />
bardindutakoak. Erkiag Arran 14.<br />
garatu. v. geratu.<br />
garatulu. v. taratulu.<br />
garatx. v. 2 garratz.<br />
garatx(a). v. garitxa.<br />
garatxo (V-ger ap. A), garatxu (V-m ap. A), geretxu (G-azp). �1. "Cierto arbusto" A. �2. garatxu. "Leño que<br />
se interpone, para facilitar la operación, entre la cadena y la piedra o madera que se desea arrastrar" A, que cita el<br />
ej. de Mg. � Ona barriz burdijaren [...] nire azterketia. [...] kolzaak, garatxuba, burtezpatia, arasak [...]. Mg<br />
PAb 148s.<br />
garatxo. v. garitxa.<br />
1 garatz (V-ger-ple ap. A). � "Negocio. Garatz andiak, grandes negocios" A. � Garatz arduratsu batek gakaz<br />
adiskidea. A BeinB 79 (v. tbn. 60). v. tbn. Ezale 1897, 243b. Mamiña jaten diozutela zuen garatz orri, negozio<br />
orri. A Ardi 14 (v. tbn. 19). Batzar-nagosiko garatz eta arazo gustijetan sartzeko zaldunak dauken eskubide<br />
berbera. Otx 51 (v. tbn. 92). Garatzaren irabazietatik [...] garazkide egitea [langilleak]. Eguzk GizAuz 153. Ezer<br />
jarri ez, eta guztia jaso... garatz bitxia, negozio zindoa. Erkiag BatB 154s (v. tbn. 80, 149). Garatzak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
420
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
(irabazpide, dirubide) dirala ta [...]. Zait Plat 28.<br />
- GARATZ-BALTZU. Sociedad de accionistas (?). � Lan-garazkiok sortuaz batera, beste ainbeste domugarazki<br />
[...] sakeleratu begiz garatz-baltzuak. Eguzk GizAuz 154. Garatz-baltzua apurtu. Ib. 154.<br />
- GARATZ(AK) EGIN. Hacer negocio(s), negociar. � Bost talentu artu zituena yoan zan, garatz-egin zuen<br />
aiekin ta beste bost irabazi zituen. Ir YKBiz 419. Aregaz [sozioaz] batean, biak bietara egundoko garatzak<br />
egiteko. Erkiag BatB 161.<br />
- GARATZ-GIZON. � Ez dirala garatz-gizonak. "Que no son personas de negocios". Or Tormes 95.<br />
- GARATZ-TXARTEL. Acción o participación (de un negocio). � Garatz-txartelak ziran. Meatz-bazkunetako<br />
txartelak. TAg GaGo 67.<br />
2 garatz (V-ger-ple-arr-oroz-m ap. A), garatza (V-ple ap. A), garaza (V-m ap. A). � "Rastro, indicio.<br />
Garatzean dabil, andra rastreando, husmeando" A. "Garazan dabil, anda husmeando" Ib. Cf. A, a pesar de la<br />
trad.: "Garatza (V-ple), contrato. Alkarren garatzan, en relaciones mutuas, se dice hablando de las que preceden<br />
al matrimonio" A. � Aien garatzean geznariak Yordanako bidetik leiatu ziran ibietaraño. Ol Ios 2, 7 (Dv hekien<br />
ondotik, Ker arein billa).<br />
garatz. v. 2 garratz.<br />
1 garatza. "(V-gip), montón de helecho en forma de cono" A. Cf. garo.<br />
2 garatza. v. 2 garatz.<br />
garatzaina (det.; S ap. A � Alth). � "Petite houx, garratza, garatzaina" Alth Bot 17. v. 2 garratz.<br />
garatzazal. � "(V arc), colmado" A, que cita el ej. de RS. � Andra urenen etxea, garatzazal. "La casa de la<br />
señora de buen recaudo, acolmada". RS 527. Daukanari emango baitzaio, ta garatzazal egingo da. Ol Mt 13, 12.<br />
garau (V; Lar, Añ, Mg Nom, Dv (V), H), garaun (V-ger-ple-arr-m-gip; H (V)), karaun (V-ger-arr-gip), garun,<br />
gareu (V-arrig), gareun (V-ger-arrig-oroz), krau (Lcc), garo (V-ple), garun (V-ger), gau (G-nav, AN-larr-5villaraq-ulz-erro),<br />
gai (R-uzt), garai (G-nav). Ref.: A (garau, garaun, karaun); EI 116, 117; Iz ArOñ (karaun);<br />
Etxba Eib; Ibarra Dima. �1. Grano de cereal; grano en gral.; fruto. "No es por el huevo, sino por el fuero,<br />
mintzen nau, garauak ez, arauak bai" Lar. "Ogi garaua, garaba, garauna, alea, bihia, grains de froment" H.<br />
"Artakaraun, grano de maíz. Garikaraun, grano de trigo. [...] Urkaraun, fruto de avellano" A. "Garaua sapaixan<br />
gordetzen danetik, ez da garautegirik gure aldietan" Etxba Eib. v. ale, bihi, grano. � Tr. Documentado desde<br />
mediados del s. XVIII en autores occidentales (cf. infra (2) para autores septentrionales), principalmente<br />
vizcaínos. Garau es la forma gral. Hay garaun en Arrese Beitia (AmaE 317), Kirikiño y Bilbao, y garun en<br />
algunos pocos ejs. vizcaínos de mediados del s. XX. En DFrec hay 5 ejs. de garau y 3 de garaun. � Irunsi<br />
ditu[t] eun da ainbat gaztaña / egia da ta, artu zituen lagun bik garau bana. Acto 217. Olo garau. Mg PAb 151.<br />
[Bedar dongaak] itxiko ez dabee biar dan garaurik artuten [gari soloan]. Ib. 196. Arta-garaubaz. Ib. 89. v. tbn.<br />
CrIc 54. [Kolejioko almendruari] ikusi eneutsan almendra garau bat. Añ LoraS 8. Gari garauak. Ib. 54s. Anis<br />
garau batek. Ib. 188. [Ginda arbola] garauz beterik. Ib. 19. Probinzia onetako lurrak ematen dituen garaurik<br />
ezagungarrienak dira: gaztaña, sagarra, matsa, [...]. Izt C 137. Eun ta lau egunen barruan ain mendi goitituan<br />
egindako garau ikusgarri eder galant au [azaburubildu au]. Ib. 157. Zigor onek [...] bere osto, lore eta<br />
garauakin iraun zuen. Lard 97. Erein biar dira garau mueta asko urte bakotxian. Ur Dial 53 (It ale, Dv, Ip bihi).<br />
Auzoko Zeltarrak zutela aien garau eder ugari eta aberetalde aundien gutizia. Etxeg EE 1882c, 561. Gatzgaraua.<br />
Azc PB 162. [Sasi-masusten] garauren bat gorrizkatuten asirikoa. Ag AL 54 (v. tbn. G 140). Ale<br />
(garaun), urun eta ogi. Kk Ab I 75. [Mats] garauak. Or Tormes 25. Garau eze ori, bada, bear-garaiez goza ta<br />
ondu dedin. Ldi IL 37. Horrenbeste arta-garaun. Bilbao IpuiB 258. Olloeri deika asi da / [...] ta garuna-arto<br />
gorrija / zabaltzen du. EgutAr 21-6-1959 (ap. DRA). Galgaraua edo onetariko garauren bat. Ker 1 Cor 15, 37.<br />
� (Fig.). � Arritokietako Ama Neskutzari "Argia"k eskeintzen dion garau bereiz au dala bide. Ldi IL 55.<br />
Ezpaitzuen errotik atera, [kulpadunaren] garau pozoatsu eta zornetsu hura. Arti Tobera 273. � (Lar, H).<br />
"Cuentas del rosario, aleak, garauak, boillestak" Lar. � Mun eikijozu errosarijuaren garauai. Ur MarIl 29.<br />
Errosario-garauak atera ta amabost arenak esaten abia zan. A BeinB 91. � Cabeza (de cerilla). � Il ete zan edo<br />
ziur iakiteko, pospollo garun bat urreratu eutsen biztuta surrera. EgutAr 28-6-1957 (ap. DRA).<br />
�2. (V; Lar), garaun (V-arr-m), karaun (V-arr-ger-gip), garun, garab- (SP, O-SP 228, Urt I 396, Ht VocGr<br />
331, Dv, H). Ref.: A (garau, garaun, karaun). (En frases negativas o interrogativas). "Garaba, aucun. Ezta<br />
garabik, il n'y en a pas un seul" O-SP 228. "Ezta garabik, il n'y en a point du tout [que aparece tachado en la<br />
primera copia y escrito encima 'pas un seul']. Orhoit zara hitz garabez? vous souvenez-vous d'aucun mot?" SP.<br />
"Ezta gorphútzeko parterik batere vel parte garabik bere balioa eztuenik" Urt I 396. "Aucun, batere, garabik"<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 421<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Ht VocGr 331. "Point, garabik, bathere" Ib. 405. "Ninguno se ha quedado, alerik, garaurik geratu ezta" Lar.<br />
"Garau [...]; (G), quelque; avec la négative, aucun. Ez da garabik, il n'y en a aucun, il n'y en a pas du tout. Le b<br />
est euphonique, comme dans arabera, directif de arau" Dv. "Orhoitzen zare garabez? (SP), vous souvenez-vous<br />
d'aucun?" Ib. "Ordinairement accompagnant un sens negatif: rien, personne. Gutarik garauik zaurthu gabe (EZ)<br />
[...], bertze garauik eztoha hara (EZ)" H. "Individuo, cosa alguna, persona alguna. Garaurik eztago, no hay<br />
nadie, ni un individuo. Sin. de alerik eztago (G), bihirik ezta (BN, L, S)" A. "Karaunik eztago, no hay nadie,<br />
ningún individuo" Ib. � Tr. Documentado al Norte desde el s. XVII (falta en Materre, Haramburu, Axular y<br />
Harizmendi) en algunos pocos autores hasta mediados del s. XIX. Garab- es la forma general. Hay garau- en un<br />
ej. de Etcheberri de Ziburu (Man I 117) y por lo menos una vez en HeH. Al Sur se encuentra en CrIc, Añibarro y<br />
en algunos textos vizcaínos del s. XX, en todos ellos bajo la forma garau(n)- o garun-.<br />
� (Tras sust. indet.). Ningún; nada de. � Despendioak [...] dire hain handiak ezen, eztela profitu garabik.<br />
"Aucun profit". Volt 184s. Eztu taxa garabik. Ib. 250. Zuri emaiteko hain merke nola merkatari garabik. Ib. 256.<br />
Ogi garabik da nekatu gaberik. Ib. 264. Hirur etsai ezagutzak herra handitakoak / eta lausengu<br />
garabez ezin baketuzkoak. EZ Man I 18. Theilla garabik etzuen [etxolak]. EZ Noel 52. Iguzkiak eztu egun /<br />
garabetan argitzen. EZ Eliç 189. Begira gaitzatzu [...] / bekhatu garabetara / lixtur ez gaiten. Ib. 213. Etzuen<br />
trabu garabik sentitzen. SP Phil 124 (He 126 traba garabik). Ezterauela kalte garabik ekhartzen. Ib. 166. Badire<br />
milla gauza, zeiñen iakiteaz arimak ez baitu probetxu garabik. Ch I 2, 2 (Mst batere ezpeita profeitable). Oihan<br />
hautan segur ez laite garabik / abere ez hegaztin. Gy 2. Txuri garaurik ez izan arren, kapelua bere lekuan euki<br />
gura dabe. "Aunque no haya cornado de trueco". Or Tormes 83. Buruban ule garau bat bera be ezeukalako. Otx<br />
38 (v. tbn. 126). [Zerualdea] odei garau batek ere orbanik txikiena egiteke. Erkiag Arran 155. v. tbn. Arg DevB<br />
35. INav 96s. Gç 160. � (Con sust. con suf. -(r)ik). � Haragizko obrarik / egin gabe garabik / digne ediren<br />
gaiten / kantatzeko eskerren. EZ Eliç 173. Monhoren omenari / Azkaindarren gezur tzarrek [...] / ez diote<br />
garabik / egin bidegaberik. Monho 52. Nihongo tribunaletan / etzen agertu garabik / kausa nahasiagorik. Gy<br />
325. Hark etzuela garabik / aurkitzen bertze moienik. Ib. 303 (v. tbn. 316s). � (Con deus). � Eta etzuten /<br />
munduan deus ontasunik / garabik zilho bat baizik. Gy 274. Deusek ez detzake hek salba garabik / herio latzaren<br />
segaren azpitik. Ib. 168.<br />
� (Como pronombre). Nadie, nada; alguien, algo. � Herioarenak dire halako obratzeak / garabek non ezbaititu<br />
naturaren hain dorpheak. EZ Man I 45. Gutarik garabik zaurthu gabe. EZ Man II 155. Apartatu naiz / neure<br />
lagunetarik / orain garabik hantatzen / eztudala hetarik. EZ Eliç 334. Hiltzea den baiño deus seguragorik /<br />
halere derragun eztela garabik. Gy 169. � (Con ere). � Emoidazu, Yauna [...] astia, direanok, garaurik bere<br />
itxi bagarik, konfesetako. Añ EL 2 163 (EL 1 148 batxo bere). Gizon hetarik, garauak ere eztuela ene apharitik<br />
dastatuko. HeH Lc 14, 24 (He batek ere; cf. nota del ed.: "Garau, norbait edo zerbait; garauak ere ez, batek ere<br />
ez, garauik ez, deus ere ez"). Zinko lako gixonik garaunik be etxagok errijan. Kk Ab I 63. Garaunik be etxian<br />
gelditu barik, danak batera urten eben errondan. Kk Ab II 178. v. tbn. Bilbao IpuiB 135 (garun). � (Con<br />
bertze). � Eztoa berze garauik hara. EZ Man I 117. Eta orduban eztuzu izanen perillik Chacolleko<br />
bankubarentzat eta ez bertze garabenzat. INav 60. � (Con bat). � Agur botoiak: etxat garau bat enparauko.<br />
CrIc 60.<br />
� (En condicional). Alguien. � Garabek (norbaitek) nahi badu, berak bere burua begiratu, galduko du. HeH Lc<br />
17, 33.<br />
� (En función de adverbio, acompañando a un verb. y con suf. -ik). Nada; algo. � Maria, othe ziñen / garabik<br />
trublatu / fazoiñ huntan Gabriel / zenean mintzatu? Gç 68. Eternitate oso ura / garabik eztuk gutitzen. Ib. 176.<br />
Eztire garabik berthutean aitziñatzen. Ch III 37, 4 (v. tbn. I 20, 2).<br />
� (garabez). De ningún modo (?). � Zer dolorez beharko naiz / iarri sentimentan? / ez Iauna, garabez ez naiz /<br />
sarthuko nihoiz hetan. Arg DevB 197s.<br />
�3. "Garaba, aucun. Pena garaba, pene qui reste à satisfaire" SP. "Quelque; aucun avec la négative (SP)" Dv.<br />
Cf. H: "Garaua a été employé par EZ comme syn. de garaia, le surplus, le reste. [...] pena garaua, [...] la peine<br />
du purgatoire, est la peine qui reste à expier de la faut pardonnée en bas. C'est probablement une confusion<br />
erronée des deux termes". � Purgatorioko pena iakin ezak Kristaua / hemen barkhatu kulparen dela pena<br />
garaua. EZ Man I 116.<br />
�4. (V-gip). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. "Grande, descomunal, tremendo. Friztixa garauak bildurtu ninduan,<br />
benetan izugarrixa zalako" Etxba Eib. "Aspaldixan ikusteke neukan Koldo eta, jesus, haura dago mutill garaua"<br />
Elexp Berg. "Garau, Bizkai aldean grano bezela erabiltzen da eta Eibar ta inguruetan grande edo tremendo<br />
bezela" SM Zirik 72n. � Asto bat andija, garauba. Otx 119 (v. tbn. 11). Ik egin dauan besteko zorakeri garauba<br />
egittia. Ib. 136. � "Garau, guapo en Elgóibar" Garate 2. a Cont RIEV 1933, 98.<br />
- BELAR-GARAU. Cereal (planta). � Olua da bedar garau guztijen artian [...]. "Entre los cereales". Ur Dial<br />
81 (It aleetan, Dv bihi ekhartzen duten belharretan, Ip bihietan).<br />
- GARAUA KENDU. "Desgranar (V)" Añ. v. garaugabetu.<br />
- GARAUAK SARTU. "Operación sobre las piezas fundidas, para cubrir sus defectos en las superficies a pulir.<br />
Benanzio txikixak, garauak sartzen eitten eban Trokolanian" Etxba Eib.<br />
- GARAU-SARTZAILE. "Desporador, el que se dedica a rellenar los poros de las piezas fundidas (zarrak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
422
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
bakarrik erabiltzen dute). Garausartzalliak jornal gitxi irabazte juek" SM EiTec1 148. � Basarritarrak [...] esan<br />
zetsan garausartzallia zala (desporador). SM Zirik 72.<br />
- GARAU-SARTZE. Acción de desporar. "Desporar, rellenar los poros al fundido. Garausartzia ezta biar<br />
gatxa" SM EiTec1 149.<br />
- GARAU-SASKI. Cesto de frutas. � Jasorik / otar aundi bat --garau (fruto)-saskiya-- / goizero dator neska.<br />
EA OlBe 111.<br />
- GARAUTAN (V-m ap. A; garaunetan V,... ap. A). "Desgranándose. Se dice de un árbol que de puro sazonado<br />
se desgrana espontáneamente" A.<br />
- GARAU-ZALE. "Granívoro. Ernaria kokozalia dan bezela, ormatxorixa garauzalia" Etxba Eib. � Bela ta<br />
beste txori garau zaliak. Mg PAb 150 (v. tbn. 183).<br />
garaudun. � Frutal. � Baita bere aitak eskiñi deust datorren neguan igali edo garaudun beste zugatz batzuk<br />
ipiñiko doguzala. EEs 1918, 127.<br />
garaugabetu, garaubagetu (Añ (V)). � "Desgranar" Añ.<br />
garauka. � Grano a grano. � [Gatza] ezarten deutsazu jatekoari eskutadaz? Ez, ezpada garauka, gitxitxo. Añ<br />
LoraS 153 (v. tbn. MisE 252).<br />
garaun. v. garau; garun.<br />
garaunandi. "(V-m), una especide de manzana, litm.: grano grande" A.<br />
garaundu. v. garautu.<br />
garaurri. "Berroqueña piedra" Lar.<br />
garaustikai (Lar, H). � "Cochinilla para teñir" Lar. "Grana, cochinilla" Ib. � [Ameriketan sortzen den aberetxo<br />
bat] ekartzen dute ganbusia egiteko. Garaustikaia deitzen diote. It Dial 18 (Ur grana, Dv, Ip koxeni(l)la).<br />
Garaustikaia gorria da. Ib. 18.<br />
garauta. "Pieza de oro, etc., alaja, urrezko garauta" Lar. "Pieza de a ocho, cuatro, etc." Ib. "Piezas en el juego de<br />
damas, etc., garautak" Ib.<br />
garautako. "(Vc), fruta que de puro madura se desprende del árbol" A.<br />
garautegi (V-gip ap. Etxba Eib; Lar, Añ (V)), garaundegi. � "Granero" Lar y Añ. "Hórreo" Añ. "Hórreo. Beittu<br />
zeruko egaztixak: ez dabe solo-eraiñtzerik, ez metatze d'ez garauteixan gordetzerik [...] (Mt 6, 26)" Etxba Eib. v.<br />
garitegi. � [Txoriak] eztabe garautegietan bildu, ez ezer gordeten (Mt 6, 26). Añ MisE 76 (Ker garautegi,<br />
EgutAr 22-8-1959 (ap. DRA) garaundegi; Ur (V) galtegi). Garautegiak edegi ebazan, ejiptoarrai garia saltzeko.<br />
Ker Gen 41, 56 (Dv bihitegi, Ol aletegi).<br />
garautsu. � Abundante en grano. v. bihitsu. � Zazpi galburu eder eta garautsu sortu ziran. Ker Gen 41, 5 (Urt<br />
bihitsu, Dv, Ur bet(h)eak, Ol aletsu).<br />
garautu (Vc ap. A; Lar, Añ, H). �1. "Granar" Lar. "Granado, aletua, garautua" Ib. "Producir fruta" A. � Ikusi<br />
daigun mastia loratu ete dan, lorak garautu, granadak loratu badira. CantCS (V) 7, 12 (G granotu).<br />
� "Granado, grande, ilustre, bitorea, garautua, andia" Lar. �2. garandu (V ap. A), garaundu, garaldu (V-ger<br />
ap. A). Desgranar. (Sentidos prop. y fig.). � Azalduriko araua garanduten asiez gero, eurrez eurrez beste<br />
arautxo batzuk emartuko dauz. "Empezando a desgranar la regla". A Gram 29. Artoak eta indiabak garaundu,<br />
azitarako onen-onenak gorde oindixik. EgutAr 2-1-1959 (ap. DRA). Denpora sikuak garantzen ditu bere / ordu<br />
miragarriak sekula batean. Arti MaldanB 190. Pioka txoritxuak / aleka garauntzen / artaburu ozen bat. Gand<br />
Elorri 50. Elorria tanto zuritan garauntzen dan arkaitz lakar inguruan. Ib. 46. �3. "Garandu (V-ple), [...]<br />
revelar" A. �4. "Garandu (V-m), [...] soltarse los mozos, salir de cáscara (pop.)" A. "J.C. Guerra en EAlde 1922,<br />
209, dice que a su significación directa 'desgranar', añade la figurada de 'desatar, libertar, emancipar'. He oído<br />
algunas veces a mis clientes decir, para expresar la situación familiar de un caso en consulta: seme-alaba guziak<br />
garanduta dagoz, todos los hijos e hijas están ya emancipados, litm. desgranados" DRA (que no da ref.).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
423
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garautxo (Lar, H), garauntxu (H). �1. "Granico, granillo" Lar. � Liñoak izaten dauz garautxuak goigoian [...]<br />
aziak barruan daukazanak. Ezale 1897, 292a. �2. garautxu, garauntxu (H y A, que citan el ej. de Añ). Dim. de<br />
garau (2). "Garauntxu bat ere itxi bagarik, sans rien laisser [...]. Syn. deus, deusere, batere" H. � Berba baten,<br />
mundu ta mundutar guztiak, garauntxu bat bere itxi bagarik. Añ EL 2 44s (EL 1 39 batxo bere).<br />
garautze (Lar, H). � "Granazón, aletzea, garautzea" Lar. "Grenaison" H.<br />
garautzi. "Garulla, la uva desgranada, que queda en las cestas [...], garulla, garautzia, matsalea" Lar.<br />
garazelai. v. gartzelai.<br />
garazia. v. grazia.<br />
garazia. v. grazia.<br />
garazki. "Acciones de ferrocarril, garazki (neol. [de Azkue]" A DEV s.v. acción. v. DOMU-GARAZKI, LAN-<br />
GARAZKI.<br />
garazkide. � "(Neol.), socio accionista" A DBols. Cf. 1 garatz. � Jaun onen eretxiz langilleak garazkide egin<br />
bear dira bakotxaren tokamenak laketzen dauan giñoan. Eguzk GizAuz 153 (v. tbn. 151). Gabontzak laster,<br />
garazkidea edo sozioa izango dauala. [...] Beste txatarreru bategaz bategingo dau. Erkiag BatB 158.<br />
garazlari (A Apend). � "(V-ger arc?), negociante" A Morf 95. Cf. 1 garatz. � Garazlari-artean sartzeko<br />
zagoz? Garbitasun asko ta onak eskuratu arte ez sartu. A EY III 304. Eladetarren artean [...] langile, nekazari<br />
[...] oialgile, garazlari ta orrelakoak ez-aintzakotzat zituzten. Zait Plat 113 (v. tbn. 133, 134, 137).<br />
garazpen. "Sorthu baino lehen, haurra dagoen untzi urez bethea" Alth in Lander RIEV 1911, 599. "Amnios, urzorro,<br />
garazpen" T-L.<br />
garazta, garasta (V-gip ap. A). �1. "Llovizna" A. �2. Riego; chorro. � [Buenos Aires-en] bero ezoa. Egunez<br />
ta gauez ere ur-garaztaren azpian egon bear. Or QA 49.<br />
garaztada, garastada. �1. "(V-gip), regadío, riego" A. � Jarrita egoan lurrean baiño garastada geiago<br />
artzeko. Ker Ez 17, 7b. �2. "Garastada (V-gip), morro agujereado de la regadera" A.<br />
garaztar (VocBN, Dv, H, A). � "Cizaine, qui est de Cize" Dv. "Natural del cantón de Garazi" A. � Larre<br />
garaztar bat da, Nafarroa goran / izatu aiphatua erregen denboran. Hb Esk 76. Aitaren aldetik garaztarra zen,<br />
amaren aldetik baztandarra. Laph 123. Begira zer dioen Salaberry garaztarrak. MEIG VII 176.<br />
v. tbn. HU Zez 146. Arb Igand 89. JE Bur 144. Barb Sup 167. Ox 23. Zub 17. Etcham 110. Iratz 146. Lf ELit<br />
103. Egunaria 15-7-1962 (ap. DRA). Ardoy SFran 15.<br />
garaztatu, garastatu (FSeg ap. A), garuztatu (-au V-m ap. A). � Regar; rociar. � Ontzi bat gora yaso ta illotza<br />
txirrioan iru bider garastatu zun. 'Cubre el cadáver con triple libación'. Zait Sof 173. Intzez garaztaturik. Ib. 125.<br />
Garaztatu neurri otzaz zure aserrearen sugarra. Amez Hamlet 117. Zutaz egarri diran animak [...] Zuk<br />
garaztatzen dituzu iturri izkutu eztiz. Or Aitork 394. Edendik ibai bat sortzen zan, baratza garastatzeko. Ol Gen<br />
2, 10 (Urt ihinztatzeko, Ur erregatzeko, Dv urztatzeko, Ker bustiteko). Lurriña bakarrik igotzen zan lurretik lur<br />
azal guzia garastatuaz. Ib. 2, 6. Euri adiskidetsuz garaztatu ditzala. Ibiñ Virgil 109. [Illargizko txirrindolak] bere<br />
dizdiaz garaztatzen dau / lurraldea ta etxola. Atutxa Mugarra (ap. DRA).<br />
garazuma. v. garizuma.<br />
garazur. v. garezur.<br />
1 garba (L-ain, R-uzt; SP � Chaho, H), karba (kh- Dv, H, A). Ref.: A; Iz R 296. �1. Gavilla, haz. "Ogi garba,<br />
gerbe de blé, azaua" SP. "Kharba, dix gerbes, ou dizeau [?]" Dv. "Fajo, gavilla. Ogi-garba, gavilla de trigo" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
424
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
"Kharba, montón, acerbo. [...] Karbak hamabi ezpal ditu (?), la hacina tiene doce gavillas" Ib. "Ánitx gárba,<br />
mucha paja" Iz R 296. Cf. VocNav y LzG s.v. garba. � Mehakeek ere iasanen eztute ardantzerik / ezta ordokiek<br />
ere abuztutan garbarik. EZ Man I 89. Ezpal eta garba ogiak / geure eskuz billzera. EZ Eliç 276. Garba bilzen<br />
hari [gara] (Ps 125, 6). Hm 141 (Dv kharba; Ol bala, Ker gari-eskutadak). Landa eder eta zabalak zeinetan<br />
kausitzen baitira falak eta garba ephaitekoak. ES 193. Elkharrekin estakatzen zituztela landan ogi kharbak. Lg I<br />
91. Gosez daudezinei eskutik khendu diozkate ogi-burukak. Hekien kharben artean egin dute eguerdiko loa.<br />
"Inter acervos eorum". Dv Iob 24, 10-11. �2. "(Sal, R), comida de avena para vacas mezclada de trigo" A. Cf.<br />
VocNav garba y garbia: "Avena que se deja sin trillar y que se da a los bueyes cuando labran (R)".<br />
2 garba (G, AN-larr-erro, L-ain, B, BN, S; SP, Lar, H), karba (kh- BN, S; kh- VocBN, Dv, H), garga (R). Ref.:<br />
A (garba, garga, kharba). � Agramadera. "Instrument à broyer le chanvre. Broie. Linoaren garbatzea, broyer le<br />
lin. Lino garbatzekoa, lin à broyer. Garbatu beharra, qui doit être broyé" SP. "Kharba, cette [...] forme est la<br />
plus usité. [...] Syn. sugaratsa" H. "Agramadera, instrumento que sirve para majar el lino" A. "Kharba, carda o<br />
rastrillo para purificar el lino" Ib. "Karba, kharba, Zibero aldean barga. Askaño bat zen luxe, mehar eta apala, bi<br />
zurezko zangoren sardekak jasaiten zuena" JE GH 1924, 394n. Cf. VocNav s.v. garga y LzG s.v. carabasto. v. 1<br />
barga, darga. � Liñagabia, karrama, garba. Izt C 233 (en una lista de herramientas). Behar dute bada [lihoa]<br />
malgutu. Hortarako garba derizakoten tresna berezi bat dute erabiltzen. Lf GH 1924, 394. Garba bizkarrean<br />
jarri / ta auzora lagunekin dioa. Or Eus 100. � "Garba (G-to), se dice figuradamente de los dientes de un<br />
individuo que devora la comida" A. � "Karba gorrian ari dira (BN-mix), están incomodados" A. � "Kharba, au<br />
fig. refrain, rengaine. Bethi kharba bera, toujours le même refrain. Syn. tehenta" Lh.<br />
- KARBAN. Majando el lino. � Ora gauan laur karbari / karban hanxe ziren ari. O Po (ed. F. Michel), 233.<br />
3 garba (V-occ-m, G-goi; Añ (V)), gerba (G-goi, AN, L-ain; O-SP 228, SP, H, Lcq 34), kerba (L-sar). Ref. A<br />
(garba, gerba, kerba); Ibarra Dima. � "Fleur de noyer ou de chêne" SP. "Fleur de noyer, coudrier, saule, etc.,<br />
chaton" H. "Así se dice a la flor del castaño, gaztain-gerba" Lcq 34. "3.º flor de maíz. 4.º flor de castaño. [...] 8.º<br />
capullo de castañas" A. "Gerba, amento, flor unisexual, p.ej. del castaño, maíz, nogal, avellano" Ib. v. 1 gara<br />
(3). � Gaztaiñondo zaar batzuk egozan garbaz apaindurik, uztaren deitzaille. Erkiag Arran 10.<br />
4 garba. "Couverture d'une grange, toiture grossière" H. Cf. arba, garbategi.<br />
5 garba. "(V-ple), ligero (sueño)" A. v. LO GARBA.<br />
garbaginen (ines.). "(V,...), recogiendo flores de maíz, litm. haciendo" A.<br />
garbai (V, G-goi ap. A; Lar, Aq 1316, Añ (V), Dv, H), garbae (A). � "Arrepentimiento" Lar. "Pesar, dolor" Ib.<br />
"Douleur, affliction" Dv. "Arrepentimiento. Urdaia, janda garbaia (V-m) [tbn. en Mg PAb 123], tocino, después<br />
de comerle, arrepentimiento" A. � Tr. Atestiguado desde Capanaga; hasta finales del s. XIX se documenta sólo<br />
en algunos autores vizcaínos (no se encuentra en Astarloa, fray Bartolomé y J.J. Moguel). A partir de esta época<br />
lo emplean tbn. algunos autores no vizcaínos de léxico cuidado. � Garbaia edugi, egin dauelako, eta ez<br />
kunplidu. Cap (ed. 1893), 46. Pekatuen garbaiagaz. Cap 18. Emaiten deustazula neure pekatuen garbaia. Urqz<br />
4. Damuari edo garbaia. Cb CatV 110. Bekatuen damuaria oso bat [...] garbai bizi bat. Añ EL<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 425<br />
mende.<br />
1 25 (v. tbn. en<br />
contexto similar EL 2 29, 45 y 239 bekatuen garbai zolia). Artu dau Israelek betiko garbaia / euskeldun izateko<br />
gaur erabagia. (Interpr?). AB AmaE 27 (Dv traduce 'Israel est touché d'éternel repentir'). Iraindu dogulako<br />
daukagun garbai edo biotzmina. Itz Azald 139. Eleizak [...] ezarri ziyezten garbai-agiriyak (pruebas de<br />
arrepentimiento). EEs 1913, 179. Garbai edo damua. KIkV 95. Au ikusirik nori etxako garbaiz ausiko bijotza?<br />
Enb 100. Badakartzu zuzendu-asmo zeatzik eta [...] egiazko garbairik ere. Ldi IL 88. Baña gogoak damu bat<br />
dizu: / anbat pekatuen garbai. SMitx Aranz 166. Ori zala ta garbaiz ta errukiz ikusten eban maisuak. Erkiag<br />
BatB 26.<br />
v. tbn. CrIc 206. Zav Fab RIEV 1907, 531. CatArrig 87. A Ardi 115. KIkG 73. Mde HaurB 50. Etxde JJ 265.<br />
Arriand Lc 24, 47.<br />
� Oben-garbaiaz / anai-besarka / emon daiogun / alkarri. Enb 106 (v. tbn. 93, 104, 105 oben-garbai).<br />
� (Uso adj.). � Damututa zegoan Patxi. [...] Krispiñ etzan lapur garbaia, Patxi bezela. Ajolik ere etzitzaion.<br />
Osk Kurl 193.<br />
- GARBAI IZAN. v. 1 garbatu. a) (Aux. intrans.). "Arrepentirse, dolerse, pesar: biyotzez garbai naiz, me pesa<br />
de corazón. Compungirse" BeraLzM. � Artzainak dei ta ardi gaizoa arenganaino / bêka doa lotsa dala, damu,<br />
garbai. A Ardi 112. Iraindu zaitudalako, biotz-biotzez garbai ta damu naz. KIkV 116. Garbai da beste norbait<br />
maitatu eza. Ibiñ Virgil 34. b) (Aux. trans.). Arrepentirse. � Ezin geiagoan garbai ta damu det nere maiteena<br />
zeran Jaun ori iraindu ta naigabetua. KIkG 84.<br />
- GARBAIZKO. (Adnom.). � Garbaizko lorea. "Flor del arrepentimiento". Laux BBa 70.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garbaidun (Bera). � "Contrito, penitente. Asistar garbaiduna, el penitente de Asis" Bera. � Lotsaz gogora<br />
datorzki / obenak ta negar dagi / garbaidun au, Jauna, azketsi. Dies Irae. EgutTo 8-3-1919 (ap. DRA).<br />
garbaikide. � "Garbaikide nozu (nauzu, nuzu), le acompaño en el sentimiento. Litm. vos me tenéis (como)<br />
compañero de sentimiento (Orixe)" A EY III 323. "Garbaikide: atsekabean lagun (V)" Zait Sof II 152. � Laerte,<br />
utzi nazazu zure garbaikide izaten. Amez Hamlet 141. v. tbn. Zait Plat 10.<br />
garbaildu. v. garbaldu.<br />
garbaindian. "Garbaindian ai da xardukitzen, hace tiempo que está hablando" A Aezk 292. Cf. garmendian.<br />
garbaipen. Neol. creado por AG en 1897 de garbaitu 'arrepentirse' y -pen. � Arrepentimiento. � Garbaipen<br />
onak egixubez, ba, ta etzadiz asi esaten: [...]. "Fructus dignos penitentiae" (Lc 3, 8). AG 1441 (Ol garbai-arnari,<br />
Arriand garbai-gixako arnari, Ker damu-frutu).<br />
garbaitu. v. 1 garbatu.<br />
garbaiune. � Ocasión de arrepentirse. � Nok leukeen astia, / Nok garbai-unea / Iñontzat ez isteko / Neutzako<br />
bidea. Azc PB 35s.<br />
garbaiztu. � Arrepentir. Cf. 1 garbatu. � Ez det nai Ama Neskutx mindua / negar nere miña gatik / nai det<br />
garbaiztu nere gogoa / zeutzaz erruki arturik. Tene "Neskuts minduari" (ap. DRA).<br />
garbakatu (H). v. 3 garbatu.<br />
garbal (B, BN-mix ap. A; O-SP 227, SP, Lar, H), galbar (V-oroz ap. A; H), kalpar (H). Cf. galpar, kalpar. �1.<br />
Calvo. "Conominado Galbarra, que quiere decir 'calvo'" IC II 423. "Chauve de devant de la tête" SP. "Calvo,<br />
karsoilla, garbala" Lar. "Aussi on trouve galbarra, au sens de chauve et calvitie" H. "Calvo, de pelo ralo" A. �<br />
Inter viros nominatos Galvarra, Galindo Soliz [...] (s. X). TAV 2.1.3. Que est a limite de Nunno Galvarra de<br />
Patumia (76, s. XI). Lac Irach 100. Pedro Garbala (s. XIII). GLarr SJ 104, p. 104. Garcia Garballa (Labrador de<br />
Leache, 1257). Ib. 375, p. 380. In Garbala (s. XI-XII). Ib. 2, p. 8. � Aitzin aldean illetsu da eta xerlotsu; baiña<br />
garhaitean, garzetan, gibel aldean, motz, soil, garbal, karsoil eta ille gabe. Ax 153 (V 101). �2. (VocBN, Dv<br />
(S), H). "Découvert" VocBN. "Dénudé, dépouillé de feuilles, arbres, herbes, végétation. Zuhaitz garbala, arbre<br />
chenu, sans feuillage. Lekhu garbala, lieu dénudé, dépouillé, nu, découvert. Syn. soil, biluza" H. �3. (H), galbar<br />
(H). "Garbal, pris substantivement, calvitie. Id. garbaltasuna" H. "Aussi on trouve galbarra, au sens de chauve<br />
et calvitie" Ib. "Galbarrak, entradas en el pelo, calvas; claros en los yerbales, sembradíos, etc." Otx Voc. v.<br />
garbaltasun. � Basa-maurtu aretan bixi zan, galbarra baño sollago egozan aitz batzuben ganetxuban. Otx 106.<br />
�4. "(AN-erro, BN-ciz-mix), despejado, esclarecido. Gizon garbala, hombre esclarecido, ilustre" A. �<br />
[Deskartes] jakintzari garbalak [...]. Zink Crit 9. Gure Ama Eleizeak eraspenaren ontzi garbal eta bikaiña<br />
deitzen dautso (Andra Mariari). Eguzk LorIl 236 (ap. DRA). Izki-mota orontzat burdinori garbala. "Bronce<br />
insigne". Laux BBa 136. Bai eder zala gaste garbala. "El esbelto mozo". Laux AB 20. Gizon jakitun eta bikañak<br />
agertuko ei dira ta gizon garbalok gizartea osoro barriztauko ei dabe. Eguzk GizAuz 80. Bera yatorriz, garbala<br />
izan arren [...]. 'Noble por su nacimiento'. Zait Sof 188.<br />
garbaldi, karbaldi. � Rato de agramar el lino. � Hanti-landan er' urzeki / Zezan, gogo handireki /<br />
Karbategira, bait' egin / Karb'aldi bat han hareki. 'Et y macqua un moment avec elle'. O Po (ed. Michel), 241.<br />
garbaldu (AN-erro, BN ap. A; VocBN, Dv, H). �1. "Éclaircir, rendre découvert un objet, en l'élagant de ce qui<br />
le rend obscur, éclairci" VocBN. "Éclaircir par élagage" Dv. "2. devenir dénudé, dépouillé, sans feuilles, arbres<br />
ou végétation. Syn. soiltzea, biluztea. 3. éclaircir, élaguer. Syn. argaltzea, bakhantzea, garbitxetak egitia" H.<br />
"Aclarar un árbol por medio de la poda" A. �2. (H), galbartu (H). "1. devenir chauve. Syn. karsoiltzea" H. �3.<br />
(Sal ap. A), garbaildu (BN-baig ap. A). "Remangar. Besoak garbaildu (BN-baig), remangar los brazos" A.<br />
garbalian (ines.). � "Fácilmente" Darric (ap. DRA).<br />
garbalki. � � [Simeon Volonterik] hogoi eta bi urthez garbalki lagundu zituen toki guziko <strong>Fe</strong>dearen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
426
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
aintzinamenduak. Prop 1906, 160 (DRA traduce "abiertamente, claramente").<br />
garbaltasun. "Calvitie" H.<br />
garbantzu. v. barbantzu.<br />
garbarei. "La parte superior del granero, que sirve para guardar utensilios varios, es llamada garbarei (Ae)"<br />
CEEN 1970, 342. Cf. 3 garai.<br />
garbari (H), karbari (BN-mix, S ap. A; kh- VocBN, Dv, H). �1. "Broyeur" VocBN. "Brieur" Dv. "Celui ou<br />
celle qui travaille à la broie. Syn. bargari" H. "Linera, trancadora de lino" A. v. bargari. � Ora gauan laur<br />
karbari / karban hanxe ziren ari. O Po (ed. F. Michel), 233. Garbariek hartzen dute [...] ahurtara bat liho. Lf<br />
GH 1924, 394. Bost ipui eder [...] / ikasi nitun, artazuritze, / garbari ta ardazleetan. "De labios de cardadoras e<br />
hilanderas". Or Eus 191. Garbariek lanen aringarri / irauli dute lurra. Ib. 105 (v. tbn. 136). �2. "(G-to, L-ain),<br />
trancadora o agramadera de lino" A.<br />
garbaskitu. "Desempañar el espejo" Lar (tbn. DVC 240).<br />
garbasta (V-m ap. A), karbasta (BN-baig ap. A), garbazta (V-gip). Ref.: A (garbasta, karbasta); Elexp Berg<br />
(zabrazta).<br />
� "Rama de árbol que se usa a modo de escoba para recoger hoja" A. Cf. LzG: "Gardasta: rama gruesa llena de<br />
nudos, terminada en horquilla, para subir a los árboles en la poda (Salvatierra)". Cf. arbazta, zarbasta,<br />
karbaza.<br />
1 garbategi, karbategi. � Lugar donde se agrama el lino. � Hanti-landan er' urzeki / Zezan, gogo handireki /<br />
Karbategira, bait' egin / Karb'aldi bat han hareki. 'Au lieu où étaient les macques'. O Po (ed. Michel), 241.<br />
2 garbategi. "(S-saug), étable à vaches. Syn. behitegi" Lh. Cf. 4 garba. �<br />
1 garbatu (V; Aq 1316, Mg Nom 66, Añ (V)), garbaatu (V-m-gip), garbaitu (Lar DVC 233, Añ (V)). Ref.: A<br />
(garbatu, garbaatu); Etxba Eib; Elexp Berg. �1. "Arrepentirse", "compungirse", "dolerse, tener pesar" Añ. "Se<br />
repentir, avoir regret. [...] Pekatu bat ez egiñik garbatu, avoir eu du regret de n'avoir pas fait un péché (Oe)" H.<br />
"Buruan ulerik aiña bidar garbatu jako (V-m), se le ha pesado tantas veces como cabellos tiene en la cabeza" A.<br />
"Mudar de parecer. Garbatu yako" A Apend. "Ez dau balio garbatutziak, erremedixorik ez dauken gauzetan.<br />
Okerra eiñ da gero etortzen da garbatzia" Etxba Eib. "Makiña bat aldiz garbatu jata gaztetan neskatan gehixao<br />
egiñ eza" Elexp Berg. v. damutu. � Tr. Documentado en textos vizcaínos desde Refranes y Sentencias; en el s.<br />
XX lo emplean tbn. algunos autores guipuzcoanos. Garbatu es la forma más frecuente. Hay garbaitu en<br />
Capanaga y, ya en el s. XX, en Etxaide, Zaitegi (Sof 25) e Ibiñagabeitia (Virgil 35). Se construye con aux.<br />
intrans. unipersonal y bipersonal. Son frecuentes las construcciones con part. det. como sujeto (garbatu zaio<br />
egina, etc.). � Ezkondu ta garbatu. RS 102. Ea garbaitu iakan boto kastidadekoa egina. Cap 107 (v. tbn. 103).<br />
Ez eukela intenzinoe txarrik; beriala garbatu jakela. CrIc 60. [Onelakuen ezkontzaak] amodijo argalak eragiten<br />
ditu ta sarri laster garbatu. JJMg BasEsc 248s. [Dantzeetara] leen juana garbatu. fB Olg 103. Damututa dago,<br />
garbatuta dago berbia emona. fB Ic III 360 (v. tbn. 367). Bost aldiz garbatu jako / berori ezagutua. Noe 50.<br />
Geiago eta geiago damutu eta garbatuten zan. Itz Azald 142. Ez nauk geiago sartuko. Ondo garbatuta niok. Ag<br />
G 132. Ori garbatu, ori itzuli? Eztakitela berok ori nor dan. A Ardi 116. Garbatuta, damututa [...] parkeskeka<br />
zuri. Otx 52. Garbaitu (damutu) zitzaion bere jaiotetxera azaldua. Etxde JJ 198. � Orrenbeste txarkeriyaz<br />
egiyazko damu artzen det, eta garbai-garbaiturikan diyotsut. Elizondo KristPE 175 (ap. DRA). � (Con part.<br />
vbal. det. con suf. -z como complemento). � Beranketan jakanari emaiten agindua dago aginduaz damutua ta<br />
garbatua. "Al que se le tarda en dar lo prometido, está pesaroso y arrepentido de haberlo mandado". RS 521. �<br />
(Con part. indet.). � Badaki[gu] garbatu / bitartekotzat zeu artu. BBizk 36. � (Con sociativo). � Konpesau<br />
bere ezin leitekeezala [...] pekatu mortalak aintzat artu, areekin garbatu ta [...] artian. fB Olg 183. Ez zirian<br />
garbatuko bein egin ebeen pekatubagaz. fB Ic I 16. Kristinauba bera garbatuten bada bere gaiski eginagaz,<br />
parkatuten deutsa. Ib. 66. � (Con sintagma nominal en caso absoluto). "Buruan ulerik aña bidar garbatu jako<br />
orduan emon eban pausua" Etxba Eib. � Inok absolbidu ezin legiz, eginak garbatu ta ez egiteko asmua [...] artu<br />
artian. fB Olg 114. � (Con sintagma nominal con suf. -z). � Bere bizibideaz ziaro garbaituta. Etxde JJ 255. �<br />
(Con aux. trans.). � Ez neban iñoiz buruan erabilliko [...] garbatu biarrik izango nebana nere ondo-eiña. Etxba<br />
Ibilt 479. �2. (Part. en función de adj.). "Pesaroso, arrepentido", "compungido" Añ. "Ezkondu garbatua, casado<br />
que abandona su vida matrimonial. Praile garbatu, fraile que abandona su profesión religiosa, que se seculariza.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
427
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Abade garbatu, sacerdote secularizado (V-m)" DRA. � Arerijo garbatubagaz leen baixen adiskide izatia. fB Ic I<br />
66. Praile edo monja garbatu bakotxeko eun ezkondu garbatu ta geijago izan arren [...]. fB Ic III 329 (369<br />
ezkondu garbatubak).<br />
� Etim. Se trata del mismo verbo que 2 garbatu, tomando en sentido traslaticio un verbo de valor concreto, en<br />
vez de apelar, como en el caso de damutu, dolutu, al léxico religioso latino-románico.<br />
2 garbatu (V ap. A; Lar, Añ, H), karbatu (kh- BN, S ap. A; VocBN, Dv, H). � "Domar y ablandar el lino" Lar.<br />
"Asedar el cáñamo" Ib. "Majar, agramar lino" A. "Kharbatü (BN, S), trancar, rastrillar el lino" Ib. v. bargatu. �<br />
Emaztek zuten beraz lihoa garbitzen, atheratzen, urtharazten, karbatzen, orraztatzen, iruten. Elsb LehE 17. Bethi<br />
zeha [lihoa] harika bilhakatu artean ehotzen dute. Hori da garbatzea. Lf GH 1924, 394. Orrazatuz [lihoa] heldu<br />
da lehenik harika edo burutxa, garbatzeak utzi ondar lodietarik garbitua. Ib. 395. Lio-xorta bukatzen ez dabil<br />
azkena [...]. // Armenaren puztan bat garbatu bezala / bestea jotzen dute iduriz oiala. Or Eus 101 (cf. nota:<br />
"garbatu, majar").<br />
� Etim. v. 1 garbatu.<br />
3 garbatu. "Gerber, id. garbakatzea, mettre par gerbes. Syn. espalkatzea" H.<br />
garbatx. "Tomento de lino (Ae)" A Apend.<br />
garbazta. v. garbasta.<br />
garbeatu. "Garbear, afectar garbo" Lar y Añ.<br />
garbeltxagi. "(Sal), neguilla, planta de granos negros, que crece en los trigales" A.<br />
garbenatu. � "Quedar cojo" BeraLzM. "Biantxari garbenatu zaio ankea, la ternera se ha puesto coja de una<br />
pierna" EEs 1914, 212.<br />
garbi (gral.; Lcc, SP, Urt I 92, Ht VocGr 411, Lar, Añ, VocBN, Gèze, VocCB, Dv, H, VocB). Ref.: A; Bon-Ond<br />
155; Lh; Iz ArOñ 232; Etxba Eib; Gte Erd 25 y 130; Elexp Berg. �1. Limpio. "Pura cosa, gauza garbia" Lcc.<br />
"Enxuto" Ib. "Net, pur" SP. "Inmaculado, naturik bagea, guziz garbia" Lar. "Curioso, dispuesto con aseo" Ib.<br />
"Claro, opuesto a turbio, txaua, garbia" Lar y Añ. "Propre, ordonné" Gèze. "Etxe garbia, maison propre.<br />
Emazteki garbia, femme propre, ayant des habitudes de propreté. Toki huntan urak garbiak dire, les eaux sont<br />
pures dans cet endroit. Qui est de pur. Hura da Jakoben ithurria, ur bizizko eta garbizko ithurria (He) [...], la<br />
fontaine d'eau vive et pure" Dv. "Lenago erreka garbixak, arrañez jositta" Etxba Eib. "Andrakume garbixa,<br />
etxian eta soñekuan agertzen da" Ib. Cf. ez-garbi. v. xahu. � Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos,<br />
salvo en roncalés. Es menos frecuente en suletino, aunque se encuentra en Eguiateguy (271), Etchahun (656) e<br />
Inchauspe (Hil 260). Sólo hemos encontrado un ej. de garbi en Leiçarraga (Mc 14, 3). En DFrec hay 533 ejs. �<br />
Garbisso maiorino (963). Becerro gótico de Cardeña VI 13 (ap. ApV 93). Acenariç, garbisso (1048). Arzam 248.<br />
Fortes garbisxi minore (1072). Ib. 248. Garsia garbissoaiz de navarzato (1098). Ib. 248. Garbiss Maniz (Leire,<br />
1098). Cart. Pedro I, 43 (ap. ApV 93). Ybanart garbiçe (1366). Arzam 248. Abaunça, garbissua (1388). Ib. 248.<br />
� Jandoneanez Bautistea, / Zeruan santu argia: / mundu guztian zelebratzen da / jaun onen eguzaria; /<br />
tenporea da ebilteko / azeptoa ta garbia. Lazarraga (B) 1198vb. Maindre garbia eta txuria. Ber Trat 11v.<br />
Atxinarik dituz mereziduak / zegaiti dituezan garbi eskuak. EgiaK 90. Plazer da ohe [...] garbian etzatea. Ax 480<br />
(V 310). Nola baita xuri eta garbi bortuko elhurra. Tt Onsa 23. Mirail garbi batean / miraturik bisaia. Gç 212.<br />
Zeruko atsegintztegi garbi ederra. Mb IArg I 62. Garbia [...] okatzen da [...] ikusteas [gargaxuak eta mukiak]<br />
(184). LE-Ir. Kristalik garbienak baño argiagoak. AA III 352. Arropa xuri, garbia. Dh 148. Ostatu garbi<br />
txukunetan. Izt C 130. An daukate beren etzauntza zillarra baño garbiago. It Dial 35 (Ur, Dv garbi; Ip xahü).<br />
Alemaniako Yuduak askitto dira garbiak. Algeriakoak [...] daitezken zikhinenak. Elsb Fram 166. Ibai ta erreka<br />
garbiak. Ag G 11. [Paula] eguzkia baño garbiagoa, baratzuria baño zindoagoa [dek]. Ib. 242. Errekako ur garbi<br />
gardenian. Kk Ab II 155. Karrikak zillarra bezain garbi. JE Ber 102. Abere garbi batzu sakrifikatu. Zerb IxtS<br />
14. [Aritzaren] zura oso ona da, garbia, txukun-erreza. Munita 44. Aize garbi ta osasungarria. Etxde JJ 56.<br />
Alkondara garbiak. Erkiag Arran 40. Ura, krixtala bezain garbi. JEtchep 15. Garbi usaiña dauke izarak. Erkiag<br />
BatB 110. Letra ederra, garbia eta bardiña. Alzola Atalak 63. Liburuaren orri garbi batean. MEIG V 132.<br />
� (V-gip, AN, BN-arb; Ht VocGr 423, Añ, Dv). Ref.: Iz ArOñ (mendírakaari); Gte Erd 247. Despejado, libre.<br />
(Ref. al cielo, día, noche, etc., 'sereno, claro, despejado'). "Serain, arraso, garbi" Ht VocGr. "Raso del cielo,<br />
garbia, odoi bagea" Añ. "Iguzki garbia, soleil sans nuages, jour serein" Dv. "Gau garbia, nuit claire, sereine" Ib.<br />
"Zeru garbia, ciel sans nuages" H. "Mendírakaari, (animal) que tira al despejado (garbíra) del monte" Iz ArOñ<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
428
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
175. "Biar zerua garbi izain da (AN-gip, BN-arb), biar oskarbi egingo du (G-azp)" Gte Erd 247. "Garbi, raso,<br />
sitio despoblado de árboles" (AN). "Garbian, en el raso" (AN-5vill). � [Beldurtu naiz] eztiren bideak asko segur<br />
eta garbi, baden bitartean zenbait trabu edo behaztopa harri. Ax 16 (V 6). Mullatuko duzu plazer duzun<br />
lekuban. Leku guztietan leku ona da eta garbia. INav 54. Gau garbian. Mb IArg I 237. Konfesinoe garbi estalki<br />
ta guzur bagia. Mg CO 9. Illea moztu eta burua garbi-garbi utzi zion. Lard 145s. Aro eder, garbia hautatzen da.<br />
Holako lanak ez du nahi ez uri-haizea [...]. Dv Lab 382. Zoin garbi den zerua! HU Zez 94. Zeru garbi [...] odei<br />
bagea. Ag AL 34s. Urten ei eben itxasora [...] egualdi garbi onagaz. Ag Kr 84. Arratsalde garbia. Ox 83. Egun<br />
garbi ederra / zelarik [...] / iguzki beroan. Etcham 221. Bidea garbi billatu zuten eta [...] asi ziren beheraka.<br />
Etxde JJ 45. Egun-senti garbi. Lek SClar 133. Zeru garbiak. MEIG I 154. � Ioango naz [...] neure bekoki<br />
garbia erakusten. Ag AL 82. Bekoki gazte garbian. Or Mi 98.<br />
� "Begi garbia, œil pur, exempt de tout ce qui peut troubler la vue, sans tache. Syn. xahua" H. � Zure begi<br />
garbien aitzinean giristino leial bizitzeko. Harb 94. Adiskidetasun sainduak eztu begi garbirik eta ohorezkorik<br />
baizen. SP Phil 301. Gobernadoreren begia etzen aski garbi [..] hekien loriaren ikusteko. Jnn SBi 146 (v. tbn.<br />
36). Eta non da jendea begia aski garbi duena, ahalkatu gabe, harri begira egoteko. Ib. 33. Gauza guziak begi<br />
garbiago batez ikhusten ditut. Arb Igand 118. Izaki [...] danen ederra ikusteko [...] zuan begi zoli-garbia. Vill in<br />
Gand Elorri 11. Irakurri zaidazu begi garbiz, zeruko Amari otoitz egiñaz. MAtx Gazt 9. v. tbn. Mb IArg I 129.<br />
fB Ic I app. 21. � Gelditu zen ekuste oso garbiarekin. Mb IArg II 311. Lengo bista oso garbiarekin gelditu ta<br />
irakurten asi zan. Cb Just 67.<br />
� (Ht VocGr 339, Lar, Añ (V, G), H). (Aplicado tanto a personas como a acciones). Puro, casto; honrado,<br />
honesto; inocente. "Sincero" Añ. "Garbi atheratuko naiz, je sortiré justifié" Dv. "4. Kontzientzia garbia,<br />
conscience nette. Syn. xahua (quoique moins propre par ce sens eta moins employé). [...] 9. pur, chaste. Bizitza<br />
garbia eramatea, mener une vie chaste. Gazte garbia, jeune homme, jeune fille chaste" H. � Preza ezak<br />
kastitate garbia. EZ Eliç 121. Kasto, garbi eta onhest izaitea. Ax 402 (V 262). Alharguntza garbi batetan. SP<br />
Phil 413 (He 417 garbi). Beti donzella eta garbi. OA 28. Intenzione garbi hura. Ch III 33, 2 (Mst, Ip xahü).<br />
Dohatsu bihotz garbitakoak. He Mt 5, 8 (Mat 159, Ber Doc 93v, Cap 19, El 17, Iraz 47, Lg II 146, AA I 624,<br />
CatB 82, CatLuz 29, Dv, Samper, Echn, Ur, SalabBN, CatAe 68, CatSal 69, Jnn SBi 84, Ol, Or, Leon, Ker, IBk<br />
garbi; Lç, TB, Ip xahu, CatR 69 xain, Hual argi, IBe xalo). Da gure infantea bioz garbi zalea. Acto 380.<br />
Atseginz garbizko bizitzan bizitzeko. Mb IArg I 237. Garbi edo kasto izan. Cb CatV 42. Biotz garbidunak norzuk<br />
dira? Ib. 64 (Añ CatAN 67 biotz txau garbidun; v. tbn. en contexto similar: AA I 622, KIkG 79, Enb 95, Ir YKBiz<br />
118 biotz garbidun). Plazer garbi eta inozent. Mih 63. Plazer gozoz ditu betetzen / garbien bihotz-barrenak.<br />
Monho 146. Ez dozu enzungo emen berba garbi ta zuzenik, ta bai birao ta zantarkerijak. Mg PAb 71.<br />
[Esklabuak] ez deutse begiratuten ugazabaren aurrerapenai borondate garbijagaz, ta iges egin albadabe<br />
kastiguti, largaten deutsee biarrari. Mg CO 50. [Jentilak ebanjelijoko] lege garbira eta zuzenera [ekarri]. fB Olg<br />
142. Persona honesta ta garbija. JJMg BasEsc 124. [Maria] garbia edo birjiña zala. Lard 365. [Aur] kulpa<br />
gabeko garbi-garbia. Ib. 367. Zure esposa [...] garbi eta kulpagabea da. Arr GB 90 (v. tbn. May 35). Bizitze<br />
garbi bat. CatJauf 129. Jolas garbi errugabekoetan. Ag G 139. Kulparik gabeko emakume garbi au. Ill Testim<br />
24. Garbi daukat nik bihotza. Ox 170. Oitura on garbiak. Enb 98. Kontu garbiya nai duenak ez / ijituakin<br />
tratatu. Tx B II 65. Bere jokabidea, garbia ta zuzena. Etxde JJ 31. Gizon garbia / onraua eta zuzena. In SM<br />
Zirik 98. Hanbat bertute garbiren jabea. Xa Odol 76. Hori ez da joko garbia. MIH 172. Kontzientzia garbia.<br />
MEIG I 167. � Etzaidak iduri Engraziren garbi iraunak burukomin aundirik eman dizaikakenik. Etxde JJ 114.<br />
� Ni ere ez nago garbi zurekiko. Barkatzen al dizkidazu [...] zuri egindakoak? Etxde JJ 278. Zeñi etzaio [...]<br />
odola berotuko ganboar oiek egin dituztenak gogoratuta? [...] --Eta oñaztarrok garbi al zaudete? NEtx Antz 45.<br />
Ezagutzen ditugu / aien [eiztarien] pikardiyak / zakurrak e gaiztuak / dirade erdiyak; / ito're badakite / egiten<br />
ardiyak / baña beren buruak / dituzte garbiyak. Uzt LEG II 308.<br />
� (Con complemento con suf. -tik o (menos frec.) -z). (Estar) limpio de, libre de; ser inocente de. "Garbi naiz<br />
ohointza hortaz, je suis innocent de ce vol" Dv. "Net, sans faute, sans reproche. Hortarik garbi naiz, je suis net<br />
de cela" H. � Adamen kutsutik garbi konzebitua. EZ Man II 30. Eztire osoki garbi afekzione humanoen<br />
zikhiñetik. Ch III 49, 2 (SP eztira libratuak, Ip eztira libro). Garbi izan behar du bi bizio handitarik. He Gudu<br />
56. Etsaiak egozten ziozkaten gauzaetatik garbi zegoala. Lard 526. Garbi naiz, inozent hunen odoletik. Dv LEd<br />
11. Lehen bekhatutik / garbi-garbia. Zby RIEV 1908, 286. Ur berak arrainez garbi; / nehundik bat ez ageri. Ox<br />
128. Zor ortaz garbi omen zeukan bere burua. Zait Plat 17. Orain garbi nago lotura ortatik. NEtx LBB 75. Gu<br />
baino garbiago aurkituko dira [...] kutsu orretatik. MIH 85. Jainkoak daki "eskolastikotasunez" garbi xamar<br />
nagoela. Ib. 193. Bekatuaren kutsutik garbi. MEIG I 258.<br />
� (Junto a izen, omen, con el sentido de 'buen nombre, buena fama'). � Ainhoan aurkhitzen da yeinderik<br />
maitena / Bethidanik izan du omen garbiena. Hb Esk 138 (80 izen garbi). Norberaren entzute on eta izen<br />
garbiya baga geratutea. Itz Azald 136. Nere gurasoen izen garbia [...] loitu. Ag G 274. Etxekoen izen garbia<br />
loitzea. Etxde JJ 98 (v. tbn. 163, 99 y 100). v. tbn. JAIraz Bizia 111 (izen garbia).<br />
� (Lar, Añ, Dv, H). Puro, sin mezcla. "Genuino" Lar. "Mondo, limpio, sin mezcla", "neto, limpio" Ib. "Obrizo,<br />
oro obrizo, urre guziz garbia, txaua" Ib. "Estilo castizo, esaera kastiza, garbia" Ib. "Hombre blanco, gizon<br />
prestua, garbia, jatorri onekoa" Ib. "Hidalguia, agiria, leñuna, jatorri garbia, noblezia" Ib. "Ogi garbia, froment<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
429
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
net" Dv. "Pur, sans mélange d'autre chose. Arno garbia, du vin pur. Ogi garbia, froment sans mélange d'orge,<br />
[...] ou d'autre grain. Diru garbia, argent pur, sans alliage" H. "Euskara garbia maite du ez frantsesarekin<br />
nahasia (BN-arb)" Gte Erd 157. � Ea Sarako euskara denz Euskal-herriko hoberena eta garbiena. Mat XV.<br />
Erein zuen [...] ogi bihi garbia. Ax 120 (V 79). Urrerik garbienaz. SP Imit IV 1, 4 (Ch phuru, Mst, Ip xahü).<br />
[Eskuarak] zenbatenaz nahastakadura gutiago, hanbatenaz garbiago. ES 96. Eskualdunen leinu ohorezkotik eta<br />
arraza garbitik. Ib. 117. [Alondegira] ale ta grano huts garbia eramaten da. Mb IArg I 203. Nasgabeko hebreo<br />
garbia. Cb EBO 6s. Español garbiak, San Vicenteko Pontean bateatuak. Ib. 42. Urre garbi pin piña. Izt C 69.<br />
Bere gurasoak, odol garbi goienekoak. Aran SIgn 1. Herriko arno garbi xorta bat. HU Zez 184s. Esakera<br />
garbiak [...] euskel usaindunak. FIr 160. Ez xinatar garbia! Frantses edo europano odola bederen ukan behar<br />
zuen. JEtchep 82. Euskara garbia zuen maite, ez frantsesarekin nahasia. Xa Odol 26. "Euskal hitz garbiak",<br />
hots, bestetariko etorkia inork [...] igerri ez dienak. MEIG VII 94. Euskara argi eta garbizko gabon-kanta<br />
ederrak. MEIG I 77. v. tbn. Mg PAb 196. Añ MisE 123. Urruz Urz 32. � Puro (ref. al lenguaje). Cf. garbizale.<br />
� [Aita Cardaberaz] ez zen hain garbia edo, dirudienez, garbitasunak ez zion Aita Mendibururi adina axola.<br />
MEIG III 132.<br />
� "Net, en parlant de produit, de biens. Irabazi garbia, gain net. Zer onthasun garbi du? quelle fortune nette,<br />
quel biens nets et sans charges a-t-il?" H. Cf. GARBIAN, GARBIRIK. � Biurtu kenduba baño geijago eta bere<br />
ondasun garbijetati emon ainbeste limosna? Mg CO 73. Ez da onthasunik oihanak bezenbat mozkin garbi<br />
ematen duenik. Dv Lab 304. Jokoak dun irabazirik garbiena auxe da: jokoetxeak kentzen dun orrenbesteko au.<br />
TAg Uzt 181. Eman iru milla duro botatzea, ta orduan ere, ogeita amabost milla duro garbi garbiak eskuan.<br />
Munita 69. Irabazi garbiak, ezer jarri ez, eta guztia jaso. Erkiag BatB 154.<br />
� Claro, evidente. "Gauza garbia, chose claire, évidente" Dv. "Clair, précis, net, sans ambigüité. Hori da eiki<br />
ihardeste garbia, voilà bien une réponse claire, nette" H. � Badire froga garbiak. Monho 42. Zure barri<br />
garbirik ez dakit. Mg PAb 52. Tratuba klaru klaru garbija ez danian itunduteko [...] jakitun [...] bategaz. JJMg<br />
BasEsc 196. Seinale garbia zen / ez ginela fida. Bordel 40. Egia ziertoro onen sinistgarririk garbiena. Izt C 211.<br />
Ez dago ahantzirik Erro mendietan, / orroitzapen garbiak han bizi mendetan. Hb Esk 157. Hauzia garbia da. Dv<br />
LEd 194 (Cb Eg II 107 klaroa). Frogantza garbia. Dv Lab 195. Mutil zarraren bentaja egi eta garbiak. Xe 241.<br />
Irakaspen garbia [...] edo zoinek errexki buruan sar eta koka lezaken bat. JE Bur 180. Jatunak gerana bai,<br />
gauza garbi ziurra da. Ag G 347. Arri-zantzurik garbiena da. "La señal más clara de pedrisca". Or Eus 342.<br />
Arkeolojizko ondakiñak [...] Pirene-lantzearen aztarna garbiak dira. JMB ELG 64. Siñale garbi bat utzi. JAIraz<br />
Bizia 93. Gauza garbia dago: kapitana maite du. Ib. 116. Azalkizun argi ta garbiak ialkitzen ditu. Zait Plat 61.<br />
Ageri garbiaren kontra [...] thematuz. Larz Senper 68. Ez det ikusten / arrazoi garbia. Uzt Sas 309. Zure bertsua<br />
beti izaten da / garbia eta klarua. Uzt LEG I 227. Arrazoi garbitan agertu du. Berron Kijote 162. Atera dezagun<br />
[...] bekatuen kontu garbia. MIH 281. Dialektika jokoaren adibiderik garbienetakoa. MEIG VIII 46. Erantzun<br />
garbia eman zion. MEIG VI 180. � Batzuek bat, besteak bestea erantzun zioten, eta ikusirik ezer garbirik<br />
ateratzen etzuela [...]. Lard 522 (la misma expr. en Or SCruz 86, Bilbao IpuiB 120, NEtx LBB 71). � Gauza<br />
garbirik ozta atera ditekela. "Apenas se puede sacar una opinión en limpio". Or Eus 395 (la misma expr. en Mg<br />
CO 34, Izeta DirG 48). � Fácil, inteligible. � Orra amabi bertso / euskera garbiyan. Arrantz 101 (v. tbn. la<br />
misma expr. en JanEd I 88 y Ud 18).<br />
� "Egia garbia, pure vérité" Dv. "Pur dans le sens de entièrement, absolument. Syn. hutsa. Hori da haurkeria<br />
garbi bat, c'est là pour enfantillage. Erho garbi bat da, c'est un fou fieffé" H. "Lapurreta garbia, robo<br />
manifiesto" A EY III 311. "Zure atzoko lagunori, kaskajua benetakua, zoro garbixa" (V-gip). Cf. ERO GARBI,<br />
ZORO GARBI. � Haur da egia garbia eta elizak errezibitua. Ax 619 (V 399). Jaunaren hitzaren plazan /<br />
errebolta garbi-garbia / predikatzen du elizan. Monho 38. Egija garbijak esan ta minduten bazara, zeuria<br />
izango da erruba. Mg PAb 47 (v. tbn. VMg 81, AA II 63, Izt C 179, Bil 93, Laph 84, AzpPr 42, Arr May 20, GH<br />
1922, 726, Izeta DirG 123 egia garbi; Mb IArg I 74, Lard 446 egia garbi-garbia; Azc PB 305 egiak garbiak).<br />
Zoro garbi bat da isten deutsana Jaungoikuaren bidiari [...] esamesen bildurrez. Mg CO 281 (v. tbn. Añ EL 2 76,<br />
Lard 170, Eguzk GizAuz 115, AB Olerk 18 zoro garbi). Guzur garbija. Ib. 285. Euneko seian. [...] Au usura<br />
garbia da. AA II 188. Beti egarriyak, / eale garbiyak. JanEd II 134. Ori lapurreta garbia da. Eguzk GizAuz 147.<br />
Urak joan ta presagiñen astea, zorakeri garbia da ta. Ib. 185 (v. tbn. 52, 48, 116). Zer da [kopla ura] [...]<br />
humorismo garbi-garbia baizik? Lek SClar 136. Gizonak gizona dauka menpeko ta otsein garbi, abere bai<br />
litzan. Erkiag BatB 146. Mamia euskal mami garbi ez bada ere, euskal azal ederrez jantziak agertzen zaizkigu.<br />
MIH 238.<br />
� Claro (ref. a 'mente', 'inteligencia'). � Memori argiyak / sentidu garbiyak / ederki jarriyak. AzpPr 131.<br />
Arrazoietan garbia / oraindik ere sano dauzkat / belaunak eta gerria. EusJok 68. Naiz oso zentzu garbiyan egon<br />
/ eta igual da erana. Imaz Auspoa 24, 157. [Leibniz] munduan izan den adimendurik garbienetako baten jabea.<br />
MEIG VI 57.<br />
� "Argi garbi, clara luz" A. � Espiritu Santuaren argi garbiz. Mb IArg I 194. Artha gehiagorekin begiraturik,<br />
argi garbitan atzeman dut [...]. Dv 3 Reg 3, 21 (Ol goiz argitan, Ker egun argitan). Izarren dirdai garbiak. Or<br />
QA 58. Argi garbiz diztira. Gazt MusIx 109.<br />
� Claro, nítido (en el habla, en la voz). � Nok miña garbijagua daben igarteko: matxin akerra makerrakoren<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
430
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
aker adar okerra [...]. Au zuzen esaten dabena, miiñak larrapastadarik egin baga, miñ garbikua da, ez motela.<br />
Mg PAb 176. Irrintzi bat garbia, indartsua, luze-luzea. Ag AL 145. Auots garbia ta atsegiña. TAg Uzt 201.<br />
� "Líquido en las cuentas, garbia" Lar. � Pobria izan arren / azaltzen naiz argi: / zor artzekuak kito / kontuetan<br />
garbi. Tx B II 102. � Auténtico (ref. al dinero). � [Biarra da] diru garbi edo ona zerbait erosteko. Mg CO 62.<br />
Orra [...] berreun dukat garbi / eta pagau bertatik. AB AmaE 238.<br />
� Aurkez aurke, edo neure musu garbijetan [esan]. Mg PAb 49.<br />
� Alik eta ebaki txiki ta garbiena egiñaz [adarrean]. EEs 1916, 253.<br />
� (Ref. a 'juego', 'jugador'...). � Azantzaren, [...] Larralden ukaldi gogorrek eta joko garbiak. JE Ber 8. Bai<br />
jasotzalle garbi, ederra / bai maneju aundikoa. Basarri 84.<br />
� "Garbi-itxi, dejar de todo con salud (V)" A Apend. "Garbi itxi nau sendagarri onek; garbi gelditu naz leengo<br />
gatxetik" A Apend 35 (ap. DRA).<br />
� "Sano, no nocivo (hablando de alimento). Jan garbia emoteko agindu dau mendikuak gaixoari (V)" DRA. �<br />
[Ostatuko] su, ohe on, jateko garbi. JE Bur 210. Etxe-ogi garbia jaten. Barb Sup 183. Askaondoak [garbitu] [...]<br />
janari berri ta garbia [...] ixuri [beiei]. TAg Uzt 24.<br />
� "Paper garbiak, papiers réguliers, authentiques" Dv.<br />
�2. (Uso adv.). (En) claro; claramente; puramente, castamente. "Limpiamente. Eiñ biar dana, garbi eiñ" Etxba<br />
Eib. "Eztu garbi hitzegiten, gauzak tapau nai dituelako (V-gip, G-azp-goi)" Gte Erd 130. "Con claridad. Garbi<br />
esplikaidazu" Elexp Berg. v. garbiki, garbiro. � Tr. Documentado principalmente en textos meridionales. �<br />
Aski klar eta garbi minzo da. Tt Onsa 147. Iguzu grazia / garbi bizitzeko. Gç 145. Artu emonetan zindo ta garbi<br />
ibili ezpazara. Añ EL 2 151. Garbi esplikatu. Xe 226. Garbi mintzo badire. Arb Igand 23. Eskutur maukiagaz<br />
ezpanak igortzi ezkero, garbi doa gauzea. Ag Kr 49. Garbi beretzat ogetairumilla ogerleko. Echta Jos 334.<br />
Agerrek egun guziez bortz liberakoa garbi atheratzen du. JE Bur 59. Zuzen ibilli dala garbi dago. Mok 14.<br />
Garbi asko esan dizudala uste det. Alz Ram 35. Auziak onek ditu ebakitzen garbi. Or Eus 15. Langilleakin bakea<br />
nai dauan ugazabak, garbi jokatu bear dau. Eguzk GizAuz 152. Garbi idatzi, bai esakeraz, bai itzez. Etxde<br />
AlosT 9s. Jo gentzake berrogei ta amar milla pezetaren irabazia garbi-garbi. Munita 66. Eztiat ulertzen, Mattin.<br />
Mintza adi garbi. Etxde JJ 114. Orduerdian eun aldiz orrek / [arria] bizkarrera garbi jaso. Basarri 84. Kontuak<br />
egin garbi, paperetan. Erkiag BatB 130. Txalaren narrua alik garbien urratu-erazoa izan zan. Ib. 56. v. tbn. Osk<br />
Kurl 127. Garbi-garbi aditu zan aren "atxi!" bat. NEtx LBB 180. Ahal bezen garbi entseiatuko naiz ene<br />
kasuaren esplikatzera. Xa Odol 292. Asmatzaile horiek [...] kondenatu egin behar ditugu garbi. Txill in MEIG<br />
VII 133. Nor izan zen garbi dagoela uste dut. MEIG IX 28. Garbi eta jator mintzatzen da. MEIG VII 125. Ez<br />
ditut gauzak horren garbi ikusten. MEIG VI 155.<br />
� "Imprécation. Garbi baietz, je vous joure que oui. Syn. fundi!" Lh.<br />
� (V). Ref.: A; Elexp Berg. (En exprs. como garbi utzi, garbi gelditu, 'dejarlo seco, matarlo', 'morir'). "Muerto,<br />
seco. Ots baten garbi itxi eben, de un tiro le dejaron seco" A. "Baztarra jo eta garbi geldittu zan" Elexp Berg. �<br />
Jentillik zeuekana etortzen bazaitzue, arrixakin tripan jo, segidan errementau egiten xostek tripak eta. Orduko<br />
tonikia auxe zan. Arrixakin jo tripan eta garbi (V-gip). Gand Eusk 1956, 219.<br />
�3. (Uso sust.; tras gen.). Limpieza, pureza, claridad. � Au jantziyaren garbiya! Echag 42. Bere naiaren garbia<br />
agertu zidanean. "La bondad de su intención". Berron Kijote 160. Ez zan naasten egiaren garbia<br />
maltzurkeriakin. "La verdad y llaneza". Ib. 125. Aren itz-lauaren garbiari. "Claridad de su prosa". Ib. 32.<br />
[Lizardiren] izpirituaren gardena eta garbia! MIH 175. � Tiempo despejado (?). � Bihar goizian egingo ditu /<br />
garbia eta izotza. Mattin 74.<br />
- ARGI ETA GARBI. v. argi.<br />
- ERO GARBI, ESKU G., EUSKALDUN G., EZTARRI G., SALDA G., ZORO G. v. ero, esku, euskaldun,<br />
eztarri, salda, zoro.<br />
- GARBIAN. a) "En substancia" Lar. v. GARBI-GARBIAN (a). � Kintalak garbian 15; dozenak 1. HerVal<br />
203. � Ortara, kolpeak jaso eta ezpailuke garbian ezer aterako. Etxde JJ 128. b) (Poner) en claro. � Aspaldi<br />
garbin jarri uan Irizartarra zala. Ez al da onela? Lab EEguna 86.<br />
- GARBI-ESKAINTE. Ofrenda de pureza. � Garai ontan egindako garbi-eskeintea ta maiatz-lorea bezain<br />
atsegarririk bai ete zaio besterik ezer Jaungoikoari? TAg Uzt 51.<br />
- GARBI-EZ. "Garbiez (V?, Añ), inmundo" A.<br />
- GARBI-GARBIA. (Con valor adv.). "Errazu garbi garbia, dites tout net" Dv. � Mentaberriren zintzurrak /<br />
xahutzen tu garbi-garbia / Bardozko etxe-bazterrak. Monho 36. Eta niri hurbil, garbi garbia, entzuten dut oihu<br />
bat. Barb Leg 149. Garbi garbia ageri zen: Circus-Circus! [avionaren] bi hegalpetan. JEtchep 41. Elhe alferrik<br />
gabe dio, garbi garbia: "Frantses, badakizu [...]". Ardoy SFran 141. Etzutena [...] garbi garbia atxiki behar<br />
Frantsesek [...] erein fedea? Ib. 241s.<br />
- GARBI-GARBIAN. a) "En substancia, garbian, garbi garbian" Lar. "Garbi garbian, en résultat net, en produit<br />
net. Garbi garbian aurkhitu dira laur zakhu ogi, il s'ont trouvé quatre sacs de froment net, sans mélange d'autre<br />
chose, sans tare" H. b) Limpiamente, inocentemente. � "Ipuin-Barreka" onek, [...] beste era batera barre<br />
eragingo deutsu, irakurle. Umien antzera, aor: gozo-gozoro, garbi-garbian. Bilbao IpuiB 10.<br />
- GARBI-GARBI EGIN. Limpiar. v. garbitu. � Garbi garbi egiteko [...] galbaatu biar da ardura andi bategaz.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
431
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Mg PAb 151 (v. tbn. 145). Arimea garbi garbi eginik, izateko zeure yar leku. Añ EL 2 114. Gorputz-illa artu,<br />
garbi-garbi egin eta [...]. Lard 490. Burruntziya, zillarra bezela garbi-garbi egin. Alz Burr 32. Legen-arra<br />
kendu zitzaion ta garbi garbi egin zan. Ir YKBiz 142. Oxijenada urez garbi-garbi eginda. Salav 12 (v. tbn. 98). v.<br />
tbn. ArgiDL 123. NEtx LBB 187. Berron Kijote 41.<br />
- GARBI IKUSI. Ver con claridad (ref. a la percepción paranormal). � Mediumak [...] begietaz baliatu gabe,<br />
hurbil edo urrun dauden zerak "garbi ikusten" ditu. Mde Pr 323. Uki-metagnomilariak ez du gauzaren lehengo<br />
nahiz oraingo edestia bakarrik garbi-ikusten baina [...] gerokoa ere. Ib. 327.<br />
- GARBI-IKUSLE. Clarividente. � Garbi-ikusleak geroa ere ikus dezake. Mde Pr 327. Horregatik da garbi<br />
ikusle edo araugaindiko ezagutzale. Ib. 349 (v. tbn. 313, 324, 326).<br />
- GARBI-IKUSTE. Clarividencia. � "Garbi-ikustea" edo ikus-metagnomia. Mde Pr 323. Beste garbi-ikuste<br />
mota bat, kristalean ikustea dugu. Ib. 324.<br />
- GARBI-IKUZI (V-ple-arr-arrig-oroz-m ap. A), GARBIZUZI (V-oroz ap. A Apend). "Limpieza y lavado. Se<br />
dice de la limpieza y aseo que ofrecían los amos además del sueldo y manutención" A. "Garbizuzia ondo eginda<br />
parau da" A Apend. � [Egurraren prezioaren] igoteak [...] diru-gose gorrie sortu oan, da urte gitxiten basorik<br />
geienak ondo-ondotiko garbi-ikuzie euki euden. Akes Ipiñ 23.<br />
- GARBI-LEKU (Vc ap. A; Añ). Lugar donde se limpia, purifica. "Fregadero" Añ. "Lavadero. Algunos autores<br />
de libros piadosos se valen de esta palabra para indicar la idea de Purgatorio" A. � Da, bada, Jerusalemen<br />
ardien garbilekhu bat. He Io 5, 2 (TB mainhu toki, Ol, Arriand, Or, Ker urtegi, IBk, IBe uraska, BiblE uhaska).<br />
[Konfesionarijoa] pekatubeen parka edo garbi lekuba. JJMg BasEsc 51. Ur oen garbilekua dago ifinia, Izoztegi<br />
deitzen zaion tokian. Izt C 87 (v. tbn. 88). Garbileku edo purgatorijuan. Ur MarIl 4 (v. tbn. en contexto similar<br />
ib. 7, 93 y 95, Astar I 75 e Izt Po 50). v. tbn. AB AmaE 165.<br />
- GARBI-ONTZI (G, L ap. A; Añ; garbintzi Lar). "Palangana, palancana" Lar. "Barreña" Añ. � Garbi-ontzi bat<br />
zekarren ur beroaz. PMuj Noni 69. [Ni kamarero nintzalarik] bezeroak [...] esku garbi-ontzi onak izaten zituzten.<br />
Lab SuEm 205.<br />
- GARBIRA ATERA. "Egiteko hori garbirat ezin atheratu dute, ils n'ont pas pu tirer au clair cette affaire" Dv.<br />
- GARBIRIK. a) (Estar, etc.) Limpio, puro, impecable. � Oi dafinela / republikea garbirik, / bazterrok bere / oi<br />
ondo gobernadurik. Lazarraga 1203r. Aren arima ager dedin [...] Iaungoikoaren aurrean [...] garbirik. Ber Doc<br />
160v. Garbirik dagoz [frakak]? Mic 12v. Garbirik ibilli behar dugu haren [Iainkoaren] begien aitzinean. SP Imit<br />
I 19, 1. Munduan beste lorarik / emon nai eban frutu ederra / konserbetako garbirik. Urqz 78. Prestuki ta<br />
garbirik bizitzerat entseiatzen. Dh 55 (v. tbn. Astar II 196 garbirik bizi). [Garbituten bada uragaz] geratuten da<br />
garbirik. Astar II 286 (v. tbn. garbirik egon en contexto similar en Iratz 79, Erkiag Arran 187, BEnb NereA 151).<br />
Gauden lotsatürik / [...] arimak garbirik. Etch 654. Komulgetako ustez / garbirik barrua. AB AmaE 340.<br />
Emakumean izena ioian / garbirik eskontzeagaz. Azc PB 169. [Eskualdunen fedea] garbirik dago eta ezin<br />
bentzutua. Zby RIEV 1908, 607. Arimea pekatuaren loitasunetik garbirik imintea. Itz Azald 125. Idazkelea<br />
garbirik eta eraz eukiteko. Kk Ab I 84. Garbija nintzan, garbirik nago. / Beti garbirik iraun nai neuke. Enb 49.<br />
Berak legez non leukon garbirik gogua! Laux BBa 122. Gizartean agertzen bagara garbirik. "Si aparecemos de<br />
buena conducta". Or Eus 133. Garbirik [...] / gure Jainkoak beti / begira dezala [gure astekaria]. Etcham 214.<br />
Apaizgorako ames jasoek ekarri nabe garbirik. Gand Elorri 110. Sortzez garbia bere sorrera / [...] Jesus<br />
Jaunaren sorreran bardin / garbirik bere gorputza. BEnb NereA 195. � (Con reduplicación intensiva). �<br />
Oñetakuak garbi-garbirik ezpadagoz. Kk Ab II 158. Ortz garbi-garbirik bada. Iguzkia itxutzeko diñakoa. JAIraz<br />
Bizia 33. b) "Net en parlant de poids, de mesures. Garbirik hunenbertze atheratzen da" H.<br />
- GARBI-SOIL. "Firmamento limpio" VocB. "(B), cielo limpio, estrellado" A. � Abiñe maitagarria, / garbisolleko<br />
txingia; / entzun ezazu maiteki nere / biotz-eskaria. EA OlBe 47.<br />
- GARBITAN (EZARRI, IPINI). (Poner) en limpio. � Aipatu nizun ipuina bukatuxerik dut, garbitan ipintzen<br />
ari naiz orain. Mde Pr 192 (195 garbitan ezarri). Paperan ipiñi nitunan [...] zirriborrotan; baiña<br />
biaramonagoan, garbitan. Or QA 134.<br />
- GARBIXE. (Forma con suf. -xe, de valor aprox.). � [A. Meager-en itzak] garbixeagoak eta obeto neurtuak<br />
balira nai nuke. Ag G 312n (refiriéndose a unos versos que hacen elogio del vino).<br />
- GARBIZUN. "Ur-garbizun ioaitea, aller querir de l'eau nette" SP. v. GARBIZURA.<br />
- GARBIZURA (SP (s.v. ura) y Dv (s.v. urzu), que citan a O). A por (...) limpio. v. GARBIZUN; cf. urzun. �<br />
Ur-garbizura, iturburura. "Pour avoir de l'eau claire". O Pr 457.<br />
- JOKO GARBI. v. joko.<br />
garbialdi (Dv, A, VocB), garbitualdi. � Limpieza, purificación (sentidos prop. y fig.). "Nettoiement,<br />
purification, lavage" Dv. "Garbialdi, un nettoyage" Ib. "Limpiadura, purificación" A. "Limpieza sin interrumpir,<br />
equivale a una limpieza" VocB. � Garbialdi bat ona dezogun eman gure kontzientziari. Zby Pel 16. Garbi-aldi<br />
bat [eman] nere eskuei eta zangoei. Prop 1904, 254. Mikeletiak indar andijagaz [...] arakatzen ebezan baso<br />
gustijak [...]. Garbi-aldi baten ondoren bake geiago izaten zan bidietan. Kk Ab I 115. Aate-talde bat ugiñetan<br />
garbi-aldia artzen. Or Mi 143. Aizeak laño garbialdi bat egin zun garaian [...] beltzune bat nabaitu zun elur<br />
gaiñean. Etxde JJ 260. Garbitualdi on bat egin ondoren aparia prestatzen asi zen. Ib. 151.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
432
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garbiarazi (Urt IV 137), garbierazi, garbirazi, garbitu erazo, garbitu erazi. � Hacer limpiar, purificar. �<br />
[Zoroasterrek] Yainkoaren ganat yoaitea, [bilhatzen zuen] [...] lege zenbaiten bilha. [...] Aingeruak garbirazi<br />
zuen eta zerurat eraman. (Interpr?). Hb Egia 74. [Soineko] zikinak garbierazteko. A Ardi 25. Tenploa arras<br />
zikhina kausiturik garbi-arazi zuela. Zerb IxtS 77. Agintariak garbitu-eraziko dituztela [ar-zorroak piñudian].<br />
Munita 95. Sakramentua emanarazteko ta artan ni garbierazteko. Or Aitork 23. � Hacer aclarar. � Bertatik<br />
argituerazo ta garbituerazo egiala [...] arek sakabanatutako [guzur biribila]. Erkiag Arran 158.<br />
garbibide. "(L, BN), moyen de se disculper" Lh.<br />
garbidura (G, AN-erro ap. A; SP, sin. trad.). � "Limpieza, aseo" A.<br />
garbiduri. "(V-ple), limpieza, aseo" A.<br />
garbiera (Lar, H (V, G)). �1. Acción de limpiar (sentidos prop. y fig.). "Limpia, limpiadura" Lar. "Nettoyage,<br />
purification. Syn. garbitasuna" H. � Pilatosen garbiera zikiña; ta Jesusen soñekoen aldaera nekezkoa. Mb<br />
OtGai III 7. Bataio edo garbiera artan bedeikatu zituan Jesusek urak. Ub 74. �2. Pureza. "Propreté, netteté,<br />
pureté" H. � Birtute hau da [...] garbiera edo kastidadea. Mb OtGai III 246. Izan baledi oraingo nere garbiera,<br />
bein ere berriz ez galtzeko. Mb OtGai 9, 276. Ama Birjiñaren Garbiera. EEsEE 1910, 1 (ap. NeolAG).<br />
Bedeinkatua izan bedi / beti zure garbiera. MAtx Gazt 100.<br />
garbietsi. � Purificar. v. 1 araztu. � Yauretxera yoaten ziran beren buruak garbiestera (purificarse), emanez<br />
ortarako bildots bat. Ir YKBiz 26n (v. tbn. 361). Garbikuntza egin dun apaizak, garbietsi bear dan gizona ta<br />
guziok [...]. Ol Lev 14, 11 (Ker garbitu bear dan gizona).<br />
garbiez (Lar, Añ, H (V, G)). � "Impuro" Lar. "Inmundo" Añ. "Malpropre, sale, impure, qui est mélangé,<br />
troublé, etc." H. v. ez-garbi. � Gizonaren iduria duen aingeru baten beldur da garbitasuna, zergatik beraz<br />
garbiez dena ez da beldur izanen gizon baten? He Phil 304s (SP 303 garbigabetasun).<br />
garbieztasun (Lar, Añ, H (G)). � "Immundicia" Lar. "État de malpropreté, d'impureté, etc." H.<br />
garbigabetasun. � Impureza. � Gizon iduritako angeruaren beldur da garbitasuna, zergatik bada<br />
garbigabetasuna ezta gizonaren beldur izanen? SP Phil 303 (He 305 garbiez dena).<br />
garbigailu. � "(L), qui sert à laver" Lh. � [Popooi-a dela janari bat] jan aldi on baten ondotik aho garbigailu<br />
bat bere parerik ez duena. Prop 1893, 127.<br />
garbigarri (Lar, Añ). I (Adj.). �1. Que limpia (sentidos prop. y fig). "Purgante, purgativo" Lar. "Expurgatorio,<br />
liburu garbigarria" Lar y Añ (no está claro si se trata de sust. + adj. 'libro expurgatorio' o de un compuesto de<br />
dos sust. 'expurgatorio de libros'). � Ea laster iragan nintakenetz bizitze garbigarritik, bizitze argigarrian<br />
sartzeko. "Purgative". Birjin 93. Bizitza garbigarritik [...] humiltasunezko [...] gogoak [ateratzen dira]. Arr Orac<br />
64 (ap. DRA). Miesa ta eunak ta beste edozer oial garbigarri eskuetan arturik, euren txukunketa lanean<br />
ziarduenak. Erkiag Arran 137.<br />
�2. "Facile à laver" Lh.<br />
II (Sust.). �1. "Chose de quoi nettoyer, torchon, essuyer" SP. "Auriscalpium [...] beharri garbigarria" Urt III<br />
209. "Tout ce qui sert à nettoyer, rendre propre, essuie-mains, balai, brosse, etc. Syn. ikhuzgarria, xahugarria"<br />
H.<br />
� (Fig.). � Garbigarri neketsu atan [purgatorijoan]. Itz Berb I 282.<br />
�2. (Lar, Añ, H). "Lavativa" Lar y Añ. "Purga" Añ. "Purgar al enfermo: (c.) purgatu, purga emon, garbigarria<br />
artuerazo" Ib. � Garbigarri edo labatiba erdiyak, bai ta ere kamamillen ura. EE 1885a, 134.<br />
�3. Examen. "Apuradero, garbigarria, txaugarria, lat. disquisitio" Lar.<br />
garbigile. "Lavandera. Sin. lixiberia. Garbigillia zintzo zintzua zuk izentau zeztazuna" Etxba Eib.<br />
garbikai (Lar, H (G)), garbigai (H). � "Cepillo, de limpiar polvo" Lar. "Mondadientes, ortxaulea, ortzen<br />
garbikaia" Ib. "Navajero, el paño o lienzo de limpiar navajas, labanen garbikaia" Ib. (v. tbn. s.v. garbillo). "1.<br />
tout ce qui est employé pour rendre les objets propres, nets. 2. avec l'addition de sabel-, galtsar-, urdail<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
433
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garbikaia, purge, purgation qui nettoie le ventre, les intestins, l'estomac. Syn. garbigarria, xahugarria. 3.<br />
lavement. Syn. aiuta" H.<br />
garbikari (B ap. A), garbitari (Lar). �1. "Purificador" Lar. "Limpiador" A. �2. "Limpieza (He)" A. � Sei<br />
khuba harrizkoak ifiniak juduen garbikarientzat. He Io 2, 6 (Lç purifikazione).<br />
garbikatz. v. galbikatz.<br />
garbikera. � Lavatorio, acción de lavar(se). � Labatorio edo garbikerea. Añ EL 1 105 (EL 2 113 eskuak<br />
garbieteak). Garbikerarako ta abereai edaten emateko toki [...] eroso bat. Izt C 94.<br />
- GARBIKERA-LEKU (-lekhu H). "Lavoir. Azpeitiko garbikera leku ospatsua (Izt). Lavoir de cuisine" H. �<br />
Ogei ta lau arri lisiba eroso jotzekoak [...]. Garbikeraleku bitore au [...]. Izt C 83 (v. tbn. 84 y 91).<br />
garbikeria. � Purismo (lingüístico; tomado en sentido peyorativo). � Othoi, garbitasunaren estakuruz ez<br />
garbikeriarik egin [hitzkuntzan]. "Sous prétexte de pureté, ne faisons pas de purisme". GH 1923, 187. [Eskuara]<br />
ederki erabiltzen, bakun-bakuna, garbikeriarik gabe. Herr 17-1-1957, 1 (v. tbn. otro ej. de Herr in Arti Tobera<br />
262). Garbikerira jo zan itzetan eta sarritan aditu be ezin zer idazten zan. Ker in Alzola Atalak 128. Nolanahi<br />
ere, ez naiz gehiegizko garbikerietan ibiliko. Ahal baldin bada, erdal jatorrizko hitza erabiliko dut. MIH 192.<br />
Bai mordoillokeritik, bai garbikeritik alde egiñik. MEIG III 127 (v. tbn. 100, MEIG II 103 y MEIG VIII 120). En<br />
DFrec hay 3 ejs.<br />
garbiketa (V-gip, G, L; Lcc, Lar, Dv, H). Ref.: A; Elexp Berg. � Limpieza (acción de limpiar); purificación,<br />
depuración. "Lavadero lugar, garbiketako lekua" Lcc. "Lavadura" Lar. "Ce nom est employé par Haraneder avec<br />
le sens de purgation. Le même auteur et Mendiboure s'en servent pour désigner la purification de l'âme.<br />
Arimaren garbiketa horrek ez du gelditu behar gure biziarekin baizen (He), cette purification de l'âme [...]" Dv.<br />
"1. nettoyage. Syn. xahuketa. 2. lavage de linge. Syn. xuriketa. Lavage de lainer. Syn. xahuketa. 3. purification.<br />
Arimaren garbiketa edo purifikatzea, le purification de l'âme" H. "Garbiketako tokia, lekhua, latsa, ithurria, lieu,<br />
ruisseau, fontaine à laver le linge" Ib. s.v. garbikera-lekhua. "(G-to), jabonadura" A. "Limpieza en general.<br />
Colada, en particular. Garbiketa premiña edarra dauka gure kuartuak. Aintxinan, abergako harrixan, eskuz<br />
eitten giñuan garbiketia" Elexp Berg. � Tr. Documentado sobre todo desde finales del s. XIX. En DFrec hay 9<br />
ejs. � Lehenbiziko garbiketa edo purifikazionea, zein baita bekhatu mortaletarik arima garbitzea. He Phil 23<br />
(SP 24 purgazione). Arimako garbiketa. Ib. 23 (v. tbn. 28). Bataio edo garbiketa onetatik [...]. Ub 73. Juduak<br />
[...] ontzi andi batzuek idukitzen zituzten garbiketak egiteko. Lard 374 (v. tbn. en contexto similar Ir YKBiz 57).<br />
Berak eginen zituen hango [ospitaleko] lan eta garbiketa guzi-guziak. Jnn SBi 91. Ganbara bazterrerako aurki,<br />
garbiketaren bat egiten zanean. Ag G 261. [Sagar-ondoen] iñausketa ori [...] garbiketa da. EEs 1916, 252.<br />
Yuduen garbiketarako oi danez, bizpairuna suileko sei arri-kantxin an zeuden. Ol Io 2, 6 (Leon, Ker garbiketa;<br />
Lç purifikazione, He garbikari, TB garbitze, LE garbinai, Dv xahualdi, BiblE garbikuntza). Eztabaida sortu zan<br />
[...] garbiketa (bataioa) zala ta. Ir YKBiz 64s. --Nolako garbiketaz? '¿Con qué expiación?'. Zait Sof 60.<br />
Bearrezkoa da garbiketa ori piñu-landare berriak ito ez ditezen. Munita 60. Garbiketa utsa [...] egiazko<br />
aitorketa. Txill Let 23. Badira errian xauleku edo garbiketak egiteko etxe koxkor bi. Aintziña, garbiketak<br />
errekan [...] egiten ziranez. Erkiag Arran 134. An arima bera ari zan barne-garbiketako lanean. Onaind in Gazt<br />
MusIx 148. Iakusek [...] galbaea eramaten zuen eskuetan garbiketa-siñale bezela. Ibiñ Virgil 81n. Zaharragoen<br />
poesi lanak [...] ia zeharo arbuiatzeko eskubide osoa du [...]. Horrelako garbiketak [...]. MIH 288. Etxegarbiketa.<br />
MEIG VII 48. v. tbn. Prop 1901, 258. A Ardi 97. Ldi IL 118. TAg Uzt 111. Zait Plat 60.<br />
� (Con diru, kontu: 'arreglo, ajuste, liquidación de cuentas'). "Balance, tanteo en las cuentas. Urteko dirugarbiketa,<br />
balance anual" Bera. � Saldu zituan egunkarien diru-garbiketea egin orduko [...]. Erkiag BatB 89.<br />
Eguneroko diru-garbiketea egitean. Ib. 65. Orain arte esana ez da kontu garbiketa osoa izan. In MEIG VI 44.<br />
� Limpieza, matanza. � Errioxan sartu ziran gudarosteak garbiketa gogorra egin zuten Logroño inguruetan.<br />
NEtx LBB 66.<br />
� Aclaración, explicación. v. garbitasun (3). � Orrela gatz geiago du [zure erantzunak] baiña oraindik motz<br />
gelditzen da zure garbiketa. NEtx LBB 112.<br />
- GARBIKETA-ATERPE. Lavadero. � Erreka edo garbiketa-aterpe aurrera elduxe ziranean. Erkiag Arran 55.<br />
- GARBIKETAN. a) Limpiando, lavando. � Larrañean garbiketan ziardun. Lard 126. v. tbn. Sor AuOst 69.<br />
Ama garbiketan ari zan. Iraola 67. Asi naiz etxe-garbiketan. Or Tormes 45. Etzenuke zumitz garbiketan ari<br />
bearrik. Or Mi 50. Iturri-askan garbiketan ari zan [...] neskamea. TAg Uzt 164. Etxe-garbiketan ari. Or Aitork<br />
17s. � Ezpaiñak garbiketan ba du naiko lanik. "En limpiarse los labios". Or Eus 369. b) Ajustando, arreglando<br />
(cuentas). � Kontu-garbiketan ari zen, ea zertan genbiltzan zorretan eta zertan ginen hartzekodun. MEIG VII<br />
31.<br />
- GARBIKETA-ONTZI. � [Neskamea] garbiketa ontzia meakezurrean tinkaturik. TAg Uzt 164.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
434
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GARBIKETA-TRESNATXO. Artículo de aseo. � Apaindu zituan [logelako] xokogune guztiak; baita bere<br />
ikasliburuak eta garbiketa-tresnatxoak eratu ere. TAg Uzt 55.<br />
garbiketari (AN-larr). � "Lavandera" Asp Leiz2.<br />
1 garbiki (L-ain ap. A; SP, Urt I 127, Dv, H). � Tr. Documentado al Norte desde principios del s. XVII, son<br />
escasos los ejs. suletinos (Constantin, Casenave; tbn. en Oihenart y Tartas). Al Sur se encuentra en un texto de<br />
Urdax del s. XIX y en algún ej. aislado del s. XX. En DFrec hay 14 ejs., 11 de ellos meridionales. �1.<br />
Limpiamente; puramente, castamente; honestamente. "Nettement" SP. "Proprement, nettement. Garbiki<br />
atxikitzen du etxea, il tient la maison proprement" Dv. v. garbiro. � [Emaztearekin] halako traturik gabe<br />
garbiki eta prestuki bizi behar dugu. Ax 373 (V 246). Batzu eztabiltza garbiki ene aitzinean [...] nahi dituzte ene<br />
sekeretuak iakin. SP Imit III 4, 3 (Ch sinpleki eta xuxenki). Garbiki [...] / eraman hire bizia. Gç 140. Garbiki<br />
kontserbatu [...] inozentzia. Brtc 143. Garbiki atxikitzen den xerria [...] lasterrago gizentzen da. Dv Lab 280.<br />
Bizi ahal izatu zen garbiki eta sainduki. Jnn SBi 52. Lohiak khenduko tutzu, / bihotza begiratuz garbiki. CatJauf<br />
6. Garbiki eta onheski beztitua. Ib. 115. Garbiki jauntziak. JE Ber 46. [Atxiki dugu eskuara] garbiki, gure<br />
arbasoek mintzatzen zuten bezala. Zub 18. Garbiki beiratzeko euskaldun dohainak. Xa Odol 111.<br />
v. tbn. Hm 161. SP Phil 114s. He Gudu 138. Daguerre in Brtc 4. Dh 86. Hb Egia 128. Arch Gram 161. JE Bur<br />
199. Or Aitork 209. Mde Pr 135. Gand Elorri 172.<br />
� Dote gaitza nuen hunki / [...] / Dotea daut ba, garbiki, / debru zaharrak eremaki. Ox 133.<br />
�2. (L-ain ap. A; Dv). Claramente; con nitidez. "Garbiki mintza zaite, parlez clairement, nettement. Mendi<br />
gainean hemendik ikhusten dut garbiki, d'ici je le vois distinctement sur la montagne" Dv. "De fijo, en puridad,<br />
sin ambages ni rodeos" A. � Baldin zu bazare, othoi, garbiki erraguzu. EZ Noel 165. Garbiki eta segurki erran<br />
zioen [...]. Ax 72 (V 48). Bestiek garbiki eta klarki emaiten baitute aditzera zer muetetakoak diren. ES 168.<br />
Aithorzazu garbiki zure iakingabetasuna. Ch I 2, 3. Garbiki eta guziek konprenitzeko bezala erran zuen. Lg II<br />
142 (v. tbn. en contexto similar SP Phil 309, Tt Arima 41, Monho 54, Dh 115, Bordel 84, HU Zez 66 garbiki<br />
erran; Hb Egia XIII, Const 27, Laph 46, JE Bur 47, Lf Murtuts 21, JEtchep 66, Larz Senper 26 garbiki mintzatu;<br />
Ardoy SFran 325 garbiki mintzo). Garbiki da esplikatu. Monho 130. Ikhusten dute garbiki, estalgirik gabe. Dh<br />
175. Zeruko doatsuek garbiki kuste' utena (Urdax, 1827). ASJU 1993, 587. Ez dut hori aditzen garbiki. Dv Lab<br />
165. Hitz berak direlarik ez dute bi mintzaietan bardin garbiki gauza bera erran nahi. HU Zez 192. Atxo bat<br />
iduri zuen [...] eta erranen zinuten, garbiki, orenetik orenera ximeltzen ari zitzaizkola ezpain hek. Barb Sup 102.<br />
Orain niz garbiki ohartzen zer [...]. JE Ber 19.<br />
v. tbn. O Po (ed. Michel), 225. He Gudu 160. CatLuz 33. Dv LEd 77. Jnn SBi 3. HU Aurp 212. Barb Leg 149.<br />
JEtchep 93s. Mattin 92. Casve SGrazi 166.<br />
- GARBIKI ERRAITEKO. A decir verdad, francamente. v. GARBIRO ESATEKO. � Eta soineko hura, garbiki<br />
erraiteko, ez zen xuri-purifikatua. Barb Sup 39. Garbiki erraiteko, ez dut maite Donostia. JE Ber 84 (v. tbn. 22).<br />
v. tbn. Lf Murtuts 26.<br />
2 garbiki. "Adj. limpio, pulcro. Auntza, animalixa garbikixa" Etxba Eib.<br />
garbikida. "Compurgación" Lar. Cf. Lar: "Compurgar, garbikidatu".<br />
garbikidin. "Garbikidin dena: id. garbikizuna" H. v. garbikizun.<br />
garbikin. � "Saleté résultant d'un nettoyage. Syn. xahukina" H. � Leprak hartua zen bati, garbitu ondoan bere<br />
esku [...] nakhaizgarriak, edan zuen esku hekien garbikina. Jnn SBi 81.<br />
garbikizun (H), garbitukizun. �1. "Qui est à nettoyer, laver, purifier, régler, etc., aux diverses sens de garbia"<br />
H. � [Eraman zuteenak bizitza gaiztoa] asi zuten bizitza berri bat. Ordea, zenbat garbikizun onelako animak?<br />
Mg CC 221. Garbi dagoanak, oñak beste garbitukizunik ez du; bada guzia garbia dago. Lard 439. �2.<br />
Purificación. � Proba edo garbi didilla gizona [komulgatu baño leenago]. [...] Probantza edo garbikizun au<br />
egin bear da konfesioko iturrian. Mg CC 213s.<br />
garbikunde (Bera). (Neol.). Creado por AG en 1896 de garbitu 'limpiar, purificar' y -kunde. � Purificación. �<br />
Ama-Birkiñaren Garbikundia (edo Purifikaziñoia). AG 988. Andre Mariren Garbikunde edo Elizan sartze<br />
eguneraño. Or MB 65. v. tbn. KIkV 111. Ir YKBiz 26.<br />
- GARBIKUNDE-EGUN. Día de la Purificación de la Virgen. � Garbikunde-egunetik, Berbizkunderarte. KIkV<br />
112. Deba, 1949go garbikunde egunez. NEtx Nola 8.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
435
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garbikuntza. �1. Limpieza, higiene. Cf. Mg CC XII: "Esaten badet nik Bautismo orde Garbikuntzako<br />
Sakramentua, egia esango det, baña ez ziurki ta bear bezala azaldu". � Abereen garbikuntza. NekIr 83.<br />
Etxaberea biziduna dan ezkeroz, oso minbera zaio batez ere aize garbiari ta guztitako garbikuntzari. Ib. 83. �2.<br />
Limpieza, purificación. v. garbitzapen. � Legenarra aldendu ta gizona garbi egin zan. [...] Yesuk igorri zun<br />
[...] ziotsala: [...] zure garbikuntzagatik eskeñiozu [apaizari] [...]. Ol Mc 1, 44. Moisesen legez, garbikuntzako<br />
egunak bete yakezanean, Jesus Jerusalenera eroan eben. Ker Lc 2, 22 (Ol, Or garbikuntza(rako) egun; Ir YKBiz<br />
26 garbitze-egun, Leon garbitzako egun, Lç, He purifikazioneko egunak). Ba ziren han harrizko sei urontzi,<br />
juduek beren garbikuntzetarako erabili ohi zituztenak. IBe Io 2, 6 (Lç purifikazione, He garbikari, TB garbitze,<br />
LE garbinai, Dv xahualdi, Ol, Leon, Ker garbiketa). En DFrec hay 2 ejs.<br />
garbimin. � Deseo de limpieza, pureza. � Bere ardurapean ezi gura baitzun biotz xalo ura ontasunez eta<br />
garbi-miñez apaintzeko. Etxde JJ 228. Horrelakoetan, aski da, garbiminak joak daudenentzat, mailebuen<br />
norabidea aldatzea [...], alda ditzagun euskaratik erdarara. Alabantza, esate baterako, alaba antza da. MEIG VI<br />
61s.<br />
garbin. v. garmin.<br />
garbina (Lar, Lh (-iña)), barbina (Lar). � "Garbin, cosa hecha de red, viene del Bascuence garbina, barbiña y<br />
es síncope de garbi-bini ifiñi puesto para limpieza, y es de lo que sirve el garbin" Lar. "(Duc.). filet de tête,<br />
coiffure" Lh.<br />
garbinahi. �1. "Curioso, aseado, garbinaia, berrigiña, politzalea" Lar. � Errege garbinai (239). 'Rey amigo de<br />
la limpieza'. LE-Ir s.v. -nai. � Que quiere parecer limpio. � Sakoneko bereizkuntzak tapatu genituen, zikin<br />
garbinahiak egin ohi duenez. MEIG VIII 109. �2. Deseo de limpieza. � Zeude, bada, án sei arrisko tinaja<br />
parátuak judatarren garbinaiarén araura, zeukátela bakótxak birana edo irúna neurri. LE Io 2, 6 (Lç<br />
purifikazione, He garbikari, TB garbitze, Dv xahualdi, Ol, Leon, Ker garbiketa, IBe garbikuntza). [Itsas-txoriak]<br />
uretara lasterka ioaten atergabeko garbi nai batean. Ibiñ Virgil 77.<br />
garbintza. � Pureza. � Aragiaren zikinkeririk bageko bizitza ta animako garbinz hau billatzen duenak. Mb<br />
IArg I 132. Joan Ebanjelariak berean [animan] izandu zuen garbitasun ederraren erako garbinzarekin. Ib. 133.<br />
- GARBINTZA-GAI. (Lo) que ha de limpiarse, purificarse. � Garbitzen dauden anim guziak ez dira an bertan<br />
[purgatorioan] beti garbitzen; garbitzen dira zenbait, garbinz-gaia egin zuten toki bazterrean. Mb IArg I 253.<br />
garbiño. � Dim. de garbi. � Bas-herri batetako etxe garbiño batean. Barb Sup 165.<br />
garbipen. "Emundatio, purification" Dv � A.<br />
garbiratu. "Mettre au net, tirer au clair" Dv � A.<br />
garbiro (V, G, BN; Lcc, Lar, Añ (V, G), H). Ref.: A; Etxba Eib. � Tr. Documentado en autores meridionales<br />
desde mediados del s. XVIII. En DFrec hay 11 ejs. �1. Limpiamente; puramente, castamente; honestamente;<br />
claramente, nitidamente; sin mezclas o impurezas. "Puramente" Lcc, Lar. "Limpiamente, garbiro, garbi garbi"<br />
Lar. "En puridad, naspilla bage, garbiro" Ib. "(Vamos) claros" Lar, Añ. "Aseadamente" Añ. "Honestamente",<br />
"sinceramente" Ib. "1.º limpiamente. 2.º de fijo, en puridad, sin ambages ni rodeos" A. "Garbiro ikusi da zeiñ<br />
dan lapurra" Etxba Eib. v. 1 garbiki. � Ateratzeko onela garbiro kontua. Iraz 61. Ezkontzara bage garbiro ta<br />
birjen bizitzea. Mb IArg I 130 (v. tbn. en contexto similar Mg CO 247, Gco II 45, AA III 397 garbiro bizi). Beti<br />
[...] bear egiñaz garbiro bere arto puska irabazi. Cb Eg III 348. Dendatu biar gara, erdera usaiñak itxirik [...]<br />
berba egitera garbiro. Mg PAb 195s. Alik garbiroena ibilli nai izatea eta maiean jartzeko autsak kentzea. AA I<br />
451 (v. tbn. 539). Oba da eskian [...] garbiro bizi, arimaak galdu baño. JJMg BasEsc 200. Gorde izan da beti /<br />
garbiro fedea. Zav Fab RIEV 1907, 92. Erabaki zeban garbiro, debekatzen zebala [...]. Izt C 177. Egia garbiro<br />
agertu. Lard 446. Garbiro eta argiro [...] itzegin. Ib. 435. Josek garbiro eukan mutill zarren antza. AB AmaE<br />
277. Osotoro ta garbiro bear ditu siñistatu [kredoan dauden egiyak]. (Larrainzar, 1905). FLV 1988, 272. Zeru<br />
zurikatuaren aurrean garbiro, abere itzal bat agiri zan. Ag G 154. Otsa garbiro entzun. Ib. 339. Gizonak<br />
ezagututen dau garbiro bateren batek izan bear dabela euren egille. Kk Ab II 113. Kontuak [...] garbiro egin.<br />
MIH 304. Garbiroago ikusiko genituzke. Ib. 271. Horra hor garbiro aditzera emana. MEIG III 47. Txukun eta<br />
garbiro inprentatua. Ib. 153. Ez da zeharo eta garbiro nobela, baina antzeko zerbait. MEIG IV 60.<br />
v. tbn. Lar, carta a Gandara 161. Mg CO 174. CrIc 68. VMg 6. Echag 44. CatBus 47. Jauregui 244. Arr GB 136.<br />
PE 27. Bv AsL 36. Ag AL 134. Itz Azald 143. EEs 1916, 50. Or BM 104. Enb 203. EA OlBe 53. Mde Pr 173.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
436
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Txill Let 138. Basarri 17. BEnb NereA 74. MEIG IX 60.<br />
� Garbi-garbiro yantzita. Kk Ab II 142.<br />
�2. (Adj.). (En la expr. egia garbiroa 'pura verdad'). � Eta egia garbiro au jarriko dizutet begien aurrean. Izt C<br />
174. Egia garbiroa da nik esan dedana. Ib. 164s (v. tbn. 27, 64 et passim).<br />
- GARBIRO ESATEKO. A decir verdad, francamente. v. GARBIKI ERRAITEKO. � Gaiak beharbada,<br />
garbiro esateko, ez dira hainbesterainokoak. MEIG II 50. v. tbn. AB AmaE 416.<br />
garbiroki. �1. Claramente. � Eta izen onek adierazten du garbiroki ezen [...]. Izt C 50. Jakin zezaten garbiroki<br />
ezen [...]. Ib. 157 (v. tbn. 14, 51, 63 et passim). �2. Honestamente, puramente. � Zuzen eta garbiroki biziko<br />
[naiz]. Jauregui 244.<br />
garbitari. v. garbikari.<br />
garbitasun (V-gip, G, AN, L, BN, R; SP, Urt I 32, Lar, Añ, Dv, H, VocB), garbitarzun (S; Arch VocGr). Ref.:<br />
A; Lh (garbitarzün); Etxba Eib; Elexp Berg. � Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos, salvo en<br />
suletino. En DFrec hay 15 ejs. �1. Limpieza, pulcritud, aseo. "Netteté" SP. "Aseo" Lar. "Claridad de ojos,<br />
garbitasuna, txautasuna" Ib. "Curiosidad, aseo" Añ. "Pureté, propreté, netteté, chasteté, [...]. Uraren<br />
garbitasuna, la pureté de l'eau. Etxearen garbitasuna, la propreté de la maison" Dv. "Korputzian ardura badau<br />
garbittasunak, espirituan ardura dau geixago" Etxba Eib. v. xahutasun. � Garbitasun andian txukunki jazten<br />
diradenak. Izt C 213. [Ganaduak] biar dabela garbitasun andija ta azpi sikuba. Ur Dial 71 (It, Dv garbitasun; Ip<br />
xahütarzün). Garbitasunean da jazkera onean dago edertasunik erdia. Ag Kr 217. Garbitasun-eskasa. [...]<br />
Mahain gainak okaztagarriak. JE Ber 29. [Ibaiak] garbitasuna galtzen dutelakotz [...] zikinkeriaz<br />
nahastekaturik. Zub 18. [Etxeko] garbitasun eta zuritasunak. Anab Poli 75. Iñoiz bazituan [...] zorri zuribaltzak,<br />
baiña aspaldian [...] garbitasun aundiagoz bizi izan da. Erkiag BatB 115. v. tbn. Añ EL 2 151. Sor AuOst<br />
71. Ir YKBiz 273n. NEtx LBB 70.<br />
� Zelai ta belardi ioriak [...]. Garbitasunaren usain onetan [...]. Zait Plat 20. Baserriko bizitzaren pakea eta<br />
garbitasuna. Ibiñ Virgil 82. � Laister igarri zion goi aldeko garbitasunari baiñan ala ta guziz ere aterkia [...]<br />
artu zun. Etxde JJ 12.<br />
� (Ht VocGr, Lar, Añ (V, G), Dv, H, VocB). "Pureté", "chasteté" Ht VocGr. "Pureza" Lar y Añ. "Castidad",<br />
"honestidad" Añ. "Garbitasuna da berthuterik ederren" Dv. � Arimako eta gorputzeko garbitasuna. Mat 290.<br />
Sanduek duten garbitasuna. Ber Trat 95r (53r y 53v garbitazun). Ez ukitzeak [...] begiratzen du kastitatea eta<br />
garbitasuna. Ax 418 (V 271). Arimako garbitasuna. Cap 129. Konzienziako garbitasuna (Munarriz,<br />
1743-53). FLV 1989, 104. Lujuriaren kontra, kastidadea, garbitasuna. CatBurg 40 (Cb CatV 57, Añ CatAN 59,<br />
CatBus 34 kastidade(a) edo garbitasuna; v. tbn. en contexto similar Añ LoraS 170s, Gco I 472, AA II 134<br />
garbitasun(a) edo kastidadea; Astar II 149 boto garbitasun edo kastidadekua; garbitasuna sólo en CatLuz 26).<br />
Neska zantar [...], garbitasuna galdubak. Mg PAb 95. Garbitasun edo honestidadeak. Añ LoraS 162.<br />
Garbitasuna gordetzeko. AA II 32. Egin zuen garbitasunaren botua. Jnn SBi 78. Dantza jende gazteen<br />
garbitasunaren hobia dela. Arb Igand 143. Kontzientziako garbitasuna. CatJauf 114. Emaiguzu, Jauna, biotzgarbitasun<br />
aundia! ArgiDL 96. Gure jostetek bazuten holako edertasun bat, garbitasun bat. JEtchep 87.<br />
v. tbn. Harb 71. SP Phil 182. Gç 196. OA 5. CatLav 212 (V 107). Arz 53. El 84. Iraz 59. Urqz 41. He Gudu 70.<br />
Mb IArg I 128. Lg II 116. Mih 43. Brtc 221. Ub 221. Dh 273. JJMg BasEsc 50. fB Ic III 314. JesBih 432. MarIl<br />
33. Jaur 366. CatBus 46. Ur MarIl 27. Hb Egia 53. Lard 4. Bv AsL 93. Arr May 200. Zby RIEV 1908, 420. Azc<br />
PB 43. Itz Azald 72. Ag G 352. Inza Azalp 55. KIkV 60. KIkG 48. Ox 23. Laux BBa 122. Tx B I 168. Enb 87.<br />
SMitx Aranz 160. Etxde AlosT 103. Or Aitork 198. Etxba Ibilt 487. Gand Elorri 148. BEnb NereA 105. Berron<br />
Kijote 161. Ardoy SFran 115. Balad 228.<br />
� Pureza, ausencia de mezcla. � Lengoaia komun guztiak bata bertzearekin nahasiak direla. Baiña euskara<br />
bere lehenbiziko hastean eta garbitasunean dagoela. Ax 20 (V 11). Ezta [...] zer miretsi, baldin eskuara gelditu<br />
bada nahastakadurarik gabe, bere garbitasunean. ES 98. Giputzuan [sic] dezutela iñora juan bage, erbestean<br />
arkituko ezdezuten garbitasuna. [...] obe dezute alaba [...] ezkondu emengo tratalari aberats batekin. Lar Cor<br />
153. Othoi, garbitasunaren estakuruz ez garbikeriarik egin. "Sous prétexte de pureté, ne faisons pas de<br />
purisme". GH 1923, 187. Orduko irizpidea euskal hitzak eta erdal hitzak bereizteko garbitasuna izan zen. MEIG<br />
VII 126. Ez naiz gure hizkuntzan erdal kutsurik ikusi nahi ez luketenetakoa, basajendea besterik ez garela izan<br />
adieraziko bailuke garbitasun horrek. Ib. 132. v. tbn. Mg PAb 186. Izt C 36s. Lander RIEV 1910, 602.<br />
� "Zenbaitek lan izanen dute beren garbitasunaren atheratzeko, quelques-uns auront de la peine à démontrer<br />
leur innocence" Dv. � Egunen batean nik agertuko det zure garbitasun eta kulparik eza. Arr GB 28 (v. tbn. 30,<br />
132). Zorionekoak [...] haurtzaroko garbitasunean irauten dutenak! MEIG I 129.<br />
� Claridad, nitidez (en el habla, en la expresión). "Eriak mihi loditua du, ez da garbitasunekin mintzo, le malade<br />
a la langue épaissé, il ne parle pas avec netteté" Dv. � Egingo dot alegina al daidan garbitasunik andijenagaz<br />
bere ganian berba egiteko. Astar II 133.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
437
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
�2. Limpieza, acción de limpiar. v. garbiketa. � Eskaratz da sokondo guztietako garbitasunak egiten ebazan.<br />
Echta Jos 12. Txalupa-garbitasunak. Ib. 103. Hango garbitasunaren egiteko, bi italiano. StPierre 23. Etxeko<br />
garbitasunez [...] kontu guti artzea. FIr 173. Atzekoaldean garbitasunerako tokia. JAIraz Bizia 40. Auzoko<br />
andrea eskeiñi yakan, jaten emoteko ta garbitasuna egiteko. Erkiag BatB 99 (v. tbn. 69). Bakarra denetako:<br />
jateko, garbitasun, jostura egite. Larz Iru 86. Etxeko garbitasun guzia [egin]. Ataño MLanak 11. � (Fig.). �<br />
[Aitortza on bat egiteko] gogo-garbitasuna egiñarren [...]. Etxde JJ 221. � [Errizaiñak] egundoko garbitasuna<br />
egingo dabela auzune inguru orretan, eskeiñi dabe agintariak. Erkiag BatB 185.<br />
�3. (V-m-gip, G-goi, AN-olza; Dv, H). Ref.: A Apend; Iz ArOñ; JMB At; Elexp Berg. Aclaración, explicación;<br />
noticia, dato; documentación. v. argitasun (2). "Éclaircissement, renseignement. [...] Egiteko horren gainean<br />
behar nuke zerbait garbitasun, j'aurais besoin de quelque éclaircissement [...]. Ezin atheratu ditu bere zuzenaren<br />
garbitasunak, [...] les preuves de son droit. Ez du garbitasunik eman nahi hean nola iragan diren gauzak, il ne<br />
veut pas donner d'explication [...]. Gauza horren gainean nihork ez daki garbitasunik, personne ne sait là-dessus<br />
la pure vérité" Dv. "Éclaircissement d'une affaire, d'une question. Gauza horren gainean eztut izan garbitasunik,<br />
je n'ai pas d'éclaircissement, de connaissance précise quant à cette chose. Syn. xahutasuna" H. "Garazlari-artean<br />
sartzeko zagoz? Garbitasun asko ta onak eskuratu arte ez sartu, [...] hasta conseguir muchos y buenos informes<br />
(V-ger-ple)" A EY III 304. "Garbitasunak (V-m, AN-olza), informes" A Apend. "Ezkontzaako garbittasunak:<br />
documentos y averiguaciones para el casamiento" Iz ArOñ 111n. "Aclaración de un asunto. [...] Ibilli giñan<br />
preguntez [...] baiña ezkiñuan garbittasunik etara" Elexp Berg. Cf. GARBITASUN-PAPER. � Tr.<br />
Documentado en el msOñ y en autores occidentales del s. XX. Al Norte se encuentra en Duvoisin, Hiriart-Urruty<br />
y StPierre. � Zergatik onerian, aurraren bidebagatasuna agirian ifinteko garbitasunik etara ezin leikian. msOñ<br />
232r. Gutarik batbederak beretzat Jainkoari garbitasun emanen dio. Dv Rom 14, 12. Batzuek diotenaz [...]; Ez<br />
dugu oraino garbitasun osorik, baizik ere, [...] hil dela. HU Aurp 73 (v. tbn. Zez 62 garbitasun oso).<br />
Garbitasunik jakiten ahal badugu, emanen ditugu, jakin arau. Ib. 187. Ugutzau (bautizar) bearko da [mutikoa]<br />
[...], elizako garbitasunak zuzentzeko. Echta Jos 21. Santa Cruzek, bere egiteen garbitasuna emango [...] zion.<br />
Or SCruz 128 (61 garbitasuna eman). [Jendarmeak] Prantzirako garbitasunak eskatu [ziten]. Ib. 30 (v. tbn. 7).<br />
Itundu ziran [...] zorotegira bialtzeko; zuzendu ebezan biar ziran garbitasun gustiyak Diputaziñuan. Kk Ab II<br />
95. Aurrerakoen garbitasunak / Erronkarin dira arkitzen. "Los datos". Or Eus 207. Baezpada, laixter<br />
garbitasunak egin zituan: ezkondua zala esan zion. JAIraz Bizia 108. Soldautzarako garbitasunak, zerzeladak,<br />
azi-orraziak konpontzen, udaletxera joan bear dauala. Erkiag BatB 159. 1952garren urtean asi ziran [...]<br />
jakintsu au doatsu egiteko garbitasun eta agiriak billatzen. Alzola Atalak 135. v. tbn. StPierre 38. Mok 18. Akes<br />
Ipiñ 15. NEtx LBB 114.<br />
� Aclaración, ajuste, liquidación (de una cuenta, deuda...). � Nere dirurik agiri ez ta / ni ez negoen kontentu /<br />
nere diruen garbitasuna / paperaz niyon eskatu. PE 149. Garbitasunak egitten doguzanean, emongotzudaz orrek<br />
diru guztiok. Echta Jos 337. Bialdu nizun zor-agiri edo fakturan, zuren zorren garbitasuna zijoakizun. NEtx<br />
Nola 17. [Untziaren] kontu ta garbitasunak [...] arteztu ta erabilten zituan. Erkiag Arran 88. v. tbn. Erkiag BatB<br />
32.<br />
- GARBITASUNEZKO. (Adnom.). � Birjinitateko eta garbitarzünezko estatia. CatLan 160. v. tbn. Dh 259.<br />
Egin zituzten garbitasunezko eta pobreziazko botuak. Laph 139.<br />
- GARBITASUN-LORE. Castidad. � Ez eskatu zure ezkon-lagunari, zerorrek ez dezun garbitasun-lorerik.<br />
MAtx Gazt 35 (v. tbn. 80).<br />
- GARBITASUN-PAPER. Documentación. � [Karlista] bakoitzari bere garbitasun-papera emango zaio, iñork<br />
nekarazi ez dezan. Or SCruz 34. Non dezu garbitasun-papera? --galdegin zioten [jendarmeak]. Ib. 30.<br />
garbitegi (V-gip ap. Etxba Eib; Urt V 12, Lar, Añ, T-L). �1. "Espulgadero, arkakusoen, ardien, kukutsen,<br />
eizaga, garbitegia" Lar. "Lavadero, sitio, lavatorio" Añ. "(Cabinet de) toilette" T-L. "Lavadero, lavandería.<br />
Errekak loittu ziranetik, erriko garbiteixak alperrikuak" Etxba Eib. � Joan zan Jerusalengo piszina edo<br />
garbitegira. Añ NekeA 242 (v. tbn. MisE 239). �2. "Purgatorio" Añ. v. garbitoki (2). � Animen garbitegi<br />
purgatorio hau lurpean arkitzen da. Mb IArg I 253. Zer da garbitegia esan nai duan purgatorioa? Ub 213.<br />
Garbitegi edo purgatorijora. Astar II 287. Purgatorioa (egiazko izenez Garbitegia). A Txirrist 121. Ipernutik<br />
garbitegira. Or QA 94. v. tbn. Itz Azald 41. AB AmaE 54. � Konfesiño santuko garbitegira. Añ LoraS 115 (v.<br />
tbn. 46 y MisE 113). �3. Crisol. � Hartan gaindi iragan behar da, garbitegi batetarik bezala. "Creuset". Birjin<br />
310.<br />
garbitoki (Lar, Añ, H). �1. "Lavadero" Lar. "Fregadero (V, G)" Añ. "Lavadero, gobarategi, garbi-toki" EEs<br />
1917, 188. v. garbitegi. � [Sukaldeko] garbitokia. Inza Azalp 32. v. tbn. Mde HaurB 38. �2. "Purgatorio<br />
(neol.)" A DBols. (Aparece gralmte. glosado). � Purgatorioraño edo illen animen garbitokiraño. Ub 150.<br />
Purgatorioko edo garbitoki artako penak. Gco II 18. Garbitoki edo purgatorioa. KIkG 27. Garbitokiko animen<br />
bederatziurrena, Aita Jose Maria frantzizkotarrak eratua. Bilbao 1931 (ap. DRA). Garbitokiko arimak. Alzola<br />
Atalak 42 (v. tbn. Ag Kr 132, Bilbao IpuiB 49 garbitokiko arima). v. tbn. KIkV 42. ArgiDL 30. Inza Azalp 72.<br />
Enb 91. NEtx Nola 29.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 438<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garbitoro. "Limpiamente" Lcc. v. garbiro.<br />
garbitu (gral.; Lcc, Volt 90, Mic 7v, SP, Urt I 31, Ht VocGr, Lar, Añ, Arch VocGr, Gèze, VocCB, Dv, H, VocB).<br />
Ref.: A; Bon-Ond 158; Iz Als, Ulz; Satr VocP; Etxba Eib; Gte Erd 8; Elexp Berg. � Tr. De uso general en todas<br />
las épocas y dialectos, salvo en roncalés. Son escasos los ejs. suletinos. Garbitze es la forma de sust. vbal. más<br />
general; hay garbiete (junto a garbitute) en Añibarro, y garbitute en varios autores vizcaínos y algunos pocos<br />
guipuzcoanos. En DFrec hay 110 ejs. �1. Limpiar, lavar; purificar; aclarar; despejar, librar de estorbos (sentidos<br />
prop. y fig.). (Aux. trans. e intrans.). "Limpiar", "mondar", "lavar", "estregar" Lcc. "Ahechar, garia garbitu" Ib.<br />
"Limpiar", "lavar, otra cualquier cosa" Mic 7v (cf. ib. "lavar la ropa, ikuzi"; cf. sin embargo, infra Mic 14r).<br />
"Nettoyer" SP. "Garbitzekoa, qui est à nettoyer. Ezta garbitzekorik, il n'y a rien à nettoyer" Ib. "Fregar, limpiar<br />
platos, ontziak garbitu" Lar. "Mocos, quitarse los mocos, zintzatu, mukiak kendu, garbitu" Ib. "Escobar, barrer,<br />
eskobaz, erratzaz garbitu" Ib. "Enjuagar, aoa garbitu" Ib. "Purgar, limpiar", "clarificar lo que está turbio",<br />
"expurgar", "escamujar, podar los olivos, oliboak iñautsi, garbitu" Ib. "Acendrar la plata, zillarra garbitu",<br />
"acribar, [...] galbariaz [...] garbitu" Ib. "Asear, garbitu, edertu, politu" Añ. "Purgar en el purgatorio, suz<br />
garbitu" Ib. "Garbitu da denbora, le temps est devenu clair, s'est rasséréné" Dv. "Garbitzeko, qui est à nettoyer;<br />
propre à nettoyer. Etxea garbitzekoa duzu, vous avez la maison à nettoyer. Etxe hunen garbitzeko jatsak behar<br />
dire, il faut des balais pour nettoyer cette maison. Zein da garbitzeko? laquelle est à nettoyer?" Ib. "Pelar" A<br />
Apend. "[Erropa] uretan astindu (G-azp), ur garbian garbitu (AN-5vill)" Gte Erd 8. v. xahutu, ikuzi. � Tr. De<br />
uso gral. � Atorra nola arim'ere aste oroz garbitu. E 27. Oha Siloeko ikhuzgarrira eta garbi adi. Lç Io 9, 11<br />
(He, Lg II 178, LE, TB, Dv, Ker, IBk, IBe garbi(tu); EvS xaha, Leon, Ol ik(h)uzi). Bahea bere eskuan du eta<br />
garbituren du bere larraina. Lç Mt 3, 12 (He, TB, SalabBN, Echn, Leon, Ol, Ker, IBk, IBe garbitu; Samper, Dv<br />
xautu, Ip xahatü, Hual saintu). Guztiai oñak garbitu eusten / bertxeak, umilladurik. Lazarraga (B)<br />
1203v.[Bathaio hitzak] erran nahi du garbitzea, ikuztea, xahutzea. Mat 127. Garbitzen ditu heri puntak ures. Ber<br />
Trat 60r. Bere konzienzia deskargaturik eta garbiturik. Ax 58 (V 38). Penitenziaz garbituaz. Ib. 551 (V 353).<br />
Garbi zazuz ene erropa duztiak. Mic 14r. Ez gaude [...] uzkia iñori garbitzen oituak. Lar Fueros 48s. Hire<br />
doloriak arima sendotüren eta garbitüren deik. Mst I 24 1 (Ip garbitü). Itxea garbitu ta moldatzea. Mb IArg I<br />
352. Elurra kendu, bidea garbitu. Cb Eg III 337. Garbituko dizugu sabel ori botikako batekin. Mg CC 209.<br />
Garbitu zaitez [...] penitenzijako iturrijan. Astar II 233. [Gor-mutuaren] belarriak garbitu eta mingaña askatu.<br />
Lard 404. Berri-emalle bat, bideak garbituko ziozkana. Ib. 362. Gaztañaren hura eziñago hun da arropen<br />
garbitzeko. Ip Dial 107 (It, Ur, Dv garbitu). Neguan garbituko dioizkitzu adarrak [sagardiari]. Dv Lab 389.<br />
Garbi zazu [irrisa] [...] ur ephelean. ECocin 3. Zauriak garbitzen. Laph 37. Garbizkitzie lepraz beztitrik<br />
daudenak. Samper Mt 10, 8 (Hual xaintu). Alea galbai edo arrazkoan garbitu bear da. Ag G 27. Garbitu biar da<br />
solua. Kk Ab I 32. Baxera garbitzera. Barb Sup VII. Esteak garbitzeko zerbait eman zioten. JAIraz Bizia 58.<br />
Birika-auspoak garbitu [...] oianean. Munita 15. Ortzia garbitu ta eguzki ederra azaldu zan. Anab Poli 115.<br />
Gure euskara garbitu eta txukuntzeko. PMuj in MEIG I 92. Zerua poxi bat garbitzen ari zela. JEtchep 111.<br />
Egurketan garbitutako basoak. Ibiñ Virgil 86. Gariaren lanak: / ebaki eta jo ta garbitu. Uzt Sas 75. Etxeko<br />
arropa zikina [...] etxean garbitu. MIH 217. Barau luzeak [...] garbitu baikaitu. Ib. 254.<br />
� (Con sintagma nominal con suf. -tik o (mucho menos frec.) -z como complemento). Limpiar de, librar de. �<br />
Bekhaturik garbitzazu, othoi, gure arimak. E 71. [Bekatuetarik] garbi nazazu. Mat 235. Garbi nazazu [...] neure<br />
/ falten zikhiñetarik. EZ Eliç 328. Lurra [...] hetarik [belhar gaixtoetarik] garbitu ondoan. Ax 552 (V 353).<br />
[Inperfekzionetarik] garbi eta libra diteke. SP Phil 87. Afekzione guziez garbiturik. Ib. 78. Garbituko duzue<br />
hango haskerietarik. Mong 593. Kutsu gaixtotik garbitu. Monho 64. [Ollaarra] gardostu [...] sutan luma<br />
apurretati garbituteko. Mg PAb 104. [Abrahami] Jainkoak promestutako lurra oraindik arrotz guzietatik osotoro<br />
garbitu gabe zegoan. Lard 189. Gaitz guzietatik garbituko gaitu. Arr GB 137. Hiria izurritetik garbitu. Zub 34.<br />
Oitura tzarretatik garbitzen gaituzu. Or Aitork 68.<br />
v. tbn. Harb 332. He Gudu 57. Cb CatV 91. Lg I 242. Mih 128. Ub 211. Brtc 28. Dh 101. Mg CO 282. VMg 37.<br />
AA III 549. fB Ic II 259. MarIl 55. Jaur 171. Ur MarIl 93. Azc PB 78. Arb Igand 201. Kk Ab I 61. Inza Azalp<br />
72. JE Ber 8. Mde HaurB 100. Vill Jaink 128. Onaind in Gazt MusIx 148.<br />
� Eguraldia ere otz-garbitzen ari dek, sar gaitean [...] trabenara. Zab Gabon 27.<br />
� Rebañar. � Garbitu dute beren kazuela, eskobakin sukaldia bezela. Iraola 37.<br />
� Ango añeketia kojuak ixan-arren! [...] miñuto bat baño lenago garbitu zan kalia. Kk Ab I 120.<br />
� Garbituko zun iñolaz itza. "Lo rezaría claramente". Or Eus 285. Bular-miñez eta as-nekez, mintzorik ezin<br />
garbitu nuan luzeko. 'Emitir una voz clara y prolongada'. Or Aitork 213.<br />
�2. (V, L, B, BN ap. A; Dv, H). Justificar(se), explicar(se), probar la inocencia de alguien o algo; excusar(se).<br />
"Justifier, se justifier. (Fig.). Ezin garbitu zuen bere burua" Dv. "Se laver, se justifier. Gain egin horietarik<br />
errexki garbituko da, il se lavera aisément de ces accusations" H. "Sincerarse" A. � Auzian garbitzen ezpazuen<br />
bere burua eta obendun geldi ezkero [...]. Mb IArg I 230s. Bere buruba garbitutiagaitik ta iñok errurik ezarri<br />
eztagijon, esango deutsa dana. Mg PAb 79. Bukatu bidi auzi au, bada biok gelditzen zerate burua garbitu gabe.<br />
VMg 36. Josek, bere burua garbitzeko Jainkoa beste [...] testigurik etzeukan. Lard 52. Jeptek eraz erantzun zien<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 439<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
eta bere eginbidea garbituaz; alperrik ordea. Ib. 137. [Juieak] nere burua garbi dezadan manatzen darot. Dv<br />
LEd 197 (Cb Eg II 109 deskargua eman dezadala agintzen dit). Uste othe duzue oraino, zuen begietan gure<br />
buruak garbitu beharrez hari garela? Dv 2 Cor 12, 19 (Lç exkusatu, He esenkusatu, Ol, Ker, IBk, IBe zuritu,<br />
Bibl xuritu). Gezür bat biribilkatü bere büriaren garbitzeko. Const 20. Nere burua enekin nolatan garbitu:<br />
bazirudian lotsagarrikeri batean atzeman nindula. Ldi IL 31. Zure burua garbi-azu nehor akusatu gabe [...] zure<br />
hutsa jujeri aithortuz. Larz Senper 14. Narratz arek egin zion lotsagabekeria garbitu zuan. "Se desculpó de la<br />
insolencia". Berron Kijote 55.<br />
v. tbn. Lg II 217. fB Olg 113. Hb Egia 85. Laph 109. Itz Azald 143. Tx B I 138. Txill Let 67. Zait Plat 86.<br />
JEtchep 54.<br />
� Excusarse de, librarse de. � [Emagiñak] beren buruak lanbide artatik garbitzeko, erantzun zioten, ezen,<br />
Israelko emakumeak etzirala [...] iñoren bear ziranak. Lard 64.<br />
�3. (Vc, B ap. A; Lar, Añ, Dv, H). Aclarar, ajustar, liquidar, zanjar (una cuenta, deuda...); resolver, dirimir,<br />
decidir (un asunto, pleito, problema, duda...). "Liquidar cuentas" Lar. "Ajustar cuentas, kontua egin, atera,<br />
garbitu" Añ. "Garbitu ditu bere zorrak, il a acquitté ses dettes. Garbitu du bere khondua, il a soldé son compte.<br />
Garbi detzagun gure khonduak, réglons nos comptes" Dv. "10. régler, liquider, apurer des comptes. Garbi<br />
ditzagun konduak, réglons nos comptes. Horrek zorrak garbitu orduko, urak bide egingo dau, pour quand que<br />
celui-là aura payé ses dettes [...]. 11. mettre une affaire au clair. Egitekoa garbitua da, l'affaire est éclaircie. //<br />
Vider une question, un procès. Auzia garbitu zuten, ils avaient vidé leur procès. Syn. xuritzea (usuel)" H. � Tr.<br />
Documentado principalmente en autores meridionales. � Difikultate eta orapilo haur garbitu behar dugu<br />
errapostu bakoiz batez. Tt Onsa 150. Kontu au garbitu edo eman artean, nola atseden dezakezu? Cb Eg II 112<br />
(Dv LEd 202 garbitu). Kontu nastuak dituanak oek garbitzeko. AA III 513 (v. tbn. kontuak garbitu en Añ EL 2<br />
28, Vill Jaink 103, Erkiag BatB 69, Izeta DirG 108). Etxeko gauza batzuk erabagi ta garbitutera. JJMg BasEsc<br />
224s. Herri huntako aferak ez dirala garbitu. Bordel 87 (v. tbn. afera garbitua en Izeta DirG 125). Gauzak<br />
garbitu ditezen eta dudak kenduta, egia jakin dedin. Goñi 83. Zeinbat diru eralki dezuten esan eta nik len bai len<br />
garbituko det zor ori. A Ardi 2 (v. tbn. zorra(k) garbitu en Ox 194, KIkV 101, KIkG 77, Mok 14, Inza Azalp 105,<br />
Erkiag BatB 112; Akes Ipiñ 8 ordaindu edo garbitu). Diru-kontuak garbitzera. Mok 9. Kontu-garbitzen asi<br />
zanean, amar milla talentu zor zizkion gizon bat ekarri zioten. Ir YKBiz 258. Erioz erioa garbitzeko. 'Liberando<br />
un antiguo asesinato con otro'. Zait Sof 60. Lurrean erabili genitun eztabaidak an garbituko ditiñagu. Or QA<br />
206. Auzi ori ezin da tajuz garbitu Jainkoaren ideiara jo gabe. Vill Jaink 186 (v. tbn. auzia garbitu en Or Eus<br />
39, NEtx Antz 39, Etxde JJ 246, MEIG VII 85). Zalantza aiek garbitzeko etzegoen bear aiña jantzia. NEtx LBB<br />
30. Ez naiz sekula garbitzeko gauza izan ea [...] zen ala ez. MIH 367. Zor-hartzekoen kontua garbituz. MEIG III<br />
77. Azterketan behar adina garbitu gabe gelditu zen puntua. MEIG VI 143. [Ezpaiak] garbitzeko gauza ez. Ib.<br />
173. v. tbn. Apaol 59. Txill Let 23.<br />
� Auzia ukabilka garbituzale oi zan. Etxde JJ 26.<br />
� Explicar, aclarar, poner en claro. � Ezpaitakit esakera batzuen mamia garbitzen. FIr 160. Nola berritu zuten<br />
[...] / saiatuko naiz garbitzen. Or Eus 207. Eta galde-ala, guzia garbitu zun. "Apervit cetera". Or Aitork 141.<br />
Galde egindako guzi-guzia garbitzen ezbaduzu. "Si no me satisfacéis a todo cuanto [...] os pregunte". Berron<br />
Kijote 210.<br />
� Demostrar. � Zure doai onak aipatu dizkiogu [...]. Agertu itzazu zeorrek eta egia esan dugula garbitu ezazu.<br />
Berron Kijote 126. Ongi garbitutako gauza jakiña da [...] eman zizkiola. "Se tiene por averiguado que le dió". Ib.<br />
169.<br />
� Expiar, reparar (un pecado, falta, culpa...). "Huts eginak nigarretan garbitzea eta penitentzietan, expier ses<br />
fautes" H. � Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos desde la segunda mitad del s. XVII; al Norte son<br />
escasos los ejs. del s. XX. � Hobe da orai bekhatuak garbitzea [...] ezen ez hek utztea gerokotz purgatzera. SP<br />
Imit I 24, 2 (v. tbn. bekatua(k) garbitu en Gç 46, Egiat 179, Mg CC 255, Dh 194, Dv LEd 14, Arr GB 137, Arb<br />
Igand 203, CatJauf 121, Echta Jos 367, ArgiDL 72, Arti Ipuin 25). Nigarrez garbituko diat ene falta. Brtc 109.<br />
Gar geiago emoten deutsula izkune txarren bat garbituteko. Añ EL 2 22. Odolean garbitzeko trufaren arrapoa.<br />
Hb Egia 44. Utsegiñak penitenziaz garbitu. Arr May 24. Nik garbituko ditiat ire iraiñ oriek. Or Mi 57s. Ez<br />
gabiltza emen iñoren erruak garbitu naiez. Vill Jaink 44. Ire okerren kalte aundiak / orain damuz garbitzeko.<br />
NEtx LBB 377. Okerrak zuzenduaz ta iraiñak garbituaz ibiltzea. "Desfaciendo agravios". Berron Kijote 211.<br />
Garbitu bearko duzute biraotzar ori. "Pagaréis la grande blasfemia". Ib. 64 (v. tbn. 19). Nola garbitu [...] bekatu<br />
orren ondorenak? MIH 234. v. tbn. AB AmaE 440. Itz Azald 44. Inza Azalp 117. Ox 20. Alz Ram 30. SMitx<br />
Aranz 146. Txill Let 143. Ibiñ Virgil 116. Azurm HitzB 39. MEIG V 105.<br />
� [Suizan] agintariak artuak dauzkate neurriak nekazari-gaietan ere [zuaitzen] gaitz asko garbitzeko. Munita<br />
94s.<br />
�4. (Sal ap. A; H). "Détruire, ravager. Azken ekhaitzak uzta guzia garbitu du, la dernière tempête a détruit toute<br />
la moisson. Syn. xahutzea, galtzea" H. "Arrasar, devastar" A. "Orhoit garbitzeak bi gauza erran nahi dituzkela<br />
eskuaraz. Lehenbizikorik ikuztea, apaintzea; bigarrenekorik umatzea, suntsitzea" GH 1923, 187n. � Beren<br />
harmak deskargatu zituzten [...] bai eta garbitu, memento batez, yauregia, haren baratze eta basakurteak. Elsb<br />
Fram 101. [Erbiaren heineko ihiziñoek] belharra segaz bezala bazeramaten [...]; ephe laburrik barnean<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
440
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
hemengo pentze handi baten eremua garbitua baitzuten. JE Bur 13. [Wellington jeneralaren kanoiak] bazterrak<br />
laster garbitu zituzketen. Zerb Azk 11.<br />
� Dilapidar, fundir (el dinero, las ganancias...). "Garbitu ditu bere onthasunak, il a dépensé tous ses biens" Dv.<br />
"Dépenser son avoir, son argent. Iokoan garbitzea umeentzat bear litekena, dépenser au jeu" H. � Zuan guzia<br />
garbitu zuan edanean. AA III 375. Jokoan umeentzat bear litzakeana ga[r]bitzen dezuna. Ib. 597. Diru guziak;<br />
oro garbitu zituzten. HU Zez 46. Penatuki luzaz irabaziak, hemen ixtan batez garbitzen ditie. Larz Iru 62.<br />
� "Nettoyer, faire entièrement disparaître les mets, les boissons d'une table. Hain iale ta edale handi da, non<br />
mahainekoak oro bakharrik garbitzen ahal baititu, [...] qu'il est capable de tout nettoyer à table à lui seul. Syn.<br />
irestea, irunstea" H. � Bi libra aragi ditu / bere katuak garbitu, / alare ogei ta amar ontza / pisaturik da gelditu.<br />
Urruz Urz 27. [...] --diyo, bigarren kopa garbituaz. Iraola 31. Gure arbasoek garbitu ziozkaten [Charlemagna-ri]<br />
Ibañetako lepoan bere armadako jateko guziak, gibeleko azken gizon lerroekin. StPierre 25. Jan eta jan,<br />
Jainkoak daki zer garbitu zuten oraino. Barb Leg 130. Onen moduko jatunak / gaur ere laste garbitu ditu /<br />
Lekeitioko atunak. Uzt LEG II 144. v. tbn. Kk Ab II 58. Erkiag Arran 121. Bilbao IpuiB 113.<br />
� "Débarrasser un lieu de ce qui obstrue, remplit, est incommode. Zohaz hemendik lastertto, garbi ene etxea,<br />
[...] débarrassez ma maison. Syn. hustea" H. � [Fraide eta serorak] garbitu, kendu, barraiatu behar direla oro.<br />
HU Zez 99. Eskuararen galtzeko baizik eztiren perrekeria hoik oro lehenbailehen garbitu. HU Aurp 209.<br />
Arrapatzen zuana jo ta aidean botatzen asi zan [zezena], eta garbitu zuan plaza ederki. Salav 50. Ez zuala joan<br />
bear [...] mendi-alde ura guzia garbitu arte, lapurrez [...] bete-beterik omen zegon ta. Berron Kijote 162.<br />
� (V, G, L, BN ap. A; H). Robar; dejar a uno limpio en el juego. "Gagner tout son argent à quelqu'un. Garbitu<br />
nau, il m'a tout gagné, il ma mis à sec. [...] Ohoinek etxea garbitu darotate, les voleurs m'ont vidé la maison de<br />
tout" H. "Ganarle a uno todo" A. � Olatuak garbittu ta eroan ebezan ontzi-ganeko gauza guztiak. Echta Jos 95.<br />
Eskuartekoak zearo garbitu ziozkanean jokoa utzita maitik jeiki zan. TAg Uzt 181. Txirrinbikoa garbitu deutse,<br />
ta an ez da agiri [...] lapurrik. Erkiag BatB 112. Garbitu nau, xautu nau (AN-ulz). 'Nituen sos guziak irabazi edo<br />
kendu dizkit'. Inza NaEsZarr 1400.<br />
�5. (V, G, AN-gip, L, B). Ref.: A; Etxba Eib; Gte Erd 130. Matar, (menos frec.) morir. "Faire périr, faire<br />
disparaître. Mariñelak garbitzen oi ditu beren ontzian erioak edo eritasunak, la morte ou la maladie enlèvent<br />
d'ordinaire les marins sur leurs vaisseaus (Mg...)" H. "Matar, asesinar. Lauren artian garbittu eben a gizon<br />
bakarra" Etxba Eib. "Bere kontrarixuak, askotan gura izan eben garbittutzia" Ib. "Katuak xagu guziak garbitu<br />
dituzte (G-azp, AN-gip)" Gte Erd 130. � Tr. Documentado al Sur a partir de la segunda mitad del s. XVIII; es<br />
menos frecuente entre autores septentrionales. � Erio gaiztok garbitu zuen Akab. Mb IArg I 263. Demoninok<br />
eruan daijela, tripa min gogorrak garbitu daijala. Astar II 112. Bere ezpataz jin guziak garbitzen ditu. Laph 11.<br />
Katarro zarren batek garbitu baño lenago. Zab Gabon 31. [Bi hartz handik] berrogoita bi haur dohakabe<br />
garbitu zituzten. Zerb IxtS 66. Garitan kalte aundia egiten zutelako [...] txolarre guztiak garbitu egin zituzten.<br />
Munita 140. Tiroz garbituko zun. Etxde JJ 120. Ikustean, bertan jo ta garbitu bear ebala. Erkiag Arran 143. Ez<br />
bada nagusirik agertzen, zakurrak garbituak izanen dira. Herr 2-7-1959, 2. Emostazu dirua, ala berton<br />
garbituten zaitut. Bilbao IpuiB 124. Badirela [...] etsimenduz beren burua garbitu dutenak. Larz Iru 142.<br />
[Aizkorarekin] joka garbitu dut gizona. Larz Senper 10.<br />
v. tbn. Lard 540. Arrantz 36. Ag G 305. StPierre 32. Kk Ab II 33. Barb Leg 132. JE Ber 15. Zait Sof 26. JAIraz<br />
Bizia 25. Or QA 76. NEtx Antz 98. Izeta DirG 81. Alzola Atalak 44. BEnb NereA 211. JEtchep 37.<br />
� "Matarse" Satr VocP. "Atzo, errebuelta baten ixa garbittu nitzuan" Elexp Berg. � Tolosan ia garbitu zan Poli.<br />
Oso tankera txarrean erorita. Anab Poli 123.<br />
�6. "Agarbarse, garbitu (G). Laster garbitu deu neure aurretik, presto ha desaparecido de mi presencia; mutilak<br />
etxetik garbitu die; y pide dativo si se expresa aquel de cuya presencia desaparece, txakurrai erbiak garbitu die;<br />
de esta voz se deriva el agarbarse" Aq 905.<br />
�7. "Detallar, distinguir. Zenbat izango ziren enuen garbitu, no distinguí o detallé cuantos serían" (AN-gip).<br />
�8. (Uso sust.). "Alimpiadura, garbituak" Lcc. "Mondaduras, garbituak" Ib. "Ahechaduras, gari garbituak" Ib.<br />
� Aize [...] osasungarria artuaz, zure buruari garbitu on bat noizen bein eman nai izatea. Munita 15.<br />
- EZIN GARBITUZKO. "Qu'on ne peut éclaircir, mettre au clair; qu'on ne peut laver, nettoyer" Dv.<br />
- GARBITUXE. (Forma con suf. -xe, de valor aprox.). � Garbituxe dularik [txerria]. Or Eus 138.<br />
- GARBITZEKE. Sin arreglar. � Juanaren sasi-ezkontza ura zegoen garbitzeke. [...] Kontu aren zuzenketa<br />
egitea etzan erreza. NEtx LBB 71.<br />
garbitu erazi. v. garbiarazi.<br />
garbitxeta. "(S), éclaircie de nuage. Garbitxetan da denbora, le temps est à éclaircie. Syn. argitxeta" H. v.<br />
argixeta.<br />
garbitza. � Purificación. v. garbikunde. � Moisen legearen arabera Mariaren garbitzako egunak bethe<br />
zirenean. Leon Lc 2, 22 (Ker garbikuntza).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
441
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garbitzaiki. v. garbitzaki.<br />
garbitzaile (V-gip ap. Etxba Eib; Lcc, SP, Urt IV 138, Lar, Añ, Dv, H, A). � (El, lo) que limpia, lava, purifica.<br />
"Lavador de paños, oial garbitzallea" Lcc. "Ezpata garbitzaillea, fourbisseur d'épées" SP. "Limpiador",<br />
"lavador" Lar y Añ. "Lavandera, en general", "acendrador", "aperitivo, diurético", "garbillador" Lar. "Afinador<br />
del oro [...] urrearen [...] garbitzallea" Ib. "El que lava, paga deudas, mata, arrasa" A. "Barrendero. Garbitzallia<br />
izan biar izan eban erriko kalietan, eskolarik ez ebalako" Etxba Eib. � [Espiritu saindua] erien sendatzaillea,<br />
lizunen garbitzaillea. Mat 282. Ez naiz bekhatuen / garbitzaille bildotsa. EZ Noel 166. Obeto izentauko zenduke<br />
[labañia] garbitzalle edo apainkiñaren berbiaz. Mg PAb 47 (Azkue comenta: "Parece que se olvidó de que los<br />
sufios -la o -le y -tzailla o -tzaille denotan agentes conscientes o por lo menos animados"). Iturri garbitzalle oek<br />
egiten dituzten mirari andiak. Izt C 77. Nere ama zapi-garbitzalle txiro bat da. EgutTo 16-5-1918 (ap. DRA).<br />
Zerutar aixe garbitzallia. Enb 139. Doniane-belarra ta irusta-belarra onesten ditute su garbitzailean. Or Mi 96.<br />
Garbizale bai baina ez garbitzaille. [...] Zu lako garbitzaileak euskeratik kanpora botako zeunkiez honelako<br />
berba guztixak. Osk Kurl 116. Ames ta poz-iturri epelena zara / maitasun-garbitzaille. Gand Elorri 131.<br />
Zerrikumeen garbitzaille. NEtx LBB 187.<br />
- HIRI-GARBITZAILE, IPUR-G., KALE-G., OINETAKO-G., ONTZI-G. v. hiri, ipurdi, kale, oinetako, ontzi.<br />
garbitzaki (V-gip ap. Iz ArOñ), garbitzaiki (Lcc). � "Escarbadientes, agin garbitzaikia" Lcc. "Escarbaorejas,<br />
belarri garbitzaikia" Ib. "Garbítzaki, instrumento para vaciar perretas, apatres, gaztan-zimitzes, colmenas, etc.,<br />
con un filo arqueado y vuelto hacia atrás" Iz ArOñ.<br />
garbitzako. � (Lo) presuntamente limpio, puro. � Euskal literaturan [...] inork ezagutzen ez dituenak [hitzak]<br />
agertzen dira, garbiak horratik edo, esan bezala, garbitzakoak, hemengo leize zuloren batean [...] jasoak. MEIG<br />
VII 39.<br />
garbitzapen (Dv � A), garbitzepen (S ap. A). � Purificación. "Lavement; fig.: justification, apurement" Dv.<br />
"Lavamiento o lavatorio, o, fig. depuración, justificación, revisión de las cuentas" A. "Purificación" Ib. v.<br />
garbikuntza. � Bethe zirenean Mariaren garbitzapeneko egunak. Dv Lc 2, 22 (Ker garbikuntza). Bere<br />
buruaren garbitzapena. Israeldar emakume guziak, aur egin ondoan [...] yauretxera yoaten ziran beren buruak<br />
garbiestera (purificarse). Ir YKBiz 26n.<br />
garbitze (V-gip, G, AN, L, BN, R; Lar), garbiete (Lcc), garbizaite (Lcc). Ref. A; JMB At 65; Etxba Eib. �1.<br />
Limpieza (acción de limpiar); purificación. "Limpiadura" Lcc. "Lavadura de paños, oial garbizaitea" Ib.<br />
"Lavadura", "expiación", "purgación" Lar. "Purificación" Lar y Añ. "Barru-garbitze, depuración de humores"<br />
Garate 2. a Cont RIEV 1933, 96. "Katamusugarbitze, lavado ligero de la cara" JMB At. "San Juan aurreko etxe<br />
garbitziak darabiz aste onetan" Etxba Eib. � Salbatu ukhan giaitik rejenerazionezko garbitzez. Lç Tit 3, 5 (He<br />
sortze berritako bathaioaz). [Sorhaioa] xahu zedin. [...] Eta erran ziezón [Iesusek]: [...] erakuts akio<br />
sakrifikadoreari eta presenta itzak eure garbitzeagatik [...]. Lç Mc 1, 44 (He, Ker garbitze; TB garbitasun, Dv<br />
xahupen, Ol garbikuntza). Zer probetxu da bada halako kofesatzeaz, iaikitzeaz eta garbitzeaz? Ax 539 (V 346).<br />
Bada han bazen sei harrizko untzi, ezarriak Juduen garbitzean haztura zen bezala. TB Io 2, 6 (Lç purifikazione,<br />
He garbikari, LE garbinai, Dv xahualdi, Ol, Leon, Ker garbiketa, IBe garbikuntza). Mariaren garbitzea edo<br />
purifikazionea. HeH Lc 2 (tít.). Amaren garbitzea ta semearen aurkeztea. Lard 368. Lan gehiago daiteke<br />
urthumeen garbitzean. Dv Lab 370. Arropa garbitze. Aran SIgn 83. Maria Birjinaren Pürifikazionia edo<br />
garbitzia. Ip Hil 111. Oin-esku ederren garbitzean. Balad 201. Garbitze-egunak (Lc 2, 22). Ir YKBiz 26 (Lç, He<br />
purifikazioneko, TB, HeH garbitzeko, Dv garbitzapeneko, Leon garbitzako, Or, Ker garbikuntza(ko)). Ontzigarbitze<br />
lanak. Or Eus 343. Esne-ontzi garbitze soiñuak. Ugalde Iltz 21. Danerako garbitze-moduak bai baitdituk<br />
Zaldungo Ordenaren baitan. Berron Kijote 205. "Zoko garbitze" hau zergatik? MIH 172. �2.<br />
"Ajustamiento de cuentas, kontuen garbitzea" Lar. "Liquidación de cuentas, garbitzea" Ib. � Tiroka egin zuten<br />
kontu-garbitzea. MEIG I 190. � Egi-garbitzeak. "Los desengaños". Berron Kijote 161. �3. Exterminio. � Guk<br />
Alemania guzian heien [alemanen] garbitzeari buruz sare gordeak hedatuak ginauzkan. StPierre 36.<br />
garbiune. � Espacio limpio. � Zeru-osin unbilla, odei banakatuz. / Garbi-une oztiñak / izar-urre leiñuz. Gand<br />
Elorri 212.<br />
garbizale (V-gip ap. Etxba Eib). �1. "Limpio, que gusta y ama la limpieza. Auntza da pekora bat, garbizalia"<br />
Etxba Eib. � Arranondoko emakume garbi zaleak. Ag Kr 18. Garbizalea delakotz, gauero oherakoan [...]<br />
arretaz ikuzten du [kristalezko begia]. Mde Pr 72. � (Usos figs.). � Illarteraño Jaungoikozale [...]. / Orain<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
442
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
dago zeruetan. / Beren antzeko garbizaliak / gu ere izan gaitezan. Enb 90. Bertso lizunez ez daigun loitu /<br />
euskeran edertasuna / oba da etxian ixilik egon / garbi-zalia ez dana. BEnb NereA 116. Illuntzerako etxera nator<br />
/ garbi-zaleen antzean / askoz obeto nagoalako / gaba ezkero etxean. Ib. 105. �2. Purista (ref. a la lengua). Cf.<br />
garbizaletasun. � Oiek darabilkiten euskera zail ta gogorra, zeñek ulertu? Garbizale porrukatuegiak dituk ta<br />
onela ez gaitxiok iñora. Lab EEguna 84. E' naz ni mordollozale bat, garbizale huts bat baño. Osk Kurl 116.<br />
Oihenart garbizalea genduen. Aita Olabide gogorazten digula esango nuke. MIH 251. Hiztegi aldetik ere<br />
garbizale xamar aurkitzen dut. MEIG III 154. En DFrec hay 7 ejs. v. tbn. Ldi BB 72. Or MB IX. Lf ELit 128.<br />
NEtx LBB 110.<br />
� Ona bada euskera garbi zalia zan geure eleis-abade batek erakutsi euskuna [kredua]: [...]. Mg PAb 162.<br />
garbizaletasun. � Purismo (ref. a la lengua). � Garbizaleen garbizaletasuna ez da "eza" besterik. [...] Hitz<br />
honek erdaratik hartua zirudik: bazter dezadan. MIH 85. Izan ere, garbizaleak izan genituen, garbizaletasunari<br />
era batean nahiz bestean amore emanak, Arana Goiri eta Sabindarrak ez ezik, Azkue [...]. MEIG IX 43. En<br />
DFrec hay 3 ejs.; hay tbn. 2 de garbizalekeria.<br />
garbizkin. "(V-oroz), secundinas, suciedades que expele la vaca recién parida" A.<br />
garbo (Lar, Añ, H). �1. Garbo, brío. "1. grâce en la personne, élégance dans les manières et la mise. Indarra dot<br />
ta garboa, j'ai la force et la grâce. Syn. liraintasuna. 2. par ext. entrain, vaillance. [...] Gizon errutsu, garbo<br />
andikoa, [...] de grand entrain au combat. Syn. oldarra" H. � [Duque de Alvak] beldur bage garbo andian<br />
gogor egin zielako. Izt C 307. Au zan korajea eta / gizonen garbua. JanEd I 18. Baña, berak ekarren garboari<br />
eutsi / ezinda, nekez zailldu egin nintzan zuti. AB AmaE 229. (Garbo aundiyarekiñ): Orra, orra, nik esaten<br />
nuben kontuba! Moc Damu 27. Gizona oso umildua da, / juan zaio lengo garbua. Uzt Sas 234. �2. (Adj.).<br />
Garboso (?). � Beltz gorria kolorez / indarrez garbua / adimentuz argia / auxe da ardua. JanEd II 10.<br />
garbodun (Lar, Añ, H). � "Garboso" Lar y Añ. "Qui a de la grâce, de l'élégance" H.<br />
garboki (H), garboski (T-L). � "Avec grâce, élégance; avec hardiesse, vaillance" H. "Vaillamment" T-L. �<br />
[Bakusek] gauza bat baizen ez dio manatzen gizonari / garboski edan dezala urik gabe arnoa. 'Bravement'.<br />
Monho 26.<br />
garbola. "(S; Foix), bale du blé" Lh.<br />
garboski. v. garboki.<br />
garboso (Lar, Añ). �1. "Garboso" Lar y Añ. v. garbotsu. � Tolosatar pizkorrak arin ta garboso / Nafartarren<br />
lurrean sarturik eroso. Izt C 297. Mutrikuarra indartsuba da / ta gañera garbosua. EusJok 46. Ortan ibillie da /<br />
sobratxo ere aparte / garbosoa izana / beretzat du kalte. Ib. 79. � (Forma de fem.). � A da emakume bat, aiñ<br />
ondo egiña, / ez zabal, ez bedarra, garbosea baña. AB AmaE 227. �2. (Uso adv.). Con garbo. v. garboki. �<br />
Aita-gure eta Abe-Mariak garboso errezatuaz zirurien Lege zarreko Aitalen bat. Zab Gabon 48.<br />
garbostu. v. gardostu.<br />
garbotasun. "Gracieux, élégant; hardi, vaillant" H.<br />
1 garbots (Lander ap. DRA), garbuts (Lander ap. DRA), karbots (S ap. A; Lh (kh-)), karbuts (L-ain ap. A),<br />
karbutx (kh- Dv), kalbuts (L-ain ap. A). �1. "Rafle de l'épi de maïs" Dv. "Zuro, espiga sin granos" A. "Zuro,<br />
mazorca sin grano (L)" Lander (ap. DRA). "Épi gourd" Lh. �2. gardots (BN ap. A; VocBN, Dv (BN), H),<br />
gargots (BN-mix, S ap. A). "Gousse de châtaigne" VocBN. "Bogue" Dv. "Enveloppe épineuse de la châtaigne"<br />
H. "Erizo de la castaña" A. � Ikusi nuenian Joakiñen kokotsa, iduritu zitzaitan gastaña garbotsa (L-côte).<br />
Lander Eusk 1925 (IV), 44. �3. "(S; Foix), barbe de l'épi de blé" Lh. v. galbizar. �4. karbots (kh- S ap. Lrq;<br />
H), karbotz (kh- H). "Bale, capsule et pellicule qui enveloppe le grain de froment" H. v. agotz (2). �5. karbots<br />
(kh- H), karbotz (kh- H). "Par anal., chevelure rude et crépue. Iharrosiko dauat kharbotza, je te secouerai la<br />
perruque de la belle façon. (Locution familière)" H.<br />
garbotsu (Lar, H). � "Garboso" Lar. "Hardi, intrépide, vaillant. Syn. oldartia" H. v. garboso.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
443
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garbura. � Especie de pote gallego, garbías. Cf. VocNav: "Garbure navarro: potaje de patatas, col, judías [...]".<br />
� Egosten duzu bertze eltze batian azak xehaturik garbura batentzat bezala. ECocin 14. Hamek'orenetan<br />
garburen sartzen / eguerditan bazkaria prest zen. ChantP 236.<br />
garbuts. v. 1 garbots.<br />
1 garda (V-ger), garde (V-ger, G-bet), kardae (V-m, G-azp), kardai (A Morf 617), gardia (det.; V-m), kardia<br />
(det.; V-m). Ref.: A (garda, garde, kardae); Arzdi Peces; FauMar 14; Zubk Ond (gardia, kardia). � "Pez que<br />
parece ser el marrajo" A. "Kardae, cimarrón, pez grande, malo y de mucho instinto" Ib. "Garde, caila, pez<br />
marrajo verde, largo, de dientes muy cortantes" Ib. "Gardea (Hexanchus griseus), del grupo de los escualos,<br />
próximo a la pitarrosa (G-bet)" Arzdi Peces. Cf. la nota que Azkue trae al final de BGuzur (161): "Gardean<br />
begiak esaten iake amurruzkoai. Eztakigu zer dan gardea"; sin embargo, en el texto aludido no hemos<br />
encontrado el ej. al que corresponde esta nota. � (Fig.). "[Acepción adjetival] marrajo, marrullero" A Morf 617.<br />
� Bizkaiko itxas uri batean, zapatari bat bizi zan amarrutsua, edo uri artan esaten dan bezela, kardaia. A Ezale<br />
1898, 69b.<br />
2 garda (V ap. A; Añ). � "Fogosidad" Añ. "Fogosidad, afán. Ezkondutako gardea, afán de casarse (msOch)" A.<br />
3 garda. "(R), negocio. Garda egin du, ha hecho negocio, ganga" A.<br />
garda. v. 1 guarda; karda.<br />
gardail. "Gardail, bien desarrollado físicamente; ni gordo ni flaco, de buena osamenta; zerri gardaila, ez flako<br />
ez gizen, ezur egina" Asp Gehi.<br />
gardakume, kardakume (V-m ap. A), gardeakuma (V-ger ap. A). � "Pez parecido al marrajo, bastante más<br />
pequeño" A.<br />
gardama (V-ple ap. A), gerdama (V-arrig ap. A). � "Hez de la leche" A.<br />
gardamatu. v. kardamutu.<br />
gardamu. v. kardamu.<br />
gardantx (AN-egüés-olza), gardantxa (Ae). Ref.: VocPir 622; Bon-Ond 148. � "Carde" Bon-Ond. "Cardon,<br />
gardantxa, gardu, astogardu" VocPir. v. gardantxuri, kardu. � "(Dipsacus sylvestris), cardencha, cardo,<br />
kardantxa-beltza" Lcq 103. � "(Dipsacus fullonum), cardencha, kardantxa-zuriya" Lcq 103.<br />
gardantxilu. "Gardantxillu (V-gip), guadaña" A.<br />
gardantxino. "Gardantz, gardatxiño [sic] (V-m), rancio. Gardantxiño-usain" A Apend.<br />
gardantxori. v. kardantxori.<br />
gardantxuri. "Carde (AN-ilzarb)" Bon-Ond 148. v. gardantx.<br />
gardantz. "Rancio (V-m)" A Apend.<br />
gardaña (S), gardañe (S), gardañi (S), gardañu (S), kardaña (H). Ref.: Lh. �1. "Terme d'art, de métier qui se<br />
dit des parties qui se reçoivent et s'emboîtent, l'une dans l'autre" H. "Gardaña (Foix), encoche pour assembler<br />
des pièces de bois" Lh. "Gardañi, gardañü, joint (charp.), jointure" Ib. �2. "Khardain (Hb), guillaume (charp.)"<br />
Lh.<br />
gardañatu (S), gardeñatu (S; Foix ap. Lh), kardaintu (kh- Hb ap. Lh). Ref.: A (gardañatu, gardeñatu); Lrq<br />
(gardañatu); Lh (gardeñatu). �1. "Hacer ranura en las tablas" A. "Reunir o ensamblar tablones" Ib. "Gardeñatü,<br />
emboîter, réunir ou assembler des planches" Lh. "Faire des gorges et des baguettes (charp.)" Ib. �2. "Gardañatü<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
444
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
(S; Foix), rainure pour assembler les planches" Lh. v. gardaña.<br />
gardañatze. "(S; Foix), adent (charp.)" Lh.<br />
gardari. v. guardari.<br />
gardaska. "(V-m), chaparro, mata de encina o roble" A. v. gardatx.<br />
gardasobil. v. GUARDIA ZIBIL.<br />
gardats. � "Propre, de tenue correcte. Engageant" JE Ber voc. � Gazte-andana bat buruz-buru heldu baitzaiku,<br />
ez oro itxuraz gardatsak. JE Ber 24.<br />
gardats. v. gardatz.<br />
gardatu. v. guardatu.<br />
1 gardatx. "(Sal), chaparro, mata de encina o roble" A. v. gardaska.<br />
2 gardatx (G ap. A s.v. apriti). � Variedad de uva de racimos muy apretados.<br />
gardatz, gardats (H). � "(Usuel à Iholdy, Izturitz et pays de l'entour). Ardent, entreprenant, et, pris en mauvaise<br />
part, capable de toute méchanceté" H. � Gudua izan zen gardatza, bainan nagusitu ziren gure herritarrak hinka<br />
gaixto huntan ere. GH 1930, 135.<br />
garde. v. 1 garda; kardu.<br />
gardeakuma. v. gardakume.<br />
1 garden (V-ger-ple-m ap. A), karden (V-ple-arr-oroz ap. A). � Transparente. "Puro, claro, transparente (se dice<br />
de los licores). [...] Odol garden gardena bota dot (V-m), he arrojado sangre muy pura" A. "Karden,<br />
transparente, cristalina. Ur kardena, agua transparente" Ib. � Tr. Documentado en autores occidentales de léxico<br />
cuidado desde finales del siglo XIX. En DFrec hay 7 ejs. � "Gardena" [berbia] garbixagaitik entzun dodalakua<br />
daukat. A Txirrist 69. Ur garden eder. Kk Ab I 65. Gatzarri gogor eta gardenak. Arzdi LEItz 86. Erriberako<br />
zeru-sapai gardena. Mok 21. Aizea garden dago. Or Mi 147. Amets garden. "Transparentes ensueños". Aitzol in<br />
Laux BBa VI. Neure bijotzeko ezkongai gardena. "Mi gentil prometida". Laux BBa 46. Errekatxu garden. Otx<br />
111. Goiz garden. Laux AB 74 (73 karden). Ispillu gardena. "Espejos bruñidos". Or Eus 393. Leiarra bezain<br />
garden. TAg Uzt 187. Eztarri garbienen doñu gardenenak. SMitx Aranz 35. Paper garden bat. NEtx Antz 136.<br />
Aren begi gardenen barruan. Erkiag Arran 102. Bakar-izketa gardena asten zuen Sokratek. Zait Plat 85. Irrintzi<br />
gardena. Gand Elorri 63. Lausotu deust begion atsegin gardena. 'El dulce hechizo de mis ojos'. Ib. 215.<br />
[Ortzeak] urdin gardena dauka jantzitzat. Erkiag BatB 168. Iturri gardena. Gazt MusIx 185. Gure kulturaren<br />
ispilu garden eta distiratsu. MIH 279. Lasturkoarena da [...] adibiderik gardenena. MEIG VI 166. Kasurik<br />
gardenena [...] iruditzen zait. Ib. 192.<br />
v. tbn. Enb 65. Ldi UO 15. EA OlBe 92. Mde HaurB 7. Azurm HitzB 56. Arti MaldanB 199. Ibiñ Virgil 53.<br />
Berron Kijote 60.<br />
� (Uso sust.). � Garilleko urbelak dagerren gardenaz. Laux AB 31. Zenbat lore / zure gardenen gain. 'Sobre tu<br />
cielo'. Gand Elorri 64. Aaztu neban gardenez. 'Transparencia'. Ib. 34. Argi ta gardenezko / [...] anpulu. 'Ampolla<br />
de transparencia y de luz'. Ib. 130 (v. tbn. 62). � [Lizardiren] izpirituaren gardena eta garbia! MIH 175.<br />
� (Uso adv.). � Baña jarrai-egin karden, / eresa baiton ederren / andera baten itzetan. "No ceses de hablar<br />
graciosamente". Laux AB 48.<br />
- GARDENIK. � Aizeak indar gutxi du, baiña / gauzak utziko gardenik. "Todo lo deja transparente". Or Eus<br />
300.<br />
� Etim. Para su origen, señalado ya por Corominas, en lat. tardío cardinus, v. PT 284s.<br />
2 garden. "(V-ger), cardenillo" A. "Garden-usain (V-ger), olor de cardenillo" Ib. v. gardinga (3).<br />
� Etim. v 1 garden.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
445
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gardendu. "Gardendu jako eznea (V-m), se le ha purificado la leche" A s.v. garden.<br />
gardeni. � Gardenia. � Krabelina-liliak, / orkideak eta gardeni-begoniak. Arti MaldanB 204.<br />
gardenki. � Claramente, nítidamente. � Zure susmurra berbera gaur zoliago / aditzen dizut, ta ulertzen<br />
gardenkiago. SMitx Arraun 118. Marduldu zan oiartzuna. / Gardenki entzun neban. Gand Elorri 124.<br />
gardentasun (BeraLzM). � Transparencia, nitidez, claridad. � Egualdiaren gardentasuna (nitidez). Etxde JJ<br />
103. Kibistaren diztirarik-eza, ez du inongo gardentasunak nabartzen. MEIG IX 122 (en colab. con NEtx).<br />
gardentsu. � Claro, nítido. � Piarres, oroimen gardentsu (memoria lúcida) zen eta inguruetara eldu orduko<br />
ezagutu zun [...] etxea. Etxde JJ 186.<br />
gardeñatu. v. gardañatu.<br />
gardi (V-arr ap. A Apend; Lar Sup). � "Dictamen", "cuidado". Lar Sup. "Parecer, opinión" A, que cita el ej. de<br />
RS. "Anhelo" A Apend. � Edozeinek edatostean dio bere gardia. "Cada cual después de beber dice su parecer".<br />
RS 393.<br />
- GARDIZ. (Precedido de gen.). Al parecer (de), en la opinión (de). "Gardiz, iritziz, aburuz (V)" Zait Sof II 152.<br />
� Askoren gardiz. Arriand 30. Etxeko andre zaitut ama baño areago, ene gardiz. Zait Sof 26 (v. tbn. 140, 190).<br />
Batasuna, eskierki, berez eta arian-arian etorri bear da, geron gardiz. Herr 27-9-1962, 4. v. tbn. Mde Pr 267.<br />
Txill Let 106. Zait Plat 61.<br />
gardia. v. guardia.<br />
gardiakor. v. goardiakor.<br />
gardiakorki. "Sérieusement" Ht VocGr 423. Cf. goardiakor.<br />
gardian(o). v. guardian(o).<br />
gardinga (H), gartinga (B ap. A; Lar, H), kartinga (B ap. A), kardanga (kh- H). �1. "El rancio de una cosa"<br />
Lar. "Le rance, rancidité: Khardanga hartua duen xingarra, le lard qui a contracté de la rancidité" H. "Mal sabor<br />
del tocino rancio" A. v. kardamu. �2. (B ap. Izeta BHizt; O-SP 225, Dv � A), gartinga (B ap. Izeta BHizt),<br />
kardinga (L, BN ap. Lh), kardanga (kh- H). Rancio. "Rance. Urin, xingar, olio khardanga: graisse, lard, huile<br />
rance" H. "Acide, rance" Lh. "Txinger gardinge txarra da. [...] Urdai gardinga txarra da" Izeta BHizt. � "Au<br />
fig. Apho khardanga bat da, c'est un crapaud ranci, une personne désagréable, de caractère inquiet, peu sociable"<br />
H. �3. "Gartinga (G-nav, AN-5vill), cardenillo" A. v. 2 garden.<br />
gardingadura (Dv), kardingadura (L ap. A; Dv), kardangadura (H kh-). � "Rancissure" Dv � A.<br />
gardingagarri, gartingagarri (H), kardangarri (H + kh-). � "1. sujet à rancir. 2. au fig. peu employé: sujet à<br />
s'aigrir, en entrer en mauvais humeur. Ce qui est propre à rendre de méchante humeur, de caractère grincheux"<br />
H.<br />
gardingakor, gartingakor (H), kardangakor (H + kh-). � "1. qui rancit aisément, qui a de la facilité à rancir.<br />
2. qui facilement prend de l'humeur, devient grincheux, se dépite" H.<br />
gardingatasun, gartingatasun (H), kardangatasun (H + kh-). � "1. rancidité, état, qualité de ce qui est rance.<br />
2. au fig. qualité d'une personne de caractère désagréable, inquiet, grincheux" H.<br />
gardingatu (B ap. Izeta BHizt (+ -getu); Dv (L-côte)), gartingatu (Lar, H), kardingatu (L-sar-ain ap. A; Dv),<br />
kardangatu (H + kh-), kardankatu (kh- BN-baig ap. A), karlinkatu (L-ain ap. A). � "Enranciarse" Lar.<br />
"Rancio, rancia, gartingatua, garriotua" Ib. "Rancir" Dv. "Esne hau kardingatu da (L), esta leche se ha<br />
ranciado" A. "Karlinkatu, desvirtuarse una cosa o por demasiado cocida o por demasiado seca o por demasiado<br />
vieja" Ib. "Gardingetu zaigu zingerra. [...] Gardingatu zaigu urdaia" Izeta BHizt s.v. gardinge. v. kardamutu.<br />
� "Khardangatu, au fig. devenir inquiet, désagréable, de caractère qui s'aigrit aisément" H.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
446
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gardingatze, kardangatze (kh- H). � "Rancissure" H.<br />
gardo. v. kardu.<br />
gardolostu. "(V-arrig), chamuscar" A. v. gardostu.<br />
gardospide. � Gardospide latz ta osakorra baidu [...] atsekabetzen danak. Ol Imit I 24, 2 (SP purgatorio).<br />
gardostu (V-ger-m-gip), galdostu (V-ger-gip), gardoztu (Zam Voc), garbostu (V-gip). Ref.: A (gardostu,<br />
galdostu); Iz UrrAnz (garbostu), ArOñ (galdostu). � Chamuscar; escaldar. "Gardostu da oillo illak, lumatsak<br />
obeto kendutiarren, sutan erabiltia. Baita esaten jako sukarastau be" A Txirrist 69. "Gardostu esaten deutse beste<br />
batzuk tripakixak eta odolostiak [...] ur irakiñetan sartu ta gero, arrasta arrasta gaiñibetiaz garbitziari" Ib. 69.<br />
"Galdostu, escaldar, pasar las viandas por agua hirviendo" A. "Garbostu, 1.º pasarlo por la llama. 2.º dejar una<br />
vianda sin hacerla bien con fuego, de prisa" Iz UrrAnz. "Galdóstu, galdósketan, dejar una cosa sin asar o sin<br />
quemar bien una madera" Iz ArOñ. � [Usakumeak] ill, lumatu ta gardostu [...] sutan luma apurretati<br />
garbituteko. Mg PAb 104. [Tormenturik] enzunena, beti beti erre, kiskildu, tximindu ta gardostuten egon biarra.<br />
CrIc 35. Eurotarikoen bati entzunda daukatsat ba, Purgatorixuan arimaak gardostu egiten diriala. A Txirrist<br />
69s. [Tupiñetik] ateratzen du burruntzalia ta galdosten dio bularra naastekari arekin. Or Mi 80s. Zuku beruaz<br />
iñoiz galdostu danak, otzari be putz. Otx 68. Garbitu ta gardostu bearra luke alda-gogoak, Pitagoraren iritziz<br />
[...] geroago ta bikainago ledin. Zait Plat 60. v. tbn. NEtx LBB 248 (gardozten).<br />
gardots. v. garbots.<br />
gardoztu. v. gardostu.<br />
gardu. v. kardu.<br />
gardun (V, G, AN, BN, S, R ap. A; Dv), kardun (kh- SP, Urt I 359). �1. "Hondale kharduna" SP (sin trad.).<br />
"Qui a de la flamme, flamboyant" Dv. "Flamígero, llameante" A. � Bizitzearen finean hondale khardunera /<br />
[huts] handi xipiaren pena ez oan sofritzera. EZ Man I 17 (v. tbn. Eliç 94 (khardun)). Ezpata gardun dardarari<br />
bat. Dv Gen 3, 24 (Ol, Ker garrez dardar). �2. "Khardun, qui a du zèle, de la ferveur" Dv. � Iongoiko bat zare,<br />
baña gehiago presuna / Aita, Seme, Spiritu amudios kharduna. EZ Man II 14. �3. "Vino de agujas, raspante,<br />
ardo [...] garduna, latxa" Lar.<br />
gare. "(V-ger), enredadera, planta que se va enroscando en el maíz y trigo; su flor es blanca y de forma de<br />
campanilla" A. Cf. 1 gara. v. ezkarte.<br />
gare. v. joare; 1 gara; 3 garai.<br />
gareanok. v. 1 dena.<br />
gareban (G ap. A � Aq), garaman (G-azp ap. A), garamen (G-to ap. A). �1. Helechal. "Sitio donde se corta<br />
halecho o helecho, garebana, irebana (G)" Aq 232. v. GARO-SAIL. � Ikusi garamanak (idesaillak), nola<br />
dituzun ondoen; edo garo utsa edo zuaitzaz nastuta. Munita 95. Garaman, belardi, [...] otadi. Ib. 95 (v tbn. 69).<br />
�2. "Garamana, corte de helecho" Garate 5. a Cont RIEV 1935, 350.<br />
� Etim. De gara- (< garo) + eban (relacionado con ebaki, con la única diferencia del suf., -n o -ki); cf. ir(a)eban<br />
'sitio en que se corta el helecho', lueban 'trinchera".<br />
gareitu. v. garaitu.<br />
gareitxori. v. garaitxori.<br />
garerdi. (Empleado en diversas exprs. con sufs. locales).<br />
- GARERDI(-GARERDI)AN. "Garerdi-garerdian il jat emaztea (V-ple), se me ha muerto la mujer en la flor de<br />
la edad" A, s.v. gara. � [Thirs eta Koridon] biak garerdian, biak arkaditarrak, ein bateko kantariak. Ibiñ Virgil<br />
51.<br />
- GARERDIKO, GARRERDIKO, GARAERDIKO. "Gara erdiko gizona (V-ger), hombre en la flor de la edad,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
447
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
litm. de medio desarrollo" A (s.v. gara). v. GARAKO (b) (s.v. 2 gara). � Aguratxu bat egoan gizon garrerdiko<br />
(berrogei urte-inguruko gizonakaitik esaten da) baten aurrean. A Txirrist 50. Mutil morrosko ta gizon<br />
garrerdiko asko. Ag AL 23. Garrerdiko gizon lodikote batek. Ag Kr 20. Olagizon bi [...] garerdikoak <br />
biak, tantai luzeak, kankallu zikiñak. Ag EEs 1917, 202. Adineko edo garaerdiko lagunen artean. "Entre<br />
personas de edad madura". A EY III 355. Adiskide bat egin nuan, [...] adiñeko ta garerdiko, ni bezala. "De mi<br />
misma edad y hallarnos ambos en la flor de la juventud". Or Aitork 80. Gogo goiztar eta gaztea garerdiko eta<br />
garako bilakatuz ari zalarik. Zait Plat 113 (v. tbn. 89). Etzan oraindik garerdiko gizona, gazte gordina baizik.<br />
Ib. 39. Garerdiko erleak. Ibiñ Virgil 110. v. tbn. A Ardi 47. Anab Aprika 74.<br />
garesti (G, AN, B; SP, Urt II 151, Lar, H), garezti, garasti (L, BN; Urt II 115, Dv), garisti, garizti, garixti,<br />
galesti, galezti (G-goi), karesti (Chaho), karezti (G), karasti (Ht VocGr 339). Ref.: A (garesti, garasti, galezti,<br />
karezti); Iz Als; Gte Erd 39. � Tr. Documentado al Norte en Leiçarraga (garasti), en autores labortanos de los ss.<br />
XVII y XVIII, en Duvoisin y, ya en el s. XX, en J. Etchepare, Barbier y Mirande. Al Sur se atestigua desde<br />
mediados del s. XVIII en autores meridonales no vizcaínos (salvo Enbeita). Emplean garesti la mayoría de los<br />
autores meridionales (tbn. algún ej. aislado en J. Etchepare); garasti los labortanos salvo Pouvreau (garesti);<br />
garezti Etcheberry de Ziburu (además de un ej. de garazti, junto al más frecuente garasti), Uztapide, Txirrita y<br />
Urruzuno (este último junto con garesti) y karesti Voltoire y Lizarraga. Hay galesti en algunos autores<br />
guipuzcoanos desde finales del s. XIX (tbn. en Gandiaga). Hay además garizti en Uztapide (un solo ej. junto con<br />
garisti) y Bilintx, y garixti en Soroa (Gabon 32). En DFrec hay 39 ejs. de garesti. �1. Caro (sentidos prop. y<br />
fig.). "Carísimo, muy subido de precio, txit garestia, txit gora, garestiegi, goregi" Lar. "Arnoa garasti da, le vin<br />
est cher" Dv. "Garesti zonen, estaba caro" Iz Als. Leiçarraga (Decl a) 7v) da khario como equivalente suletino de<br />
garasti (que no encontramos en el texto). v. kario, karu. � Ofrendatzen darozkitzut on ditudan guztiak / eta<br />
hetan gorputz eta arima garastiak. EZ Man II 23 (v. tbn. Man I 52 y 53 arima garastia). Eta penitenziatzat, Iaun<br />
ona, garaztiaz / othoi kontenta zaitezke urtan galdu biziaz. Ib. 151. Gurutzean zeure bizi garastia eta maitea<br />
gure salbamendutan emanaz. Harb 12. Zeure populuari, / zeure odol garastiaz / erosi duzunari. EZ Eliç 343s.<br />
Garestia da, pagatu dugu emen [...] 16 real sillar (1683). ConTAV 5.2.9, 131. [Janhari] sobera bere gostukoak<br />
eta garastiegiak. CatLav 175 (V 91; Brtc 67 garastiegiak). Jatekoa garesti / ta ez izan dirurik. Echag 25. Ain da<br />
garestia non erregeak [...] bakarrik izan dezakete. It Dial 22 (Dv garastia; Ur karua, Ip khario). Garastiak badu<br />
bere merkea. Merkearen bilha gabiltzalarik maiz garastia atzematen dugu. Dv Lab 189 (cf. Inza NaEsZarr<br />
1251: Merkeak garestia berekin du (AN-ulz). 'Gauza merkeak gutxiago irauten agixko'. Argitasun aundiko /<br />
perla gariztiya. Bil 94. Edozeñek daki orduko [goizerdiko] arrantzuak garesti jo oi duela, [...] erosleen dirurik<br />
pikorrenak atxikitzen dituela. Inzag RIEV 1923, 505. Afari ederra [...] eta etzan garestiya. In Tx B I 173.<br />
Garasti, karioxko izanen zautzula, ni beldur! Barb Leg 138. Irabaziak urritzen eta / bizimiodua garezti. Basarri<br />
132 (v. tbn. JE Ber 31 bizia garesti). Balleta ere, opera bezala [...] garestiegia da. MEIG I 51. Liburua garestiz<br />
erosiko ez dutelako. MEIG VIII 52.<br />
v. tbn. Gco II 58. Arr May 129. Noe 71. Urruz Zer 85. Enb 176. Ir YKBiz 95. ABar Goi 16. Mde Pr 175. Or<br />
Aitork 304. Osk Kurl 19. Lab SuEm 196. Garezti: Uzt Sas 244 y 101. Garisti: Uzt Auspoa 22, 153. Galesti:<br />
JanEd I 24. EEs 1912, 61. ArgiDL 170. JAIraz Bizia 87. Zait Plat 123. Gand Elorri 33.<br />
� Caro (aplicado a un lugar, comercio); carero (aplicado a personas). � Nik ekarzen dudana gutiago kosta da.<br />
[...] Karestia zara eta xixa. Volt 257 (refiriéndose a un comerciante). Donostiako plaza izanik garestienetako bat<br />
[...] erosiko da bertan zortzi edo amar librako azaburu bildua sei edo zazpi koartoan. Izt C 155. Paraje<br />
garestira / degu akuditu, / gure kuarto apurrak / laiste ziran aitu. Ud 103. [Donostia] ederra bazera, bai, / baña<br />
gareztia. Urruz Zer 114. Ez naiz beti orren garestia, [...]. Batzuetan oso gutxi eskatzen diot. NEtx LBB 111. �<br />
Cf. infra GARESTI IRTEN. � Sagar bategatik nai dezu Jainkoa galdu? O bokadu garestia! Cb Eg II 58.<br />
Gaztetasun betearen billa abiaturik, gaztaroa il dute. Sari garestia. Txill Let 28. � Gure auzoko baserri batek /<br />
izena daduka Masti, / okasiyua eta disputa / ez da izaten garezti. Tx B III 34. � Aspaldi ontan ura garesti / dabil<br />
esne ta ardotan; / mats gutxi izan arren, ardorik / ezta palta tabernetan. NEtx LBB 369.<br />
�2. (Lar), garasti (Urt Gram 453, VocBN). (Uso adv.). "Garastia saldu dut, je l'ai vendu cher" Urt Gram 453.<br />
"Caramente, garesti, garestiro" Lar. "Garastia adv., prix élevé d'un objet" VocBN. Los autores labortanos (salvo<br />
Duvoisin) y Lizarraga (éste quizás metri causa) emplean la forma determinada. � Eztizadazula karestiaegi sal.<br />
Volt 255. Gareztiegi gauzak saldu. EZ Eliç 154. Eztut nik urrikitzea [...] horrein garastia erosten. Ax 388 (V<br />
254; v. tbn. Harb 129, Dh 81 garastia erosi). Garestia saldu nahi dugu eta merkhe erosi. SP Phil 382 (He 386<br />
garastia). Sal ziteken [...] garastia. He Mt 26, 9 (Dv garasti sal, Ur (G), IBk, garesti sal(du), Or galesti saldu).<br />
Kuidátus ardía / biek karestía / neke penas erosía. LE Kop 64. Lastima [...] garesti egotea gatza. It Dial 69 (Dv<br />
garasti; Ur karu, Ip khario). [Erosi zituala] oso garesti. Ag G 106. Lurrak garestiegi eniozke emango. A Ardi<br />
32s. Bizigarriak samur artuta, / kalera saldu garesti. And AUzta 137 (v. tbn. garesti saldu en AA II 182, Izt C<br />
158, Bv AsL 53, Ibiñ Virgil 100, garezti s. en Uzt Sas 65, galesti s. en Munita 65).<br />
v. tbn. Garizti: Uzt Sas 233. Galesti: JanEd I 26.<br />
- GARESTI IRTEN, ATERA, KOSTA(TU). Costar caro, salir caro, resultar perjudicado. � Or arturikako [...]<br />
gusto loi ta lotsagarriak zeñ garesti kosta zaizkidan! Cb Eg II 147 (Dv LEd 261 garasti gostatu). Garesti kosta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
448
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
zitzaien [...] egin zioben injuria. Gco I 454. Egin zuen utsegite bat [...] txit garesti irten zitzaiena. Lard 98. Zu<br />
erostea Jaungoikoaren Semeari añ garesti kosta zitzaion aldetik. Arr May 25. Lan hura txit garesti irten<br />
zitzaion; [...] kordegabe erori zan. Ib. 27. v. tbn. Jauregui 244 (garesti irten). Vill Jaink 87 (galesti atera).<br />
- GARESTIXAGO. (Forma de comp. con suf. -xe). � Zikhiroen gizentzeko, behiak bezala bazkatuz.<br />
Garastixago da bainan [...]. Dv Lab 277.<br />
� Etim. De carestía, aunque el término vasco sea adjetivo.<br />
garestia (Lar), garastia (H). �1. "Encarecimiento de precio" Lar. "État de cherté d'un objet" H s.v. garastitasun.<br />
�2. (Añ), karestia. "Carestía" Añ. � Peste izurriak, garestiak, urritasunak, gose geiegiak ez gaizala lar estutu.<br />
Añ MisE 110. Lukreruak, kutiziatsuak, alperrak, karestian garia ta artoa ezkutauten dituenak. Ib. 84.<br />
garestiarazi, garastiarazi (Dv), garestiazi. � "Faire renchérir les objets de vente" Dv. � Aien apainduriak [...]<br />
Tiroko purpurak eta [...] sedak garesti-aziak. "Encarecen". Berron Kijote 125.<br />
garestiarazle, garastiarazle (Dv). � "Celui qui fait enchérir" Dv.<br />
garestiki, garastiki (Dv � A), garaski (H ap. Lh). � "Chèrement" Dv.<br />
garestinahi. "Carero, el que vende caras las cosas, gorasaltzallea, garestinaia" Lar.<br />
garestios, garastios. � Caro, costoso. � Ez urrezko ez perlazko edergailluekien, ez soineko garastiosekien. He 1<br />
Tim 2, 9 (TB kostutsuez).<br />
garestiro. "Caramente" Lar.<br />
garestitasun (H), garastitasun (Dv, H), garastiatasun (Urt IV 241), karastiatasun (Ht VocGr 339),<br />
karestitarzun (Chaho). � "Cherté" Dv. "État de cherté d'un objet" H.<br />
garestitu (Lar, H), gareztitu, garastitu (Dv � A, H), garastiatu (Urt II 116), galestitu, garestiatu (SP),<br />
karestitu (Chaho), karestiatu. � Encarecer(se). "Garestiatzea, enchérir" SP. "Hacerse caro" Lar. "Encarecido,<br />
garestitua" Ib. "1. élever le prix de vente. 2. devenir plus cher, enchérir" H. � [Oihalak] alxatzen dire eta<br />
karestiatzen gerotik gerora. Volt 258s. Erran bat bada eta egia: harriak ez duela arthoa garastiatzen. Dv Lab<br />
74s. Ardo asko tiratu / dizkigu Frantziak [...] / txarra galestitzeko / daude notiziak. JanEd I 20. Garestitu digute /<br />
beñepeiñ arduak. Xe 225. Erriko agintariari dagokie ba espirituak galestitzea edozein jendeak ezin erosi leizken<br />
eran. Ayerb EEs 1916, 46. Nok susmatuko luken hunenbeste gareztituko zala bizitzea! Osk Kurl 160. En DFrec<br />
hay 29 ejs. de garestitu; hay además 15 ejs. de garestitze.<br />
garestitxo. � Dim. de garesti. � --Zenbatean? --Garestitxo. Ag G 87. Besterik ezean, eta lurra garestitxo<br />
baldin bada [...]. MIH 401. En DFrec hay 2 ejs.<br />
gareta (Lar, H). � "Jareta, costura o dobladillo hueco por donde se pasa una cinta, [...] es del bascuence gareta,<br />
que significa lo mismo" Lar.<br />
gareu, gareun. v. garau.<br />
garezti. v. garesti.<br />
gareztiko. "(V-ple), resto. Gareztikoak, los restantes" A. v. garaitiko.<br />
garezuma. v. garizuma.<br />
garezur (G-azp ap. A), garazur (G-azp ap. A). � "Calavera, hueso del cráneo" A. � Gure arbasoen garezur<br />
(burezur, calavera) errespetagarriak. Etxde Itxas 20. Chamberiko txabola txiroak / iriaren garezur munoan.<br />
Lasa Poem 111.<br />
garezurmendi. � (Monte del) calvario. v. garezurtegi. � Yesu Yauna, Garezurmendiko gurutzean. Zait Gold<br />
169.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 449<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garezurtegi. � Gólgota. � Golgota edo Garezurtegi deritzan tokira. Ol Mt 27, 33 (Or MB 326 Garezurtegi).<br />
garga. v. 2 garba.<br />
gargail. "Agalla: granos como canicas que le salen al roble (G)" <strong>Fe</strong>lipe Mujika (ap. DRA).<br />
1 gargaila (-illa G-goi ap. A), gargaile. � "Lazo para ahorcar perros" A. � [Yudasek] bere burua gargallez ito<br />
zun. Ol Mt 27, 5 (Or MB 324 gargaillez). An, emakume urkatua ikusten dugu gargalle biurritan zintzillik zabuka.<br />
Zait Sof 93 (v. tbn. 95).<br />
2 gargaila (-illa G-to-bet ap. A). � "Uvula, campanilla de la garganta" A.<br />
- GARGAILETARA EDAN. "Gargailletara edan diak ardaun-txorta bat (R-vid), he bebido a pitón un poco de<br />
vino" A. Cf. VocNav: "Gargalleta, beber a la gargalleta: beber a chorro, al aire o al alto. [...]. En Roncal, a la<br />
garguilleta".<br />
3 gargaila (-illa V ap. A). � "Enfermedad del ganado, que consiste en la debilidad de sus extremidades" A.<br />
gargailatu. "Gargariser, gargaillatü" VocS. v. gargarizatu.<br />
gargailatu, gargaildu. v. karkaildu.<br />
gargaile. v. 1 gargaila.<br />
gargailu. "Farfulla, tartajeo. Khanderaillu / zure hitzak oro gargaillu. Igela n.º 2, 16" DRA.<br />
gargaite (L, S ap. A; Dv, H). � "(He, EZ), sommet. Saindutasunaren gargaitera heltzea (He)" Dv. "Gargaita,<br />
id. garhaitea, garhaita [...]. Sommet, point culminant d'une chose. [...]. Saindutasunaren gorenera edo<br />
gargaitera (He Phil)" H, que infiere un tema gargaita. "Cumbre" A, que cita a EZ y He. v. garaite. �<br />
[Iainkoak] bere ezagutzen ditu / mendien gargaiteak. / Haren propioa ere / da itsaso urdiña. EZ Eliç 297.<br />
Gloriaren eta atsegiñ egiazkoen gorenerat edo gargaiterat heldu izan garela. He Phil 66.<br />
gargajotsu. "Gargajoso, neguko katarro gargajotsuak artu nau" Etxba Eib.<br />
gargaju. v. gargaxu.<br />
1 gargale (Lar), garigale (Labayru ap. DRA), gurgale (Lar, Añ). � "Gorgojo, gusanillo, sale del 'gurgulio'<br />
latino, y éste del bascuence gurgalea, gargalea, que significa lo mismo" Lar. "Gorgojo de trigo" Labayru Hist I<br />
566 (ap. DRA).<br />
2 gargale. "Agalla" Darric (ap. DRA).<br />
gargallu. v. 1 girgil.<br />
garganda (BN-mix-baig ap. A), garlanda (BN-baig ap. A; VocBN, Dv, H), garlanga (BN-arb ap. A), galanda<br />
(S ap. A; H (S), Foix ap. Lh). � "Cercle en fer ou en bois, pour y faire cuire le pain de maïs" VocBN. "Cierto<br />
cilindro de hierro, más ancho que alto, abierto por ambos lados, con dos hierros cruzados en la parte inferior,<br />
donde se coloca la masa de harina de maíz para cocerla" A. "Galanda, virola, anillo de hierro que se fija a un<br />
mástil o palo grueso resquebrajado, para impedir que se rompa" Ib. "Frette, virole" Lh.<br />
gargandila. �1. "Perlerie, gargandilla" Ht VocGr 400. �2. Pendiente (?). � Idiak edo behiak noiz ere sendi<br />
baituzue hatsa labur diela, emozue beharrietan zilhaturik hellebore noir deitzen den belharra, gargandila balu<br />
bezala, eta hark hun eginen dio. Mong 590. �3. (G-nav ap. Iz Als), gargantila (V-ger ap. A). "Glándulas<br />
colgantes de la cabra" A. "Bolitas carnosas que algunas ovejas llevan pendientes de la garganta" Iz Als. Cf.<br />
VocNav: "Gargantillas, nombre que dan a los apéndices que tienen las cabras en el cuello (Améscoa)".<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
450
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garganta. "Gargantak, collier de chien armé de pointes" H.<br />
gargar. "Gorgojo de la cebada o palomilla" Labayru Hist I 566 (ap. DRA). v. 1 gargale.<br />
gar-gar (V-och ap. A; H), gar-gar-gar. � "Gar-gar erretzen hari da, cela brûle à grand flamme" H. "Onomat.<br />
de la ebullición" A. v. gal-gal. � Topin bat legez gar-gar-gar oso irakiten. AB AmaE 167. Lapikoak gargar,<br />
kaxuelak pill-pill. Ag G 228. Baba-eltzetxoa gargar. Ib. 9.<br />
1 gargara (Vc ap. A; Lar, H). �1. "Gárgara, gargarismo" Lar. "Gargarizar, gargarak egitea" Ib. "Gárgaras" A.<br />
Cf. gargarizatu. �2. "Bruissement, bruit, murmure de l'eau" Dv � A. �3. (Dv, A). Rápido. �4. (R ap. A),<br />
karkara (G-goi ap. A), karkar (R-uzt ap. A). "Estertor de agonía" A. Cf. VocNav: "Garga, estertor del<br />
moribundo (Roncal)".<br />
2 gargara (V-och ap. A). � "Clavera, molde para hacer clavos" A.<br />
gargaraka. "Haciendo borborigmos. Gargaraka esteak (V)" Darric (ap. DRA).<br />
gargaratu (Aq (AN)). � "Gargajear (AN)" Aq 1256 (� A).<br />
� Hacer gárgaras. � Elorri ostoen bertutea da erlasduren sendatzea: eman pinta bat uretan egosten 20 grama<br />
osto hoitarik. Eta ur horrekin ongi gargara edo xafarrika aho-zola. Egunaria (ap. DRA). Aho zintzurrak krexun<br />
egoskinez xafarrikatuz eta gargaratuz ederki senda ditazke bai hortz minak, bai zintzur-minak. GAlm 1955, 32.<br />
gargarau. v. galgarau.<br />
gargari (H), gargaro (BN-bard ap. A; Dv). � "Rainure où l'on fixe les douves d'un fond de futaille" H. "Jable,<br />
gárgol en que se encajan las tiestas de las tapas de toneles y botas" A. Cf. VocNav: "Gárgaro, ranura que llevan<br />
las duelas de una cuba o tonel a sus extremos para encajar en ellas las tapas (Añorbe)".<br />
- GARGARI-NABAL. "Jabloir" T-L.<br />
gargarizatu, gargarisatu (Chaho). � Gargarizar. v. gargailatu, gargaratu, xafarrikatu. � Züntzür minak eta<br />
eztüla ükhüratzen hur horeki bero gargarizatzen bada. Alth Bot 14.<br />
gargarka. � Gárgara. � Ur berotan sosa puzkat urtu ta ordu erdika ur onegaz gar-garkeak egin (V).<br />
Jaungoikozale Egutegi (ap. DRA).<br />
gargaro. v. gargari.<br />
gargarrate. � Ebullición. � Ur otzak dirakian lapikuaren gargarratea kentzen edo tenplatzen duan bezela. Gco<br />
II 54.<br />
gar-gartsuki. � Ardientemente, fervientemente. v. gartsuki. � Alako jasoiñen gogatsu da eta gar-gartsuki<br />
eusten dituana da. "Los sustenta con mucho acaloramiento". Zink Crit 43.<br />
gargaxeatze. � Gargajeo. � Sinplekeriak dire [...] atsanka, estul, gargaxeatze ta listu botatze (194). LE-Ir (s.v.<br />
atsanka).<br />
gargaxu, karkaxu (AN-ulz ap. Iz Ulz), gargaju, gargajo (V-gip ap. Etxba Eib). � Gargajo, escupitajo.<br />
"Ogorlokuak lezkotxe gargajuak jaurten zittuan" Etxba Eib. v. 1 karkaxa. � Baták ematenzió kanaréki buruan<br />
[...] berzeák gargajubát. LE Doc 163. Bati bere gargaxuak, mukiak ta likiskeriak etzaizkio ain okagarri (184).<br />
LE-Ir.<br />
gargero. v. gaurgero.<br />
gargio(ro). v. gaurgero.<br />
gargoitik. v. gaurgoitik.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
451
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gargori. "(V-gip), tercianas. Gargoriak artzen naute, se apoderan de mí las fiebres intermitentes. FSeg dice oyó<br />
esta frase de boca de una anciana" A.<br />
gargoro. v. gaurgero.<br />
gargorri. �1. "Hoguera, gargorria, sukarra" Lar. �2. "Alezan brûlé" T-L.<br />
gargots. v. garbots.<br />
gargozo. "Santelmo, meteoro, llama pequeña que en las tempestades aparece en los navios" Lar.<br />
garguila. � Gárgola. � Huna bertze harri zuri bat, muthurraz leizerat beha dagoena, kathedraletako ur<br />
ixurtxale garguilla muthurrak bezala. Prop 1893, 86.<br />
1 gari (V, G, AN-larr-egüés-erro-ilzarb-olza, L-côte, Ae, Sal, R; Lcc, Mic 9v, SP, Lar, Añ, Lcq 173, Dv, H (V,<br />
G), VocB). Ref.: A; VocPir 642; Bon-Ond 149; EAEL 76 y 389; Ibarra Dima; Iz ArOñ, UrrAnz, Als, R 307;<br />
Etxba Eib; Gte Erd 99; Elexp Berg. � Trigo. "Tricticum, gari" Voc. de Aimery Picaud, s. XII (TAV 2.2.12).<br />
"Farro o escandia" Lcc. "Ahechar, garia garbitu", "ahechaduras de trigo, gari garbituak" Ib. "Aventarse el trigo,<br />
garia eraxo" Ib. "Granzas de trigo, garian granzoiak" Ib. "Froment. Ogia gariz egina. [...] Garizko ogia" SP.<br />
"Anieblarse el trigo, garia lañotu, añoatu, gorrindu" Lar. "Aparvar, amontonar los granos, gariak pillatu,<br />
montoitu" Ib. "Sémola, trigo candeal sin corteza, gari azalbagea" Ib. "Gari-galtzalea, [...] destruidor del trigo"<br />
Ib. s.v. gorgojo. "Grañón, trigo cocido, gari egosia" Ib. "Parva de trigo, gari joaren pilla" Lar y Añ. "Refrán<br />
para los que hacen y no son correspondidos, erein dezu garia, egin zatzu sasia" Lar (s.v. alazor). "Desparvar,<br />
gariak desgabillatu" Ib. "Encañutar, encañar los panes, gariak lastotzera asi" Ib. "Trillar, traillatu, bihitu, gariak<br />
trailluaz, irabiurraz edo bestela jotzea" Ib. "Trigaza, gariaren lasto txea" Ib. "Garia burunatan duk orai (R), el<br />
trigo está brotando ahora" A. "Golpear la misma gavilla [...] garixe jo (V-gip)" AEF 1927, 79. "Gari-gaineko<br />
txoriak goserik ez (G)" A EY III 62. "Gariak etsera begira dagoz, el trigo está maduro (V-ger)" Ib. 310.<br />
"Garixak urte dauka, es año de trigo (V-gip)" Iz UrrAnz. "Garíxak ebáteko daukou oindio, los trigos sin cortar<br />
aún" Iz ArOñ. "Garixak bedinkatzia, mayetzian" Etxba Eib. "Garixak eraintzia, Domuru Santuetatik aurrera" Ib.<br />
"Gari-elduak, trigos maduros. [...] Urrezkuak zidurixen euren sailletan gari-elduak" Ib. "Gari ereiten (G-azp,<br />
AN-gip)" Gte Erd 99. v. ogi. � Tr. Propio de la tradición meridional. Al Norte sólo se encuentra en un proverbio<br />
de Oihenart y en J. Etchepare. � Sancius Alvaro de Garissuri (1110). Arzam 248. De bon trigo de lander Gari<br />
en afueras (1258). Ib. 248. Pero Periz Gari Dario (1366). Ib. 248. � Borondate onez emongo deusteet edolaan<br />
bere garia errenta. fJZ 99. Asko erre da / barruan joia galantik, / bai geiago / oi asko arka garirik. Lazarraga<br />
1202v. Garia pagatzen da diruagaz. Ib. (B) 1194vb. Doneaneko euria garien galzaigarria. RS 254. Sendo astoa<br />
garitan. "En el trigal rebusto es el asno". Ib. 163. Iaietan ezin gabiltzke / bertze garien igitan (Pamplona, 1609).<br />
TAV 3.1.20, 116. Ez gari herrutzekorik, ez egur itzalbekorik. O Pr 159 (v. tbn. 694). Joango gara [...] garitara /<br />
baia ez armadara. BBizk 26. Gari garbizkoa bata, lasto-agotzezkoa bestea. Mb IArg I 203. Garia aletu ta zoritu<br />
arte. Ib. 201. Garitartean ageri den belar gaisto [...] hau. Ib. 201. Garijak jotia. DurPl 69. Garijak jorratu. Ib.<br />
68. Gari ederrak artuten ditubela. Mg PAb 167. Galeperra da gari artetan ta galonduetan oi dabillen epertxuba.<br />
Ib. 179. Gari irindua. AA II 190. Gari kokuak jana. Astar II 166. Gariak itaitzean. It Fab 195. Lenengo urtean<br />
garia artu eta ondorengo bietan [oloa bildu]. Izt C 30. Garia larrañean trallatu edo irabiurtzen. Lard 193.<br />
Gariak gordetzeko. Ib. 126. Nola daude gariyak? Sor Bar 77. Sartu ontziyan eta, "gari berriak arte" esanaz<br />
bertara joatia. Apaol 48. Izerdiagaz / batu zan garia. Azc PB 331 (288 batuten dira gariak). Gariak sortu dra<br />
ongi. Mdg 129. Ler egin degu garia jotzen. Ag G 36 (tbn. garia jotzen en Or Eus 338, garia joiten en JE Ber 30).<br />
Arka barruan gari-ondakiñak egozan. Kk Ab II 88. Ezpel-sardeak aizetara yaurtitzen ziñan gari-odeia. Or Mi<br />
104. Uzta egitera, garia biltzera. Ir YKBiz 72n. Ez zan gari aundirik bildu. Or Eus 355. Gari lotzen. "Atando<br />
gavillas". Ib. 317. Gariak saldu. Eguzk GizAuz 135. Gari-jotzen ari ziran. TAg Uzt 154 (v. tbn. MAtx Gazt 46<br />
gari-jotzen, And AUzta 88 gari joten). Gari tartean, berriz, galeper-soñua. Onaind MEOE 1071. Garitan kalte<br />
aundia egiten zutelako. Munita 140. v. tbn. ZMoso 47. Soroan [...] gari ereiten jardun. Etxde JJ 27 (v. tbn. It<br />
Fab 183, Uzt Sas 74 gari erein). [Ulea] gari elduaren kolorekoa. Erkiag BatB 53. Gari ebaiten, arbi ereiten.<br />
And AUzta 65. Gariak ereindakoan. Ib. 65 (v. tbn. Etxde AlosT 15 gariak erein). [Galbaiakin] gari astintzen.<br />
Etxba Ibilt 474. Gariak biltzeko. Uzt Sas 75. Gari ona kutxatik saltzen da (G-nav). Inza NaEsZarr 43. Garikarga<br />
bat errotara eraman. Berron Kijote 68. Garia eta belar gaiztoak bereizten dakiena. MEIG VII 77.<br />
� Illunabarrean beren garia ereiten ari ziren, ilargi-gari ederra. 'Leur joli blé de lune'. Or Mi 56 (cf. nota del<br />
ed.: "Blé de lune [...] au figuré, désigne les larcins amoureux").<br />
- ANTZAR-GARI, DEABRU-GARI. v. antzara, deabru.<br />
- GARIA EGIN. Sembrar, cultivar trigo. � Gipuzkoako mugapean egiten dan gari guztia da txit bikaña. Izt C<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 452<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
27. Eguraldi onaren bearra bagenduan / garia egingo bagenduan. Muj PAm 62. Azaroaren azkeneko<br />
larunbatean / gari guziak egin dizkiagu egun batean. Ib. 62. Garai batian Euskalerrian / egiten gendun garia /<br />
zenbait lekutan bezala etzan / alain uzta ugaria. Uzt Sas 74 (v. tbn. 76). Begiratu nion soroari, ta garia egiten<br />
asi gabe artean. [...] San Andres eguna zan. BasoM 160 (cf. tbn. 160).<br />
- GARI-AINEGU. "Gari-aiñagu (Sal), centeno" A. v. ainegu.<br />
- GARI-ALE (V-gip; H; gal-ale G-to). Ref.: A (galale); Etxba Eib (gari ale). Grano de trigo. "Gari-alian itxuran<br />
eitten ziran ogixak" Etxba Eib. � Gari ale onak. Mb IArg I 205. Gari pilla baten [...] gal ale gitxi. msOñ 114r.<br />
Zenbat kalte ez dute egiten gari alean! It Dial 32 (Ur gari garau, Dv, Ip ogi bihi). Gal-ale gordiña jateko. Lard<br />
543. Gari-ale oria. TAg GaGo 95.<br />
v. tbn. VMg 35. Or Eus 338. Ir YKBiz 424. TAg Uzt 159. MAtx Gazt 17. NEtx LBB 301. LMuj BideG 240. Ibiñ<br />
Virgil 76. Berron Kijote 64.<br />
- GARI-ALOR, G.-ARLO. "Gari-alhor, champ de froment" H. � Iru gari arlogaz. AB AmaE 417. Garialhorrak<br />
erakusten dauzku bethi urre-kolore. JE Ber 18 (v. tbn. 19). Urrezko gari-alorretan. Or Mi 109. Gari<br />
arloa erein. Eguzk GizAuz 52 (v. tbn. en la misma pág. gariarlo). v. tbn. Gand Elorri 107.<br />
- GARI-ANTZ. � Kristoren aurpegia ez gorri, ez beltzaran, ez gariantz (trigueño). Ayerb EEs 1915, 281.<br />
- GARI-HARRI (galarri V-ger-ple-arr-m-gip). Ref.: A; Iz ArOñ. "Piedra para golpear y desgranar el trigo" A. �<br />
Gari-ola, gari-arria: galburuak jotzeko puxetarri antzeko tresnak. EEs 1930, 46.<br />
- GARI-ARTEKO (galarteko Lar, H). "Triguero, que se cría entre el trigo" Lar. � Garia ta galarteko babea San<br />
Martiñetan. A Ezale 1897, 326a. Ateratzen ditue [...] indarka gariarteko bababeltz-landarak. TAg Uzt 80.<br />
- GARI-ARTO. (Pl.). Trigo y maíz. v. ARTO-GARI. � Egiten eutsan [...] / kalte askotxu gari-artoetan. Zav<br />
Fab RIEV 1909, 29. Baberruma biltzen da ondotxo, bañan ez gari artoak bezin ugari. Izt C 29. Ango gariartoak!<br />
Ango gerezi eder! A Ardi 36.<br />
- GARI-AZOKA (Lar; galazoka Lar DVC 232). "Alfoli, alholi, alhóndiga de trigo" Lar. v. galaza.<br />
- GARI-BALA (V-gip; galbala G-goi). Ref.: Arin AEF 1960, 63; Iz ArOñ. Bala, haz de trigo. "Fajo de trigo"<br />
Arin AEF 1960, 63. "Gari-bala: 200 azao; lenao balka kontaitten zan" Iz ArOñ. � Soroan gari-bal edo sortak<br />
egiten genbiltzala. Lard 48. Estekatuko aut, gari-bala bezala. Or Mi 57. Pozik etorriko dira, gari-balak ekarriz.<br />
Or MB 882. Ogi berria gordea zegok / gari-balan. NEtx LBB 265.<br />
- GARI-BATZE (H), GALBATZE. "Récolte de froment. Syn. uzta" H. � Galbatzeia eldu artian [...] esango<br />
deutset galepaileai [...]. Astar I app. XII.<br />
- GARI-BERDANTZ. "(Emberiza calandra), triguero" MItziar Txoriak 150.<br />
- GARI-BIHI. Grano de trigo. � Gari bihi ona ereini. Mb IArg I 201.<br />
- GARI-BIKOR (Sal, R), -PIKOR (AN-ulz). Ref.: A; A Aezk 212; Iz Ulz (pikorra). "Grano de trigo" A. "Astoan<br />
burua sartzen eta gari-bikorra ez (Sal), mete la cabeza en el burro (?) y no el grano de trigo" A EY III 384<br />
(adivinanza referida al 'asador'). � Gari-bikor batzuekgatik saltzen zituzten. Lard 543. Ezpálitz gari pikórra<br />
eroririk lúrrean iltzen. LE Io 12, 24.<br />
- GARI-BILTOKI. Silo, granero. � Eliz-torre gisako gari-biltoki zurien andana luzeak. MEIG I 164.<br />
- GARI-BILTZE (H). v. GARI-BATZE.<br />
- GARI-BURDUNTZI. "Espiga dañada de trigo" A Apend.<br />
- GARI-EBAKITZE (gari-ebate V-gip (+ -ebaitze); galebate V). Ref.: A (galebate); Etxba Eib (gari-); Elexp<br />
Berg (gari-ebate, gari-ebaitze). "Siega de trigo" A. "Labores de siega, tiempo de siega. Gari ebatiak dittugu aste<br />
onetan" Etxba Eib. "(Pl.). Gari ebatietan, auzokuak etortzen zien laguntzera" Elexp Berg. v. GARI-IGITE. �<br />
Pekatu izango ete da galebatia jaiegun debekaubetan? CrIc 63. Gal ebate ta jotiak. JJMg BasEsc 108. Galebatia,<br />
gal-jotia, matsa batzeia edo bindiminia. Astar II 71. Itaite edo gari-ebakiteetan, Sanson emaztea ikustera<br />
joan zan. Lard 142. Gari ebakitze edo jotzea. Ag G 21 (v. tbn. 23).<br />
- GARI-EGITE. Siembra, cultivo de trigo. � Euskalerriko gari egitia / ederki asko kostia, / arrazoiakin erabaki<br />
zan / lantegi ori uztia. Uzt Sas 75.<br />
- GARI-EREIKETA. Siembra del trigo. v. GARI-EREINTZA. � Irakatsi omen zion lur-lantzea, gari ereiketa.<br />
Ibiñ Virgil 80n.<br />
- GARI-EREILE. Sembrador. � Neu naz gari erilia. Astar I app. XIII.<br />
- GARI-EREIN. Sembrado de trigo. � Gari erein tartean ereñi zuen belar gaistoa. Mb IArg I 201.<br />
- GARI-EREINTZA. Siembra del trigo. v. GARI-EREIKETA. � Gari-ereintza / laiakin egiten. Uzt Sas 74.<br />
- GARI-EREITE (galereite V, G, AN ap. A; Aq 48). "Or erorte galereite: literalmente significa que el tiempo de<br />
la sementera de trigo suele hacer malos temporales [...]" Aq 48. "Siembra del trigo" A. � San Isidroren gari<br />
ereitea miragarria zan: alea eskuetan artu ta [...]. Cb Eg III 338. Orri-legorte, arbi-ereite; / orri-erorte, gariereite<br />
(G-goi). A EY II 311. v. tbn. Zait Plat 25.<br />
- GARI ERNE (V-gip ap. Etxba Eib; galerne V-m ap. A). "Trigo naciente" A. "Gari erniak, trigos verdes.<br />
Artaldia eruaten da gari-ernietara gogorraua etorri deiñ" Etxba Eib.<br />
- GARI-ESKUTE. Haz, manojo de trigo. � Gizon-emakumeak [...] azaoketan ari dituk, gari-eskuteak lotuz.<br />
TAg GaGo 94. Tolesten ditu aitonak metatxoetan gari-eskuteak. TAg Uzt 81 (v. tbn. 154).<br />
- GARI-GELA. Almacén de trigo. � Daukat nere etxea lurraren azpian bere gari gelarekin. VMg 35 (en boca<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
453
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
de una hormiga).<br />
- GARI-GIRO. Tiempo para la siega del trigo. � Ez da garigiro eskasa. TAg Uzt 82. Garigirorik ederrenetakoa<br />
dezue gaur. Ib. 82.<br />
- GARI-GORDAIRU. "Almudena, posito del trigo" Lar.<br />
- GARI-IGITE (galegita Sal, R ap. A). "Siega de trigo" A s.v. galebate. v. GARI-EBAKITZE. � Gari-igitean,<br />
Olite-errian. "Epoca de la siega". Or Eus 236.<br />
- GARI-IZPI (garizpi Lar DVC). a) "Arista" Lar DVC 233. b) + GALIZPI. Paja, caña de trigo. v. GARI-LASTO.<br />
� Bost galizpi edo gari-lasto (AN). "Cinco pajas de trigo". A EY IV 240. Larrutu zituzten basoak, eta orain<br />
gari-izpi erkin batzuk besterik ez da ikusten. Munita 146.<br />
- GARI-JALE (Lar; -xale R-is ap. Iz R). "Garijalea, comedor, roedor del trigo" Lar s.v. gorgojo. "Gorgojo de<br />
trigo" Labayru Hist I 566 (ap. DRA). "Garixále, langosta" Iz R 307.<br />
- GARI-JORRA (gal-jorra V-gip). Acción de escardar el trigo. "Gal-jorria eiñ: escardar el trigo" Iz ArOñ 143.<br />
� Arto zuriketa, gari edo arto jorra. Cb Eg III 362.<br />
- GARI-JOTZE (V-gip (jote), G-goi, AN-larr; H (iotze); galjote V; galjaite V). Ref.: A (galjote, galjaite); AEF<br />
1955, 71; Arin AEF 1960, 63; Asp Leiz2 (gariyotze); Etxba Eib y Elexp Berg (gari-jote). Trilla del trigo.<br />
"Battage de froment" H. "Operación antigua de desgranar el trigo, golpeándole sobre una piedra" A. "Trilla del<br />
trigo. Bixar gari-jotia dogu ataiko aterpian" Etxba Eib. "Gari-jotiak. [...] Gari-jote eguna, egun haundixa izaten<br />
zan. Gari-jotiak eskuz eitten zien aintxiñan" Elexp Berg. � Arazo oneei darraiko galjaite nekagarrija. Mg PAb<br />
151. Galjote nai edozein biarginzatara. JJMg BasEsc 104. Gal ebate ta jotiak. Ib. 108. Gal-ebatia, gal-jotia.<br />
Astar II 71. Gari-joiteko mekanika. JE Ber 30. Gari-jotzeko lana. TAg Uzt 157. Garijotak datozenean, gari ona<br />
etxeratuko dogu. EgutAr 11-11-1956 (ap. DRA). Amaitu ziran gari-joteak. Alzola Atalak 68. Gari-iotea ere<br />
larria izango da. Ibiñ Virgil 73. v. tbn. Enb 168.<br />
- GARI-JOTZAILE. "Gal-jotaille (V-m), mayalero, el que golpea el trigo para desgranarle" A. � Garijotzalleengandik<br />
gari-alea bezain dirdaitsu joaten da irabazi au. TAg Uzt 181.<br />
- GARI-KOLORE. "Trigueño, color" Lar. � Sagardoak iru kondizio behar ditu. Lehenengoa garikolorea (Gto).<br />
- GARI-KUTXA (V-gip). "Garia edukitzeko kutxa" EEs 1931, 37. "Panera. Ondo zaindutako gari-kutxia!"<br />
Etxba Eib. "Arca en la que se guardaba el trigo. Antikuarixuak estimau erosteittue gari-kutxak" Elexp Berg.<br />
- GARI-LANDA. "Champ de froment" H. � Bi aldetarik, gari-landa ttipi batzu. JE Ber 17.<br />
- GARI-LANDARE. Planta del trigo. � Ale asko emango ditun gari-landare ua. MAtx Gazt 17 (v. tbn. 15).<br />
- GARI-LASTO (G-nav; Lar, Añ, H; galasto G-goi). Ref.: Arin AEF 1960, 63; Iz Als. Caña del trigo.<br />
"Lastuausteko denboria ózten bazán ézin lastúrausí, garilastura" Iz Als. v. GARI-IZPI. � Gari-lasto batekin<br />
[...] / marrangaz jendeari / iges eragiten. It Fab 188. Gari-lastoa gabaz kanpoan dabillenean argi-egiteko ere<br />
erabiltzen du nekazariak. EEs 1930, 43n. Gari-lastoz badute su eiteko diña. Or Eus 137. Gari-lastoa, osorik,<br />
Goierri aldean asko ematen zaio ganaduari. Oñatibia Baserria 80.<br />
- GARI LOHI (V-ger-m-gip). Ref.: A (gariloi); Etxba Eib (gari loixa). "Residuo de trigo mezclado con polvo en<br />
las eras" A. "Trigo no limpio de otras clases de semillas. Gari loixa usueri jaten emoteko" Etxba Eib. v. 2<br />
galarren.<br />
- GARI-LUR. Tierras donde se produce trigo. � Lurralde bero-lehorretara, ardo eta gari-lur jorietara. MEIG I<br />
115.<br />
- GARI-MENDI. Montaña, montón de trigo. � Larrain austatuan beti garimendiak eultzitzeko. Or Mi 104.<br />
- GARI-META (V-m-gip, G-goi). Ref.: A; Arin AEF 1960, 63; Iz ArOñ; Etxba Eib; Elexp Berg. "Montón de<br />
trigo" A. "Montón formado por las gavillas, en espera de la trilla. Aurten sei gari-meta eiñ dittugu" Etxba Eib.<br />
"Gari-metia, gari azauz egindako pilla haundia. Gari meta haundixak eitten zien, eurixa eindda be" Elexp Berg.<br />
� Gari-meta gainean eder da txoria. Or Eus 366 (v. tbn. 349). Gari-metak eguzkitara zabaltzen. TAg Uzt 152<br />
(v. tbn. 131).<br />
- GARI-MINTZ, GALMINTZ. Cascabillo, cáscara de trigo. � Ta gosetean, galburuaren eta galmintzaren ikatz<br />
minduak ortzak ikaratu ditik. 'De l'épi et de la gousse'. Or Mi 81. Larrain bazterrean aurtxo txikia negarrez<br />
dago, garimintzak yo dulako. Zait RIEV 1933, 60.<br />
- GARI MODORRO. "(V-ger), trigo chamorro, al cual se le cae la barba al mardurar" A s.v. gari. v. GARI<br />
MOTZ.<br />
- GARI MOTZ (V-gip, AN; g. motx V-m, AN; Lcq 173; galmotz G; galmotx G, B; VocB). Ref.: A (gari, garimotx,<br />
galmotz); Iz To (galmotz). "Espiga de trigo sin barba" VocB. "Trigo chamorro, al cual se le cae la barba al<br />
madurar" A. Cf. VocNav: "Garimocha, nombre vasco del trigo mocho (V. de Bertizarana. V. de Odieta)". �<br />
Galmotzen buruak aizeak eraginda biguinkiro klunkatzen. Or Mi 87.<br />
- GARI-MUTXUR (V-gip). "Garímutxur: montoncito de unos 10 haces tiesos" Iz ArOñ.<br />
- GARI NAGUSI (V-gip, nagosi V-ger-m; galnagosi V-oroz). Ref.: A (gari); AEF 1927, 78. "Trigo mayor" A.<br />
"Gari-nagusixe (bixarduna ta zakarragoa), es la variedad más productiva" AEF 1927, 78.<br />
- GARI-OLA. v. GARI-HARRI.<br />
- GARI-HONDAR (galondar V-gip, G-nav). Ref.: A; Iz ArOñ; Ond Bac. "Residuos de trigo, cascabillo, paja,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
454
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
etc., en la era" A. "Galondarrak batu: recoger los residuos (espigas) de trigo" Iz ArOñ. � Mallatu bear dira<br />
iregurrez (tralluz) galondarrak. Ag G 27. Ango gari-ondarrak, apezarenean. "Los restos de su trigo". Or Eus<br />
283.<br />
- GARI-ONDO. Planta de trigo. Cf. galondo. � [Faraonek] lo zetzala ekusi zituen elkarren aldean zazpi gariondo,<br />
buru andi aledun ederrak zituztenak. Mb IArg I 391. Ekusi dituzun zazpi bei gizen ta zazpi gari-ondo<br />
ederrak esan nai dutena da [...] (Gen 41, 26). Ib. 392 (Lard 53, Ur, Ol, Ker galburu, Urt, Dv ogi-buru).<br />
Galburua dakarren gari-ondoaz bezala. 'El trigo en ciernes'. Or Aitork 68.<br />
- GARI-ONTZE. � Gari ontzeaz ari dalarik: [...]. "Refiriéndose al madurar de los trigos". Or Eus 325.<br />
- GARI-PIKOR. v. GARI-BIKOR.<br />
- GARI-PIKU. "Cierta variedad de higos que madura hacia Julio-Agosto. Gustora asko jaten giñuzen garipikuak,<br />
aldekuan harrapauta" Elexp Berg.<br />
- GARI-PILA (V-gip ap. Etxba Eib; Lar, H), G.-PILO (V-gip ap. Etxba Eib). Montón de trigo. "Aparvar,<br />
amontonar los granos, [...] gari pillak, montoiak egin" Lar. "Froment en tas" H. "Haces de trigo. Ebagi ta garipillak<br />
lagatzen dira, gero metan batzeko" Etxba Eib. "Montón de trigo. Zure sabela, gari-pillua, lirixuak esixa<br />
detsela (Cant 7, 2)" Ib. � Galbaiak artu-al ale gelditu den gari pillatik. Mb IArg I 203. Gari pilla baten [...] gal<br />
ale gitxi. msOñ 114r. Gari pillaren gañean. It Dial 32 (Ur gari pillu; Dv ogi meta, Ip ogi athe). Garipillako<br />
txitatxoa lez guri guri dabiltzenak. EEs 1912, 178. Gari-pil aundia. Or Mi 105. Gari-pilleko txoria baiño / [...]<br />
pozago. Or Eus 348.<br />
- GARI-SAIL. Campo de trigo. � Gari sall ederrak. Ag G 43. v. tbn. TAg Uzt 77.<br />
- GARI-SORO. v. galsoro.<br />
- GARI-TRILLA. Acción de trillar el trigo. v. GARI-JOTZE. � Gari-trillaren gisakoa da animarekin<br />
Jangoikoak bere tribunalean egiten duena. Mb IArg 201.<br />
- GARI-TXORI. "Gorrión" Añ. � Beste gari-txori sail bat iritxi da ta gari-aletan tinkatu dira. LMuj BideG 240.<br />
- GARI-URTE. "Galúrte eskasa: año de poco trigo" Iz ArOñ. � Elur urtea dala, / gari urte ona. It (in MEIG VI<br />
187). Gari urte txarra, baratzuriyak gorriik ez badu. Sor Bar 100. Leorte aundiagoak [...] mastiak utzibearra ta<br />
gari-urteak oso nolabaitekoak. Munita 16.<br />
- GARI-UZTA. Cosecha de trigo. � Negu legorrak, gari-uzta oparoenak dakarzki. Ibiñ Virgil 71 (v. tbn. 70, 73<br />
y 74).<br />
- GARI-ZABALDI. Campo de trigo. � Gari-zabaldi oria. Or Mi 88.<br />
- GARI ZAKAR. a) v. GARI ZIKIN. � Trilla bukatu ondoan, bilzen da pilla batean agotz eta ale ta gari zakar<br />
guzia. Mb IArg I 203. Alearen bazterrean agotza ta gari zakarra bezala. Ib. 205. b) "Garizakar (R), trigo<br />
barbado" A s.v. gari. v. galbizardun.<br />
- GARI-ZELAI. "Plaine de froment" H. � Sartu izandu nitzan / gari-zelaiean. It Fab 51. Galdu zituen garizelaiak<br />
/ gallendu zaio sasiya. Tx B III 62.<br />
- GARI ZIKIN (galzikin V-m, G ap. A). "Residuos de trigo después de trillado" A. v. galtxikin. � Gari zikin<br />
pillatik [...] egiten ditu irur: gari garbizkoa bata, lasto-agotzezkoa bestea ta irugarrena zakarrezkoa. Mb IArg I<br />
203.<br />
- GARI-ZIZPI. "Garizizpiya, la caña del trigo" Iz Als. v. GARI-LASTO, GARI-IZPI.<br />
- GARIZKO. (Adnom.). � Urte erurrezkoa garizkoa. RS 150. Egur eta garizko limosna ugaritsu bat. Arr GB<br />
10. Garizko ogia eta matseko ardaoa. Itz Azald 156.<br />
- GARI-ZORI. "(Sal, R), trigo en sazón" A.<br />
- GARI ZORO. "(V-arr-oroz), cizaña" A.<br />
- GARI-ZORRO. "Saco de trigo. Gari-zorruakin noia errotara, uruna ekartzera ordez" Etxba Eib. "Astuan<br />
eruaten zan gari-zorrua errotara" Elexp Berg.<br />
- GARI-ZUKU. "Frangollo, potaje de trigo cocido" Lar.<br />
- GARI-ZULO (Lar + g.-zilo). "Silo" Lar. - GARI-ZISKU. "Gari-zizku, olo-zizku, baba-zizku, compartimentos<br />
de trigo, avena, haba" A Aezk s.v. zizku.<br />
2 gari (L, BN, S (-rh-) ap. A; SP, Dv, VocBN; -rh- O VocPo (S), Arch VocGr, Dv, H), gahi (S ap. A; Gèze, Dv<br />
(S), H (S)). �1. "Grêle, mince. Délié de corsage" SP. "Garhi, mehe, mince" Arch VocGr. "Qualité d'une<br />
personne ou d'un quadrupède dont le ventre est plus petit que ne comporte la proportion du reste du corps"<br />
VocBN. "Grêle. Sabel garhia, ventre effacé" Dv. "État de maigreur, d'un animal efflanqué, mauvaise disposition<br />
à engraisser. Garhiarena du, il ne prospérera pas, cela tient à sa nature séche" H. "Delgado, cenceño" A. � Balin<br />
balu, sabela / garhi nerrake dela, / ezi segurtatzeko / eztu ezagun duela. O Po 37 (describiendo el físico de una<br />
mujer). �2. "(S), garhi (O VocPo), granizo" A, pero el único ej. de Oihenart encontrado corresponde a la<br />
primera acepción. � Garhi (harri) eraontsi izan ezten eretzetan ogi eijerki egin die. ArmUs 1899, 46 (ap. DRA).<br />
3 gari. � Llano (?). � Ezkontzako bideak, legun eta garhi / urrundik begiratuz du bolus'iduri. / Bainan da<br />
hurbiletik dena harri, bizkar. Eskual 6-11-1908 (ap. DRA).<br />
4 gari (V-ple-arr-oroz-gip; Añ), gai (V-gip). Ref.: A; Gand Eusk 1956, 211; Iz ArOñ. �1. Verruga. v. garitxa.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 455<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� Eskuko gariak osatuteko. Zenbat gari ainbeste galgarau sagar baten barruan lurpean sartzen dira (V-gip). A<br />
EY IV 242. Gariak kentzeko ziriakaz kurtzeak egiten dira (V-arr). Ib. 243. Gaixak --garitxoak-- sendaketako,<br />
txakur aundiaz edo iortzi gaixa (V-gip). Gand Eusk 1956, 211. �2. "(V-oroz), codillera, tumor acuoso del<br />
ganado en las extremidades" A.<br />
garia (V-m ap. A; Mg PAbVoc), galia (V ap. A � Añ). � "Bardia o zarbia, txusakia o garijia. Ramillas de<br />
árboles o chamiza. Todas las cuatro voces son sinónimas" Mg PAbVoc. "Rama cortada, si es grande, (c.) adakia;<br />
si menor, (c.) abarra, barda; y aun menor, (V) galia" Añ. "Barda, leña [...] (V) la pequeñita de las puntas, galia"<br />
Ib. "Garia batzuk, unas ramillas" A. "Galia, extremidad superior de las ramillas" Ib. Cf. kaila. v. 1 gaila. �<br />
Kardantxilloa, emea abian / egokanean berotzen / arrautzatxuak, bera galian / aurreko zugatzto baten / kanta ta<br />
kanta / dago. Zav Fab RIEV 1907, 94.<br />
gariaindu, -andu. v. gariraindu.<br />
gari-hazi, gari-bizar... v. galazi, galbizar...<br />
garidi. � Cantidad de trigo. v. garitza (2). � Lenbiziko zazpi urte ugari onetan bildu zuen beste zazpi bageko<br />
utsetan erreinutar guziak [...] bear izanen zuten garidia (Gen 41). Mb IArg I 393.<br />
garidun. � Sembrador de trigo. � Garidunak igit-denboran kendu behar ditu gariko belar gaistoak. Mb IArg I<br />
203. � "Xále bágez garidún, tener trigo por falta quien lo coma" Iz R 294.<br />
gari-epaile. v. galepaile.<br />
garierri (Ae ap. EI 384). � "Garierri, campo sembrado de trigo" A s.v. -erri.<br />
garigale. v. 1 gargale.<br />
gar-igaran. v. garriragan.<br />
gari-garau. v. galgarau.<br />
garhi-gaurri. "(L, Ducange), torchon" Lh.<br />
gari-gorri. v. galgorri.<br />
garijo. v. 3 gario; garitxa.<br />
garika. "Leña delgada (BN-baig)" Satr VocP. v. garia.<br />
gari-karaun. v. galgarau.<br />
gariketa. � Siembra de trigo. � Baserritarrak gariketarako lurra jorratzen ari ziran. Etxde AlosT 15.<br />
gariko (G-nav ap. A; G-azp). � "Haz de trigo" A. � Zeñek saill geiago ebaki, nork gariko geiago lotu. Ag G<br />
23. Metatu bear dira garikoak; eguzkitan legortu. Ib. 26.<br />
garikota (Lcq 56 (AN)). � "Colleja" Lcq 56 � A. Cf. VocNav: "Garicota, planta herbácea de las siléneas, que<br />
crece en los ribazos de los trigales y entre las cañas del trigo (Cuenca, Añorbe)". v. galkide.<br />
garil (V-gip, G-nav, AN-olza-egüés, Ae, Sal, R; Lar, Lecl, Dv, H), gari-il (Sal, R). Ref.: A (gari-il, garil);<br />
VocPir 24; Bon-Ond 136; Ond Bac 403; Iz Als (eakus); Etxba Eib; CEEN 1969, 82. � Julio. (Es 'junio' en el ej.<br />
de Lauaxeta). "Juillet (V)" Lecl. "Julio. Sin. uztailla. En Eibar se conocen estas voces por la literatura, pero en el<br />
léxico común no se emplean por haber cobrado naturaleza la voz romance" Etxba Eib. � Garillaren<br />
bigarrénean. LE Doc 148. Vidankoze, 1904ko garilaren 25a. Mdg 141. Bizkaian garillari, urteko 7'g illari,<br />
deitzen dautsogu garagarrilla. Kk Ab I 55n. Gengozan noz etorko / ete zan garilla. Enb 168. Garilleko urbelak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
456
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
dagerren gardenaz. "En junio". Laux AB 31. Bilbaon, 1927gko garillako 20an. Alzola Atalak 108. v. tbn.<br />
ZMoso 49.<br />
garilar. "(R-uzt), arvejana" A.<br />
garilarri (-ll- Aq 934 � A), galarri (Aq 934). � "Alaga, trigo (AN)" Aq 934. Azkue traduce erróneamente:<br />
"piedra para golpear y desgranar el trigo". Cf. GARI-HARRI.<br />
garilikio. v. gailikio.<br />
garilo. "Garillo (G-to), manojo de trigo" A.<br />
gariminare. v. GAU-ENARA s.v. gau.<br />
garina (garhiña BN ap. A; -rhiña VocBN, Dv, H). � "Cri de désespoir; leku erdi bat bidetan aditzen zituzten<br />
Versalleko burdina bidean erratzen ari ziren jenden garhiñak" VocBN. "Cri de détresse" Dv.<br />
garino. "Gariño, granulado" Darric (ap. DRA).<br />
1 gario (S ap. A; O-SP 223 � Dv, H). � "C'est la branche d'un arbre, retranchée du tronc de l'arbre, qui est<br />
entière et solide, non fendue ni brisée" O-SP 223. "Morceau de bois du chauffage entier, par opposition à<br />
arraila, morceau de bois fendu" H. "Garioa, zuhamuaren loditasuneko zerra bat" Alth in Lander RIEV 1911,<br />
599.<br />
2 gario. "Sorte d'oiseau" SP � A. Cf. gasc. garìo 'gallina'.<br />
3 gario (V-ger-ple-arr-oroz-m-gip ap. A), garijo (V-m ap. A). � "Cisticerco, parásito del cerdo que produce en<br />
él una enfermedad" A. Cf. IC II 135: "Al puerco malacto que llaman en Vizcaya gario".<br />
4 gario. "(V-ger), flojo para el trabajo" A.<br />
gari-orratz. v. galorratz.<br />
garipau. "(V-gip), empanada" A.<br />
gariraindu (-rhi- BN-baig ap. A), garriraindu (-irha- BN-baig ap. A), gariaindu (-rh- H), gariandu (-rh- H).<br />
�1. "Se dit [...] des fruits véreux qui n'atteignent pas leur développement et arrivent tôt à une maturité du<br />
mauvais qualité" H. "No madurarse el trigo. Aurtengo ogiak garhiraindu zaizku, se nos ha parado el trigo sin<br />
haberse madurado" A. � Ontzeko egunetan usu egiten ditu bero arrail batzu eta bethi guti edo gehiago ogia<br />
garhiantzen da. GAlm 1937, 84 (ap. DRA). �2. gariaindu (-rh- H), gariandu (-rh- H). "Contracter une maladie<br />
qui fait qu'un bête dépérit, s'amaigrit" H.<br />
gari-soro. v. galsoro.<br />
garisti. v. garesti.<br />
garita (Lar), gerita (Chaho). � Garita. � Emakume galanta. [...] Soldaduen garita ziruriyen. Iraola 123.<br />
� garita. "Trigal" A, que cita el ej. de RS 163 e infiere erróneamente el tema garita. v. gari.<br />
garitate (Lar, Añ, H). � "Letanías mayores, rogaciones" Lar.<br />
garite. "Abondance de froment. Année abondante en froment" H.<br />
garitegi (Lar, H), galtegi (V ap. A), galdegi. � "Almudena, posito del trigo" Lar. "Cillazgo, derecho por guardar<br />
los granos en la cilla, garitegiko saria" Ib. "Granero" A, que cita a Ur. v. garautegi. � [Zeruko egaztijak] zelan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 457<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ez daben ereiten, ez ebagiten, ez galtegijetan pillatuten. Ur (V) Mt 6, 26 (ganbaretan). Uzta bildu zan: bere<br />
aleak / bete dabe galdegia. K. Eleizalde Udazken Abestia (ap. DRA).<br />
garitegizain. "Cillero, garitegizaia, -zaina" Lar.<br />
garito-belar. "Garito-bedar (msLond), eléboro negro" A.<br />
garitsu, garizu. � "Abundante en trigo. Urte elurtua, urte garitsua" Bera. � Urte gura garitsua edo<br />
garagartsua izain da. A Aezk 212. Azaro loizu, urtea garizu (AN-ulz). Inza NaEsZarr 1297.<br />
garitta. v. garitxa.<br />
1 garitu (V-gip). � "Dirutu, artotu, garittu... da, hacerse con mucho dinero, maíz, trigo" Iz ArOñ.<br />
2 garitu (L, BN ap. A; SP � Dv). � "Garitzea, mehatzea. Garitu da, mehatu da" SP. "Adelgazarse" A.<br />
"Garhitü (S; Foix), amaigrir" Lh.<br />
garitxa (V-m, Sal; H), kalitxa (Dv; det., SP, Deen I 356, Aq 526), garitx (V-m, G-nav, AN-gip-5vill-egüésilzarb-olza),<br />
kalitx (AN-5vill-ulz, L, B, BN-baig; kh- Urt, Hb ap. Lh), garitta (AN-gip), garitxo (G-azp-goi-nav),<br />
garitxu (V-gip; H), garijo (V-ger), garitz (V-och, Sal), garatx (G-goi), garatxa (V-m), garatxo (G-goi), galitx<br />
(Ae), karatx (G-to, AN-larr), karatxo (V-gip, G-goi-to), ka(r)etx (G-bet), karetxa (Dv; det., Lar, Añ, H (V, G)),<br />
kalix (AN-ulz), kalitz (AN-5vill, B), kalitsa (B). Ref.: VocPir 251; Bon-Ond 140; VocZeg 288; A (garitxa,<br />
garitx, garitta, garitxo, garijo, garitz, garatxo, karatx, karatxo, kalitx); A Apend (garatxa); AEF 1955, 115; Satr<br />
VocP (kalitx); Iz Als (garitxo), UrrAnz (garitxu), Ulz (kalitx, kalix); Elexp Berg (garitxu); Izeta BHizt (kalitse).<br />
�1. Verruga. "Callosus [...] khalitxez [...] bethea" Urt IV 81. "Kalitxe, la verruga; kalix bet" Iz Ulz. "Anbateko<br />
kalitse atra zait. Kalitse susie" Izeta BHizt."Garitxuak kentzeko piku-esnia ei da ona" Elexp Berg. v. enor. �<br />
Baldin itsua balitz, edo oñ etena, edo arradizen bat duena, edo karetxak dituena. (Lev 22, 22). Ur in<br />
BOEg 264 (en la ed. de 1859 lupuak). Haurrari, handitzearekin [...], kalitx batzu agertzen zaizko. JE Med 14 (v.<br />
tbn. más ejs. en la misma pág.). Karatxo batek lana eman lezaioke alditan edale berdoztuari. Ayerb EEs 1916,<br />
32. Ardiiri asma sendatzea etorri naiz. Beorrai karetxak ziñatzen ere dizkiet. Lek EunD 27 (v. tbn. Lek Auspoa<br />
49, 135 (ap. DRA): karetxak ziñatu). Ortzadarra edate, ene kalitxa eihartzen (BN-mix). A EY IV 239. Garitzik<br />
adina galgarau arripean (V-m). Ib. 239. Garitxak ekentzeko garixduna elizara fan daila (AN-erro, Ae). Ib. 242.<br />
Garitxa kentzeko, sedazko albainutxoan lotu ta ebagi egiten da (V-m). Ib. 242. Garatxak sendatzeko (AN-araq).<br />
Ib. 240. Garatxoak kentzeko (G-goi). Ib. 241. Karatxuak osaketako (V-gip). Ib. 239. Behi bati kalitxak heldu<br />
zaizkonean [...]. Zerb Azk 101 (v. tbn. otro ej. en la misma pág.). Gaixak --garitxoak-- sendaketako, txakur<br />
aundiaz edo iortzi gaixa (V-gip). Gand Eusk 1956, 211. Kalitxak ttotonpilo xume batzu dira, odoleko pozoinek<br />
nun nahi jalgi-araz dezazketenak: esku, beso, begitarte. GAlm 1962, 61 (ap. DRA). v. tbn. Zerb GH 1931, 228<br />
(kalitxa).<br />
� (det.; H), kalitxa (Dv), garitx (Sal), garatxa (V-ger), karatxa, karatx (G-to-bet), karitx (AN-5vill), karexa<br />
(det.; H), kareixa (H det.), kalitx (AN-5vill, L, B, BN-baig; H (+ kh-)), kalitz (AN-5vill-ulz, B), karitta (AN-gip;<br />
A Apend), katxa. Ref.: A (garitx, garatxa, karatx, karitx, kalitz); Iz Ulz (kalitze). "Kalitxa, galle de chênes,<br />
verrue" Dv. "La galle s'appelle ainsi quand elle est sèche: verte et molle on la nomme au L kukusagarra" H. "Aza<br />
landare khalitxa dutenak hobe da bazterrerat utz daitezen" Ib. (ap. DRA). "Garitx (Sal), verrugón de árbol" A.<br />
"Karitx, verruga, cierta enfermedad de plantas, como nabos, berzas, maíces" Ib. "Karitta, verruga, agalla" (ANgip)<br />
SMuj EEs 1921, 94. "La enfermedad que produce bultos duros en el tubérculo del nabo" Iz Ulz. v. gargail.<br />
� Idiaren ulzera edo lasduren sendatzeko erremedioa. Hartarakotz har ezazue kalitx ungi ontuak eta<br />
idortuak [...]. Mong 592. Haritx kalitxak eta mirra guti bat trenpatua har araziko diozue idiari. Ib. 588.<br />
[Pagondoaren] katxak (karatxa, adakaitz). Or Eus 114.<br />
�2. "(V-ger), la bellota" A.<br />
�3. "(V-ger), el sacapón antiguo" A.<br />
- KALITXA-BELAR (SP; khalitx-belhar Hb ap. Lh; karatxo-belar G-to ap. A). "Pour les verrues" SP. "Planta<br />
que tiene hoja invierno y verano. Se emplea para curar verrugas" A. "Landare hunek [ainhara-belharrak] baditu<br />
bertze bi izen: kalitxa-belharra eta Xuberon zelidona. [...] Kalitxak, errez, sendatzen omen ditu landare hunek"<br />
Zerb GH 1931, 228. v. ENARA-BELAR.<br />
garitxadun (H), kalitxadun (kh- H), garixdun, garizdun, kalitxdun (kh- Urt, Hb ap. Lh), karexdun (Lar, H),<br />
karexadun (H), kareixadun (H). � Verrugoso. "Ova callosa, arroltze [...] khalitxdunak" Urt IV 82.<br />
"Verrugiento, verrugoso" Lar. "Verruqueux" H. � Garitxak ekentzeko garixduna elizara fan daila (Ae). A EY<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
458
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
IV 242. Garizdunari ziri orrek emoten ddakoz (V-och). "Se dan los juncos al averrugado". Ib. 240.<br />
garitxal. "Saltamontes (AN)" MEst Ezka 7 (ap. DRA).<br />
garitxatu (gare- H), kalitxatu (L-ain, B; Dv, H), karexatu (H), kaliztu (AN-5vill, B). Ref.: A (kalitxatu,<br />
kaliztu); Izeta BHizt2 (kaliztu). � "Se couvrir de verrues. On dit cela des choux et autres plantes que les insectes<br />
couvrent de sortes de verrues" Dv. "Devenir verruqueux en parlant des plantes" H. "Cubrirse un árbol de<br />
verrugones" A. "Llenarse de verrugas. Gure larraskako aritz guzi-guziek kaliztu zaizku" Izeta BHizt2. �<br />
Kalitxatzen bada arbia, eritasun horren kontra ez baita funtzesko sendagailurik. Gatxitegi Laborantza 99 (ap.<br />
DRA).<br />
garitxo. v. garitxa.<br />
garitxu. "(V-ger), vigueta movible sobre la carga del carro" A.<br />
garitxu, garitz. v. garitxa.<br />
garitza (V, G, AN ap. A; H), garitz. �1. Trigal. "Terre ensemencé de froment" H, que cita el ej. de Astar.<br />
"Aramu-bedarra, bedar me me mea, garitzekoa da (V-ger), [...] de los trigales" A. � Jesten bagera garitzetara.<br />
VMg 31. v. tbn. Añ MisE 149. Iñoren etxe, baso, lasto, garitza edo artatzaren bat erretan dabenak. Astar II 160.<br />
Donian-goizez gazte zoroak [...] / doaz garitzan [...] / batuten bedarrak. Azc PB 63. Garitzetan dardaiz dok<br />
argija. "La luz dardea los trigales". Laux AB 25. An beian ixillik, / garitz urretuak / [...] zelai orlegiak. Egieder<br />
Usk 14 (ap. DRA). �2. "Cantidad, montón, porción de trigo. Itxas-ontzi arek ekarri eban garitziak, ez eukan<br />
neurririk" Etxba Eib. v. garidi. � Orrill-lorilleko euritza / urte guzirako garitza. Ayerb EEs 1916, 227.<br />
gari-urun. v. galirin.<br />
garixdun, garizdun. v. garitxadun.<br />
garixoma. v. garizuma.<br />
garixti. v. garesti.<br />
gariza. "Caña (tallo) (L)" Arch (ap. DRA).<br />
garizima, -zoma. v. garizuma.<br />
garizti. v. garesti.<br />
garizto. "(V-gip), se dice del cerdo en cuyo tocino hay manchas producidas por el gario" A.<br />
garizuma (V-gip, G-azp, AN-gip-ulz-erro-burg-arce, L, B, BN-baig-ciz, Ae, Sal; SP, Urt IV 252, Ht VocGr 296,<br />
Lar, Añ, Arch VocGr, VocBN, Dv, H, VocB), gaizuma (G-nav, AN-larr-ulz, L-sar), garizoma (Sal; Dv (Sal)),<br />
garixoma (R), garizonba (Sal), garizima (V-m, G-nav, AN-gip-larr, B, S), garaizuma (AN-ulz), garazuma,<br />
garezuma, garezima (AN-ulz), garuzuma (AN-erro; H), garizma (AN-5vill, B, L-sar), gorexima (R), goroxima<br />
(R-uzt-is, S), goroxema, gorozema (S; Gèze), gorozuma (H), goroxuma (S; Chaho, Gèze, H), guarizuma (Urt I<br />
344). Ref.: A (garizuma, garizoma, garizima, garixoma, gorexima, goroxima, goroxuma, gorozema); Lrq<br />
/goos#ima/; Izeta BHizt (garizime); Iz ArOñ; Echaide Nav 71; Elexp Berg. � Cuaresma. "Garizumakoa, de<br />
carême. Garizumako barurak, les jeûnes du carême. Garizumaraz geroztik, depuis qu'on est venu au carême.<br />
Garizumakotz, pour le carême" SP. "Quinquagesima Dominica, garizuma aurreko igandea" Lar.<br />
"Quadragesimal, garizumako", "quaresmal, garizumako" Lar y Añ. "Garizumarako, en destination, en direction<br />
du carême. Garizumarako gare laster, nous arriverons bientôt au carême. Garizumarako utzazu hori, laissez cela<br />
pour le carême. Garizumako, qui est du carême. Garizumako egunak, les jours de carême" Dv. "Garizimea baiño<br />
luzeago (V-m), más largo que la cuaresma" A. "Gorozimako orzilaretan aragi-xateatik bagetan naz (R-uzt), me<br />
abstengo de comer carne los viernes de cuaresma" Ib. s.v. bagetu. "Garizuma baiño luzeago (V-ple-m)" A EY III<br />
269. "Garizuma bezain luze (Ae)" Ib. 269. "Garizime aizia hotza da. Garizime luzea da" Izeta BHizt. "Garizumia<br />
baiño luziaua ein jat gaurko atsaldia" Elexp Berg. � Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
459
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Garizuma es la forma más antigua (ya en Dechepare) y la más general; hay gaizuma en JesBih (401), Jauretche<br />
(104), Bilintx (30) y Soroa (Gabon 20), gorozuma (+ -xuma), gorozema (+ -xema) en textos suletinos (en<br />
Inchauspe se documenta además un ej. de garozema (Hil 263) junto a gorozema (Hil 151)); gorexima en textos<br />
roncaleses; garaizuma en los guipuzcoanos Ubillos, Ochoa de Arin, J.B. Aguirre (AA III 531) --en estos dos<br />
últimos junto a garizuma--, e Iztueta (C 145); garizoma en CatLan (104, junto a garizuma), CatSal y Arbelbide<br />
(Erlis 136); garisima en ZBulda (21); garizima en CatB y unos sermones alto-navarros de Goldaraz (1833-1834)<br />
(ETZ 217, junto a garaizema (ETZ 217) y garizema (ETZ 207)), y Goñi. Tartas emplea una vez garizuma junto a<br />
numerosos ejs. de garazuma (Arima 83), garezuma (Arima 84) y, salvo errata, de garrezuma (Arima 57). En<br />
DFrec hay 14 ejs. de garizuma. � Gogo dizit garizuma denian / egiazki egiteko neure konfesionia. E 43.<br />
Garizumaren hurren astean. Harb e) 6r. Garizumaren lehenbizi igandearen ondokoa. EZ Eliç XXXVIII.<br />
Garizumaraiño kofesatu gabe. Ax 546 (V 350). Pazkoz urkagei duenak, garizumaren laburrez ditu penak. O Pr<br />
395. Garizumaren lehen egunian. Tt Onsa 40. Gartha, bijili, garizumak, / osoki tuk barurturen. Gç 215.<br />
Gorozümako lehen igantian. Bp II 41. Garizuma santuko baru egunetan. OA 153 (153 garaizuma).<br />
Garizumaren hastean. CatLav A 7v (V 6). Garizumaren bigarren igandeko irakur-aldia. Mb IArg I 235 (AA III<br />
577 garizumaren bigarren iganderako). Garizumeaen akabuko [astea]. Oe 154. Garizimako irugarren igandeko<br />
lezioa (Goñi, mediados s. XVIII). Eusk 1993, 75. Garaizumaren berrogei egunak. Ub 186. Penitentek [...]<br />
erabili dute [...] garizuma hainitz urthean. Dh 172. Garizumaan bulda bagarik [...]. Añ EL 2 138 (JJMg BasEsc<br />
243 garizumaan). [Sermoi bat] garizuma dan baña luziago. Iraola Kontu 31. Behar zuela egin Jesus Jaunak<br />
bezalako garizuma bat. Jnn SBi 85. Abadiak mutil-neskatillatxuari emoten deutsen Garizumako txartela legez. A<br />
BGuzur 154. Garizumako barikuak. Itz Azald 118. Iñaute eguna izan da gorexima egun baten bikain triste. Mdg<br />
137. Garizuma ainbat luze eta arrokerian. Auspoa 120-21-22, 418 (ap. ELok 55). Larogei eguneko garizuma<br />
igaroko lutekenak badira. Ag G 259. Barute-aurrean (garizuma-aurrean). A Ardi 96. Garizumaren adarra, /<br />
luzea baiña bearra. Or Eus 183. Ez esan garizumako pralleren bat ote naizen [...]. Guziok bear degu egiarekin<br />
ibilli. Munita 128. Garizuma aurretik, garizuma atzetik, garizuma beti bustia (AN-araq). Inza NaEsZarr 45. Aize<br />
otza, garizuma-aizia (AN-5vill). Ib. 1804. Garizumako euskal sermoiak. MEIG I 119.<br />
v. tbn. Mat 10. Volt 149. Ber Trat 123v. Cap 97. SP Phil 331. Arg DevB 129. Cb Eg II 197. CatLan 14. LE Doc<br />
voc. Mg CC 153. Astar II 243. CatLlo 50. CatLuz 20. JesBih 481. Gy 65. Dv LEd 33. Laph 51. Ud 37. Xe 191.<br />
Bv AsL 83. Arr May 197. Jnn SBi 105. Azc PB 268. Moc Damu 11. CatJauf 87. Goñi 38. KIkG 63. KIkV 78.<br />
ArgiDL 170. Barb Sup 7. Muj PAm 64. Ox 111. Lab EEguna 63. Akes Ipiñ 14. NEtx Antz 122. And AUzta 71.<br />
Etxba Ibilt 472. Goroxema: CatS 102. Ip in Onaind MEOE 456. Goroxüma: CatS 123. UskLi 22 (ap. DRA).<br />
Gorozüma: FPrS 15. CatOlo 84 (ap. DRA).<br />
� [Eliz Ama Santak] ipiñi zuan eguerriren aurretik beste garizuma bat, Jesusen jaiotzarako presta gindezen [...]<br />
deitzen zaio denbora oni abendua. AA III 454. � Aro txarraren ondotik iguzkia, garizumatik lekora pazko. JE<br />
Bur 120.<br />
- BAZKO(A) GARIZUMAKO (SP (-kotz), Dv (+ b. garizomako); b. garizuma VocB; b.-garisuma Sal ap. A;<br />
pazkoa g. Añ), GARIZUMA-BAZKO (g.-pasko V-arrig, B ap. A; gorexima b. R ap. A). Pascua de Resurrección.<br />
"Pascoa florida" Añ. "Bazkoa garizumakoak (Ahezkoan), Pâques fleuries ou Rameaux" Dv. � Gorputz saindua<br />
Bazko-garizumakoz errezibi dezagula. Mat 10. Irurgarrena komekatzea Bazkoa garizumakoan. Ber Doc 89r.<br />
Bazko garizumakoz. Ax 534 (V 343). Irugarrengoak agintzen du, Pazko Garaizumakoan komulgatzea. Ub 183<br />
(185 Garaizumako Bazkoa). Pazkoa Garizumakoan komekatzea. Añ CatAN 40 (El 9 bazkoa garizumakoan,<br />
CatUt 8 bazkua garizumekotan, CatLuz 19, Legaz 31 bazko garizumakoetan, CatB 48 bazko garizimakoetan,<br />
CatBus 26 pazkoa garizumakuetan, CatSal 49 bazkoa garizomakoetan, CatR 49 bazkua goreximakuetan, CatAe<br />
48 bazkoa garizumakoetan, Itz Azald 112 pasko garizumakoetan). Pazkua garaizumakotik asi ta [...]. Izt C 175.<br />
Pazkoa garizumeko egunez. Or SCruz 88.<br />
- GARIZUMA(KO)-DENBORA. Tiempo de cuaresma. � Garizuma denboran egun guziaz elizako debozinora<br />
ibiliko dira. Harb 432. Bulda onen bitartes jan leike okelia garisimako denpora gustian. ZBulda 39. Abendu, edo<br />
garizumako denporia. CrIc 170. Garizuma denporan [...] eznejakirik jan bozu. Añ EL 1 131. Giarrean ukuiturik<br />
Jainkoaren itzak Garizumako denboran. AA III 599 (v. tbn. 433 y 523). Goroxümako denboran. UskLiB 213.<br />
Milla bosteun eta ogeita emezortzigarren urteko garizuma denboran. Aran SIgn 98.<br />
- GARIZUMA TXIKI (G-bet). Cuaresma pequeña, adviento.<br />
garizumakari. "En temps du Carême" H s.v. kari.<br />
garizumalari. Figura en SP, con significado ilegible.<br />
gari-zuri. v. galzuri.<br />
garkarastatu (-kh- BN-lab ap. A; -kh- VocBN, H), garkaraztatu (-kh- Dv). � "Enfumer, s'enfumer, terme de<br />
cuisine" VocBN. "Donner goût de fumée à un mets" Dv. "1. contracter un goût de brûlé, en parlant de mets qui<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
460
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
au feu, s'attachent aux parois d'un pot, d'une casserole" H. "Requemarse, adquirir gusto a quemado. Esne hau<br />
garkharastatua da (BN-lab), esta leche tiene gusto a quemado" A. � (Uso fig.). � Gaitzak eta adinak<br />
kharmindu eta garkharastatu zutenetik, etxean ez kanpoan arbuio baizik ez zuen. Prop 1901, 46.<br />
garkarats (L, BN, S ap. Lh), gorkarats (-kh- BN ap. A). � "Olor y gusto a quemado" A. "Garkarats-usain (BNbaig),<br />
quemado, olor y gusto a quemado" Ib. "Crémé" Lh.<br />
garkeru. "(R-uzt), quemado, olor y gusto a quemado" A.<br />
garkerutu. "(R-uzt), requemarse una vianda" A.<br />
garki. � Ardientemente. v. KARREKIN (s.v. gar). � Eta garki othoizten zuen zioelarik: [...]. TB Mc 5, 23 (Dv<br />
minki).<br />
garkila. v. karkaila.<br />
garkin. "Flamígero, kargillea, garkiña" Lar.<br />
garkiñatu (S; Foix ap. Lh). Ref.: A (garkiño); Lrq; Lh. � "Ezne hau garkiñaturik da (S), esta leche está<br />
requemada" A. "Contracter un mauvais goût de brûlé" Lrq. "Garkhiñatü (S; Foix), avoir goût de brûlé" Lh.<br />
garkiño. "(S), quemado, olor y gusto a quemado" A.<br />
garkirats. "(V-arr-oroz), olor y gusto a quemado" A.<br />
garko (-kh- Dv (BN), H). � "Nuque" Dv. v. 1 garondo. � [Burregoak] bi ukhaldi garkhoan, hori da lepho<br />
gibelean emanik. Prop 1902, 34.<br />
- GARKO-XILO (gharko-x. BN ap. A � Dv (BN); g.-txilo Lar Sup; -kh- Dv, H). "Cogote" Lar Sup. "Creux de<br />
la nuque" Dv. "Faussette de la nuque" Ib. v. GARKOTXA-XILO.<br />
garkola (BN-ciz-mix ap. A), garkora (-kh- BN ap. A; -kh- VocBN, Dv (BN), H). � Nuca. Cf. vEys: "Garkhora<br />
signifierait plutôt couronne de la tête, c.à.d. le sommet, le holl". v. 1 garondo. � Agertu zeneko Beñatek eman<br />
sekulako ukaldia garkolan. GAlm 1954, 47 (ap. DRA). Garkola ondoa beroturik ezarriko zaitala. Othoizlari<br />
1958, n.º 16, 166.<br />
garkor (Lar), karkor (Lar). � "Inflamable" Lar.<br />
garkora. v. garkola.<br />
garkotxa (-kh- Dv (BN-bard), H), garkotxe (S; Casve; -kh- Dv (S), Foix ap. Lh), garkotx (-kh- S; VocCB),<br />
garkotz(e), garkotxia (det.; -kh- H), karkotxi (BN-lab). Ref.: A (garkotxe, karkotxi); Lrq (garkhotx); Gte Erd<br />
211. � Nuca. "Eskuak garkotxean ezarri ditu (S)" Gte Erd 211. � Harrobiak jauzi egiten diola gizonari lepo<br />
gibelera eta garkotzetik sartzen zaiola gain-behera. HU Aurp 99. Joiten dudalarik bata buruan edo garkhotxean,<br />
bertzea bizkarrean. Prop 1902, 271. Ailandek khantian bere seme gehiena eta garkhotxian txipiena<br />
zankhargoska. GAlm 1931, 43. Ezarten zian buneta garkhotxialat (S). Herr 16-9-1959 (ap. DRA; la ref. es<br />
incorrecta).<br />
- GARKOTXA-XILO (-kh- BN-bard ap. A � Dv; garkhotxe-zilho S ap. A). "Faussette de la nuque" Dv. v.<br />
GARKO-XILO.<br />
garlanda, garlanga. v. garganda.<br />
garlatz (Lar, VocCB, H), garlatx (Lar DVC, VocCB � Dv), garnatx (AN-ulz ap. Iz IzG). � "Acre, agrio,<br />
mordaz, fuerte" Lar. "Garnatxa, lo ácido, lo agrio (AN-ulz)" Iz IzG. v. garratz.<br />
garlaztasun. "Qualité de ce qui est âcre, aigre, acide, âpre au goût. Syn. garraz-, garrax-, gazigartasuna" H.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
461
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garlaztu. "Contracter un goûte âcre, brûlant, aigre, etc. Syn. garraz-, garrax-, gazigartzea" H.<br />
garle (SP � A, H), garrale (AN-5vill; SP, Lar, H), garralde (AN-5vill), garlea. Ref.: CEEN 1969, 227. �<br />
"Garlea, garralea, carreau, sorte de tonne. Garle bat sagarno, un carreau de cidre" SP. "Cubeto" Lar. "Sorte de<br />
vaisseau à vinaigre, carreau. Garle bat arno, un carreau de vin" H. "El mosto se echaba con cubos a una cuba<br />
larga y de circunferencias no muy grandes, fácil de transportar en un carro, llamada garralia o garraldia" CEEN<br />
1969, 227. � Sagar-mami guzia mama gorria biurturik [...] garleara [doa] [...] bertan irakin eta edari bizia<br />
egin dedin. Eston Iz 48.<br />
garlinga (V, G ap. A), gerlinga (G-bet ap. A). � "Carlinga, especie de cajón, fijo en el centro de la lancha en<br />
que se mete el mástil" A.<br />
garlopa (V, G, L, BN, S, R; SP, Lar, Añ, VocBN, H). Ref.: A; Urkia EEs 1930, 26; Lrq. � Garlopa. "Varlope,<br />
outil de menuisier" VocBN. "Zura landu ta leuntzeko tresnak" Urkia EEs 1930, 26. � Barrenia, gubija, zipilluba,<br />
garlopia ta zerria. Mg PAb 152.<br />
garlopari. "Acepillador" Lar. v. garlopatzaile.<br />
garlopatu (Lar, Añ, H). � "Garlopa [...] es voz bascongada y acepillar con ese instrumento decimos garlopatu,<br />
aunque el romance no diga 'garlopar'" Lar. "Acepillar" Añ. "Varloper, travailler du bois à la varlope" H. � Egin<br />
ezazu zuretzat kutxa bat zur garlopatuakin. Ur Gen 6, 14<br />
garlopatzaile. "Acepillador" Lar. v. garlopari.<br />
garlopatze. "Acepilladura" Lar.<br />
garloski (V-ger ap. A), gerloski (V-m ap. A). � "Cuerda que sostiene las sayas algo levantadas, para llevar<br />
cargas sin su estorbo" A. "Atadura de haces de trigo" Ib.<br />
garmazu. "Chevelure, crinière. Garmazua iharraustia, loc. fam. secouer la perruque à quelqu'un, le réprimander<br />
fort. Syn. kharbotza" H.<br />
1 garmendi (V?, L?, S; Lar, Gèze, H, Foix ap. Lh). Ref.: A; Lh. � Volcán. "Ahumada en las atalayas,<br />
garmendia, keetea" Lar. v. sumendi. � Garmendia deitzen da sua botatzen duen mendia. Dv Dial 120 (Ur, Ip<br />
garmendi; It sutokari). Kalteak heldu bide dira lur ikhara eta garmendietarik. Ib. 120 (Ip, Ur garmendi).<br />
2 garmendi. "Sorte de pommme" SP.<br />
garmendian (Ae ap. A Apend). Cf. garbaindian. �1. Ya, para ahora. "Garmendian urbil da (Ae), onezkero<br />
urbil da" A Apend. �2. "Garmendian ori zen xardukitzen, hace poco" A Apend.<br />
garmendu. � Importancia, transcendencia. � Eri-handi batek, ezagutza edo burua nola daukan jakitea,<br />
garmendu andiko gauza da. FIr 183.<br />
garmin (V, G), garbin (V-m), karmin (L-sar). Ref.: A (garmin, garbin, karmin); Iz ArOñ. �1. "Olor y gusto a<br />
quemado. Parece que garkirats, garmin y garzunda no son lo mismo; el primero es amargura de un alimento<br />
requemado, el segundo es gusto agrio del mismo, el tercero es simplemente hedor de cosa requemada" A.<br />
"Garbin, quemado, olor y gusto a quemado que tienen a veces la leche y otros alimentos" Ib. "Garmíña dauko,<br />
tiene el gusto del humo y las llamas" Iz ArOñ. Azkue cita además erróneamente para esta acepción kharmin de<br />
VocBN, que corresponde a karmin (q.v.). v. garrusain, garzunda. �2. "Garmin, garmiña, lo más caliente de la<br />
llama" Iz ArOñ.<br />
- GARMIN-USAIN (V, G). Ref.: A; Iz ArOñ. "Quemado, olor y gusto a requemado" A. "Garmiñusaiña dauko"<br />
Iz ArOñ.<br />
- GARMIN-ZUNDA. Garbin-zunda figura en A, quien lo remite a garbin.<br />
garmindu (V-gip). � Adquirir olor o sabor a quemado (ref. a las comidas). "Esne au garminduik dago (V-gip)"<br />
Inza EsZarr 170. "Garminddu, garmínketan: el gusto u olor que las llamas y el humo pegan a la comida" Iz<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
462
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ArOñ.<br />
garmixta. "Immortelle, plante, iraun-lore, garmixta" T-L.<br />
garmu (S). Ref.: A; Lh. (Prob. -u acentuada y nasal). � "Carbunclo, cierto tumor virulento y gangrenoso" A.<br />
"(S-saug), charbon (maladie)" Lh.<br />
garmutz (BN-mix, S ap. A), garmutx (S ap. Lh). � "Pelado en el pescuezo. Hoy, por ser tal la costumbre, se<br />
dice sólo de las mujeres" A. "Rasé de la tête (pour un enfant, fillette)" Lh. Cf. karmutza.<br />
garmuztu. "Garmuztü (S; Foix), tondre les cheveux aux femmes" Lh.<br />
garnata. v. karnata.<br />
garnatx. v. garlatz.<br />
garnatxa (R ap. A; Lar, Lcq 62), garnatx (G-nav ap. Ond Bac), garnaxa (H), karnaxa (S ap. Alth Bot 20). �<br />
"Garnacha, vino de Aragón hecho de uva que llaman garnacha" Lar. "Vitis vinifera, garnacha" Lcq 62.<br />
"Grenache" H. "Raisin violet, karnaxa" Alth Bot 20.<br />
garner. v. ganer.<br />
garnera (A), garnero, karnera (V-gip ap. Iz ArOñ), karnero (V-gip ap. A). � "Jaulón encima del hogar para<br />
curar queso, frutas, etc." A. "Karnéra bat, jaula para tener quesos en la cocina" Iz ArOñ. � Malatxa, garneroa,<br />
taloburnia. Izt C 224 (en una lista de herramientas de pastores).<br />
garnidura, guarnidura. �1. "Ohe guarnidura, garniture de lit" SP. �2. garnitura (Urt, Chaho, T-L),<br />
guarnitura (Urt). "Barbarica suppellex, aparaillu vel garnitura aberatsa" Urt III 264. "Choragus, [...]<br />
ornamendu, guarnitura, edergarri furnitzáillea" Ib. V 2. "Garniture" T-L.<br />
garnisari. "Garnisariak (S-saug), soldats logés chez l'habitant; garnissaires" Lh.<br />
garnisu, -sone. v. garnizio.<br />
garnitu (Urt II 175, Chaho), goarnitu (Lar), guarnitu (SP, Urt II 328, Lar). �1. Guarnecer, proveer, equipar;<br />
adornar. "Garnir" SP. "Guarnecer plazas, vestidos" Lar. � [Gure arima] memoriaz, borondatez, endelguiaz<br />
goarnitu. E 11. Iainkoak nahi du hek [majistratuak] dirén puisanzaz fornituak eta goarnituak. Lç ABC I 7r. Zure<br />
denda hain ongi garnitua eta probeditua merzeriaz. Volt 243 (181 goarnitu). Kapelua garnituak, xapelak,<br />
butaniak. "Bonnets garnis". Ib. 246. Begi xiloak ditu / izar bigez garnitu. O Po 32. Onziak eta lanpak olioz onsa<br />
garniturik. Tt Onsa 72. [Kuruxe bat] ornatia eta garnitia perlaz. Tt Arima 121. Dorre borthitz eta ungi goarnitu<br />
bat. Gç 54. Serafi eta Serübinez / paradüsia garnitü. Xarlem 159. Jentez eta münizionez / beikira garnitürik. Ib.<br />
984 (v. tbn. 1161). Mundu au garnitzen da / kalitate oroz / batzu fortunarekin / bertziak maluros. Bordel 143.<br />
Nola yakitatez garnitu burua. Gy 134. Itze-puntez garnitu lepokoa. Ib. 143. Delakotz pobretua [...] / ez derauku<br />
boltsa utzi garnitua. Ib. 25. Buket garnitu bat. ECocin 8. Burrastatzen da molde barne handi bat eta pasta<br />
horrekin garnitzen. Ib. 46 (v. tbn. 52). �2. Guarnecer, proteger. � Tresorak garni Jauna / beharra ükhenen<br />
düzü. / Jinkuak lagünzen ezpagütü / [...] galdiak gütüzü. Xarlem 845.<br />
garnizio, goarnizio (Lcc). �1. "Guarnición o jaez" Lcc. �2. garnizo(i)n, guarnisoin (SP), goarnizino,<br />
guarnizino, garnisone, garnisu [prob. -u acentuada y nasal]. Guarnición, tropa. � Garnizoinaren bandako<br />
kapitainagana. "Garnison". Lç Act 21, 31 (He kohorteko tribunari; v. tbn. 23, 27). Izigarria gazteluko garnizoin<br />
arraniatuaren gisa. Hm 121. Iauregi haren barnian balin bada garnisone on bat [...], munizione franko. Tt<br />
Onsa 64. Nun daukazu Durangoren / goarnizi[n]o eskargea? BBizk 30. Erregek gerletan baitu bortzehun milla<br />
gizon / leihorrez itsasoz eta hirietan garnizon (c. 1689). BertsZB 137. Zure garnisua oro / doblatü behar düzü.<br />
Xarlem 843. Behar tüzü garnisuak / hirietan ezari. Ib. 38. Guarniziñora lotuta ekartea. AB AmaE 268.<br />
garno (V-ple). "Genitales masculinos, en Lujua" Garate 6. a Cont BAP 1949, 358.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
463
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garno. v. grano.<br />
garnu. v. gernu.<br />
1 garo (V-gip, G-azp-goi-to; Lar, Añ (G), Lecl, Izt C 44, Lcq 177, Dv (G), H). Ref.: A; AEF 1927, 20; Iz To,<br />
UrrAnz; Etxba Eib; Elexp Berg. � "Helecho, planta" Lar y Añ. "En Guipúzcoa le llaman garua [al helecho<br />
común]" Lcq 177. "Fougère" Dv. "Etxabola bat iru pago-adarrekin egiña eta garoz azpitik eta zoiez gañetik<br />
estalia, [...] cubierta de helechos por debajo" A. "En Eibar comunmente usamos su sinónimo iria. Garua,<br />
liburuetako pteris aquilina, Eibar-en iria" Etxba Eib. Cf. Echaide Orio 118: "Garo, helecho". v. iratze. � Tr.<br />
Documentado en la tradición guipuzcoana desde comienzos del s. XIX. En DFrec hay 4 ejs. � Ekarritzak [...]<br />
basotik garoa, ostoa, egurra. AA III 557 (v. tbn. 554). Otea eta zurikatxa eta garoak azitzen dirala ugari. Otag<br />
EE 1882c, 511. Andretxo igar zimur bat, garo legorra baño [...] zimurragoa. Ag G 365. Garoak gorritzen asiak<br />
dira. Lek EunD 12. Aize erasoak garotan ez dizutela esateko kalterik egingo. Munita 70. Garoetan neska sabel<br />
naro / zaurituen odola nigarrez. (Interpr?). Mde Po 31. Garo-biltzera joan ziran. Etxde JJ 216s (v. tbn. Salav 71<br />
garo biltzen, NEtx LBB 22 garoa biltzen). Garo ebaiten. And AUzta 65. Jeneralian ostegunian / oi zan garomarkatzia.<br />
Uzt Sas 79. Garotarako garaian. Ib. 81. Garuen billa [joan]. Ib. 81.<br />
v. tbn. Izt C 234. Apaol 63. Ldi BB 128. JMB ELG 69. Or Eus 99. TAg Uzt 291. EA OlBe 28. JAIraz Bizia 42.<br />
- GARA-MENDI. Monte de helechos. "Zu andi ta ni andi, guk egingo dugu Garamendi, vos grande y yo grande,<br />
nosotros haremos monte de helechos (V-arr)" A EY III 230. � Eskuialdeko garamendietara joanak ziran<br />
artaldeak. TAg Uzt 153 (v. tbn. 254).<br />
- GARA-SEGA. "Garoa ebakitzeko segea" Etxbe EEs 1931, 37.<br />
- GARO-BILTZAILE. Recolector de helechos. � Mendiko garo-biltzailleak. Mok 8. Kantua darie, lan<br />
bitartean, garo-biltzalleai. TAg Uzt 278.<br />
- GARO-IGITAI. "Faux à fougère" H.<br />
- GARO-LANDARE. Planta de helecho. � Mendietako garo landarea. Ag G 364.<br />
- GARO-LEKU. Campo de helechos. "Soroa; zelaie; garoleku (G-goi)" EAEL 67 (en respuesta a la pregunta<br />
'campo').<br />
- GARO-META (V-gip, G-azp). Ref.: A Apend; Gketx Loiola (okerra); Elexp Berg. Montón de helechos, pira<br />
cónica hecha de helechos. "Mutikoak garo-metara ziarro piztua bota ta okerra sortu zan" Gketx Loiola. "Len<br />
basarri inguruan beti izaten zien garo-metak" Elexp Berg. � Zelaitxo baten, garometa andi batzuen urrean. Ag<br />
G 14 (v. tbn. 61). Sua parra-parra zabaldu zen [...] alboko garometetara. Etxde JJ 214. Garo-metakin<br />
betetzeraño / etxearen jira dana. Uzt Sas 80.<br />
- GARO-MORDOSKA. Montón de helecho. � Orduan ekartzen ziran / garo-mordoska obiak. Uzt Sas 80.<br />
- GARO-MOZTE. "La recolecta del helecho (G-goi)" AEF 1955, 71.<br />
- GARO-ORRI. Hoja de helecho. � Garo-orria [...] erdi-gorritu. Or Eus 247.<br />
- GARO-PILA. Montón de helecho. � Gurditarteetan, garopilletan [...] izkutatzen ziran. Or SCruz 79.<br />
- GARO-SAIL (V-gip, G-goi-to). Ref.: A; Elexp Berg. "Sitio en que se corta helecho" A. "Helechal. Len, piñuik<br />
etzanian, garo-saill haundixak zien basuan" Elexp Berg. v. gareban. � Garo salletan. Ag G 157. [Gaztaindiak<br />
galduta] garo-saillak etorriko dirala. Munita 64.<br />
- GARO-SARDE. "Fourche à fougère" H. � Nabarra, lardaia, gurtolak, garosardea. Izt C 232.<br />
- GARO-SOILGUNE. Claro de helecho. � Pago-tarteko / garo-soilgune batean. Or Eus 328.<br />
- GAROTARAKO ZAMA. "Garotarako zamea: garoa goitik bera lorrean gurdia dagon lekura inguratzeko zarba<br />
aundia" EEs 1931, 37.<br />
- GARO-USAIN. Olor a helecho (en sentido fig.). � Len euskal-usaia, garo-usaia zegoan emen. Ag G 194 (v.<br />
tbn. 47, 116). Gure mendiko euskerak darion garo usai mardula. Etxde AlosT 7. Larre-hizkuntza dena kalehizkuntza<br />
bihur dedin, hain maite dugun garo-usaina [...] zertxobait galtzea nahitaezkoa izango du. MIH 34.<br />
- GARO-ZAMA (V-gip ap. Iz UrrAnz). Carga de helecho. � Zeñek garo-zama aundiagoa bizkarrera jaso. Lek<br />
EunD 19.<br />
- GARO-ZUTZ. "Junto a los caseríos, piras cónicas o montones de helecho (garozutza o idimetia) (G-azp)" JMB<br />
AEF 1928, 15. v. GARO-META.<br />
2 garo (V; Añ (V), Mg PAbVoc). Ref.: A; Holmer ApuntV 24. �1. "Rocío, lluvia menudita" Añ. "Las gotas de<br />
rocío que quedan en las hojas de las plantas" Ib. (s.v. rocío) "Garua, humedad de las plantas tras el rocío" Mg<br />
PAbVoc. "Garo y ihintz, ihitz, iruntz, iñontz, etc., se diferencia en que garo indica propiamente 'el rocío de la<br />
mañana', al paso que las demás palabras denotan 'el relente'" A. "Garua, en Bermeo es el sirimiri, en Bedia es<br />
rocío, niebla en Chile y Perú y llovizna en la Argentina" Garate 6. a Cont BAP 1949, 358. � Goxeko garua. Azc<br />
in Ur PoBasc 285v. Lorak ekarri-barriak zireana euren ganeko garo-tantaak agiri eben. A Ezale 1897, 149a.<br />
Garoz ziran landak-ziar. "Por las veredas que bendice el rocío". Laux AB 49. � (Sentido fig.). � Garo bikain<br />
ganian izpiz lotu daiten / aren maitasunezko malko laztantsuba. "Entre sus cuentas preciosas". Laux BBa 62. �2.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
464
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
"(V; msLond), mojado. Lurra garoa dago, la tierra está mojada" A. � Garbi dago zerua, egurats otzaro / lats<br />
ondoan izotza, belar dena garo. "La hierba está llena de rocío". Or Eus 360.<br />
3 garo (-rh- BN-baig ap. A; -rh- VocBN � Dv, H), gaho (H). � "Anse d'un instrument sonnant, comme cloche,<br />
clochette, sonnette" VocBN. "Gaho, anneau d'une clochette, dans lequel passe le collier qui la suspend au cou<br />
d'une bête" H. "Garho, anse d'une cloche ou d'une sonnette" Ib. "Asa de un instrumento sonante como campana,<br />
campanilla, o cortante como hazada, hacha, etc." A.<br />
4 garo (R ap. A). � "Vara, verga" A. v. tbn. VocNav.<br />
5 garo. "(BN), agujero de un instrumento por donde se mete el mango" A.<br />
6 garo. v. LO GARO.<br />
7 garo. "Sorte d'écrevisse de mer" Chaho � Lh.<br />
garo. v. 1 gara.<br />
garobetar. "Garobetarrak, nombre que daban los antiguos vascos a las deidades florestales y selváticas"<br />
Labayru Hist I 88 (ap. DRA).<br />
garoil (G-azp-goi-to ap. A). � "Septiembre" A. � Arantzazun, garoileko Andre Mariz oiukatzeko meza. A Ardi<br />
137. Garoilaren 7an. Ib. 9 (v. tbn. VII y 133). Bere epaia garoil edo agorraren 22an eman zuan. Eguzk RIEV<br />
1927, 433.<br />
garoin. v. garun.<br />
garoiska (G? ap. A; Lar, Izt C 44, Lcq 176, H, msLond sg. A), garroiska (Darric ap. DRA). � "Polypodio,<br />
planta" Lar. "Polipodio, helecho común" A. (La grafía -iska en Larramendi estará, probablemente, por -xka). Cf.<br />
garaiska.<br />
1 garondo (V, G, AN, L, BN, R; Aq 416, 534 y 1116 (G, AN)), garrondo (V-gip, G-to, AN, R-urz; Lar, Añ (G),<br />
VocCB, Dv, H), garando (V, Sal, R; SP), galondo (V-oroz, AN-larr), gahondo (BN), gahundo (BN-baig),<br />
gahando (BN-baig), garrando (R-vid), gorrondo (R-uzt), karrondo (Lar). Ref.: A (garondo, garando,<br />
garrondo, galondo, gahondo, gahando, gahundo); Bon; Iz R 394. � "Le derrière de la tête" SP. "Cogote" Lar y<br />
Añ. "Cerviguillo", "cerviz", "nuca" Lar. "Desnucar, lepatxokoa autsi, garrondoa zatitu" Ib. "Descogotar, pegarle<br />
a uno en el cogote, garrondoan jo" Ib. "Cogote, garondoa o garunen ondoa (G, AN)" Aq 416. "Occiput; c'est<br />
plutôt la nuque" Dv. "1. en général, la partie de l'époine dorsale qui tient au crâne. Syn. lephoa. 2. spécialement,<br />
et usuellement, nuque. [...] Garrondoan jo zuan ta ill" H. "[Bascuence] garando, [castellano] cocote" Mdg 162.<br />
Cf. VocNav: "Garondo, nuca (Burgui)". � Jende garhondo gogorrák eta bihotz eta beharri zirkonziditu gabeák.<br />
"Col roide". Lç Act 7, 51 (He, TB, Dv, IBk buru gogor, Ol, IBe lepagogor, Ker lepondo gogor). Hillantzekoa<br />
jarri zan. [...] beren edertasuna galdu eta begi biak garrondoraño sartu zitzaiozkan. Arr GB 69 (v. tbn. la misma<br />
expr. en ABar Goi 45). Iretargiari, garondoa [atzia] ikusteko leian. A BGuzur 156. [Uletxu] kiskur kirikolauak<br />
garondoan. Ag Kr 87. Txanoa garrondoruntz jetsiaz. Ag G 156 (v. tbn. 164). Zumardiko indianoen garondo<br />
gorri ta zilbor beteak. A Ardi 40. Ta urrenguan gezurra nola dakizutela itzegin / oietan pena duenik bada<br />
garronduari atzegin. Auspoa 123-24-25, 179 (ap. ELok 247). Yaten eutsozan begi, miin, garondo, mun eta<br />
masailtarteko aragia. "Cogote". Or Tormes 39 (v. tbn. 31, 23). Baldoki-gainak xorro arineko, buruari garondoa<br />
leunki harpetua. JE Ber 46. Eldu zun garrondotik [...] lepoa amorruz biurritu zion. Etxde AlosT 82 (v. tbn. JJ<br />
30). Garrondoa autsiko diozu [astakumeari]. Ol Ex 34, 20. Garrondotik uztartzen dira beiak. Garm EskL I 118.<br />
v. tbn. Ataño MLanak 9 (garrondo). Garaunak behar bezala hazi ez zitzaizkidalako (kopetaldean nahiz<br />
garrondoan ez dakit). MIH 399. � "Sombrero roncalés" (R-uzt).<br />
- GARRONDOKO SARNA. "Galga en el cogote, es una sarna, garrondoko sarna" Lar.<br />
- GARRONDOPE. (Con suf. local de declinación). � Begi biak garrondoperaño sartu zitzaiozkan. Arr GB (ed.<br />
1882), 71 (ap. DRA).<br />
- GARONDO(KO)-ZULO. "Garondoko-txulo (G-to), garondo-xilo (Sal, R-uzt), garondo-zilo (AN, L, BN),<br />
hueco junto a la nuca" A. "Gahundo-zilo (BN-baig), el cogote" Ib. "Gahuntxilo (BN-baig), nuca" Ib.<br />
"Garandozilo (Sal, R), el cogote" Ib.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
465
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
2 garondo (G-to), gaondo (V-gip), gabondo (V-gip). Ref.: A (garondo); AEF 1927, 111; Iz ArOñ (gaóndo,<br />
gabondua). � "Parte superior del agujero de la pira de carbón. La parte inferior se llama bular" A. "(V-gip), a la<br />
cumbre [de la carbonera se le llama] gabondua" AEF 1927, 111. "Lado más alto (el lado del monte) de la<br />
carbonera o de su hoyo" Iz ArOñ.<br />
garondoko, garrondoko (G-to ap. Iz To; Izt), garandoko (Mg PAbVoc). � "Garandoko bat emon, dar un<br />
cogotazo o pescozón" Mg PAbVoc. "Cogotazo, pescozón" Izt. "Garrondoko bat eman, dar un golpe en la nuca"<br />
Iz To.<br />
garopaite (-attia AN-5vill), garopaita (AN-5vill), garapaita (G-azp). Ref.: A; CEEN 1969, 224. � "Corte de<br />
helecho, faena rústica" A. "El helecho (iratzia) sirve para hacer la cama de los ganados [...] se corta (garopattia,<br />
garopaitta) en el mes de octubre" CEEN 1969, 224. Cf. garo.<br />
garota (G-azp ap. Iz UrrAnz). � "Aurtengo laiatak, garotak, egurretak ein dittun, hemos hecho los trabajos de<br />
layar, acarrear los helechos, la leña, etc." Iz UrrAnz.<br />
garotegi. � Helechal. � Garotegi itzal eta maldatsu bat. Mok EEs 1923, 194.<br />
garoti (V-gip). � "Helechal (Elgóibar)" Garate 1. a Cont RIEV 1930, 155.<br />
garputs. "Pelambrera (L-sar)" Lacombe ms. (ap. DRA).<br />
garraasi. v. garrasi.<br />
garraburu. �1. "(V-ple) cabezas de trigo intactas en la operación de trillar" A. Cf. galburu. �2. "(V-ple),<br />
pienso, comida de ganado caballar" A.<br />
garrada (Lar, H), karrada (Lar). � "Llamarada" Lar. v. garraldi.<br />
garrafal. "Corazón de cabrito, cerezo de piedra, durazno, cereza costalera, garrafal, [...]. vasc. ginga anpulua<br />
(Lar) y también garrafala, de garra llama y falla, síncope de farfalla" Lcq 78.<br />
garrafla, karrafa (kh- Ht VocGr 335), karrofla (L-sar ap. EI 61). � "Bouteille" Ht VocGr. � Ekartzen<br />
dauzkigu gure basoak, ur freskoz bethe garrafla batekin. JE Ber 70.<br />
garrafoi (V, G, AN-sept), garrapoi (V-ger-m, G-azp-goi-to-bet), garrafoin (R-urz), garrafon (AN-arce),<br />
garripoi (G-goi), jarrapoi (G-azp), karrapoi (G-to), karrajon (AN-5vill). Ref.: EI 61; Elexp Berg. � Garrafón,<br />
garrafa. "Oiñ ezta ixa ardaua garrafoittan saltzen" Elexp Berg. Cf. Echaide Orio 321: "Garrapón, garrafón". �<br />
Esku-langille auek, garrafoi-saskiak eta bionboak ere egiten dituzte. Garm EskL I 136.<br />
garragar. v. garagar.<br />
garragarraka. � Revolcándose. v. GARAGARRA(K) IRABAZI s.v. garagar. � Katua eta umea erreta,<br />
gizonak prakak kiskalduta eta atzoa morokiltzan garra-garraka. EgutAr 30-1-1958 (ap. DRA).<br />
garraiagarri (Urt I 428, H). � "Aggerendus" Urt. "Portable, transportable, supportable" H.<br />
garraiakari. "Argentarius commeatus, diruz erosirikako probisioa vel bizitze garraiakaria" Urt II 290.<br />
garraiaki. "Annona, urthebatetako lur errenta, [...] bizi garraiákija" Urt II 115.<br />
garraialdi. "(L, BN, S) tournée de transport. Syn. thornu" Lh.<br />
garraian. v. GARRAIOAN.<br />
garraiarazi (Urt II 436), karreiaerazi. � Hacer acarrear, transportar. � Kharreia erazten zaie gauza arhin<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
466
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
zenbait lehenik. "On leur fait traîner". Arch Gram 145.<br />
garraiari (B, L), garraialari (Urt), karreiari (kh- S; kh- Lh), karreari. Ref.: Lrq /khaReiai/; Lander (ap. DRA);<br />
Izeta BHizt. � (El) que acarrea, transporta. "Baiulus, garraiatzaillea, garraialaria" Urt III 245. "(O),<br />
camionneur, charretier, voiturier" Lh. "1. camionneur. 2. porteur sur le dos" Lrq. "Garraiari, los que llevan el<br />
difunto." Izeta BHizt. v. garraiatzaile, karrater. � Ientainen egurra hurren, bana behar karreiari egurren.<br />
"Mais il le faut charrier". O Pr 266. Gure kharreariekin zaudezen [herritarrak]. Prop 1897, 141. Jaun aphezpikua<br />
eremanen zuten garraiariak [angarailan]. Prop 1907, 224. Idi garraiariak dire. Ib. 224.<br />
garraiatu (L-côte, B; SP, Urt I 19, Lar, H), karraiatu (L-ain, B, S; Lar, kh- Dv, H), karriatu (V-gip, G-azp; kh-<br />
Ht VocGr 413, VocS 144), garreiatu (H), garraitu, karreatu (V, G, S (kh-); SP (kh-), Lar, H (+ kh-)), karreiatu<br />
(S (+ kh-); kh- Ht VocGr 433, H). Ref.: A (garraiatu, karraiatu, karreatu); Lrq /khaReiace/; SM EiTec 150;<br />
Etxba Eib y Elexp Berg (karriau); Izeta BHizt. � Acarrear, transportar, llevar; llevar consigo. "Garraiatzea,<br />
charroyer" SP. "Ura kharreatzea, haurire aqua, puiser (Io 2, 9)" Ib. "Transporter", "rapporter" Ht VocGr. "1.<br />
charrier, voiturer ou porter une charge, n'importe la manière: Orgaz, gurdiz, bizkarrez garraiatzea, charroyer,<br />
porter à dos. Ibaiak zur, arraun eta bertze garraiatzen du: la rivière charrie bois, rames et d'autres objets. 2.<br />
entraîner après soi, à sa suite, occasioner. Eskumikua zeiñak baititu plaga hauk garraiatzen ondotik (EZ),<br />
l'excomunication qui amène ces calamités après soi" H. "Orbela, iria eta egurra, baserrixan urrindik karriau<br />
biar izaten dira" Etxba Eib. "Ori makiñiori karriatzen kontuz ibiltzen ezpazadie kantoi guztiak urratukotsazuez<br />
(detsazuez)" SM EiTec1 150. "Atzo bi burkara garo karriau giñuzen" Elexp Berg. Cf. VocS 144 nota:<br />
"Kharriatü, kharraiatu esateko, gaur karreiatu, kharreatü erabiltzen dugu eta frantsesez 'voiturer' ordez<br />
'transporter' esaten da". � Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos. La forma garraiatu es propia de la<br />
tradición labortana y bajo-navarra: hay, con todo, karraiatu en Duhalde (180) y Jauretche (387); karreatu en<br />
Leiçarraga, CatLan (43), Lopez (AR 363), Laphitz (50), Etchamendi, J.B. Etchepare y Larzabal (Iru 90), y<br />
garreiatu en Joannateguy, Arbelbide (Bok 243; junto a garraiatu), Barbier y en un ej. de Prop (1891, 206). La<br />
forma más empleada en textos suletinos es karreiatu. Al Sur domina la var. karriatu, aunque hallamos karraiatu<br />
en un texto baztanés del s. XVIII, Lizarraga, Iturriaga y Labayen, y karreatu en Cardaberaz. En DFrec hay 6 ejs.<br />
de garraiatu, meridionales, y sendos de karreatu y karreiatu, septentrionales. � Ura kharreatu zuten<br />
zerbitzariék. Lç Io 2, 9 (Dv ekharri). Faltarik ere eztio Iongoikoak barkhatzen / bañan berekien ditu guztiak<br />
garraiatzen. EZ Man I 117 (v. tbn. 92). Apartadi hain gaitz perillosetik / zeñak baititu plaga hauk garraiatzen<br />
ondotik. Ib. 33. [Bekhatoreak] bere buruari garraiatzen dioen damua eta kaltea. Ax 263 (V 175). Ibaiek untzi<br />
handiak eta marxandiza aberatsak garraiatzen tuzte. SP Phil 242 (He 244 jasaten eta garraiatzen). Zure armak<br />
[...] karreia itzazu. Tt Onsa 25. Janhariaren eta edariaren sabelera sartzeko, garraiatzeko. ES 381. Bizitze<br />
gastatü hunen karga [...] kharreia dezan. Mst III 18, 2 (Ch garraia, Ip kharreia; Leon jasan). Khorpitz erorkor<br />
haur kharreiatzen dügüno. Mst I 22, 5 (Ip kharreiatzen; SP darabillaguino, Ch dakarkeguiño, Leon<br />
dakarkeguno). Arria eta karea karreatzen. Cb SIgn 10. Karraiatzea eta erematea bere anaia bertze astoen<br />
larruak tanatzera. (B, s. XVIII). BOEans 1372. Bere sorbalden gañean garraiatu nau. Mih 57. Bihotzean<br />
garraiatu / beti umiltasuna. Monho 106. Ezin gare-ale bat / karraiaturika. It Fab 54. Yendea othe diteke hura?<br />
Ez othe du zenbait aberek sabelean garraiatu? Hb Egia 46. Hek dire munduak! Nihor ez othe dute garraiatzen?<br />
Ez othe da hetan adimendudunik? Ib. 39 (refiriéndose a las estrellas). [Zaldiak] indarrik ez daka, / ezin karriatu<br />
du / karro bat kaka. Bil 42. Etxera karriatu / diruba ugari. JanEd I 90. Tabernaklea zen garrai ziteken aldare<br />
suerte bat bezala. Dithurbide Ixtorio Saindua 48 (ap. DRA). Behar zuen garreiatu gurutze dorphe bat mendi gain<br />
hartarat. Jnn SBi 6. Bihotzmin bat handia garraiatzen zuen aspaldian berekin. Arb Igand 136. Behar dugula<br />
bakotxak gure kurutzea garreiatu. Barb Sup 7. --Gurozue jentez bete daigun? [...] --Eta jentie ara, nok karriau?<br />
Kk Ab II 38. Lurra saskitraka bizkarrian garraiatzeko. Zub 51. Ikatz-karriatzeko [kamioia]. Alt LB 53. Arizan<br />
zen egur karrea-ta-karrea, labe ziloan sar-eta-sar. JEtchep 21. [Ijitoei] karriatzea gustatzen zaie / ezer dagoan<br />
lekutik. Basarri 113.<br />
v. tbn. Gç 76. Gy 201. Lap 50 (V 27). Zby RIEV 1908, 766. K(h)arreatu: Larrasquet Larraja RIEV 1935, 139<br />
(khareatu). GH 1922, 364. Kharreiatu: UskLiB 40. Etch 664. Arch Gram 73. Ip Hil 163. Abraham (ap. DRA).<br />
Karriatu: Munita 60. Etxde JJ 55. Anab Poli 121. And AUzta 44. Ibiñ Virgil 98. BasoM 170. Karraiatu: Lab<br />
EEguna 112.<br />
� Aguantar, soportar (el peso de algo). � [Baratze zain batek] uste zuen khuia hobeki izanen zela haitz<br />
adarrean, errexkiago garraiatuko zuelakotz haitzak. Hb Egia 30. [Eliza] pisuegia da gizonentzat, egin bide<br />
dorphegiak ditu, ezin altxatu edo garraiatua da. Ib. 152.<br />
� Soportar, aguantar (una enfermedad, una situación penosa, etc.), llevar (una vida). "Supporter, endurer, être<br />
chargé, affligé de: Eritasun, gaitz, ardura asko garraiatzea, supporter beaucoup de maladies, maux, soucis. Syn.<br />
iasaitea, egartzea" H. "Mozkorra karriau ezindda ikusi neban" Elexp Berg. � Miserableki bizi baitzira eta zure<br />
zekuria karreiatzen. Tt Onsa 15. Desditxatü izatia dolorereki kharreiatzen. Mst III 21, 3 (Ip kharreiatzen; SP<br />
eraman, Ch iasan). Desertian bizitze hersia eta praubia kharreiatü. Mst I 18, 2 (SP, Ch, Ip eraman). Eriek<br />
garraiatzen ixilik min tzarra. Hb Esk 6.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 467<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� Contar, comunicar. � Ekhartzen dio berri franko: [...], direnak eta eztirenak garraiatzen derautza. Ax 358 (V<br />
237). --Zer egin behar dü zerbait medisenzia inzün dienak? --Eztü behar sinhetsi arinzki, ezetare berzetara<br />
kharreatü sekülan. CatLan 98. Karraiatus etxeko kontuak kanpora ta kanpokoak etxera (108). LE-Ir. Amak<br />
garraiatu zion senharrari zer gerthatu ziotzaion. Hb Egia 72.<br />
� Ganarse (la vida, el sustento). � [Bizitzea] bethiereko lanez eta eskez baizen garraiatzen ez dutelarik. Ch I 22,<br />
3. Oneski ta nihor behartu gabe bere bizia kharraiatzeko ahaletan ezartzerat bere buruak. Dh 72.<br />
� Convertir (en). � Azitzekó nórk bére húmeak, ez ainberze usteagátik bere ondasúnen heredero, nola<br />
karraiatzeagátik Jangoikoaren esklábo ta esklába. LE Matr2 82.<br />
� (Acompañado de ezagutza, 'mostrar agradecimiento, reconocimiento'). � Ene hunki eginer kharreia zenezan<br />
bethi zure ezagützia. Mst III 13, 3 (Ip esker ekhar). v. tbn. Mst XII y III 8, 3.<br />
� Llevar (una prenda de vestir). � Aphez arropa dute biek garraiatzen. Hb Esk 144. Eztezagun uste izan aski<br />
zaikula haren [Andre-dena Mariaren] medailaren eta arroparen garreiatzea. Jnn SBi 51. Koroa lehen erregek /<br />
ziteian karreatzen. Etcham 53.<br />
� (Con izen, fama... 'tener, llevar el nombre (de), tener fama (de)'). � Behiñere ez balu egiñ [...] / duen fama<br />
tzarra segur, ez zuken garraiatu. Gy 123. Odol hoberenetarik Darrigol ilkhia / garraiatzen du izen osoki handia.<br />
Hb Esk 113 (v. tbn. 65, 8). Damestoy izena dute garraiatzen. Ib. 152 (v. tbn. Hb Egia 56). Jakintsunaren<br />
aiphamena kharreatuz, ez othe niteke salba? Laph 129. Zorigaitz ni bekhatorosari zeren hain gaizki garreiatzen<br />
dudan fraidearen izena! Jnn SBi 118 (v. tbn. 158, 75). Badire [ur-arteak] [...] erregeren izena garraiatzen<br />
dutenak. Prop 1904, 183.<br />
� Guardar, llevar (un secreto). � Deusik haiñ pisurik nola sekretu bat / garraiatzea urrun da gaitz andreentzat.<br />
Gy 148.<br />
garraiatzaile (SP, Urt III 245, Lar, H), karraiazale, karriatzaile (V-gip ap. Etxba Eib), garraiazaile,<br />
karreatzaile (T-L), karreatzale, karreiazale (S ap. Lrq). � (El) que acarrea, transporta. "Berri garraiatzaille,<br />
conteur de nouvelles" SP. "Acarreador" Lar. "Trajinante " Ib. "Qui porte, supporte" H. "1. camionneur<br />
(rare). 2. (le plus souvent) porteur, à dos d'homme ou de toute autre manière" Lrq. "Transporteur" T-L.<br />
"Carretero, transportador. Fig. económico, aprovechado. Are karriatzallia, Aritxixotik Fundiziñora. //<br />
Txindurrixan antzera dana etxerako karriatzallia" Etxba Eib. v. garraiari. � Haren lekhaio, karga<br />
garraiatzaille. SP Phil 187. Predikazále / mundu guziarén / ta karraiazále / zeruráko jendearén. LE Kop 113.<br />
Khürütziaren kharreiazale. Ip Imit II 11, 1 (Mst kharreiazale). Kharreatzaileak ziren [...] izerdi uharretan. Elsb<br />
Fram 138. [Hilaren] garraiatzaileak. Lap 217 (V 97). Toki batetik bertzera joan nahi duenak eztu karrosarik ez<br />
zaldirik, ez eta ere garraiatzailerik. Prop 1894, 241s. [Aita misionest] fedearen garraiazaile. Prop 1897, 191.<br />
Sartü zen mandozain, armadako bizigarri karreiazale. Const 26. Murtutsen karreatzaileak. Lf Murtuts 22. Jesus<br />
erramu egunean bezala, ez haatik asto xuhaxkaño bat traka traka karreatzale, bainan oto-beribil animalea<br />
haren azpiko. SoEg Herr 15-5-1958, 1. Xahakoa undar hutsa emana, ikus azu karreatzalearen itxura eta imurra.<br />
Herr 30-10-1958, 4.<br />
garraiatze, karreiatze, karraitze. � Acarreo, transporte. v. garraio. � Zillegi ez diran saldu-erosi, gauzen<br />
karraitze, moldanz eta era bereko beste zenbait. Mb IArg I 117. Jesü-Krist, khrürütxiaren kharreiatzian imitatü<br />
[behar dügü]. Mst III 56, tit.<br />
garraiketa. v. garaiketa.<br />
garraintsia. v. garrantzi.<br />
garraintsia. v. garrantzi.<br />
1 garraio (L, B; SP, Urt I 98, Lar, H), karraio (G-to, AN-5vill; O-SP 222, Lar), karrio (V-gip), karreiu (kh-<br />
Chaho s.v. karraio). Ref.: A (garraio, karraio); Etxba Eib (karriua); Izeta BHizt; Etxabu Ond 114; Elexp Berg<br />
(karrio). � Tr. Documentado desde mediados del s. XVII tanto al Norte como al Sur; no se encuentran ejs.<br />
suletinos. Garraio es la forma propia sobre todo de los autores labortanos. Al Norte hay además kharraio en<br />
Oxobi, garreiu en Barbier, garreio en un ej. de Prop, y, además, karreian en Hiriart-Urruty, karrean en un ej. de<br />
Herria y karregun en Arradoy. Al Sur, donde no se atestigua hasta la segunda mitad del s. XIX, karraio es la<br />
forma más general en los textos (karrio en V. Moguel y S. Mitxelena). En DFrec hay 30 ejs., meridionales, de<br />
garraio. �1. Acarreo, transporte. "Charroi" SP. "(Todo le viene de) acarreo, guzia garraioz datorkio" Lar.<br />
"Trajin , acarreo de mercadurías, merkaderien karraioa" Ib. "Charroi, transport par voiture. Guzia garraioz<br />
dakhar, il fait tout porter par charroi" H. "Karrixu(a): acarreo. Siempre con énfasis" Etxabu Ond 114. "Millaka,<br />
txindurrixak, abixa batetik beste batera, eten bako karriua erebixen" Etxba Eib. "Ansolak eitteittu lasto karrio<br />
gehixenak" Elexp Berg. v. garraiatze. � Garraioaren gastuak. Ax 23 (V 13). Noizere baitzare xaluparekin edo<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
468
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garraioarekin tarte hersi batean. INav 135 (Interpr?). Elefantak behar zuen [...] / gudurako behar diren tresnen<br />
garraioa egiñ. Gy 154. Laborari on denek arthatzen idiak, / garraio, iraultzetan, bethi yarrekiak. Hb Esk 230.<br />
Itzaina garraiotik ontzen da. Dv Lab 235. Zergak, garraioak, salerospenak. Isoard 43 (ap. DRA). Baionarat<br />
gatza, Baionatik Beskoitzeko labetarat lur-ikatza, kharraio itzulian hamar liberetaraino egiten ahal zuen. Ox<br />
194.<br />
�2. (Usado como posposición, tras tema nominal nudo). Acarreando, transportando. "Karraio ibilli (G-to, AN-<br />
5vill), acarrear" A. � Naparruatik ardo-karraio / itzai asko zan ikusi. Tx B II 112. Gauza-karraio / baldin<br />
baziña asiko [...]. Ib. 150. Gari-karraio gurdika dabil. Or Eus 332. Bi gizon beltz zebiltzan ur-karraio beetik<br />
gora. Anab Aprika 47. Arri-karraio ibiltzen zan. EgutTo (ap. DRA). � (Tras sust. en caso absoluto det.). �<br />
Indarra zekan arte / zikiña karraio, / [zaldiari] eragiten zioten / makiña bat saio. Bil 43. Asi zan mandoa etxea<br />
karraio. Anab Poli 118 (refiriéndose al transporte de una caravana). � (Tras gen.). � Gau eta egun gelditu gabe<br />
/ beti zerbaiten karraio. Tx B II 114.<br />
- GARRAIOAN (karrioan V-gip; garraian B; karrean H). Ref.: Gand Eusk 1956, 207; Izeta BHizt (garraian);<br />
Elexp Berg (karrio). Acarreando, transportando. "Karrean, au charroi. Harri karrean ari da, il fait le transport<br />
des pierres" H (ap. Lh). "Asi ziran tronkuak ekarten, karrioan, obra egiteko" Gand Eusk 1956, 207. "Egun<br />
garraian ibiliak gara" Izeta BHizt. "Piñu karriuan dihardue jota sua" Elexp Berg. � Goizeko izar, arako eguna<br />
dakartenak, illunabarreko arako gau-karraioan dabiltzanak. Lar SAgust 3. Itxi ibilteari beti karrioan. / Bearra<br />
egin zoli etxeko zoloan. VMg Peru alper ta Joane zintzo (ap. DRA; v. tbn. Zav Fab RIEV 1909, 38).<br />
[Auzoetarat] gauza karreian ari zirenak. HU Zez 168. Izpirituaren garreiuan lagunduko haut berehala! Barb<br />
Piar I 16. Bera dabil karrioan / bera bi bei ta gurdi. SMitx Aranz 81. Galdu du [...] bere moltsa diruketa handi<br />
batekin Baionatik Hazparnerako karrean. Herr 12-5-1960, 2.<br />
- GARRAION. Acarreando, transportando. "Garraion ebili, faire les charrois" Lh. "Karraion ibili, faire du<br />
charroi" Ib. � [Nola erle] gazteak bere mantenuaren eta bizikaien garraion kanpotik hari diren. Ax 35 (V 21).<br />
Bertzentzat lanean, karga garreion edo mandatu egiten. Prop 1891, 206. Zer nahi mariñel bazen bazterretan<br />
garraion ari zirenak. Lf Murtuts 1. Ez galda errexinolari karreun artzea, ez eta zaldiari kantatzea. Herr 2-8-<br />
1957 (ap. DRA). Hoteleko gizon bat lagun nuala maleta karraion. Anab Aprika 20s. Morroin gisa, Migel<br />
Landibar [...] behar zituen soineko eta oinetakoen karregun. "Porteur des vêtements et chaussures". Ardoy<br />
SFran 90.<br />
- GARRAIOZ. Acarreando, transportando. � Sukaldetik dendara pastel karraioz. Anab Poli 77.<br />
2 garraio (L-côte ap. A; H), karraio (L ap. Lh; SP, Urt Gram 21 � A, H). � "Karraio bakarra, passer<br />
solitarius" SP. "Passereau, karrajoa ou etxexoria" Urt Gram 21. "Moineau. [...] Syn. xoarrea, etxe-, orma-,<br />
parraxoria" H. "Gorrión" A. v. burrioi. � Iratzarririk argitzen / ditut gauak ohean / karraio bakharrak nola /<br />
hegatztegi gorean (Ps 101, 8). EZ Eliç 334 (Dv etxe-xori). Egon zaite zure bakhartasunean karraioa hegastegian<br />
[...] dagoen bezala. Ch IV 12, 1 (SP, Mst e Ip eliza (t)xori, Leon etxe-xori). Ez da egia bi garraio kornadu<br />
batean saltzen direla? "Duo passeres". He Mt 10, 29 (Lç parra-xori, TB murru-xori, HeH, Dv, Leon etxe-xori,<br />
Ur etxetxori). Gathua eta bi garraioak. "Les deux moineaux". Gy 310 (v. tbn. 310 y 311).<br />
- GARRAIO-PIKO. "Callistruthia, [...] karraiofikoa, etxe xori fikoa" Urt IV 80.<br />
garraioko. "(Bête de) somme" T-L (aunque DRA le atribuye la forma garrioko).<br />
garraisi. v. garrasi.<br />
garraiska (Lcq 132, A). � "Melisa, [...] torongil, [...] vasc. larania, toronjilla, garraiska (Lar)" Lcq 132.<br />
"(FSeg), cidronela" A. (Es probable que en Larramendi se trate de garraxka). � Garraiska txikitua ta kerinte<br />
belar arrunta. "Trita melisphylla". Ibiñ Virgil 108.<br />
- GARRAISKA-BELAR (Lar; garaiska-berar Izt C 44). "Cidronela, hierba" Lar.<br />
garraistu. v. garraztu.<br />
garraistu. v. garraztu.<br />
garraita, -te. v. garaite.<br />
garraite. v. garaite.<br />
garraitia. v. garaitia.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
469
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garraitontzi (-nz- Lar). � "Treno, treneo, trineo, es un carretón sin ruedas que se usa en el Norte con<br />
especialidad" Lar.<br />
garraitsu. � "Ardiente, vehemente" BeraLzM. � Ziltza garraitsuari gogor-egiteko ekandun sendo ta araztua<br />
bear da. "A tentaciones muy vehementes". Zink Crit 43.<br />
garraitu. v. garaitu; garraiatu.<br />
garraixi. v. garrasi.<br />
garraka. v. garaika.<br />
garraki. � Ardientemente. � Garraki erranen dugu orai bezela gero: / Biba Semenarioa, biba Larresoro!<br />
Arrazpi Larresoroko Semenarioa (ap. DRA).<br />
? garrakots. v. karraskots.<br />
garralde. v. garle.<br />
garraldi (Lar, Añ) gar aldi (H). � "Llamarada" Lar. "Incendio" Añ. � [Santuak] amorezko gar aldi biziagoak<br />
eman zituen. Beti arrobaturik, beti Jesusen Biotzean sarturik bizi zan. Cb Just 52s. Su-berriaren garraldiak<br />
esnatzean. Goen Y 1934, 183.<br />
garrale. v. garle.<br />
1 garrama (V-ger-m; Dgs-Lar 12), karrama (G; T-L), karrame (Lar, H). Ref.: A (garrama, karrama); Iz ArOñ,<br />
LinOñ 175. � "Despojar el lino de sus cabecitas, karramatu, y el instrumento, karramea" Lar. "Karramea,<br />
rastrillo" Lar DVC 203. "Carduza, garramia" Dgs-Lar 12. "Carda, instrumento de doce púas de hierro a lo más,<br />
que se usa para limpiar el lino" A. "Karrama, liñuari azia kentzeko orrazidun aulki luzea" P. Urkia EEs 1930, 25<br />
(v. tbn. EEs 1931, 37). "Carde" T-L. "La tabla con 3 ó 4 --a lo más 12-- púas de hierro para quitar la semilla del<br />
lino. Más flojo que erréstillu" Iz ArOñ. "Ateratako liñua lenengo "karramaan karramaatu" egiten zuten<br />
"gorgoria" kentzeko" Iz LinOñ 175. v. garraztelu. � Zegapotoa, karrama, galbaia, aspilla. Izt C 233. Liñoa<br />
orraztuteko dagoz ol lodi baten sartuta burdiñazko ortz luze batzuk eta onen izena da garramea. Ezale 1897,<br />
292a.<br />
2 garrama (V-arrig ap. A), karrama (V-m ap. Etxabu Ond). � "Ronquera" A. "Karrami(a): el estorbo o flema<br />
en la garganta" Etxabu Ond 114.<br />
garramari, karramari (T-L). "Cardeur" T-L.<br />
garramatatu. "(V-ple), enronquecerse" A. v. 2 garramatu, garramaztu.<br />
1 garramatu (V), karramatu (V-gip; Lar, H), garramaatu, karramaatu (V-gip). Ref.: A (garramatu,<br />
garramau); Iz ArOñ (karramaatu), LinOñ 175. � "Despojar el lino de sus cabecitas" Lar. "Cardar el lino" A.<br />
"Quitar la semilla al lino" Iz ArOñ. � [Lino] eskutadak dituguz / gero orraztuten, / ondo garramaduta. Mg PAb<br />
142s. [Linoa] garramauta, gabikotu biar da. Ib. 138. Orraztuten dabe liñua, garrama orretan, zeiñeri esaten<br />
iakon garramaatu. Ezale 1897, 292a. � karramatu (H). (Fig.). "S'enflammer en colère" H (que cita a Astar). �<br />
Irrituten zara, aserratuten zara, karramatuten zara eta leen adiskide zinianak zagoz aserraturik. Astar II 106.<br />
2 garramatu (-mau V-arr ap. A), karramatu (G ap. A). � "Enronquecerse" A. v. garramatatu.<br />
garramatze, garrameeta. � Acción de cardar el lino. � Gero dator garrameetia. Garramauta, gabikotu biar<br />
da. Mg PAb 138.<br />
garramaztu (V-ger-ple-m ap. A). �1. "Enronquecerse" A. "Garramaztuta gagozanean izerdi likiñetan egoten<br />
gara ta beingoan igaroten jaku odolaldia (V-ger), cuando estamos acatarrados [...]" Ib. s.v. odolaldi. v.<br />
garramatatu.<br />
�2. "Garramaztua (V-ger-ple-m), la ronquera" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
470
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garrameatz (V-m ap. A), gerrimeatz (V-m ap. A), kerremeatz (G ap. A), keremetz (G-azp ap. A). � "Cierta<br />
clase de castaña" A.<br />
garrameeta. v. garramatze.<br />
garramil (V-gip). � "Lenguas largas de llamas que se levantan en un incendio. Izúgarriko garrámillak eon dia<br />
or" Iz ArOñ. � [Sua] aixa zabaldu zan ba / inguru danian / laister zan garramilla / oiaren gañian. And Egun<br />
94.<br />
garramin. � Aurrak zazpigarren asterarte garramiñezko ta amorruzko egots arnas otsak baizik ez ditu egiten.<br />
EgutAr 3-7-1963 (ap. DRA, que traduce "chillido, berrido").<br />
garramisto. v. karramisto.<br />
garramura (V-ger-m ap. A), garramora (Añ, H). �1. "Inclination, penchant" H, que cita el ej. de Añ.<br />
"Concupiscencia, deseo inmoderado" A. � Zure gorputz okerrari deungerako etxuntasuna, garramorea eta lera<br />
txarra galerazoteko. Añ EL 2 82. Atsegiñetan makurtzen gaituan lera orri, irrits edo garramura deritxogu. Eguzk<br />
LorIl 139 (ap. DRA). Biotz garramurak / ilduraz pozteko. Egieder UrreB 27. Batzuk aragirako daben<br />
garramurea lez. Erkiag BatB 66 (v. tbn. 148, 172). [Mutillaren] barruko garramura-aizea. Ib. 77. [Emakume<br />
merkeak] garramurra zolitua asetzeko. Ib. 136. [Arimak] bere baitan ditun izatezko joera ta garramura gaiztoen<br />
aurka. Onaind in Gazt MusIx 148. �2. "(V), celo, envidia" A.<br />
garranda. v. 6 garranga.<br />
garrandela. � Cinturón. � Buruan burrundela, gerrijan garrandela, iperdijan karrapizela. Ezale 1897, 272 (cf.<br />
la trad. de Azkue en Eusk 1926 (II), 21, comunicada por un hablante de Murélaga: "En la cabeza el zorongo, en<br />
la cintura cinturón, en el trasero agujeta con perlas").<br />
garrando. v. 1 garondo.<br />
1 garranga (V-och-gip, G-goi-nav), karranga (V-gip-al), karranka (Lcc). Ref.: A (garranga, karranga);<br />
EAEL 225; Iz Als (izotzá), ArOñ. � "Carámbano", "helada o hielo" Lcc. "Canelón, carámbano de hielo" A.<br />
"Costra de hielo" Ib. Cf. VocNav: "Garrangla: carámbano de hielo que cuelga de un tejado (Améscoa)". En<br />
Laminoria (Alava) hay carranca 'hielo de los charcos'. � Biotzean labe goria ta buruan izoztea ta garranga<br />
dutenak. Zait Plat 83.<br />
2 garranga (SP, H, A), karranka, garanga (V-gip ap. Iz ArOñ). � "Le chant de la poule. Oilloa garrangaz<br />
dago" SP � A. "Garangaia, garangaak: ruido, v.gr. de las gallinas" Iz ArOñ. Cf. 1 karranka. � Harturik [...]<br />
bi oilo eder batere karrankarik eginarazi gabe. Prop 1892, 281. [Oiloek] karranka zerbeit egin bailezakete. Ib.<br />
281.<br />
3 garranga (V-gip, G-goi, BN-baig, Sal ap. A; Aq 1091 (AN)), garrangla (B, Sal ap. A), karrankla (AN, Sal,<br />
R ap. A), garanga (AN ap. A). �1. "Burdiña-garranga (Sal), carlanga, collar con unas puntas de hierro de los<br />
perros" A. "Garanga, carlanca, collar de perro contra lobo" Ib. Cf. VocNav: "Garranga, carlanca o collar de púas<br />
de hierro que se les pone a los perros de ganado (Aoíz). En Roncal carrancla". � Garranga pare bat berriak.<br />
HerVal 142. � "Garranga (BN-ciz), collar en general" A. � [Txakur] guziek ermaten zien lepoan xoraldi bat<br />
itze anitzekin ta puntak kanpoko aldeala ta diaitzen zren karranklak. ZMoso 35. �2. (Aq 1306 (AN)), garanga<br />
(AN ap. A), garangla (T-L ap. DRA). "Horca de perros" Aq. "Horca de animales" A. �3. "Púas de hierro de la<br />
carda" A. �4. "Dentadura o filo dentado de la hoz (G-goi)" JMB At.<br />
4 garranga (V, G, AN-gip; H). Ref.: A; VocZeg 285; Iz To; Gte Erd 14. �1. Anzuelo. "Galla, pala del anzuelo"<br />
A. "Amorria garrangari itsatsi zio (AN-gip), [...] Juanitori garrangan amorraia itsatsi zio (AN-gip)" Gte Erd<br />
14. � Garranga (amua) beera, arraina gora. A Ardi 3. � Bekatu ura dala zauri bat beñere ongi sendatuko ez<br />
dana eta garranga bat betiko eriotzaren puzoia berekin duana; eta garranga au irinsi duana [...]. AA III 128.<br />
�2. "(G-azp), instrumento a modo de tenedor para coger peces en aguas de poca profundidad" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
471
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
5 garranga (V-m-gip ap. A). � "8.º tuerca, extremidad de hierro en espiral del huso. [...] 12.º tornillo (Mg PAb)"<br />
A. � [Neure alaba eunliak] esan daizuzan euren izenak. [...]. Au, garrangia. Oneek, izunzak. Bestiok [...]. Mg<br />
PAb 140. Tapotziriantzekoak (sacacorcho) garrangaren (tornillo) erara antxika uretan. Bähr EEs 1922, 110.<br />
6 garranga (G-goi ap. A), garranda (V-ger ap. A Apend). � "Mella en medio de la oreja; es el más largo de los<br />
estigmas que hacen los pastores en la oreja de las ovejas" A. "Cierto estigma del ganado lanar en la oreja. Se le<br />
hace por debajo" A Apend.<br />
7 garranga (V-m ap. A). � "Papada, dobladillo de carne bajo la barbadilla" A. Cf. H: "Garranga, gorge", que<br />
cita a Lar, pero no se encuentra. v. 2 garrangila.<br />
garrangadun. � Dentado. "La hoz lleva púas o dientes en el filo, itai garranga dune" (G-goi) Arin AEF 1960,<br />
63. � Almenado � � [Erria] sudandarren erara egiña. Arkupe txiki [...] zerrenda luzeak, aien gañeko leio txiki<br />
zerrendak, etxe aurreko gain garrangadunak. Anab Aprika 93.<br />
garrangaka, karrankaka. � Cloqueando. � Oiloa karrankaka oihuka zen ari. Kaiet axeria (ap. DRA).<br />
garranga-ontzi (B ap. Gte Erd 104). � Exagerado, el que exagera al hablar. "Ahobero galanta da (G-azp, ANgip,<br />
BN-ciz), [...] garranga ontzi! (B)" Gte Erd 104.<br />
1 garrangari (L, BN, S ap. Lh; SP � A). � "Oillo garrangaria" figura en SP, sin trad. "Poule glousseuse" Lh.<br />
Cf. karrankari.<br />
2 garrangari. "(G-goi), cría de la trucha o truchuela" JMB At.<br />
1 garrangatu, karrankatu (Lcc). � "Agua congelada, ur karrankatua" Lcc. "Derretir lo helado, karrankatua<br />
derretidu" Ib.<br />
2 garrangatu. "(L, BN, S) glousser" Lh.<br />
3 garrangatu. "Salirle dientes a la guadaña al afilarla con martillo, de manera que rompe la hierba en vez de<br />
cortarla" Iz To.<br />
garrangatxo. "Garrancho, [...] es voz bascongada y síncope de garrangatxo, que significa punta, espigón que<br />
pica y hiere" Lar.<br />
garrangazi. "Arrexaque, garfio de tres puntas" Lar. "Fisga de pescar" Ib.<br />
1 garrangila. "Garrangilla: "1.º (Vc), esófago. 2.º (V-ple), laringe" A.<br />
2 garrangila. "Garrangilla (V-m), dobladillos de la carne" A.<br />
garrangira. "(V-arr), clase de castañas pequeña" A.<br />
garrangla. v. 3 garranga.<br />
garrangoi (V-oroz ap. A), garringoi (V-arr ap. A), garrigoi (V-ger ap. A), garriloi (-ill- V-m ap. A). � "Nuez<br />
redonda, dura, carnosa, difícil de ser descarnada" A.<br />
garranpa. v. karranpa.<br />
garransia. v. garrantzi.<br />
garrantxa. "La madera de una sola pieza con brazos, que se coloca en la pared, para colgar cestas, etc.;<br />
garrántxa bat" Iz R 307.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
472
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garrantz. "(BN-baig), parte rancia del tocino" A. Cf. garrantzio, kerra.<br />
garrantzatu. "(BN-arb), ranciarse" A. v. kerratu.<br />
garrantzi (V-gip, G-azp, S ap. Gte Erd 130), garransia (det.; Lar), garrantzia, garrantsia (det.; H), garraintsia.<br />
� "Importancia" Lar. "Momento, importancia", "monta, valor, estimación" Ib. "Orrek badu garrantzia (V-gip,<br />
G-azp), horrek badu garrantzirik (inportantzirik) (S)" Gte Erd 130. � Tr. A pesar de que figura ya en el dicc. de<br />
Larramendi, no se documenta en los textos hasta principios del s. XX, y a partir de mediados de dicho siglo se<br />
encuentra abundantemente en autores meridionales, en la forma garrantzi principalmente. Al Norte hay algún ej.<br />
aislado de garrantzia en E. Larre (in Xa Odol 13) y Lafitte. Hay garrantsia en un ej. de EEs (el primer<br />
testimonio), garrantsi en Villasante (Jaink 155, junto con garrantzi) y garraintsia en Mirande (HaurB 92), que<br />
emplea tbn. garrantzi (Pr 42). En DFrec hay 244 ejs. de garrantzi. � Oni dagokion garrantsia (importancia).<br />
EEs 1913, 162. Garrantzia edo inportantzia gutxitzen. Inza Azalp 136. Garrantzi andiko gauzaren bat. Otx 48<br />
(v. tbn. garrantzi handi en Zink Crit 6, Or Tormes 99, Eguzk GizAuz 38). Garrantzia or ez zegon. JAIraz Bizia 8.<br />
Senar-emazte arteko batasunaren garrantziaz. Etxde JJ 216. Garrantzi aundia du berri onek guretzat. Vill Jaink<br />
22. Gaurko jolasetan garrantzirik aundienetakoa duna zinea dala. MAtx Gazt 59. <strong>Fe</strong>stak garrantzi geiago izan<br />
zezaten. Salav 101. Garrantzi gabeko galderatxo bat. NEtx LBB 114. [Uskeri batzuk] garrantzi gutxikoak.<br />
Berron Kijote 112. [Bereizkuntza] guztiak pisu eta garrantzia berdina ez zutenez. MEIG VI 131 (IV 53<br />
garrantzi).<br />
v. tbn. JBDei 1919, 259. Goen Y 1934, 182. Bilbao IpuiB 268. Alzola Atalak 136. Ibiñ Virgil 22.<br />
- GARRANTZI(A) EMAN. Dar importancia. � Izkerari eztiote bear ainbat garrantzi eman. Ldi IL 168. Ez diot<br />
nik [...] garrantzirik eman. Txill Let 112. v. tbn. Onaind in Gazt MusIx 153. Lab SuEm 181. � (Con<br />
determinantes). "Garrantzi gehiago ematen zion alde egiteari (G-azp, AN-gip)" Gte Erd 130. � Baserritarrak<br />
ezeutsien garranzi andirik emoten arrantzalien ondamenari. Ag Kr 205. Garrantzi edo inportantzi<br />
geiago ezteutso emoten. Eguzk GizAuz 84 (v. tbn. 152). Nehork ez dezaien eman duten baino garrantzia<br />
handiagorik. Lf CEEN 1973, 130. v. tbn. Etxde JJ 49. Salav 51. Uzt Sas 275.<br />
- GARRANTZI(Z)KO. Importante. v. garrantzitsu. � Onen garrantzizko arazo onetan. Otx 53. Zein garrantziinportantzikoa<br />
dan. Munita 29. Jendearen esana garrantzikoena Isabela bezelakoentzako. Mde HaurB 41. Lan<br />
garrantzizkoak argitara eman. Mde Pr 259. Olako garrantziko gauza bat jakiñerazi egin bear. Etxde JJ 123 (v.<br />
tbn. 153). Ajolazko gauza, garrantzizkoa. MAtx Gazt 50. Badau zerbait geiago be, ta nere ustez garrantzizkoa.<br />
SM Zirik 6. En DFrec hay 68 ejs.<br />
garrantziki. � Sustancialmente (?). � Gañerontzezko on ta txarrak, gorputzaren aldarterakoak dira, ta gure<br />
izatekingoari ain garrantziki erazten etzaizkionak. Elizdo EEs 1929, 174.<br />
garrantzio. "(V-ger), mal gusto del tocino rancio" A. Cf. garrantz.<br />
garrantzitsu, garrantsitsu. � Importante. "Hauxe da lan onetan garrantzitsuena, inportanteena (G-azp-goi,<br />
AN-gip)" Gte Erd 130. v. GARRANTZI(Z)KO. � [Ministroak] idazki garrantzitsu zenbait irakurtzen diardute.<br />
Ldi IL 25. Orixe entzun gogo dizut: garrantzitsuena baita. Zait Sof 119. [Mundua ezta gizona] bezin ernagarri ta<br />
garrantsitsua. Vill Jaink 57. Zure bizitzako sasoirik ederrenean eta garrantzitsuenean sartu zera. MAtx Gazt 37<br />
(v. tbn. 90). Besterik baino garrantzitsuago delako. MEIG VIII 107. En DFrec hay 151 ejs. de garrantzitsu. v.<br />
tbn. Onaind in Gazt MusIx 145. Ibiñ Virgil 88.<br />
garrapel. "(V-m), especie de cereza guinda de pedúnculo largo" A.<br />
garrapo (V-gip ap. SM EiPáj), garrapu (V-oroz ap. A). � "Pica-troncos (pajarito)" A. "Agateador común<br />
(Certhia brachydactyla)" SM EiPáj. "Okila ta garrapuba, erderaz "picatronco" deritxon txorija da. Lenengo<br />
ixena bigarrena baño geiago erabilten da" Amilgain Euzk II 448 (ap. DRA).<br />
garrapoi. v. garrafoi.<br />
garrapuka (V ap. A; Añ). � "Andar a gatas, [...] (V) katamarka o garrapuka ibili" Añ.<br />
garrarazi, garrerazo (Lar). � "Afervorizar" Lar.<br />
garrasi (V-ger-m-gip, BN-baig; VocBN, Dv, H (s.v. garhasia)), karraxi (G-azp-goi-bet, AN-gip; H (s.v.<br />
garhasia)), garraxi (V-gip, G-nav), garhasi (O-SP 228, SP � A, H), garhaxi (H), garasi (Lar), karrasi (L, B;<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
473
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Dv, H (s.v. garhasia)), garraisi (V-ger-ple-arr-m, G; FSeg ap. A), garraixi, garrazi (BN-arb-lab), karraixi (Gto),<br />
karraisi (AN-larr), garraasi, karraise (Dv (AN)), karresi (AN-5vill), karaxi (G-to), karrazi. Ref.: A<br />
(garrasi, garraisi, garrazi, karraisi, karrasi, karresi); Etxba Eib; Iz ArOñ (garráasi, garráaxi); Gte Erd 236. �<br />
Grito, chillido. "Garhasia, pleurs avec crierie et lamentation" O-SP 228 � SP. "Hozpinen garhasiak, éclats" SP.<br />
"Cri de détresse" VocBN. "Cri perçant" Dv. "1. clameur, cri déchirant. [...] Nigar garrasiak, pleurs accompagnés<br />
de hauts cris. [...] 2. par extens. roulement de tonnerre, mugissement de la tempête" H. "Algarabía. Bazan an gau<br />
artan, zaratia eta garrasixa, no faltaba allí, aquella noche, ruido y algarabía" Etxba Eib. "Aiek karraxiek egin<br />
zituen (G-azp, AN-gip)" Gte Erd 236. Sg. LE-Ir, hay garraxa en Lizarraga de Elcano (167, etc...). � Tr.<br />
Atestiguado por primera vez en Etcheberri de Ziburu (garhasi); al Norte no se vuelve a documentar hasta la<br />
segunda mitad del s. XIX. No se encuentra en textos suletinos. Los autores septentrionales emplean<br />
principalmente las formas con -a constitutiva (garrasia y karrasia); hay tbn. algún ej. aislado de garhasi. El<br />
primer testimonio meridional es de Mendiburu (karraisi). Las formas más documentadas al Sur (prácticamente<br />
en proporción similar, y muy por encima de las formas con -is- e -ix-), son garrasi, karraxi y garraxi, alternando<br />
en varios casos más de una variante en el mismo autor. En DFrec hay 13 ejs. de garrasi, 7 de karraxi, 6 de<br />
garraisi, 2 de garraxi y karrazi, y uno de garrazi. � Jendea du harrituren ozpiñen garhasiak. EZ Man I 79.<br />
[Jentilen] karraisi garratzak. Mb IArg II 288. Txakur amurratuak bezala, zanga edo karrasiya egingo dute.<br />
Echve Imit 90. [Piztien] garraxi tristeak. Lard 71. Deihadar, garrasi min. Dv LEd 220 (Cb Eg II 123 garraxi <br />
triste). Atera zan garrasi andi bat Ejipton. Ur Ex 12, 30 (Ker, BiblE garrasi; Urt deihadar, Dv marraska).<br />
Ango izkamilla ta / ango karraxiya. PE 102. Burdin xuri tronpeta luze baten garhasiak. Prop 1899, 207. Katuak<br />
egiten dituan lango garrasiakaz. Ag Kr 170. Irrintzinak ondarrerat [...] daukan irrizko karrasia. JE Bur 150.<br />
Belien garraxi latza. Ag G 3. Gau-egaztien karraxia. Zink Crit 31. Oihu-garrasia bat. Barb Leg 127. Karrasi<br />
lazgarria. Ib. 147 (24 karrasia min). Lotzen da garrasiarik saminenetan. Ib. 129 (v. tbn. Zub 38 y NEtx LBB 266<br />
garrasi samin). Oiuak eta garrasiak [eman]. Zub 102. [Urdearen] karraisia. Or Eus 136. Sapelatsaren garrasia.<br />
TAg Uzt 94. Jaurti zun karrasi estua. Ib. 39 (v. tbn. con jaurti en Etxde AlosT 87 karraxi). Bota nuen karrasi<br />
zirraragarri bat. Txill Let 105 (v. tbn. con bota en Etxde JJ 195 karraxi). Garrasia karats bat, emazte garrasia<br />
bat. JEtchep 116. Han kixkaildu zen, debruen garrasietan, eta elhe itsusia frango erranez. Ib. 22. [Txakurrak] jo<br />
baiño leen garrazi aundiak atera. And AUzta 103. [Txerriak] garrasi ikaragarriak ateratzen ditu. Ib. 107 (v. tbn.<br />
con atera en Anab Poli 47 karraxi). Adiarazten du errabiazko garhasia bat. Etcheb MGaric 178 (ap. DRA).<br />
Garrazi zorrotzez. NEtx LBB 26. Xaguaren antzeko garraxi biziak egiten dituzten [neskatxak]. Ib. 111. Putren<br />
karraxi soñuk (AN-gip). PPer FLV 1987, 193. Gero eta goragoko garraxiak eginaz. MIH 193. Horrenbesteko<br />
karraxi sarkorrik. MEIG II 90. Pixtiaren oinaze-garraxia. MEIG I 110. [Itsas-hegaztien] karraxiak. Ib. 186.<br />
v. tbn. Mg CO 157. Astar II X. Ur MarIl 21. AB AmaE 444. Akes Ipiñ 30. Iratz 162. Onaind in Gazt MusIx 153.<br />
Xa Odol 161. Karraxi: Aran SIgn 34. Ill Testim 9. Inzag RIEV 1923, 505. Inza Azalp 113. Muj PAm 48. Or Mi<br />
76. ABar Goi 59. Ldi UO 38. SMitx Aranz 215. Mde Pr 115. Txill Let 88. Gand Elorri 167. Basarri 107. Lab<br />
SuEm 214. Ibiñ Virgil 78. NEtx LBB 185. Lasa Poem 100. Garraxi: Arr May 57. Apaol 55. Ag AL 164. Enb 178.<br />
Echta Jos 280. Karrasi: Gand Elorri 17. Garraisi: Cb Eg II 187. Garraixi: Kk Ab II 166. Erkiag Arran 145.<br />
Garraasi: fB Olg 72. Garrazi: Kk Ab I 32. Altuna 106. Karraixi: Ldi UO 16. Erkiag Arran 35. Karrazi: Vill<br />
Jaink 37. Uzt LEG II 307. Garrasia: Laph 76. Jnn SBi 56. HU Aurp 207. Karrasia: Zerb Azk 98.<br />
� Garraxijaren-garraxiz eta diadarren-diadarrez. Otx 24.<br />
� (Como segundo miembro de exprs. como negar eta garrasi, oihu eta garrasi...). v. garrasika. � Egon oi dela<br />
aur gaisoa negar ta karraisi. Mb IArg I 107. Asi dira [...] oiu ta karrasi. Or Eus 148. Etzan asiko orru ta<br />
karraxi. Etxde AlosT 95. Oihu eta garraxi herriz-herri dabiltzan bazter nahastaileak. MEIG III 117.<br />
- GARRASIAN. Gritando. � Oihuz, karrasian gau eta egun bazterrak airean zauzkatenak. StPierre 23.<br />
- GARRASI BATEAN. Gritando, chillando; a todo gritar. v. garrasika. � Lurrean, lorrinka, larri, garrasi<br />
baten. AB AmaE 170. [Hogoi-ta-hamar aleman] zakur saingak iduriko karrasia batean sartzen dira, joka,<br />
ostikoka. StPierre 37. Bultzekada bat emoutso ezkerraz ta garrazi baten [...] bota dau. Kk Ab II 55. Sozialistak<br />
garraxi baten ibilli dira ta orain be garraxika diardue. Eguzk GizAuz 105. [Haur txar bat] oihu eginez garrasia<br />
batean. Ardoy SFran 218.<br />
- GARRASI-EGILE (T-L), GARASIGILE (-ille Lar). "Chillador" Lar. "Braillard, brailleur" T-L.<br />
- GARRASI EGIN (V, G ap. A Morf 738 (+ garraisi e.); garraxi e. V-gip, G-nav ap. Gte Erd 236; gailasi e. Varr<br />
ap. A Apend). Gritar, chillar. � [Zakurra] irrintzi edo garraxi egiñaz. Zab Gabon 49. [Epulonek] garrasi egin<br />
zion Lazarori errateko egarri aundiyan arkitzen zela (Larrainzar, 1905). FLV 1988, 280. [Pekatariak] karraxi ta<br />
orroa egingo du. Urruz Zeruko argiya 100 (ap. DRA). Onek, beregana datorrelakoan, karraxi egiten du. Alz<br />
Burr 33. --[...] egin eban garraxi Bertoldinek. Otx 164 (v. tbn. 34). Garraxi dagi norbaitek. Zait Sof 49 (v. tbn.<br />
30). Andregai izandakoak garraisia egin zion: Urdea! Mde HaurB 41. --Zure semea da gero! --garraxi egin<br />
zion. NEtx Antz 148. --Nemesio! --egin zuan karraxi bere emazteak. Ugalde Iltz 20. Alperrik egin garrazi. BEnb<br />
NereA 153. v. tbn. Karraxi egin: Ir YKBiz 213. Etxde AlosT 74.<br />
� Obe gendukela, alegia, gutxiago karraxi ta geixeago lan. Ldi IL 58.<br />
� Sorgiñak ziralakoan, garrasi bat egiñ zuen. Arr May 52 (v. tbn. con egin en Apaol 114 garrasi; en Goñi 50,<br />
Izeta DirG 66 y Ugalde Iltz 25 karraxi; en Or Mi 24 garraxi). Gure Gaiarrek egin ditu garrasiak. Ib. 51 (v. tbn.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
474
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
con egin en Azc PB 277 garraizi; en Ur PoBasc 309 garrasi).<br />
- GARRASIZ. Gritando, chillando. "Garhaxiz dago umea, l'enfant pousse des cris déchirants" H. "Yail zen<br />
bueltakan feria guziyan garráaxíz: anra ederra ta merkéee!" Iz Als (s.v. gizon). v. garrasika. � Erriko gaisoak<br />
erretzen ta karraisiz, aika ta ojuka zebilzan. Mb IArg I 83. Asi nintzan ni ere negarrez ta karraisiz. Mb OtGai I<br />
(ed. 1904), 44. Animak [...] arrabiaz ta garrasiz. Cb Eg II 205s. Ikaraturik asi zan garraasi ta diadarrez. JJMg<br />
BasEsc 54. [Gizona] negar eta garrasiz bertati da asten. AB AmaE 348. Haur saihera guzia hasiko zen oihuz,<br />
[...] karrasiaz. Elsb Fram VII. Negarrez ta garrasiz. A Ardi 9. Yuduak berriz karraxiz ari ziran: [...]. Ir YKBiz<br />
495. Karraxiz lagun diela eskatzen diote. "Le suplican a gritos". Or Eus 53. Kurlo-saldoa / [...] karraxiz / ba<br />
doa. Gazt MusIx 113. � Orroaz, irri karrasiaz, zintzurra mehetik ethentzerainokoan. JE Bur 150.<br />
garrasidun, karrasiadun. � Chillón. � Lo egile handia baitzen [...] ezartzen dio bere erloiari soinu airos bat,<br />
errepika karrasiadun bat. Egunaria 1897, 15 (ap. DRA).<br />
garrasika (V-gip), karraxika (V-gip, G-goi-bet), garraxika (V-gip), garraisika (V), garraixika, garra(i)siaka,<br />
garra(i)zika, karra(i)sika, karrasiaka, karraixika. Ref.: A (garraisika); Iz ArOñ (garráasika, garráaxika),<br />
UrrAnz (karraxika); Gte Erd 236. � Gritando; a gritos. v. GARRASI BATEAN, GARRASIZ. � Ugarasijua da<br />
uretan garrasika ta igeri ibilten dana. Mg PAb 182. [Gaizkinduna] garraxika [...] oi zegoan. Lard 388. [Ifernuko<br />
izpirituak] oihuka, izkirituka edo garrasiaka. Jnn SBi 121. Oiuka, deadarka, garrasika. Ag AL 12 (26<br />
garraxika). Garraxika ari diren burrioak. Or Mi 103. Oihu garrasiaka abiatzen zaio. Barb Leg 126. Garraxika<br />
laguntxoei. Ol Mt 11, 16 (Ur deadar egiñik, Ker deadarka, Lç, He, TB, Dv, Samper, SalabBN e Ip diversas<br />
exprs. con oihu). Ekin igelak garraxika eta karrakadaka. Otx 134. Bele-taldeak dabiltz garrasika. TAg Uzt 90.<br />
Garrasika dabiltz ume-taldeak. Ib. 99. Haur gaixoaren ama garrasiaka hasi zen. Zerb IxtS 57. Negargarraisiaka<br />
hasi. Mde HaurB 98. Garrasika esaten eudien ori. Akes Ipiñ 29. Garraisika [...] eskatzen. Osk Kurl<br />
63. Ni emen lagarik min-garrasika. Onaind in Gazt MusIx 151. Kanpoan herria garraxika. MIH 315. En DFrec<br />
hay 3 ejs. de garraisiaka y garrasika, y uno de garrasiaka, garraxika y karraxika.<br />
v. tbn. A Ardi 63. Zub 64. Karraxika: Ill Testim 9. Alz Bern 80. Muj PAm 48. Ldi BB 106. Or Mi 132. Ir YKBiz<br />
246. EA OlBe 97. JAIraz Bizia 65. Izeta DirG 29. Ugalde Iltz 21. Anab Aprika 31. Garraxika: Izt Po 62. Urruz<br />
Zer 135. Muj PAm 65. Lek EunD 28. Eguzk GizAuz 137. Zait Sof 20. Bilbao IpuiB 229. NEtx LBB 175.<br />
Garraixika: Erkiag Arran 143. Garrasiaka: Prop 1876-77, 139. Lf Murtuts 13. Garrazika: Altuna 93. Kk Ab II<br />
95. Herr 9-6-1960, 2. And AUzta 75. Garraizika: A BeinB 76. Karrasika: Iraola 132. TAg Uzt 242. Txill Let 35.<br />
Karrasiaka: Barb Sup 138. GH 1922, 158. Zerb Azk 107. Karraisika: Erkiag Arran 73. Karraixika: Kk Ab II 44.<br />
garrasitsu, karraxitsu. � Chillón. � Lorituak [...] oi zunez diardu [...] bere oiu zorrotz eta karraxitsuz. Etxde<br />
Itxas 102.<br />
garrasitu, garraizitu (T-L), garasitu (Lar), gailasitu (V-arr ap. A Apend). � "Chillar" Lar. "Glatir, pour l'aigle"<br />
T-L. v. GARRASI EGIN. � Erezi (kanta) bat garraizitu eban. Ezale 1897, 4b.<br />
garrasituka, garraisituka (V-arr ap. A). � "Gritando" A. v. garrasika.<br />
garrasizale, karraxizale. � Gritón, chillón. � Pillaka zetozen merkatari karraxizaleak, asto-gañean. Anab Don<br />
28.<br />
garraska. v. karraska.<br />
garraski. v. garrazki.<br />
garrasko. "(msLond), carrasco" A.<br />
garraskots. v. karraskots.<br />
garraso (B ap. Gte Erd 237). � Torcido (ref. a los pies). "Anka garrasoak ditu (B), (Charlotenak bezalakoak<br />
"ordu biak hamar gutxitan" ezarriak)" Gte Erd 237.<br />
garraspusta. v. karrapusta.<br />
garrasta. v. 1 garrazta.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
475
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garrastadui. v. garraztadui.<br />
garrastu. v. garraztu.<br />
garrato (B), garroto (B). � "Garratoa, garrotoa: ayuda al vecino. Herriak garrotoan ekarri du eskolako<br />
egurre" Izeta BHizt.<br />
garratoi. "Sólo a mi madre tengo oído, y mucho. Empleaba para manifestar su desagrado al enterarse de algo<br />
que estaba mal. Se asemeja a: 'Vaya, vaya'" Etxabu Ond 114.<br />
garratoin. v. arratoi.<br />
garrats. v. 1 garratz.<br />
garratsu. "Rencoroso" Darric (ap. DRA).<br />
garratx. v. 1 garratz.<br />
1 garratz (V, G, AN-larr, BN; Volt 46, Mic 3r, SP, Urt I 93, Lar, Dv, H), garratx (G, AN; Lar, Añ (AN), H),<br />
garrats. Ref.: A (garratz, garratx, sagar); Etxba Eib; Elexp Berg. � Tr. Documentado en todas las épocas y<br />
dialectos desde finales del s. XVI. Garratz es la forma general. Hay algunos ejs. de garrats en Pouvreau,<br />
Haraneder, Mihura, Larreguy (en todos ellos en menor proporción que garratz) y F. Jauregui; algún ej. de<br />
garratx en Etxaide y Zalduby, que por lo demás emplean garratz, y un ej. de karratz en Tartas (junto con<br />
garratz). Si no es errata, se documenta tbn. garrantz en J. Elizondo (EEs 1913, 141). En DFrec hay 30 ejs. de<br />
garratz, meridionales. �1. Agrio, ácido; amargo. "Aigre, âpre, [...]. Garratzagoa, plus aigre" SP. "Acido",<br />
"acerbo" Lar y Añ. "Agrio" Añ. "Arno garratza, vin âpre" Dv. "1. brûlant, âcre au goût. Eltzekari garratza,<br />
potage poivré. 2. tout ce qui donne au goût un sensation de piquant, aigre, âpre, acide et généralement,<br />
désagréable: Mingotz eta garratz dan osagarria, remède de goût aigre, amer, âpre, désagréable, mauvais (Mg)"<br />
H. "Garratxa, piquant, aigre, acide. Dim. de garratza. Arno garratxa, vin piquant. [...] Sagar garratxa, pomme<br />
acide" Ib. "Garratx (G), manzana muy agria" A s.v. sagar. "Eldubako sagarrak, beti garratzak" Etxba Eib.<br />
"Limoiak garratzak izaten die. Sagar batzuk garratzak eta beste batzuk gezak die" Elexp Berg. Cf. JFlor (R.<br />
Murga, Donostia 1894): "Garratzneurtari, acetímetro". � Tr. Documentado en autores meridionales desde<br />
Refranes y Sentencias. � Pero Garraça (1309); Don Domingo Periz Garraych (1320); Yenego Garraça (1330);<br />
Lope Garraça (1350); Martin de Garrayça (1366); Sarasgarraza e Otabarra (1394); Sancho Garras (1475).<br />
Arzam 249 y 250. Cf., en FGN, malaudia de la garraça, con el sentido, al parecer, de 'muermo'. � Atzerrian<br />
lurra garratz. "En patria extraña la tierra es agra". RS 9. Ango gusto samiñ garratzak. Cb Eg II 123. Edaaririk<br />
mingotz, garratz ta iguingarrijenak. Mg CO 290. v. tbn. CrIc 168. Beaztunaz nastauriko ardao garratz samiñaz.<br />
Añ EL 1 201. Mats garratz basatiak. AA III 356. Kipula garratzak. fB Ic III 274. v. tbn. Ur MarIl 106.<br />
Beazunarekin naastutako edari guztiz samin garrats bat. Jauregui 241 (v. tbn. edari garratz en Añ LoraS 125).<br />
Zeñen garratza dan kanpoko ogia. Zab Gabon 66. [Izango zara] garratza zelan ozpiña. AB AmaE III. Zein sagar<br />
garratz ezta azal onekoa izaten? A BGuzur 116. Osagarria bere izan arren garratza eta samina artuten da. Itz<br />
Azald 191. Tabako bedar garratz merkiena. Ag Kr 19. Edari garratzena / ozpiña da berez. Enb 198. Ardoxka<br />
garratz. Ldi IL 45. Alkohol garratza xurrupatzen. Mde HaurB 10. Sagardau garratz-samarra. Erkiag Arran 120.<br />
Makatz garratzekin egindako [ardoa]. Ibiñ Virgil 102. Urin garratz eta sapore iraunkordun [limoiak]. Ib. 85. Lur<br />
gazia [...], garratza deritzaguna alegia. Ib. 87. Landare onen egosia guztiz garratza duzu. Ib. 53n. Ene<br />
etsipenaren zapore garratza. Lasa Poem 62. Istorio honen izerdi garratza. MEIG I 173. � Nigar garratzak. Dh<br />
116. Zeinbat negar garratz! Zav Fab RIEV 1907, 531. Malko garratzak. Alz Ram 80 y Basarri 104.<br />
�2. (Lar, Añ). Aspero (ref. al tacto); duro, accidentado (ref. a una pendiente, camino, etc.). "Aspero" Lar.<br />
"Agrio, áspero" Lar y Añ. � Bere korpitza larrü gogor eta bilhazü garratz batez estalirik zian. Bp II 114.<br />
Geijago nekatutia bide garratz, aldatz baten, lau eta zelai baten baño. Astar II 242 (v. tbn. 21 y 47). Etsaien<br />
atzapar garratzetara erorten. Izt C 32. Aldats garratzean / igo ezinik dabil. AB AmaE 342. [Elorriaren] adar<br />
garratzak. Gand Elorri 143. Aitak bere esku garratzekin okertzen zituan [...] adaskak. Ib. 30. Jakearen besoaz,<br />
elastiku garratzagaz marruskatu [...] eban [arpegia]. Erkiag BatB 45. � Oxter-zuri ari garratzdunak. "Amaris<br />
intiba fibris". Ibiñ Virgil 72.<br />
� (Aplicado a sonidos). Fuerte, estridente, áspero, desagradable. � Jaiten dabela / asko tronpeta garratzik.<br />
Lazarraga (B) 1200v. Odeietaraño igaten diran [...] karraisi garratzak. Mb IArg II 288. [Bela beltzen] kantu<br />
garratzakin. Bv AsL 160. Atabal eta tronpeta soñu garratz. AB AmaE 447. Sutunpen otsa / mingotz garratza. Ib.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
476
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
370. Trumoi garratz, gogor da ikaragarri. Ag AL 164. Mika zarren kurriska garratzak. Ib. 54. Iskanbillea ta<br />
deadar garratza. Ag Kr 38. Txilibitu garratz. "Rústico txistu agrio". Mok 8. Estul garratz ta siku. Altuna 76.<br />
Abots garratzaz. Ib. 44. Zaratak garratzaguak [...] egin ziran. Kk Ab II 88. --Petri! (Oiu garratz). I al-aiz, Petri?<br />
Lek EunD 50. Deadar garratza zegion [semeari]. TAg Uzt 264. Zerralla erdoiak [...] karraska garratz bat egin<br />
zun. Etxde AlosT 53. Aitak, abots garratzez [...]. NEtx Antz 149. Erre-soñu garratza. Anab Poli 16. Abots bat,<br />
barriz, ei-eukan garratzagoa! Bilbao IpuiB 84. [Trenaren] makiñearen deadar garratz luzea. Osk Kurl 112. Aots<br />
garratzagoak eta zakarragoak. Erkiag BatB 141. Negar ta negar [...] / aren dei garratza. NEtx LBB 218.<br />
Sutegiko kanta garratzaren nota trinkoak. MEIG IX 124 (en colab. con NEtx).<br />
� Egazti yaio balitz, miru gitxienez izango zana: beterrea bera, eztarri garrazduna, aiñenti utsa. "De garganta<br />
áspera". A EY II 116s.<br />
�3. (V-gip, L, BN; SP, Lar, Añ, Lecl, VocBN, Gèze, Dv, H), garratx (Sal), karratz. Ref.: A (garratz, garratx);<br />
Etxba Eib. Duro, severo, estricto, rígido; amargo, triste, difícil. "Rude. [...] Guzietarik garratzena, le plus rude de<br />
tous" SP. "Austero" Lar. "Del dicho al hecho hay gran techo, esana da erraz ta egiña garratz" Ib. "Rude, sévère"<br />
Gèze. "Bizitze garratza, vie rude" Dv. "Begitharte garratza, visage sévère" Ib. "Negu garratza, hiver cruel" Ib.<br />
"Garratzetik mintzatu zaio, il lui a tenu un langage sévère" Dv. "Arpegi garratza, visage sévère. Punimendu<br />
garratza: châtiment rigoureux (EZ). [...]. Kontu garratzak bihurtzea, rendre des comptes rigoreux" H. � Tr. Bien<br />
documentado tanto al Norte como al Sur desde finales del s. XVI. Con el sentido de 'severo, estricto, rígido' lo<br />
emplean principalmente los autores septentrionales. � Atsekaba garratz asko. Lazarraga 1197r. Zuzpirioxe<br />
garrazpi. Ib. 1182r. Egia da latz ta garratz ta mergatz. "Aspera y agra". RS 518. [Iongoikoak] eztu behiñere<br />
ematen hain gaztigu garratza. EZ Man I 48 (v. tbn. gaztigu garratza en Harb 132, Mst I 16, 3, Lg II 219, Jaur<br />
110, Lf in Zait Plat XVII; tormenta garratza en SP Phil 500; punizione garratza en Brtc 171, Balad 116; süplizio<br />
garratz en UskLiB 39; tormentu garratz en Arr May 131; kastigu gogor garratza AB AmaE 437). [Tragazaren]<br />
zauriak baitire berzetarik garratzak. EZ Man I 110. Zure iustizia [...] da garratza. EZ Man II 102 (v. tbn. Ax<br />
137 (V 90), Bp II 15 y Jaur 192 justizia garratz). Egun koleratsua, [...] / handi eta garratza. EZ Eliç 315<br />
(referido al día del Juicio Final). Loriaren galtzea iduritzen zait dela garratz eta izigarri. Ax 577 (V 370). Liskar<br />
garratzak. Ib. 439 (V 287). Zauriz iuhiekirik / lanza zihite garratzaz. O Po 64s. O herioa, ala baita zure<br />
memoria [...] aspre, mingar, triste eta karratz. Tt Onsa 149. Lehenbiziko abiaduran ezti eta arin [...].<br />
Akhabantzan hagitz pisu eta garratz. "In fine gravissimus". ES 180. Penitenzia garratz bat [egin]. Ch I 23, 4 (v.<br />
tbn. penitentzia garratz en Mst I 24, 4, AR 296, Dh 168, Jaur 162, Laph 32, Jnn SBi 94). [Jainkoaren] jujamendu<br />
hura garratza da. CatLav 66 (V 42; v. tbn. CatLan 50 y Dv LEd 200 jujamendu garratz). Nere min garratzena<br />
da: [...]. Lar Cor 300. Kontu hertsi eta garratz hartaz. He Gudu 126. Ermitauek baiño barur garratzagoak. Ib.<br />
38 (Brtc 102, MarIl 114, CatS 102 barur garratz). Pena garratz, rabia, tormentu andiak. Acto 172. Froga<br />
garratz. Mih 126.<br />
� (ss. XIX y XX). Zemaiz ta agiraka garratzez. Mg PAb 204. Jainkoaren manu garratzenen alderat. Dh 258. Ze<br />
latz eta garratz egingo yakan ango bizi modu aserrea. Añ EL 2 59. [Bengantza] garratza. Gy 176. Zilizio garratz<br />
bat. Laph 37. [San Iñaziok] bizitze garratz bat zeramala. Ib. 126. Mehatxürik garratzenak egin. CatS IV.<br />
Tentazio garratza. Bv AsL 187. Batalla garratz samiñetan. AB AmaE 185. [Lege] garratza da. Gure [...]<br />
jaiduren kontra doha. Lap 66 (V 34). Atsekabe garratz samiñaz. Inza Azalp 14. Egi garratzagoak ere esan<br />
beharra nintzake. Or SCruz 145 (v. tbn. egi(a) garratz en ABar Goi 42, Eguzk GizAuz 162, Etxde JJ 36, Izeta<br />
DirG 32, Arti MaldanB 193, MEIG IX 108). Sententzia bat garratza. Tx B I 42. Atsekabe garratz. Alz Ram 54.<br />
Nola bihurri negu garratzari? Zub 122. Behako garratzaz itzatu ninduen. JE Ber 35. Aginddu garratzak emon.<br />
Otx 147. Asarre samar [...] arpegi garratzaz. Ib. 56. Kezka garratzak ditu. ABar Goi 54. Egun onak izango<br />
dituzu bañan garratzak ere bai. JAIraz Bizia 99. Dotrina garratzak [moralari buruz]. Mde HaurB 28. Auzi<br />
garratz au [...] garbitu. Etxde JJ 125. [Asto-lasterren gixako] oitura gordin eta garratz auek. Ib. 170.<br />
Ondamendi garratza. Txill Let 100. Mariñelaren ogibide garratza. Anab Poli 43. Berri garratza: [...] Beorlegi<br />
[...] eriotzaren atzaparretan jausi da. Basarri 37. Une garratz eta larrietan. Vill Jaink 81. Lehen, Garizuma<br />
arras garratza zelarik [...]. Herr 18-2-1965, 4. Iritzien arteko gerla garratz-suminak. MIH 226. Naigabe garratz.<br />
MEIG III 96.<br />
v. tbn. Arg DevB 4. Tt Onsa 118. Cb Eg II 65. AR 445. fB Ic I app. 7. Astar II 43. Ur MarIl 28. Lard 179. Hb<br />
Egia 153. Ip Hil 208. Jnn SBi 93. FLV 1988, 284 (Larrainzar, 1905). Ag Kr 212. A Ardi 62. Kk Ab II 46. Enb<br />
101. TAg Uzt 48. NEtx Antz 111. BEnb NereA 166. Arti Tobera 280. Xa Odol 183. Uzt Sas 299.<br />
� Mingañ zoli garratzduna, baño biotz bigunaren jabe. Ag G 91.<br />
� (Aplicado a personas). Severo, rígido, estricto; agrio, arisco, huraño, desagradable. "Acre, agrio, mordaz,<br />
fuerte, garlatza, garratza. Es de genio acre, bortitz, portitz, garratza da" Lar. "Au moral, sévère, austère, rigide,<br />
rigoureux" H. "Fig. Displicente. Sin. mingatxa. [...] Uezaba garratzagaz lan eittia, infarnua, es un infierno<br />
trabajar con un patrono displicente" Etxba Eib. Cf. IC III 48: "Jaun Garraça que quiere decir tanto como 'señor<br />
agro', por ser muy feroz y determinado". � Tr. Documentado tanto al Norte como al Sur desde mediados del s.<br />
XVII. Con el matiz de 'severo, estricto, rígido' es más frecuente en autores septentrionales. � Bizi zaite guztien<br />
alderakotz eme eta manso baina zaren zeuretzat garratz eta bortitz. Hm 234. Zeren hain garratz eta hersi izan<br />
zen eta hain amolsu eta begitartetsu egin zen. SP Phil 183s (He 185 garratz; SP Phil 328 garrats). Agertuko<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
477
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
zarela iuie garratz haren aitziñean zeiñak [...] iuiatzen baitu [...] iustutaisunaren arabera. Ch I 24, 1 (Mst, Ip,<br />
Leon garratz; v. tbn. en contexto similar Lg I 377, Brtc 120, Monho 104, Jaur 175, Dv LEd 204, Laph 43, Lap<br />
245 (V 110) juje garratz). Baziekiten [Patrizio] [...] zeñ latza ta garratza zan. Cb Eg III 374. Etzaiteztela izan<br />
garratzak eta samiñak zeren emazteakin. AA I 589 (v. tbn. II 100). Penitent garratzenak. Dh 214. Jauna, badakit<br />
gizon garratza zarela. "Homo durus". Dv Mt 25, 24 (Lç, TB, EvL, SalabBN, Ip gogor, He, Ur (G), Ol, Or, Leon,<br />
Ker, IBk, IBe zorrotz). [Iñazio] batzuen alderat garratz, bertzen alderat urrikalmendutsu [zen]. Laph 231.<br />
[Apeza] garratza zela eta iziturik zauzkala oro. HU Aurp 109. Bere gorputzaren alderat garratz, hartu xedeetan<br />
egunetik egunera gogorrago. JE Ber 66. Kontrariyuak izanagatik / garratzak edo torpiak / [...] bentzitu ditu. Tx<br />
B I 169. Zure beldur izan naiz, gizon garratza zeralako. Ir YKBiz 368. Mendera ditu erio garratzak. "La cruel<br />
muerte". Or Eus 247. [Emakumearen] izakera zakarra, garratza, makurra. Etxde AlosT 21. [Aztertzaille estuari,]<br />
gizon garratzari zer esan? Erkiag BatB 189. Iparraldeko ugolde arek [...] Erromatarren Inperioa estali zuanean.<br />
[...]. Iparraldeko jende garratz aiek [...]. Vill Jaink 182. Izan zitezte goxo eta alegera [...]. Ez urrunt bekatoros<br />
gaixoak sobera garratz agertuz. Ardoy SFran 297. [Ertora zen] eginbidetsua eta bere ikasleentzat garratza. Xa<br />
Odol 26. Karratza beti latza, eta asarrea bekain beltza (AN-larr). Inza NaEsZarr 452. � Universua aundia da<br />
bai, [...] baiña baita garratz, eskerga ta biotz-gabea ere. Vill Jaink 119.<br />
� (Ref. a 'palabras, frases, insultos...'). � Tr. Salvo el de Zubiri, el resto de los ejs. son meridionales. � Ez [...]<br />
berba minduko dabenik esan, [...] berba astun ta garratz. Mg PAb 154. [Pekatu egin darue] alkar gogortasunaz<br />
trataubaz, berba garratzak esanaz. CrIc 70 (v. tbn. b. garratzak en Ur MarIl 10, SM Zirik 48). Itz garratzak eta<br />
modu gaiztoak. AA I 622 (v. tbn. hitz garratz en Arr GB 105, Zub 23). Berbarik gogor, garratz eta<br />
lotsabageenak [...] esateko. Astar II 104. Atarako eutsozala / bertsoak garratzak. EusJok II 101. Esakerarik<br />
garratzenez iraindu. Ag G 277. Ez zadan itz garratzik. "No tenga yo palabras ásperas". Or BM 122. Arao<br />
garratzez [...] zirikatu. Zait Sof 133. v. tbn. Etxde JJ 242. Esakera garratzez. Erkiag BatB 142. Hitz garratz<br />
bezain sonatuek diotenez, [...]. MEIG VIII 65. � Itz gozo-garratzetan. Ag Kr 171.<br />
� (Ref. al dolor). � Arantzea barrurago sartu [eban]. Orduban, min garratza igarri eban. Altuna 37. Geruago<br />
garratzagua zan miña. Ib. 37.<br />
�4. (V-ger-arr-gip), garratx. Ref.: A Apend; Iz ArOñ. (Uso adv.). Con brío, con energía; con aspereza, con<br />
acritud. "Garratz bear egin, trabajar con brío" A Apend. "Eurixa garratz da: llueve torrencialmente" Iz ArOñ. �<br />
Batzuek arinki iujeatzen dute, berak ez garratz baina bai urguillu izanez. SP Phil 343 (He 345 garrats).<br />
Gordetia gogor eta garratz Jaungoikoaren amaren sorrera garbiya. Ur BulaAl 9. [Zakurrak] ari ziran [zaunka]<br />
geroago eta garratzago. Apaol 70. Ozpiña baño garratzago edozeñi agiraka. Ag G 316. [Gizon] zitala: beti oker<br />
dabill, beti garratz. Ib. 332. [Txakurrak] ausika dabilz garratz. Kk Ab I 96. [Epaikarijaren] itaunetara garratz<br />
ukatzen eban. Ib. 45. Irabazte arazoetan garratz abijau zan. Ib. 76. [Itz egin eban] gogor ta garratz. Altuna 98.<br />
Asi ziran tutian garratz. Kk Ab II 50. Atso bijeri garratz esan geutsen: Ixil! Enb 178. Luzaro ta garratz erausi<br />
ostian. Otx 24. Obe da garratz azi ta ez bera. Garratz ta latz azi danak eragozpenari gogor egiten badaki. ABar<br />
Goi 59. --Zer da au? --galdegiten dio [...] garratx. Etxde JJ 19 (224 garratz). Lanari garratz oratu jako. Gand<br />
Elorri 57. � Itz oek garratz-antzean jaulki bitartean [...] erantzunari itxogin ere gabe [...]. TAg Uzt 196s.<br />
Garratz asko deadar egin du. NEtx LBB 171.<br />
�5. (V-gip). Ref.: Garate 1. a Cont RIEV 1930, 155; Etxba Eib; Iz ArOñ; Elexp Berg. "Guapo, en Oñate y<br />
Aramayona" Garate 1. a Cont RIEV 1930, 155. "Se usa para calificar de grande y hermoso una persona o cosa, y<br />
en todo caso en sentido ponderativo. Famelixa garratza azi dau, bera bakarrik irabazten izan arren, ha criado<br />
una familia bien grande [...]. Zazpi edo zortzi sapaiko etxe garratza jaso dabe Indianukua zan lekuan, han<br />
levantado una enorme casa [...]" Etxba Eib. "Garratza (idi): buey fuerte" Iz ArOñ. "Gizon garratza, hombre<br />
fuerte" Ib. "Fuerte, robusto. Hirurogei urte euki arren, gizon garratza dago" Elexp Berg.<br />
�6. (Añ, H), garratx (Lar, Añ). (Uso sust.). "Rabanillo en el vino, garra, garratxa" Lar. "Verde en el vino" Lar<br />
y Añ. � Kausitzen dugu zure baithan / eztia garratzarekiñ. Gç 89. Zer daukat nik? [...] Penak, ta latzak eta<br />
garratzak. Cb Eg II 92. [Bi gauza horiek] ezartzen ditu guri adiarazteko, penitentzia ta garratza berenaz<br />
datxeikola giristino izateari. Dh 208. [Guenak] garratz gozo bat artu dagijan artian. "Hasta que tome un agrete<br />
agradable". Ur Dial 84 (Dv garratz iduri; It gazi antz, Ip mingatz). Legundu bear gaitue, garratza ta miña<br />
kendu. JBDei 1919, 365. Neure urdallau / "asidos" bete-betea / garratza dauken gauza gustiak / daukodaz<br />
galerazota. Enb 126. Biziaren garratzari begiratu. Etxde JJ 58. Biziaren garratza: biarra. SM Zirik 11. � O<br />
errespuestaren garratza! Cb Eg II 116 (Dv LEd 208 ihardespen garratza). Laugarren dolorea, / penaren<br />
garratza / aditu zuenean [...]. Xe 157. � (Quím.). Acido. � Posporo-garratzak. GJaur Kimia 118. Bitanoiko<br />
garratza ozpin [...] bera yatzu. Ib. 217. Garratz koipetsuak. Ib. 218. � garratx (L, BN, S ap. A; Dv). "Pastille de<br />
menthe" Dv. � "Garratx (BN-ciz), licor que se toma en ayunas" A.<br />
- GARRATZ-GUSTO (V-gip). "Acidez, mal gusto de boca. Juan dan egunetan, garratz gustua daukat eten<br />
barik" Elexp Berg.<br />
- GARRATZIK. Con aspereza. � Zetako da etortea [...]? / --dino Peruk garratzik / bota ta biraoa. Azc PB 88<br />
(en Ur PoBasc 454 aserrez).<br />
- GARRATZ IPINI. Apurar, poner en un apuro. � Seireun Dominikanuk / bein estu ta garratz / imiñi zituezan /<br />
amabi milla baltz. Azc in Ur PoBasc 523.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
478
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
2 garratz (S; H, Foix ap. Lh), garratx (BN, S, R), garatz (H), garatx (H). Ref.: Alth Bot 17; A (garratz,<br />
garratx); Lh (garratz, garratx); A Apend (garratx). � "Petit houx. Syn. erkhalatxa" H. "Agracejo (Bot.)" A.<br />
"Arbustillo que crece entre bojes. (¿Será el agracejo?)" A Apend. "Petit houx, épine-vinette (bot.)" Lh. Cf.<br />
VocNav: "Garracha, planta espinosa, con fruto en forma de perlas encarnadas [...] (Ochagavía)". v. garatzaina.<br />
garratzagotu. � Hacer(se) más severo. � Trapistek, erregla saindua garratzagoturik, bazter guziak bethe<br />
zituzten komentuz. Othoizlari 1960, n.º 23, 287.<br />
garratzarazi. "Asperare facere" Urt II 425.<br />
garratzera (Lar, Añ, H). � "Carraspera" Lar. "Mal de gorge, qui empèche d'avaler et obligue à tousser<br />
fréquemment" H. v. garrazpera.<br />
garratz-min. �1. Amargo. � Letxuga [...] garratz-minakaz nasturik. Añ LoraS 58. Frutu garratz-min au. Ib.<br />
89. [Sendagarri] garratz-minak. Ib. 105. �2. + garrazmin. Amargura, desazón. � Atsekaba, garrazmin ta<br />
penarik krubelenak. Añ EL 1 50 (66 garrazmin, 145 y 168 garratz-min). Bizitza onek dakartzan nekepen, garratzmin<br />
[...] ta atsekaba andiak. Añ LoraS 124 (v. tbn. NekeA 242 garratz-min).<br />
garrauts. � Pólvora. � Garrautsak (pólvora) su artu ta erre. Ag G 344 (v. tbn. 345).<br />
garraxi, garrazi. v. garrasi.<br />
garraxko. "Acidulus, mintxóa, [...] garratxkóa, [...] ur garraxkoa" Urt I 100.<br />
garraxtasun. v. garraztasun.<br />
garraxtasun. v. garraztasun.<br />
garrazgarri, garratxgarri (Darric ap. DRA). � "Amargo, doloroso" DRA.<br />
garrazka. "(V-m), algo agrio" A.<br />
garrazkatu. � Aclarar la garganta. � Eztarria garrazkatuz. TAg GaGo 15. Arnas batean edari gozoa edanik,<br />
ozenki garrazkatzen zuen eztarri lazkartua. TAg Uzt 83.<br />
garrazkera. "Austeridad" Lar. v. garraztasun.<br />
garrazkeria (Lar, Dv � A). � Aspereza; palabra, frase o expresión desagradable, dura, hiriente. "Aspereza"<br />
Lar. "Acte de sévérité excessive" Dv. � Erderazko garrazkerian (esaten Padrenuestro). Ulib (ap. DRA).<br />
Kontzek garrazkeriaren bat esan al din? A Ortzuri 120. Garrazkeri andiren batzuk ez esatearren. Ag Kr 186.<br />
Ezin zan erritik erten garrazkeri batzuk zalduntxoai bota gabe. Ag G 167 (v. tbn. 287). Marxen garrazkeriak<br />
txarresten ditu. [...] materialismo zarpallak [...] iguin emoten dautso. Eguzk GizAuz 78. Nork esan dizu baña<br />
beretzat garrazkeririk detanik? Etxde AlosT 33. Biziaren garrazkeriak [maitasunaz eztitu]. Etxde JJ 39. v. tbn.<br />
Ayerb EEs 1914, 38. A Ardi 84. � Obra hortan kausi ditazken garrazkeriak [...] pasart bortitz eta gogorrak. Lf<br />
ELit 157. � Mortificación, penitencia. � Andre Mari guziz santubagatik nork bere gorputzari larunbat<br />
bakoitzean garrazkeriren bat egin. Elizondo KristPE 12 (ap. DRA).<br />
garrazki (V-gip, BN, S ap. A; Urt I 94, Lar, VocBN, Dv, H), garratzki, garraski, garratski (SP, sin trad.),<br />
karrazki. � Severamente, con rigor y dureza; con aspereza, con acritud. "Agriamente", "asperamente",<br />
"austeramente" Lar. "Desabridamente" Ib. "Hablole con acrimonía, hitzegin zion [...] garrazki, garrazkiro" Ib.<br />
"Garrazki, garrazkiro, ne se prend qu'au moral: aigrement, sévèrement, durement, rigoureusement" H. � Tr.<br />
Documentado desde principios del s. XVII en autores septentrionales. Al Sur lo encontramos en Cardaberaz,<br />
Arrue y algunos pocos autores del s. XX. Garrazki es la forma más documentada. Emplean garratzki Etcheberri<br />
de Ziburu, Pouvreau, Maister, Arrue e Inchauspe (estos dos últimos junto con garrazki). Hay además garraski en<br />
CatLan y kharrazki en Eguiateguy (172). Si no es errata, hay garraizki en un ej. de D. Lapeyre (v. DRA). �<br />
Hara doana da punitzen hain garratzki non [...]. EZ Man I 120 (v. tbn. garrazki punitu en Brtc 108, Jaur 409,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 479<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Etcham 63; garra(t)zki gaztigatu en Mst I 24, 3, Ip Imit I 16, 3, Elsb Fram XI, StPierre 35, Leon Imit I 1, 3;<br />
garrazki zigortu en Mde Pr 253). Falta pagaturen [...] darotak garratzki. EZ Man I 14 (v. tbn. Dh 128 garrazki<br />
pagatu). [Deabruak] hain garratzki aiphatuak [...] / burleriak dire [...] ez solas ziñak. Ib. 52. Garratzki tentatua.<br />
SP Imit III 57, 3 (Mst garratzki; Ch, Ip borthizki). Garratzkiago iujeaturen zare. SP Imit I 1, 3 (Ch 2, 3<br />
garrazkiago punitu, Mst e Ip garratzkiago jüjatü). Hala hitzez nola izkiribuz bethi garrazki eta dohatsuki<br />
ihardukitzeko. ES 125. Eztire behinere tratatu behar sehiak gogorki eta garrazki. CatLav 125 (V 67). [Haurren]<br />
garraski [...] korrijitzia. CatLan 91. Garrazki beren sentimentuz kejak eman ziozkaten. Cb SIgn 79. Gaizkirat<br />
itzuli zirelakotz garrazki mehatxatzen tizi. AR 65. Izan girela [...] / bekatiala erortera / garaski bortxaturik.<br />
AstLas 46. Garrazki defendatua [...] erregelamenduez. JesBih 473. Andren aphainduraz hain garrazki mintzatu<br />
zen non [...]. Laph 153. Girixtinoak garrazkienik persegituak diren lekhuan. Prop 1876-77, 14. Garrazki eritü<br />
zian [bihotza] [...] ezpatak. Ip Hil 119. Garrazki agindu zioten ez botatzeko. FIr 140s. Garrazki mintzatu zitzaion<br />
nagusia bidegabe. TAg Uzt 36 (v. tbn. garra(t)zki itzegin en Arr May 19, Zink Crit 63). Hasarreturik, besotik<br />
garrazki astintzen Mde HaurB 39. --Mintza zaitez argi --bota zion garrazki neskak. Etxde JJ 75. Begiak ditu<br />
garrazki hesten. "[Il] ferme austèrement les yeux". Ardoy SFran 266. Zoin garrazki [...] konpainiatik kanpo<br />
ezarri dituen. "Avec quelle sévérité". Ib. 289. Kemenaz ta garrazki mintzatzen zen. "Con tanto brío y denuedo".<br />
Berron Kijote 55.<br />
v. tbn. Mustafa 57 (ap. DRA). JE Bur 70. EEs 1916, 305. Iratz 180.<br />
� Añ garrazki kantatzen zuten bele-zatar aiek. Arr GB 56. Ekaitz beltza emen dek-eta. Foin ere, garrazki orruka<br />
asi dek. Goen Y 1934, 94.<br />
garrazkiro (Lar, H). � "Agriamente", "acerbamente", "asperamente", "austeramente", "desabridamente" Lar.<br />
"Hablole con acrimonía, hitzegin zion [...] garrazki, garrazkiro" Ib. � Orduan ezagutuko da ondo pekatu<br />
beniala nolako kulpa dan, aiñ garrazkiro, [...] kastigatzen duen ezkero. Gco II 19. Gipuzkoatarrak garrazkiro<br />
mindurik erantzun zioten [...]. Izt C 314.<br />
garrazko. � Severo. v. 1 garratz. � Manamendu hori batzuetan garrazkoa iduritzen bazaiku [...]. Isoard 39<br />
(ap. DRA).<br />
garrazpera (c. sg. A; Añ), karraspara. � Carraspera.<br />
- KARRASPARA EGIN. Aclarar la garganta. � -- Oraintxe --esanaz, eta karraspara egin ezkeroz --Per omnia<br />
sekula sekulorun...ka asi zan. ADonostia Itzald II 15.<br />
garrazpi. "(V-ger), acritud" A Apend.<br />
1 garrazta (V-ger-ple-arr-oroz ap. A; Dgs-Lar 12), garrasta. �1. "Arbol bravío, de mediana edad" A. �<br />
Garrazta baxen andija zen bere gorputza. BAizk Ipuin 6 (ap. DRA). Baso barruan dago bere etxea, iru areitzgarrasten<br />
azpian. EEs 1924, 207. Garrazta baten ondoan, inoiz inausi bagako zugatz andi baten ondoan. A EY<br />
II 324. Aretx garrasta edo tantai-mando itzelez basoak beterik. Akes Ipiñ 8. Tantai edo garrastak bakarrik<br />
geratuten zireala gatx ori barik. Ib. 25 (34 garrazta). � "Mayo, el árbol que ponen los mozos: (c.) maiatz<br />
aretxa; (V) garrastea" Añ. �2. "(V-ple), punta de arbusto, que a falta de hoja, se da de alimento al ganado" A.<br />
�3. "(V-oroz ?), la viga central del tejado" A.<br />
2 garrazta. � Severo. v. 1 garratz. � Erroman ziren lege egille zahar hek baizen aire garraztakuekin biltzar<br />
bat izendatua da yoko hartako yustizia egiteko. Atheka 48.<br />
garraztadui (V-arr-arrig-oroz ap. A), garrastadui. � "Arboleda silvestre, vivero crecido" A. � Garraztadui<br />
atatik urtenda. "De aquella arboleda". A EY II 324. Bere basoetan atxineko garrastadui eta aretx adar-luzeak<br />
gaur baleukoz. Akes Ipiñ 24.<br />
garraztarro. v. garastarro.<br />
garraztasun (c. sg. A; Urt I 95, Lar, VocCB, Dv, H), garratztasun, garratstasun (SP, sin trad.), garraxtasun<br />
(H). � Severidad, rigor (sobre todo en textos septentrionales); amargura, acritud, aspereza. "Desabrimiento,<br />
aspereza", "austeridad", "aspereza", "acerbidad" Lar y Añ. "Acrimonía, aspereza y severidad en el reprehender"<br />
Lar. "Dureza, firmeza" VocCB. "Garraztarzun handirekin eskerrak galthatzen zitit, je demande avec grand<br />
rigueur qu'on me rendre grâce (AR)" H. � Tr. Documentado en todos los dialectos desde el s. XVII.<br />
Garraztasun es la forma más extentida. Emplean garratztasun los autores labortanos del s. XVII, Larreguy,<br />
Maister (garratztarzün), Astarloa (II 103), Añibarro (LoraS 125), y Jauretche (estos dos últimos junto a<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
480
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garraztasun). Hay además garratstasun en Mihura y Pouvreau (en éste junto con garratztasun) y garratstazun<br />
en Arambillaga (III 12, 4). En DFrec hay 4 ejs. � Sentituren du iustuak ere garratztasuna, / bekhatuen satisfatu<br />
ez baldin badu pena. EZ Man I 81. Heriotzearen garratztasunik, borthiztasunik [...] eztakidan kontra. Harb 90.<br />
Amorioak manamenduei bere garratztasuna eztitzen [baiteraue]. Ax 487 (V 314). San Bernardo [...] zen hersia<br />
eta garratztasunez bethea haren gobernuaren azpian iarten zirenen aldera. SP Phil 183. Garratztarzün handi<br />
bateki eskerrak galthatzen zitit. Mst III 9, 2 (Ip xehetarzün). Garraztasun handienarekin punitu. Brtc 221 (v. tbn.<br />
en contexto similar Lg I 260 garratztasun y Mih 22 garratstasun). Elizatik atelekatzen zituala garraztasun<br />
andiarekin. AA I 528. [Jainkoak] bekhatore gogortuen kontra erakhusten duen garraztasuna. Dh 258. Justizia<br />
dibinoaren garratztasuna. Jaur 396 (152 garraztasuna). Hotzen garraztarzünez ez axolik izateko. "Les rigueurs<br />
du froid". Arch Gram 93. Gaztiguaren garraztasunetik ezagutzen bada zeinen handia zen gaizkia. Dv LEd 127.<br />
Gosetea heldua da bere azken garraztasuneraino. Prop 1876-77, 110. Oñazeak beren garraztasun guzian yasan.<br />
Ir YKBiz 500n. Maitasunak ez al ditu ba garratztasun oiek gozatuko? ABar Goi 27. Auzi andi oni beronen<br />
garraztasuna kendu. Eguzk GizAuz 76. Gaiztoaren eta okerraren garraztasuna. "Amaritudinem malitiae atque<br />
nequitiae". Or Aitork 398. Bizitzaren laburrak [...] uzten digun [...] garraztasuna. Vill Jaink 117. Erkiagaren<br />
Lekeitio, gertaleku atsegina izanik, sugerik gabeko paradisua da garraztasunik sumatzeko. MEIG II 101.<br />
v. tbn. CrIc 47. JesBih 449. IArt Itzald II 38. Enb 98. Alz Ram 128. Arti MaldanB 218.<br />
� (Pl.). Prácticas de austeridad, penitencias, mortificaciones; penalidades. "Sévérité, âpreté. Zer dire zure<br />
penitentziak? Ez ditutzu oraino jasan mortuko sainduen bizitzeko garraztasunak! [...] les austérités de la vie des<br />
saints" Dv. � Neurria ez idukiz baruretan, disziplinetan, ziliziotan [...] eta garratstasunetan. SP Phil 318 (He<br />
319 eta bertze austeritatetan). Garratztarzünen batenere lotsarik etzünükiala. Mst I 21, 5. Zenbait egun [...]<br />
baruretan, garraztasunetan iragatea. Dh 209 (v. tbn. 172). [Yesusek] guztizko garraztasun ta lotsakizun andiak<br />
ikusi bear izan zituzan. Añ EL 2 217s. Egun osoak jan ez edan gabe, gorphutza odoleraino azotatuz [...].<br />
Hoinbertze garraztasunek ethendu ziotzaten indarrak. Laph 41. v. tbn. Zby RIEV 1908, 415.<br />
� Aspereza (ref. a un sonido). � Errea bere garraztasunagatik zakur letra esan oi da. Cb EBO 22.<br />
� "Garraztasun, qualité de ce qui est brûlant, âcre, etc. au goût" H. "Garraxtasun, aigreur, acidité" Ib. �<br />
Beazunaren garraztasun miña. Lard 459. Edan eziñda garraztasunok. AB AmaE 36. Pentsamentu gaiztoak,<br />
geiegi ta naikoa garraztasun emoten dabie. Ag Kr 121. [Sagardoaren patsari] karea nastuaz, garraztasuna kendu<br />
egin bear zaio. EEs 1916, 269. Barruko asetasunak edo garraztasunak esnatu eban Pernando. SM Zirik 19. v.<br />
tbn. Erkiag BatB 196. [Lur gaziaren] garraztasunak. Ibiñ Virgil 87.<br />
garraztatu. v. garreztatu.<br />
garrazte. "Cierta escala rústica (un palo largo vertical con unos palos menores clavados a él horizontalmente)"<br />
(AN-larr).<br />
garraztela (det.; Lar, H). �1. "Sedeña, estopilla segunda que sale del lino al rastrillarse" Lar. "Lin peigné de<br />
deuxième qualité ou étoupe moins grossière que produit un second peignage du lin" H. �2. "Peigne à lin" H. v.<br />
garraztelu.<br />
garraztelu. "(V-arr), carda con que se limpia lino y que tiene doce púas fuertes de hierro en una sola fila" A. v.<br />
arrastelu.<br />
garraztu (gral.; Urt I 92, Lar, Añ), garrastu (V-gip), garratstu (SP), garraistu (Lar), garraxtu (H), garraiztu<br />
(H). Ref.: A; Etxba Eib; Iz ArOñ (garrastu); Elexp Berg. �1. "Rendre ou devenir aigre" SP. "Apuntarse el vino,<br />
garraisten asi" Lar. "(Hacerse) agrio, agriarse" Añ. "Acedarse", "avinagrar", "picarse los licores" Ib. "Garraxtu,<br />
s'aigrir, s'acidifier" H. "Devenir âcre, âpre, piquant, etc. Edari garraztua: boisson qui a pris de l'acidité" Ib.<br />
"Agriarse" A. "Garrástu, garrásketan: picarse (el vino), la comida, la leche, etc" Iz ArOñ. "Amargarse,<br />
ranciarse. Amargar. Lenengo orduan ez dogulako egosi, esnia garraztu da, porque no hemos cocido a primera<br />
hora la leche se ha cortado" Etxba Eib. "Larregixak dakar jandakua garraztia, el exceso trae el acidarse la<br />
comida" Ib. "Bazkaixa garraztu jat eta botaka ein ddot" Elexp Berg. � Edari gozoak pixkat garratztutzeko<br />
Angostura. JAIraz Bizia 36. Egun bian be ederto euki zeinke esnea, bat be garraztu barik. EgutAr 2-8-1957 (ap.<br />
DRA). � "Garraztu, rendre brûlant, âcre, etc. [...]. Eltzea gehiegi garraztu duzu, vous avez trop pimenté le pot"<br />
H.<br />
� "Acibarar a alguno o algo, ponerlo amargo y desabrido" Lar. "Desabrir , exasperar", "desabrirse",<br />
"hacerse áspero" Ib. "Exacerbar", "desabrir, exasperar" Añ. "Au moral, et moins usité: devenir sévère, rigoureux,<br />
etc." H. "Esan detsazun barri orrekin, garraztu detsazu eguna, le has amargado el día con la noticia que le has<br />
dado" Etxba Eib. "Alkarren arteko relaziñuak garraztuta dare aspaldixan" Elexp Berg. � Garrastu adi<br />
ikasterren ta neka adi euterren. "Sufre por aprender". RS 553 (TAV 3.3.2). [Bihotz garratzak] hartzen duten<br />
guzia halaber garrazten [...] dutenak. He Phil (ed. 1768), 345 (ap. DRA). Gauza bearra da beraz Erakusaldiak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
481
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garraztutzea eta samintzea zerbait. AA III 124. [Pekatuban aurkitziak] ez eutsuzan garratztuten zeure olgura eta<br />
zeure jan edanik gozuenak? Astar II 224. [Jan-edan berriak] begitartea, ahulduz, garraztuz edo aldatuz osoki.<br />
Eskual 7-3-1913 (ap. DRA). Asarren batzuk ebazan. [...] Euren artian asko garraztu ziran. Kk Ab I 41.<br />
Eztabaidea garraztuten asi zanian. Ib. 19. Une onetan ez diat geiago garraztu bear ire zoria. Alz Ram 23.<br />
Aphezen alderat dutan jauspen hunek berak garrazten, gogortzen eta burdintzen daut besoa. Lf Murtuts 50. [...]<br />
erantzun zion Engrazik ziaro garraztuta. Etxde JJ 142. Biotzak garrazturik daudenean. Vill Jaink 161. Guzur<br />
gozoak garraztu, egi garratzak poztu. EgutAr 6-12-1963 (ap. DRA). Aizu izeba. [...] Etzaite [...] aparia<br />
garrazten asi beti bezela. NEtx LBB 138. Laztan arek garraztu dit bizitza. Ib. 389.<br />
� Irritar, enronquecer (la garganta, la voz...). � Ez eztarririk garraztu jardun luziakaz. Mg PAb 208 (v. tbn.<br />
197). [Deadarra] loditu, sendotu ta garraztuten jakon. Ag Kr 133. Itxas-gatzetan garraztutako eztarri bortitzak.<br />
Lek SClar 104.<br />
�2. "Súa garrástu: avivar el fuego" Iz ArOñ. "Ségia garrástu: afilar la guadaña" Ib. "Garrástu da txaala: se ha<br />
vigorizado" Ib. � Egiñ dezagun guztiyak alegiña gizaldiya garrazten, gogortzen eta bikaintzen. Artetx Itzald II<br />
63.<br />
garraztulu. v. arrastelu.<br />
garraztura. Figura en SP (garratst-), sin trad.<br />
garraztxo. "Agrete" Lar.<br />
garreiatu. v. garraiatu.<br />
garreiuan. v. GARRAIOAN.<br />
garren. �1. (Suf. que forma ordinales, empleado aquí no inmediatamente tras el numeral). � Bagilaren emiretzi<br />
egun garrenean (Escrituras de Andramendi). TAV 3.2.9. Luis hameka izen hartako garrenaren pian. Tt Arima<br />
130 (cf. 121 Henri izen hartako hirurgarrena). �2. (V, G-azp; Añ). Ref.: A; Gte Erd 42. "(De allí a) poco, piska<br />
bat garrenean" Añ. "(Al) cabo, después de, [...] eun urte garrengo" Ib. "Ordu erdigarrenan (Vc), a la media<br />
hora. Garrengo, al cabo de. Eun urtegarrengo (V-ger), al cabo de cien años" A. � Amabost egungarreneko<br />
ikasiko leuke edozein andrak. Mg PAb 49. Naibagiak ordubete-garreneko illda. fB Ic III 263. Lelengoak esaten<br />
dira gauzea ordu berean egin bearra danean; bigarrenak barriz geroago garrenean egin bearko danean. Añ<br />
EL 2 7s. Eta Jesus-garrengo ziplatu omen zien Nafarrai partidua. Izt C 244. Jesusgarren batean biurtu zan<br />
atzera. Apaol 25. Ordu-erdi garrenean. A BGuzur 139. Onik astebetegarrenean, irurak egozan sendo. Echta Jos<br />
260. Lau-ordugarrenean. Ib. 147. Illebigarrenean. Ib. 327. --Minutu bat garrengo emen dezu. --Minutu bat<br />
garrengo? Uste al du nere nagusia tximistaren bat dala? EEs 1918, 35. Iru illabete-garrenean gobernuak etzun<br />
ezer iritxi. Or SCruz 23. Ordu erdi garrenerako uri osuan zabal-zabal egindda. Otx 52. Ordubete garreneko. Ib.<br />
24. Pitxilipeta orixa, iru egungarrengo eurixa. Iz ArOñ 200.<br />
garrerdiko. v. GARERDIKO s.v. garerdi.<br />
garrestun. v. gerrestun.<br />
garreztatu, karreztatu (kh- SP (sin trad.), Dv, A), karztatu (kh- SP (sin trad.), Hb ap. Lh). �1. "Remplir de<br />
zèle, inspirer du zèle" Dv. � Zeren karitatea, nola su espiritual bat baita, hagitz irazekia, pitztua eta karreztatua<br />
denean, debozionea deitzen da. SP Phil 6. Lera garreztatu bat [...] itoaz. "Una pasión enardecida". Zink Crit<br />
238. �2. garraztatu (Darric ap. DRA), garstatu. Flamear. "Ahumar" Darric (ap. DRA). � Purea egiten duzu eta<br />
berriz suan ezartzen tipula frituarekin garstatzeko edo flanbatzeko. ECocin 4.<br />
1 garri (SP � Dv y A, H). � Desasosiego, pesadumbre. "Garria, scrupule, remords, inquiétude. Garri bat dut<br />
bihotzean" SP. "En général, peine, souffrance moral, ressentiment pénible" H. � [Bathaiatu gabeen errenkurak:]<br />
O buraso ondra guti guganik mereziak / zeren tugun zuen kausaz sekulako garriak. EZ Man I 130 (v. tbn. EZ<br />
Man II 108). Neure bihotz / barreneko garriak, / penatzen ninduen nola / ona arantze xixpiak. EZ Eliç 320.<br />
Deskargua egin arteiño, etzuen utzi bere konzientziak sosegatzera, anarteraiño bethi eman zioen garri eta<br />
narrio. Ax 430 (V 279). Ezterautzute garririk emanen, aitzitik konsolazione handi bat. SP Imit III 49, 6 (Ch<br />
etzaituzte tristatuko). Noiz izanen naiz egiazko libertatean traburik gabe, gorputzeko eta arimako garririk gabe?<br />
Ib. 48, 3 (Mst phezütarzünik ükhen gabe). Bihotzean garri bat dutela bekhatuaren atsegin dohakabeez [...] ez<br />
gozatzeaz. SP Phil 26s (v. tbn. 343s.). Arimetan narrioak eta garriak ezarten dituena. Ib. 182 (He 184<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
482
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
skrupulak). Gau illhunaz orrhoitzean / [...] sesitzen naiz bihotzean / sekulako garriaz. Arg DevB 8.<br />
- GARRITAN EGON. Estar desasosegado, apesadumbrado. � Ezta probetxurik luzeki egoitzeaz narriotan eta<br />
garritan. SP Imit IV 10, 4.<br />
2 garri. "Zer garriz?: ¿sobre qué materia (hablar?)" Iz Ulz 456.<br />
garri. v. gerri.<br />
garrigoi. v. garrangoi.<br />
garrika. v. karrika.<br />
garrikalda. v. gerrialda.<br />
garriko. v. gerriko.<br />
garriloi, garringoi. v. garrangoi.<br />
garrio (Lar, H). � "El rancio de una cosa, gartinga; de tocino, garrioa, kardamua" Lar.<br />
garriotasun. "État de ce qui est rance" H.<br />
garriotu (Lar, H). � "Enranciarse el tocino, kardamutu, garriotu; otras cosas, gartingatu" Lar. "Rancio, rancia,<br />
gartingatua, garriotua" Ib.<br />
garriragaite. "(BN-lab), palidecer, dorar (hablando de nabos, rábanos y de trigo)" A, aunque al menos por la<br />
forma, se trata de un sust. verbal. Cf. garriragan.<br />
garriragan (BN ap. A). �1. Figura en Azkue, quien remite a garriragaite (q.v.). �2. gar-igaran. "(BN-mix), el<br />
maíz marchitado por el viento" A.<br />
garriraindu. v. gariraindu.<br />
garritu (SP (sin trad.) � Dv). � "Éprouver du remords, de l'inquiétude" Dv.<br />
garritza (L?, BN? ap. A), garriza (Lar � Lcq 171). � Caña. "Garriza, caña común. Compárese con 'carrizo'"<br />
Garate 6. a Cont BAP 1949, 358.<br />
garriza. v. garritza.<br />
1 garro (Lar, H), karro (Lar, H). � "Casco de cabeza, burukoskoa, kopeta, garroa, karroa" Lar.<br />
2 garro. "(AN-gip, L-côte), tentáculo, p.ej. de pulpo, calamar, etc." A.<br />
3 garro. "(S), âpre (au toucher)" Lrq.<br />
garroba. "Algarrobo o garrobo" Lcq 75.<br />
garroiska. v. garoiska.<br />
garrondo. v. 1 garondo.<br />
garropil (V, G). Ref.: A; Iz ArOñ. � "Torta que se cuece entre llamas" A. "Garropill bat: torta que se hace<br />
cuando hay prisa, entre la llama del horno" Iz ArOñ. "Garropilla, garropill bat: una torta de trigo sin levadura.<br />
Se le formaba la corteza en la llama y se cocía bajo la ceniza y brasa" Ib.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
483
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garrota. v. karrota.<br />
garrotada. "Garrotazo, garrotada, agakada, agaikada" Lar.<br />
garrotatu (AN-larr, BN, S; SP, Urt I 163, VocBN, H), karrotatu (Aq 906 (AN)). Ref.: A; Asp Leiz2. � "Lier,<br />
garroter ensemble" SP. "Agarrotar" Aq. "Serrer une corde avec un bâton ou tourniquet" VocBN. "Lier fortement"<br />
H. "Apretar una cuerda con bastón" A. "Garrotatu (S), équilibrer les cacolets en serrant la corde" Lh. "Tensar la<br />
cuerda que ata la carga de los burros" Asp Leiz2. � Iuduek gure Iaungoikoa garrotatu eta amarratu zuten. Harb<br />
453. Kriminel bat bezala estekatü eta garrotatü baitzüten. CatLan 43. Zuiñek garrotatürik eraman beitzüntien<br />
kriminel bat bezala. UskLiB 38. Gathibu lohi bat bezala nik hestutu eta karrotaturen haut. Dv LEd 85.<br />
garrote (V-gip, AN-larr, BN, S; Lcc, SP, Urt II 323, Lar, Añ, VocBN, VocCB, H), karrote (Dv, H), garrot. Ref.:<br />
A; Lrq; Asp Leiz2; Elexp Berg. �1. Garrote, palo grueso; garrote (para tensar una cuerda); vara. "Palo" Lcc.<br />
"Rotte [?], lien, garrot" SP. "Bâton d'environ trente centimètres avec lequel on serre des cordes en le tournant, et<br />
par ces mêmes cordes, des sacs de laine ou d'autres marchandises formant la charge des bêtes de somme"<br />
VocBN. "Fouet en branche de bois" Ib. "Karrotea (L, BN, S), garrotea (V, G), morceau de bois, bâton d'une<br />
mediocre longueur et gros en proportion dont on se sert d'habitude pour serrer un lien, une attache. Garrote batez<br />
tinka zazu soka, serrez la corde avec un garrot" H. "Karrote batez emanen darozkiat hireak, je te (donnerai les<br />
tiennes) battrai avec un gros bâton" Ib. "Vara para golpear animales" A. "El palo con que se tensa la cuerda que<br />
ata la carga de los burros" Asp Leiz2. Cf. tente-garrote. � Burdin garroteaz hezur xehatzeraño. EZ Man I 107.<br />
Tenaza eta mazoak, soka eta garroteak. Ib. 103. Kolpeka haritzea, garrote kolpez nihor bethetzea. Harb 176 (v.<br />
tbn. Dv LEd 10 karrote ukhaldiek). Seme txikia zigorrez ta andia garrotez [zeatu]. Mb IArg I 231 (v. tbn. 232).<br />
Zigor-garrote-bastoia. Ib. 232. Garrote au utzitzen zuala [...] gurasoa zeatzeko. AA II 67. Artzen du eskuan<br />
batek bere garrotea, / besteak makilla ta besteak katea. It Fab 261 (v. tbn. 262). Alper-alperrik daukat / nere<br />
garrotia / armetan pasa zuan / lengo gerratia. (Interpr?). Tx B II 218. � (SP, Lar). "Garrote, atadura fuerte y que<br />
se aprieta con un garrote o palo" Lar. �2. (V-gip ap. Etxba Eib; Lar, Añ, H). "Garrote, castigo de muerte" Lar.<br />
"Garrotean hil zuten, ils le ferunt mourir au garrot" H. "Ejecución por garrote. Bergarako karzelan emon zetsen<br />
garrotia Angiolillori" Etxba Eib. � Urkabean edo garrotean iltzera [...] sentenziatuai. Arr (no podemos dar más<br />
refs.). Nere sententzia ere / bota emen dute / [...] garrotea emanda / laurdenduko naute. Balad 222. �3. "Una de<br />
las piezas del arado" A.<br />
garrotegur. "Garrotegurra, gurdiaren lokarriak estutzeko erabiltzen dan egurra" EEs 1931, 37. v. garrote.<br />
garroteka. "Golpeando con la vara" Lander (ap. DRA).<br />
garrotekaldi (R-uzt). � Garrotazo. "Burzegiák emon diztázu bízpor garrotekáldi, el amo me ha dado unos<br />
cuantos palos" Iz R 287.<br />
garrotera. "(R), palo grande que colocan sobre un carro cargado de carbón para apretar la carga atando la cuerda<br />
a dicho palo" A. v. garrote.<br />
garroteto. "Clava, [...] makiltoa, garrotétoa" Urt V 195.<br />
garrotetxo. "Clavicula, martillu makhiltxoa, martillu garrotétxoa" Urt V 203.<br />
garrotillo (V-gip ap. Elexp Berg), karrotillo (Aq 1259). � "Garrotillo" Aq. "Difteria, garrotillo. Txikittan ixa<br />
ittuan egon ziñan garrotilluakin" Elexp Berg. � Eztarriko miña gaitz onek beti berekin duana biurtzea beste<br />
moduko batean, au da, eztarria usteltzen duan modura, edo garrotilloa sortu azten duala. Aran-Bago ManMed<br />
230.<br />
garroto. v. garrato.<br />
garrotxa (Lcc, Lar, Añ, H, Lander ap. DRA). � "Garrocha" Lcc y Lar. "Agarrochar, garrotxatu, garrotxaz<br />
zikatu, zirikatu, zulatu" Lar. "Sorte de trait, de lance à bout armé de croc" H.<br />
garrotxatu. "Agarrochar, garrotxatu, garrotxaz zikatu" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
484
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
garrotzar. "Garrochón de torear a caballo" Lar.<br />
garrusain. "(V-m), quemado, olor y gusto a quemado" A. v. garzunda.<br />
garrutz. "Secundinas" Darric (ap. DRA).<br />
garsande (SP � Dv y A, H). � Cáñamo. "Garsandea, chanvre, kalamua. Garsande hazia, chènevis" SP.<br />
garsoil. v. karsoil.<br />
garstatu. v. garreztatu.<br />
garsu. v. gartsu.<br />
garta (BN-baig ap. Satr VocP; Lar, Añ, A; -th- SP, Arch VocGr, Dv, H), karta. � "Garthak, les quatre temps.<br />
Lau denborak. Garthetako barurak, jeûnes aux quatre temps" SP. "Témporas, gartak" Lar y Añ. "Las cuatro<br />
témporas" A. � Barur etzak bijilia, / garta eta garizuma. EZ Eliç 104. Urthean laur aldiz dira / garthak<br />
begiratzeko. Hm 186. Gartha, bijili, garizumak, / osoki tuk barurturen. Gç 215 (v. tbn. garthak barurtu en<br />
CatLav 145 (V 75), CatLuz 20). [Barurtzia] garthetan. 103. Garthetan. Dih GirLeg 64. Gartha, bixiliak barur<br />
zatzu. CatJauf 87. v. tbn. Harb 9. FPrBN 18. Gy 65.<br />
- GARTA-DENBORA (-th- VocBN, Arch VocGr; g.-tenpora Lar, Añ; karta-tenpora AN-larr, S; Gèze (khartathenporak)).<br />
Ref.: Lrq y Asp Leiz2 (karta tenpora). "Témporas, [...] garta-tenporak" Lar y Añ. "Quatre temps"<br />
VocBN. � Gartha denboretan, bijilietan eta garizuman. Mat 10. Karta denboretan. Ber Trat 123r. v. tbn. Harb e)<br />
6r. Karta denborak edo laur denborak. EZ Eliç XXXVII. Gartha denborako barura. CatLav 154 (V 78; v. tbn.<br />
CatLan 105). Garta-tenporetan edo urteko lau denboretan [barautzea]. Ub 186. Karta thenporak tügü orai<br />
jarraikitzen. Xikito 2.<br />
- GARTA-EGUN. � [Barur egitea] gartha egunetan. CatJauf 87.<br />
- GARTAK ATERA. "Garthak athera itut, j'ai jeûné les quatre temps" SP. v. BARURA ATERA.<br />
gartegi (Lar, Añ, H). � "Fragua" Lar. "Forge, endroit où se trouve le feu du forge" H. v. sutegi.<br />
gartia (det.). � "Gartia, se refiere al molino. Nazako gartia" HerVal 277.<br />
gartiar, kartiar (kh- Dv � A). � "Khartiarra, jaloux de zèle" Dv.<br />
gartinga. v. gardinga.<br />
gartinga. v. gardinga.<br />
gartsu (c. sg. A; Dv, H), kartsu. �1. "Flambant" Dv. "Gartsua, erria (V, G), brûle, brûlant" H. "Inflamado" A.<br />
� Beharrietarik ditu arthikitzen inharrak / [...] ahotik arribera khartsuak. EZ Man I 102. Suzko toki exetu<br />
gartsu barri onetan. Añ EL 1 32. Zuzi gartsu ta biziak. AB AmaE 84. Labe gori gartsuan. Ag G 126. Euzki<br />
gartsua. Jaukol Biozk 36. Sutzar gartsu bat. Txill Let 130. Suak ari ziren gartsu aldareetan. Ibiñ Virgil 115.<br />
Lastozko sua irudi, gartsu baña indar gabe. Ib. 96.<br />
�2. (V-gip ap. Etxba Eib), kartsu (kh- L, BN, S ap. A; kh- SP, Urt I 119, Lecl, VocBN, Dv, H, Foix ap. Lh),<br />
karzu (BN ap. A; kh- VocBN), garsu. "Othoitz khartsua, prière fervente" SP. "Plein de zèle" VocBN. "<strong>Fe</strong>rvent,<br />
zélé. Gizon khartsu, homme zélé" Dv. "Lanean, eginbideetan khartsua, ardent, zélé dans son travail, dans<br />
l'accomplissement de ses devoirs" H. "Ardiente. Gaztia, aberatsa ta gartsua, bizi izateko goguakin" Etxba Eib.<br />
� Tr. Documentado desde principios del s. XVII. Emplean k(h)artsu los autores orientales (aunque hay gar(t)su<br />
en los mixanos López (AR 134) y CatLan, y garsu en un poema suletino de principios del s. XX (v. DRA)), y<br />
gartsu los occidentales (aunque hay algún ej. de kartsu en Larramendi y algunos autores modernos). En DFrec<br />
hay 21 ejs. de gartsu y 10 (6 sept.) de kartsu. � Halakotz egiten zuten othoitza hain khartsua. EZ Man I 128.<br />
Ezen zure hitzak dire / sua nola khartsuak. EZ Eliç 244. Karitate khartsu. ES 125. Zelo kharsua. Ch I 18, 2. Ain<br />
kartsu bizarria. "Bizarría tan fogosa". Lar Gram 393. Amudio khartsu bat garbitasunarentzat. Lg II 97.<br />
Komünione garsua. CatLan 138. Desira khartsu. Brtc 238. Amodio bero ta gartsuba. CrIc 131.<br />
Jaingoikoaganako [...] amorio garsua. AA I 613. Girixtino khartsu. MarIl 7. Elizaren defendatzaile khartsu.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
485
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Jaur 403. Jaioterriari zion amodio gartsuak. Izt C 457. Eskerrik kharsuenak. Laph 166. Soldadu khartsu. Jnn SBi<br />
142. Othoitz khartsu. Arb Igand 185. Misionest kartsu. HU Zez 17. Boz aphal bainan khartsu. JE Bur 65.<br />
Neskatxa [...] gartsu ta kementsuagana. Ag G 373. Nere asmo bizi, sutsu, gartsua. Alz Txib 107. Langile<br />
khartsu. Ox 21. Siñeste gartsuz. Or Mi 132. Eskualzale khartsuak. JE Ber 5. Izengoitiz Zelote, Kartsua. Ir YKBiz<br />
117. Zaletasun bizi ta gartsua. PMuj Y 1934, 164. Azken agur gartsu bat. Etxde JJ 246. Predikari kartsu. Zerb<br />
Azk 93. Zorion bero ta gartsuenak. Basarri 24. Beorren berotasuna denetan gartsuena. Ibiñ Virgil 99. Etxekoer<br />
emanik musu kartsuenak. Xa Odol 229. Euskaltzale kartsu. MEIG VII 111. Borondate gartsu. MEIG II 95.<br />
Maitasun gartsu. MEIG III 109. Agurrik gartsuena. Ib. 50.<br />
v. tbn. Jauregui 236. Bv AsL 45. Jaukol Biozk 104. Ldi IL 152. TAg Uzt 187. Eguzk GizAuz 66. Mde Pr 66.<br />
Etxde JJ 237. Alt LB 111. Erkiag Arran 173. Bilbao IpuiB 235. Gand Elorri 157. Onaind in Gazt MusIx 150.<br />
BEnb NereA 128. Zait Plat 17. Lab SuEm 166. Azurm HitzB 61. Berron Kijote 63. K(h)artsu: He Gudu 48. Mih<br />
12. Monho 50. Dh 244. JesBih 409. Hb Egia 103. Elzb PAd 43. Zby RIEV 1908, 416. Lap VIII (V 2). StPierre 33.<br />
Leon Imit I 3, 2. Inza Azalp 119. Etcham 110. Iratz 142. Lf Murtuts 4. Etxde JJ 234. Onaind in Gazt MusIx 151.<br />
Ardoy SFran 142. K(h)arsu: CatLav 245 (V 124). Mih 113. Dh 124. JesBih 387. CatLuz 39. Lap 103 (V 49).<br />
Barb Sup 142. Herr 1-2-1962, 3 (kharsiak).<br />
�3. (Uso adv.). <strong>Fe</strong>rvientemente, con ímpetu. � [Azorra] khartsu badarraio [herbiari]. Gy 221. Othoitz bera<br />
kharsuago egiten. Laph 136. Egin otoitz, inoiz baino gartsuago. A Ardi 28 (v. tbn. 119). [Neskañoa] gartsu<br />
bereganatu zun mutillak. TAg Uzt 102. [Erleak] ainbat gartsuago ekingo diote [...] gelatxoak betetzen. Ibiñ<br />
Virgil 112. � "Anjelus" kantatu orduko, Itsasuarrak oro, [...] bide guzietan barreatzen dira kartsu kartsuak. Lf<br />
Murtuts 7.<br />
gartsuarazi, kartsuarazi (kh- Dv). � "Rendre zélé, fervent" Dv.<br />
gartsugarri, kartsugarri (kh- Dv). � "Propre à inspirer du zèle, de la ferveur" Dv.<br />
gartsukeria, kartsukeria (kh- Dv). � "Zèle excessif, malentendu. Beira zaite khartsukeriatik, préservez-vous<br />
des excès de zèle" Dv.<br />
gartsuki, kartsuki (kh- VocBN, Dv � A, H). � Ardientemente, fervientemente. "Ardemment, avec ferveur,<br />
avec zèle, avec ardeur" H. � Tr. Documentado en la tradición septentrional desde la primera mitad del s. XVIII.<br />
K(h)artsuki es la forma más general. A partir del segundo tercio del s. XX, se encuentran tbn. algunos ejs.<br />
meridionales de gartsuki. En DFrec hay 4 ejs. de gartsuki y 2 de kartsuki. � Kharsuki desiratzen dut zure [...]<br />
argia. Ch III 50, 2. Zerbitza zazue Jainkoa khartsuki eta leialki. Lg II 148. Bihotz güziaz, gauza güzien gañetik,<br />
garsüki desiratzen düt. CatLan 160. Khartsuki [...] lanari lotzen. Brtc 140. Exerzizioei khartsuki jarrikitzerat.<br />
MarIl 64. Othoizten du [...] khartsuki. Jaur 112. Kharsuki komuniatu. Laph 139. Meza entzuten khartsuki. Arb<br />
Igand 68. Maite zaitut ahalaz gartsuki. CatJauf 20. Guk utzi ditugu galtzen [...] besteok aiñ gartsuki billatzen<br />
zituztenak? Lh EEs 1915, 233. Kantatu ozenki eta kartsuki. Mde Pr 293. Alkar gartsuki maite izan. Onaind in<br />
Gazt MusIx 156. Adoratzen dugu kartsuki. Ardoy SFran 359. Kartsuki zaitut eskertzen. Xa Odol 215. Herri osua<br />
dadila / khartsüki bil Elizan. Casve SGrazi 120.<br />
v. tbn. AR 16. Gy 25. Ldi BB 136. Or Aitork 164. Ibiñ Virgil 34. PPer Harrip 44. K(h)artsuki: He Gudu 41.<br />
Monho 60. Dh 143. JesBih 415. Dv LEd 250. Jnn SBi 60. HU Aurp 134. Prop 1906, 12. Etcham 174. Iratz 64.<br />
Leon Imit III 50, 2. Lf in Zait Plat XIII. Garsuki: Laph 46.<br />
- KARTSU-KARTSUKI. Ardientemente, fervientemente. � Kartsu kartsuki erranez beren othoitza. Ox 178.<br />
gartsutasun, kartsutasun (kh- L ap. A; kh- Dv y H), gartsutarzun (H), garsutarzun, karsutasun, karsutarsun.<br />
� "<strong>Fe</strong>rveur, zèle, en tant que qualité d'une personne" Dv. "Ardeur, ferveur, zèle. Id. kharra" H. � Gure<br />
desirkünden garsütarzünaren markatzeko. CatLan 77 (4 karsutarzun). Yaun eta andre ohoragarri bere<br />
khartsutasunaz. Hb Egia 103. Aitzinekoen kharsutarsuna ahantzirik, lazotarsun galgarri batean eroriak. Laph<br />
73 (171 kharsutasun). Komuniatzen du saindu baten kharsutasunarekin. Ib. 34. Ikhusgarria da heien lehia eta<br />
kharsutasuna [erlijionearen ikhasten]. Prop 1887, 176 . Pietate eta kharsutasun handienarekin bere Yainkoa<br />
[errezebitu]. Elsb Fram 110. Nahi balin baduzue iraun orai duzuen khartsutasunean [...]. Jnn SBi 126.<br />
v. tbn. K(h)artsutasun: Prop 1880a, 25. Etcheb Zeruari 60 (ap. DRA). Xa Odol 53.<br />
gartsutu, kartsutu (kh- L, BN, S ap. A; kh- Dv). � "Dévenir zélé, fervent" Dv.<br />
gartu (c. sg. A; Lar, Añ, Dv, H), kartu (Lar). � "Arder", "afervorizarse" Lar. "Encender", "inflamar",<br />
"enardecer" Lar y Añ. "S'enflammer" Dv. "1. s'enflammer, s'embraser. 2. au moral est plus usité: prendre de<br />
l'ardeur, du zèle" H. � Garturik irten zan ain biziro / non arraio bati da berdindu. Lar Gram 391. [Debozionea]<br />
hoztera jiten bada eta gogortzera, nekez berriz garturen eta beroturen duzu. AR 46. Erre ta gartuten jakala<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 486<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
biotza bere gomuteaz. Añ MisE 44. Aizetan gartzen diran su andiak dira abek. Echve Dev 425. Jakozalako<br />
oneek murruztu su ta garturik. AB AmaE 442 (v. tbn. 152). Zure bijotza / gartzen dan suban / artu gure loi / ta<br />
gaxuok. AG 2408. Amiltegi ta leize-ondarrak / gartu zituen zure negarrak. Loram 65. � (Part. en función de<br />
adj.). "Ardiente" Lar. � Amodio bizia eta gartua. Lar SAgust 14. Suzko oxin gartu onetan. Añ EL 1 57.<br />
Borondate oso sutu gartuaz. Añ NekeA 232 (v. tbn. CS 86). Lagun urkoaganako karidade gartuagandik. Aran<br />
SIgn 108. Galda baten mende / biotz gartua. NEtx LBB 268.<br />
gartukiro. "Ardientemente, izekiro, ezioro, gartukiro" Lar.<br />
gartunde. "Ardimiento" Lar.<br />
gartxo (H), gartxu. �1. Dim. de gar. � Kandela edo kruselu baten gartxuan. Ur MarIl 40. �2. "Raspante,<br />
raspantillo del vino, garra, gartxoa" Lar. "Raspar el vino, gartxoa iduki" Ib.<br />
1 gartxu (G-azp-to, AN-larr-ulz), gartzu (V-ger; Añ), gartza (B). Ref.: A (gartxu); Inza RIEV 1928, 152; Inza<br />
EsZarr 176; Berriat Bermeo 391. �1. Sobrio, parco (ref. principalmente al comer y al beber). "(Ruin) comedor:<br />
(V) jan gartzua, yan txarrekoa" Añ. "Atuna ez da egon jatera (jan-gartzu egon da)" Berriat Bermeo 391. � Jan<br />
sarrija, jan gartzu. Mg PAb 121. Abadeak yan-edanian gartxu izan bear ddoek. Or Tormes 41. Egikeretan<br />
artetsuba, jan-edanetan gartzuba. Otx 22. Gutxiago jan eta edan! Jan-edan gartxuz [...] izan adi eorren mediku.<br />
Lab Egan 1956 (3-4), 126. Alargun garbi ta gartxu. "Viduae castae ac sobriae". Or Aitork 115. Ezagutu ditut<br />
mozkorrak Zuk gartxu egiñak. Ib. 281. Ez zan gartxua, jatuna baiño. Erkiag BatB 48. Arlote-kumearen afari<br />
gartxua. Ib. 117. Mai bat gartxu, atseden / onaz ongi betea nik aski. "Una pobrecilla mesa". Gazt MusIx 79. Erle<br />
gartxuekiko bear diran ardurak. "Apibus [...] parcis". Ibiñ Virgil 69. Gaztedi gartxu eta langillea. Ib. 91. � (Uso<br />
adv.). � Gartxu ta etsi bizi zen. 'Sa vie était patiente et sobre'. Or Mi 90. Gurasoen maiean gartxu-gartxu oiturik.<br />
Or Aitork 226. Garbi ta gartxu, Zuk gurasoeri meneko zenegiela. Ib. 228. �2. Sobriedad. � Poesi iatorra [...]<br />
oro dendu, gartxu. "Todo equilibrio y sobriedad". Or BM 24. Iana [...] zeraman saskittoan etzun ipintzen bere<br />
gartxurako baiño geiago. Or Aitork 127.<br />
2 gartxu (V, G-goi; Lar Sup, H). Ref.: A; Arzdi Plant1 276; JMB At. � "Lentisco" Lar Sup. "Un arbusto que<br />
parece que es el enebro" A. "Phyllirea media, labiérnago (en Kortezubi)" Arzdi Plant1. v. gartxuondo.<br />
3 gartxu. "(V-ger), palo que se pone sobre las cargas colmadas del carro" A.<br />
gartxuki. � Sobriamente. � Debekatua zala [...], bai gartxuki egiñik ere. "Sobrie". Or Aitork 127.<br />
gartxuondo. � Enebro (?). v. 2 gartxu. � Sasiarte, gartxuondo ta elorri-adarretan. Erkiag Arran 183.<br />
1 gartza (Lar, Añ, H, A). � "Eslabón" Lar. "Deseslabonar , desgartzatu, gartzak askatu" Ib. "2. anneau<br />
d'une chaîne. 3. fer en acier en forme d'anneau ellipsoïdal, briquet" H. � Katea bateko gartza edo elestunak<br />
dagozan legez ain alkarturik. Añ LoraS 119. [Katea baten] eleztun ta gartza. Añ MisE 151. � "Maille, de filet,<br />
etc. sareki, gartza" T-L. "(Hablando de como se hacen las redes). Mailari zenbaitek pondua, gartza edo sareki<br />
erraiten diote" GAlm 1957, 14 (ap. DRA).<br />
2 gartza. � "Hoguera, gartza, sumeta" A DBols. � Zeru garbia, dana gorriturik dago. Zeñek egin du orrelako<br />
gartza Auñemendiko egietan? Etxeg EE 1882c, 562.<br />
3 gartza (V-och-m-gip, G ap. A), garza (G-to ap. A). � "Juego de muchachos que consiste en alejar una moneda<br />
a golpes de otra" A. � Gura badozu arrika [...], gura badozu gartzan (a las chapas). Ag Kr 63.<br />
gartza. v. koartza; 1 gartxu.<br />
gartzagile. "Engarzador, gartzaria, gartzagillea" Lar.<br />
gartzapil (Lacombe ap. DRA), kartzapil (Lacombe ap. DRA). � "Pelambrera. Kartzapil handia (Mugerre)"<br />
Lacombe (ap. DRA).<br />
gartzari. v. gartzagile.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
487
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gartzatu (Lar, Añ). �1. "Eslabonar" Lar y Añ. �2. "Engarzar" Lar.<br />
gartze (Lar), kartze (Lar). � "Inflamación, gartzea, kartzea" Lar.<br />
gartzela. v. kartzela.<br />
gartzelai, garzelai (V-m ap. A), garazelai (V-m ap. A), garzetai (V-m ap. A). � "Garazelai, garzelai (V-m), se<br />
dice de bestia de grupa ancha poco huesosa" A s.v. gara. Cf. 1 garai (5). � Ganadu batzuk dira [...] atzeko<br />
gallurra altu edo gora; eta aurreko zorburua bere bai; eta bizkar-azurra edo lepo-gana zartuna, eta zakona; eta<br />
onei esaten dxake ganadu gartzelaidxa ta gartzelaiduna. Ezale 1897, 86a. � "Gartzelai, espinazo, espalda en las<br />
bestias (V)" Darric (ap. DRA).<br />
gartzeta (Dv, Darric ap. DRA), garzeta (SP, Lar, VocCB, H, A), kartzeta (kh- Urt IV 417, Dv), karzeta (SP,<br />
Deen I 85, Lar), kartxeta (Aq 1341, Añ � A), katxeta (V-och ap. A). �1. "Le derrière de la tête" SP. "Cogote"<br />
Lar y Añ. "Cerquillo" Aq 1341. "Nuca" VocCB. "Occiput; c'est plutôt le dessus de la tête" Dv. "(Ax, SP),<br />
occipucio" A. � Okhasinoa kopetan, belarrean, aitzin aldean, illetsu da [...] baiña garhaitean, garzetan, gibel<br />
aldean, motz, soil, garbal. Ax 153 (V 101). �2. gartzeta (Dv), kartzeta (V-m, G ap. A; kh- Dv), karzeta (Lar),<br />
kartxeta (V ap. A; Añ). "Guedeja" Lar. "Greña o griña" Añ. "Khartzeta, gartzete, cirrus, toupet, cheveux du<br />
sommet de la tête, occiput" Dv. "Guedeja, pelo que cae sobre la espalda" A. v. tbn. Ezale 1899, 41n. Cf. IC II<br />
366: "Sus cabellos largos de cabellera que llamaban kartxet". � Zeren nere burua intzez beterik dago, eta nere<br />
kartzetak gauetako tantoz. "Cincinni". CantCS (G) 5, 2 (V-m kartzeta, V griña).<br />
gartzetadun, karzetadun (Lar), kartxetadun. � "Guedejudo" Lar. � Agura kartxetadunak, kaltza-motsak,<br />
kapela atze-iagiak. Ezale 1899, 41b.<br />
gartzetazur, karzetazur (Lar). � "Occipital, un hueso del colodrillo" Lar.<br />
gartziri. "Espernada, remate de la cadena" Lar. "Espigo de argolla" Ib.<br />
gartzon. � (En la expr. gartzonez 'a lo garçon', ref. al pelo corto). � Moñoa (daukatenak ori, geienak<br />
"gartzonez" dabiltz...) oker daukatela. Loram 189.<br />
gartzu. v. 1 gartxu.<br />
gartzur (Lar, H). � "Vértebra" Lar. "La partie de la colonne vertébrale correspondant au cou" H.<br />
garun (V-ger-m-gip; Mic 9r, Lar, Añ, Dgs-Lar 2, H), garaun (V-ple-arr-oroz; Añ), garoin (V-gip), garuin (Vgip),<br />
karaun (V-gip). Ref.: A (garun, garaun, karaun); Iz UrrAnz (garoiñ), ArOñ (garoiñ, garun); Etxba Eib<br />
(garun); Elexp Berg (garun, garuñ). � Sesos, cerebro. "Juicio, seso" Dgs-Lar 2. "Garoiña, el seso; garoiñak, las<br />
sienes" Iz UrrAnz. "Garóiñak zulatu: un ruido muy fuerte; perforarse los sesos oyendo una misma cosa" Iz<br />
ArOñ. "Txindurrixen garoiñak jango dituzula esan: dile que comerás sesos de hormiga" Ib. "Garunak, sienes.<br />
Garunetako dundurixuagaz nago" Etxba Eib. "Hartu zeban burukuakin garuñak bistaratu ei jakozen" Elexp<br />
Berg. � Tr. Documentado en autores occidentales desde finales del s. XVIII. Todos los ejs. anteriores al s. XX,<br />
salvo el de Apaolaza, son vizcaínos. Al Norte lo emplea tbn. J. Etchepare. Garun es la forma más general. �<br />
Txipiketan dituzula zeure garoñak. msOñ 93v. Txepetxak baño garoiñ geiago ez daukain emakume batzubei. Ib.<br />
22v. Buru barruban [...] garunak. Mg PAb 86. Joten dau garunetan baliaz. Mg CO 45. Ez dezu zenzu ez<br />
garuñik. VMg 32. Bota eragin ziozkan begiak ta garuñak buru ezurra ausirik. Ib. 83. Kastiguak onduten<br />
eztabena / garaunik eztaukena. Zav Fab RIEV 1909, 31. [Burua] ez eukala garaunez aiñ ondo betea. AB AmaE<br />
251. Edozein soin-atali garunerako iragarbidea kendu ezkero, adoremena itzaltzen da. "Privada la<br />
comunicación [...] con el cerebro". Zink Crit 30. Euskarazko "garuna" eta frantsesez "cerveau" deitzen dutena,<br />
biak bat direla. JE Med 30. Garun onekua zara ta, tira! Otx 14 (ref. a la inteligencia de una persona). Zertako<br />
gogoetatuz alper neka garuna? Or Poem 539. Buruko garunak atara arte ekin eutsan emoten. Bilbao IpuiB 37.<br />
Buruko garunak urtu aiñean dabil, jo ta su gogoetan. Erkiag BatB 159 (v. tbn. garunak urtu en Otx 173,<br />
garoiñak u. en msOñ 15v). Kasko-ezurra eta barruko garunak. Vill Jaink 69. Nere buruko garunak lanean asiak<br />
dira. NEtx LBB 87. Lo gutxi ta asko irakurri, garuna leortu zitzaion. Berron Kijote 32. Garaunak behar bezala<br />
hazi ez zitzaizkidalako, adimendu urriaren jabe naiz. MIH 399s. Gure garaun eta bizkarmuinean gertatzen diren<br />
gertari ezkutuagoak. MEIG VI 116 (v. tbn. 117 y 118).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 488<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
v. tbn. Ag AL 145. A LEItz 132. Alzola Atalak 4. Garaun: Kk Ab II 144. Garuin: Apaol 53.<br />
- GARUN-AXAL. Corteza cerebral. � Sendimendu guzien ezagutza garun axaleko zeluletan dela pizten. JE<br />
Med 30. Odola deramaten tuio bat zartaturik garun-axalari hurbil [emalditu da]. Ib. 27 (v. tbn. 38).<br />
- GARUN NAGUSI. Cerebro. � [Buru-hezurraren] bi alderdi hoik batean harturik, deitzen dira frantsesez "le<br />
cerveau"; euskaraz "garun-nausia". JE Med 25. Garun nausiaren gibelean [...] "garuntxoa". Ib. 25.<br />
- GARUNPEKO KORAPILO. Protuberancia (parte del cerebro). � Deitzen da frantsesez "la protubérance",<br />
euskaraz "garunpeko koropiloa". [...] Gibeletik sartzen zaizko [...] bi hastari gotor, garuntxotik jiten zaizkonak.<br />
JE Med 38.<br />
- GARUNPEKO MUKIL. Hipófisis. � Deitzen dute frantsesez "hypophyse". Gure zaharrek emana zakoten<br />
izentzat euskaraz: "garunpeko mukila". JE Med 37.<br />
� Etim. De gara + un.<br />
garun. v. garau.<br />
garunaldi. "Sesada, fritada de sesos" Lar.<br />
garungabeko, garaunbagako. � (El) que no tiene sesos. � Basaurde garaun-bagakoa. Zav Fab RIEV 1909, 29<br />
(ref. a un jabalí al que al abrir la cabeza se descubre que le faltan los sesos). � garunik bako (V-gip ap. Etxba<br />
Eib). "Tonto, idiota, insensato. Sin. sensun-bakua. Dotoria itxuran, baña garunik-bakua" Etxba Eib. "Buru<br />
ederra baña garunik bakua, Aixelkok esan eban araura" Ib.<br />
garuntegi (A). � "(V?), cerebro" A (que cita a Mg). � Buru azur biribilla da beste azur batzuben batzakuntzia,<br />
zeintzuk egiten dabeen utsune edo onzi bat ta garuntegija. Mg PAb 85. Gizonaren garuntegia irurogei egunetik<br />
irurogei egunean aldatu edo barriraztuten da. A Ezale 1899, 20b. Garuntegi bat, cerebro bat moldatzen. Vill<br />
Jaink 104. Garuntegiak ez du arimaren utsunea betetzen. Ib. 69 (v. tbn. 70).<br />
garuntxo. � Cerebelo. � Garun nausiaren gibelean, apalxago, bada bertze mami puska [...]. Haren izena<br />
frantsesez "le cervelet"; euskaraz "garuntxoa". JE Med 25 (v. tbn. 38).<br />
garza. v. 3 gartza; koartza.<br />
garzabal. "Garzabal (B), manzana crecida, sonrosada, blanca, de poca duración" A s.v. sagar.<br />
garzelai. v. gartzelai.<br />
garzeta. v. gartzeta.<br />
garzetai. v. gartzelai.<br />
garzunda. "(V-ger-arr-m), quemado, olor y gusto a quemado" A. v. garrusain.<br />
1 gas, gaz (V-gip ap. Etxba Eib). � Gas. "Gerriak urten ebanian, gazen bildur zan jendia" Etxba Eib. Cf. gaza.<br />
� Karbonikoa geitu egiten zaio aizeari ta baita gorotz-pixak artzi egiten duteneko gasa ere. NekIr 88. Gasganbara.<br />
Vill Jaink 181. Mendi zolan han die beren "roulota", radio eta su-gazarekin. Larz Iru 58. Gas-eko<br />
fabrika. Salav 40. Gasa ikatzarekin egiten dute. Ib. 40. Emendik urbil, iru gas-depositu. Lab SuEm 212. Gaseko<br />
giltza zabalik utzi dezala. Ib. 173. En DFrec hay 25 ejs.<br />
2 gas. v. 1 gasa.<br />
1 gasa (G ap. A), gas. � "Parte del aparejo para pescar merluza y congrio, la más próxima al anzuelo" A. �<br />
Amu-gas ta gañerontzekoekin. Elizdo EEs 1925, 248. � "Gas-ariya, hilo gaseado" [?] Elizdo EEs 1926, 31. �<br />
Maimenak, briña, burnari (alanbre), gazari, amu, txurikiñ (maluta) bere zinta edo kalartzu gorriz apaintzen ongi<br />
saiatzen zirela, gertaratzen zituzten. Elizdo EEs 1925, 248.<br />
2 gasa, gaza. � Gasa. � Heda uata xuri xafla lodi bat, azpiko gaza xafla baino zabalagoa oraino. JE Med 338.<br />
Estalki edo belotarako gasa apartekoak. NEtx Nola 16.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
489
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gasa. v. geza.<br />
gasaila (BN, S; VocBN y Chaho (-alla), H), kasaila (L, BN-mix-lab; H). Ref.: A (gasailla, kasaila); Satr VocP.<br />
�1. "Cris ou paroles insolentes, vives et fortes, de plusieurs personnes parlant ensemble à la fois" VocBN.<br />
"Gasaila handitan ziharduten" H. "Riña, gritos o palabras insolentes. Lo pronuncian gasailla a la francesa:<br />
gadsailla" A. "Kasaila gorrian ari ziren" Ib. � Gazte beroek agurtu dute erakuspen hori oihuz, zalapartaka,<br />
yauziz, ostikoka, Waterloo guziak ahantzarazten zituztelarik gasailan. Hb Egia 137. Kanporat khen zatzu<br />
munduko kasailak eta bizioen gathaskak. Dv Imit IV 12, 1 (ap. DRA; SP y Ol abarrots, Leon burrunba). Egin<br />
ahalak egin beharko, kasaillarik ez dadin sor. Ox 62. Denak hola baitziren / kasailan mintzatzen. Etcham 116.<br />
Eta holaxet hasten dire kasailan. Barb Leg 143. 1914-18-ko gerlatik landa Irlandan gertatu ziren nahasmendu<br />
eta kasailak ditu gaitzat. Mde Pr 298. v. tbn. EskLAlm 1909, 28 y Canc. pop. (ap. DRA). � "Kasaila (L-ain),<br />
gritos de los niños" A.<br />
�2. (S ap. A), gasala (S (Foix) ap. Lh). Aparcería.<br />
- KASAILAK KASAILATEGI. � Athertu gabe ar ditake kasailan. Bainan begote kasailak kasailatei! SoEg<br />
Herr 22-11-1956, 1 (con el sdo. aprox. de 'que discutan lo que quieran').<br />
gasailari (H), kasailari (H). � "Qui a l'habitude de se disputer, ou provoquer du bruit" H. � Hemengo jende<br />
traste khasailarienak, zakharreria guziak, opium pipatzaile ditugu. Prop 1908, 12s.<br />
gaseosa. � Gaseosa (bebida). � Eta ardozale batek ardantegi batean, "gaseosie"? Osk Kurl 95.<br />
gaseta. v. gazeta.<br />
gaski. v. gaizki.<br />
gaskoi, kaskoin (L, BN ap. A), gaskoin (Urt Gram 44), gaskon (VocBN), gaskuin, gasku [-u acentuada y<br />
nasal], kaxkoin (B ap. A), kaskoi, kaskon. � Gascón; lengua gascona. � Tr. Atestiguado ya desde Etcheberri de<br />
Ziburu; las variantes con k- inicial (empleadas tbn. por meridionales como Iztueta (C 316 kaskoi) o Etxegarai<br />
(RIEV 1908, 189 kaskoi)) se encuentran desde el s. XVIII. � Berriroki minzatu duk zuhur Ader Gaskoiña. EZ<br />
Man I 8. Zuberoarrek [hartu dituzte hainitz hitz] bere hauzo Biarnesetarik edo Gaskoinetarik. ES 137. Hemen<br />
dagon kaskon hargin bat (San Juan de Luz, 1788). ETZ 169. Batu zituzten Nafarroatik, Gaskoi eta Franzesetatik<br />
irurogei ta amar milla jazarlari. Izt C 290s. Ezen omen zen Gaskoiña, / Batzuen ustez Normana. Gy 128.<br />
Kaskoin begia guti zeruak beldurtzen. Hb Esk 92. Eta Berdoly gaskua / Gorda hadi lürraren barna! Hoja<br />
electoral de 1889 (ap. DRA). Eta darasala frantses ala gaskoin, nik bethi atxikiren dut nere eskuara. Arb Igand<br />
22. Non etzauzkun auzo kaskoinak eta biarnesak alde jartzen. HU Zez 124. Kaskoin-eskuara batean mintzatuko<br />
da. Barb Sup 55. Bi kaskoin ihizin. Ox 124 (119 gaskoin). Frantsesez kanta, / kaskoinez dantza. Etcham 126.<br />
Emazte kaskoin aundia. Or Eus 336. Gaskoia barruan duen okzitanoarenak. MIH 400. Gaztelania eta kaskoia<br />
dira gehienbat aztertu zituen hizkuntzak. MEIG VIII 79. Joxemaritarren gaskoin-usaiko umore berezi horren ale<br />
bat. MEIG III 53.<br />
v. tbn. Kaskoin: Zby RIEV 1908, 87. JE Bur 142. Barb Leg 71. Zerb Azk 29. Lf ELit 343. Ardoy SFran 141.<br />
Gaskoin: JMB ELG 95. Gaskuñ: Erkiag Arran 118.<br />
� "Kaskoin, en gén., tous ceux qui ne sont pas basques" Lh. Cf. KASKOINETAN. � Kaskoinen jostetetan /<br />
gostu badu ari, / Ez dela Eskualduna / aise du ageri. Zby RIEV 1908, 94. Bazterrak oro eskualdunez husten eta<br />
gaskoinez bethetzen. Arb Igand 24. Ai, lagunak, ez sinets gaskoin nahasia, / Eskuarari baitio gudu bat hasia. Ox<br />
156.<br />
� "Kaskoi (V-m), una clase de uva" A.<br />
- KASKOINETAN. Fuera del País Vasco. � Presondegiak dire Kaskoinetan eder; / Ez dezake halako<br />
Eskaldunak ager. Hb Esk 200. Ez da odolik behar bihotz batzuetan, / Herria kausten dute toki guzietan, / Aitaamak<br />
ahanzten edozein sasitan, / Axkideak egiten berdin gaskoinetan. Ib. 40. Kaskoñetan izanen zare erretor,<br />
eztakizu eskuararik aski. Iratz in Alzola Atalak 120.<br />
- KASKOINETARA. Fuera del País Vasco. � Apez berri, bikario igorri zuten... Kaskoinetarat. Zerb Azk 80.<br />
- KASKOIN-JOARE (kaskuingare VocB; kaxkoingare B ap. A). "Cencerrito" A.<br />
- KASKOIN-SARE (L, BN ap. A; Dv). "Red cuadrada para cazar y pescar" A.<br />
- KASKOIN-ZALE. Aficionado a las cosas de fuera del País Vasco. � Guziak lo baitzauzkan kaskoinzale<br />
minak. Iratz 185.<br />
- KASKOIN-ZINTZARRI. Cierto tipo de cencerro. � Beien kaskoin-zintzarri. "Cencerros gascones". Or Eus<br />
229.<br />
gaskoikeria, kaskoinkeria (Lh). �1. "Tour de gascon" Lh. �2. Vicio foráneo. � Agur Eskual mendiak / Mendi<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 490<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
xoragarriak / Beude urrun hiriak / Urrun kaskoinkeriak. "Ene eskual xokhoa" (ap. DRA).<br />
gaskoitu, kaskoindu (Lh). � "Devenir gascon" Lh. � Frantses eskualdunak osoki kaskointzen ari garela; aldiz<br />
gure auzoan Espainiako Eskualdunak, ari direla Españoltzen. HU Zez 75. � Hacerse extranjero, perder el<br />
carácter vasco. � Eskualdun aztureri / ukho hoi egitez / Eskualduna da hola / Kaskointzen nahi-t'ez. Zby RIEV<br />
1908, 92. Eskualdunak pilota / utz baleza, gero / Kaskoindu dela fama / laster jarraik lero. Arb Igand 142. v.<br />
tbn. Iratz 112 (kaskoindu). Behar zaizkote bere izenak [errekei] atxiki edo laster kaskoinduko zauzku, jendeak<br />
bezala. Zerb Azk 47. v. tbn. Herr 26-8-1957 (ap. DRA, kaskoindu). Zure kaskointzerikan ez ditaike izan. Xa Odol<br />
153 (dirigiéndose al pueblo de Baigorri).<br />
gaskola. v. kaskol.<br />
gasna (L-ain, B, BN, S; Volt 81, SP, Deen I 276, Urt I 65, Ht VocGr, Lar, Añ, Lecl, Arch VocGr, VocBN, Dv,<br />
H), gazna (L, B, BN, S, R; VocBN, Gèze, Dv, H). Ref.: A (gasna, gazna); Lrq /gazná/; Satr CEEN 1969, 171;<br />
Izeta BHizt. � Queso. v. gazta. � Tr. Documentado en la tradición septentrional. La forma gazna predomina en<br />
textos antiguos y es la única documentada en los suletinos; en los modernos sólo hay gasna. Hay gazna en los 4<br />
ejs. suletinos documentados. � Ez nauzu iaitzi esnea bezala eta gatzatu gasna bezala? EZ Eliç 313. Aharra<br />
ziten artzainak, / ager ziten gaznak. Saug 99. Zeinek eskuan matoina, / zeinek soina / gaznaz bete daroa. O Po<br />
59. Ogi bezanbat gazna nahi luke. O Pr 346. Berze batzuek baliatzen dire balea gaznaren erhautsaz. Mong 592.<br />
Eragiñen dubela gasna ona. ConTAV 5.2.9, 141. Ogi ta gazna mahañilat. Etch 332. Gasna belearekin ioanen<br />
duk airean. It Fab 258 (en un texto contaminado de labortano). Olanda gazna batetan sarturik. Arch Fab 209.<br />
Bele gasna-dunaz ohartu deneko. Gy 1. Hamabost edo hogei egünen bürüko gazna horitzen da. Ip Dial 89 (Dv<br />
gasna; It gazta, Ur gaztaia). Ongi xukhatu ez den gasna gazikara gelditzen ohi da. Dv Dial 87. Bazuela iguzkiak<br />
zerbeit, halako gasna zuri bat iduri, aintzinean. HU Zez 96. Xingar eta arroltze, ardi-gasna gorritu, arno on,<br />
kafe eta ondoko. Lf Murtuts 40. Zu, gasna egiten? Zerb Azk 39. Arnoarekin hordituz, / edo gaznekin asetuz. Arti<br />
MaldanB 220. v. tbn. JE Bur 192. Barb Sup 46s. Ox 107. Zub 22. Etcham 163.<br />
- GASNA ARRASPATU. Queso rallado. � Estal zazu [makaronia] gasna raspatuz. ECocin 44.<br />
- GASNA-AZAL (T-L; gazna-axal S ap. Lh y Lrq; gasnaxal T-L). Molde para quesos. "Moule à fromage",<br />
"caserette" T-L.<br />
- GASNA-BEGI. "Gazna-begi (L, BN, S, R), ojos del queso" A.<br />
- GASNA-BELAR (Eliss GH 1931, 323). Malva silvestre.<br />
- GASNA BERATU. "Gazna beratia, gasna hartsu, orhatu edo joa" Alth in Lander RIEV 1911, 599.<br />
- GASNA FLAMENKA, G. FLANDES. v. flamenka (2), flandes.<br />
- GASNAKO (gaznako BN-baig). "Ez, eniz gaznakoa ez aragikoa, no, no soy aficionado ni al queso ni a la<br />
carne" A Morf 204.<br />
- GASNA-LEKU. "Cascale, [...] gasna egin lekhua, gasna lekhua" Urt IV 268.<br />
- GASNA-OHOL (gazna-ogol B ap. A; gasnola B ap. Izeta BHizt). "Tabla en que se curan los quesos" A.<br />
"Gasnolan patuitut gasnak" Izeta BHizt.<br />
- GASNA-OPIL. "Artotyra, gasna ophilla, [...] gasnóphilla" Urt II 377.<br />
- GASNA-SALTZAILE. "Casearius, gasna saltzaillea" Urt V 268. "Fromager, qui vend des fromages" H.<br />
- GASNA-TOKI. "Cascale, gasna tókia, gasna ezar lekhua" Urt IV 268.<br />
- GASNA-USTEL, GAZNUSTEL (BN-baig ap. A). Queso viejo (restos de queso fermentados, con gusanos).<br />
"Queso podrido" A. � Gasna ustel batekin sartua zelakotz hemen. Barb Sup 84.<br />
- GASNA-XERRAÑO. Tajada de queso. � Gero, to, ardi-gasna-xerraño bat, ahoaren garbitzeko. JE Ber 35.<br />
- GASNA XURI (BN-baig ap. Satr CEEN 1969, 171). Queso fresco de vaca.<br />
- GASNA ZAHAR (B). Queso viejo. "Gasna zarrak inder haundie" Izeta BHizt.<br />
- GASNA-ZALE (SP (sale), Urt). a) Aficionado al queso. "Gasna zale zare? aimes-tu le fromage?" Urt Gram<br />
477. � Gathu gasna-zale. Gy 244. b) "Casearius, gasnazalea, gasnaguillea" Urt IV 268.<br />
- GASNA-ZUMITZ (g.-zimitz T-L; gazna-zimitz B ap. A). "Cesto en que se amoldan los quesos" A. "Moule à<br />
fromage" T-L.<br />
� Etim. v. gazta.<br />
gasnagia, gaznagia (Lh (S)). � Tabla donde se curan los quesos.<br />
gasnagile (Ur), gazna-egile (S ap. Lrq). � "Casearius, gasnazalea, gasnaguillea" Urt IV 268. "Fromager" Lrq.<br />
gasnagintza. � Fabricación de quesos. � Ala kontrabandan, ala artzaingoan, ala gasnagintzan? Lf in Casve<br />
SGrazi 16.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
491
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gasnakagia, gaznakagia. � Quesería. � Hamar urthe horietan, zendikatak lan handiak egin dütü: [...]<br />
Larraiñen gaznakagia bat plantatü dü. Herr 12-11-1962, 3.<br />
gasnakari, gaznakari (S ap. Lrq). �1. "Qui aime le fromage" Lrq. �2. "Qui fait le commerce de fromages" Lrq.<br />
gasnakatu, gaznakatu (S ap. Lh y Lrq). � "(S-saug), faire beaucoup de fromages. Aurthen Elixirin gaznakatü<br />
tützü, cette année on a fait beaucoup de fromages chez Elichiry" Lh.<br />
gasnaketa (AN ap. A Morf). � "Fabricación de quesos" A Morf 155.<br />
- GASNAKETAN. "Gaznaketan, haciendo quesos (AN)" A Apend.<br />
gasnaki. � Porción de queso. � Ogian gehixago / Gasnaki emanez. Michel LPB 344.<br />
gasnaño. � Dim. de gasna. � Ori, gasnaño hau emanen diozu etxek'andreari. Barb Sup 86.<br />
gasnario. "Cascale, [...] gasna lekhua, gasnéroa, gasnarioa" Urt IV 268.<br />
gasnategi (Lh (L, BN)), gaznategi (L ap. A), gasnatei. �1. Lugar donde se guardan los quesos. "Tabla en que se<br />
curan los quesos" A. � Bi partadera pare gasnateiko. HerVal 222. Gasnateiko gilza berri bat zerrapua<br />
arriñaturik. Ib. 231. �2. "Gaznategi, fromagerie" Lrq.<br />
gasnatto. � Dim. de gasna. � Gasnatto bat ekarria dute. Barb Sup 88.<br />
gasnatze, gaznatze (S). � "Grand nombre de fromages" Lrq.<br />
gasnero. v. gasnario.<br />
gasnia. "(Git.), caballo" A.<br />
gasnola. v. GASNA-OHOL.<br />
gasnopil. v. GASNA-OPIL.<br />
gasnorroskilla. "Colliphia, bixkotxak, gasnorróskillak" Urt V 347.<br />
gaso. v. gaixo.<br />
gas-oil, gas-ual. � Gasóleo. � An ez zegoan oe-anketan "gas-ual" poturik! Anab Aprika 49.<br />
gasolina (G-azp-goi, AN-gip-5vill, B ap. Gte Erd 130 y 203). � Gasolina. "Ze erretzen ote duen gasolinatan (Ggoi-azp,<br />
AN-gip), zenbat litro gasolina erretzen du? (G-azp, AN-gip-5vill)" Gte Erd 203. � Larri xamar ibilli<br />
naiz eta gasolina pixkaten billa nator. JAIraz Bizia 72. Iru edo lau automobil sutan jarri, gasoliñaz igurtzirik.<br />
Erkiag BatB 147. Etzaitez sua ta gasolinarekin geiegi jostatu. MAtx Gazt 69. Emen gasolina usaia ote dagon.<br />
Lab SuEm 192 (v. tbn. 183). Kafe eta gasolina-eskasia gorabehera. MEIG I 194. En DFrec hay 24 ejs.,<br />
meridionales.<br />
- GASOLINAZKO. Que funciona con gasolina. � Ta Panamatik bi gasolinazko ontzietan (Euzkadi ta<br />
Alkartasuna) Atratoraño. JAIraz Bizia 73.<br />
gasolinategi. � Depósito de gasolina. � Burutik eginda al zaudete! nere ganbara gasolinategi biurturik. Lab<br />
SuEm 186.<br />
gasolinero. � Gasolinero (embarcación). � Arrantzurako oi ziran ontziyak eta gaurko egunez oi direnak oek<br />
dira: treñeroa [...], bapore txikia, gasoliñeroa. Elizdo EEs 1925, 213.<br />
gasometro. � Gasómetro. � Gasometroan izango zan [eztanda]. Lab SuEm 215.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
492
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gasta. v. gazta.<br />
gastaagin. v. gaztagin.<br />
gastabide. � "Occasion de dépenser" Dv. � Asko gasta-bide ta egiteko gaxtotarik urruntzen dituzte. Dh 197.<br />
gastadore. � Gastador. � An dabil bere Aita kamara injineroa, / Gastadoreai munak non egin erakusten. AB<br />
AmaE 186.<br />
gastagarri. "Propre à gâter quelqu'un" H.<br />
gastagin. v. gaiztagin.<br />
gastaina. v. gaztaina.<br />
gastainui. v. gaztainadi.<br />
gastaka (G-azp), gasteke (V-m). Ref.: Arzdi Peces; FauMar 28; Zubk Ond. � Raya.<br />
gastakeria. "Gâterie" H.<br />
gastalari (Añ), kastalari, gastari (Lar, Añ, H). � Gastador, disipador, pródigo. � Ebanjelioko seme gastalaria.<br />
Añ MisE 30. Alperra edo jokolarija edo kastalarija zarialako. fB Ic II 235. Kastalari burugin bategaz<br />
ezkondutia. fB Ic III 334.<br />
gastandi. v. gaztainadi.<br />
gastanol. v. GAZTA-OHOL.<br />
gastarazi, gastarazo, gastadu erazo. � Hacer gastar. � Zeuretu al badaizu ainbeste gastadu erazo baga<br />
bestiari. Astar II 30. Bear dan baxen geiago gastarazo badeutsezu, neba-arrebeen kaltean. Añ EL 2 150.<br />
gastaro. v. 1 gaztaro.<br />
gastatu (-au V-gip, G-azp, -eu V-arr; Lcc, SP, Urt I 62, Lar, Añ, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H), gaztatu (Ht<br />
VocGr 348, Lecl), goastatu (H), guastatu (Urt I 62, H), kastatu (Añ), kasta (V). Ref.: A (kasta); Etxba Eib<br />
(gastau); Totor Arr (gásteu); Elexp Berg. � Tr. Las formas en kast- sólo aparecen en autores meridionales<br />
(Lazarraga, Moguel, fray Bartolomé, Iztueta (Po 164), Goñi (108), Urruzuno (Zer 125), Txirrita, EusJok (109) y<br />
Enbeita (178)); hay además gazt- en Kirikiño (Ab II 81) y San Martin (gaztau Zirik 51). �1. Gastar (dinero,<br />
etc.); emplear (recursos, tiempo, etc.). � Tr. Documentado desde finales del s. XVI; al Norte es poco frecuente<br />
desde principios del XVIII. En DFrec hay 31 ejs. de gastatu. � Errealori kastaetarren / ez atzeratu pausorik.<br />
Lazarraga 1182v. Kontentu baga dakust ditudala / neure urte dulzeak kastaetan. Ib. (B) 1181vb. Sentidu baga<br />
kastatzen da / andiro aziendea. Ib. (B) 1159vb. Zuk eman zenerauzkidan ontasunak [...] aitzin-gibel behatu gabe<br />
gastatu ditudana. Mat 225. Orazionetan gasta dezake denbora hura. Ber Trat 60r. Ezta hartarakotzat itsasorik<br />
iragan behar [...] ez dirurik gastatu. Ax 319 (V 212). Onak gastaturik. Ib. 514 (V 331). Ez gasteetea denpora<br />
andia platikaan. Cap 127. Orritsetan du erhoak ona gastatzen, eta zuhurrak berea goitiatzen. O Pr 661. Ardit<br />
bat ongi gastatzen ez dakien gizona. Mb IArg I 163. Edozeñ diru gastatuko zenduke. Cb Eg II 63. Ondasunak<br />
Mundu onetan, zure umezurtxoetan gasta ditzaten. GavS 4. Hek dira lagünaren huntarzüner, destrüitüz edo<br />
guastatüz, damü egiten dütenak. CatLan 96. Ez daukat orain zer biurtu, gastau neban ostuba. Mg CO 74 (34<br />
kastau). Dana ta ez dana arduragabe gastatzea. AA III 625. Aziendak kasteetan ditubee. fB Ic I 41. Bere adiñik<br />
ederrena dutenean gastatu. Gy 59. Bilhatzeko non gasta bertzetan denbora. Hb Esk 4. Ez da zeren gastatu hitzik.<br />
Hb Egia 2. Gastatuagatik galanki, ez poltsa gutxitu eta ez dirua aitu. Bv AsL 130. Denborik galdu gabe eta<br />
esateko ardit bat kastatu gabe, erraz edukiko du egoki bere bazterra. GipNek 1903, 22. Len iru duro kastatu<br />
ditut. Tx B II 146. An be baidago ba nun gastau ementxe lez, gastateko bidiak ugari dira an be. Kk Ab II 132.<br />
Irion (gastatu) bearko duen diruaren kontua. Ir YKBiz 297. Ardao gozotan gastauko leukeez oien azpiko lastoak<br />
(V-ple). A EY IV 54. Berlinen ez da gai ortan egin / tinta gastatu besterik. Basarri 166. Eztitut gastatu [lau<br />
milloiak]. Izeta DirG 122. Berek eginik ez daukate ta / gastatu bestek eginak. Xa EzinB 129. Ez da, irudi ori<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
493
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
egiten, denbora ta dirua gastatu bearrik. Berron Kijote 212. Hizkera suntsikorraz, egunoroko berriketan<br />
oihartzunik gabe gastatzen dugunaz. MEIG IV 88.<br />
v. tbn. Hm 207. ES 177. LE Matr5 296. Gco II 33. JJMg BasEsc 120. Astar II 90. Bordel 138. Zab Gabon 68. Xe<br />
273. Sor Gabon 59. JanEd I 74. AB AmaE 226. Arr May 149. Apaol 47. AzpPr 40. Moc Damu 28. Iraola 72.<br />
Urruz Zer 113. Noe 75. Or SCruz 87. Tx B 16. Lab EEguna 74. Arti Ipuin 45. And Auzta 150. Anab Aprika 66.<br />
Osk Kurl 19. Salav 16. NEtx LBB 48. Uzt Sas 61. Mattin 66.<br />
� Emplear, consumir habitualmente, usar. AxN explica begi orde anhitz higatzen (280) por anteojo anitz<br />
gastatzen. � Erraziaz egiten da pikia, eta koral errazia anisko diona kemen gastatan digu argitako. Mdg 130 (v.<br />
tbn. 131). Ardua ere kastatzen dute, / ez aguardinta bakarrik. Tx B II 158.<br />
�2. (S ap. Lrq; VocBN, Gèze, H), goastatu (Lar, H (+ guas-), A). Estropear(se), deteriorar, deshacer, echar a<br />
perder. "Corromper" Lar. "Gâter" VocBN y Gèze. � Eztitzazuela egin zuen thesaurak lurreak, non zerrenak eta<br />
herdoillák goastatzen baititu. Lç Mt 6, 19 (He, Dv jaten, TB galtzen). Ni zugaiti naxana gastaetan. Lazarraga<br />
(B) 1194vb. Ezta [...] harrik haragia hala galtzen eta gastatzen duenik, nola konzientzia gaixtoak egiten baitu<br />
bere burua. Ax 423 (V 274). Etzitiala handi zure khorpitzaren handitarzünak edo edertarzünak, zuñ eritarzün<br />
txipi batek gastatzen eta itxusten beitü. Mst I 7, 2 (SP galtzen, Ch desegiten). Bizitze miserable eta gastatü haur.<br />
Ib. 22, 3. Mübliak oro xahü eta propi dütüke, deüsere gasta eztadin gogua hartzen dialarik. Mercy 40.<br />
Goastatzen eta desegiten dukanaz geroz berenez hain eder eta balioz laitezken obra sainduen merezimendua!<br />
Brtc 104. Aita Amen bekhatuaz gastatua dugun bihotzaren korruptzionea. Jaur 129. Etxean baziren gauzak /<br />
Gastatiak. Arch Fab 223. Eskas horrek gastatzen hainitzi odola. Hb Esk 172. Haren izpiritia ülhüntürik zen, eta<br />
harren bihotza gastatürik. CatS IV. Xenila batzu, zoinek zikhintzen eta gastatzen baitituzte hunkitzen dituzten aza<br />
hosto eta bertze gauza guziak. Elsb Fram 149. Bekhatiaz gastatü ditit [dohainak] eta zuri ützültzeko indigno<br />
errendatü. Ip Hil 230. Lilirik ederrena da, bena hunkitze batek gastatzen dü. Ib. 47. Goierrin beti gasteu eiten<br />
deude / jentean sanidedea. EusJok II 111. Zer den arduan azkarra, / oro beitütü gastatzen. Casve SGrazi 98. �<br />
Desgastar(se). � Atariko arriya gastatzen dana kurpillekin kotxia pasatzian... Sor AuOst 81.<br />
�3. (S ap. Lrq; H), goastatu (H + guas-). Mimar. "Gâter quelqu'un par trop de complaisance, de douceur, de<br />
petits soins. Haurrak gastatzea, gâter les enfants" H. � Haren haur gastatuak bereziki hiru. Hb Esk 93. Zertako<br />
dituzte gastatu, purifikatu, erranez: jaun errientek dutela beren eskuko Frantzia. HU Zez 210. Olentzerok, Bizar-<br />
Zuriren gisa, gastatzen ditu gure haurrak. Herr 26-12-2002, 1.<br />
�4. (V-gip, G-azp). Acabarse; agotarse. "Terminarse [...] Gastau da ixotu dogun argizaixa" Etxba Eib. "Arnasa<br />
gastauta hil" (G-azp). � Iya gastatu zaizkit / indarrik geienak. Bil 134. Erabilliaz sautu, gastau ta amaitzen<br />
diran gauzen jabe baño etziran jopu errukarri aek. Eguzk GizAuz 168. Onek letaniak geitu diran ezkero, ori<br />
sorginkeri ori gaztau ein dala entzun dogu (V-gip). Gand Eusk 1956, 223. Iretargia gaztatzen danian nora<br />
juaten dituk ba? SM Zirik 109. Gaztaiña biltzen asi eta gastatu arte, gastaiñakin afaria. And AUzta 46. Orduan<br />
txoria bazan ugari. Orain bakarren bat. Danak gastau dira. Ib. 55. Denbora juanda gastatzen dira / bai,<br />
gorputzeko indarrak. Uzt Noiz 71.<br />
�5. (V-gip, G-azp), kastatu (-au G-goi). Ref.: JMB AEF 1923, 115; Etxba Eib; Gketx Loiola; Elexp Berg.<br />
Morir. "Bart, goiz-alderutz gastau da bake baketan gure zarra" Etxba Eib. "Morir (una persona). Mikel goizeko<br />
bostetan gastatu da" Gketx Loiola. � "Terminar una línea eléctrica, de tranvía, trolebús, etc. Donostiko tranbia<br />
Benta-Berrin gastatzen da" Gketx Loiola.<br />
�6. "Abortar, umea (V) seina gastau" Añ.<br />
- GASTATU ERAGIN. Hacer gastar. v. gastarazi. � Kastau eragiten deutsee gurasuai, euren nagitasuna ta<br />
ardura gitxija gaiti, biar leukeen baño geijago. fB Ic II 142.<br />
gastatzaile (V-gip ap. Etxba Eib; G-azp; Lar, Añ, Dv, H). �1. Derrochador, disipador. � Alperrak, jokolariak,<br />
edaleak, gastatzalleak direalako. Añ MisE 211. v. tbn. And AUzta 150. Bai, gastatzaile segurrak dira / bainan<br />
ez langile finak. Xa EzinB 129. � gaztatzaile. (Como segundo miembro de comp.). � Heien aldean herriko atso<br />
irulle guziak / Etziren bertzerik baizen liho gaztatzailleak. Gy 77. �2. gastazale. "Qui gâte ou détériore (Sc)"<br />
Lrq. �3. "Gastazale [...], qui "gâte" un enfant (Sc)" Lrq.<br />
gastatze, gastaite (Lcc). �1. Corrupción. "Estragamiento" Lcc. �2. Dispendio, derroche. � Ez desohoreak, ez<br />
ienden erraiteak, ez onen gastatzeak [...] deusek ere eztu gibelatzen. Ax 341s (V 227).<br />
gaste. v. gazte.<br />
gasteiztar, gazteiztar. � Vitoriano, de Vitoria. � Gazteizen gazteiztar gazteak "Guridi" musikari ospetsuari<br />
gorasarre dirdiratsua egin diote. Herr 19-3-1959, 3.<br />
gasteke. v. gastaka.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
494
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gastena. v. gaztaina.<br />
gastereria. v. gaztekeria.<br />
gastiaso(r)o. "Gastiasoon pasa barik sagosai, se dice a las chicas que no han dejado las locuras de la juventud"<br />
Iz ArOñ. Parece ser en su origen un nombre de lugar.<br />
gastigar. v. astigar.<br />
gasto. v. gaizto.<br />
gaston (Lar � Chaho � Lh). � "Engaste" Lar.<br />
gastondu (Lar � Chaho � Lh). � "Engastar" Lar.<br />
gastos (SP, VocBN, Chaho � Lh, Dv). �1. Derrochador. � Heldu aita ona bere ume gastosagana legez. Hm<br />
207. Seme gastosa. SP Phil 45 (He 46 prodigalak). �2. (H). Costoso. � Erregelamendu extraordinario deitzen<br />
den forma luzea eta gastosa enplegatu gabe. Revol 103. Suphertasunak asko egiteko gaxto ta hauzi gastos<br />
phizten deraie. Dh 197.<br />
gastu (V-gip, G-azp; Lcc, SP, Urt I 62, Ht VocGr 348 (-zt-), Lar, Añ, Lecl (-zt-), Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv,<br />
H), gasto (H), kastu (G-to, AN; Añ), guastu (Urt I 62). Ref.: A (kastu); Etxba Eib; Elexp Berg. � Gasto. � Tr.<br />
La forma kastu se encuentra en Moguel, fray Bartolomé, Iztueta (C 154), Xenpelar (232), Urruzuno (Zer 30),<br />
Txirrita y Uztapide (Sas 230). Con -o final lo emplean Goyhetche y Lizardi (IL 122). En DFrec hay 93 ejs. de<br />
gastu, uno de gastü y uno de gasto. � Gehiago baitzekarkeien garraioaren gastuak obraren balioak baiño. Ax<br />
23 (V 13). Zeren ezta, hartakotzat, bat ere gasturik egin behar. Ib. 268 (V 179). Gasturekiko hankortarzunak,<br />
oinezko egiten ditu zaldunak. O Pr 518. Gure amorioaz egiten ditugun gastu erho hetaz. SP Phil 291s (He 292<br />
enplegu eta gastu). Gastu alper larregijak. Mg CO 164 (tbn. g. alper en Gco II 89, kastu alperrikako en fB Ic II<br />
185). Joten dau gure kastubak bost errial ta bost kuarto ta erdiraño. Mg PAb 75. Laburtuko litekez gastu<br />
kostotsuak. Añ LoraS 32. Irozo ditzakean baño gastu geiagotan sartzea. AA III 604. Lur-pheza bat asko urthez<br />
eta gastu handiak eginik lantu eta ontu duen ondoan. Dh 217. Egunian eguniango gastuba gitxitubagaz. Astar II<br />
159. Mediku, sendagaillutan egiñ diren gastoak. Gy 100. Gastuetan pharte hartzen dioelarik. Dv Lab 116.<br />
Jainkoa aski aberats zela haren bideko gastuen egiteko. Laph 51. Peseta batena egiñik gastua. AB AmaE 301.<br />
Janarekin egin bear nuen gastua. Sor Bar 56. Bi eskolen gastuak jasanez. HU Zez 114. Egiten digu gastu andia.<br />
Mdg 128. Esanaz ezeren gastu gabe egongo zirala. Iraola 105. Urteko gastuen kontua ikusi ebanian. Kk Ab I<br />
109. Yoan-etorriko txaupenak (gastuak). A Itzald II 75. Gerrako gastuak nola zuritu. Or SCruz 34. Bere gain<br />
hartzeko itzuli horren gastu guziak. Ardoy SFran 250. Bagenituzke zintak eta diskak gehiegizko gasturik gabe.<br />
MEIG VI 135.<br />
v. tbn. JJMg BasEsc 274. JesBih 422. Gy 140. Hb Esk 170. Bil 87. PE 151. Ud 22. JanEd I 24. Noe 60. Bv AsL<br />
26. Zby RIEV 1908, 87. Azc PB 238. Itz Azald 98. AzpPr 51. EusJok 46. Arrantz 110. Basarri 123. Arti Ipuin 57.<br />
Osk Kurl 19. Lab SuEm 197. Berron Kijote 190.<br />
- GASTUAN IBILI. Gastar, derrochar. � Kastuban zertan ibilli biar du / txorakeriyan alperrik? Tx B II 67.<br />
Lanetik gaur be sobrarik ez da / ibiliteko gastuan. BEnb NereA 217.<br />
- GASTURA. (Precedido de gen.). A costa (de). � Diputazioak bere kostura eta gastura onartu zuen Seinorioko<br />
zora etxean. Arti Ipuin 66.<br />
- GASTUTAN. A costa de. � Haur osteak ikusi, buraso gastutan, / Urthe multzu egoten eskola handitan. Hb<br />
Esk 4.<br />
- GASTUZ. (Precedido de gen.). A costa (de). "Ene gastuz, à mes dépens" SP. � Zarela hekin [pobreen]<br />
kuisinari, bai eta zure gastuz, zarela hekin xuritzaille eta antolatzaille. SP Phil 272 (He 275 zure gastuz).<br />
Probinziak bere gastuz etxe aren aurrean eragin zeban Elizatxoan. Izt C 459. � A costa de (no ref. a gasto de<br />
dinero). � Hori [gizonaren etsaiak haren etxekoak direla] frogatu dut ene gastuz. Ch III 45, 4 (Mst ene khostüz,<br />
Leon nere gostuz; SP ene kalteak egin nau iakinsun).<br />
gastutxo. � Dim. de gastu. � Lagun artian semiak egiten zituan [sic] gastutxuari begi errebesakin begiratzen<br />
zion [...] aita diru zale ark. Bv AsL 26.<br />
gasun. v. gatzun.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
495
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gasupa (Lar, H), jasupa (H). � "Salto" Lar.<br />
gasupaka (Lar). � A saltos, saltando. � Egaka, gasupaka (saltoka), txio-txio bigunetan. Ag AL 54.<br />
gasupatu (H), jasupatu (Lar, H). � Saltar.<br />
gasura. v. gazur.<br />
1 gata (V-m; Lh; -th- L ap. A; SP, H), gatta (FauMar 36, T-L). Ref.: A; AEF 1960, 20. � "Gata, lija negra, pez<br />
grande, dañino, lleno de aceite" A. "Saboga, lacha (Alosa fallax)" FauMar 36. "Sabalo, saboga [...] sardina<br />
arenque (Alosa alosa)" Ib. 36. "<strong>Fe</strong>inte (alose)" T-L. "Close jeune" Lf GAlm 1957, 31. "Lija" AEF 1960, 20. �<br />
Kolaka eta gata aro da egun hautan. Gure arraintzariek bildu dute saretara ederrik [...]. Balio du segurki,<br />
arrain hoik diren prezioan. Herr 29-3-1956, 2.<br />
2 gata (VocBoh 102, A), gate (Michel LPB 144). � Camisa (en el habla de los gitanos vascos). � Erantzi<br />
naukon gata parnoa [='la limpia camisa'], / txaribelerat eramaitean. Mirande Igela 28.<br />
gatanbore (-th- SP � A, H), gatanbor, gatamore (Dv � A), katamore (L-côte, BN ap. A; H), katanbore (H).<br />
� Pandero; atabal, tamboril, tambor. "Pandereta" A. � Spirituek hartuko tuzte gathanboreak / Eta hekin<br />
mintzatuko boza ederren aireak. EZ Man I 87. Haren izena bezate / Gathanboretan lauda: / Gitarrez eta<br />
maniurez / Ohorezki gomenda. Hm 99. Gathanbore soinuz (Iud 11, 34). Lg I 220 (Dv atabala joz). Nik ez det<br />
lore-ederrik zuri eskaintzeko, / txistu, gatanborerik zuri ondratzeko. BertsZB 150. Gathanborak eginez saski<br />
hustuekin, / Eta aphaleko boz, kaldera tzarrekin. Hb Esk 230.<br />
gatazka (A, que cita a Hm). �1. Luchando, peleando. � Ni hil nahiz dabilzanok / Hilen dira gathazka, / Eta<br />
dira geldituko / Azearien bazka. Hm 89. �2. (Lar, H), gataska (L-ain ap. A; Dv, H), katazka, kataska. Disputa<br />
(verbal o física); batalla. "Pelea", "riña" Lar. "Debate, disputa, lucha de cuerpo a cuerpo" A. � Bere baitharik<br />
emanak baitira gudura eta gathazkara. ES 175. Erromesiak urruntzen du bihotzen bakea eta berratzen izpirituen<br />
gathaska. Hb Egia 62. Aberekeria zen gathaskan adimenduarekin. Ib. 91. Ez naiz bethi gathaskan hariko eta ez<br />
naiz azkeneraino samurrean egonen. Dv Is 57, 16 (Ker eztabaidan jardungo). Kanporat khen zatzu munduko<br />
kasailak eta bizioen gathaskak. Dv Imit IV 12, 1 (ap. DRA). Etxean egoitea hobe da, gathaska horietarik urrun.<br />
Isoard 57 (ap. DRA). Hasten dira berriz gataskan. JE Bur 170. Mintzatzen dira Orriagako gataskaz. Zub 30.<br />
Gataska luze batean sartzen dira bi gizonak, biak erdaraz. JE Ber 46. Nere alabak kataskan arrapatu ta eraman<br />
dizkit. Zait Sof 132. Anai-arrebak gataskan ari dira. Mde Pr 70. Barneko gatazka eta burrukaldi hori. Arti<br />
Tobera 273. Bere usteen alde gatazka bizian ibili ondoren. MEIG VI 77 (III 138 katazka). �3. + katazka (G-to,<br />
B, BN-baig). Ref.: A; Izeta BHizt. "Esfuerzo grande. An ari dira katazkan, lertzeko zorian, eta eztu gauza onik<br />
egingo (G-to)" A. "Esfuerzo. Katazka ederrak in gintuen" Izeta BHizt. � Egiñal eta katazka guziakin erasorik<br />
ataka edo bretxa idiki zuten. Arr ASIgn 5. Bere katazka guziak-gatik arria baño geiago eziñ mugitu zan. Arr May<br />
82. [Satanasen] katazka guzien damuz ere. Ib. 155. Kataska larri artan nabillela arrauna autsi. Ill Testim 27.<br />
Katazkan (aleginka) alegina egiten dutenek. Zait Plat 6. Gatazka bizian zenbait gai zail eta gaitz euskaraz<br />
adierazi nahian. MIH 78s. Leku malkarretan barrena, katazka bizian, dabilen gurdi zahar negartiak. MEIG II<br />
69. �4. "(S), eludiendo. Se dice de los bueyes que en el yugo tienen el vicio de inclinarse demasiado al eje del<br />
carro para eludir la carga" A.<br />
- GATAZKA-LEKU. Campo de batalla. v. gathazkako lekhu en Etcheberri de Sara (114). � Begiratu ere nuen<br />
gatazka-lekutik, / eta ez nuen ikusi batere hilotzik. Arti MaldanB 225.<br />
gatazkari (Lar), gataskari (T-L). � "Peleador" Lar. "Disputeur" T-L.<br />
gatazkatu (Lar), gataskatu (L-ain ap. A; Dv). �1. "Pelear" Lar. "Se quereller" Dv. "Disputar, luchar de cuerpo<br />
a cuerpo, a derribarse" A. � Eztute izanen ihardukitzeko paradarik eta ez gathazkatzeko etsairik ere. ES 186 (v.<br />
tbn. 114). Partidak dire bai lothu, / Eta luze gudukatu, / Pletiatu, gathaskatu. Gy 35. Lau fededunak orduan<br />
zaizkote ahalikako errementa guzieri lothu eta paganoekin gathaskatzen dire. Prop 1910, 219 (ap. DRA). �2.<br />
gataskatu (Lh). Escarbar en el suelo (las aves de corral).<br />
gate. v. kate; joate.<br />
gateatu. v. kateatu.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
496
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gatelu. v. katilu.<br />
gatero. � Nombre de un personaje de la mascarada suletina. Cf. gatuzain. � Ligi-ko gatheroa gathia bezaiñ<br />
zalha; oraindik hun, hobe izanen. Eskual 17-1-1913 (ap. DRA).<br />
gatibaleku, katialeku (V-gip). � "Lugar donde el ganado no puede salir (en el monte)" Iz ArOñ.<br />
gatibatu (Lar; -th- SP, Urt III 5, H), katibatu (Lcc (-du), Lar, H), katigatu (V, G ap. A), katiatu, katibutu (Añ),<br />
katigutu (V-gip ap. Etxba Eib; Añ). � Tr. La forma gat(h)ibatu la emplean los autores septentrionales y algún<br />
meridional moderno; gatigatu aparece (junto con kat-, más frec.) en Moguel y Vicenta Moguel. Las variantes<br />
con k- inicial, si exceptuamos a Etcheberri de Ziburu (kaptibatu) son exclusivamente meridionales; la más usual<br />
(ya atestiguada en Lazarraga y en dos poesías vizcaínas del s. XVII) es katigatu, aunque desde finales del s. XIX<br />
va aumentando el uso de katiatu, hasta hacerse en la segunda mitad del XX más frecuente que la anterior.<br />
Katibatu, además de en unos versos citados por Lope de Vega, se encuentra en algunos autores guipuzcoanos<br />
como J.I. Arana (SIgn 61), Iraola o Elizondo; emplean katibutu Echagaray (218) y Lardizabal, katigutu Echeita<br />
(Jos 188) y katigitu Akesolo (Ipiñ 31). En DFrec hay 4 ejs. de katigatu, uno de katiatu y uno de katibatu. �1.<br />
Apresar, hacer preso; cautivar (tbn. fig.). "Faire ou devenir esclave" SP. "Cautivar" Lar, Añ. "Encadenar" A (tal<br />
vez por cruce con kate(a)). � Tr. Usado al Norte por autores de los ss. XVI y XVII; al Sur se encuentra desde<br />
finales del s. XVI hasta nuestros días. � Gathibatu nuzu. E 193. Gero gathibatu neure gorputza. Ib. 203. Baina<br />
badakusat berze lege bat [...] bekhatuaren legeari gathibatzen neraukonik. "Me rendant captif à la loi de péché".<br />
Lç Rom 7, 23 (He gathibu errendatzen). Silviak katigaturik nauko. Lazarraga 1152v. Zure begiok ekusizkero, /<br />
banago katigaturik. Ib. 1171r. Zana librea ahek gaiti katiga zidilla. TAV 3.1.22. Zure begi ederrok, / Ene<br />
lastana, / Katibaturik nabe / Librea ninzana (Versos citados por Lope de Vega, 1615). Ib. 3.1.23. Gathiba<br />
nazazu. Harb 382. Baldin behin libreki ikhusten badut, beldur naiz bigarreneko gathiba nadin. Ax 394 (V 257).<br />
Katigatu ninduzun librea ninzana. ConTAV 5.1.4. Etzaitu deusek ere gathibatuko. SP Imit III 27, 1. Pasinoe<br />
txaarrak katigetan ninduban. Mg CO 260. Zenbat arima argal dagozan mundubagaz katigaturik. JJMg BasEsc<br />
161. Zenbat arerijo il, zatitu, eta katigatu eztitu modu onetan? Astar II IX. Zer poza artu neban bere biotza<br />
katigau barik egoala jakiteaz! Ag Kr 115. Laborariak zeudek hi katigatu nai. Arti MaldanB 205. Bi ordutan<br />
katiatuta egon ondoren [eskola-umeak], zoro-gisa amiltzen dira jolas-lekura. Vill Jaink 140. Bere burua<br />
gatibaturik edo zigorturik daukala. PPer Harrip 74. � Trabar, estorbar. "Embarazar, [...] katibatu" Lar. "Ocupar,<br />
dar que hacer y embarazar, katibutu, katibatu" Ib. � Aragijaren gurari gaistuen ta munduko arduren laarrak,<br />
zeintzuk katiatu ta atzeratuten dabeen ezkondubaren arimia zerurako bidetan. fB Ic III 327. � katibatu,<br />
katigatu, katiatu, gatigatu. Atar, sujetar; enredar. � Ala dute arrapatzen / ta lokarri sendoakin gatigatzen. Mg<br />
in VMg 99. Soka ta kateakaz lotu, estu ta katigaturik. Añ NekeA 255. Lokarriakaz katigetan. Zav Fab RIEV<br />
1909, 30. Pañuelo urdiñ polit bat orratzagaz katigau nairik ebillela. Ag Kr 51. Amuz katibatuta gero, arrai oek<br />
txalupa-barrura sartzeko. Elizdo EEs 1925, 248. Biotz osoa menderatu zioten Peru-<strong>Fe</strong>rmiñi eten-eziñeko sare<br />
leun batetan bezela katigatuz. Mok 8. Esku batetik neska katiatuz. Etxde JJ 236. Ondo katiatuta eukatzun zure<br />
Joxepa maltzurrak! Bilbao IpuiB 45. � Retener (no ref. a personas). � Ogija lotu edo katigatu biar ez jakee<br />
otseiñai. Mg PAb 71. � "Katiau, katigau, enlazar [...]. Pieza bata bestiakin katiau biarra izangok, alkarrekin<br />
katiatzekuak ditxuk-eta" SM EiTec1.<br />
�2. katibatu (Lar), katigatu, katiatu (V-gip, G-azp-bet), kaptibatu, katigitu (V-arr), gatigatu. Ref.: Iz ArOñ<br />
(katíatu); DRA (katigitu). Enredarse, trabarse. "Embarbascarse, trabarse, enredarse" Lar. "Katíatu, katíaketan,<br />
enredarse" Iz ArOñ. � Tr. Además de en Etcheberi de Ziburu, se documenta en autores meridionales (gralmte.<br />
vizcaínos) desde principios del s. XIX. � Hau gertha artean mihia / kaptibatuko zaitzu. EZ Noel 162.<br />
Berbeetan, labandu ta ezetan katigatu baga. Mg PAb 197. Arija katigatu ta nastuten danian. Ib. 139. Ala<br />
aterako didazu [eztarrian] gatigatu zatan ezurra. VMg 8. Katigatu zitzaion bere adarra txarakako otatza ta<br />
larretan. Ib. 54. Neretzat ezkutatua zeukaten artean berean, gelditu zan katigatua beren oña. (Ps 9, 16). Ur in<br />
BOEg 653. O neure Erri katigatua / Bateztasunen sarean. AB AmaE 69. Alantxe egoten zirean atunek, geure<br />
amuetan katigatuteko astia artu ezinik. A BGuzur 138. Este zabalak eukiarren arto orez bete ta katiatuta egoan<br />
lez ezin eban iruntsi. Ezale 1898, 349a. Arrañ ederren bat katigau ei jako bere... diruan. Ag Kr 145. Eskuaz<br />
kentzen zizkaten katigatuta gelditzen ziran espal zatiak. Ag G 103s. Txapela kaleko parol baten katiatu zitzaion.<br />
Urruz Zer 48. Euren aboetatik, kerexak bata bestiagaz katigatuta otsaratik lez, urteten ziran [...] txakurkerijak.<br />
Kk Ab I 33. Itz au esatean eztarria katigatu bailitzaion bezela. Alt LB 94. Oiñak lurrean katigatu bailitzakiozan.<br />
Erkiag Arran 97. Eztarri-eztarrian katigatuta eukan azurrak. Bilbao IpuiB 225. Sasietan katiatutako ardien ulemaluten<br />
antzekoak. Gand Elorri 224. Akerra sartu zaio sotana artean eta an darama gure bikarioa bere<br />
adarretan katiatua. NEtx LBB 175.<br />
v. tbn. Katiatu: Noe 110. EgutAr (ap. DRA). M. Oñatibia Baserria 134 (ap. DRA). Katigatu: Erkiag BatB 97.<br />
� Embarazarse, ser estorbado. � Ku ku egiñaz beren arraultzaz / katibatutzen ez dira; / eztakit nola biltzen<br />
dituzten / txantxangorriyen kabira. Iraola EEs 1913, 70.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
497
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
�3. Obstaculizar. � Israeltarrai Jerusalenerako bidea zerbait katibutzen zien. Lard 116.<br />
�4. Prohibir, vedar. � Jaiegun katigatubetan abarkak jostia, esiak istia. CrIc 63.<br />
�5. Quedar encantado. � Usteko dute oso fede onez paperian azaldu diralako mundu guziya eta beste asko<br />
katibatzen dirala aien ezkontzaz. Iraola 126.<br />
�6. Quedar embarazada. Cf. gatibu (2). � Alkarrekin modu itxusian ibilliak omen ziran, ta katiatuta, aur<br />
egiteko alegia, gelditu zan andre ori. PEItz 160.<br />
�7. "Katiau, katigau, ocupar. Makiñia beste biar baterako katiau juek" SM EiTec1.<br />
gatibatze, katigatute. � Apresamiento. � Zelatakada oneekaz, bertatiko agertute, erijotza, katigatute eta<br />
eroiena kendute oneekaz. Astar II X.<br />
gatiberia. v. gatibueria.<br />
gatiberio, katiberio, kaptiberio, kautiberio, katigario. � Cautiverio, cautividad. v. gatibutasun. �<br />
Demonioaren kaptiberiotik. OA 33. Gure pekatuetati eta demonioen kautiberioti. Cb CatV 25 (CatLlo 21,<br />
CatBus 15, CatAe 26, CatSal 27, CatR 27 y CatUlz 18 kautiberio; Gco II 9 katiberio). Denbora luzean bizitu<br />
ziran Ejipton katiberio gogorrean. AA II 5. Erraz asmauko leukee eureentzako libertade oso bat besteen<br />
katigarijorik gogorrenagaz. JJMg BasEsc (ed. 1845), 56. Zeren Galgala katiberiora eramana izango dan. Ur<br />
Am 5, 5. Gatiberioa eta miseria, fuera, fuera! Arti Tobera 265.<br />
gatibu (Lar, H; -th- SP, Urt I 181, VocBN, Dv), katibu (G; Lar, Añ, H), katigu (V, G; Añ), gatibo (H (-th-)),<br />
gatigu (Lcc), katibo (Chaho), katiu (V-gip), kaptibo, kaptibu, kautibo, kautibu. Ref.: A (katibu, katigu); Etxba<br />
Eib (katigu, katiu); Elexp Berg (katigu). � Tr. Al Norte domina la forma gat(h)ibu (al Sur sólo hay algún ej. en<br />
Ubillos) hasta principios del s. XIX, época en la que pierde su hegemonía en favor de gat(h)ibo. Kaptibo, -u<br />
aparecen en Leiçarraga (alternando con gathibu), Etcheberri de Ziburu, Tartas (Onsa 166), Belapeyre (I 51),<br />
CatLan (80), CatS (44) y CatJauf (28) y entre los meridionales en Irazusta (34); en Dechepare se encuentra<br />
kaptiba (femenino) junto con gathibu, en un mismo verso. Katibu lo emplean autores guipuzcoanos y, en alguna<br />
ocasión, Añibarro (NekeA 225). La forma vizcaína katigu (atestiguada ya en el s. XVI) es empleada tbn. por el<br />
alavés Lazarraga y algunos guipuzcoanos en el s. XX. Kautibo (kautibu en Lazarraga y Ochoa de Arin),<br />
exclusivamente meridional, aparece sobre todo en catecismos. Hay además gatigu en Vicenta Moguel y, ya en<br />
nuestros días, en Azurmendi. En DFrec hay 4 ejs. de gatibu, uno de katibu y 3 de katigu. �1. (Usado<br />
frecuentemente como complemento predicativo). Preso, cautivo; esclavo. "Captif, esclave" SP. "Preso,<br />
castigado. Bazkaittara barik, katigu laga dau maixuak eskolan zure semia" Etxba Eib. "El que 'paga' en ciertos<br />
juegos infantiles. Ala! oinguan zeu za katigu" Elexp Berg. � Tr. Documentado desde Dechepare; su uso<br />
disminuye en el s. XX. Al Sur es más usado por los vizcaínos. � Ni gathibu nadukana. E 133. Bilbaon katigu<br />
dago Salinasgoa (c. 1566). TAV 3.1.11. Eta gathibu dadutzatenak emazteto bekhatuz kargatuak. Lç 2 Tim 3, 6<br />
(Lc 4, 19 kaptibo). Gaxo ninzala, / ez nendukazun kontuan, / ez geiago / katigu nenzan lekuan. Lazarraga 1199r.<br />
Jentil honbre penadua, / enegaiti kautibua. Ib. 1143r. Gathibu ninzen, zuk libratu nauzu. Mat 278. Eramo zutela<br />
kautibo. Ber Trat 114r. Zuk linbotarik arima / kaptibuak libratu. EZ Noel 57. Nahi dut ni naizen zure gathibua.<br />
Harb 411. Errege eta libre nintzena, muthil eta gathibu egin bai naiz. Ax 389 (V 254). Katigu dagoana Mauru<br />
errian erraskateetea. Cap (ed. 1893), 14. Gathibuok penaturik / Bizi ginen orduan. Hm 141. Gauzen gathibu<br />
egiten gaituela. SP Phil 458. Hainek eskuara nahi luketela egin den baino gathibuago eta lothuago. ES 102s.<br />
Kautibu dagoana. OA 100. Bere pasioneen gathibu gelditzen dire. Ch III 53, 3. Gathiboak libertatean emaiten<br />
zituzten. CatLav 311 (V 154). Bertze lege bat [...] bekhatuzko legearen azpian gathibu errendatzen nauena. He<br />
Rom 7, 23 (tbn. Dv; TB presoner, IBe menpean, Bibl preso). Sekula guzietan gure katibu izango aiz. Cb Eg II<br />
119. Zerbitzatua zen neskatxa gathibu Israelgo herritarik erakharria izan zenaz. Lg I 370. Luzaro egon zan<br />
gatibu Ijiton. Ub 23.<br />
� (ss. XIX y XX). Mutilbát zégo kautibo morobáten étxean. LE Doc 100. Ekusi zuenean bere burua gatigu.<br />
VMg 22. Deabruaren zorigaiztoko katibu edo menpeko billauak. Gco II 24. Bera katigu lotutera soldaduakaz<br />
eldu zanean. Añ MisE 93. Arzen ditu katigu postarijak. Astar II IX. Gathibo zaukan bere puxantzia lazgarriaren<br />
aztaparretan. MarIl 94. Libratu zituen milla ta bosteun kristau katibu zeuzkatenak. Izt C 482. Zuen nahien /<br />
gathibo garela izanen. Gy 111. Gero ekarri zien katibu utzi zuten anaia Simeon. Lard 57. Gathibu bat bezala<br />
burdinazta nezake. Dv LEd 261. Edo hiltzen dituzte, edo gathibo eremaiten. Laph 60. Katibu zeuden kristau<br />
beartsuentzat. Arr May 187. Arbasoen parrean gu zer gathiboak! Zby RIEV 1909, 233. Ordurate katigu eukazan<br />
Espaiñiar guztiak [...] azkatu. Ezale 1899, 47b. Gathibo edo esklaboak ditu langile. Prop 1906, 84. Ipiñi eben<br />
katigu gela illun baten. Echta Jos 107. Katigu-erremulari bialtzia. "In galera". Otx 73. Judeako jendea gathibo<br />
edo preso. Zerb IxtS 67. Neure griña, joera ta senen jopu ta katigu naizelako. Txill Let 90. Babilonian katigu /<br />
baikeunden euskaldunak. Arti MaldanB 199. Gerlan artutako katibuei begiak ustutzen zitzaizkienean. Vill Jaink<br />
181. Libertade gatigua / bota duen amildegitik libratzeko. Azurm HitzB 30. Handi ala xehe, gatibu ala esklabo<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
498
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
askatu. Lf CEEN 1973, 122. Katibu-bizitza ta askatasuna aipatzekoan jartzeko. Berron Kijote 20.<br />
v. tbn. Katigu: Mg PAb 211. VMg 26. JJMg BasEsc 33. Zav Fab RIEV 1907, 543. Ur MarIl 22. AB AmaE 26.<br />
Itz Azald 120. SMitx Aranz 221. Gand Elorri 160. Berron Kijote 102. Kautibo: CatBurg 32. El 12. Cb CatV 46.<br />
CatLlo 52. CatB 52. CatBus 27. CatAe 50. CatSal 51. CatR 51. Legaz 34. CatUlz 36. Gat(h)ibo: Gç 48. Brtc<br />
106. Monho 48. CatLuz 20. Elsb Fram 92. Lap 147s (V 65). Arb Igand 113.<br />
� kaptiba. (Con marca de género). � Ni gathibu nadukana kaptiba da berzeren. E 133.<br />
� Enredado, trabado; obstruido. "Katíu daó, está enzarzado, enredado" Iz ArOñ. � Mihia dute gathibu, flako eta<br />
lothua eskuaraz mintzatzeko. ES 167. Nire biotza egongo da bekatuen sareakaz eta lokarriakaz nastiturik eta<br />
alde guztietati katigu. Añ EL 2 28. Oraingo neskatillek / Daukie engañue; / Uskerra botateko / Katigu kañue (Varr).<br />
AEF 1930, 11. Sasitzan katigu, / urratu ta zauri, / otsoek ildako / bildots bat dirudi. 'Enredado'. Gand Elorri<br />
37.<br />
�2. katibu (Lar), katigu (V-ger-m, G ap. A; Añ). "De las embarazadas decimos katibu dira" Lar s.v. horro.<br />
"(Estar en) cinta" Añ. "En cinta, parturienta" A. Cf. gatibatu (6). � Katigu dagozan emakumiai eragozten jakue<br />
dantzan bakarrik egitia. fB Olg 36 (v. tbn. Ic II 47). � Ezaguturik San Joseren sospetxa ta zeloak bere sabel<br />
katiguan ikusten ebanaz. Añ NekeA 251. Aurdun edo gorputz katibuarekin zegoala. Lard 16.<br />
�3. "Ocupar sitio [...]. Tal cosa está ocupada, katibu o katigu dago" Añ.<br />
�4. Cautiverio, cautividad, esclavitud. "Prendimiento, gatigua" Lcc. Cf. gatibutasun. � Ez dot neure bizian /<br />
izan nik bildurrik, / ez ez katigurik. Mg PAb 97. Ejitoko katiguti librau zindudazana. fB Ic I 23 (tbn. en Ic III<br />
274). Baña edontzizaia Erregearen adiskidetasunera biurtu bazan ere, Josez etzan oroitu, eta au bere katibuan<br />
gelditu zan. Lard 53.<br />
�5. Impedimento. � Ezin inor ezkondu legiteke, ezkontziak balijo dabela, Eleisiak senikerako katiguba kendu<br />
bagarik. fB Ic II 71.<br />
�6. Desgraciado, infeliz. � Niretzat az, txakur, gauz'ez, katibu, / ez doana ez erparik ez zanik. Zav Fab RIEV<br />
1907, 543 (rimando con katigu 'preso').<br />
- GATIBUAN. Sujeto. � Txarrantxia deritxon / orrazi askatuban / ikusten da ostera [linoa] / ondo katiguban.<br />
Mg PAb 144.<br />
- GATIBUTAN. En cautividad. � Libertatia nola baita gauzetako hobena, / gathibutan egoitia hala pena<br />
gaitzena. E 249. Gathibutan hil enadin. Ib. 249.<br />
gatibudi. � Conjunto de cautivos. (Con ese sentido es con el que Haraneder, al igual que Duvoisin, parece haber<br />
interpretado el lat. captivitas). � Iganik goiti, gathibu eraman izan du gathibudia eta egin darozte emaitzak<br />
gizonei. "Ascendens in altum captivam duxit captivitatem". He Eph 4, 8 (Lç kaptibo eraman ukhan du<br />
kaptibitatea, Dv gathibu elemeniak).<br />
gatibuera, katibuera (Lar), katiguera. � "Embarazo" Lar. � katiguera. Cautividad. � Ateraten gaitubala<br />
Dibrubaren mende edo katiguerati. CrIc 131. Pekatubaren katiguera. Ib. 20. Israelgo semeak Ijitoko<br />
katigueratik atera ezkero irugarren illean. Mg in BOEg 3349.<br />
gatibueria (Lar, H (-th-)), gatiberia (H), katiberia (Lar, Añ). � "Cautiverio", "cautividad" Lar. � Itzul ezazu, o<br />
Iauna, / Gure gathiberia, / Eguberdiko partean, / Nola uholderia. Hm 140.<br />
gatibugarri, katibugarri (Lar). �1. "Embarazoso" Lar. �2. katigugarri, gatigugarri. Instrumento, medio para<br />
apresar. � Zelan urratu edo desegingo ditugu arerio onek ifinten deuskubezan lakio edo katigugarriak? CrIc 15.<br />
Izan didilla beren maia lakirio edo katigugarria. Mg CC 252. v. tbn. VMg 37.<br />
gatibugo (-th- Dv, H). � "Captivité" Dv.<br />
gatibutasun (-th- SP, Urt I 181, Dv, H), katibutasun (Añ, H), katigutasun (Añ), gatibotasun (T-L),<br />
gatibatasun (-th- Chaho). �1. Cautiverio; esclavitud. "Captivité, esclavage" SP. "Cautiverio", "prisión" Añ. �<br />
Ignoranziazko gathibutasunean eta subiekzionean diradenak. Lç Ins A 7v. Ejiptoko gathibutasunetik. Mat 359.<br />
Gizona gathibutasunetik libratzea gatik. Harb 312. Etzuten konsideratzen gathibutasun hartan iragaiten zuten<br />
bizitze gaixtoa. Ax 519 (V 334). Behar ditu bere gathibutasuneko arropak erauntzi. SP Phil 20 (He 19<br />
gathibotasuneko). Babiloniako gathibutasunean. ES 107. Bekhatuaren gatibotasunetik. Ch I 22, 2. Oi<br />
gathibutasun esti eta maitagarria! Ch III 10, 6. Eta hala gathibotasunetik pasatu gara Jainkoaren umen<br />
libertatera. CatLav 396 (V 191). Kondemnatuak izatea bethiko gathibutasunerat. Lg I 196. Demonioaren<br />
katibutasunetik ateratzeagatik. Ub 130 (21 gatibutasun). Gu gabilz kate ta katigutasun lotsagarri bat urratuten.<br />
Mg PAb 205. Larogeita amar urtean igaro bear zuten katibutasun negargarria. Lard 63. Liburu zahar eta berri,<br />
gathibotasuneko aitzinean eta ondoan izkiribatu zirenak. Hb Egia 5. Eriotzako edo katibutasuneko perilletik<br />
gorde bazuen ere. Aran SIgn 87. Debruaren gatibotasunian eta ifernuko bidetan daudenen aldian. Prop 1876-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
499
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
77, 14. Babiloniako gatibotasuna. Arb Igand 71. Ezkontzen baniz, ikusten dut gatibotasun eta pena handienen<br />
erdian sartzera noala. Lf Murtuts 35. Ihes egiteko / katigutasunetik. Arti MaldanB 194. v. tbn. Gat(h)ibotasun:<br />
Gç 103. CatLuz 12. Jaur 149. Laph 96.<br />
�2. "Katigutasun (V, G), [...] preñez" A.<br />
�3. "Katigutasun (V, G), embarazo, obstáculo" A.<br />
gatibutegi, katigutegi. � Cárcel, calabozo. � Sartu zuten laster katigutegi edo karzelan. Mg in BOEg 3349.<br />
Tramana ta Brix errizañak, tatarrez, katigutegira eroiezan bitartean. Ag Kr 176. Egun atan sartu ebezan<br />
katigutegian (cárcel). Echta Jos 120 (v. tbn. 268).<br />
gatigu. v. gatibu.<br />
gatillo. v. katilu.<br />
gatillu. � Gatillo. � Neurtu nebazan luze-laburrak, oratu neutsan gatilluari, ta, su ta gar, mutillek, laster<br />
entzun zirean gabaren ixiltasunean tiro ikaragarri bi. Bilbao IpuiB 107.<br />
gatillu. v. katilu.<br />
gatilu. v. katilu.<br />
gatilutra. v. katilutara.<br />
gatin. v. kate.<br />
gato. � Pastel. � Bada molde bat burrastatua eta ixurtzen betan ophil gatoa barnerat. ECocin 39.<br />
gatsei. v. gatzagi.<br />
gatseme. v. gazeme.<br />
gatta. v. 1 gata.<br />
gattume. v. katakume.<br />
gatu. v. 1 katu.<br />
gatulu. v. katilu.<br />
gatume. v. katakume.<br />
gatumenta. "Bryonia, [...] basa gathumenta" Urt III 412.<br />
gatuxpelko. "(R), agracejo (Bot.)" A.<br />
gatuzain. � Nombre de un personaje de la mascarada suletina. "Gathüzain (S; Foix), chat (gardien)" Lh.<br />
"Gathusain, que lleva un enrejado de madera que se abre en zig-zag" V. Alford RIEV 1931, 374. Cf. gatero.<br />
gatx. v. gaitz.<br />
gatxagi, -ri. v. gatzagi.<br />
gatx-gatx. v. gatz.<br />
gatxikin. v. galtxikin.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
500
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gatxikin. v. galtxikin.<br />
gatxil. v. gatzil.<br />
gatxit (Lander ap. DRA), gatzi (Lander ap. DRA). � "¡Zape! (BN) Lander" DRA.<br />
gatxitu. v. gaitzitu.<br />
gatxur. v. gatzur.<br />
gatxurre. v. gaitzurre.<br />
gatx-xingor. v. gantxigor.<br />
gatz (gral.; Lcc, Mic 9r, SP, Urt I 172, Ht VocGr, Lar, Añ, Lecl, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H, VocB), katz<br />
(AN-gip). Ref.: A; Bon-Ond 138; VocPir 140; Lrq; ContR 518; Iz ArOñ, R 298; Holmer ApuntV; EAEL 112;<br />
Etxba Eib; Elexp Berg. �1. Sal. "Gatza, saltz" (vocabulario de Arnold von Harff, finales del s. XV). TAV 2.2.18.<br />
Cf. en toponimia, p.ej., ya desde 1025, Gazaheta (TAV 2.1.5, 26). � Tr. De uso general, se documenta desde<br />
Leiçarraga. � Zuek zarete lurreko gatza: eta baldin gatza gezat badadi, zerzaz gazituren da? Lç Mt 5, 13 (tbn.<br />
gatz en todas las demás versiones). Gatzean, gatzean, ta ez Ibarguengorean. "De la sal". RS 273. Orain ura<br />
nahasten da gatzarekin batean. EZ Man II 59. Hargatik [Loten emaztea] gatz bihurtu zen. Ax 466 (V 302).<br />
Eztoela latsara, gatzez duena oin-zolara. O Pr 166. Emak sorhaioari phorru, eska dakidik gatz. Saug 79.<br />
Azukrea ekzelentago da gatza baino, bainan gatza maizago eta gauza geiagotara hartzen da. SP Phil 174. Frota<br />
diozozue adarra minagrez gatz eta olio guti batekin. Mong 592. Deus ere esta gozo eta gustos zure graziak eta<br />
zure zuhurziaren gatzak ezpadio gustu ona ematen. Ch III 34, 1. Lothen emastea gatzezko figura batetara<br />
bihurtua izan zen. CatLav 168 (V 85). Zure zühürtziaren gatzaz gazitü. Mst III 34, 1. Zergatik ezartzen da gatza<br />
batheatzera duatzenen ahuan? CatLan 126. Paseoa, jokoa, dibersiñoa, &c. eztodaz artuko ezpada onak<br />
dirianean, ta bere neurrian, gatza legez. Añ LoraS 153. Ardiak era berean joaten dira gatzagana. AA III 439.<br />
Gatza maijan jausten bada. Astar II 41. Baldin gatzak galdua badu bere indarra. Jaur 395. Artuan jaten dian<br />
gatza harek eztü merexitzen. Etch 304. Biztanle guziak il, erria erre eta gatza erein zuen. Lard 133. Zeren<br />
gatzarekilako yana hainitz hobekiago ehaiten baita. Dv Dial 57. Lürpian igaraiten bada hura gatz den lekhütik.<br />
Ip Dial 121. Gatz urthu harren erredura samina. Jnn SBi 151. Anglesek gatzaren orde bethi sukria die. JE Bur<br />
115. Gatza eta arroltzea bezala josiak. Barb Sup 100. Uretan gatza bezala geienak urtu ziran. Or Poem 551.<br />
Itxas-gatzetan garraztutako eztarri bortitzak. Lek SClar 104. Alako gatz-sapore izkutu bat gordetzen dute<br />
esnean. Ibiñ Virgil 102. Gatza suen bezala, irakiten yarri da (B). Inza NaEsZarr 2032.<br />
� (Ref. a otras sales minerales). "Nitre, sel de nitre" H. "El nitrato (abono)" Iz ArOñ. � Sel harmonia duzu gatz<br />
bat drogistek salzen dutena. Mong 594. Gatz amoniakoren espiritua. It Dial 56 (tbn. Ur, Dv e Ip). Gatzua<br />
deritzan gatza. Ib. 58. Hoztü denian baratzen da zolan nitre-gatza. Ip Dial 116. Airean kausitzen da gatzua edo<br />
nitre-gatza. Dv Lab 74. Beste ongarriak ere badira onak: auts zuria (superfosfato), potasa (cainita), nitratogatza.<br />
Munita 149.<br />
�2. (V-gip, G; H). Ref.: A; Elexp Berg; Gte Erd 2. Gracia, humor; agudeza, ingenio, inteligencia; malicia. "Le<br />
piquant, le vif d'un discours. Emozu horri gatza [..]. Gatzik gabeko elheak [....]" H. "Gatzbarik [= 'sin malicia']<br />
esan dau (V-arr)" Gte Erd 217. � Tr. Usado por autores meridionales desde Lazarraga (en un ej. de sdo.<br />
dudoso); al Norte, fuera de la expr. gatz eta piper, se documenta en Hiribarren y Xalbador. � Monjea kausa<br />
dala, kokotean / enamoraduak ze begi atzik, / zerren monjeaenak eztau gatzik. Lazarraga (B) 1180vb (Interpr?<br />
cf. tal vez ez gatz ez berakatz). Lo daude erne bear duten guziak, sorrak eta gorrak, otzak eta motzak, motelak<br />
eta gatzik bageak dirade. Lar, carta a Gandara 161. Gatz oraindikan obea idukiko zutela beren ipui-bersodunak.<br />
VMg 89. Ez da gatz gutxiagoko ipuia. AA II 227. Zer edo zer gatz pixkaren batekin esatea. AA I 576. Dantzetan<br />
ez dan olgetiak ez dauka gatzik, ez dauka gustorik. fB Olg 9. Beti da izkune okerra txatean pitean gatz bagarik<br />
birau urtika ibiltekoa. Añ EL 2 137. Aiphatua izan da kantaz Bordaxuri, / Bazakien ematen gatza pikoeri. Hb Esk<br />
110. Galdetu zioten ea zillegi edo ondo zan jai-egunean sendatzea. Galdera au bere gatzarekin zan. Lard 403.<br />
Orea egiten eztakizute. Bai gatz gutxiko emakumeak! Ag G 366. Ez nuben uste zure buruban orrenbeste gatz<br />
egongo zanik. Alz Txib 97. Oraingo neskak dauken gatza! Erkiag Arran 110. Nik neuk ez daukot gatzik<br />
kontetako. Bilbao IpuiB 106. Zirikadetarako etorkizuna, giroa ta gatza. SM Zirik 6. Euskeran aurka dabillen<br />
batek / ez dauko zentzun ez gatzik. BEnb NereA 193. Gaztetan ezkontza-bidea artzeko gatzik izan ezpazenduan.<br />
NEtx LBB 88. Garbitzen dizkit hoien herrizale gatzak / etxetikan hain ilun dakuskitan gauzak. Xa Odol 318.<br />
Horrelako ateraldiek badute inoiz gatz eta indar, sortu diren hizkuntzan. MEIG VI 172.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
501
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
v. tbn. Zav Fab RIEV 1907, 91. EusJok II 145. AB AmaE 405. A BeinB 46. KK Ab II 144. EArzdi in Kk Ab II 5.<br />
Eguzk LEItz 14. TAg Uzt 214. Zait Plat 89. Vill ib. 6. Etxba Ibilt 486. Berron Kijote 87.<br />
� Energía, brío. "Gatzarekin mintzatu behar zaio norapait higi dedin" H. � Onein gatz-urritasun ta<br />
ganorabakotasunari jaramon egiteke. Erkiag Arran 44. � Donostiarrak, non dugu gatza? "Bravura". Or Eus<br />
398.<br />
� (Junto con piper u ozpin, en aposición o coordinación). � Kontatzen ditue ipui itsusiak, alako gatz eta<br />
piperrarekin non gazteak egon oi diran aua zabaldurik. AA II 144. Ainbat gatz eta ozpiñagaz kontetan ebazan<br />
itsuak nire egiteak. "Gracia y donaire". Or Tormes 29s. Ele berotugaitzari gatz eta piper erantxiz. Etxde JJ 87.<br />
Aspaldikoak dire pertsu hauk [...] bainan zer gatz-biperrak dituzten oraino... Zerb Azk 105. Zer pilotaria eta zer<br />
plaza-gizona, bere gatz-bipherrekin. Egunaria 26-4-1956 (ap. DRA). Herria aste guziez bere jaki eta gatzbipherrez<br />
hain ederki bethetzen duen eskualzale parerik gabea. Zerb Herr 21-8-1959 (ap. DRA; la ref. es<br />
incorrecta). Bertsoak berak ere gatz eta piper gabeak lirake ortara jokatuta. Basarri XIX. v. tbn. BEnb NereA<br />
154. Zorigaitzez Donibane-Garazirakoan min hartu du (Van Looy lasterkariak) eta, itzuliak galdu du gatz eta<br />
bipher. Herr 19-7-1963 (ap. DRA; la ref. es incorrecta). � Berbala egiten dautzut, prozedura bat gatz eta<br />
bipherrarekilakoa! Barb Sup 48.<br />
� "Ez gatz ez berakatz, ni fu ni fa [...] (V-ger-arr-m)" A EY III 197. � Tentela baxen ergela dozu au, ez gatz ez<br />
berakatz. Otx 130. � "Orrek eztauko ez gatzik ez berakatzik, eso no tiene substancia, no sabe a nada (V-ger-arrm)"<br />
A EY III 197. "Horrek eztauka ez gatz ez berakatz" Elexp Berg. � Baña barriketaldi onek ez gatzik ez<br />
berakatzik ez dau euki-ta, azkenerako zerbait baño geiago gogaitu be egin gara. Eguzk LEItz 14.<br />
- GATX-GATX (A; katx-katx Sal ap. A). "Llamamiento a vacas y ovejas ofreciéndoles sal" A.<br />
- GATZA EGIN. Salar, echar sal. "Gatza inda dago (V-arr)" Gte Erd 67.<br />
- GATZA EMAN (V-arr, G-azp-nav, AN-5vill, BN-arb; katza eman AN-gip), GATZ EMAN. a) Ref.: Iz Als;<br />
Gte Erd 67. Salar. "Gatza emanda dago" Gte Erd 67. � Eltzeari gatza ematen, arto ta ogi ona egiten ikasi baño<br />
len. AA I 578. Itxi legijez kanpuak soilduta, guztiz galduta, gatza emonda. fB Ic III 293. Sagua, aurretiaz il eta<br />
narru gorrian gatz emonda jarria. Erkiag BatB 25. � (Con dets.). � Esnea [...] gatz poxi bat emanda negurako<br />
gordetzen da. Ibiñ Virgil 102. � (Fig.). Añadir picante, conferir gracia. � Aristofanek ere bazekien bai bere<br />
eltzeari gatz ematen! Zait Plat 103.<br />
b) En Ondarroa, gatza emon 'mandar a paseo'.<br />
- GATZA EZARRI. Salar. � Zaindu biar dabelako lapikua, ta oni gatza ezarri edo emon. Mg PAb 126.<br />
- GATZ-ALE (V-gip ap. Etxba Eib; H). Grano de sal. � Gatz ale batzuek edo zaia su ortara bota bear dira.<br />
JMB ELG 86. � (Fig.). Humor. � Itxas ertzetako azkartasuna, oiua, zarraparradea ta gatz ale lodia kale<br />
guztietan zabalduaz. Ag Kr 70. Maiz ixurtzen zion izketariari gatz-alea ta gazimiña. TAg Uzt 88.<br />
- GATZAREN ARDURA HARTU. "Gatzaren ardurea artu, contraer matrimonio [...] (V-ger-ple, G-azp)" A EY<br />
III 259.<br />
- GATZAREN DINA EGIN. "Hacer lo suficiente para mantenerse (AN)" A EY III 311.<br />
- GATZAREN DINO EZ IRABAZI. "Gatzarendiño eztu irabazten, no gana tanto como para sal (AN-larr)" A<br />
EY III 340.<br />
- GATZARENIK EZ EGIN. Ser vago, no dar ni golpe. "Gatza(re)nik ez du egin (G-azp)" Gte Erd 13.<br />
- GATZARENTZAKORIK EZ EGIN (G-azp ap. Gte Erd 13). No dar ni golpe.<br />
- GATZARENTZAT ADINA EZ EGIN. "Gatzarentzat aña ez duzue egiten (G-azp)" Gte Erd 13.<br />
- GATZ-HARRI (c. sg. A; H). a) Sal gema. � Lurraren gañean arkitzen danari deritza gatz arria. It Dial 112<br />
(tbn. Ur, Dv e Ip). Bai omen da Ech-Chott izenadun erri bat moallak gatz-arriekin egiñak eta gatz-arri puska<br />
aundietan zuloak eginda bizitzak dauzkatenak. Anab Aprika 35. � [Lot-en emaztea] jarri zan Sodomari begira<br />
eta geratu zan gatzarri biurtua eta hilla. AA CCErac 210. Loten emaztea, gatz-arri biurtua. Itz Azald 165. b)<br />
(V-m-gip, BN-baig). Ref.: A; Iz ArOñ. "Piedra blanca que se encuentra en la vena de piedra caliza" A. "Silicato<br />
de cal" Garate 5. a Cont RIEV 1935, 350. "Piedra blanca cristalizada que se halla en la caliza" Iz ArOñ. �<br />
Gatzarri gogor eta gardenak tregu-arrietan ikusten dira. Arzdi LEItz 86. c) "(R), piedra blanquecina y áspera<br />
con que se frota la lengua del ganado para curársela" A. d) "(G), saladero, depósito de salmuera" A. e) "Salegar,<br />
sitio donde se da sal a los ganados" A.<br />
- GATZ BERRI. "Nitrato" BeraLzM.<br />
- GATZ-BIHI (H). Grano de sal. � Eta benedikatzera gatz bihia ertxatzen. EZ Man II 58. Emozue bere<br />
yatekotan zenbait gatz bihi. Mong 589. v. tbn. Jnn SBi 122.<br />
- GATZETARA. A por sal. � Gatzetara joaten giñan [Kadizera] Joxantonion ontzian. Ag Kr 81.<br />
- GATZ-GABE(KO). v. gatzgabe, gatzgabeko.<br />
- GATZ-GARAU. Grano de sal. � Ta agintsariak / urtu zirean ai! berez / uretan gatz-garaua lez. Azc PB 162.<br />
� (Fig.). � Euren alkarren arteko jarduna be guztiz da egiazkoa, gatzgarau andiak kenduko deutsadaz baña.<br />
Ag Kr 10.<br />
- GATZ-KOSKOR (gazkoskor G ap. A), -KOZKOR. Bloque de sal. � Beiak ain miazka-atsegin izan oi duen<br />
gatz-koskorra aska-baztarrean jartzea. TAg Uzt 24. Mendietan gatz-kozkorra izaki. Anab Aprika 35.<br />
- GATZ-KUTXA (gazkutxa G ap. A). Depósito de sal.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
502
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GATZ-LAPATX. � Eguzkiak dizdizatzen ditun gatz-lapatxetan barna. 'Croûte de sel'. Or Mi 120.<br />
- GATZ LARRI (V-gip, G-azp; Lar, H; gatza larri AN-gip). Ref.: BU Arano; Etxba Eib. Sal gruesa. � Untza<br />
bat gatz larri. Mong 588. � Eta horien ezpainetarik darion hizketaren gatza, Bizkaiko hizkerak berezko duen<br />
gatz larri xamar hori da. MIH 168.<br />
- GATZ-LEKU. "Salines" T-L.<br />
- GATZ-MOKIL (gazmokil V-ger-oroz ap. A). Bloque de sal.<br />
- GATZ-MOKOR (gazmokhor Dv � A). Bloque de sal.<br />
- GATZ-HOBI (H). Mina de sal. � (H). Nitral, salitrera.<br />
- GATZ-OLIOTAN. (Puesto, etc.) en aceite y sal. � Arnasak ba zuan, dudarik gabe, gatz-oliotan zaartutako<br />
jakiaren usaia. "Olía a ensalada fiambre y trasnochada". Berron Kijote 179.<br />
- GATZ-PIKOR. Grano de sal. � Gaiztoa adiskidetzeko gatz bikor batzuek bota oi dira gora. JMB ELG 85.<br />
- GATZ-PUTZU. Salina natural. � Oasis-a illun ageri zan, baño gatz-putzua, basoa baño aundiagoa, zuri-zuri<br />
ikusten zan eguzkitan. Anab Aprika 101 (v. tbn. 34).<br />
- GATZ-SALTEGI. "Boutique, débit de sel" H.<br />
- GATZ-SALTZAILE (H). Vendedor de sal.<br />
- GATZ XEHE (H; gatz zei V-gip; gatz txe Lar; gatza txe AN-gip). Ref.: BU Arano; Etxba Eib. Sal fina. "Sal<br />
menuda, refinada o de mesa. Gatz-zeia ipiñizu maixan" Etxba Eib. � "Gatz zeia, acento especial (V-arr) (?)" A<br />
Apend.<br />
- GATZ-ZALE. Aficionado a la sal. � Ganadua guztiz gatz zalia da. Ur Dial 57 (Ip gatzkhoi).<br />
- GATZ-ZARPA (H; gatzarpa H, Foix ap. Lh). "Pochette dans laquelle un berger tienne le sel qu'il donne aux<br />
moutons" H. v. galtzarpa. � Arzaiñ gisan bestiturik, / gatzarpa eta makhila harturik. Arch Fab 123.<br />
gatzadel (V-ger ap. A). � Depósito de sal.<br />
gatzadun. v. gatzdun.<br />
gatzaga (V, G ap. A; Lar, Añ). � "Salina" Lar y Añ. "Salinas, lugar de sal" A. � En la carrera de Gaçaga<br />
(Iranzu, 1258). Arzam 251.<br />
gatzagai. v. gatzagi.<br />
gatzagarri. "Qui est propre à cailler" H.<br />
gatzagi (V-ple-arr-oroz-gip, G, L, B, BN, S, R-uzt; Lcc, SP, Lar, Añ, Arch VocGr, VocZeg 286, Gèze, Dv, H,<br />
Foix ap. Lh), gatzai (V-gip, G-nav), gatzagai, gatzaki (H), gatzari (V-gip, B; VocB), gatzar (V-gip), gatzei (Vgip),<br />
gatsei (Ae), gatxagi (B, BN-baig, Sal), gatxari (AN, B; VocB), gaztagi (R), gantzagi (V; Lar, Añ, H),<br />
gatzigia (Sal). Ref.: A (gatzagi, gatxagi, gatxari, gatzari, gaztagi, gantzagi), Apend (gatzakoi); AEF 1955, 25,<br />
143, 183; AEF 1927, 95; ZMoso 66; Iz ArOñ (gátzai, gátzei), UrrAnz, IzG (gatxarií), Als (gatzaiya); Ond Bac;<br />
Satr CEEN 1969, 171; CEEN 1970, 352; Izeta BHizt; Elexp Berg. �1. Cuajo. � Gero botatzen zaio kutxare bat<br />
gatzagi iru pitxer esneri. It Dial 86 (Dv e Ip gatzagi; Ur liar). Eznea iragazi ta gatzagia emandakoan. Izt C 229.<br />
Uretan beratu bear da gatzagia ta, zapi zuri batean eaulki ondoren, gatzagi baetu ori esneari nastu. TAg Uzt<br />
89. Illakaskin asunekin esnea pasau, gatzaia (cuajo) eman (V-gip). AEF 1955, 165. Ganadu gazteetan, esnea<br />
mamitzeko gatzagaia sortzen da. Oñatibia Baserria 77. Esnea, gatzagaia edo gantzagia bota, edo berotan luzaro<br />
utzi ezkero, mamitu egiten da. Ib. 95.<br />
�2. (Dv, H), gatxari (B ap. A; VocB). Cuajar, parte del aparato digestivo de algunos animales. "Caillette" Dv.<br />
"Bildotxak saldiko dazkiat, bainan gatxarriak [sic] neretako izatekoz" VocB. � Donostian artutako diruak ere<br />
kolkuan, gatzagia bezala, zintzilik zituala. Urruz Urz 16. Uda artan bein-bein izan zituten [moxalek] / gatzagiak<br />
utsagorik. Or Eus 332. Zorroari datxikola, badira bertze hiru sakela handi. Deithuko ditugu beren lerroan<br />
"orrazea", "liburua" eta "gatzagia" (frantsesez: le réseau, le feuillet, la caillete). Herr 1-3-1956 (ap. DRA).<br />
Aratxeak, sortzean, pantza edo zorroa bezein handi du gatzagia. Herr 23-6-1960, 4.<br />
�3. "Gatza(g)ixa, se dice también del morcillón que se hace rellenando este (liso) recipiente de la oveja" Iz<br />
ArOñ.<br />
�4. gatzaki (Lar, H). "Cuajada" Lar.<br />
- GATZAGI-AZAL. Membrana del cuajo. � Arantzea etaatzeko gatzagi azala gañen jarri (G-goi). Arin AEF<br />
1980, 64.<br />
- GATZAGI-ESNE. "Gatzagi-ezne (msLond), cuaja-leche (Bot.)" A.<br />
- GATZAGI-ONTZI (gatxariunzi B ap. A; VocB). Vasija en la que se deslíe el cuajo.<br />
- GATZAGI-POTO. "Gatzagipotoa" Izt C 224 (en una lista de útiles de pastores). v. GATZAGI-ONTZI.<br />
- GATZAGI-TOKI. Cuajar. � Gatzagai-tokian, ur-gazi antzeko gatzagai edo "urdall-zukua" sortzen da, janaria<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
503
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
bertara irixteaz batera. Oñatibia Baserria 77. Gatzagai-tokiko zuku au oso gazia da eta gazitasun onek urdallari<br />
ez dio ezer egiten. Ib. 77.<br />
gatzagitu, gantzagitu (V ap. A � Añ), katzagitu (AN-larr ap. Asp Leiz2). � Cuajar. v. 1 gatzatu. �<br />
[Irabelarraren eragiteak] odol me ta osasuntsua ziatu ta gantzagitu egiten du. Amez Hamlet 44.<br />
gatzago (Lar, H). �1. "Coagulación", "cuajamiento" Lar. �2. "Conception du fruit au sein de la mère" H.<br />
� gatzaio. v. 1 gatzatu II.<br />
gatzake (Lar), gatzage (H). � "Soso" Lar.<br />
gatzaki. v. gatzagi.<br />
gatzakoi (AN-ulz). Ref.: A Apend; Iz Ulz. � Cuajo.<br />
gatzal. "(V-ger), viento del Norte. ¿Vendrá de gatzaga-alde, "región de salinas" (Gatzaga)? Es palabra que se<br />
usa mucho en el valle de Zigoitia" A.<br />
gatzalde. "Oeste" (AN-larr).<br />
gatzaldi. � Pena, castigo. v. gazialdi. � Lau soldadoak ostatu batean ebatsi zituzten tiretatik hogoi-ta-hamar<br />
bat mila libera. Heien buru zenari gatzaldi bat ona eman diote: lau ilabetheren presondegia. Herr 16-10-1958,<br />
2.<br />
gatzaldu (BeraLzM). Neol. creado por AG (c. 1896), de gatz 'sal' y -aldu. � Salar. "Okela galtzaldu (ensalar la<br />
carne o poner la carne en sal)" AG 2335.<br />
gatzale (Lar, H), gatzaile (H). � "Salinero, que trata en sal" Lar.<br />
gatzalero (AN-ulz ap. Iz Ulz). � Salero.<br />
gatzamaile. v. gatzemaile.<br />
gatzandel (V, G ap. A). � Salero.<br />
gatzapo (AN-ilzarb ap. Bon-Ond 143). � Gazapo, lebrato. v. erbikume.<br />
gatzar. v. gatzagi.<br />
gatzarazi. �1. Hacer concebir. � Gehiago haste danik / Egin zintuen [Ama saindua] garbi, / Adamen tatxarik<br />
gabe / Hargatik gatzarazi. EZ Eliç 412. �2. (Dv � A, H). Hacer coagular. � Izialdurak odola osoki gatzaraziko<br />
zioten gehiago izan balire. HU Zez 211.<br />
1 gatzari (Lar, Añ). � "Salador" Lar.<br />
2 gatzari (B ap. A; VocB). � Viga maestra.<br />
gatzari. v. gatzagi.<br />
gatzarka (V-gip), gatza-arka (V-gip). Ref.: A; Iz ArOñ. � Depósito de sal. "Gatza-arka, gatza gordetzeko<br />
kutxa edo ontzia" Urkia EEs 1930, 27.<br />
gatzarpa. v. GATZ-ZARPA.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
504
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gatzarri. v. GATZ-HARRI.<br />
gatzartu (V, G, L, B ap. A; Aq 522 (AN)). � Cecina.<br />
? gatzasu (ANc ap. A; Lar � Lcq 31). � "Embrión, azi ziatua, gatzasua, erbukezta" Lar. "Germen de la<br />
semilla" A. Probablemente tendrá su origen en una errata de Larramendi: azi [...] gatzasua por gatzatua.<br />
gatzato. v. 1 gatzatu.<br />
gatzato. v. 1 gatzatu.<br />
1 gatzatu (V-oroz, S, R-uzt; SP, Urt V 388, Lar, Añ, Gèze, Dv, H, VocB), gatzatun (R). Ref.: A (gatzatu,<br />
gatzatun); Lrq. I (Vb.). �1. Cuajar, coagularse. "Odola gatzatu, coagularse la sangre" A. � Eta zen haren<br />
izerdia odol xorta gatzatu lurrera erorten diradenak bezala. Lç Lc 22, 44. Ez nauzu iaitzi esnea bezala eta<br />
gatzatu gasna bezala? EZ Eliç 313. Esne bihurtua / Bezala [bihotza] gatzatuko. Ib. 225. Gatzatu dan orduan<br />
[esnea] ezartzen da txuka lekuan. It Dial 87 (tbn. Ur, Dv e Ip). Esnea bere epelean gatzatu (V-gip). AEF 1927,<br />
95. Gatzatu ta mamitutako esnea. Zait RIEV 1933, 64. Nola lendabiziko ekhai auetatik, oro gatzatu ziran, ortzi<br />
borobil xamurra ere. "Concreuerit". Ibiñ Virgil 49. �2. (L ap. A; SP, Dv, H). Ser concebido. � Ala<br />
madarikatuak iaio giñen egunak, / baita halaber gatzatu giñeneko illhunak! EZ Man I 82. Gatzatuko da Birjina /<br />
baten sabel garbian. EZ Noel 34. Espiritu sainduz zaika / Gatzatu semeori. Hm 173. Gizonen parterik gabe /<br />
Han Iainko Iauna gatza. Ib. 176. Huna non zure sabelean gatzatuko (gatzatzea, kontzebitzea) den haur bat. HeH<br />
Lc 1, 31 (Lç, He, TB konzebitu, Dv y Leon amatu, Ol, Ker, IBk sortu, IBe haurdun gertatu). Maria<br />
Birjiñagandik olako zerkirik etzitekela iaio nedukan, aragiz gatzatu gabe. Or Aitork 119. Gaiztakerian gatzatua<br />
baldin banaiz, eta nere amak obenez iñutu banindun. Ib. 19. Nere amasabelean orbandun gatzatua. Ol Ps 51, 7.<br />
�3. (R-uzt ap. A). Cuajar (la nieve). "Bigarren abentiara eltuz geroz elurra obroena gatzatan da (R-uzt)" A. �4.<br />
(Fig.). Cuajar, tomar cuerpo. � Lurreko lohiez gatzatuak eta mamituak daude lurreko gauzak oro. MIH 78.<br />
Shakespearen hamalaukoak, gogoz eta haragiz gatzatuak eta mamituak. Ib. 286. Ebakerari dagokion guztia<br />
zerbaiti loturik, zerbaitetan gatzaturik dator: hots, hitzetan, hitz-ataletan (morfemetan edo), esaldietan. MEIG<br />
VII 178. �5. Inmovilizarse, congelarse. � Den-dena --hura, ni, inguru lanbrotuak-- gatzaturik gelditzen zen,<br />
sosegu betezko geldiune soil batetik dilindan. MEIG IX 94.<br />
II (Sust.). �1. (V-oroz, L, BN ap. A). Coágulo, sangre coagulada. � Gaitza zenduan leinztarrok Urruxolako<br />
lekaioa, / Sendo zenduan odolori biurtu jatzu gatzatua (1588). TAV 3.1.3 (donde se propone gatzatua como<br />
enmienda de gazayoa que aparece en el ms.). �2. (V; Añ), gatzato (V-gip; Aq 145 (G)), gatzatun (R). Ref.: A<br />
(gatzatu, gatzatun); Etxba Eib; Iz ArOñ (perreta), UrrAnz; Elexp Berg (gatzato); Gte Erd 178. Cuajada. v.<br />
gaztanbera, mami. � Gatzatu bigun dardaratia, ardi-esneaz egiñiko gatzatu zuria. Erkiag Arran 119.<br />
Katillukada gatzatua edo gaztae zati on bat. Bilbao IpuiB 199.<br />
� Etim. De gatzagi + -tu.<br />
2 gatzatu (Lar, Añ, H). �1. "Salar" Lar y Añ. v. gatzitu. � Zerrikia gatzatutzeko kuntzarik onena zuala diote.<br />
"Salar" (Quijote IX). Anab RIEV 1928, 609 (AIr Ib. 602 y Or RIEV 1929, 7 gazitzeko). Txerria gatzatzen. Ldi<br />
RIEV 1929, 208. � (Fig.). Llenar de humor. � Iñoizko umorerik gatzatuenagaz agertzen yakuz [Jauna ta San<br />
Pedro] gure euskal-ipuiñetan. Bilbao IpuiB 109. �2. "Saler, faire payer cher. Ongi gatzatu, gazitu dautzu zure<br />
erospena, il vous a bien salé vôtre achat" H. �3. "(S; Foix), devenir blanc" Lh.<br />
gatzaza (det.). � Manteca. � Txerri solomu zati presko bat egosten da kazuela batean, esnetan gatzazarekin.<br />
Cocinan 32 (ap. DRA).<br />
gatzberritu, gazberritu (V-gip, G-azp ap. A). � "Salar de nuevo tocino, carne, etc." A.<br />
gatzdun, gazdun (Dv), gaztun (Lar), gatzadun. � Salado. "Salobre" Lar. � Ur gatzduna naroro dariola. Izt C<br />
92. Iturri sufredunak, baita gatzdunak ere. Ib. 85. Guztiz gaztuna dan itxasoren bat. Anab EEs 1920, 69. � (Vgip;<br />
H). "Salado, gracioso. Gatzduna urten detsa alabiak" Etxba Eib. � Gizon ikasietan nondik ain bakanak,<br />
bertsotarako gatzadunak, ikastaro gabetan ainbeste diran tokian? Inza in Jaukol Biozk VI. Sekulako ateraldi<br />
gaztunak ere egin zituan. TAg Uzt 148s. Urtengo dau andra Sabadiñak gazdun esaera edo bertsoren bategaz.<br />
Alzola Atalak 92.<br />
gatzei. v. gatzagi.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
505
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gatzemaile (G ap. A; Aq, Dgs-Lar 5), gatzemaila (V ap. A), gatzamaile (V ap. A; Añ). � Cocinero; en una<br />
ferrería, el que se encargaba de cocinar y de otros trabajos no especializados. "Aprestador en las ferrerías (V)"<br />
Aq 826 (1313 ). "Herrero [...] el aprestador, gatzamallea" Añ. � Izentetan da gatzamallia, onek jaon edo<br />
zaindu biar dabelako lapikua, ta oni gatza ezarri edo emon. Au da beste iruren morroe edo otseiña legez,<br />
aginduten jakon guztija egiteko. Mg PAb 126. Gatzamalliak txikindu edo jo biar dau agoe guztietarako mia<br />
malluka txikar bategaz. Ib. 128. Joan zirean ontzi atara pillotua [...] eta sei gizon; euretarik bat gatzemalla<br />
(cocinero). Echta Jos 265 (v. tbn. 280). Itxas-mutillak zein gatzemalleak. Ib. 280. Gizon umo ta andreak ba doaz<br />
ogera, / gatzemaille gaisoa sutean utzita. Or Eus 13 (v. tbn. 159). v. tbn. Garayalde Elezar 75 (gatzamalle). Ni<br />
naiz gatzemallea / danetan gaztena. NEtx Antz 18 (en una ferrería).<br />
gatzerre. "Salitre (V-m)" A Apend.<br />
gatzezna. �1. "Cuajada" Lar. �2. "Cuajo" Añ.<br />
gatzeztatu (Lar, H), gatzaztatu (Lar, H), gatzeztutu (Lar). � "Salar", "salpresar" Lar.<br />
gatzgabe (H), gatzbage (Lar, Mg PAbVoc, H), gatz baga, gazgabe (A Apend), gazbage (A), gazkabe (A Morf<br />
221). � Tonto; soso, sin gracia. "(Es una) ave fría este hombre [...] gatzbagea" Lar. "Infacetísimo, txit<br />
gatzbagea" Ib. "Fatuo, lelo" A. "Insípido" A Apend. v. gatzgabeko. � Gainerako guziak ezjeus zitzaizkon,<br />
desprezagarri, gatz-gabe, ezin jasan zetzaken. "Vil, méprisable, insipide, insupportable". Birjin 589. A jende ero<br />
ta gatzgabea, esaten zien San Pablok Galatakoai. Mg CC 184 (CO 275 gatz bagia). Peru ta Marijaren ipuin<br />
gatz bagaak. Mg PAb 96. Otso zatar gatz gabe ta tontotzarrak. VMg 83. Guk gatz bagaak, geunkan sinplezatzat<br />
eureen bizi moduba. JJMg BasEsc 158s. Txaldankeri gazkabe oiek Baltzuan esango banitu. "Fatuidades<br />
insípidas". A Ortzuri 138. � gatz bage (Añ), gazgabe (Dv). Sin sal. "Soso" Añ. "Qui n'a pas de sel" Dv. �<br />
Heientzat badituzte ezarriak berinazko mahain zabal batzu, hok urin gatz gabez estaliak bi erhi trebes lodi. JE<br />
Bur 87.<br />
gatzgabekeria. gazgabekeri. � Tontería. � Gazgabekeririk ez dasate, ele gordiñik gutxigo. Ayerb EEs 1914,<br />
38.<br />
gatzgabeko, gatz bagako, gatzbako (V-gip ap. Etxba Eib), gazbako (V ap. A), gazpako. � Tonto; soso, sin<br />
gracia. "Insípido" A. "Ez zan zatarra, baña gatz-bakua" Etxba Eib. v. gatzgabe. � Gizon koldar, arima bildurti<br />
ta gatz bagako bat. Mg PAb 103. Sustanzija edo gatz bagako gauzaak, ta zentzun argijagaz ondo ez datozanak.<br />
JJMg BasEsc 154 (v. tbn. 249). Gatz-gabeko itz neurtuak. Sor Gabon 18. Zar-kontu gatz bakoak. Azc PB 145.<br />
Irakurburu onegaz [Peru ta Maria] antxiñako ipuin geienak, geienak gatzbagakoak, egiten zirean. Ezale 1899,<br />
13b. Mutillagaz eukan gatzbageko autuari. Ag Kr 104. Atso, agure ta neskatilla gatzbakoak. Ib. 57. Nik<br />
asmauriko ipuin motel-gazpakua. BAizk Ipuin 53 (ap. DRA). Bestelako txotxorrillo gazbakuok alakuok. Kk Ab II<br />
17. Prailleak gatz-bakoak direala? Aita <strong>Fe</strong>lix ez beintzat. Vill in Bilbao IpuiB 6. � "Soso, insípido. Ur epel gatzbakua"<br />
Etxba Eib. � Gatz bako okela. Azc PB 119.<br />
gatzgabetasun (H), gatzbagetasun (H). � "Insipidité, fadeur" H.<br />
gatzgabetu. � Desalar. � Makallauak behar du izan ongi gatz-gabetua eta egosia. ECocin 19. Gatz-gabe zazu<br />
ongi eta egosaraz. Ib. 18. � (H), gatzbagetu (H). "Devenir insipide, fade (au prop. et au fig.)" H. � Volver(se)<br />
tonto. � Kokolotuta, gatzbagetuta, izututa, lotsatuta, Riktrudiseri begiratzea baiño besterik ez neban egiten. Ag<br />
AL 39.<br />
gatzi. v. gazi; gatxit.<br />
gatzigia. v. gatzagi.<br />
gatzil (BN, S, R-uzt ap. A). � Soso, sin gracia. "Insípido" A. Azkue da la grafía gatzhil, sin duda etimológica. �<br />
Arto-alia apurtzen dan bezela nere atzaparretan apurtuko det axoliyo gatzil ori. Alz Burr 25. Gizon beharbezelako,<br />
ez-deus, gatz-il hori. Mde HaurB 78. � gatxil. (Con palat. seguramente expresiva). "(Sal, S, R), soso"<br />
A.<br />
gatzilxka (R-uzt ap. A), gatxilxka (S-saug ap. Lh). � "Algo insípido" A. "Fade" Lh.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
506
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gatzindu (BeraLzM). Neol. creado por AG (c. 1896). � Desalar. "Okela gatzinddu (quitar sal a la carne)" AG<br />
2335.<br />
gatzitu (V-gip ap. Etxba Eib; Añ, Lecl, Zam Voc). � Salar. "Cecina [...] okela gatzitua" Añ. v. gazitu, gaztu. �<br />
Zul bat botarik Marat-ko ur gatzituan gozotu eban. Añ NekeA 231. Aragia gatzituten eztanean ustelduten dan<br />
legez. Añ MisE 98. Gatza gazatuko balitza, zegaz gatzittuko da? Arriand Mt 5, 13. Belar gatzituak. Ibiñ Virgil<br />
102.<br />
gatzkara. "Qui tient de la nature du sel ou ressemble au sel" Dv.<br />
gatzketa. � En busca de sal. � Misioneko gizon bat ginuen han Usiromboko erresuman gatzketa izanik,<br />
gatzarekin batean berririk txarrenak ekhartzen zituena. Prop 1892, 125.<br />
gatzkoi. � Aficionado a la sal. � Aberia ezinago gatzkhoi da. Ip Dial 57 (Ur gatz zalia).<br />
gatzokelki (Lar, H). � "Carnaje, para proveer los navíos" Lar.<br />
1 gatzontzi (gral.; SP, Lar, Añ, H), gatzuntzi (AN-ulz, B, S; SP, Urt Gram 24, Ht VocGr, Lecl, Arch VocGr,<br />
VocBN, Gèze, Dv, H, VocB). Ref.: A; Lrq /gacunci/; Iz ArOñ, Als, Ulz (gatzuntzie); Etxba Eib; Izeta BHizt<br />
(gatzuntzi); Elexp Berg. � Salero. "Gatz untzia, salière" SP s.v. untzia. � Batzuren gatzonzian ere harrak<br />
sortzen dira. O Pr 72. Gatzontziaren arauldiak. Egiat 225. Gatzontzian gatz gitxitxu. Eguzk LEItz 14. � Bolsa<br />
de sal para el ganado. "Gatzontzia" Izt C 224 (en una lista de útiles de pastor). � (V-oroz, G, R ap. A), gatzuntzi<br />
(AN-erro, L, B, BN, S ap. A). "Depósito de sal" A.<br />
2 gatzontzi, gatzuntzi. � Cuajar, parte del estómago de algunos animales. � Zer erran [bulunbari] haukien<br />
beso, azpi, bulhar, gibel, hertze, sabel, giltzurrin, bare eta birikaz! Nondik atheratzen da gatzuntzia, zenbait<br />
aldiz, haurren yostetako pilota hutsa? Hb Egia 132s.<br />
gatzordoi (Lar, H). � "Salumbre, flor de la sal" Lar.<br />
gatzotz (Gèze � Dv, H). � Insípido, soso. � (Sc ap. A). Soso, sin gracia. � Hasi zen ipuin herbail eta<br />
deitoragarri gatzotz baten kondatzen. Mde Pr 85.<br />
- GATXOTX (S). Ref.: A; Lrq. (Forma con palat. expresiva). "Soso, insípido" A. "Fade, insuffisamment salé"<br />
Lrq. � Zopak nütin arthoz, / salda ahül gatxotx. Etch 320.<br />
gatzotzi (S ap. A), gatzoztu (Gèze (� Dv y A, que copia erróneamente gatzotzu), H). � Hacer(se) soso. � Ziek<br />
ziraie lürreko gatza; gatzozten ba-da gatza, zerez gazitüko da? Ip Mt 5, 13 (Lç, He, Dv, Ur, Ol, IBk e IBe<br />
gezatu). � Degenerar. Cf. "desvirtuarse", trad. de Azkue del ej. de Inchauspe. � Horrengatik, bardoen antzea<br />
gatzoztu zen izigarritan, eta orduko neurtizlariek bertsolari deitura hobeki hartzen dute ezen ez egiazko poetena.<br />
Mde Pr 235.<br />
gatzozpin. � "Ensalada (neol.)" A DBols. � Zeure esku jotsijeetara bialduten dot, Jesus Kurutzekua, ibiliera ta<br />
olgeta santubeen Neurria, euki legizaneen Gatza, ta ezin legizaneen Ozpina [...]. Emon egijozu bada, Jesus<br />
Maitia, Neurrizko Gatz-Ozpin oni zeure amodijuaren su bitzija. fB Olg 5s.<br />
gatzozpindu. �1. Ensalada (fig.), miscelanea (?). � Euskal-errijetako olgeeta ta dantzeen neurrizko gatzozpinduba.<br />
fB Olg 1. �2. Salpimentar, sazonar con humor. � Egia eta inbusteria nahaste, adierazten dituen<br />
arrazoiak, purrustadaz eta parrastadaz gatzozpinduak. MEIG VI 64. Hizkera lasai gatz-ozpinduaren aldekoek.<br />
MEIG II 131. � (Part. usado en función de sust.). � Lankideen artean honako hauek ageri ziren: Karl Bouda,<br />
René Lafon, W. Vycichl eta (honek badu bere gatzozpindua) Morris Swadesh bera. MEIG VI 123.<br />
gatzoztu. v. gatzotzi.<br />
gatz-pipertu, gazpipertu (Lar, Añ � A). � "Salpimentar" Lar y Añ. � Sazonar con humor. � Hitzaurre luze<br />
gatz-pipertua. MEIG III 93.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
507
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gatztasun. � Salinidad. � Baña uraren gatztasunak mihia erre. Mb IArg II 279.<br />
gatztsu. v. gaztsu.<br />
gatzu (Lar, Añ, Dv, H, A), gatz-su (H). � Salitre, nitro. La forma gatz-su que da Harriet parece deberse a una<br />
conjetura etimológica. v. gatzun (3). � Gatzua lurrarekin nastua arkitzen da eta egiten da lixiba lur onekin. It<br />
Dial 115s (Dv nitrea, Ip nitre-gatza). Gatzua deritxan gatza daguan larretan. Ur Dial 58. Ortzikara denean<br />
denbora, gatzu hainitz jausten da beheiti. Dv Lab 74. Garbi bazindedi ere gatzuarekin eta borith belharrez<br />
bethe. Dv Ier 2, 22 (Ol gatzunez, Ker gezalaz). Askotxo ikusi ditut nik ereintzetarako azi-aleak gatzuz, olioondakin<br />
beltzez bustitzen. Ibiñ Virgil 73.<br />
gatzudun. "Nitroso", "salitroso" Lar.<br />
gatzukara. "Qui tient du nitre, qui ressemble au nitre" Dv.<br />
gatzuker (Lar, H), gatzuger (H). � "Flor de la sal" Lar.<br />
gatzun (V, G ap. A), gazun (V ap. A). �1. "2.º agua en que se hace disolver sal. 3.º salmuera" A. �2. "(V-m,<br />
G), suero" A. v. gazur. �3. Salitre. v. gatzu. � Gatzuna lurrean, artaldeak bakan, ez zugatz, ez txori. "La tierra<br />
es nitrosa". Or Poem 531. Gatzunez ta bori-belarrez zure burua ikuzi arren. 'Nitro'. Ol Ier 2, 22 (Dv<br />
gatzuarekin).<br />
- GATZUN-ASKA (V-m, G ap. A; gatzuneska V-m ap. A; gazun-aska V ap. A). "Saladero, depósito de<br />
salmuera" A. � Gasun-askako gatzagaz. Azc in Ur PoBasc 381v. Eguerdirako erbia gatzun-askan gorde<br />
zuelakotz (AN). A EY II 395. Gazunaskako aragia, zeziña, orixe yakan atsegiñen Nikanor-en osabeari. Erkiag<br />
BatB 25.<br />
gatzuntzi. v. 1-2 gatzontzi.<br />
gatzur (V-arr-gip, G-goi, B, S; Añ), gatxur (S). Ref.: A Apend; Lh (gatxur, gatzur); AEF 1955, 82, 139, 143;<br />
Etxba Eib; Izeta BHizt. �1. Suero. "Suero de la leche. Gatzura ona dala, esaten dabe, osasunerako" Etxba Eib.<br />
v. gazur. � Eunero-eunero, gatzure prantau garaiako, goiko kobati jentil-gazteat jexte emen zitzaion (G-goi).<br />
JMB Mund I 48. Gatzur guriarekin iñutu itzatzu Espartako txakur-kume azkarrak. "Sero". Ibiñ Virgil 102. �2.<br />
"Gatz-ur, eau dans laquelle on a fait dissoudre du sel" Dv. � Gertau eban zigorra gatz-uretan beratuaz<br />
miñgarrixagua izan zeiñ. Etxba Ibilt 470.<br />
gatzutsu. "Qui contient du nitre" Dv.<br />
1 gau (gral. (no S ni R); Lcc, Volt 99, Mic 8r, SP, Deen I 193, Urt I 267, Ht VocGr, Lar, Añ, Lecl, Arch VocGr,<br />
VocBN, Dv), gai (S, R; VocS 138, Gèze, H), gaba (V-gip), gauba (-ea V-ger), gabe (AN-ulz), geu (V-ger). Ref.:<br />
A (gau, gai); Bon-Ond 136; VocPir 39; EI 180, 181, 182, 183; Lrq (gai); ContR 518, 531; Iz ArOñ (gaba), To<br />
(gauba), R 308, Ulz; Holmer ApuntV; EAEL 196; Etxba Eib (gaba, gaua, gabia); Elexp Berg; Gte Erd 267. �<br />
Noche. "Igaren gáian ámestu nun, he soñado la noche pasada" Iz R 308. "Gaiari buruz (Sc, R-uzt), hacia la<br />
noche" A.<br />
� Tr. De uso general en todas las épocas y dialectos; en textos suletinos y roncaleses se emplea la forma gai.<br />
Con -a orgánica, hay gaba en Capanaga, Larramendi, Illarramendi (Testim 18), Otxolua (83), Lauaxeta (AB 82)<br />
y Uztapide (Sas 115); gauarik en Inza (Azalp 112). Gabe aparece en Echeita, en las exprs. egun zein gabe (Jos<br />
132) o egun da gabe (207), y en San Martin (Zirik 80). Las formas como gaba, gabean, etc., son al Norte<br />
bastante menos usadas que gaua, gauean, etc.; al Sur tienen prácticamente la misma frecuencia, no siendo sin<br />
embargo uniforme su distribución: gab- es más frec. entre los vizcaínos que entre los guipuzcoanos. Gaub- se<br />
encuentra desde principios del s. XVIII en autores meridionales, en su mayoría vizcaínos; al Norte sólo hay<br />
algún ej. en Harizmendi (188). La frecuencia de gab- es mayor en todos los dialectos en la expresión gabaz,<br />
gabez. Cf., para la distribución de estas formas en la lengua hablada, EI 180ss. En textos suletinos gai aparece<br />
declinado en los casos locales casi siempre sin e epentética; para gau encontramos --además de en autores<br />
suletinos que escriben en otros dialectos, p.ej. gauan en Oihenart (Po 8), gauko en Mirande (HaurB 24)--<br />
algunos pocos ejs.: gauko en Lauaxeta (BBa 14), gauan en Hiriart Urruty (Aurp 185), Erkiaga (BatB 125) y T.<br />
Etxebarria (Ibilt 486), gaban en Añibarro (EL 2 183), CatLuz (2), Lauaxeta (BBa 66) y Etxaide (JJ 151) y gauban<br />
en Añibarro (EL 1 172). Por lo demás la -e- es general. Los autores septentrionales utilizan siempre gau batez 'una<br />
noche (indeterminada)'; sólo encontramos algún ej. en inesivo en Goyhetche (148). Los vizcaínos usan gau<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
508
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
bate(a)n, y en los guipuzcoanos se encuentran ambas formas, con predominio tal vez de la segunda.<br />
� Eta ez iakin lehen gauian non daten ostatuia. E 81. Hamalaurgarren gaua ethor zedinean. Lç Act<br />
27, 27. Lau urtebete, euren gabakin. Lazarraga 1144r. Gabetan barriz ez jagot joko / laztanai biguelea. Ib.<br />
1195v. Gau baten arren lagun legiola. Ib. (B) 1154rb. Gaba gogaiaren ama. RS 395. Ondarrabiari xanala edeki<br />
dakidiola Franziako partera gau batez zorziheun gizonez. (c. 1597). FLV 1993, 463. Pasiosko gauhean. Ber Trat<br />
10v (la h parece indicar una pronunciación no consonántica de la u). Han barrena sarthu dire / gaua iragateko.<br />
EZ Noel 50. Non gau guztian lorik egin gabe edukitzen baitzaitu. Ax 590 (V 379). Alkanzadu degiola gaba atan<br />
bere arimako garbitasuna. Cap 129 (cf. 130 gau). Gauik, egunik, / eztinat hunik, / hireki ezpaniz Argia. O Po 9.<br />
Berrogei egunez eta gabez. Tt Arima 82. Ostegün saintü gaian, Iesüs Iaunak erranik, egizie haur ene<br />
orhitzarretan. Bp I 72. Gabaren laguntzarekin. ES 114. Gauren batzuek. OA 131. Han kausitzen ditu nigarrezko<br />
xirripak zeiñez garbitzen baitu gau guziez bere arima. Ch I 20, 6. Zer dira gaizki-egiñak eta gaizki-esanak, ezbada<br />
gaba illuna, itzal-itxusia? Lar SAgust 7. Gabaren alegerea. Acto 207. Egün eta gai oroz zeliaren<br />
desiratzen. Mst III 4, 4 (v. gauero). Zeñean eguna asiko det ta gaurik ikusiko ez det. Cb Eg II 83. Gau oso bat<br />
iragaterat. Lg II 263. Gau hartan hil behar bazine bezala. Brtc 15. Gai gaitz bat ziala igaran. Egiat 272. Atra-zé<br />
berealá. Eta zé gáua. LE Io 13, 30. Ez da beldur gau beltzen / ez goizeko ihintzen. Monho 52. Etortia ona gaba<br />
igarotera. Mg PAb 105. Gau illun baten antzeko, guzia illundurik. Gco II 52s. Ekusten dituzu Zeru eder oriek<br />
gau argi batean. AA II 12. Gauaren erdian. AA III 378 (v. gauerdi). Gaberartean etxeratuteko. Añ MisE 226.<br />
Lo guti, askotan gau osoak othoitzean. Dh 172. Eldu zan azkenik ogeta amargarren egunaren gaba. Ur MarIl<br />
32. Nikodemo, gau batean bere galdeak egitera Jesusi joan zitzaiona. Lard 464. Gau batez, galdua zabilarik.<br />
Laph 59. Gaua da. Ib. 143. Ines Pascualen etxean gaba pasatzeko. Aran SIgn 31. Egon bear zuen berrogei<br />
egunean beren gauakiñ aoan ezer sartu gabe. Arr May 121s. Ekhainaren hogoi eta bateko gaua. Elsb Fram 89.<br />
Nahiz gaba zen, halarik ere Apez Handiaren etxe hartarat bilduak ziren. Jnn SBi 28. Agertü zeien gai batez. Ip<br />
Hil 101. Aginen artian aurreko gaubeko ondarren bat geratu izan dana. Itz Azald 161. Gabeko bederatzietan.<br />
Echta Jos 36. Eguzkirik eztan orduetan, gabaren erdian. Ag G 225. Zer nahi entzun dut hiru gauez. Barb Sup<br />
119. Ohe xuri batean gau oroz lo egin. Ox 36. Gaiko alojiaren nahiz. GH 1927, 433. Gau illuna zan. Or SCruz<br />
57. Jeneralian gauetarako / erretiatutzen dira. Tx B II 67. Gau baten, oñestu ta trumon-ots andiyak zirala. Kk<br />
Ab II 170. Gau artan etzuten ordea ezer atzeman. Ir YKBiz 536. Phentze baten erdian lo zagon ondoko gauetarik<br />
batez. Zerb IxtS 23. Gauari buruz soldadoak berritz Galbariorat iragan ziren. Ib. 90. Gau artako amaiketan.<br />
JAIraz Bizia 17. Gau osoan erosta joten. Erkiag Arran 102. Gaurko gaba. Bilbao IpuiB 101. Aski ilhun zen.<br />
Gaua laster heldu da sasoin huntan. JEtchep 109. Eztago gaua or barna ibiltzeko. Izeta DirG 27. Gau<br />
ozkarbietan. NEtx LBB 93. Handia dugu, ba, / gaua nola ez den / bihurtu gauago. Azurm HitzB 37. Neronek<br />
erreko ditut biar gaua baiño leen. Berron Kijote 73. Igande gabean. MEIG I 101.<br />
� (Como primer miembro de comp.; cf. infra compuestos más lexicalizados). � Gau-aireak, hotzak eta beroak<br />
ere ixil pairatzeintuzu. Ax 517 (V 332). Zipak ene lo-lehenak, / Gau-korrongak hasperrenak. O Po 19.<br />
Illunabarreko arako gau-karraioan dabiltzanak [izarrak]. Lar SAgust 3. Zuri niagozü, lürlagün eta gaiekhi,<br />
argizagi zahar-berria! Chaho AztiB 12. Lürraren gaihestalgi. Ib. 11. Negu latzezko gau-ordu luzeetan. Laux<br />
BBa 8. Gau-oiala astin, ta / dirdaiaraziz. Ldi UO 30. Gau-margoz gain, illun. Laux AB 42. Mutil gau-eskaleak<br />
an ba dute zer-bil. Or Eus 139. Gau-aize ozkirriak. TAg Uzt 183. Gau-intzak ixuritako zidar-pitxiak. Ib. 51 (v.<br />
tbn. 139). Illargipeko gau-ibilli ezkutuan. TAg Uzt 169 (v. tbn. gau ibillian en Berron Kijote 154). Ez du gaulisker<br />
/ orrek irauten luzaro. EA OlBe 71. Gau-dantzan. Iratz 131. Gau-otoizka kantuz aditu arte. Ib. 160.<br />
Etxekoak igarri zizkiotela bere gau-ibillerak. Etxde JJ 138. Argi-seme ta egun-seme: ez gau-seme ez illun-seme.<br />
Or Aitork 390s. Gau-zelai zabala. NEtx Antz 108. Gau estalki baltzezkoa asi zan uriko kaleak beteten. Erkiag<br />
Arran 46. Gau-ames minkor zorrotza. BEnb NereA 78. Gau-jolas loien zale. Ib. 162. Gau-kantuan ari da. Ibiñ<br />
Virgil 78. Nere gau-bidetan noa. NEtx LBB 232. Gure gau-lagun onek. Berron Kijote 126.<br />
� "Bi oiek gaua ta eguna dira (G-azp) [...] gauetik goizerañoko diferentzia (G-azp, AN-gip-5vill) [...] gauetik<br />
egunerateko diferentzia badute (BN-arb)" Gte Erd 140. � Ostatua utzirik, huni lotuz geroz, gauetik egunera<br />
bezalakaturik jarria dut. HU Zez 185. Gauetik egunerakoa ezagun omen baitute, nola diren altxatuak eskolan bi<br />
haurrideak. Ib. 148. Gure izakera desberdina da nola gauetik eguna. Xa Odol 345.<br />
� "Gabak begia beltz (Sal), la noche (tiene) el ojo negro, es triste" A.<br />
� "Gabak begirik ez (Sal), la noche no (tiene) ojos" A.<br />
- AURRE-GAU. Noche anterior. � Ujue-tik askotan aurre-gabaz (noche precedente) juan (M.A. Iñarra, 1892).<br />
JFlor.<br />
- HELDU-GAU. Noche siguiente. � Komendatu zireezun fraide lagun orori heldu gauian orok Jinkoa otoitz<br />
zaten. AR 144.<br />
- EZ GAU EZ EGUN. Ni de día ni de noche, (fig.) en ningún momento. Cf. GAU ETA EGUN. � Adoratu<br />
duketenek Abrea [..] ez dute izanen pausurik batere ez gau ez egun. TB Apoc 14, 11. Ez dute atsedenik gau ez<br />
egun. Ur Apoc (G) 14, 11 (Lç ez egun ez gau, He ez gauaz eta ez egunaz, Dv, Ur (V) ez [...] egunaz, ez gabaz,<br />
Ol ez [...] gauez ez egunez, IBk e IBe ez egunez ez gauez).<br />
- GAUA BILDU. "(S')anuiter, gaua bildu, beranta bildu" T-L.<br />
- GAU-ADAR. "(V), cuerno que se toca de noche para asustar a jabalíes, zorros, etc." A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
509
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GAUA EGIN. Hacerse de noche. Cf. GAU EGIN. � Egun baten gaba eginda / ninoian neure etxera. Mg PAb<br />
62. Menturaz gaba eginda. Mg CO 132. Gaua egin zitzaion. Arti Ipuin 68.<br />
- GAUA(K) EGUNDU. "Passer des nuits blanches" T-L s.v. nuit. � Gaua egunduz asi dun, gure azkena<br />
urbilduz (AN-larr). Inza NaEsZarr 1557.<br />
- GAUA ESKURATU. "Gaua eskura da, il s'en va nuit" SP.<br />
- GAU-AFARI. Cena de medianoche. � Bere bozkarioa akabatu dute ainitzek Eskual-Etxean, gau-afari edo<br />
reveillon on batekin. Herr 8-1-1959, 3.<br />
- GAUA GALDU. Pasar la noche sin dormir. � Gauak galdurik, onak gastaturik, gorputza deseginik [...]<br />
emazte bati darraikala. Ax 514 (V 331). Gis onetan gau guzia galdu ta itxera itzultzen zen goiz batez. Mb IArg<br />
II 330. Egunazko ikasijari gitxi eritxita, gabak galduten ditubee. fB Ic I 41. Etzuela balio gauik galtzea jadanik<br />
erdi hila zen gizon baten gatik. Jnn SBi 151. --Zer da gauzarik onena logalea ekartzeko? [...] --Gaba galtzea.<br />
Urruz Urz 36. Bost illabetetan bi gau doi doi galdu nitunan begiak ezin itxiz. Or QA 49.<br />
v. tbn. Zav Fab RIEV 1909, 34. Zab Gabon 39. AB AmaE 259. Elsb Fram 85. Eguzk GizAuz 49. And AUzta<br />
112. Uzt Sas 174.<br />
- GAU-AGERKUN. Aparición nocturna, fantasma. � Emakume ikarati batek begiztatu izan balu tankera aretan<br />
gizona, gau-agerkun edo izukari bildurgarria iduriko litzaiokean. TAg Uzt 19.<br />
- GAU-AINUBE-ALDE. � Oriek ego-aldeko izpietatik, aiek Erripak lo datzaten gau-añube aldetik [= 'desde el<br />
Norte']. Zait Sof 141.<br />
- GAUAK EGUN EGIN. Trabajar de noche. � Gauak egun eginez, lan guzier ihardokitzen du berak. Laph 221.<br />
Asko lan handi [...] oro berak zeramatzan, gauak egun eginez. HU Aurp 123. Gauak egun eginez, igandeak<br />
astelegun, phesta egunak ortzirale [...] xuhurtziaz bilduko dute [...] umeen hazteko ala altxatzeko doia. JE Bur<br />
103s.<br />
- GAUAK GAUARI (T-L). En plena noche. � Gauak gauari presan / jujatu behaute. Zby RIEV 1908, 212.<br />
Familia Sainduak, gauak gauari, hartu zuen Egyptorateko bide luzea. Zerb IxtS 83. v. tbn. Herr 22-9-1960, 2.<br />
Hainitz gizon gazte maiz gauak gauari amoros dabiltza, neska batzuen leihoetarat harrixka botatzen [...] heiekin<br />
amultsuki mintzatzeko. Lf ELit 73.<br />
- GAU-ARBOLA. "Gauarbola (msLond), ciprés" A.<br />
- GAUAREN GAINERA. De noche. � Nikanor, gauaren ganera, Olarratz jaunaren baratz ingurura eldu zan.<br />
Erkiag BatB 95.<br />
- GAUAREN GAUERDI. A altas horas de la noche. � Erretira txarrian gabiltzanak / askotan gaban gau erdi.<br />
Xe 321. Eta abiatzen da, gauaren-gauerdi, bere ardi errebelatuaren ondotik. Barb Leg 134.<br />
- GAU-ARGI (gabargi BN-baig ap. Lh; Ht VocGr 378, Hb ap. Lh, Dv, H). Farol, linterna; luz nocturna. Cf.<br />
gauargi. � Ethorri zen harat gabargi eta ezkosu batzuekin. TB Io 18, 3 (Lç, He, Dv, EvS, lanterna, Leon argi).<br />
Eder egünak, gaihargiak eder! (Interpr?). Chaho AztiB 11. Gauargia piztu bitartean. TAg Uzt 8. Goi artatik oso<br />
beian ageri zaigun [La Paz], gau-argiz beterik. Or QA 52. Gau-argi dotoreak kale ertzetan. Erkiag BatB 170.<br />
Gau argiak pizten omen ditu toki artan Arrats gorriak. "Sera [...] lumina". Ibiñ Virgil 74.<br />
- GAU ARIN. Plenilunio. � "Gau-arin"-eko oituretan garbi azaltzen da ori. EG 1956 (5-6), 80.<br />
- GAU-ARROPA. "Robe de chambre, gauarropa" Urt Gram 26.<br />
- GAUA SARTU. "Gaua sartzera doa, il se va faire nuit" SP.<br />
- GAU-ATZAR. Vigilia. � Phausuak et-air-aldatzeak berre ziotzontzat ber-indar gau-atzarrez ta nekheaz<br />
akhituak. Birjin 387. Zenbat nekhe-borroka, zenbat gau-atzar etzitzaizkon gosta. Ib. 385.<br />
- GAU-AURRE. "(Al) anochecer [...] gau aurrean" Lar.<br />
- GAUA XURITU (gaia x. S). Pasar la noche en vela. "Gaia xuritü die (S-saug), ils ont passé nuit blanche" Lh.<br />
"Gaü [sic] guzia xuritü günian, celebramos fiesta toda la noche (S)" A EY III 260. � Igánte góiz bátez jun ziá<br />
goiz mezalát, neskanégün gáia taharnán xuitúik. "Après avois passé la nuit du samedi, blanche". Lrq Larraja<br />
RIEV 1935, 140.<br />
- GAUAZ (V-ger, G, AN, L, BN; SP, Lar, Añ, H; gauas AN-erro, Ae; gabaz V, G, AN, L, BN, Ae, Sal; Lar, Dv,<br />
H; gaubaz G-to-nav; Lar, Añ, H; gaiaz R, S; gauez V, G, AN; gabez V, G, AN; gaubez V, G-azp-to-nav). Ref.:<br />
A (gauaz, gabaz, gabez, gaiaz); EI 112; Etxba Eib (gabaz). De noche. "Gauaz, de nuit. Gauaz eta egunaz, de<br />
nuit et de jour" SP. "Gaiaz ta egunaz (S), de noche y de día" A.<br />
� Tr. Las formas en -az son las más extendidas, aunque al Sur alternan con -ez desde mediados del s. XVIII,<br />
llegando a ser en el s. XX las últimas prácticamente tan frecuentes como las primeras; al Norte hay algún ej. de<br />
gauez en Oihenart (Po 58) y Archu (Fab 197), y de gaiez en Eguiateguy (276).<br />
� Gauaz lorik ezin daidit haren gogoanbeharrez. E 165. Gauaz ere urtunika (s. XVI?). TAV<br />
3.1.10. Iosephek bada iratzarri eta, har zitzan haurtxoa eta haren ama gauaz, eta retira zedin Ejiptera. Lç Mt 2,<br />
14 (He, Ur (G), SalabBN, Echn, Samper y Leon gauaz, TB, Ur (V) y Dv gabaz, Hual gaiaz, Ol, IBk e IBe gauez;<br />
Ip gaihalara). Gabaz egunaz serbidu. Lazarraga 1177r (v. GAU-EGUNAZ). Gauaz su-argiz gidatzen zinituela.<br />
Mat 334. Dabilela demonioa persegitzen gaituela gauas eta egunas. Ber Doc 122r. Diszipuluek gauaz altxa /<br />
etzezaten lohia. EZ Noel 99. Animalia suerte batzuek gauaz hausnaur egiten duten bezala. Ax 598 (V 385).<br />
Nahiz ezpegi / Gauaz ilhargi. O Po 46. Nadin zeha noiz nahi den, / Gabaz eta egunaz. Arg DevB 7. Zergatik<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
510
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
sorthü da gaiaz? Bp II 17. Hala gabaz nola egunaz. ES 124. Argi andiagoa zuen San Agustiñek gabaz, beste<br />
guzien egunak baño. Lar SAgust 7. Gaiaz eta egünaz eñhetziaren lotsarik eztizie. Mst III 3, 2. Agerzen zaie<br />
gabez, egunez, itxean, itsas bazterrean. Mb IArg I 295. Abiatü zen gaiaz. Egiat 171 (tbn. gaiaz en Etch 376, Ip<br />
Hil 107, Const 30). Joán-ze Jesusen-gána gáuas. LE Io 3, 2. Gaubaz etxerik kanpora badabiltz. Añ EL 1 132. Ate<br />
oek beti daude idikiak ala gauez nola egunez. AA III 581. Gabaz juan, gabaz ibili, ta gabaz etorri. fB Olg 112.<br />
Odei andi, egunaz itzal eta gauaz argi egiten zien bat. Lard 73. Hobeki dire gathuak ere, ikusten dute gauaz. Hb<br />
Egia 4. Gabaz, lo daudelarik. Zby RIEV 1908, 768. Gauaz eta goizean goiz dabiltza ohoinak. HU Zez 162.<br />
Aterako dira gabaz senar emaztiak. Iraola 85. Gordeko dire zoko batean, gauaz. Barb Sup 114. Baoakit egunez,<br />
baoakit gabaz. Alz Ram 23. Lurraren sapak gauaz airatu langarra. JE Ber 7. Gabaz itzar egoteko. Eguzk<br />
GizAuz 104. Aker bat ikusi zutela gauez. Or QA 111. Amoranteekin gauaz ibiltzeko libre. Mde Pr 173. Gabaz<br />
guardia egitea. Bilbao IpuiB 106. Marsellara gabez etorrita. Anab Aprika 11. Arma banatzea izango da gaur<br />
gabaz. Erkiag BatB 184. Irabaziak justuak zitun / gabaz egiten zan lanak. Uzt Sas 179. Gabez ataria jotzen<br />
bada, inguruko leioak erne (AN-ulz). Inza NaEsZarr 1036. Joko horrek, gauez batipat, etsai gaiztoa bailitzan<br />
menderatzen ninduen. MEIG IX 93.<br />
v. tbn. SP Phil 211. Tt Onsa 57. Gç 140. Mb IArg II 288. Cb Eg II 87. Lg I 213. AA III 348. Izt C 224. Arch Fab<br />
229. Gy 81. Dv Lab 208. Laph 125. Arr GB 68. Xe 238. Zab Gabon 99. Elzb Po 185. Bv AsL 187. AB AmaE 9.<br />
A BeinB 80. StPierre 18. Ox 20. Fir 140. Zub 78. Etcham 225. Ir YKBiz 21. Iratz 131. Zerb IxtS 85. JEtchep 113.<br />
Osk Kurl 42. Larz Senper 58. Ardoy SFran 185. Xa Odol 171. Mattin 112. Berron Kijote 91. Gabaz: INav 23.<br />
Ch III 39, 4. El 96. Mb IArg I 309. Cb Eg III 376. CatLan 110. Brtc 228. DurPl 63. Monho 52. Mg CO 291.<br />
VMg 27. Gco I 460. JJMg BasEsc 28. Zav Fab RIEV 1907, 532. Echag 87. JesBih 474. It Fab 29. Izt C 247. Ur<br />
MarIl 17. Bil 79. ECocin 16. Aran SIgn 19. Xe 322. Elzb Po 216. Elsb Fram 162. Jnn SBi 142. Apaol 79. A<br />
BeinB 80. Arb Igand 21. Azc PB 105. Ag Kr 70. Kk Ab I 31. Barb Sup 152. Muj PAm 26. Enb 52. Laux AB 42.<br />
Munita 26. Etxde JJ 121. Mde Pr 307. NEtx Antz 136. BEnb NereA 73. Akes Ipiñ 28. Ugalde Iltz 65. And Auzta<br />
84. Gand Elorri 97. Osk Kurl 128. Ibiñ Virgil 77. Alzola Atalak 96. Etxba Ibilt 478. Gaubaz: JanEd I 84. AzpPr<br />
43. Uzt LEG I 44. Gauez: Astar II XIII. Lard 513. Arr GB 101. Xe 277. EusJok II 72. Ldi BB 8. Ir YKBiz 429.<br />
JMB ELG 91. SMitx Aranz 139. Etxde JJ 75. Anab Poli 14. Txill Let 115. Erkiag Arran 194. Basarri 170. Gazt<br />
MusIx 221. Ibiñ Virgil 69. Azurm HitzB 51. Gabez: Gamiz 205. Astar II 239. AB AmaE 375. Arr May 138.<br />
EusJok II 24. A BGuzur 147. Goñi 60. Enb 194. Kk Ab I 47. JanEd II 112. Altuna 13. Jaukol Biozk 45. Or SCruz<br />
38. Tx B I 268. Otx 58. TAg Uzt 108. JAIraz Bizia 45. Etxde JJ 62. Alzola Atalak 66.<br />
- GAUA ZABALDU. "Anochecer" Añ.<br />
- GAUAZKO (H; gabazko V, BN ap. A; Dv, H; gabezko H). Nocturno. "Gauazko xoria, oiseau de nuit" SP. Cf.<br />
gauazko. � Gauazko beillák bere arthaldearen gainean begiratzen zituztenak. Lç Lc 2, 8. Gauazko ilhunbe<br />
hunetan. Mat 320. Iongoikoa, mariñela egunazko gaitzari / Lehen itzur dakikeo, ezen gauazkoari. EZ Man II<br />
145. Ene gauazko eta egunazko ogia nigarrak izan ziren. Ax 502 (V 324). Gauazko danzek. SP Phil 372.<br />
Jainkoak kreatu zituela bi izar handi, bata egunazkotzat eta bertzea gabazkotz. ES 124. Gauazko laurgarren<br />
goardian. He Mt 14, 25 (TB y Dv gauazko, Ip gaiazko; Lç, Ur gauaren, Ol y Ker laugarren gau-aldian, Leon<br />
gau-beilan). Gabasko bilzarrenak. CatLan 94. Gure gaiasko argia. UskLiB 216. Gabazko / ontzaren kantua. It<br />
Fab 29 (v. GAU-HONTZ). Gauazk'ametsa. ChantP 38. Yuduen egunazko eta gabazko bestetan. Elsb Fram 179.<br />
Gaiazko eskola egiten lehen kominiankarier. Const 41. Gauezko loa egiten nula. Or Eus 121. Gauezko<br />
ibillaldiok. Etxde JJ 67. Zortziek aldera etorri ziren gauazko serbizioa egin bearra zutenak. Izeta DirG 61.<br />
Gauesko lana, egunes agertu (G-nav). 'Lan ona ala txarra, egunez agertzen'. Inza NaEsZarr 125.<br />
v. tbn. Arch Fab 133. Gy 297. Hb Egia 38. HU Zez 81. Barb Sup 46. JE Ber 101. Mde HaurB 16. JEtchep 25.<br />
Ardoy SFran 92. Xa Odol 255. Gabazko: Cb Eg III 358. Mih 106. Urruz Urz 14. Zby RIEV 1908, 415. Gauezko:<br />
Mde Pr 179. MAtx Gazt 85. Gabezko: Kk Ab I 38. Azurm HitzB 38.<br />
� "Gabazko zortzirak, las ocho de la noche" A Apend. � Gauazko bederatziak. Bordel 39.<br />
- GAUAZKO ONTZI. Orinal. � Buruaren aldean xutik dagoela gauazko untziaren teia. JE Bur 190. Badakizü<br />
ez dügüla gaiazko untzirik. Const 21.<br />
- GAU BERANDU (V, AN-gip; gau berant BN-arb; gai berant S; Foix ap. Lh). Ref.: A; Etxba Eib; Gte Erd<br />
131. (Usado gralmte. en casos locales de declinación). Tarde en la noche. "(Vc), noche cerrada, de doce en<br />
adelante" A. "Gai berantean jin zen (BN-arb, S) [...] gau beranduan (AN-gip)" Gte Erd 131. � Gau<br />
beranduraño kanpoan gelditzea. Gco II 60. Amaika bidar gau beranduan uritik bota zituen nekazariak. Ag G<br />
324. Yaietan gaulenean asi ta gau-berandurarte (gauerdirarte ere ez gutxitan) [...] neska-mutilai dantzarazten<br />
yo ta yo ari izaten dira. A Y 1934, 9. Oilarrak gau berantean kukurruku yoezgero (BN-lab). A EY I 111. Gau<br />
beranduan etxeratzen zenean. Ibiñ Virgil 110. Gau berantari iges egitea oroitzeke. Ib. 56. v. tbn. Erkiag Arran<br />
142. Basarri 114. BEnb NereA 210.<br />
- GAU BETE. Plena noche. � Eta gero, gau bethean [...] itzuli zen etxerat. Barb Sup 49 (v. tbn. 131). Gau<br />
bethearen erdian / bera dago. Mde Po 14.<br />
- GAU-BIGIRA. Velada, fiesta o reunión nocturna. � Fiestetara, gau-bigiretara. Añ EL 2 149 (v. tbn. 140).<br />
- GAU-BIJILIA. Vigilia penitencial. � Gau-bijili latzetan. SMitx Aranz 35. Penitentzizko gau-bijiliak. Ib. 104<br />
(v. tbn. 153).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
511
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GAU-BIHOTZ. Plena noche. � Argatik zeru ta lurrekuok / jai degu gau-biotzean. NEtx LBB 256.<br />
- GAU-BONET. "Bonnet de nuit, gauboneta" Urt Gram 26.<br />
- GAU-DANTZALDI. Baile nocturno. � Vargasen jauregian, gau-dantzaldi ta gau-jaialdien izenean, jokotxirringari<br />
ekiten zioten. TAg Uzt 174.<br />
- GAUEAN, GABEAN (-ien V-ger ap. EI 113). A la noche, de noche. v. GAUAZ. � Zegaiti onek sustenduko<br />
nau / egunean da gabean. Lazarraga 1196v. Sarri sarri, gabean argi. "A menudo a menudo de noche la luz"<br />
(1588). TAV 3.3.1, 171. Gabean dabilzanai. Cap 128. Orduerdi bat egunean edo gaubean. OA 131. Gaian basa<br />
gizoner eta arimaler bürü egiteko. Egiat 158. Egunaz eguzkijagaz, ta gabian illargijagaz nok bisiteetan gaitu?<br />
fB Ic I 64. Gizon zenbaitek ez dute ikusi nahi gauean baizik. Hb Egia 141. Zu bakarrikan zauzkat beti goguan<br />
[...] ala egunaz nun gabian. Bil 156. Kaballeruakiñ pasiatzen du / egunaz eta gabian. PE 59. Egunaz irriz, iguzki<br />
mirail, / gauean izar-begia. Ox 23. Nola diren luze altzipresak gauean! Arti MaldanB 213. Egunez argi gutxi, /<br />
gauean illun; / niretzat gozotasunik / ez dago iñun. Erkiag BatB 39. Jendia nola ibillitzen zan / gabian<br />
kontrabanduan. Uzt Sas 178. Arantzazure joan behar det / gabean edo egunez (V-arr). Balad 139. Gauean<br />
berandu, goizean maingu (AN-5vill). Inza NaEsZarr 1583.<br />
v. tbn. Jaukol Biozk 58. Ldi IL 117. Or Eus 213. EA OlBe 35. Gabean: Mg in VMg 96. JJMg BasEsc 124. Echag<br />
87. Sor Bar 48. Noe 18. AB AmaE 262. Echta Jos 49. Anab Poli 129. And AUzta 88. Gaubean: Azc PB 62.<br />
Salav 93.<br />
- GAUEAN BERANDU(AN). Avanzada la noche. "Gabean berandu etorri zen (G-azp), gaian berant jin zen<br />
(S)" Gte Erd 131. � Gabian berandu batian sartu zan tabernan. SM Zirik 17. Gaubian beranduan / ondiño<br />
jarraitu. BEnb NereA 124. Gabean berandu oeratu. NEtx LBB 90. Gero gabian berandu arte / alako<br />
erromeriak. Uzt Sas 57.<br />
- GAUEAN GAUEAN. Cada noche. � Gabean gabean paper baten eskribiduko dozuz egun atako zeure uts<br />
eginak guztiak. Añ EL 2 84. Madalen Busturikok / gabian gabian / errondia darabill / bere portalian. A BGuzur<br />
147.<br />
v. tbn. Gabean gabean: AB AmaE 355. Altuna 31. Kk Ab II 44. Gaubean gaubean: Itz Azald 199.<br />
- GAU EGIN, GAUA EGIN. Hacer noche, pasar la noche. Cf. GAUA EGIN. � Gaua egin bear zuen etxeraño.<br />
Lard 391. An nai izan zuten gau egin. Bv AsL 144. Gaba egiten geratu nintzan / Bertan atx zulo batian. AB<br />
AmaE 19. Latasan gau egin. Or Eus 357. Askotan egin izan det gaba ardandegi aretan. TAg Uzt 210. Gau<br />
egitera nora joan zeranik eztakitala. Etxde JJ 190.<br />
- GAU-EGUN. a) (Pl.). Días y noches. � Onela iragaiten jat gau-egunak. Lazarraga 1186r. Gau-egunetan beti<br />
nago / etsekoakin deadarrez. Ib. 1190r. Eta nola gau egunek dituztela zarratzen [othoitzak]. EZ Man II 141.<br />
Zeinek iragaiten othe ditu gau egunak geldiago eta malenkonia gutirekinago? Ax 514 (V 331). Zuek o hotz eta<br />
elhur, / Gau-egunok orobat. Hm 93. Bizi naizan gau egunetan aztu ez nadin nere zor andi onezaz. AA III 279.<br />
Zü zirade argizaria aste eta gaihegünen izaria. Chaho AztiB 12. Otz-beroak, uda-neguak, gau-egunak elkarri<br />
jarraituko zitzaieztela. Lard 10. Hiru gau-egunez. Jnn SBi 50. Zenbeit gau egun bakharrez / Gorde egonik<br />
herabez. Zby RIEV 1909, 104. Lazturan ereman nintuzken nere gau egunak. JE Bur 11s. Bakar-bakarrik<br />
iragaiten tu gau egun batzu kiretsak. Ox 178. Berrogei gau egun aietako txango artan. Or QA 150. Iragan dut<br />
hor gaindi zonbait gau egun on. Xa Odol 231. Gau-egunetako ametsetan bila genbiltzan hizkuntz eredua. MIH<br />
291s.<br />
v. tbn. Arg DevB 128. Gy 81. Ip Hil 2025. JE Bur 11. Inza Azalp 50. Etcham 221. NEtx Antz 151.<br />
b) (Uso adv.). De día y de noche; constantemente. v. GAU ETA EGUN. � Gau-egun, goiz-arrats, edate-iatean,<br />
/ Ebilte-gelditze, iaikite-etzatean, / Zuzaz dizut penaimendu. O Po 19. Jangoikoa gau-egun ta beti begi-begira<br />
dagotela gure lan, egiteko, ibiller, keñu ta asmo guziei. Mb IArg I 386. Orroit-minez baitago gau egun orroaz.<br />
Iratz 117 (v. tbn. 138).<br />
- GAU-EGUNAZ. Día y noche. � Gaüegunez lanez ase, / Neurrimenduz bethi gose (1798). BertsZB 101. Gain<br />
hartan gau egunaz kantari egoki. Iratz 162. Gau egunez deraukat zu baitan gogoa. Ib. 31.<br />
- GAUEKO. Nocturno. (No incluímos los ejs. de gaueko 'de la noche, de tal noche'). Cf. gaueko. v. GAUAZKO.<br />
� Etzaio gaueko amets batetik gelditzen dena baño geiago gelditu. Mb IArg I 223. Gaueko illuntasunaz gazteak<br />
baliatzea gaiztakerietarako. AA II 92. Gabeko biarra egunazko lotsaarija. JJMg BasEsc 114 (cf. Mg PAb 123:<br />
gabeko biarra, egunerako lotsaari). Gaueko intzak illea busti. Lard 128. Damurik ez direla gaueko argiak. Hb<br />
Egia 141. Zeruak zabaltzen dau / Gabeko estalkia. AB AmaE 383. Gabeko arriyak ez du bertuterik. Sor Bar 48.<br />
Zu zera bai gaueko / gu gordetzallea. Arr May 144. Goizeko ta gabeko eskari bero zintzoak. Ag G 139. Gabeko<br />
lanak egunaz lotsa. JanEd II 107. Gaueko illunak. Inza Azalp 33. Gaueko erteerok. Etxde JJ 63. An izango zan<br />
gaur ere gabeko errosarioan. NEtx Antz 111. Gaueko izotzak. Arti MaldanB 193. Eguzkia sartu zan, / atari<br />
gorritik, / gabeko etxe barruan. Gand Elorri 123. Gabeko eskolara. Ib. 27. Gabeko ibillerak / itxizuz. BEnb<br />
NereA 74. Gaueko laztura begirale. "Miedos de la noche veladores". Gazt MusIx 189.<br />
v. tbn. Zait Sof 24. Erkiag BatB 110. Ibiñ Virgil 54. Berron Kijote 140. Gabeko: Bv AsL 118. Kk Ab I 47. Or<br />
Tormes 53. Laux BBa 44. TAg Uzt 256. Gaubeko: Echta Jos 339.<br />
� (Con reduplicación intensiva). � Eguzkiak bezelatsu, eguzki-loreak ere uxatzen ditu illunpe-mamuak edo<br />
gaue-gauekoak. JMB ELG 79.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
512
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GAUEKO LAN. Contrabando. � Kontrabandoai esaten zaio / askotan "gaueko lana". Uzt Sas 178. Hauxe zen<br />
zure azken gaueko lana. Herr 8-4-1993.<br />
- GAUEKO ORDUAK. "Gaueko orduek arte, trasnochar" Ort Voc. � An ari zan Jon bakarrizketan gabeko<br />
orduetan bere etxeko suetean. Erkiag Arran 75. Aundia da, domekan, gabeko orduetan, euren etxean iñor<br />
erbestekorik egotea. Erkiag BatB 141.<br />
- GAUEKO TXORI. "Curioso de noticias (G-azp)" A EY III 372. Cf. gautxori. Cf. Egiat 224: Gaieko-txori berri<br />
gaitz ekarler üdüri dirade.<br />
- GAU-EMAILE. Peregrino que pasa una noche en vela. � Gau-emalleak ura lortzera / penitentziz gatozkizu.<br />
SMitx Aranz 140.<br />
- GAU-ENARA (Lcc, Añ; -nh- SP; g.-enada SP, Urt Gram 21 � A; g.-ainhara L; Dv, H; g.-ainera BN-lab-ad;<br />
g.-ainhera Lander ap. DRA; g.-anhera Lecl; g.-inara G-goi, AN-araq-ulz, B, L-sar, BN-arb; g.inhara- SP; g.inare<br />
G-nav, AN-araq-olza-egües, Ae; g.-inhade Lander ap. DRA; g.-inere AN-olza-ulz-erro; g.-aran L-sar;<br />
gabenara AN-5vill; Lar Sup (-ea), Añ � A, H (-ia); gabenada AN-5vill; H; gabainhara H; gabinare AN-arce,<br />
Ae; gai-ainhara S, R; gai-ainhera S; gai-añari R; gariminare R-vid; mainari R-uzt; mañari R-uzt; miñari R;<br />
niñarea (det.; Ae). Ref.: A (gai-aiñara, gau-ainhara, gau-inhara, maiñari); A Apend (gariminare); Bon-Ond<br />
143; VocPir 370; EI 362; Lrq (gai-añhara); Iz R 292; VocNav (miñari); CEEN 1970, 326; Echaide Nav 110. a)<br />
Murciélago. "Saguxarra, gauendea [sic], murciélago" Izt C 200. Cf.VocNav: "Agoñiri, murciélago (Mañeru)". �<br />
Gau aiñhara eta bi andreierrak. Gy 275. Gai aiñhera, habilu'etxerat. ChantP 110. Orobat jaten dituzte<br />
garrathoinak, saguak, gau-inharak eta sugeak. Prop 1884, 183. Ardurenik izilka, ilhunbetan, gau inharak iduri<br />
dutela. Elsb Fram 182. Bere gisako gau-aran edo gau-inhara handi-handi bat. Prop 1894, 11. Orixe gertatzen<br />
zaio gau-enada deitu lezaiokean saguzarrari ere. EgutTo 2-4-1920 (ap. DRA). Gau ederra dela gau-iñarentzat.<br />
Barb Sup 111. Dilindan, beltx, gau inhara. Ox 113. Ala gai-añhea bilhatü hiz, argien lotsa hizan! GH 1926, 633.<br />
Gai-añhera badua hegalez firrindan! P. Xibero GH 1930, 509 (en la misma poesia tbn. gai-aiñhera). Negozioko<br />
apalatzak, theatretako gau-ainharak, politikako miruak, zer aztaparrak dituzten orok. JE Ber 93. Milla eta milla<br />
elektrika argi bidetan bazen, gaiañheak segur botz beitziren. Herr 18-1-1962, 3. Ez ahal zuen ere edozoin gauinharek<br />
lotsarazten bere mizpirazko makhila. Etcheb MGaric 48 (ap. DRA). v. tbn. Ardoy SFran 218 (gau<br />
ainhara). � (Fig.). "Gau-enada [...] (L-ain), rondador nocturno" A.<br />
b) "Kiñuri (Sal), golondrina" A.<br />
- GAU-ERORTE (Mic 8r, Añ; gaberorte Añ; gauberorte Añ � A; gaubelorte V-oroz ap. A). "Noche prima,<br />
gaulrrorta [sin duda errata por gauerortea]" Mic 8r. "(A prima) noche, a boica de noche, al anochecer [...] (V)<br />
gaberortean" Añ. "(Entre dos) luces [...] gauberortean" Ib. Azkue descompone gauberortean y gaubelortean<br />
(donde la b es claramente epentética) en gau-berortean y gau-belortean.<br />
- GAU ETA EGUN (SP, H; ta V, AN-ulz; Lar, Añ). Ref.: A; Iz Ulz. De día y de noche; constantemente. "Noche<br />
y día", "(ad) laudes & per horas" Lar y Añ. "(No dejar a) sol ni a sombra, gau ta egun norbaiti jarrai" Lar. � Tr.<br />
Al Norte gau eta egun es casi gral.; hay tbn. algunos ejs. de gau et'egun. Al Sur, desde los primeros testimonios<br />
encontramos sobre todo gau ta egun. � Perseberatzen dik othoitzetan eta orazionetan gau eta egun. Lç 1 Tim 5,<br />
5. Gizonaren ihizian gau eta egun dabilla. EZ Man I 43. Eta harrak bezala gau eta egun autsikitzen du. Ax 423<br />
(V 274). Gau et' egun gor batek / naduk' arrenkuratan. O Po 26. Eta bere aioak gau ta egun, amar egunean aren<br />
buruko aldetik aldegin etzuen. Cb Just 97. Gau et'egun hor dabiltza / beretu beharrez herria. Monho 38. Ekin<br />
gau ta egun birtute oni. Añ EL 1 73. Berak gau ta egun lagunduko dizu Zerurako bidean. AA III 518. Neskaak ta<br />
mutilak gau ta egun naaste dantzan. fB Olg 192. Onen lege santa gau eta egun erakustera. Lard 375. Han<br />
zabilan, gau eta egun, ganbaraz ganbara, ohez ohe. Laph 199s. Gau eta egun txilioz dagoz. AB AmaE 17. Xutik<br />
zagon gau eta egun. Jnn SBi 105. Haur hauk hemen atxiki, gau eta egun, bizpahiru astez. HU Zez 72. Sendagarri<br />
guztien indarra neurtzen gau ta egun ibilli naiz. Ag G 184. Hiru aste hartan berekin zeraukan gau eta egun.<br />
Barb Sup 39. Gau-et-egun berdin erho. Ox 100. Naiz-ta ekin gautegun / Edurra egiten. Enb 170. Gau ta egun ilobietan<br />
ta mendietan egoten zan. Ir YKBiz 189. Enekin gai t'egün / gerlan ibili zen. Mde Po 25. Eurotan<br />
jesarrita, gau ta egun, ainbat ordu ta ordutan arraunai eragiñaz. Erkiag Arran 77s. Arekin ametsetan zebillen<br />
gau t'egun. NEtx LBB 56. Heldu zitzaion, gau eta egun atertu gabe, sekulako jende aldea. Ardoy SFran 239.<br />
Lanean ari nintzen, gau t'egun. MEIG IX 94.<br />
v. tbn. Harb 323. SP Phil 484. Gç 60. Mb IArg I 183. Lg II 255. Ub 156. Mg PAb 129. Dh 145. JJMg BasEsc<br />
252. It Fab 96. Izt C 240. Lard 375. Bil 107. Arr GB 62. Aran SIgn 104. Zab Gabon 98. Xe 410. Bv AsL 43.<br />
Arrantz 99. JanEd I 65. Elsb Fram 69. A BeinB 66. Goñi 64. Echta Jos 335. JE Bur 99. Kk Ab I 22. StPierre 23.<br />
Inza Azalp 42. Altuna 15. Jaukol Biozk 62. Tx B I 60. Otx 30. Ldi IL 52. Or Eus 253. Lek EunD 18. Laux AB 94.<br />
ABar Goi 29. TAg Uzt 314. EA OlBe 8. Iratz 105. Zait Sof 18. SMitx Aranz 189. JAIraz Bizia 97. Etxde JJ 164.<br />
Txill Let 100. Basarri 58. BEnb NereA 127. Akes Ipiñ 28. JEtchep 83. And AUzta 155. Etxba Ibilt 455. Uzt Sas<br />
54. Lasa Poem 57. Xa Odol 298.<br />
- GAU ETA EGUNEKO. Permanente, de día y noche. � Gau ta eguneko nire ogija dira negarrak. Mg CO 37.<br />
Eleisetako gau ta eguneko Abade ta Praile errezkadak. fB Ic III 308. Bi eguneko, etengabeko, gau ta eguneko<br />
balantza ikaragarri aiek arras ondatu zuten. Anab Poli 43. Gau-eta-eguneko kafeteria batean. Arti Ipuin 59.<br />
- GAU ETA GAUERDI. a) "Gauta-gauerdi (G-goi), a altas horas de la noche, de noche a deshora" JMB At. �<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
513
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
<strong>Fe</strong>stara juan da gau ta gaberdi / beren buruak ondatzen. Xe 343. Farrandan dabillenak gau eta gau erdi.<br />
Auspoa 130, 125 (ap. ELok 450). Gau ta gau erdi kafe-zulo ortan sartuta egoten da (G-to). A EY III 344. � (En<br />
ines.). � Mozkortuta badator / gau eta gau erdin. JanEd II 23. b) De día y de noche; constantemente, sin pausa.<br />
"Gau ta gaberdi (V, G), a todas horas" A. v. GAURIK GAUERDI. � Galwestondik Californiara, lau egun ta<br />
lau gautan, gau ta gaberdi ekarri ninduan orgadiak (trenak). A Ardi 17s.<br />
- GAU ETA GOIZ ARRATS. Día y noche, continuamente. � Baitezpada behar zen, gau eta goiz arrats /<br />
Hurbildanikan zaindu hobiko sargia. Ox 81.<br />
- GAUETIK EGUNERA. De la noche a la mañana, en poco tiempo. v. GAUETIK GOIZERA. � Gabetik<br />
egunera argalduta, han zegoan Zerrihandi. Osk Kurl 29.<br />
- GAUETIK GOIZERA. De la noche a la mañana, en poco tiempo. � Gaurko eguneko zenbait aundi miniska,<br />
gaubeti goizera igotakoak. Izt D 145. Zergaitik letradunak gabetik goixera, / perretxikoak azten direan antzera, /<br />
gaur zireanak kabo eta besterik ez / agertzen ziralako biarko alferez. AB AmaE 255. Egun batez, gabetik<br />
goizera, illotzik arkitu zitekan oiean. Lek EunD 16. Gizartekeri, baltsakeri ta abar, gaberik goizera, geiagoko<br />
barik etorri ete-dira? Eguzk GizAuz 16. Ez da, orratio, gabetik goizera ikasten dan lana. TAg Uzt 136 (v. tbn.<br />
220).<br />
- GAU-ETXOLA. Cabaña para pasar la noche. � Iratzez eztut eginen / maldetan gau-etxolarik. Etcham 163.<br />
- GAUEZ. v. GAUAZ.<br />
- GAUEZ GAU (T-L). En plena noche. � Axur salduak artzañaren undoti bezala, ekhiari arrauka izar-xuriak,<br />
gaiez-gai, üdüri dabiltza! Chaho AztiB 11. San Josep jeiki zen ordu berean. Eta gauez-gau eman zen bidean. Jnn<br />
SBi 18. Gauez-gau zaiku berritz iganen goiko suaren Argia. Iratz 182. Goraki dezan goizetik erran: Zu zoin ona!<br />
/ Eta gauez gau: Zoin zuzena! Ardoy SFran 348. v. tbn. Prop 1893, 36. Herr 31-1-1957 (ap. DRA). JEtchep 36.<br />
- GAU-EZKILA. "Gauezkill, toque de campanas del Angelus de la noche" Asp Leiz. � Abe Marikoan gauezkillak<br />
dulun. SMitx Aranz 142.<br />
- GAU-GAUERDI. "Gau-gaberdiak (V-ple), noches y medias noches" A.<br />
- GAU-GIRO. v. gaugiro.<br />
- GAU-GUARDA. Centinela. � Murru gañetan zebiltzan zentinelak edo gau-guardak oartu gabe. Zab Gabon<br />
99.<br />
- GAU-IBILKETA. Ronda. � Baziaztik Billabonako gau-ibilketara [guardiazibilak]. Ugalde Iltz 64.<br />
- GAU-IHIZI. Animal nocturno. � Gau-ihizi batzuek direla ibiltzen, / Xori biltzen. Elzb Po 216.<br />
- GAU ILUNDU. Hacerse de noche. � Dagoneko gau illundu zun arras. Etxde JJ 258 (v. tbn. 5). Ibilli ontan asi<br />
zanean, gau-illuntzen asia zan. Berron Kijote 53.<br />
- GAU-ILUNKERA. Anochecer. � Gau illunkeran, ostera, mutil nausien txandea da. Akes Ipiñ 20.<br />
- GAU-JAGOLE. "Gau-jagola (V, Mg PAb), sereno, vigilante nocturno" A. v. gauzain. � Palatino mendiko<br />
gau-jaolak. Mg PAb 212 (VersBasc 11 gauzaillak ). Kaleetan serenorik edo gau-iagolarik bere<br />
ezebillen. A Txirrist 41. Nundik nora ete dabiltz gau-jagolak, erriko serenuak? Erkiag BatB 9.<br />
- GAU-JAI. Fiesta nocturna. � Oraindik ezpaiñetan det X-ko gau-jai artako eztia. NEtx LBB 83. Gau-jaietako<br />
jolasetan. "En noche de regocijo y fiesta". Berron Kijote 210.<br />
- GAU-JAIALDI. Fiesta nocturna. � Vargasen jauregian, gau-dantzaldi ta gau-jaialdien izenean, jokotxirringari<br />
ekiten zioten. TAg Uzt 174.<br />
- GAU-JANTZI. Ropa de dormir, pijama. � Gau-jantziaren xamarra askaturik, bular bat ageri. Mde Pr 146.<br />
- GAU-LAN. "Gai-lan (R), trabajo nocturno" A. � Contrabando. � Gogorki artu zutela / gau-lanean zebillela.<br />
Or Eus 160.<br />
- GAU-LAPUR (A). Ladrón nocturno. � Erijotzia etorriko dala gau-lapurra legez gitxijen uste danian. Ur<br />
MarIl 34. Alako iagoleekin etzera gau-lapurren beldur izango artegietan. Ibiñ Virgil 102. v. tbn. Or Mi 78.<br />
Erkiag Arran 65. Akes Ipiñ 17.<br />
- GAU-LEKU. Sitio donde pasar la noche. � Bidea erakusten, larreak artzen eta gau-leku onak billatzen. Or Mi<br />
43s. Ostatu batean sartu; gau-lekua galde. Or Eus 51.<br />
- GAU-LORE (T-L; gaulora msLond ap. A). "Don diego de noche (Bot.)" A. "Belle-de-nuit" T-L.<br />
- GAU-MAHAI. "Mesa de noche (neol.)" A DBols. � Gau-mahaiko ateak zabaltzen zituen. Mde HaurB 54.<br />
Piztu zuen haren gau-mahaian zegoen lanpara txikia. Ib. 16. Kandela argia, eskuan eroiana, gau-mai kolorga<br />
baten ganean ipini dau. Erkiag BatB 109.<br />
- GAU MIN (L-ain ap. A). Plena noche. "Lo crudo, lo más oscuro de la noche" A. � Sarthu zen, gau minean,<br />
emazte haren etxean. Lg I 294. Gau-minean, ilhunbetan eta bakhartasunean egiten duguna. Dh 132. Etorri<br />
yoakon gau minez sarri. Zav Fab RIEV 1909, 29. v. tbn. Laph 222 y Jnn SBi 151 (gau minean). Gau min<br />
huntan, / Argi eder hunek gu / Nundik argitzen gaitu? Zby RIEV 1908, 284. Gauaren gau minean / nor nuntik ari<br />
zen? Etcham 195. Irudi zitzaion gau miñean murgiltzera zoala. Mde Pr 150. Gau mina da. Ib. 371. Ugarte<br />
batean ematen zaigu, gau miñean. Txill Let 130. � Eta sorthü Betleemen barrüki batetan egüberri bezpera gai<br />
minian. Bp I 152.<br />
- GAU-MITXIRRIKA. Falena. � Zure krisailluan gau-mitxirrika egalak erretzera doanean. Or Mi 148.<br />
- GAU ON. v. gabon.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
514
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GAU-ONTZI. Orinal. � Jauna, badakizu ez dugula gau-ontzirik. Etxde JJ 19n.<br />
- GAU-HONTZ (V ap. A; Mic 5v (gau onsa); gabontza V ap. A; gaubontza Añ), GAGONTZ (V-ger). Ref.: A<br />
(gauontz, gabontz); Arzdi Aves 161. Buho; lechuza. � Lengo asabaetxeak / dagoz utsik da otzak, / iñor eztala<br />
bizi / ezpada gabontzak. Azc PB 202 (Ur PoBasc 444 gauontzak). Mozolo ta gabontz itxusiak, eta ganetiko txori<br />
zatarragoak. Erkiag BatB 38. � Trasnochador. � Iparragirrera egunez, da gabaz Satikara? Eztogu biar<br />
gabontzik. A BGuzur 147. Andik geroetara bere, gabontz, mozolo ta saguzar banakaren batzuk ba ebiltzan ibili;<br />
egorik bageak, jakiña ba. Erkiag Arran 49. � "Gabontza [...] (V-ger), persona huraña" A.<br />
- GAU-OSKORRI. Nube rojiza vespertina. "Gau óskorrixak aizetzu" Iz ArOñ.<br />
- GAU-PINPIRIN. "Noctuelle" T-L.<br />
- GAU-PIZTIA. Alimaña nocturna; (fig.), trasnochador. � Dorronsoroko sendiari zion maitasunak eraman zun<br />
gau-piztien artzulo artara. TAg Uzt 183 (se refiere a un casino). Arin igesegingo zukean garrasika<br />
gaupiztiarengandik. Ib. 19.<br />
- GAURIK GAUERDI. "Gaurik gaberdi, continuamente; litm.: de noche a medianoche (V-m)" A EY III 317.<br />
- GAU-SEREN. "Gauseren, serein de la nuit" Dv.<br />
- GAU-UME. "Gaiume (R-uzt), rondador nocturno" A.<br />
- GAU HUTS (V ap. A; Añ, Dv). Plena noche. "De noche cerrada" Añ. "Gau hutsez ethorri da, il est venu<br />
nuitament" Dv s.v. huts. "Gau utsean (V ms), gau utsez (Vc), en noche cerrada" A. "Gau utsean, en noche<br />
cerrada (V)" A EY III 260. � Eta kristauek [Bitxintxo eta Laetusen] gorputzak / eraman gau hutsetan. EZ Noel<br />
169. Gau utsez, bakartadian. Kk Ab I 44.<br />
- GAU-ZAILA. v. GAU-JAGOLE.<br />
- GAU ZURI. "Noche de luna. Ama Illargixan gau zurixetan eitten zittuen euren adoraziñuak" Etxba Eib.<br />
- LEHEN GAU. Prima, parte de la noche desde las ocho hasta las once. "A prima noche, lengauan (AN)" Aq<br />
690. v. gaulehen.<br />
2 gau. � (Onomat. del ladrido). Cf. gaunka. v. guau. � Au arrapaska jaten da, gau, gau, gau. (Zaunkaka<br />
bezela ta beti jaten). Sor AuOst 97. Gau-gau! txakurrak. Satarka EEs 1925, 196.<br />
gau. v. hau; geun.<br />
gaualde (Dv � A), gaialte (R ap. A). � "Temps voisin de la nuit. Zato gaualdera, venez vers la nuit, c. à d., au<br />
temps voisin de la nuit" Dv. "Gaialtean (R), hacia la noche" A. � Gaualdera familia denean bateratzen. In Arb<br />
Igand 145. Gau aldera Joakiñaren biotza azken-jaikiak ematen asi zan. NEtx LBB 65.<br />
gaualdi (S-bas sg. A), gaialdi (R ap. A; -haldi S ap. Lrq; Foix ap. Lh). �1. Noche. "Tiempo durante la noche"<br />
A. � Gaualdi luze ta aspergarriak noizpait goizari bidea eman zionean. TAg Uzt 252. Zer gaialdi lüzia, zuiñen<br />
etsigarri. Etchahun-Iruri in Xaramela 202 (en la versión que cita DRA, gaihaldi). Neguko gaualdi luzeetan.<br />
Etxde JJ 96. Gaualdi ederra, ez da? Mde Pr 153. �2. gaihaldi (Foix ap. Lh), gabaldi (Hb ap. Lh), gaihalde (Sc<br />
ap. A). Velada, reunión nocturna. "Sarao" A. "Soirée" Lh. � Gaur egunean ere, gaualdietan [...] bordamutillek<br />
upeletako olioa aitu arte ez dire aspertzen Maranek astegun batez egin zuna esaten. Or Mi 113. Gaualdi bat dut<br />
ezin-utzia. "Velada". Or Eus 191. Beraz, emaidazute beste gaualdi bat nere argibideak ateratzeko. Or QA 105<br />
(ref. a una conferencia). � Vela, vigilia. "Gabaldi (Hb), veille, veillée" Lh. � An bizi zan ene ama, Zure<br />
neskamea, otoitz egiñez, kezka ta gaualdi aietan aurrenetakoa. "Sollicitudinis et vigiliarium primas tenens". Or<br />
Aitork 224. �3. Parte de la noche. � Baña laugarren gau-aldian aietara yoan zan itxasgañetik ibilki. Ol Mt 14,<br />
25 (Ker gau-aldi, BiblE gaualdi (en nota); Lç gauaren laurgarren beillán, He goardian, TB y Dv beil(l)an, Ur<br />
(G) belan, Ip bellaldian, Leon gau-beilan). Bigarren gau-aldian etorri badadi. Ir YKBiz 283. Lau alditan<br />
berezten zuten lenagokoak gaua; laugarren gau-aldia goizeko iruetan edo asten zan. Ib. 213n.<br />
- GAUALDIKO (gabaldiko Lar). a) "Trasnochado, lo que por haber pasado una noche, se va perdiendo" Lar. b)<br />
Nocturno. "Gabaldiko (Hb), qui concerne à la nuit" Lh. v. GAUAZKO. � Egunezko lanak eta gaualdikoak. Or<br />
Mi 54. Gaualdiko lurrunak sortutako laño-mordoak. TAg Uzt 77. c) "Gabaldiko (Hb) [...] défiguré pour avoir<br />
veillé" Lh.<br />
gauhalka. � De noche (?). Cf. quizá gaihalara. � Bere nausiak han baratzea manatu zioen eta bera gauhalka<br />
etxeraino heldu zen. Prop 1906, 142.<br />
gauargi (G-azp-goi, L-sar, BN-mix). Ref.: A Apend; JMB At. � "Duende" A Apend. "Gauargi es el nombre con<br />
que, en la región de Régil, designan a un genio que aparece de noche, en forma de luz" JMB MitV 418. "Genio<br />
nocturno benéfico" JMB At. "Inguma (L-sar), genio de los sueños que oprime el pecho durante el sueño. Contra<br />
él es invocado Gauargi o Santa Inés" Ib. Cf. GAU-ARGI. � Nor aiz? Gauargiren bat noski? "Duende". A<br />
Ortzuri 114. Hi, aldiz, jin hakitala, Gauargia (BN-mix). JMB OC I 93 (que lo toma de Lafitte).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
515
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gauari, gaiari. � Compañero nocturno. Cf. gaukari. � Bena halako andere bat etxen bazünü gaiari. 'Pour la<br />
nuit'. Etch 524.<br />
gauaro (Vc ap. A), gabaro, gauero (V-gip ap. Iz ArOñ). � "Sazón, temperatura, estado de la noche" A. � Bada,<br />
bear dozu, dagoan gero / gauaroau illun, fresko ta otza, / dulzero kopladu ene biotza. Lazarraga (B) 1153vb.<br />
Kaixio Txantxes, gau-aro ederra dago. Kk Ab I 104. Negarrez nago odoiai adi / gabaro gustiz leunean. Laux<br />
BBa 48. Etxeñoi, gabaro argitsuban / ederren ago areitz-artian! "En la noche iluminada". Laux AB 25. Goian<br />
ere, gauaro ederra egoan. Erkiag Arran 21. Gauaro illun batean. "En una noche oscura". Gazt MusIx 173 (Or<br />
ib. 177 gau illunean). Gauaro izar narean. "En la noche serena". Ib. 195. Gauaro ixil baketsu. "La noche<br />
sosegada". Onaind ib. 206.<br />
gauaro. v. gauero.<br />
gauas. "(Hb), femme de nuit, femme publique" Lh. Cf. bagats.<br />
gauazko, gabazko (Dv, H). � Animal que caza de noche. "(Sust.), petit carnassier, comme la fouine et autres<br />
courant la nuit à la picorée" Dv. "Belette, ou fouine, ou putois (nocturne, qui chasse de nuit)" H. Cf.<br />
GAUAZKO.<br />
gauaztatu (BN-bard ap. A � Dv). � "(Bardos), faire la débauche, la nuit à l'auberge" Dv. "Andar de parranda<br />
durante la noche" A.<br />
gauba. v. 1 gau.<br />
gaubeila (G-to, AN-5vill, L; Lecl, Chaho, H), gaubela (V; Añ), gauela (V), gauila. Ref.: A; Etxba Eib<br />
(gaubelia); Iz ArOñ (gaubéla, gauelía); Elexp Berg. � Vela, vigilia; vela mortuoria. "Velorio" Etxba Eib y<br />
Elexp Berg. "Gauelía eiñ, hacer vela (al enfermo)" Iz ArOñ. "Parece que la palabra gauilla, que hemos empleado<br />
con J.V. Araquistáin, es una variante fantástica de esta semi-exótica palabra" A. Cf. "Gabillera, gauillatu, velar<br />
o pasar la noche con los muertos (B)" AEF 1923, 130 (donde gabillera tal vez sea una forma de alat.; bilera<br />
'reunión' parece no emplearse en baztanés). � Tr. La forma gauila (real o ficticia, debida a una falsa etimología),<br />
que aparece por primera vez en J.V. Araquistain, en "Gau-illa. Tradición vascongada" (publicado en la revista<br />
América 1864 VIII 10-12), es empleada por Azkue y tras éste por bastantes autores en el s. XX. � Izifriña,<br />
barur eta gauheilletan, eta bertze hunelako mortifikazioneetan. He Gudu 30 (114 gaubellez). Bost gaubela ta<br />
izerdi gozo kosta bazaitzit ere. GavS 7. Lo ori bota, / egizute emen gaubela. Bast 3. Batu ziran Emaztiaren<br />
gaubelara auzuetako lagun batzuk. JJMg BasEsc 264. Txanton il zala bururatu iakon, da beren Gauillean edo<br />
Gauelan egoalakoan [...] amabost arenak esaten abia zan. A BeinB 91. Gauela baten dagozanean, / oilarrak<br />
kantau-ezkero, / uda barrian txoriak legez / jente gaztea da bero. Azc PB 62 (en Ur PoBasc 401 gaubela).<br />
Udako gaueletan. A BGuzur 136. Maitea il. Gauilla. Illargi. Illeta-bazkari. Ldi UO 26. Mutilzartzaroari agur<br />
samiñak egingo zizkioagu eta [...] mutil zarraren Gauila bertsotan abestuko diagu. NEtx Nola 20. Alostorrekoak<br />
uste etzutelarik "gau-illarako" garaiz eldu. Etxde AlosT 92s. Gau-bela dagiot amari. NEtx LBB 250. Kutxan<br />
etzan zuten jauregiko sala haundian eta zaldiz ekar-arazi zituzten ahaide guziak, gaubeilaren egiteko. Lf ELit<br />
98.<br />
v. tbn. Gaubela: Astar II 211. AB AmaE 9. Arr Orac 129 (ap. DRA). SM Zirik 12. Gauila: Mde Po 94. Mde<br />
HaurB 106.<br />
� Bada, laugarren gau-beilan ethorri zitzaioten Jesus uraren gainean oinez. "Quarta autem vigilia noctis". Leon<br />
Mt 14, 25 (Ol y Ker gau-aldian). � "Estoy aguardando sin acostarme, bizien gaubelea egiten nago, litm.: estoy<br />
haciendo la vigilia nocturna de los vivos (V-m)" A EY III 239.<br />
- GAUBEILAN EGON. "Trasnochar, pernoctar [...] gaubelan egon" Añ. � Ta gaubelan egon zan / ez eian<br />
iruzur. Gand Elorri 188.<br />
gaubeilari (H). � (El) que participa en un velatorio o vela. � Bisitari, kontseillari eta gau-beillaritan. Gy 100.<br />
Eta gau-beilari guziak belhaunikaturik hasi ziren hilaren arimarentzat othoitz egiten. Lf ELit 98.<br />
gaubeilatu (Lecl, Chaho, H), gauilatu (B ap. JMB AEF). � "Gauillatu, velar o pasar la noche con los muertos"<br />
JMB AEF 1923, 130.<br />
gaubeilatze. � Vela, vigilia nocturna. � Nola saiñdu handiak / Zaramatzan molde huntan / Gau bellatze guziak.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
516
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Arg DevB 16. Ezta hargatik egin behar gorphutza flaka eta osasuna altara dezaketen mortifikazione handirik,<br />
barurik, gau-beilatzerik. Dh 70. Arrats hartan, auzoko bi gizonek zuten gau-beilatzea. Barb Piar II 199.<br />
gaubela. v. gaubele.<br />
gaubele (AN-gip; Urt, Dv), gaibele (S-saug). Ref.: Lh (gai-); Garbiz Lezo 115; Iz IzG. � "Cicuma, gaubeléa,<br />
húntza, gauxoria" Urt V 23. "Engoulevent" Dass-Eliss GH 1924, 414. "Hulotte (corbeau de nuit)" Lh. "Un<br />
pájaro, al parecer de paso, de color oscuro y con pintas, del tamaño de una tórtola" Iz IzG. � Gau beleak badu<br />
ainhararen planta zerbeit. Dass-Eliss GH 1924, 414. Bestiak zühaiñ phünta zonbaitetan gai-beler eta hüntzer<br />
zühaiñ adarren ebaska. GH 1931, 471. --Huntza othe zuan hoi, Pepe Ttiki? --Ez... Izaitekotz ere, gau-belea!<br />
"Corbeau de nuit". Barb Leg 147. Gaubele, arrai-iresle, ur-txori [yan ezin ditzakezute]. Ol Deut 14, 17 (BiblE<br />
belabeltza). � gaubela. "Garza real (Ardea cinerea), garza imperial (Ardea purpurea)" SM EiPáj. � (Fig.). "(Lsar,<br />
BN-baig), hombre que anda las noches de parranda" A.<br />
gauberdi. v. gauerdi.<br />
gauberdintza (Lar, Añ). � Equinoccio. � Gauberdintzatik polo artikora. Izt C 23.<br />
gaubila (Lar, Añ). � Ronda, patrulla nocturna. "Ronda, la acción de rondar" Lar. "Rondar la justicia [...]<br />
gaubillak egin" Lar y Añ. � Alkateak gaubilla edo erronda egiñ arterañoko guzian. Izt D 4. Gaubilla egiñik [...]<br />
alkate bat. AB Dic 98 (ap. DRA).<br />
gaubiladi. � Ronda. � Zergatik gaubilladiakin diabatzalle edo patrollen artean [...] ikaratzen dan lokabea.<br />
"Entre rondas y patrullas". Izt D 157.<br />
gaubilari (Lar, Añ). � "Rondador" Lar.<br />
gaubilatu. "Rondar" Lar y Añ.<br />
1 gaude. � Gaudeamus, himno de alegría. � Andre dena Mariaren zazpi bozkarioak edo Gaudeak eskaraz. EZ<br />
Eliç 416. Lau errege Arabei hark heda sareak; / Hekin buruen bixtan kantatu gaudeak. Hb Esk 56.<br />
2 gaude (S ap. A � Alth Bot). � "Réséda jaune" Alth Bot 20. "Reseda gualda" A.<br />
1 gaudi. � Lucha. "Ezarririk gaudian bizia, ayant engagé la vie en garantie (Hb Esk)" H (pero no encontramos<br />
el ej. que cita). � Santxo handiak zuen altxatu hiria, / Sarrasinei khentzean gaudian bizia. Hb Esk 84 (v. nota de<br />
la ed. de P. Altuna (pág. 96): "Guduan, borrokan"). Ethorkia bertzeak zuen Kantabrian; / Haren omena handi<br />
gerlako gaudian. Ib. 34.<br />
2 gaudi. Neol. de Arana Goiri, creado en 1896 a partir de gau- (que parece considerar raíz o componente de<br />
gauza) y -di (AG 1014). � Mundo; universo. � Gaudija Jaungoikuak irazan ebazanetik [5880 urte] (1896). AG<br />
984. --Izarrizti ori zer da? --Izarrak zer eta zertarako diren, eta Gaudiari dakarzkioten onaren atzalketa. Bera<br />
EEs 1915, 163. Gaudia izanen da ortzeko ta ludiko gauza guzien biltza. Ib. 163. v. tbn. Zink Crit 17. Odeiak<br />
dantzan gaudi gustijan. Enb 49 (v. tbn. 61). Egilleaz gero / zu zera zârrenik; / gaudi-sabelean, / zerau sabelenik.<br />
Ldi UO 18. Gaudiko indarrak jainkotzat zeuzkaten. JMB ELG 103. Gaudiko zenbait izaki eta indarrenganako<br />
sinismen eta gurtzak. Ib. 65. Deukalionek gaudi utsalean gizonen kasta gogorra sortu-arazi zuten arriak iaurti<br />
zituenez gero. Ibiñ Virgil 71.<br />
gaudimen (L-ain, BN-baig ap. A; H). �1. "Recursos que sirven de garantía, bienes que responden de una deuda,<br />
solvencia" A. � Garantía. � Frantziak ez ditu bere haurrak abandonatzen; galdeginen ditu han [Algerian]<br />
egonen direnentzat gaudimen edo garantiak. Herr 5-10-1961, 1. �2. "Jouissance" H.<br />
gaudimendu. � Disfrute. � Emaiten zaizkigun signoekin guk dugu iunktatzen eta bat egiten han<br />
[Sakramenduan] presentatzen zaikunaren posesione eta gaudimendu egiazkoa. Lç Ins G 7v.<br />
gauditu. � Beneficiarse de, disfrutar de. DRA, que cita ejs. de Leiçarraga, traduce "garantizar". � Ezen orduan<br />
egin eta konplitu izan da sakrifizio bakhoitza eta perpetuala gure redenpzionetan. Eta ezta deus gehiagorik,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
517
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
harzaz gaudi gaitezen baizen. Lç Ins F 4v. Baldin signoén egiáz Sakramenduan gauditu nahi bagara, goiti<br />
zerura gure bihotzak altxatu behar ditugu, non baita Iesus Krist bere Aitaren glorián. Ib. F 5r. Eta zeren mundu<br />
hunetan ezpaikara gauditzen Iesus Kristen presenziáz Ebanjelioaren moienez baizen. Ib. G 5v.<br />
gaueko. "Gaiko (R), luna" Algori Euzk I 68 (ap. DRA). Cf. GAUEKO.<br />
gauela. v. gaubeila.<br />
gauerdi (V, G, AN, L, BN, Ae; SP, Urt I 7, Ht VocGr, Lar, Añ, Arch VocGr, VocBN, H), gauherdi (L, BN; Ht<br />
VocGr 386, Lecl, Dv, H), gaberdi (V, G, AN, L-côte, Sal; Volt 95, Lar, Hb ap. Lh, H), gauberdi (V-ger-ple-arrarrig,<br />
G-azp-to-nav; Añ), gaierdi (R), gaiherdi (S; Gèze, Dv), geuerdi (V-ger-ple-arr-arrig), geuberdi (V-arrarrig,<br />
L-sar), galberdi (V-ger). Ref.: A (gauerdi, gaberdi, gaierdi); EI 113; Lrq (gaiherdi); Etxba Eib (gauerdixa,<br />
gaberdixa); Iz ArOñ (érdi); Holmer ApuntV; Elexp Berg (gaberdi); Gte Erd 131. � Medianoche. "On ne se sert<br />
guère de ce mot qu'à l'indéfini" Dv. Cf. ABar Goi 16: Gau erdia berari begira igaro nikan ('la mitad de la<br />
noche'). � Tr. Las formas con aspiración se documentan, desde Leiçarraga, en los autores bajo-navarros y<br />
suletinos (además de en INav), alternando en ocasiones con la forma sin h. Los septentrionales (ya desde los<br />
primeros textos) lo emplean en forma indeterminada, si exceptuamos algún ej. como kontenplatzen gau erdiak de<br />
Argaignarats (DevB 20); al Sur sólo encontramos algunos ejs. de este uso en autores modernos como Orixe o<br />
Etxaide. Con instrumental (siempre indet.) aparece en Argaignarats, Etxaide (JJ 192), Orixe (SCruz 66), S.<br />
Mitxelena (Aranz 82) y Mirande (Po 51); con sociativo en Aresti. Para la distribución gau- / gab- / gaub-, v. gau.<br />
� Ezen eztakizue noiz etxeko iauna ethorriren den, arratsean, ala gauherditan, ala oillaritean, ala goizean. Lç<br />
Mc 13, 35 (Lc 11, 5 gau-erditan). Eta askotan ez ohera herstu gabe gau erdi. EZ Man I 122. Gau erditaraiño<br />
orazinotan egoitea. Ax 498 (V 321). Gauherdirano, bertzeren emasteareki, hal'ere beldurreki. O Po 184 (cf.<br />
Saug 33: berzeren emaztia gauherditrano). Errantutzue, debotak, / Matutiñak gau erdiz. Arg DevB 23. Ediren<br />
bait zutian gau erditan. Tt Onsa 76. Eguna hasten delarik, gauherditarik gauherditara. Tt Arima 50s. Ianbieren<br />
hamabortzean gaberdi izanen da guarda estean denean. INav 160. Eguzki dibinala / Gauerdi batean / Etorri zan<br />
lurrera / Gizonen soñean. (Catecismo de Nicolás de Zubia, 1691). TAV 3.1.29. Gaiherdiz geroz deüs ian ez<br />
edan. Bp I 73. San Agustiñ izandu zala lenbizian gau erdia baño illunago lañoz, odeiez, gereizez, itxusiz betea?<br />
Lar SAgust 6. Gau erdiko lo andian sartu zeneko. Mb IArg II 312. An illuntasun beltz, beti gau erdi, suaz ta keaz,<br />
atsez ta kiratsez betea. Cb Eg II 206. Gaberdiko amabietarik eta komulgau artera. Oe 141. Jan eta edan gabia<br />
izan behar dela gauherdiz geroz. CatLan 139. Jagiten dala gaberdi guztietan kartujo bat legez. Mg CO 217. Gau<br />
erdia ezkero ezer ere jan eta edan gabe egotea. AA I 417. Ezen gaba eta eguna, gauerdi eta eguerdi, ilhunbea<br />
ala argia, bardin dire zuretzat. Dh 203. Gau erdijan, bestiak lo dagozanian. fB Ic III 308. Jesus jaioko dala /<br />
gau erdi onetan. Echag 64. Gaiherdiz geroz. UskLiB 94. Gaierditako zerena. Etch 376. Gaberdi inguruan. Ur<br />
MarIl 32. Gauerdia eldu zan. Lard 520. Gauherditan sar athera bat egiten zuen eriteian. Laph 234. Negiaren<br />
minian eta gaiherditan. CatS 96. Aurtxo bat jaiotzen da / Gabon gauerdian. Zab Gabon 45. Andre gajua<br />
nekatuba, gaberdiyan gizonaren zai. Sor Bar 54. Eta egon harekin gauherdi eta oren erdiraino. Elsb Fram 109.<br />
Gauerditik berehala bazohan. Jnn SBi 93. Gaierditan komentiari sü emaiten dü. Ip Hil 157. Ia gaberdia zan. Ag<br />
AL 89. Gauerdiko amabietatik ordu arteraño. Itz Azald 160.<br />
� (s. XX). Gaberditik eta jaunartzerarte ezertxu be jan eta edan barik. KIkV 92. Gauerdik ez ginduzke bidean<br />
atxeman behar. Barb Sup 121. Gaberdia ezkero ta izotz gogorra zan gau batean. Muj PAm 53. Gaberdija urrian<br />
zan etxeratu zaneko. Kk Ab II 8. Gauerdi deabruaren ordua da (BN-ciz). A EY I 64. Meza alaiera doaz gauerdi<br />
danean. Or Eus 144. Gaberdiaren buruan, berezibiletan joaten ziran Donostitik. TAg Uzt 174. Gaberditik<br />
aurrera zijoan gaba. Ib. 249s. Gauerdi zitaken. Zerb IxtS 82. Gau erdia, ordubata, ordubik. JAIraz Bizia 104.<br />
Gauerdi zen [...] peritik eldu zen batean. Etxde JJ 107. Ille zutiak gaberdia bezin beltz. NEtx Antz 136.<br />
Gaberdirantz politoago jarri zan. Erkiag Arran 80. Gaberdi ingurutik goizalderaiño. Bilbao IpuiB 180. Gauerdi<br />
zen doi-doia. JEtchep 114. Gauerdi batekin agertu zen arraina. Arti MaldanB 191. --Zonbat orenetan ethorri da<br />
zure ganat? --Gauerdi gabe. Larz Senper 82. 1959garrengo abuztuaren gauerdi batean. MEIG III 52.<br />
v. tbn. Mg CC 228. CatB 71. CatLuz 37. Bordel 47. It Fab 173. Laph 57. Arr GB 97. AB AmaE 19. A BeinB 85.<br />
HU Aurp 120. Azc PB 324. CatJauf 115. Iraola 86. JanEd II 59. Muj PAm 27. Ir YKBiz 270. TAg Uzt 107. Mde<br />
Pr 115. Erkiag BatB 9. Lab SuEm 194. Uzt Sas 105. Lasa Poem 74. Berron Kijote 217. Gauherdi: INav 159.<br />
ChantP 14. Gaberdi: Cb EBO 49. DurPl 62. Astar II 39. CatLlo 71. Echag 107. It Fab 101. CatBus 46. Bv AsL<br />
78. AB AmaE 170. Urruz Urz 57. Azc PB 270. Echta Jos 267. JanEd II 54. KIkG 71. Laux BBa 18. Ldi BB 6.<br />
EA OlBe 56. SMitx Aranz 82. Akes Ipiñ 20. Basarri 115. Ugalde Iltz 67. Gauberdi: Añ CatAN 55. Alzola Atalak<br />
59.<br />
� (Precediendo a una hora). A las (...) de la madrugada. v. GAUERDITIK. � Gau-erdi oren batean, dena<br />
izerdi, han zen. Barb Sup 173.<br />
� (Sin suf. de declinación, con valor adverbial). A medianoche. � Gaiherdi nik, lamiña-gaiak joik, / maithatu<br />
zutut: hori aski zait. Mde Po 49.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
518
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GAUERDI-AITZIN. (Con valor adverbial). Antes de medianoche. � Segur zirea gauerdi aintzin zurekin zela<br />
Anton? Larz Senper 84. Krima egin du gauerdi aintzin. Ib. 84. � --Zonbat orenetan jin da Anton zure ganat? --<br />
Gauerdi aintzinttoan. Larz Senper 90. Margoren arrapatzerat izan hiza, gauerdi aintzinttoan? Ib. 92.<br />
- GAUERDI-ALDE. Medianoche, tiempo alrededor de medianoche. � Leku artan bertan, gauerdi-aldean ere,<br />
ordu osoak igaro oi zituen. Arr GB 14. Badator ontza gau erdi aldera. Zab Gabon 62. Gaberdi alderako dana<br />
egoan ixil ixillik. Ag AL 34. Gau-lenetik alako etxean; gaberdi-aldera beste alakotan. Or SCruz 55. Gaberdi<br />
aldian barrena sartuta / ostu diyotela esan. Tx B I 156. v. tbn. Kk Ab II 160s. Arloa bukatuxe gauerdi aldera. Or<br />
Eus 124. Gauerdi aldera sartu zen zango punten gainean. Zerb Azk 107. Joxe Moko etxeratu zan gaberdi aldian.<br />
SM Zirik 68. --Zoin tenorez othe? --Gauerdi aldean, ikhertzaleen arabera. Larz Senper 56. Gauberdialdera,<br />
erminta zarrean ilkantuak entzuten ziran. Alzola Atalak 42. Gau erdi aldia etorriko zan. Uzt Sas 107.<br />
- GAUERDIAN GAUERDI. A altas horas de la noche. � Gaberdian gaberdi, / eztairikan bazan, / gure Olagizona<br />
/ antxen izango zan. Or Eus 211.<br />
- GAUERDI(E)K JO. Sonar las campanadas de medianoche. Cf. Or Poem 523: Gauerdia jo dun ez naiz<br />
baitaratzen. � Gauerdik joiten ari du. Arb Igand 77. Gau-erdiek jotzen dute herriko ezkila-dorrean. Barb Leg<br />
141. � Eta, gau erdik, bun, bun, bun... jo zuelarik ezkila-dorrean. Barb Sup 35.<br />
- GAUERDI ERDI-ERDITAN. Justo a medianoche. � Gaiherdi erdi erditan / Nindiagozün jarririk leihuan.<br />
ChantP 300.<br />
- GAUERDI-GAIN. Medianoche, tiempo alrededor de medianoche. � Gau-erdi gainerat, Gedeonen soldaduak<br />
hurbildu ziren. Lg I 214 (v. tbn. II 106). Han beraz, gauerdi gainean, eta etzelarik harrabotsik ttikiena ere<br />
bazterretan. Jnn SBi 11. Gauerdi gainean [...] ixil ixila hurbildu ziren. Zerb IxtS 47.<br />
- GAUERDI-IRI, GAUHERDIRI (H), GABERDIRI (H). Tiempo alrededor de medianoche. � Azkenean<br />
hargatik, ordukotz gauerdi iria, eman zen etzanik. Jnn SBi 66. Hirirat heltzeko maiatzaren seian, gauerdi irian.<br />
Ardoy SFran 158.<br />
- GAUERDI LEHEN. Doce de la noche. � Asistar-yoaleak, / gaberdi-lêna [...] / tan... tan..., ots ozenak: /<br />
gero... ixil aundi. Ldi UO 34.<br />
- GAUERDIKO AHUNTZAREN EZTULA. v. ahuntz (1).<br />
- GAUERDIKO EGUZKI. Sol de medianoche. � Cabo Norte-n gau-erdiko eguzkia zanean, bost egun segituan<br />
eguzkia sartu gabe ikusi genuanean. Anab Aprika 7.<br />
- GAUERDIKO MEZA. "Gaberdiko mezia, Misa del gallo. Gabon gabaz eta gabon-zar egunian, gaberdiko<br />
mezia izaten zan" Etxba Eib. � Zeri gogoa eman behar da gaiherdiko Mezan? Bp II 17. Oera zarrak eta<br />
gauerdiko mezatara gazteak. Zab Gabon 47. Gaberdiko mezatan eguberri-kantatxo bat. A Ardi 112. Gau-erdiko<br />
mezarat joan nintzen. Barb Sup 16. Gauerdiko meza bat. Etcham 194. Orai goazen gure Parrokira gaberdiko<br />
Meza entzutera. Izeta DirG 101.<br />
- GAUERDIKO MOZOLO. "Mozolo, gaberdiko mozolo, lechuza común (Tyto alba), mochuelo común (Athene<br />
noctua)" SM EiPáj.<br />
- GAUERDIKO OILAR. "Gauerdiko oillarra, coq de minuit" SP. � Piarresek Nausia / ukhatu orduko /<br />
gauerdiko oilarra / kantuz hasi zako. Zby RIEV 1908, 212.<br />
- GAUERDI-ONDO (V, G, AN ap. A; Urt). Tiempo posterior a la medianoche. "A media nocte, [...] gauerdi<br />
ondóan" Urt I 7. � Orai zireia jiten, gaiherdi onduan? ChantP 132. Bizi denak orhit ükhenen dü / Bazko<br />
gaiherdi-ondua (Cantar de Bereterretxe). Or Eus 17 (en ChantP 214 Bazko biharamena). Arroltze egosiak jan<br />
zituzten gauerdi ondoan. FIr 150. � Gau-erdi ondoxe arte. Barb Sup 35.<br />
- GAUERDI-OSTE. "Gabertostian, después de media noche" Iz ArOñ. � Gaberdi ostean beranduan / etxea<br />
nekez jo genduan. JanEd II 47. Orduan kontentu nago / gauerdi osteradaiño. Canc. pop. in Or Eus 111.<br />
- GAUERDI-PUNTUAN. Medianoche en punto. � Gaiherdi phüntian nündien / Segürki atakatü. Xarlem 397.<br />
- GAUERDITIK. (Precediendo a una hora). A las (...) de la madrugada. � Gauerditik bi orenetako oilarra<br />
kukurukan ari zelarik. Barb Sup 43. Gau-erditik oren bateko heinean. Barb Leg 134.<br />
- GAUERDITIK LASTER. De madrugada. � Urten genduan gaberditik laster Berriotzeko basoan goizalderako<br />
egon bear gendualata. Ag AL 144. Deituten deutsie goizean goiz, gaberditik laster. Ag Kr 61. Gaberditik laster,<br />
oiñkada batzuek aditu zituan. Ag G 156.<br />
- GAUERDI ZAHAR. "Gaberdi zarretan, a media noche pasada" A Apend. � Gaberdi zarrak (gabean<br />
berandu) baño len etxera juaten ez ekiana. SM Zirik 24.<br />
- GAUERDIZ BEHERA. "Después de media noche" A Morf 599 (que cita un catecismo de Llodio).<br />
- ZAKURRAREN GAUERDIKO AMETS. Esperanza, ilusión vana. v. ZAKUR-AMETS s.v. amets. � Gure<br />
esperantzak / osoro txakurraren / gaberdiko ametsak. It Fab 41. Gure esperantzak eta gaberdiko zakurran<br />
ametsak berdin... Apaol 47.<br />
gauerditsu. � "L'heure d'environ minuit. Gauerditsu da, il est environ minuit" SP. � Matutina gau-erditsu<br />
inguruan hartua. EZ Man II 43. Gau-erditsuan, Booz iratzarri zen. Lg I 247 (v. tbn. II 108).<br />
gauerditu (H). � Llegar la medianoche. "Lana burutu gabe gauerdituko zauku, nous serons à minuit, avant<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 519<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
d'avoir achevé notre tâche" H.<br />
gauero (V, G, AN, L-sar), gauoro (AN-erro, BN-baig, Ae), gabero (V-ger-gip, G, AN), gauaro (V-m), gaioro<br />
(R), gaubero (V-arr-arrig, G-goi-to, AN-araq-erro, L-sar), gaubaro (V-arrig), gaboro (AN-erro, Ae, Sal),<br />
gabiero (V-m), gaoro (AN-erro). Ref.: A (gabero); EI 113; Iz ArOñ, R 403. � Cada noche, todas las noches. v.<br />
ejs. de gau oroz s.v. gau. � Gau oro nigar isuriz / ohea dut bustitzen, / gau oro neure azpiko / ohazura hezatzen.<br />
EZ Eliç 304. Onela egin dedan ala ez gau oro kontuz esaminatuko det. Cb Eg II 112. Zerutik intza gisan gau oro<br />
erortzen zan janari gozo bat. Ub 25. Oera baño lenago aztertu gabero geure konzienziako bazterrak. CrIc 34.<br />
Goizoro ta gauoro. Mg CC 193. Héria despeitzerákoan gauóro. LE Ong 69r. Gabero or dijuaz tertuliara. Urruz<br />
Zer 42. Gau oro, uda ta negu. Or Mi I. Afal ondoan, beti gauero. Enb 175. Otoitz au da gauero isildu-eziña. Or<br />
Eus 60. Ardi galduak gauero biltzen / badu alare nekea. SMitx Aranz 28. Enekin lo eginen dun gauero. Mde<br />
HaurB 53. Hunelako toki batean gauoro lo egitearren. Osk Kurl 131. Egunez lo eginda, / negarrez gabero. NEtx<br />
LBB 303. Elurra ai da gaubero. Uzt Sas 89. Herriko plazan gauoro "komeriyak" egin behar baditut. MIH 253.<br />
v. tbn. Jaukol Biozk 49. Txill Let 114. Erkiag BatB 173. Lab SuEm 175. Uzt Sas 64. Azurm HitzB 51. Berron<br />
Kijote 31. Gabero: Aran SIgn 71. Xe 184. Sor Gabon 54. A. Zavala in Goñi 9. Iraola 39. Or Tormes 57. TAg Uzt<br />
173. Anab Aprika 54. Erkiag BatB 181.<br />
� Ostiral-gauero bijili bereza. SMitx Aranz 141.<br />
� (Con reduplicación intensiva). � Gauero gauero jatxitzen da ontza bobedatatik. Zab Gabon 61. Gure aitonak<br />
gabero gabero ta gure Aitak bere iñoiz bai. Ag AL 63 (v. tbn. G 327). Neri ari zait, ba, amets bat gaberogabero,<br />
itzul-inguruka buruan. NEtx LBB 204. v. tbn. Etxde JJ 171. Anab Poli 48 (gabero-gabero).<br />
- GAUEROKO. De todas las noches. � Gaueroko azterketa laburra. ArgiDL 21. Ba dakigu goizeroko ta<br />
gaberoko pentsamentuk nolakotsuk izango diran. JAIraz Bizia 16. � (Con reduplicación intensiva). � Ez baizuan<br />
entzuten lengo gabero-gaberoko burrundara. Anab Poli 75.<br />
- GAUEROZ. Todas las noches. � "Aita Gure" bat esan zenion / Errosaioan gaueroz. Or Eus 414.<br />
gauero. v. gauaro.<br />
gauerri, gaierri (BN-lab ap. A Apend). � Nochebuena.<br />
gauesi, gabesi (G-goi; A Apend). � "Recinto en el que a falta de cobertizo pernocta el ganado" A Apend.<br />
"Cercado de setos más extenso que eskortea y que sirve ordinariamente para proteger el rebaño durante la noche<br />
de los lobos, raposos y otras fieras peligrosas" Arin AEF 1955, 99.<br />
� gaugatxori. Aparece en Izt C 198, pero es sin duda gangatxori (q.v.).<br />
gaugiro (V-gip, G-goi-to, B, L-ain), gautiro (AN-ulz), gabiro (BeraLzM). Ref.: A; Iz Ulz (gautiro); Elexp Berg.<br />
� Noche (ref. a su estado, temperatura, etc.). "Tiempo durante la noche" A. "Au gautiro edérra! ¡qué buen<br />
tiempo de noche!" Iz Ulz. "Estado del tiempo durante la noche (mayormente bueno). Hau da gaugirua, hau"<br />
Elexp Berg. � Eta eskerrak gaugiroari, berak bizia gordetzeaz. Izt C 260. Gaugiro ederra degu ta goazen<br />
udaletxe-aurreko zugaztira. A Ardi 53. Purrukatzeko pozak dabiltza / gau-giro illun batian. EusJok 110. Gautiro<br />
ederra dago ta atera zaittez leiora. Inza Azalp 33. Garai ontan... gaugiro onekin... iñor [...] irixten ez dan toki<br />
ontara. EEs 1925, 211. Sapailloan zuti, / gaurko gaugiro! Ldi UO 28. v. tbn. TAg Uzt 68. Zait Sof 13 (gautiro).<br />
Nai luketen baiño ozenago mintzatzen dira gaugiro ixilean. Etxde JJ 44. Nola gau-giro ederra zegoan. Salav 49.<br />
Gau-giro artan pausuak ere / okerrak emango ziñun. Uzt Sas 179.<br />
gau-guztiko. "Se dice refiriéndose a lo que dura toda la noche; por lo común, se entiende de las fiestas o<br />
jolgorios que duran toda la noche. Atzo, Katillunian, gau-guztikua eiñ dogu lagunok" Etxba Eib.<br />
gauila. v. gaubeila.<br />
gauka-aari. � Nombre de una pecha ( o ) que aparece en el Fuero General de<br />
Navarra (Libro VI, tít. II, cap. VI-VII).<br />
gaukar. "(msLond), viburno (Bot.)" A.<br />
gaukari (L, BN ap. A; VocBN, Dv, H), gaikari (S, R ap. A). � "Qui aime se promener nuitament" VocBN.<br />
"Parrandero, el que pasa las noches de parranda. Gizon gazte hori gaukaria da" A. � Hetarik bat berehalako<br />
gaukaria zen, Ofiri. Prop 1900, 83.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
520
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaukera. "(V-ger), illuntze" A Apend.<br />
gaulehen (L, -len V, G, AN-gip, B, BN). Ref.: A (gaulehen, -len); A Morf 128; Iz ArOñ; Etxabu Ond 118; Gte<br />
Erd 131. � Primeras horas de la noche. "Noche hasta las doce" A. � Akelarreko zelaian, / gau lenean zeiñ<br />
amaian. AB AmaE 368. Gau-lenetik alako etxean; gaberdi-aldera beste alakotan. Or SCruz 55. Yaietan<br />
gaulenean asi ta gau-berandurarte. A Y 1934, 9. Illunabar eta gauleenean. Erkiag Arran 66. Orduak ordu, gau<br />
leena baiño ez danean, beste uri aundi batera jo dabe. Erkiag BatB 167.<br />
gaulismu. � Gaullismo, política inspirada en el general de Gaulle. � Gaulismuaren edo demokraziaren aldeko<br />
politikariak. Mde Pr 63.<br />
gahulla. "Barahunda. Zer gahulla ostatu hortan (BN-lab). Broussain, ms." DRA.<br />
gahullatu. "(BN-lab), desbaratar, desordenar, revolver de arriba abajo" A.<br />
gaulo. � Galo. � Gaulo-Saxoi labanak / ill dabe Amerika. Azc in Ur PoBasc 522. Gauluak errua. Ib. 522.<br />
gau-mutil. � Vigilante nocturno. � Argiaren zai dagon gau-mutilla baño zaiago nago Jaunagana (Ps 129, 6).<br />
Or MB 680 (Ol zaitzallea, Ker zaintzaillea).<br />
gaun. v. geun.<br />
gahun. v. hagun.<br />
gahundo. v. 1 garondo.<br />
gahundu. v. gabondu.<br />
gauneko. v. dagoeneko.<br />
gaunka. "Roquet, en général petit chien jappeur. Mot onomat. rappelant le jappement" H. Cf. 2 gau.<br />
gahunstatu. v. hagunstatu.<br />
gahuntatu. v. hagundatu.<br />
gahuntatzeko. v. hagundatzeko.<br />
gahuntsu. v. haguntsu.<br />
gauoro. v. gauero.<br />
gaupasa. �1. (Uso adv.). Pasando la noche. � Barkoxen gelditu baitzan gau-pasa. Etxde JJ 125. �2. (Sust.).<br />
Acción de pasar la noche en vela (normalmente de fiesta). � Jatordu arek eta gau-pasak / sortu dio azken<br />
gaitza. NEtx LBB 291. Noiznai eginaz gau-pasa. Auspoa 105, 113 (ap. ELok 28).<br />
gaupe. � (En casos locales de declinación, en sing.). (En, de, a, etc., la) noche; (fig.) (en, de, etc., la) oscuridad.<br />
� Hunkiz argiratzeko gaupetik itsuak. Ox 67. Gaberik gabeen-gaupean bai'ago. 'Pues que la noche sufres de<br />
una atroz privación'. Ldi BB 82. Oherat gabe, gaupean eta ixil ixila. Iratz 160. Gaupetik oihuz nagola. Ib. 127.<br />
Gaupean zaitugu-ta [= 'estás ciego']. Zait Sof 67. Aidoneu! Aidoneu! gaupekoen errege orri! Ib. 150. Gaupean,<br />
neska julis alai ta daldaxekin jolastu. Erkiag BatB 171s. Oi gaupean kanposantua. Azurm HitzB 55. � (Con<br />
demostrativos, adjetivos, etc.). � Noiz gaitu joanen gaupe hautarik Piztearen goiz ederrak? Iratz 150. Gaupe<br />
hotz huntan. Ib. 174. � (Como sust. pleno). Noche. � Gaupeak urra ditzatan. Iratz 137. Elhur, iphar-haize,<br />
gaupe hodeizu / hor dituzu. Mde Po 71.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
521
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaur (V, G, AN, L, BN-lab-baig, R; Urt I 501, Ht VocGr 330, Lar, Añ, Lecl, Dv, H), geur (V-ger). Ref.: A;<br />
Bon-Ond 170; EI 86; Etxba Eib; Iz Ulz; Holmer ApuntV; EAEL 192; Elexp Berg; Gte Erd 131. �1. Hoy; hoy en<br />
día. "(Esta) mañana, gaur goxean" Añ. (En EI, lo referente a R podría corresponder a "esta noche"; v. infra (2):<br />
ContR). v. 2 egun; GAUR EGUN, GAURKO EGUN. � Tr. Documentado desde Lazarraga, es usado de modo<br />
general por vizcaínos y guipuzcoanos; al Norte hay algunos pocos ejs. (ninguno suletino) de todas las épocas,<br />
desde Etcheberri de Ziburu. Cf. gaurko gau, ya en Leiçarraga. � Nai dakizula gaur gabean / zeure aposentuko<br />
bentanara joaten. Lazarraga 1140r. Jerusalem / gaur bete da traidorez. Ib. (B) 1203v. Beizut nai baozu gaur,<br />
biar, etzi, etziluma, etzikaramu. RS 410. Gaur halaber nahi duzu / hartu zeure izena. EZ Noel 78. Zerren daukat<br />
gaur asko zer egin. Mic 12r. Berak oihuz dagozkigu / Atzo hek hill direla, / Eta gaur, ezpadakigu, / Gure aldia<br />
dela. Arg DevB 159. Eman diozogun oraño gaur gauaz arnoa edatera. Urt Gen 19, 34. Gaur daukagun Aita<br />
santu Clemente amabigarrenak. Urqz 20. Ez dakit nolakoa natorren gaur. Lar SAgust 3. Zuk gaur ta bigar ta<br />
beti esanagatik. Mb IArg I 105. Gaur ezpada biar argitu. Cb Eg II 11. Gaur beretik enekin izanen zara<br />
parabisuan. "Hodie" (Lc 23, 43). Lg II 281. Ni nas zuben Abadesa gaur ill ta infernuban naguana. Mg CO 204.<br />
Gaur arkitzen da Afrikako jendea [...] idolatriaren illunbean. AA III 435. Emon daigula Jaunak gaur biar<br />
doguna. Astar II 261. Jaiotako egunean bezin ondo gaur ere. Izt C 11. Gaur eta orai Jainkoaren tribunalean<br />
agertu behar dut. Dv LEd 166 (Cb Eg II 91 gaur). Kanpoko belar gaur dana, eta biar labe sutura botatzen dana.<br />
Ur (G) Mt 6, 30 (Echn, Ol, Ker, IBk e IBe gaur; Lç, He, TB, Dv, Ip, SalabBN, Samper y Hual egun). Gaur<br />
gauerako ostatua eskatzen dute. Zab Gabon 37. Ez da gaur ezagutzen morroi ta nausirik. AB AmaE 407. Baña,<br />
ori noiz izango da? Gaur bertan? Arr May 91. Gaur, nerekin izanen zare zeruko lorian. Jnn SBi 7. Gaur goizean<br />
artu dozuzan eskutitz biak. Ag Kr 159. Gaur arratsalde apalean. A Ardi 134. Gaur, ez dugu bazkari saria gal<br />
beldurrik! "Pour aujourd'hui". Barb Leg 142. Gaur oraindikan egongo ziran / zeruko atiak itxita. Tx B II 121.<br />
Jente asko bizi-izan da ludi onetan, eta gaur be bizi da, teatrua ta ziñea zer diran be eztakiyenak. Kk Ab II 159.<br />
Zabal-naroa nuen baratza, / gaur ain estu, gaur ain gabe! Ldi BB 146. Eta atzokoaren eta gerokoaren gatik, ez<br />
dezakegun, gaur, batek ez besteak, gure hitza jan. JEtchep 71. Otoi antolatu zaidazu [erlojua] gaur berean. Izeta<br />
DirG 116. Liburu ori da gaur emen euskeraz ematen dizudana. Vill Jaink 10. Ez deutsa ezer adierazoko, ez gaur<br />
ta ez biar. Erkiag BatB 165. Gaur ikusten da fubolak nola / dadukan indar geiago. Uzt Sas 325.<br />
v. tbn. (Autores septentrionales): Gy 47. Zby RIEV 1908, 412. Ox 66. Iratz 49. Mde Pr 285. Mattin 117. Xa Odol<br />
107.<br />
� (Precediendo a un numeral). Hoy hace. v. infra GAUR HAMABOST, GAUR ZORTZI. � Gaur larogei urte<br />
jaio zana. AB AmaE 247. Ez da gogoratzen gaur sei urteko doakabe artaz? Ill Testim 5. Gaur zortzi egun ixan<br />
balitza / Ezingo nintzan etorri. Enb 138. Gaur iru urte ainbat aleman / ez da Frantziko lurrian. Tx B I 105.<br />
Gogoan al dezu gaur amasei urteko ura? NEtx Antz 14. � Eskerrikasko, gaur urte bete / etorriko naiz onuntza.<br />
Tx B 176.<br />
� (Sust.). (El) hoy, presente. � Amoreak dau "gaurra" bakarrik / ta eztau biarrik. Azc PB 159. Eztago atzorik,<br />
ez gaurrik, ez biarrik. NEtx LBB 108.<br />
�2. (L, B, BN, S, R; SP, Lecl, Gèze, Dv, H). Ref.: A; Lrq; ContR 518 y 531; Gte Erd 84, 131. Esta noche. "Gaur<br />
berean, à ce soir même" SP. "Ce soir, cette nuit" Gèze. "Ce soir, la nuit prochaine" Lrq. � Tr. Frecuente sobre<br />
todo en autores bajo-navarros y suletinos; al Sur se documenta en un ej. seguro de Lizarraga de Elcano. �<br />
Arriba naiteke Baionara gaur? "Ce soir". Volt 140s. Egin dik hireak, gaur eskatuko zaizkik heure arimaren.<br />
"Hac nocte" (Lc 12, 20). Ax 76 (V 50; cf. GAURKO GAU). Agian bihar goizian neure ohian hillik edirenen<br />
nute, agian gaur hillen nute. Tt Onsa 71. Disposatzeko feitian / bihardara gabe gaur. Xarlem 1371. Naibez,<br />
Jauna, gaur nor denagátik / guardatu libre gú gaitz guzietátik. "Nocte ista". LE Ong 70r. Pentsatzen diat gaur /<br />
ohilturen duziela logalia. AstLas 59. Gaur, su berri egizie. "Ce soir". Arch Fab 113. Eta gaur bizitzekoa ausarki<br />
bazutenak / Aurkitzen dire biharko kolpez erromesenak. "Du soir au matin". Gy 94. Gaur, lehenbiziko loaren<br />
ondotik, zure ohean jarriko zare. Laph 234. Gaur berian, bide hunez, eskütik eskiala emanen deitzot. Const 33.<br />
Ilhargi-izar-xuritara dukegun etzatea orok, gaur, kanpo zabalean. JE Ber 98. Ez zare zu, gaur, bethiko hartan!<br />
"Ce soir". Barb Leg 24.<br />
- GAUR HAMABOST (BeraLzM). a) Dentro de quince días. � Malentxo nere alabarik zarrena gaur amabost<br />
ezkontzen zaidak! Etxde AlosT 69. b) Hace quince días. � Sute ikaragarri batek irentsi du gaur amabost. Etxde<br />
JJ 192.<br />
- GAUR ARTE (V, G, AN, L-côte), GAUR ARTIO (AN-araq-olza-erro-arce, L-sar, Ae). Ref.: EI 160. Hasta<br />
hoy; hasta ahora. v. GAURDAINO. � Gaur arte sortutako / usai on klasiak. Bil 61n. Gaur arte irautea. AB<br />
AmaE 324. Txarrak dirala siñistu izan daroat gaur arte. Ag AL 84. Beren guraso izanagandik asi-ta gaur arte.<br />
Inza Azalp 95. Janari mota au ez da Euskalerrian gaur arte sartu. JMB ELG 59. Gaur arte legor ziran odeiak /<br />
ernaltzen ditu gogara. Or Eus 259. Gaur arte irau zezaken. Or Mt 11, 23 (tbn. Ker; para la demás versiones, v.<br />
EGUNGO EGUN). Egillea gaur artio bere lanean ikutuak eta aldatuak egiten ari da-ta. Vill in Gand Elorri 18.<br />
Gaur arte itxu / netxegonan. NEtx LBB 240. Horrela irauteko ordutik gaur arte. Xa Odol 245. Joko honek,<br />
harrigarriro, gaur arte iraun du. MIH 240.<br />
v. tbn. A BGuzur 136. Enb 128. Lek SClar 119. Bilbao IpuiB 67. Basarri 7. Vill Jaink 20. BEnb NereA 209.<br />
Etxba Ibilt 483. Uzt Noiz 71.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
522
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GAUR ARTEAN (V-ger-ple-arr ap. EI 160; Añ). "(Hasta) ahora, hasta el día de hoy" Añ. � Gaur artean legez<br />
emen bizitzea. AB AmaE 299. Gaurrartian motz motzik / bizi izan zirean. Azc PB 47. v. tbn. Ag Kr 8. Gaur<br />
artean ixilik euki diat. Etxde JJ 42.<br />
- GAUR ARTEKO. De hasta hoy. � Zorionian pasatu ditu / gaur arteko egun guziak. Uzt Sas 189.<br />
- GAUR ARTERAINO (G-goi ap. EI 160). Hasta hoy; hasta hoy día. � Izan bazara gaur arteraño, beti ta beti /<br />
bakegintzako mugarri altu eregia. AB AmaE 448. Ordutik gaur arteraño. Inza Azalp 133. Ordutik<br />
gaurrarteraiño euskerazko liburu ta aldizkari asko irakurri dauz. Alzola Atalak 113. Alta, sekulan gaur<br />
arteraino, kantuz hasi nintzanetik, / behar ez danik ez du aditu iñork ene mingainetik. Xa Odol 269.<br />
- GAUR ARTERIK (gaurrartik AN-ulz ap. EI 160). Hasta hoy.<br />
- GAUR-BIHARKOZ. Para hoy o mañana. � Eta horiek ari dira, hasiak baititugu, hauzia gaur-biharkoz<br />
erabakitzen. MEIG VIII 47.<br />
- GAUR-BIHARRETAKO. De hoy y mañana, actual y futuro. � Beldur naiz ez ote garen beti ibiliko gaurbiharretako<br />
munduan tanquam aduenae et peregrini. MIH 303.<br />
- GAUR-BIHARRETAN. Hoy y mañana. "(V, G, L), entre hoy y mañana. Goienik barren gaurbiarretan soro<br />
ori laiatu nai genduke (G-to)" A. � Gaur-biarretan eta uda-neguan soineko zarpil bera erabilki. Zait Plat 99.<br />
- GAURDAINO (G, AN-gip-larr-5vill, BN-lab; Lar, Añ; gaurdaraino Lar; gaurdino V-ger-m; gaurgaino V-ple;<br />
gaurgino Añ). Ref.: EI 159; Gte Erd 15. "Hasta ahora" Lar. "(Hasta) ahora, hasta el día de hoy" Añ. En EI hay<br />
además gaurdano (S), tal vez con el significado de "hasta esta noche". En DFrec hay 11 ejs. de gaurdaino, 2 de<br />
gaurdaño y uno de gaurdaiño. v. egundaino. � Gorde ta jagon nau gaurgiño. Añ EL 1 6. Sinistu du Eliza guziak<br />
bere asieratik gaurdaño. AA III 521. Auxen da atsegiñen niretzat gaurdaño. AB AmaE 398. Geroztik beti<br />
gaurdaño [..] guardatzen dituzte. Bv AsL 222. Lurraren asieratik gaurdaño izan ez dan eta izango ez dan<br />
bezalakoa. Inza Azalp 82. Gaurdaño agian lirauke-ta. Ol Mt 11, 23 (tbn. IBk; para las demás versiones, v.<br />
GAURKO EGUN). Iñoiz ikusigabea gaurdaño! Aitzol in Laux BBa VI. Tertulian-engandik gaurdaiño etorri da.<br />
Or QA 170. Bidez aldatzea zer zen ez nekien gaurdaño. Txill Let 38. Gaurdaño bizi bear izan dut. Ibiñ Virgil 59.<br />
Garai artatik gaurdaiño. Berron Kijote 142. Ez dut gaurdaino hitzaurrerik egin. MIH 296.<br />
v. tbn. It Fab 210. Aran SIgn I. Ldi IL 105. JMB ELG 89. TAg Uzt 265. Etxde AlosT 74. Bilbao IpuiB 205.<br />
- GAURDAINOAN. Hasta hoy; hasta ahora. � Etxagilleak osa ditzake, gaurdañoan baño obeki. Ldi IL 127.<br />
Gaurdañoan beintzat, baikorxeago gaituzu. Ib. 79.<br />
- GAURDAINO ARTE (G-goi ap. EI 160). Hasta hoy.<br />
- GAURDAINOKO. De hasta hoy. � Etxe-barne bizia dut au ere. Gaurdañoko bigarrena. Ldi IL 20.<br />
Gaurdañoko bazkun euskozaleak ez bezela. Ib. 116. Gaurdañoko zotiñak yadanik atertu. SMitx Aranz 33.<br />
- GAURDAINOKOAN. Hasta hoy; hasta ahora. � Ze bizitza-mueta eskribatu ta argitaratu dirade<br />
gaurdañokoan? Aran SIgn I. Gaurdañokoan asterokoaz yarraituzkero, ezin bizi aundirik eman genezaiokela. Ldi<br />
IL 75.<br />
- GAURDANIK (V-arr-oroz-m, G, AN, L-sar, BN-baig-lab, Ae, R-urz; Lar, H; gaurganik V-ger-ple-arr-arrigoroz;<br />
gaurdanetik V-m; gaurdandik G-azp-to-bet, AN-5vill; gaurtandik G-bet; gaurgandik V-arr; gaurdandi Vger,<br />
G-to, AN-5vill; gaurgandi V-arrig, G-goi, AN-larr). Ref.: A; A Morf 479; EI 150. a) Desde hoy; a partir de<br />
ahora. "Desde ayer, desde hoy, desde mañana [...] gaurdanik" Lar. "(De) hoy más, de hoy en adelante" Ib. � Tr.<br />
La forma mejor documentada es gaurdanik. Hay gaurgaiñik en Urquizu y gaurganik en E.M. Azcue (PB 47);<br />
gaurdandik(an) en Echagaray, Iturriaga y J.I. Arana; gaurtandik en Mocoroa (Damu 36), Lizardi (IL 137) y E.<br />
Arrese. � Euki daizula gaurgaiñik neure kontua. Urqz 28. Gaurdanik, orai beretik. He Gudu 165. Gaurdanik<br />
artu behar dugun bidea. Mb IArg 160. Gaurdanik betiko utzi nai ditut. AA I 454. Gaurdandikan ikasten / bear<br />
degu asi. Echag 249. Ez dezu artu bear, / jakizu gaurdandik, / zure adiskidetzat / gizon beldurtirik. It Fab 94.<br />
Gaurdandik-asita. Aran SIgn 218. Lazaro, gaurdanik eurea az, ez nirea. Or Tormes 61. Gaurdanik gizonarrantzale<br />
izango zera. Ir YKBiz 88. Betiko gabaz nere bizitza / estaliko da gaurtandik. EA OlBe 9. v. tbn. AB<br />
AmaE 225. Etxde AlosT 69. Mde HaurB 39. Erkiag BatB 182. � "Dès ce soir" Dv. b) (Añ; gaurganik V-ger-oroz<br />
ap. A). "Para ahora ya" Añ. "Ya, en llegando a eso, desde hoy" A.<br />
- GAURDANIK BIHARKO. "De [h]oy a mañana" Lar.<br />
- GAURDANIK BIHARDAINO. "De hoy a mañana" Lar s.v. oy.<br />
- GAURDANIK GORA. "De hoy en adelante, gaurdanik gora (V), gaurganik gora (V-ple)" A EY III 239.<br />
- GAURDANIKO. De a partir de hoy. � Txikizitutik orain artekoa bata, ta gaurdanikoa bestea. Txill Let 28.<br />
- GAUR DEN EGUN. (En casos locales de declinación, en sing.). Día de hoy; hoy en día. � Jakin bear dezute /<br />
gaur dan egunetik / ez duela oriñak / beste ispillurik. It Fab 90. Juduak gaur dan eguneraño sinismen uts onetan<br />
bizi oi dira. Lard 471. Gaur dan egunian Santua jaio zan lekua dago Eliza egiña. Bv AsL 24. Gaur dan egunean<br />
bertan. Ag AL 29. Bañan ez zenbait gaur dan eguneko asko bezela elizara ondo lo eginda. Moc Damu 12.<br />
Gertaera gaur dan egunean Irizar-en. Lab EEguna 61. Gaur den egunean, arruntago baizik ez da bilakatu<br />
jendea. JE Ber 85. v. tbn. Berron Kijote 20. Gaur den eguneraino hizkuntza gordetzen lagundu. In MEIG VI 33.<br />
� (Con instr.). � Gaur dan egunez edozein izkuntzak [...] yakintza-bide bear du. Ldi IL 52.<br />
- GAUR EGUN (V, G). Ref.: A; Etxba Eib; EAEL 192; Elexp Berg. a) (En casos locales de declinación, en<br />
sing.). Hoy en día. "Gaurregunean (V, G), hoy en día" A. "Gaur egunian, en el día de hoy, a estas fechas. Gaur<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
523
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
egunian ez da toki urriñik" Etxba Eib. � Tr. Además de Gamiz, con un ej. que parece significar 'hoy', lo emplean<br />
autores meridionales del s. XX, siempre con el significado de 'hoy en día'. � Iruñetik, gaur egunen / estakit zer<br />
iletan, / orain eta sekulako / nai dituzun urtean. Gamiz 206. Ingeles-mintzoa dek gaur-egunean gizonak bearren<br />
duena. A Ardi 18. Eztok bada gaur egunean, luzaro bizitzeko, gitxi yatea lako biderik. Or Tormes 71. O gaur<br />
eguneko yakintzea! Kk Ab II 136. Antxiñako langille alkargo aek gaur egunerako egokiak etzirala. Eguzk<br />
GizAuz 20. Gaurregunetan Ondarrabin urtero egiten dituzten "alardea" ta elizkizuna. SMitx Aranz 214n. Gaur<br />
eguneko kristauen gerekoitasuna. Munita 8. Gaur egunean Kalbario mendia eristen dautse angoak. Erkiag<br />
Arran 183. Gaur eguneon ustekizun oiek aaztuak daude. Vill Jaink 185. Gaur egunean munduan zear / nere<br />
antzekokin nastu. Uzt Noiz 52. Amellus eztakigu gaur egunean zein landareri dagokion. Ibiñ Virgil 119. Gaur<br />
egunean euskaraz mintzarazten inor saiatzen baldin bada. MEIG III 153.<br />
v. tbn. SM Zirik 6. Basarri 100. BEnb NereA 145. Arti Ipuin 35. Lab SuEm 165.<br />
b) (Sin suf. de declinación, con valor adv.). Hoy día. � Gaurregun, Ama an degunetik / danok bedeinkatzen<br />
degu. SMitx Aranz 84. Lehen hain ugari izanik, gaur egun ia iñork ez badu lamiñik topatzen. Mde Pr 272.<br />
Amodioa, gaur egun ere hoin sendo bada ahalez. Xa Odol 322. v. tbn. Txill in MEIG I 259. Barkakizun zen,<br />
okerrenean ere, gaur egun barkakizun izango ez litzatekeen neurrian. MEIG VIII 44.<br />
- GAUR ENGOITIK. "Gauren goitik (BN), en adelante. Darric" DRA. v. gaurgoitik, engoitik.<br />
- GAUR-GAUR. Intens. de gaur. � Idazu gaur gaur paradisuan / lapur onaren zoria. "Hoy mismo". Or Eus<br />
123.<br />
- GAUR GAUR BEZALA. Hoy por hoy. � Tori bost duro oiek, Maria, gaur-gaur bezela, ez det geiago<br />
neronekiñ. Moc Damu 19. Seminarioan zerbait erakusi baligute, nekazari-artean gaudenak zerbait egingo<br />
genuke. Bañan, gaur gaur bezela, ez dakigu landarea zañez gora edo zañez bera sartzen dan. Munita 32. Orren<br />
tokian Amerik-aritza erabilli bear da, gaur gaur bezela beintzat. Ib. 44.<br />
- GAUR-GAURKO. Muy actual. � Gaur-gaurko euskal-idazketa lurrak artzeko. Or BM 24. Guretzat gaur<br />
gaurko diran esaerak, aieri zaar-usai dakarkie. Or in Gazt MusIx 24. Txillardegi gaur gaurkoa dugu, inor bada.<br />
MIH 300. Gaur-gaurko gizonen eta auzien kondaira neurtua. MEIG II 144.<br />
- GAUR-GAURKOZ. Hoy por hoy, de momento. � Gaur-gaurkoz irakurle gutxitxo izango dittuzte. Etxde<br />
AlosT 12 (v. tbn. JJ 118). Gañerako guzia, gaur-gaurkoez, dagoan bezela utzitzen dut. SM Mogel 7 (ap. DRA).<br />
- GAUR-GAURXE. Hoy mismo, hoy en día. � Are gaur-gaurxe, uste dute zenbaitek [...] Ikasbide zaar orreri<br />
yarrai bear gatzaiola, mendeen ondarreraño. Ldi IL 54.<br />
- GAUR GOIZEKO. Reciente; joven. (Empleado sobre todo en frases negativas). "Ezta gaur goizeko intza [...]<br />
(G-goi)" A EY III 349. � Eztet beraganakoa [neskatxaganakoa] gaur goizeko amesa. Ag G 40. --Gazteagoa da<br />
ni bañon ta! --Zu ez zera gaur goizekoa. Lab EEguna 66.<br />
- GAURKO. v. gaurko.<br />
- GAURRETIK BIHARRERA. De la noche a la mañana. � Orduan dela sendatu bet-betan, gaurretik<br />
biharrera. HU Aurp 186.<br />
- GAURTIK (V, G, AN, L-côte, BN-lab; gaurdik V-gip; gaurti V-ger-m, G-goi-to-nav, AN-araq; gaurdi V-geroch-gip;<br />
gaurrik V-ger-ple-arrig-oroz-m). Ref.: A Morf 503; EI 150. Desde hoy, a partir de hoy. "Gaurtik harat<br />
nere buruz naiz jokaturen (Gy)" Dv. v. GAURDANIK. � Itzi gaurtik aurrera / taberna-zuloak. Zav Fab RIEV<br />
1909, 38 (v. tbn. gaurtik aurrera en Izt C 139, Lard 364, Bv AsL 51, TAg Uzt 307, Basarri 149, Alzola Atalak<br />
49). Gaurtik hara, nazaten kritika. Gy 202. Biok izan gaitean adiskide gaurtik. AB AmaE 399. Destaiña ta<br />
urruiñ guztiak gaurtik aurrerantzean aztu egizuez. Ag AL 161. Gaurtik aurrerako gizadi guziak. Inza Azalp 127.<br />
Gaurtik betiko / Ixan gaitezan zeuretzat. Enb 102. Olakorik gaurtik geiago uste eztagixuben. Otx 129. Gaurtik,<br />
nere aburuz, nola asi diteken azalduaz. Ldi IL 72. Gaurtik hamar egunen barru. Mde HaurB 81. Mutil ori<br />
gaurtik "Bakarrekoa"-ren saltzaille barria dana? Erkiag BatB 30. Gaurtik erri-basoz / ez ikus ez arki ezpanendi.<br />
Gazt MusIx 191 (tbn. Onaind Ib. 208 gaurtik; Or Ib. 200 aurrera). Gaurtik, kontuak ziaro aldatuko zaizkitzu<br />
emen. NEtx LBB 139. Izen auxe artuko dut gaurtik gerorako. Berron Kijote 212.<br />
v. tbn. ArgiDL 163. Jaukol Biozk 97. Bilbao IpuiB 243. MAtx Gazt 100. Lazkano in Uzt Noiz 70. Gaurtikan:<br />
Azurm HitzB 30.<br />
- GAURTIK BIHAR. De la noche a la mañana. � Guziek hobirat / jautsi behar / haren baltsarat / gaurtik bihar.<br />
Monho 140.<br />
- GAURTIK BIHARKO. (Dejar, etc.) de un día a otro. � Gaurtik biarko egiteko andi au uztea. Cb Eg II 118<br />
(Dv LEd 212 gaurtik biharrera).<br />
- GAURTIK BIHARRERA. (Dejar, etc.) de un día a otro. � Gaurtik biharrera gibelaka, ixtika ibili gabe. Dv<br />
LEd 200 (Cb Eg II 111 gaurtik biarrera). Gaurtik biharrera egiteko handi hau uztea. Ib. 212.<br />
- GAURTXE, GAURXE. Hoy mismo. � Gaurxe bertan ibilli / bear omen ditu. SMitx Aranz 206. Gaurtxe esan<br />
dit amatxok ea orretzaz zerbait itzegin ote degun. Anab Poli 137.<br />
- GAUR ZORTZI. a) Dentro de una semana, de ocho días. � Gaur zortzi itxaroten dot / zure burubidea. Azc PB<br />
157. Gaur zortzi, goizean goiz, emendik orrerako bidea artuko degu. A Ardi 142. b) Hace una semana. � Arkitu<br />
nindun nere adiskide batek gaur zortzi. Inza in Jaukol Biozk V. Urkiolan gaur zortzi. Enb 133. Bai, gaur zortzi<br />
igo zen. Etxde JJ 111.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
524
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� Etim. De gau más el demostrativo de 1. a persona, siendo, pues, 'esta noche' su sentido original.<br />
gaur. v. guhaur.<br />
gaurdin. "(V-ger-arr, G-azp), cielo raso" A.<br />
gauren. v. geure.<br />
gaurgehiago (BN-baig ap. A; Añ, H). �1. Ya. "(Para) ahora ya" Añ. "Ya, en habiendo llegado a esta hora" A. �<br />
Gaurgehiago utzi bide duzu Satanas [...], hartu ditutzun pensamendu eta deliberazione onez. He Phil 70 (SP 69<br />
gaurgero). Mintzo batek erraiten dio gaur-gehiago eztukela denbora handirik lur huntan egoiteko. Prop 1894,<br />
118. Holakorik aski badelakotz gaur-gehiago, hezi behar ditugu ororen artean. Barb Sup 110. �2. (V ap. A; Añ,<br />
H). En adelante. "En adelante; en lo sucesivo [...] (V) gaur geiago" Añ. � Aurrerantzean ta gaur-geiago alde<br />
egiteko okasiño bekatutsuak. Añ LoraS 17. Gaur-geiago bekatura ez biurtzeko grazia. Ib. 120. Eta artuko dot<br />
gaur geiago ene bizitzea onduteko asmu egiazko bat. Añ EL 2 30 (EL 1 26 aurrerantzean).<br />
gaurgero (AN-egüés-erro, BN; Lar, Añ, Dv), gaurgoro (BN-baig; Dv), gargero (B), gargoro (Sal; Ht VocGr<br />
347, Aq 916, Lecl, Dv, H), gargioro (AN, L; Aq 916). Ref.: A (gaurgero, gaurgoro, gargioro); ZMoso 59; Izeta<br />
BHizt (gargero). � Tr. Documentado desde Leiçarraga, no lo encontramos en autores vizcaínos ni suletinos. A<br />
partir del s. XVIII la acepción de 'en adelante' es algo más frecuente que la primera. En el s. XX es más usado al<br />
Sur. La forma gargero se encuentra en Gasteluçar e Inza, y gargoro en Etcheberri de Ziburu, Haramburu,<br />
Gasteluçar, Hiribarren y la ed. retocada por Harriet del Nuevo Testamento de Haraneder. En DFrec hay 2 ejs. de<br />
gaurgero. �1. Ya. "(Para) agora [...]. Para agora estará ya en su casa, [...] gaurgero etxeratu da" Lar. "(Para)<br />
ahora ya" Añ. "Ezta zeren khexatu, gargoro egina da" H (que traduce "aussi bien"). "Para ahora" A. "Gargero<br />
torri izein da" Izeta BHizt. v. engoitik. � Iauna, khirestu duk gaurgero: ezen laur egunetakoa duk. Lç Io 11, 39<br />
(HeH gargoro; He ja, LE yá, Dv oraikoz, EvS deja, Ker onezkero). Maiz etxetik hetara du / mandatari bidaltzen,<br />
/ ea eztiren gargoro / Betleendik agertzen. EZ Noel 71. Gargoro denbora da amorioak garai dezan<br />
debozinoaren hotztura. Harb 206s. Gargoro hemendik aitzina eztut nahi nik nerorrek neure gainean berze<br />
eskurik izan. Ib. 409 (quizá de la 2. a acepción). Hel zazkit gaurger', otian, / Heltzekoz zure bizian. 'Venez à moi<br />
des maintenant'. O Po 45. Utzi duzu gaurgero Sathana [...], hartu ditutzun gogo onez. SP Phil 69 (He 70<br />
gaurgehiago). Gargoro zenbat denbora da / Tenpesta hautan naizela. Gç 179. Hots, agudea, hots, iharduki<br />
gabe, / Gaurgero parti haiteke. Gy 170. Belhaun muilo handia Senpertarra deitzen, / Ordu luke gargoro hasteko<br />
aphaintzen. Hb Esk 122. Kontseju onak arturik dago / orrengandikan gaur gero. Xe 190. Eta gaur gero antza<br />
emana / egongo zera zedorri. JanEd II 136. Baño gargero berandu dala. Inza Azalp 116. Gaur gero uztaro da.<br />
Or Mi 46. Laguna zai edukiko dut gaurgero. Lek EunD 22. Aiek [bere aurrak] gaurgero ez diralako. Ir YKBiz 31.<br />
Ez du gaurgero eden-izpirik / eskua gaiztatzeko din. Or Eus 318. Madalen, gaurgero, ene leikide eta etsaia<br />
besterik ezta. Etxde JJ 143. Gaurgero nere emaztea berantetsie egonen da. Izeta DirG 25. Arextean kor zegon<br />
beorra eta ya ezta ageri; fan da, bai, gargoro lapurdira. 'Ya habría ido sí desde ahora a la venta de la puñeta'.<br />
ZMoso 59. � Para entonces. � Gaurgero, atergabeko gudua sorturik zegon Mattin eta Engraziren artean. Etxde<br />
JJ 170.<br />
�2. (G; SP, Dv, H), gargero (AN-gip), gargoro (L-ain, Sal, R; H), gargio (L-côte). Ref.: A (gaurgero, gargero,<br />
gargoro). De ahora en adelante. � Lo egizue gaurgero, eta reposa zaitezte. "D'ici en avant". Lç Mc 14, 41 (TB<br />
hemendik harat). Hala non gaurgero nihork enazan mespreza. SP Imit IV 13, 1 (Ch gehiago, Mst haboro, Ol<br />
arrezkero). Justu da gargero, denbora berrian / Segi dezan aldiz egiak figura. Gç 124. Gizonaren eskupekoa<br />
zara gaurgero ta eragiñen dizu nai duena. Mb IArg I 182. Eman zaite gaurgero zure ahalez dagokon bezala<br />
haren ohoratzen. Dh 266. Orain-artean [...] gizonari ona eta ona egiten ikusi degu; gaurgero [...] penarik<br />
andienak eta eriotzarik lotsagarriena artzen ikusiko degu. Lard 436. Beñere ez al dek ire gandik fruturik jaioko<br />
gaur gero. Ur (G) Mt 21, 19. Zelaitxo au izan bedi bada gaur gero zure eliz, eta nere biotza zure aldare. Arr GB<br />
53. Hitz derauzut [...] gaurgero Igande guziez mahain saindura jarraikiren naizela. Arb Igand 111. Ezta miñik<br />
ere ezta izango gaurgero. Inza Azalp 113. Nihaurek egin gasnarik / gaurgero ez dut salduko. Etcham 163.<br />
Orrela bearbada arnaria ekarriko du gaurgero. Ir YKBiz 289. Sutegiko Katalin gaurgero guretzat. Or Eus 275.<br />
Gaurgero an bean zurekin batera bizi nadin. Zait Sof 41. Gaurgero ezin bixitatu al / izango zaitut berriro. SMitx<br />
Aranz 194. Zurekiko zintzo izango naizela gaurgero. Etxde JJ 255. Gaurgero, Theresa, ni izanen naun hire aita<br />
eta ama. Mde HaurB 56. Gaurgero maite-kezkabiderik ez dute izango. Txill Let 28. Etzaidazu gaurgero /<br />
mandataririk bidali. Gazt MusIx 183 (Onaind ib. 204 gaurgero; Or ib. 197 geiago). Gaurgero, ez zaituztet<br />
ikusiko leize orlegian etzanda. Ibiñ Virgil 33. Gaurgero, beraz, ez da barkakizun izango Iturriagaren prosa ongi<br />
ez ezagutzea. MEIG III 112. � En adelante, a partir de entonces. � Arteraño iñork ezer esan ez bazien ere,<br />
gaurgero aitzaki eta apukorik ezin ipiñiko zutela. Lard 507. Gaurgero etzituzten beren maitakerizko lokarriak<br />
urratuko. Etxde JJ 208.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
525
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
�3. (AN-gip-5vill ap. A). Enseguida.<br />
- GAURGEROKO (H + gargoroko). "Futur; qui est à venir. Gaurgeroko neke guziak artzeko asmoak (Mb)" H.<br />
� Gaurgeroko nere lana. Mb IArg I 224.<br />
- GAURGEROKOAN. De ahora en adelante. � Baña jakiñaren gain biziko naz ni gaur-gerokoan. Mb OtGai III<br />
280.<br />
gaurgeroz (Dv), gargeroz (R-uzt ap. A). �1. De ahora en adelante. "Gaurgeroz ou gaurgeroztik ez dugu zeren<br />
beldur izan, désormais nous n'avons à craindre" Dv. � Bizi ez nadientzat gaurgeroz zerukotzat baizen. Dv LEd<br />
14. Euskeltzale txiroak ongi erantzutea yo diteke, gaurgeroz. Ldi IL 74. Gaurgeroz ez nauzue ikusiko. Ir YKBiz<br />
404. Aralar ontan Jainko-Bildotsa / gaurgeroz Errege bedi. Or Eus 253. �2. Ya. � Ezen zuk ez duzu gaurgeroz<br />
eskualdun odolik zainetan. Arb Igand 25. Amonordeak --zeruan bedi-- / âl du gaurgeroz ikasi. Or Eus 192. Gaur<br />
geroz, baiñan, ez dot siñisten / lorazko guzur orrengan. Gand Elorri 178.<br />
gaurgeroztik (Dv). � De ahora en adelante. � Gorputz huni, nola maina eginen diot gaurgeroztik? Dv LEd<br />
113.<br />
gaurgitxi (V-ple ap. A), gaurgutxik (V-ple ap. A). � Enseguida.<br />
gaurgoitik, gaurgoiti, gargoitik (Dv, H). �1. De ahora en adelante. "Dès cette heure en avant" Dv. � Etzirenber<br />
zu batere / Larde, gaurgoitik, oinaren / Puntan bihotza duenaren. O Po 44. Harren gaurgoiti zerbait<br />
hongoaz / Urgatz nezazu iaungoikoaz. 'Dorénavant'. Ib. 17. Gaurgoitik emekixago behar dire libertitu. Arb<br />
Igand 144. Ire mintzo eztia ez diñat gaurgoitik entzunen. Or Mi 150. Gaurgoiti, gauden beraz hola hola: ni<br />
Lamin eta Hi Harri-pikatzaile. Barb Leg 27. Gaurgoiti ditezela bata besterena. Or Eus 363. Ara nun garen gaurgoiti<br />
betierekotz anai! Iratz 146. Nork jakin ez denetz gaur goiti lehenetarik argitarat jaliko? Lf ELit 103.<br />
Egundaino eztut entzun / Entzunen ere gargoitik (Ae). CEEN 1970, 327. �2. (G, AN-gip-5vill, B, BN-baig; Dv),<br />
gaurgoiti, gargoitik (B, Ae, L-côte; Aq 916, Dv). Ref.: A (gaurgoitik, gargioro); A Aezk 292; Izeta BHizt<br />
(gargero). Ya, para ahora. "Gargoitik ordu duzu goateko, à cette heure il est bien temps que vous alliez" Dv. "1.º<br />
ya; 2.º para ahora", "tan pronto, para ahora" A. "Gargoitik urbil da, para esta hora está cerca" A Aezk 292.<br />
"Gargoitik hemen dago" Izeta BHizt. � Konbertitzeko denbora gaurgoitik hurbildua du. AstLas 70. Anbertze<br />
esne edaan balu / zurituko zen gargoitik. Mattin in Xa EzinB 87.<br />
gaurgoro. v. gaurgero.<br />
gaurin. v. hagun.<br />
gaurki. � Actualmente. � Mistralek ongi (ta gaurki) darakus gizon ale baten esku naroak zer dezaken, asabaen<br />
mintzoa eriotzarengandik begiratzeko. Ldi IL 37.<br />
gaurkiskon. "(?), en seguida" A.<br />
gaurkiz. "(V, msOch), ya, en llegando a esto" A.<br />
gaurko (SP). �1. "Gaurkoa, de ce soir. Gaurko afaria, le souper de ce soir" SP. � Ezar diatzadazu othoi neure<br />
arima eta gorputza gau hunetan zeure hegalen eta ontasunaren itzalaren azpian, eta begira nazazu gaurko<br />
periletarik. Mat 319. Ofri dezogun Jainkoari gaurko gure loa. CatLav 14 (V 14). Gaurko afaria eta biharko<br />
bazkaria baditugu. HU Zez 58 (v. tbn. gaurko afaria en ChantP 264). Bainan omen baitire zerbait erran nahi<br />
duten ametsak, gaurkoaren ondotik iduritzen zaut gure lana ona zautzula. Barb Sup 16. Ez zazuela nehori salha<br />
gaurko ixtoriorik. Lf Murtuts 24.<br />
� (V-arr-gip, G-azp, AN, B, L-côte; Dv, H). Ref.: Etxba Eib; Gte Erd 260, 131. De hoy; de hoy día. "Gaurkoa<br />
bukatu dut" Gte Erd 260. � Argi asko degu gaurko Ebanjelioan. Lar SAgust 3. S. Joanek gaurko bere Ebanjelio<br />
santuan erakusten diguna. Mb IArg I 127. Infernuko Dragoi anzinakoa ta gaurkoa. Mg CC 223. Gaurko<br />
Bizkaitarrak antxinako Kantauritarren seme diriala. Astar II VIII. Gaurko arratsean. It Fab 184. Baliatu nahiko<br />
zarelakoan gaurko solasaz. Dv Lab 294. Gaurko denporetako errakuntza eta arriskuen kontra. Itz Azald 206.<br />
Gaurko aberats guztiak beti aberats izan dirala uste al dozu? Ag Kr 162. O gaurko aurrerakundia! O gaurko<br />
jakindasuna! Kk Ab II 133. Azi emakor bekigu gaurko au ere ba. Markiegi in Ldi IL 8. Gaur Aberri Eguna ez<br />
deia egiten? / Bai, bainan gaurkoa, / lehengoa bezala ez da, ez izaiten. Iratz 30. Agindu oiek, ba, ez baitira<br />
gaurko ta atzokoak, betikoak baño. Zait Sof 173. Beltzagoak ikusteko zaude, enetxoa, gaurko au baño. Or QA 65.<br />
Gaurko Europako lur-handian. Mde Pr 281. Gaurko ezer ez dut konprenitzen. Txill Let 52. Gaurkoa geiegi izan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
526
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
da... Ezin det geiago. NEtx Antz 93. Eta eztailiarrek, gure zorionaz uros, erranen diagutek: "Atxik-azue beti<br />
gaurko bake ta zoriona bihotzean!" JEtchep 68. Gaurko goizean. Arti MaldanB 211. Eutsi gaurko diruok. Erkiag<br />
BatB 70. Gaurko gazteak. MAtx Gazt 64. Nai dunak ongi bizi, gaurkoa biarko utzi (AN-larr). Inza NaEsZarr<br />
250. Gaurko ogia, biarko gosea (AN-ulz). Ib. 1041. Gaurko hizkuntzara itzulia. MEIG I 191.<br />
v. tbn. Cb CatV 99. Añ EL 1 25. Gco I 392. AA I 478. fB Ic III 312. JJMg BasEsc 73. CatLlo 94. Echag 169. Izt C<br />
237. CatBus 56. Ur MarIl 34. AB AmaE 95. Sor Bar 94. Arr May 133. Urruz Urz 30. Azc PB 334. Ill Testim 20.<br />
JanEd II 115. Inza Azalp 115. ArgiDL 21. Etxeg in Muj PAm 29. Mok 11. Jaukol Biozk 70. Tx B 49. Enb 142.<br />
Lab EEguna 84. Aitzol in Laux BBa IV. Lek EunD 19. JMB ELG 68. Eguzk GizAuz 189. TAg Uzt 73. EA OlBe<br />
34. SMitx Aranz 89. Munita 71. Etxde AlosT 92. Anab Poli 45. Vill in Bilbao IpuiB 8. BEnb NereA 161. Akes<br />
Ipiñ 24. Basarri 148. Ugalde Iltz 65. Izeta DirG 22. SM Zirik 25. And AUzta 106. Ibiñ Virgil 25. Alzola Atalak<br />
119. Uzt Sas 102. Mattin 146. Xa Odol 307. Azurm HitzB 57.<br />
� (Adj.). Reciente. � Oraingoagoak eta gaurkoagoak dituk, berriz, Zumalakarregi gudariburu ospatsuaren<br />
ibilliak. TAg Uzt 85.<br />
� Actual, moderno. � Nahiz formaz zaharra izan, gaia txit gaurkoa, oraikoa dugu. Mde Pr 257. Berriagoak eta<br />
gaurkoagoak ere ba-genituen begien aurrean antxiñako klasiku igatu oriek baiñon ernagarriagoak. Ibiñ Virgil<br />
22. Pernando hau [...] harako Pernando Amezketar sonatu haren anaia, senidea, gogaidea da. Gaurkoagoa<br />
horratik. MEIG II 91. Hona zenbait [gai] gaurkoenen artean hautatuak: Menéndez Pelayo, Unamuno, Herriot,<br />
neorrealismua zineman, musika berria... Ib. 96. Idazkera gaurkoa da, baina zaharraren axola duten berextasun<br />
guztiak aditzera ematen dituena. MEIG III 54. Gaiak ere biziak, gaurkoak, nahi genituzke. MEIG VIII 91.<br />
�2. "Gaurko ezta ageri izango, no aparecerá para hoy" A Morf 522. � O! zeinbat bidar gaurko ninduen<br />
galduko. AB AmaE 260. Gaurko etxeratzekoan gelditu gaittuk. Etxde AlosT 18. � "Gaurko banoha, je m'en vais<br />
pour cette nuit" Dv. � Hura [garzelean kondenaturik dagoen hura] biharamuneko bezala, gu ere, ez iakin<br />
noizko, benturaz gaurko [...] kondenatuak gaundenaz geroztik. Ax 59 (V 38). Erraiten dautalarik: "Har zazu<br />
hau, Pattin! / Ongi egonen zare gaurko, zuhorrekin!" Elzb Po 210.<br />
�3. (V-arr-gip, G-goi-azp, AN-gip-5vill, B, BN-arb ap. Gte Erd 260). Por hoy. � Baña asko da gaurko. Mg CO<br />
130. Asko degu gaurko. AA II 108 (v. tbn. asko degu gaurko en Echag 89). Asko don gaurko, nere alaba Maria.<br />
Balad 49. Bertsoetan naikoa / egin degu gaurko. AB AmaE 412. Auturik asko da gaurko. Echta Jos 150. Gaurko<br />
naikua dua-ta. Enb 86. Gaurko naikoa egin dugu. Izeta DirG 84. Niretzat gaurko naikua da ta / gauon eder bat<br />
danori. BEnb NereA 192. Goseak hilen nauen ez dago beldurrik, / gaurko osagarriak badiraut, segurik. Xa Odol<br />
150. � Para hoy. � Eriotzearen gogartea da, esaterako, zuk gaurko artuten dozuna? Añ EL 2 81. Banuke gaurko<br />
eta biharko lan, orotaz mintzatzekotz. HU Zez 12. Gaurko badiat hitan: buru ta beharri, / Zerekin tripa bethe,<br />
nun bil osagarri. Ox 118. Gaurko beintzat, zuentzako bazkaria nere etxean badago. Muj PAm 48s. Gaurko biar<br />
eben ardaua. Kk Ab II 90. Orrela bada, jatekorik ez dugu gaurko. Berron Kijote 203.<br />
- GAURKOAGATIK, GAURKOARENGATIK. Por hoy. "(V-m) [...]. Zikintza andia dago ta ezeizu<br />
gaurkoagaitik iñora urten" A s.v. zikintza. � Gaurkoagatik barkatu bearko. Ag G 350. Obe du, aita,<br />
gaurkoangatik utzi! Ill Testim 5. Itxain or, jaunak, Jaungoikuan Aingeruren batek ataratzen ete zaittuen, nik ez<br />
beintzat gaurkuagaittik! Etxba Ibilt 456. Gaurkoagatik, beraz, Pernando, / zaude zure ezurretan. NEtx LBB 370.<br />
- GAURKO ALDEAN. En comparación con hoy. � Gaurko aldian zegon / bizimodu latza. Uzt Sas 96.<br />
- GAURKO ALDIAN. Hoy. � Penitenzi [...] Jangoikoaren lagunzak eta graziak arinzen ta leunzen duena,<br />
gaurko aldian guk ekusi bear dugun bezala. Mb IArg I 292.<br />
- GAURKOAN. Hoy. Cf. gaurkoan (= 'gaurko dotrinan, gaurko erakutsian') en Mg CO 71, Gco II 21 y fB Ic II<br />
183. � Ez det billatzen antziña-eran, / ez det billatzen gaurkuan. AB AmaE 104. Lertu eztediñ eziñ nitzake /<br />
esan gaurkoan guztiak. Urruz Zer 78. Ba du gaurkoan ere etorri ezerki. "Hoy". Or Eus 145 (v. tbn. 334).<br />
Damuturik naiz gaurkuan. In SM Zirik 95. Ez dakit egunero, / bañan gaurkuan bai. Uzt Noiz 124. Jainkoa, otoi,<br />
ez dadiela gaurkoan eni mendeka. Xa Odol 343. Gaurkoan, ordea, "literatoak" barreatu zaizkigu gurean. MEIG<br />
VII 39. v. tbn. Inza Azalp 56. Etxde JJ 80. Basarri 164. Alzola Atalak 121.<br />
- GAURKOAZ. Por hoy. � Jai eder onek ez daiala emon / gaurkoaz bere amaia. BEnb NereA 234. � Zakur eta<br />
katua poz dira gaurkoaz. "Este día". Or Eus 364.<br />
- GAURKO EGUN (V-gip; Lar, Añ, Dv, H). Ref.: Etxba Eib; EAEL 192. (En casos locales de declinación en<br />
sing. o en instrumental). Hoy en día. "[H]oy en día, gaurko egunean" Lar. "(El) día de hoy, gaurko egunean" Ib.<br />
"Sorkeri oriek ez dira gaurko egunekoak (AJauregi, p. 7)" Dv. "Gaurko egunian, mundua oso txatxartua dago"<br />
Etxba Eib. � Tr. Usado al Sur desde mediados del s. XVIII; al Norte sólo lo hallamos en autores del s. XX<br />
(Barbier, Mattin y Xalbador). Gaurko egunetan (frente a la construcción más usual gaurko egunean) aparece en<br />
Uriarte, Kirikiño (Ab I 49), Inza (Azalp 27), A. Barriola (Goi 20), San Martin (Zirik 123), Anduaga (AUzta 119),<br />
Ibiñagabeitia (Virgil 25) y Mattin (51); gaurko egunez en Añibarro (LoraS 177) y Villasante (cf. infra GAURKO<br />
EGUNEZ 'en esta fecha'). � Gaurko egunetik pake ta deskansuzko lekua zuretzat izan dedilla. Cb Eg III 267.<br />
Gaurko egunean erakusteko kargua duenetara. Ub 108. Aztu dira asko gaurko egunerako. Mg PAb 95. Ez du<br />
munduak gaurko egunean ezertan artzen bekatu au. AA II 105. Kontrara gertatzen da / gaurko egunean. It Fab<br />
74. Denporarik anziñakoenetik gaurko eguneraño. Izt C 126. Benturaz iraunen zuten gaurko egunean. Echn Mt<br />
11, 23 (Lç, He, Dv, Hual, Samper y Leon egungo egun-, TB oraino, Ur egun onetaraño, SalabBN orai orano, Ip<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
527
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
egün artio, Ol gaurdaño, Or y Ker gaur arte, IBk gaurdaino, IBe oraindik gaur). Gaurko eguneko gaztiakiñ<br />
eztago, jauna, kontu zuzenik. Sor Bar 90. Gaurko egunean andrazkoak batzarretara daroien zeregiña. Ag Kr<br />
132. Bata bertzeari hola jazartzen dira, gaurko egunean oraino. Barb Sup 182. Geroztik gaurko egunera arte. Ir<br />
YKBiz 525. Txori asko ta kabiak urri / daude gaurko egunean. Basarri 183. Gaurko egunez ere badiraute<br />
gizartearen beltzune oiek. Vill Jaink 177. Bertzela bizi nahiak dira / gaurko eguneko gazteak. Xa EzinB 130.<br />
Gaurko egunez. MIH 89. Gaurko egunotan ere. MEIG IX 100s.<br />
v. tbn. fB Ic I IV. JJMg BasEsc 85. Echag 167. Ur MarIl 126. Arr GB 145. Aran SIgn 2. PE 55. Ud 118. Noe 94.<br />
Zab Gabon 91. Bv AsL 138. Apaol 87. AzpPr 30. Moc Damu 33. Urruz Zer 136. EusJok 165. ArgiDL 56. Inza<br />
Azalp 91. Or SCruz 9. Enb 124. Tx B II 121. JMB ELG 83. ABar Goi 59. TAg Uzt 88. SMitx Aranz 100. Izeta<br />
DirG 56. And AUzta 136. Salav 13. Uzt Sas 258.<br />
� (V-ger ap. EAEL 192). (El) día de hoy. Cf. fB Ic II 171: Aste eguna izan arren gaurkua. � Gaurko eguna joan<br />
ezkero. Mb IArg I 214. Gaurko egun au ondo emoteko. Añ EL 1 10. Ez aaztu iños gaurko egunagaz. JJMg BasEsc<br />
75. Gertaera oiek zuen aurrean gaurko egun gogoangarrian oroitzea. Etxeg in Muj PAm 24. Lendik iragarritta<br />
eguan gaurko egunian etorriko zala gure Bakaldun barrija. Altuna 110s. Aski da gaurko egunaz ardura izatea.<br />
Ir YKBiz 135n. Gaurko egunak, orratio, buruauste samiña zekarkigun. TAg Uzt 126. Gaurko eguna igandea zan.<br />
BEnb NereA 105. Gaurko eguna nahi bainuke / zerbeit gisaz ohoratu. Mattin 76. Espos maiteak, gaurko eguna<br />
zinuketen berantetsi. Xa Odol 211. v. tbn. SMitx Aranz 100. Basarri 5.<br />
- GAURKO EGUNEZ. En esta fecha, tal día como hoy. � Gaurko egunez ludira ziñan, / Ene alaba kutuna. Enb<br />
151. Gaurko egunez oso goibeltzen zaigu urtero. NEtx Antz 89. v. tbn. BEnb NereA 229.<br />
- GAURKO GAU. Noche de hoy, esta noche. "Gaurko gauean, pendant cette nuit-ci" Dv. � Gaurko gauean<br />
eure arimá edekiren zaik. Lç Lc 12, 20 (Dv gaurko gauean; He y TB gau huntan, IBk e IBe gaur gauean).<br />
Gaurko gauaren iragaiteko grazia. Lç ABC B 1r. Gaurko gauaz akorda didin. Acto 235. Aur biurturik / gaurko<br />
gabean. GavS 19. Gaurko gaua da oroigarria / zeruan eta lurrean. Echag 154. Sorthü da Jesüs lürrian / Gure<br />
gatik gaurko gaian. UNLilia 10. Gaurko gau onetan, ollarrak bi aldiz yo baño lenago. Ir YKBiz 462.<br />
Gaurko gaba orduko daukagu zerua euria dariola. Bilbao IpuiB 101. Nola edo ala alai pasatu / nai genduke<br />
gaurko gaba. Lazkano in Uzt Noiz 80. v. tbn. CatLuz 2. Altuna 15. Kk Ab II 50. NEtx Antz 84.<br />
- GAURKO GAUAZ. Tal noche como hoy, en esta fecha. � Gaurko gauaz ibilli zirala Joxepe ta Maria Belengo<br />
errian ostatu billa. Zab Gabon 37.<br />
- GAURKO-GAURKO. De ahora mismo. � Veijo Mery (1928an jaioa), gaurko-gaurko nobelagillea. Alzola<br />
Atalak 97.<br />
- GAURKO HONETAN. Hoy. � Kontentu nua gaurko onetan. Tx B 177. Estuasun ederrean jarri nauk gaurko<br />
ontan, adiskide. Etxde JJ 51. Esan bear det gaurko onetan / gaia egoki dala-ta. Lazkano in Uzt Noiz 80. Gaurko<br />
onetan nai ez duela / egin bear du tratua. Uzt LEG I 284.<br />
- GAURKOTIK. Desde hoy. � Gaurkotik au gelditu diteke, Biblia leku, euskal-libururik bikaiñena. Or Aitork 5.<br />
- GAURKOTZAT. Por hoy. � Bainan ohartzen naiz gaurkotzat beranduegia dela xehetasun hortan sartzeko.<br />
Dv Lab 58. Gaurkotzat ere egin / baitauku eneak. Xa EzinB 102.<br />
- GAURKOXE. De hoy mismo. � Nere esku balego, gurasook zaartu-arren, oiei gaurkoxe tamañan eutsi nai<br />
nitxiotekek. Ldi IL 19.<br />
- GAURKOZ, GAURKOTZ (SP). a) "Pour ce soir" SP. � Rezebituko naiz ni gaurkotz arrotzat. "Cette nuit".<br />
Volt 154. � Por hoy; hoy por hoy. "Por hoy" A Morf 507 (citando a Eguzkitza). � Kristiñau-Ikasbide aonen<br />
euskerea gaurkoz zuzenetsi dau <strong>Euskaltzaindia</strong>k. KIkV 2. Era ortara ekin diot neronek, gaurkoz beintzat. Ldi IL<br />
66. Gaurkoz eztiat agiririk emaztea izorkeriz salatzeko. Etxde AlosT 65. Obe dute gaurkoz emen lo egin. NEtx<br />
Antz 24. Kontu au gaurkoz onela utzi dezagun. Ib. 36. Auxe bakarrik esango deutsuet gaurkoz. Bilbao IpuiB 265.<br />
Baiñan gaurkoz aski dugu. Vill Jaink 125. Beharko badut ere ur hortarik edan, / gaurkotz ez diot nahi buruari<br />
eman. Xa Odol 308. Gaurkoz ez dugu noski euskal prosisten lorategi hoberik. MEIG II 130.<br />
v. tbn. Otx 151. TAg Uzt 78. SMitx Aranz 101. Lek SClar 119. Till Let 67. Lab SuEm 172.<br />
b) Hoy. v. GAURKOAN. � Elkar-izketaz goretsi degu / gaurkoz egin degun jaia. EA OlBe 40.<br />
gaurkoratu. � Actualizar, modernizar. � Nik irakurri argitaraldia gaurkoratua ez baldin bazegon. Or in Gazt<br />
MusIx 22s.<br />
gaurkotasun. � Actualidad. � Aren [artikuloaren] muin eta ariak gaurkotasun-usaia (actualidad) bear du. Ldi<br />
IL 98. Iñork ez dio ukatuko berritasunik, ezta gaurkotasunik ere, Ravel musikarietan garaienetakoari. Ibiñ Virgil<br />
25. Bergili, antxiñako beste idazle asko bezela, oraindik ere gaurkotasunez gaiñezka dagoela. Ib. 25.<br />
Gaurkotasun aundikoa da Kyllikki Kallas, Nayteikko-ren egillea. Alzola Atalak 97. En DFrec hay 214 ejs.<br />
- GAURKOTASUNEZKO. Actual. � Gogarte sakonak erabilten dituana, erriko gaurkotasunezko problemak.<br />
Alzola Atalak 97.<br />
gaurkotu. � Actualizar; modernizar. � Gaitu egin bear da beraz [euskera] indartu, gaurkotu. Herr 5-12-1957,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
528
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
1. Egin genuen lana berritu, gaurkotu, beharko genukeen. Ugalde in MEIG IX 52. En DFrec hay 19 ejs., y 4 de<br />
gaurkotze.<br />
? gaurron. v. 1 gurru.<br />
gausenti. "Prima noche, a primera noche, iluntzean [...] gausentian" Añ.<br />
gautar (V, G ap. A; Lar, H), gautiar (T-L). � Nocturno; trasnochador. "Nocharniego", "nocturno, nocturnal"<br />
Lar. "Noctambule" T-L. Cf. tbn. Lar (de quien lo toma sin duda Harriet) gauarra, citado a propósito de<br />
"gabarra". � Zer nai lukete bada hereje itxu gautarrak? Lar SAgust 12. Ixillik zokuetan gorderik gautarrak. AB<br />
AmaE 346. Betoz izartxu gautarrak. A BeinB 48. Eguna argizkoentzat, gaua gautarrentzat. Or Eus 275. Loti<br />
naiz, ez gautar. Or Poem 530. Egazti gautarra lez. Atutxa Mugarra (ap. DRA). Bere gautar atsegin apalaz. Mde<br />
HaurB 14. Gautar maitaleok. Mde Po 63. Gautar poeta batek. Ib. 91. � "Gavasa, mujer pública [...] es la que<br />
anda de noche en su mal vivir, gabasa, gautarra" Lar.<br />
gautegi. � Refugio nocturno. � Jesusek adirazi nai ziena esan horduko beren gautegira ziran igesle biak. Mb<br />
IArg I 284.<br />
gauti. � Nocturno. � Egazti gautiak. EgutTo 26-11-1918 (ap. DRA).<br />
gautiro. v. gaugiro.<br />
gahuts. "(He), espuma" A. v. 1 barauts.<br />
gautu (gral.; Lcc, Mic 3v, Lar, Añ, Dv, H), gaitu (S, R), gabetu (G). Ref.: A (gautu, gaitu); EI 181; Elexp Berg.<br />
� Anochecer. "Bet betan gautu zaukun" H. Cf. gabatu. � Tr. Propio de la tradición meridional (tal vez con<br />
mayor frecuencia entre los vizcaínos); se documenta desde mediados del s. XVIII. Con aux. trans. explícito sólo<br />
se encuentra en Erkiaga. Hay tbn. ejs. en la pastoral suletina de "Sainta Catherina". � Ardao saltzallak belutu<br />
edo ondo gautu artian daukeezanian etxe barruban nekezaliak. Mg PAb 44. Gautu zanean isill-isillik jatxi zan.<br />
Lard 177. Gautu edo illuntzean. Ib. 86. Baiña ara-orduko gautuko balitzakigu? A BeinB 77. Oso gautu zanean.<br />
Ag AL 64. Gautu zanean, ortzi zabala / bare-ozkarbi zegoen. Ldi BB 20. Gautzen ari zen jadaneko. Mde Pr 152.<br />
Gautzenago delarik. Mde Po 91. Behar eroa, bai, hura bete gabe inoiz gautzen etzitzaiona. Arti Ipuin 68. Gautu<br />
danean. Erkiag BatB 190. Gautu dau, nunbait. Ib. 141 (tbn. trans. en Arran 129). v. tbn. Echta Jos 35. Etxde<br />
AlosT 13. � Convertir en noche (el día); anochecer (con egun como sujeto). � Beste Eleizaren etsai ikaragarri<br />
guztiak [...] gautu zutela zirudien Eleiza Ama Santaren egun ederra. Lar SAgust 9. Ikusi günianian gero / gaitü<br />
zela egüna. Pastoral Sainta Catherina, 763 (v. tbn. 745). Ezeizan arratsalde atan eguna bestetan legez gautu. A<br />
BeinB 78. Eguzki bako, gautuko etxakun / O egun negargarria! Azc PB 31. Argia amatau ta eguna gautu. Ag Kr<br />
76. Gautu bekit eguna. "Conviértaseme el día en noche". A Ortzuri 154. Solas aretan oarkaberik / gautuko<br />
litzaie eguna. Or Eus 84. Eguna gautu zaneko. Zait Plat 84. Gautu da egun luzea. Erkiag BatB 189. �<br />
Oscurecer(se). � Nok gautu zure gerrari orren pare bageai / lenago euken izen argitsu eregia? AB AmaE 440.<br />
Esan egizu zeure gloria / zelan jarri dan gautua. Ib. 74 (v. tbn. 155). Orrek daukoz etsaien bijotzak gaututa. Enb<br />
124.<br />
- GAUTZEAN, GAUTUTEAN. Al anochecer. � Mutiko zatar batek iya gaututean / arrikada bat emon eustan<br />
kokotean. AB AmaE 229. Abian dago lotan / gaututean txoria. Ib. 383.<br />
- GAUTZERAKOAN (Lar, H). Al anochecer. "(A) boca de noche" Lar.<br />
gautxo. � Gaucho. � Ameriketako oihanetan, gautxoeri lazta bat sartzen diotela [...] tigreak. Barb Sup<br />
182. Zapel hegal labur bat burian, Ameriketako "gaucho"-en idurikoa. Zub 25.<br />
gautxori (V, G; Lar, Añ, H), gauxori (SP, Urt V 23, Dv, H). Ref.: A; Arzdi Aves 161; Etxba Eib; Iz ArOñ; SM<br />
EiPáj; Elexp Berg. � Ave nocturna; nombre que reciben distintas aves nocturnas. "Ave nocturna" Lar y Añ.<br />
"Buho, ave nocturna" Añ. "Pájaro nocturno" A. "(Caprimulgus europeus), chotacabras" Arzdi Aves 161.<br />
"Gautxoria da gau-egaztijetarik bat [...]; moko okerra, zorrotza... Erderaz buho" Amilgain Euzk II 502 (ap.<br />
DRA). "Buho" Etxba Eib. "Chotacabras gris" MItziar Txoriak 70. � Tr. Documentado desde mediados del s.<br />
XVIII, sólo en autores meridionales. � Onzak, mosolloak eta beste gau-txoriak. Lar SAgust 11. Ez nakutsu<br />
danau moztuta, luma bat baga? [...] gau txori izan biarko dot neure bizitza guztian. Mg PAb 177. Arkaitzak otso<br />
iruditzen zitzaizkola [...] gautxorien oiuak norbaiten inka. Ag G 155s. Gautxorijak ziran, barriz, pozik<br />
ebiltzanak. Altuna 90. Itzalak bailiran gautxorijak datorz, / torrezar aldetik. Laux BBa 116. Begi aundiak ditu,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
529
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gautxoriaren antzera. Erkiag BatB 120. Mingañez uso txuria eta / egikeretan gau-txori. BEnb NereA 84. v. tbn.<br />
AB AmaE 22. Jaukol Biozk 95. Or Mi 15. Enb 179. Otx 38.<br />
� (V-ger-gip, G-to, Sal), gauxori (Dv). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg. Trasnochador; en gral., todo aquel que<br />
tiene su actividad de noche. � Eta [arto] sobrea zelan udan eban saltzen, / Markosi Gautxoria izen jarri eutsen.<br />
AB AmaE 310. Gu gera guarda bolantiak. Gau txoriyak. Iraola 40. Gautxori biurturik, lapurretatik sortzen zuten<br />
al zan guztia. Ag G 63. Gaitz bat bakarra dik: oso gautxoria dala. Amaika lo eder galazi zizkiok bere amari!<br />
NEtx Nola 24. Emakume gautxoria, gorputza salgei izatekoa dala uste dabenetarikoa. Erkiag BatB 172.<br />
Gabontzaren etxera gautxoriak eldu lapurretan. Ib. 144. Belu dabizen gau-txoriari. BEnb NereA 108. v. tbn.<br />
NEtx LBB 365.<br />
� (V-ger-gip, AN-ulz; A), gauxori (L-côte, BN-lab; H), gabatxori (AN-arce). Ref.: EI 363. Murciélago. v.<br />
GAU-ENARA.<br />
- GAUTXORI AINA (H). "Gautxoriaina, alucón, mochuelo" Izt C 198 (en una lista de aves). "Espèce de duc"<br />
H. v. Dass-Eliss GH 1923, 416 nota.<br />
- GAUTXORI HORI (Lar � H, Izt C 199). "Galgulo, ave nocturna" Lar.<br />
- GAUTXORI SORGIN. "Estriges, gautxori sorgiñak" Lar (tbn. en Izt C 199, en una lista de aves). � Gau-txori<br />
zorgina lez / ermita inguruan. Azc PB 174.<br />
gautxoriketa. � Juerga nocturna. � Eta jaiegun inguruetako gau-txoriketak. Erkiag BatB 152.<br />
gautze. � Anochecer. � Gautze ta joran ordu. Gand Elorri 196.<br />
gauza (gral. (no S ni R); Lcc, Volt 63, Mic 6r, SP, Urt I 18, Ht VocGr, Lar, Añ, Lecl, Arch VocGr, VocBN, Dv,<br />
H), gaiza (S, R; Gèze, Dv). Ref.: A (gauza, gaiza); EI 306; Lrq (gaiza); AtSac 16; ContR 518 y 531; Iz ArOñ<br />
(gausa), To, R 298; Holmer ApuntV; Elexp Berg; Gte Erd 45, 60, 131, 145. �1. Cosa (ref. tanto a 'objeto' como a<br />
'asunto', etc.). "Excellent. Hori, hori gauza, voilà qui est bon!" Lh. "Iritxi likezkiala zerbait gauzon, se pueden<br />
conseguir algunos beneficios (ventaja, utilidad) (G-bet) Bon ms." DRA. "Domeketan amanera juaten da<br />
bazkaltzera. Harek badaki gauzona ze dan" Elexp Berg. � Tr. De uso general en todas las épocas y dialectos. En<br />
textos suletinos y roncaleses se documenta siempre la forma gaiza. Gauz se encuentra en autores guipuzcoanos -y<br />
algunos alto-navarros septentrionales-- desde mediados del s. XVIII: lo emplean, p.ej., Mendiburu, Ubillos<br />
(16) y Aguirre de Asteasu (II 47), aunque no Cardaberaz, Guerrico o Lardizabal; en la mayoría de ellos (incluso<br />
en Mendiburu) alterna con gauza. Hay además algunos pocos ejs. de gauz en vizcaínos, p.ej. Añibarro (LoraS<br />
159), Zavala (Fab RIEV 1909, 32), Arrese Beitia (AmaE 303), Enbeita (182), Kirikiño (Ab II 121) o Lauaxeta<br />
(BBa 130), en el baztanés Izeta (DirG 118) o en Iratzeder (24). La forma contracta gauzon aparece (sin tener en<br />
cuenta los ejs. de gauz on) en autores vizcaínos: Azcue (PB 212), Kirikiño (Ab II 121), Enbeita (93) y San<br />
Martin. En DFrec hay 1270 ejs. de gauza.<br />
� Aurki esango bear eztirean gauzaak. fJZ 98. Ieinkoari gomendezak eure gauza guzia. E 245. Munduko gauza<br />
noble eztiradenak eta menospreziatuak elejitu ukhan ditu Iainkoak, eta gauza eztiradenak, diradenak desegin<br />
ditzanzát. "Dont on ne fait compte ni estime, comme si ce n'était rien". Lç 1 Cor 1, 28. Ez dot egingo gauza<br />
gaxtorik. Lazarraga 1175r. Dakuskezun gauzagaiti ez begiok espilurean kendu. Ib. 1153v. Lanzea eskuan<br />
dauenak gauza gustiak bereak. RS 326. Ezin esan niazkakek Miravallesko gauzak (Tolosa, 1619). TAV 3.1.25.<br />
Arris edo zures edo berze gauzas egina. Ber Doc 134v. Exkusarik nihola ere ezta baliaturen, / Bañan gauza den<br />
bezala da examinaturen. EZ Man I 84. Eginen duzu untzi bat, barkha handi bat, erran den gauzako asko handi<br />
datekeien bezalakoa. Ax 122 (V 80). Ze gauza dira Angeruak? Cap 39. Eztela harentzat aski den gauzarik. SP<br />
Phil 525. Gauza inbisiblen desira. Tt Arima 4 (31 gaiza, único ej. de esta forma en este autor). Jinkoa maithatü<br />
behar düzie gaiza ororen gaineti. FPrS 12. Figurak dire ukitzen, / Gauzak eztire guttitzen / Bere estatu barnean.<br />
"Nulla rei fit scissura" (Lauda Sion). Gç 111. Aipatü zaizün gaizaren egiteko jiten zaizün nahiküntia. Bp I 105.<br />
Materia grabean edo gauza andian. OA 40. Beldurrez ikhusten diren gauzen amudioak behera zetzan lurreko<br />
alderat. Ch I 22, 4. Aren gauzetan pensatzeko. El 89. Menospreziadu daiguzala munduen gauzak. Urqz 68. Eginahal<br />
gauza guziak gure partetik egiñ detzagun. He Gudu 40. Ezta gaiza aphürra komentietan edo alkharreki<br />
bizitzeko jüntatzen direneki egoitia. Mst I 17, 1. Ta gauz oriek neke andizko gauzak dirala ageri den gauza da.<br />
Mb IArg I 304. Ala da gauza jakiña pekatari asko gutxien uste zutenean ill ta kondenatu dirala. Cb Eg III 319.<br />
Erran dezakegu gauza bera gure salbatzailleaz. Lg I 235. Gauza iderenen nausien ezagützeko. CatLan 96.<br />
Arrituteko gauzia da. Mg PAb 180. Gauza bat da, [...] pekatariaren eta etsaiaren gaiztakeria eta malizia; eta<br />
beste gauza bat pekatariaren beraren persona. Gco II 72. Gauzabát sollik dá beardéna. LE Ong 19v. Prisciliano<br />
zeritzan hereje baten jarraikiñak asi ziran Españan gauza itsusietarako Sakramentuaz baliatzen. AA I 458s.<br />
Gauzaren harrigarria! Dh 167. Legia austeko gurarija, bada gauza andijan, izango da pekatu andija. Bada<br />
gauza gitxijan, izango da pekatu txikija. fB Ic II 255. Zure elizari erran eta erakutsi dütüzün gaizak oro. UskLiB<br />
102. Gauza ikusia da bikaña ona bada guria ona izango dala. It Dial 81 (tbn. Dv e Ip; Ur gauza ziurra). Bijeen<br />
gogoko izatia ezin leitekian gauzia da. Ur MarIl 74. Jesusen galtzalle oiek lekuko edo testiguak billatu zituzten,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
530
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Jesusgatik etzan gauza andiren bat esan zezaten. Lard 446. Hazia ongi eraitea ez da gauza gutia. Dv Lab 65. Ez<br />
guziz emana animako gauzetara. Bv AsL 25. Bihotzez berhezirik lür huntako gaiza igarankorretarik. Ip Hil 185s.<br />
Loreak, belharrak, oihanak, xoriak, Jainkoaren eskuko gauza bizi horiek guziak. Arb Igand 53. Neure gauza<br />
guztiak / zeuretzako dira. Azc PB 295.<br />
� (s. XX). Ta emen asten da gauzearen arrigarritasuna. Ag Kr 85. Ezbazazka erkiten onki gaizak. Mdg 142.<br />
Bada ere ximia gaizen txerkatzeko / eta astronomia izar ideiteko. Xikito 5. Gauzer, elgarren ondoan ezar eta,<br />
eite edo berexkuntza edireiten. JE Bur 109. Etzuten gauz andirik bear ortarako. Urruz Zer 28. Gauza<br />
miresgarria da ikustea eskualdun fededun suhar horiek. Zub 78. Gauzak okerreko alderdiz ikusteari. Ldi IL 52.<br />
Gauzeari balio geiago emoteko. Eguzk GizAuz 54. Jaunak, nik ez dakit gauza handirik, bainan [...] huna ene<br />
proposamendua. Lf Murtuts 16. Gauzak oro egin baiño len egindako zugurtasun bat. Or Aitork 354. Larregi<br />
edanak ez gauzonik. SM Zirik 38. Platon, gauza den bezala erraiteko, ez zen ez idazle, ez erakasle. Lf in Zait<br />
Plat XV. Gauzetan ez-deus legea / ta urkoetan arimea. 'La nada de los seres'. Gand Elorri 102. Adimen sortzaille<br />
ori, gauzetatik urbillago edo urrutiago aurkitzen ote den jakitea. Vill Jaink 52. Gaizer süia dügü phizten. Casve<br />
SGrazi 138. [Etnologoaren] lanean, hitzak adierazten dituzten "gauzei" lotuak daude, eta "gauzak" zaizkio<br />
ardura, ez berez hitzak. MEIG VIII 101.<br />
� (Como segundo miembro de comp.). � Ez inor[k] egin / ezer lukuru gauzarik. Lazarraga 1203r. Batezere<br />
Eliz-gauzetan. Lar, carta a Mb 279. Arma-gauzetara [...] zaletua zebillela. Aran SIgn 7. Eleiz-gauzetara emana.<br />
Etxeg in Ag AL 5. Errebista bat, misio-gauzetaz berri ematen zuna. Or SCruz 131. Sabinen oldozmenak Aberrigauzetan.<br />
Enb 146. Bein be eztau zoro-gauzarik egin. Kk Ab II 99. Suak ere noizik-bein uskurtz-gauzakin zer<br />
ikusirik badu. JMB ELG 85. Axolagabeak ziran erlijio-gauzetan. Ir YKBiz 392n (tbn. erlijio-gauzetan en NEtx<br />
LBB 16). Uskurtz-gauzetan. Eguzk GizAuz 78. Lortu al diteke edozein gogo-gauza bakartasunaz maiz<br />
elikatzeke? Txill Let 21s. Zeruetako iauregi-gauzetan iakintsu danak. Zait Plat 120. Guda-gauzak beste edozer<br />
baiño aldakorragoak dira-ta. Berron Kijote 94. Zimendu berria eman behar zaie herri-gauzei. MEIG I 111.<br />
� Eztago nire etxian beste gizon gauzarik ementxe gagozanak baño. Mg PAb 190. Ezin jan leite arrautza, ez<br />
esne gauzarik bere. Astar II 239 (v. tbn. esne-gauza en Añ EL 2 138 y CatLlo 50). Zernai janari-gauza. Echag<br />
260. Jan gauzarik barrenean senti badute. It Dial 31 (Ur jakiren bati, Dv yatekorik, Ip jatekorik). Oiek janaz<br />
batetik, eta aragi-gauza sendo eta ardo gabe bestetik bizi ziran gizonak. Lard 8. Errietan arkitutako abere,<br />
bizitza-gauza eta gañerako guziak artu zituzten. Ib. 105. Eskola-gauzak bukatu ondorean. Aran SIgn 5. Fruta<br />
edo goxo-gauzen bat. Arr May 9 (tbn. goxo-gauza en Or Tormes 47). Jan gauzarikan onenak. And AUzta 114.<br />
Txarri-gauzarik, / baldin ilten ez badau besterik, / etzan geratu gauza askorik. BEnb NereA 48. Arta-soro,<br />
alpapa eta gañerako labore-gauzak. Salav 26. Sasi-absolutuak [...], sasi-kezkak, sasi-bakeak eta nik ahal dakit<br />
beste zenbait sasi-gauza. MIH 337.<br />
� Gaur erakutsi dabez neska zar aren irugarren deiak, "doña" ta guzti: nun egon leikean gauzea! "¡Mire usted<br />
que es cosa!" (V-m). A s.v. erakutsi.<br />
� "(Interj.), vaya cosa; a qué cosas le das importancia... --Gaur Elgetara igo juat bizikletan. --Gauzia! hire<br />
edadian atzeraka be igoten najuan" Elexp Berg.<br />
�2. (H). Causa. � Neure hitz gaixtoak ditudala gauza lagun giristiñoa desohoratu dut. EZ Eliç 156.<br />
�3. (Adj.). Capaz, útil. Cf. GAUZA IZAN. � Non ediren liteke hitz bat misteriotsuagoa eta gure mintzatzeko<br />
maneran Jainkotasunaren aditzerat emaiteko gauzagoa? ES 87.<br />
- EDOZEIN GAUZARAKO. "Dócil, irakasgaia [...] edozein gauzarako" Añ.<br />
- GAUXA, GAUX. (Forma con palat. expresiva). � Zu zera beti, txantxangorriya, / zu zera txantxan-iztuna /<br />
alakoxe gaux maitagarri bat / erakusten diguzuna! EA OlBe 13.<br />
- GAUZA-ALDA. Cambio en las cosas. � Aldia, gauza-aldak egiten baitu, lur ikus-eziña gai dula. "Rerum<br />
mutationibus". Or Aitork 346.<br />
- GAUZA-AZALDARI. v. azaldari.<br />
- GAUZA BAT. Una (misma) cosa, lo mismo. � Kredoa eta Artikuluak gauza bat dira? Cap 26. Aitzitik<br />
badirudi handik Latinak tuela hanbat izen diferent gauza batentzat. ES 128. Aspertu ziran ikasleak, beti gauza<br />
bat adituaz. AA II 106. Gelditza emen egitia ta atzeratzia gauza bat da. Bv AsL 193. Orrenbeste jendek gauza<br />
bat esaten dutenian. Moc Damu 30. Biak ibilli ziran [...] beti gauza bati eragiñaz. Ag G 41. Beti gauz bat! Oker<br />
zaude, Pantxika, oker zaude. Alz Ram 30. Juizio batean bi yakillek, testiguk, gauza bat aitortzen badute, aien<br />
aitorrera egiazkoa da. Ir YKBiz 321n. Beti gauza bati begira egotetik datorren gaitza da. Vill Jaink 35.<br />
- GAUZA EGIN. Criatura; cosa de este mundo. � Zegaiti gauza eginik ezta / munduan sekretokorik. Lazarraga<br />
1195r. Ikhusazue epheltasunak [...], nagitasunak, gauz-eginen lothguneak ta bihotz-eskasak zer gal-arazten<br />
diotenhanbat arimari. "L'affection des choses créées". Birjin 110. Iduki beraz bethiere bihotza gauza eginetarik<br />
laxatua. Dh 75. Hola behar ginduke bethi gauza eginetarik hekien egileraino igan. Arb Igand 148.<br />
- GAUZA ESTALI (Añ). Secreto, misterio; adivinanza. "Misterio, (c.) ezkutapena, (V) gauza estaldua, (G)<br />
gauza estalia" Añ. � Gauza estalién rebelazionea. Lç Decl a) 5v. Arrazoiñatzea gauza illhunez eta estaliez. Ch I<br />
3, 1 (SP gauza estalirik eta gorderik, Mst gaiza estaliez eta ezagütü eztirenez). Gauz estalia edo misterioa. Ub<br />
102. Nioren gauza estalia agertu. Añ CatAN 39 (v. tbn. Ur PoBasc 494, FLV 1988, 283 (Larrainzar, 1905) gauza<br />
estaliak, Azc PB 29 gauzarik isil da estarienak). Oitura zan gauza illun eta estaliak nork asmatzen zituen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
531
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
aritzea. Lard 141.<br />
- GAUZA GAUZA LEGEZ. "Gauzie gauzie lez, abundancia" Ort Oroig voc.<br />
- GAUZAGO. v. GAUZA IZAN.<br />
- GAUZA GUTXI. "(Adv. de cantidad) poco. Begiratzen badittugu mendixak, ikusiko dogu milla urtian gauza<br />
gitxi aldendutzen dirala" Etxba Eib. No incluimos aquí los ejs. como gauza gutxia ('cosa pequeña, sin<br />
importancia'), gauza gutxi izan ('tener poco'), etc.<br />
- GAUZA IZAN (V-m-gip, G, AN, B, L, BN-baig; Lar, Añ, Dv, H), GAIZA IZAN (S, R). Ref.: A; A EY III 346;<br />
Etxba Eib; Ond Bac; Elexp Berg; Gte Erd 39. a) Ser capaz (de); ser útil (para). "(No es de) provecho, ezta<br />
gauza" Lar y Añ. "(No es) hábil" Lar. "Gauza-eztana, inútil, en Vergara" Garate 5. a Cont RIEV 1935, 350. � Tr.<br />
Documentado al Sur. Se emplea con mucha mayor frecuencia (sobre todo antes de fines del. s. XIX) en<br />
oraciones negativas, condicionales o interrogativas. � Izarrak ez dira gauza; eguzkia argi gutxi duena. Lar<br />
SAgust 3. Yá ke ta ezkáren gauza egiteko gauza andiak. LE Prog 102. Au da jartia konfesino gauza ez dan bat<br />
egiteko bidian. Mg CO 21. Lagunduten ez badeutsa pekatubaren egijazko damubak [penitenzija] ez dala gauza<br />
ezetako. Ib. 3. Ala oi dabiltza ezertarako gauza ez dirala. VMg 51. Eztala gauza aozko karidadea bakarrik diño<br />
San Juanek. Añ LoraS 176. Gauza ezténa sufritzekó. LE Ong 17v. Non gai edo gauza ez geran oen diñako<br />
eskerrak emateko. AA I 505. Au ezta konfesinoe egijazkua, ezta gauza. Astar I 208. Gauza eztalako / beti au<br />
[arkuaren kordela] tiran badago. Zav Fab RIEV 1909, 36. Esango dabee ezetarako gauza ez nazala. Ur MarIl<br />
57. Alegiña egin biet / gauza naizen arte. Ud 89. Asko ez dira gauza kaioletarako. AB AmaE 224. Etsaiak beñ<br />
batean / ta aien alegiña / garaitzeko atakean / gu gauza bagiña. Arr May 144. Itxasorako gauza etzala gelditu<br />
zan. Ag Kr 87. Ezegoan eguraldi aregaz itxasora urteteko gauza zanik. Echta Jos 253. Eta oben astunean<br />
dagozanen egite onak, ez ete-dira ezetarako gauza? KIkV 85 (tbn. gauza izan en KIkG 68). Inpernuko indar<br />
guziak ez dira gauza izango arren gañean jartzeko. Inza Azalp 100. Baño gaxua fruta jateko / oraindikan ez da<br />
gauza. Tx B II 136. Gauza dan gairik baneuka. Ldi IL 33. Igesi-gauz ez dala, etzanda an gelditu. Or Eus 29.<br />
Gauz ez dan azala. "Parte leñosa inútil". Ib. 101. Inguruetan ordura arteo / ez zitzaion iñor gauza. "No había<br />
nadie que se atreviese con él". Ib. 420. Egundaño ezer gauza danik egin al det? ABar Goi 45. Edonoren "zorionegarri<br />
sakona" asetzeko gauza bide-gera. Txill Let 100s. Ez aiz geiago gauza... Ire egitekoa bete dek. NEtx Antz<br />
109. Emen naukak, gauza ba aiz! Erkiag BatB 30. Entzumenaren organuak bearko du gauza izan aizearen<br />
dardarazioak arrapatzeko. Vill Jaink 66. Geienetan ezta gauza izaten izkera. Gazt MusIx 165. Lagunduko diote /<br />
gauza ez danian. Uzt Sas 193. Ezertarako gauza ez den morroi hau. IBe Mt 25, 30 (v. otras versiones s.v.<br />
gauzaez). Gauza dela euskara, alegia, horrelako gaiak adierazteko. MIH 205.<br />
v. tbn. Lard 45. Apaol 58. AzpPr 73. Goñi 70. Kk Ab I 24. Zink Crit 48. ArgiDL 81. Muj PAm 59. Altuna 78. Alz<br />
Burr 35. Lab EEguna 99. Lek EunD 19. JAIraz Bizia 18. Etxde JJ 233. SM Zirik 118. Osk Kurl 207. MAtx Gazt<br />
66. Etxba Ibilt 476. Alzola Atalak 68. Berron Kijote 191.<br />
� (Con suf. de futuro). Cf. supra ejs. de gauza izango. � Zergatik illuntzera dua eta berori ez da gauzako gabaz<br />
bide txior abetan ibiltzeko. Apaol 43.<br />
� Ez dozak gauza, ez dozak elduak [matsak]. Zav Fab RIEV 1907, 533.<br />
b) (BN-baig ap. Lh; Lar, Añ, Dv). Ser conveniente. "(No es) cosa, ezta gauza" Lar. "(Nada) vale, no vale [...]<br />
ezta gauza" Añ. "Ez da zuretzat gauza, cela n'est pas bon, avantageux, convenable pour vous" Dv. "Utile. Gauza<br />
litake horren egitea, il serait utile de faire cela" Lh.<br />
c) (Con aux. trans.). "Gauza-dabena, (adj.) útil, servible [...]. Gauza-dabena da erreusetara bota dozun piezia"<br />
Etxba Eib. "Gauza-ez-dabena, (adj.) inútil, inservible. Gauza-ez-daben gizon baten billa zan arriskura bialtzeko"<br />
Ib.<br />
- GAUZAK DAKARRENA. "Gauzäak dakarrena da zuk esan dozun ori, es cosa natural (litm.: lo que trae la<br />
cosa) eso que usted ha dicho (V-ger)" A EY III 316. � Oi dana edo gauzeak dakarrena izaten da euren<br />
[liburuen] egilleagaitik zerbait esatea. A in Azc PB 3. Ori gauzeak berez dakarrena da-ta, aurrerantzean be<br />
olantxe izango da. Eguzk GizAuz 77. Gauzak dakarrena, beraz, oi ez bezalakotzat artu zuen. Zait Plat 102.<br />
Baiñan beste oiñarri bat eman dion ezkero, ortan gauzak dakarrena da. Or in Gazt MuIx 52. � (g. dakarrenez).<br />
Como es natural. � Gauzak dakarrenez, soinkarietako batzu izketan eta beste batzu ixilik doaz. Zait Plat 49 (v.<br />
tbn. 146).<br />
- GAUZA-ON-ZALE. "Gauzon zalia, gourmet, que le gustan las cosas buenas. Danian, baña guztiz gañetik<br />
maixan, zan gauzon zalia" Etxba Eib. � Etxeko jauna gauza on zalia, / beti euki dau ortan famia. Benb NereA<br />
48.<br />
- GAUZATAKO. Inoportuno. "Gauzatako kontestaziñua etara dozu umien aurrian" Elexp Berg.<br />
- GAUZAZKO, GAUZEZKO. a) (Precedido de gen.). Hecho de la materia (de). � Bada andrea [...] gizonaren<br />
kostill ta saiets-ezur batez egiña da [....]; ta gizonaren gauzezko gauza gizonak nai duenerako da. Mb IArg I<br />
182. b) "Válido" DRA, que no cita fuente.<br />
- INOREN GAUZA ZALE. Amigo de lo ajeno, codicioso de los bienes ajenos. � Eta iñoren gauza zalea izanik,<br />
aren eskuetaratzen zanetik zerbait isillik beti gordetzen zuen. Lard 428.<br />
� Etim. De lat. causa.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
532
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gauzadun (V-gip ap. Etxba Eib; Lh). � "Poseedor de bienes, hombre de sustancia. Gauzaduna da artu daben<br />
gizona" Etxba Eib. v. edukidun, izandun. � Bainan ez izanik ere gauzadun lurreko onthasunen aldetik. Etcheb<br />
Zeruari 164 (ap. DRA).<br />
gauzaez (V; Añ), gauzez (V; Lar, Añ, Dv, H). Ref.: A; A Morf 126. �1. Inútil (ref. a cosas o a personas);<br />
despreciable, ínfimo, sin importancia. � Tr. Documentado sólo al Sur, con mayor frecuencia entre los autores<br />
vizcaínos. En DFrec hay 2 ejs. � Zein gauza ezak diran gure argiak ezagutzeko gerez gañeko gauzaak. Mg CC<br />
197. Serbitzari gauza ezak gara. Mg CO 293. Enada gauza ez, beldurti, ikarakor ta biotz gabea. VMg 25. Orren<br />
erostak / azal utsak: / ta beragaitik / gauza ezak. Zav Fab RIEV 1909, 32. Baakus enasala ezpada lurreko<br />
artzantar, billau gauza-ez bat. Añ EL 2 126s (EL 1 120 prestuez). Biotz billox gauza-ez onetan. Ib. 172. Morroi<br />
gauza eza bota ezazute kanpoko illunetara. Ur (G) Mt 25, 30 (Arriand gauzez; Lç, He e IBk alfer, TB, Echn,<br />
Hual y Samper inutil, IBe ezertarako gauza ez den). Serbitzari gauzezak gera. Brunet Lc 17, 10. Egingo dituz<br />
bertso / gauza ezak guztiak. Azc PB 295s. Abererik gauzezena. GMant LEItz 62. Ikaskide zaarra zenbatetaraño<br />
dan txarra ta gauza-eza. Ldi IL 54. Ta gauzaez oeri, zer egin bear zaie? Ib. 84. Bixitzan / zoruntsu gadixan /<br />
biar dogunaren gauzeza! / Kanteak, / ardau-edontzijak / eta mattasun baten poza. Laux AB 24. Gizarteko<br />
kaxkarkeria autatu baituzu aundikeria zapatzeko; zirtzil eta gauzeza, zerbait dana ezezta dezazun. "Infirma<br />
mundi" (1 Cor 1, 27). Or Aitork 191 (Lç gauza eztiradenak). Artzain gauzezaren negargarria. Ker Zach 11, 17.<br />
�2. "Incapacidad" Añ. � Santu izateko gogoa bai, baño bere gauza-ezaren kezka agertzen du. SMitx Aranz<br />
163. Maiorazgoaren ezkontzarako gauza-eza ta Mikolasen okerra jendearen aotan ipiñi. NEtx LBB 36. Bere<br />
gauza-eza nabarmendu zanetik. Ib. 54.<br />
gauzaezdako (V-gip). "Gauzaezdakua, inútil (sinónimo de erreusa). Gauzaezdako piezekin zer galdurik ez<br />
dagok eta mutikuari obe juau eurekin juan ofiziua erakusten" SM EiTec1.<br />
gauzaeztandu (V, G ap. A). � "Inutilizar" A.<br />
gauzain, gauzai. � Sereno. v. GAU-JAGOLE. � Juan zan gau-zaya ta esan ziyon: E! Altxa, altxa! EgutTo 29-<br />
6-1918 (ap. DRA). Gau-zaiari otsegitera nijoan, ardura gabe. Lab SuEm 191. En DFrec hay 6 ejs. de gauzain.<br />
gauzaki, gauzki. �1. Cosa, objeto material. � Beren bizpideko gauzkiak ongi dazauzkiten lugin tolesgeak.<br />
"Objetos". Zink Crit 1s. Adigatzen gaituzten gauzkiak begiratu ta eskuketatuaz. Ib. 7. Uraren gañian dagoan<br />
gauzaki bati eltzia obea da. Anab EEs 1920, 173. Nahi badu gauzaki bat higitu. Mde Pr 335. Gauzak -nolazpaiteko<br />
"gauzak" eta "gauzakiak"-- eta direlako gauzen irudi-gogoetak dira adierazle horiek gogorazten<br />
dizkigutenak. MEIG VII 28.<br />
�2. Morfema de objeto en el verbo. v. adizki. � Bigarren erreskadako egileak urruneko irabiamenetan, adizkia<br />
gauzakia izanez gero oitu doaz: onetara: neukan [...]. Arriand EAditza 766.<br />
gauzaldeko. � (Adnom.). Objetivo. Cf. norberaldeko. � Ona emen gauzaldeko egia. Zink Crit 5n.<br />
gauzale. � Trasnochador. � Sorgin gauzaleen begiak iduri. TAg Uzt 68. Beste ibildari gauzaleak. Mde Pr 163.<br />
Gau-zale eta parrandariai. BEnb NereA 163.<br />
gauzaño. � Dim. de gauza. � Hilak phiztuko ere ditu holako gauzañoak! Barb Sup 65. Gauzaño oriek badute<br />
beuren atsegiña. Or Aitork 45.<br />
gauzatasun. � Carácter de cosa. � Baretasuna dario etxetxoari bere gauzatasunean. Txill Let 23.<br />
gauzatoki, gauz-toki. � Armario. � Gauz-toki (armario) bat kendutako lekuan azaldu da pareta (Iñarra, 1892).<br />
JFlor.<br />
gauzatu (V-gip ap. Iz ArOñ). �1. Hacerse apto, capaz. "Gauzátuko dan, si (un enfermo) se hará capaz (para un<br />
trabajo)" Iz ArOñ. � Erantzun au emateko ausardi ta kopetik ez badezu, oraindik etzera gauzatu dantza<br />
loturako. MAtx Gazt 69. Baña gero azi ziñan. Gauzatu ziñan ama gabe ta zerekixa bizitzeko. Ib. 18 (v. tbn. 66).<br />
�2. Realizar(se). � Gogoa da, gura, uste eta asmoak mamitzen eta gauzatzen dituena. MEIG VI 78. Jaupa-k<br />
gehienez ere, jaupari-ren bitartez harrigarrizko jaupaleme bat gauzatu zuela euskal poesian. MEIG VII 38. En<br />
DFrec hay 8 ejs.<br />
gauzatxo (Lar), gauzatxu, gauztxo. � Dim. de gauza. � Itanduko neuskezuz beste gauzatxu batzuk. Mg PAb 69.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 533<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Egiaz alargunak izateko dagozten gauzatxo batzuek esatera noa. AA III 397. Gauzatxo bat esan nai neuskizu<br />
zeuri bakarrik. Ag AL 92. Nik eztitut gauzatxo auek Ana Josepa makurtzeagatik ipintzen. Ag G 99. Nik ere<br />
asmatuko nituke gauztxo batzuk. Or SCruz 17. Urdalla beti ba-daukot gorgor / gauzatxu ona gurarik? Enb 194.<br />
Oitura-arloan ondo ez legokezan gauzatxuren batzuk. Bilbao IpuiB 277. Amak bere gauzatxoak eraman nai.<br />
Ugalde Iltz 14. Antxe izten zituan bere gauzatxuak, atxaren irrikitu batean. Erkiag BatB 19. Kezka aundigoa<br />
sortzen dizun gauzatxo bat gertatzen zaizu barruan. MAtx Gazt 38. Gauzatxo ura, San Antonioren zillarrezko<br />
iruditxoa zan. NEtx LBB 141. Gauzatxo bat ahaztu zaigu. MIH 87. En DFrec hay 8 ejs. de gauzatxo. v. tbn. Izt<br />
C 188. Arr GB 59. Kk Ab I 7. Otx 6. Ldi IL 105. Berron Kijote 184.<br />
gauzatze. � Realización. Cf. gauzatu (2). � Gauzatze guziak ondatzen dute ametsa; zeren ametsa Jainkoak<br />
edertzen duen [...], eta gauzatzea sorkariak. Txill Let 118. Ametsen gauzatzea. Ib. 28.<br />
gauzaxe. � Dim. de gauza. � Gauzaxe batek oi ta nauko / andiro anojadurik. Lazarraga 1175v.<br />
gauzaxka. � Dim. de gauza. � Eta gainerateko gauzaxka zerbeit emanen darozkuk horien zureganatzeko hartu<br />
dugun nekhearen alderat. Prop 1897, 255.<br />
gauzeria. � Conjunto de objetos. � Hamar mahain, hamar kandeler handi, ehun kopa eta bertze holako<br />
gauzeriak. Etcheberry 122.<br />
gauzez. v. gauzaez.<br />
gauzezkeria. "Futilité, frivolité, chose de rien" H.<br />
gauzezkiro (Lar � H). � "Inútilmente" Lar.<br />
gauzezta (Lar, H). � "Inutilidad" Lar.<br />
gauzeztankeria. � Falsedad, mentira. � Bere laguntasun gozo barik bizi bearko ebala aurrerantzean, eta ez<br />
dakit zenbat gauzeztankeri. Bilbao IpuiB 85.<br />
gauzeztatu (Lar, Añ, H). � Inutilizar.<br />
gauzeztu. "Inhabilitar" Añ.<br />
gauzki. v. gauzaki.<br />
gauzon. v. gauza.<br />
gaxaesun. v. gaixotasun.<br />
gaxe. v. gaje.<br />
gaxidura. v. gazidura.<br />
gaxi-gaxa, gaxi-gex, gaxi-goxo. v. GAZI-GEZA, GAZI-GOZO.<br />
gaxki. v. gaizki.<br />
gaxo. v. gaixo.<br />
gaxokatu (R-uzt ap. A). � "Acariciar" A. (Relacionado quizá con gaixokatu (q.v.)). � Ipar isilla gaxokatzen ari<br />
da, bizkor, bere zorroztasun aratzaz. Amez Plat 86 (ap. DRA).<br />
gaxoto. � Mal. Cf. gaixo (3). v. gaiztoto. � Gaxoto irabazia, iratxoen da irazia. "Lo mal ganado". RS<br />
301.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
534
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaxtigatu. v. gaztigatu.<br />
gaxto. v. gaizto.<br />
gaxtune. � Cf. gaitzune. � Bere hun-gaitzeki arren beterraba egos-eraztia. Heak-erazteko egur ere behar da.<br />
Egürra arrau bada, bürüzagi dirate, heltü bada, gaxtuniak. Eskual 3-1-1908, 4 (ap. DRA, que traduce "punto<br />
malo, parte enferma o averiada").<br />
gaxur. v. gazur.<br />
gaz. v. 1 gas.<br />
gaza (BN-arb). � Gasolina. "Botoila bat gaza eman dakot (BN-arb)" Gte Erd 130.<br />
gaza. v. gasa; geza.<br />
(gazabi). "Hayuco en Alaba (Baraibar)" Garate 4. a Cont RIEV 1934, 57. v. pagazi.<br />
gazagozo. v. gezagozo.<br />
gazaita (B, BN-ciz-mix; H). Ref.: A; Satr VocP; Izeta BHizt (gazaite). � Padrino. "Se usa más aitatxi" Satr<br />
VocP. v. ugazaita. � Oraiko gazaita ere / ez du aisa xerkatu. Bordel 96. Ortziralean gazaita gazamek ekharri<br />
dute Elizarat, eta han, haurraren osebak, Donibaneko jaun bikariak, bathaiatu du. Herr 21-3-1957, 3.<br />
Anderdena Maria, ama, / Jondonahani (S. Juan) gazaita (BN-baig). Satr CEEN 1969, 182.<br />
gazalaba (BN-ciz ap. A). � Ahijada. � Sagar-erneta batzu hautak, gazalaba edo alabatxiari eremaiten<br />
diozkatanak. Barb Sup 22. Bazko-ogia, bertze izenez morrodoa, gazeme ta gazalabai emaiten zakote (BN-ciz). A<br />
EY I 251.<br />
gazama (BN-ciz-mix ap. A; H). � Madrina. v. ej. de Herria s.v. gazaita.<br />
� gazamentu. v. gozamendu.<br />
gazamin. v. gezamin.<br />
gazari. v. 1 gasa.<br />
gazbako. v. gatzgabeko.<br />
gazbella. "Gazbeila (R) [...], cosa de poca sal" A.<br />
gazberritu. v. gatzberritu.<br />
(gazdabe). "Torta de harina (Urzainqui)" VocNav.<br />
gazela. � Gacela. � Elefant, basa-behi, zaldi lepha-lüze, gazela, antilopa eta holako zer-nahi jerraikirik eta<br />
ehorik. GH 1952, 198. Gazela-sail aundi baten lorratzak. Anab Aprika 82.<br />
gazeme, gatseme (BN ap. A). � "Ahijado. Var. de ugatseme" A. v. ej. de BN-ciz s.v. gazalaba.<br />
gazeta (Lar), kazeta (T-L), gaseta, kaseta. �1. Publicación periódica. "Gazeta" Lar. "Journal" T-L. Cf. Lrq s.v.<br />
kaseta: "Le mot est tombé en désuétude vers 1914, où la guerre a multiplié, dans la contrée, les lecteurs de<br />
journaux, que l'on a appelés jurnal". � Tr. Aunque se documenta antes al Sur (en los primeros años del s. XIX),<br />
es más frecuente al Norte. Las formas con k- inicial se encuentran en autores septentrionales desde finales del s.<br />
XIX, y se hacen las más frecuentes en el XX. En DFrec hay 37 ejs., 28 septentrionales, de kaseta, y 25 (14 sept.)<br />
de kazeta. � Gazeta erakurtea pozik. Mg CC 190 (v. tbn. CO 285). Apirilleko illean argitara eman zan beste<br />
papel edo gazeta batean. ErleG 53. Utretxko gazeta maiatzeko illaren amaseigarren egunean. Izt C 465. Egun<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
535
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
guziez agertzen diren gazeta tzarren medioz. Prop 1876-77, 17. Kontau beiez gazetak ipuiñak ugari. AB AmaE<br />
231. Txanponeko liburu eta gazetetan. AJauregi EE 1885b, 176. Gazeta edo berriketari phurtzil frantsesezko<br />
batzuetarik. Elsb Fram VII. Soseko gazeta tzar bat. Lap 28 (V 16). Ez da beraz gazeta hori ustegabean<br />
arranguratzen. Arb Igand 33. Journal Officiel gobernamenduko gazeta. HU Zez 190. Gobernamentiaren gasetak<br />
ezagüt erazi dütü üzta gehienen berriak. ArmUs 1906, 85. Eskuara liburuak eta kasetak. Jnn RIEV 1908, 357.<br />
Lurdesko gazeta liberala. Goñi 37. Kazetaren irakurtzen. JE Bur 120. Liburuetan eta kazetetan irakurtzen<br />
erakutsi. Barb Sup 9. Liburu-kasetetan borthizki mokoka. Ox 156. Kaseta üskaldünak hetsi zeikün borta. Const<br />
13. Iñoiz letzen det gazeta. Tx B II 83. Frantziako kasetetan agerrarazteko. Zub 78. Eskuetan zituzten kaseta<br />
itsusiak. JEtchep 107. Pleini hut kazetak badauzkak katiximatzat. Larz Senper 24. Ene pertsuak zakarzkien<br />
kazeta. Xa Odol 88. Herria gazetara igorri. Mattin 48. Literatur gazeta. (Tít. de una publicación de San<br />
Sebastián, c. 1985). Kaseta hontan. E. Larre Herr 16-1-1992, 1.<br />
v. tbn. Sor Gabon 35. CatJauf 83. Mdg 139. Urruz Zer 76. Mde Pr 57. Kazeta: EEs 1913, 365. Zub 61. Etcham<br />
128. Kaseta: HU Aurp 60. Lh EEs 1914, 243. Etcham 198.<br />
�2. Relación de noticias. � Bukatzen du gazeta bustan onekin: ta au utsa da nere kolkoan gelditzen danaren<br />
aldean. AA III 559. Mundu guziyak jakiñ dezala / zabalduko det gazeta. Tx B I 244.<br />
�3. Artículo de prensa. � Eta ene plentetzaz, hek kasetak egin. 'Des articles dans les journaux'. Etch 186.<br />
- GAZETA-KRIDARI. "Rumorum auceps" Urt III 94.<br />
- KAZETA-MAGASIN. Tienda de periódicos y revistas. � Kazeta-magasin bat erosi tabako-bulego batekin.<br />
Herr 8-9-1966, 1.<br />
- KAZETA-MOLDATZAILE. Periodista. � Kazeta moldatzaile gehienek ez die ene bizarreko ile bat balio.<br />
Barb Sup 15.<br />
- KAZETA-SALTZAILE. Vendedor de prensa. � Kaseta saltzalea pasatu zen. JEtchep 106.<br />
- GAZETA-ZALE. Aficionado a leer la prensa. "Gazetista" Lar.<br />
gazeta-egile, gazetagile (Lar), kazeta-egile. � Periodista. "Gazetero" Lar. � Haien pharteko gazeta egile<br />
batzuek. Elsb Fram 100. Ni gazeta egilea naiz. HU Zez 51. Hauk oro kazeten eta kazeta-egileen egitekoak direla.<br />
Ib. 81. Kazeta-egile ofizioko makur gaixtoena. HU in Lf ELit 229. Azti, kazeta-egile, modista, horra zer ofizio<br />
zurruburruak dituzten. JE Ber 71.<br />
gazetaño, kazetaño. � Dim. de gazeta. � Etziren lurrerat erori kazetañoaren hitzak. HU Aurp 198.<br />
gazetari, kazetari (T-L), kazetalari, kasetalari. � Periodista. "Journaliste" T-L. � Kazetari eta erlisionearen<br />
etsai makurrenek berek laudatu dute. HU Aurp 112. Hiriart-Urruty kazetalariarekin elaire zen. Lf ELit 267.<br />
Kazetariekin [...] kontu. MEIG IX 85. Kazetalari gisa. Ib. 40. Egiaren gudaria da kasetalaria. J. Haritschelhar<br />
Herr 10-12-1992, 8. En DFrec hay 51 ejs., 49 meridionales, de kazetari, 4 de kazetalari, 3 (sept.) de kasetalari y<br />
uno, septentrional, de gazetalari.<br />
gazetaritza, kazetaritza. � Periodismo. � Harrigarria da, kazetaritzan adibidez, gero eta nabariago den<br />
batasuna. In MEIG VI 42. En DFrec hay 4 ejs. de kazetaritza y uno de kasetaritza.<br />
gazetero. "Rumorum aucupes, berrizáleak, gazetéroak" Urt III 94.<br />
gazetista, kasetiste. � Periodista. � Horra zer dioien direlako kasetiste bürü mehiek. Eskual 25-4-1913, 3.<br />
gazgabe. v. gatzgabe.<br />
gazgesal. "(B), salmuera" A.<br />
gazgeza. v. GAZI-GEZA.<br />
gazgile. "Salinero, el que fabrica o hace sal" Lar.<br />
gazgin. � Fabricante de sal. � Ondiño be eztakit Euskalerriyan baietedagoan gazgiñ-olarik. EEs 1919, 19.<br />
gazgintza. � Elaboración de la sal. � Txinan barriz, ikusi ezeze ikasi be egiñ dotaz gazgiñtzako arazu guztiyak.<br />
EEs 1919, 19.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
536
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gazi (gral.; SP, Urt I 285, Lar, VocBN, Gèze, Dv, H), gatzi (V-gip). Ref.: A; Bon-Ond 154; Lrq /gasi/; Etxba Eib<br />
(gazixa); Iz ArOñ (gasi), Als (salda), R 307, To, UrrAnz, Ulz; Elexp Berg (gazi, gatzi). �1. Salado. � Hala ezin<br />
ekhar dezake ithurri batek ere ur gazi eta geza. Lç Iac 3, 12 (He, TB gazi). Bilhatzeintuzte bianda gaziak<br />
egarriaren pizteko. Ax 553 (V 354). Itxaso gazira (1658). ConTAV 5.1.5, 91. Aurki dezakeiela debozione ezti<br />
batetako ithurbururik mende hunetako uhin gazien eta saminen erdian. SP Phil e) 1r. Hur gaziz. Mong 593.<br />
Guztiz gazia da mostaz-bihia. Mb IArg I 209. Bere izairiaz ezta gazi [itxasoa]. Egiat 266. Lapiko gaziko salda<br />
urdai ta zezin galantakaz egina. Mg PAb 112. Baita gázi amárgo [itsasoa]. LE Urt ms. 4v. Aseko dira txardiña<br />
gaziz. AA I 571. Ura [...] gazia ateratzen da iturritik. It Dial 121 (Ur, Dv e Ip gazi). Ithurri gaziak ez dezake ur<br />
eztirik eman. Dv Iac 3, 12 (Ol, IBk e IBe iturri gaziak). Beskoitzeko ur gazietarat. Ox 193. Itsasaldeko zelai gazi<br />
aien yantzigarri. Or Mi 118. Ttantta bat, gazi. Ldi UO 46. Ur kresala, ur gazia. Erkiag Arran 79. Lur gazia<br />
ezagutzeko. "Salsa". Ibiñ Virgil 87. Zuri, zure begiek edari / eman zizuten ugari, baiña gazi. "Salobre". Berron<br />
Kijote 26. Gazia dago [zopa]. MEIG IX 108.<br />
v. tbn. Zav Fab RIEV 1909, 36. Izt C 179. Hb Esk 232. Sor AuOst 79. AB AmaE 328. Azc PB 256. Ag Kr 14. Ill<br />
Testim 4. Anab EEs 1919, 85. Tx B I 202. JE Ber 79. Eguzk GizAuz 37. SMitx Aranz 221. Mde Po 21. SM Zirik<br />
84. Zait Plat 51. Arti MaldanB 233. NEtx LBB 353.<br />
� (Con reduplicación intensiva). � Itxaso zabala gazi-gazi. NEtx LBB 333.<br />
� (Precedido de gen.). (Lo) salado (de). � Gezalaren gazia gehiago ez nabaituz. Mde HaurB 65.<br />
� Gracioso; malicioso. � Gazi zen izpirituz, biziz hertsiena [errotora]. Hb Esk 123. Bertako arazo gazi guziak.<br />
Ldi IL 70. v. tbn. Markiegi Ib. 7. � Picante. � Tramanak eta Brixek oituten daben izketea bapere gozatu barik<br />
ipiñi ezkero, irudi obeak egingo nituke bear bada, baña gaziegiak. Ag Kr 10. Amodiozko irakurgaiak hartu<br />
zituzten, asko gaziak eta itsusiak. JEtchep 106s.<br />
�2. (G-to-nav, AN; Lar, Añ, H). Ref.: A (gazi, sagar). Agrio; ácido. "Piquant à la langue, aigre, acide. Sagar<br />
gazia, pomme aigre" H. "Gazi (AN), manzana bravía muy amarga" A s.v. sagar.� Oen lekuan eman zituan<br />
basa-matsak, edo gaziak. AA III 434. Auntzaren ausapaia izan arren gazia. (Interpr?). Izt C 190. Badu zamorasagarra<br />
[...] txalaka (au gaziya da). Sor Bar 30. Basaka baño gazigoa. Or JBDei 1919, 365. � (H, A Apend).<br />
(Fig.). Amargo, penoso; agrio, áspero, duro. "Piquant, mortifiant, sévère. Erantzute gaziak egin diotza" H.<br />
"Desabrido, penoso" A Apend. AxN explica gaitzi (52 y 248) por gazi. � Ona [...] nun relatadu dan zuen bizia, /<br />
zeina dan zuenzat guztiz gazia. Lazarraga (B) 1185vb. Zugan ereingo dan / ene azia / ez bildurtu, eze / ezta<br />
gazia. Ib. (B) 1173vb. Berba orren berba gazia. TAV 3.1.8 (cf. el comentario de Garibay "salado se ha de<br />
entender aquí por salado desabridamente"). Tentaldi guziak badute beren mingai gordin gazia. Mb IArg I 230.<br />
Neretzako dirade / sobra gaziyak [notiziyak]. AzpPr 53. Anima gaixoa oerakoan baño larri ta gaziago zuala<br />
jaiki oi zan. Ag G 328. Zure golpiak izandu dira / garratzak edo gaziyak. Tx B I 168. Negar gazija neugan itxi.<br />
Laux BBa 56 (tbn. negar gaziak en Mde Pr 143, Erkiag Arran 183). Karraxi gaziak. Ldi UO 38. v. tbn. Eguzk<br />
GizAuz 77. Gazia Zuk artu zenun, neretzat utzi geza. "Lo amargo". Or Poem 539. Ipinten dabe nire arima, /<br />
batera, gazi ta gozo. Gand Elorri 200 (cf. infra GAZI-GOZO). Etsipen gordin bat mingotsa / erraiotan gazi.<br />
Azurm HitzB 42. Zure urtiak izan dirade / mikatzak edo gaziak. Uzt Sas 138. � (Con reduplicación intensiva). �<br />
Emanen dazkot arrazoin batzu / nik orai gazi-gaziak. Xa EzinB 89.<br />
�3. Congelado. "Manteca helada, ganz ziatua, urtua, koipe gazia" Aq 1407. Cf. gazitu 'cuajar'.<br />
�4. "Salé, qui coûte trop cher. Horrenbertzetan erostea, gazi da" H. � Tratuan milla duro / jetxi-erazia, /<br />
oraindik ere dala / beretzat gazia. Uzt Sas 237.<br />
- AHO-GAZI. "Acidez de boca. Ao-gazia ematen dit jateko orrek" Gketx Loiola.<br />
- EZ GAZI EZ GEZA (G-to ap. A). Ambiguo, que no se define claramente. "Se dice del silencioso" A. � Yende<br />
berria ere nai genduke, egi-egia. Batez ere, oraingo gaxte ez gazi ez gezaen artean. Ldi IL 152.<br />
- GAXI (H). a) (Forma con palat. expresiva). Cf. gaxi-goxo en GAZI-GOZO; cf. tbn. gaxidura, gaxikoi, gaxikor,<br />
gaxitasun, gaxitu s.v. gazidura, etc. b) "Oseille, gaxi, mingatx, mineta" T-L.<br />
- GAXI-GAXI. "Gaxi-gaxik, las acederas" Iz To. v. GAZI-GARRATZ.<br />
- GAZIA KENDU. "Gasíxa kendu, desalar" Iz ArOñ.<br />
- GAZI-ANTZ (Dv). a) Sabor algo salado. "Goût salé" Dv. � Ongi xukatu ez dan gaztak gazi antza izan oi du. It<br />
Dial 87 (Dv gazikara, Ip gazixe). b) (A). Sabor algo agrio. � Berezi bear da bikaña eta ifiñi erretillu batean<br />
gazi antz piska bat artu dezan arteraño. It Dial 84 (Ur garratz gozo, Dv garratz iduri gozo, Ip mingatz gozo). c)<br />
(V, G ap. A; gazi-antx G-to ap. A). Algo salado. � Ondo sikatu ez dan gaztaia gazi antz egoten da. Ur Dial 87.<br />
� Polita? Sagardo gazi antzeko illun loitsua? Sor Bar 94.<br />
- GAZI-BELAR (G-to ap. A; gaxi-belar Darric ap. DRA; gazbedar V-ger ap. A Apend). "Una hierba" A.<br />
"Acedera (Darric)" DRA. � Gazibelarraren gazimiña. TAg Uzt 45. Gisua eskas duten lurretan laket dira othea,<br />
iratzea, axeri buztana, ilharraskia, gaxi-belharra eta bertze. Gatxitegi Laborantza 27 (ap. DRA).<br />
- GAZI-GARRATZ (gaxi-garratxak G-azp ap. Iz To; FSeg ap. A). Acedera.<br />
- GAZI-GEZA (gazi-gaza Añ; gazgeza R ap. A). a) "Insulso" Añ. "Cosa de poca sal" A s.v. gazbeila. b)<br />
Agridulce. � Barruko ar bat, izakai bat, gazi-geza, lakatz-leuna. Ag G 141. Hamabortz urtheko neska / -haur<br />
segailok, gazi-gezok. Mde Po 37. Oroitzapen gazigeza. Lasa Poem 64. c) (Pl.). Miscelánea; noticias variadas. �<br />
Gazi-gezak. JBDei 1919, 284. Somatu al izan zituan izkirimiri ta gazigezak jaulki zituan. TAg Uzt 148. d)<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
537
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Situación difícil. � Buru-auste danetan, gaxi-gex guzietan, zorionaren kutizia azaltzen du. T. Garbizu EEs 1929,<br />
61. e) (Tras gen. o rel.). Sentimiento agridulce. � Atsegiñik aundienarekin gerta dakikegun naigabetxoaren<br />
gazi-geza. Or QA 97. Zeruko erri-miñaren gazi-geza ukanik ere, pake sendoa zeukan. Ib. 116. Betiko aberria<br />
erdi-ikusteak eta atzerri ontan oraindik egon-bearrak emaiten dun gazi-geza. Or in Gazt MusIx 38. f) Picante,<br />
malicioso. � Ango bertso, kanta eta solas gazi-gezaz animaren samintasunak eztitu. Etxde JJ 269. g) Gracia,<br />
malicia. � Alako gazmin ta gazigeza bereizia izaten dakie. Erkiag Arran 135. h) "Gaxi-gaxa (AN-5vill) [...],<br />
acedera" A.<br />
- GAZI-GEZAN. a) "Gazigazan (Vc), gazigezan ikusi (S), probar si está bien de sal" A (tbn. fig.). v. GAZI-<br />
GOZOAN. � Ipuiñak bere (gazi-gazan ondo neurtuak izan-ezkero) pozkor da abegi onaz artuko gendukez.<br />
Ezale 1897, 168b. b) En su calidad de duro o suave. � Batzukandik besteakana dagoan aldea, eretxien jokeran<br />
baño geiago, orrein [gizartekeriaren irakasleen] gazi-gazan agiri da. Eguzk GizAuz 37.<br />
- GAZI-GOZO (Lar + gaxi-goxo). a) "Agridulce" Lar. � (Fig.). � Nini zurixkak badute estaliz / zalantzen bat<br />
gazigozo. Erkiag in Onaind MEOE 713. Nolako sendimendu gazi-gozoz irakurri ditudan. MIH 211. Mila<br />
huskeria gazigoxoren inguruak. MEIG III 93. b) "Gazigoxo (G-azp-to-bet), gazigozo (V-gip, G), sidra agria<br />
mezclada con dulce" A. c) "Gaxi-goxo (G-to-bet), acedera" A. d) Gracioso. � Ipui gazigoxoak izan dik âlmen<br />
[...] / Begi zabaletan, irria nagusi. Ldi UO 22. Aiton-amonen gogoak piztu ta aurren belarriak ernetzen dituzten<br />
ipui gazi-gozoak! NEtx LBB 155. e) Sentimiento agridulce. � Udazkenak uzten didan gazigozoa. Vill in Gand<br />
Elorri 17. f) (Pl.). Miscelánea. � Gazigozoak. TAg GaGo tít.<br />
- GAZI-GOZOAN. (Mirar, probar, etc.) si está salado o soso (tbn. fig.). v. GAZI-GEZAN. � Gazi-gozoan ondo<br />
ipiñi ta ipuin atsegin eta zoragarriak begiz. Eguzk LEItz 29.<br />
- GAZIRIK. Salado. � Beti gazirik itxasoa da aurkituten. AB AmaE 91.<br />
- GAZITAN. "Gazitan urdai azpia ezartzea, mettre le jambon à saler" H.<br />
� Etim. Para su relación con gatz, v. FHV 289.<br />
gazialdi. � Castigo, escarmiento. v. gatzaldi. � Gazialdi bat ona merexi lukete gazte futitu batzuek, jendepean<br />
beren kurritzeko tresnekin biziki fitegi baitabiltza. Herr 26-2-1959, 3.<br />
gaziaska. "(G), saladero, depósito de salmuera" A.<br />
gazidura. �1. Sabor salado. v. gazitasun. � Atxikatzu trenpan [xerri zangoa] bi edo hirur egunez gaziduraren<br />
khentzeko. ECocin 10. �2. gaxidura "(Hb), salaison" Lh.<br />
gazigar (Lar, H). � "Acrimonia" Lar. � "Aigreur, acidité" H. � Gazigar bat nahasi zen haren aho-gozoari.<br />
Mde HaurB 76.<br />
gazigarraztu (Lar, H). � "(Ponerse o llenarse de) acrimonia" Lar. � "S'aigrir, s'acidifier" H.<br />
gazigarri (V-ger-m-gip, G-to, AN; H). Ref.: A; A Apend; Iz ArOñ. �1. Alimento salado; alimento salado usado<br />
para comunicar este sabor a otros. "Qui peut rendre salé, aigre, acide" H. "Aperitivo" A. "Gazigarrixak, txorixua<br />
ta beste txarrikixak" Iz ArOñ. "Gasígarri, trozo de tocino u otra cosa salada que se mete en el puchero" Ib. �<br />
Onelangoak [ipuinak] izan daroe berezko gatza, gazigarria ta uia gogoa yoteko. Zav Fab RIEV 1907, 92.<br />
Dabiltzala pitxarrak, / igual bonbillak, / zerbait gazigarri ta / bigunak opillak. JanEd II 14. Zabalaren ipuin<br />
oneik [...] gatz eta gazigarri gitxitxu dauke. Eguzk LEItz 28. Mozkorrak ere gazigarria ian oi du egarriago gerta<br />
dedin. "Salsiuscula". Or Aitork 189. Ogi zuriaz gazigarria / piska bat dala janari. BEnb NereA 62. �2. "Qui peut<br />
devenir salé" H.<br />
gazigile (Lar, H). � "Salador" Lar.<br />
gazigorri (V-gip; Darric ap. DRA). Variedad de manzana. "Gazi-gorrixe" (V-gip) AEF 1927, 107.<br />
gazikara (A, que cita Dv Dial). � Algo salado. � Ongi xukhatu ez den gasna gazikara gelditzen ohi da. Dv<br />
Dial 87 (It gazi antza, Ip gazixe).<br />
gazikeria (Dv, H). � "Objet salé. Gazikeriak maite ditu, il aime les denrées salées, les salaisons" Dv.<br />
1 gaziki. �1. "D'une manière salée; fig.: chèrement. Gaziki pagatu du, il l'a chèrement payé" Dv. �2. "D'une<br />
manière aigre, piquante, mortifiante, sévère" Lh, que cita a H (pero no lo encontramos en éste). �3. Con gracia.<br />
� Gogai-eltze deitzen dio gaziki buruari. Markiegi in Ldi IL 13.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
538
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
2 gaziki. � "(S; Foix), salaison" Lh. � Berriz ere gaziki puska bat ekharri zioten. Prop 1888, 17.<br />
gazikoi. �1. "(Fácil y dispuesto a ponerse) agrio" Lar. �2. gaxikoi "(Hb), qui aime les choses salées" Lh.<br />
gazikor. �1. "Qui s'aigrit, se pique facilement. Arno, sagarno gazikorra" H. �2. (V-gip ap. Iz ArOñ), gaxikor<br />
(Hb ap. Lh). "Aliment un peu salée" Lh. "Gasíkorra, lo salado (?); con demasiada sal" Iz ArOñ. �3. "Gaxikor<br />
(Hb), qui aime les choses salées" Lh.<br />
gazikutxa (G-azp-goi-to, AN). Ref.: A; JMB AEF 1928, 18. � "Saladero, depósito de salmuera" A. "Urdai ta<br />
zeziñak gazteko kutxa (G-goi)" EEs 1931, 37.<br />
gaziloka. "Variedad de manzana, en Elgóibar" Garate 1. a Cont RIEV 1930, 155.<br />
gazimin. �1. Salado y amargo. � Itsasoa da gazimiña, aditzera emateko trabajuen samintasuna. LE Urt 11<br />
(ms. 4v gázi amárgo). �2. Humor malicioso. � Maiz ixurtzen zion izketariari gatz-alea ta gazimiña. TAg Uzt<br />
88. Ipuiñen gazimiña. Ib. 149. � Sabor salado; (fig.) gracia. � Izketan, berriz, gazibelarraren gazimiña egiten<br />
zuen aosapaian aren ateraldi zorrotzak. TAg Uzt 45.<br />
gazin (Michel LPB 144, Lh). � "(Boh[èmien]), enfant" Lh. � Erromeetako gazin mindroa. Mde Po 83. �<br />
"Gazinain keautu (boh.), naître" Lh (seguramente, gazinaren keautzea o similar, 'hacer un niño'; cf. tbn. Lh<br />
"keautu, faire").<br />
gaziño, gaxiño. � Dim. de gazi. � Aire fresko gaziño bat. JE Ber 77. "Italiak iduri du zango bat luze-luzea<br />
emana itsasoaren gainerat", zioten gure ikasetxetako haur-liburuek, aire gaxiño batekin. SoEg Herr 2-7-1959,<br />
1.<br />
gazisagar. � Manzana ácida. � Mueta askotakoak dira gazisagarrak: errege-sagarrak, Yondone-sagarrak,<br />
sagarbeltzak. TAg Uzt 279.<br />
gazitasun (Dv), gaxitasun (Hb ap. Lh). �1. Salinidad; sabor salado. "Salure" Dv. "État de ce qui est un peu trop<br />
salée" Lh. � Itsasoaren gazitasunak. Mb OtGai III 53. Itsasoko urak utzi zuen bein bere gazitasuna. Mb IArg I<br />
194. Baldin gatzak galzen badu bere gazitasuna. TB Mt 5, 13 (Echn, Lard 379 gazitasun; Lç, He, Dv, Ur, Ol,<br />
IBk e IBe gezatu). Gazitasuna zer zan / aprobatu zuan. Noe 94. Negarraren gazitasuna aoan txastaurik. Erkiag<br />
Arran 73. v. tbn. Anab Aprika 93s. �2. Amargura; acidez. "Agrura" Lar. � Neure gazitasuna ete neban illten, /<br />
ekin neutsan ainbeste ur tripara sartzen. AB AmaE 328. Biotzerrea ta gazitasuna kentzeko zerbait agintzea nai<br />
nuke. Lab EEguna 63. � Dureza, amargura. � Pena guztien garraztasuna, gazitasuna, laztasuna. Añ NekeA<br />
231.<br />
gazitegi (L, BN, S, R-uzt ap. A; VocBN, Gèze, Dv, H). � "Saloir" VocBN y Gèze. "Saladero, depósito de<br />
salmuera" A. � Hemen eztuk xingarrik, etxe huntako gazitegian saguak umeak azten ttik (BN-ciz). A EY IV 364.<br />
Orok badakite nola egun batez piztu zituen (San Nikolasek) hiru haur, buxer batek bere gazitegian ezarriak.<br />
Egunaria 6-12-1957 (ap. DRA). Maizenik diru-arka tturrindua baitzen, gazitegiak hustuak. Etcheb GH 1976,<br />
114.<br />
- HARAGI-GAZITEGI. Saladero de carne. � Helduak ginen aiphatu dudan haragi gazitegira. Prop 1881, 285.<br />
gazitoki. "Saloir" H.<br />
gazitto. "Un peu salé" H.<br />
gazitu (gral.; SP, Urt II 415, Ht VocGr, Lar, Añ, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H, VocB), gaxitu (Hb ap. Lh).<br />
Ref.: A; Lrq; Etxba Eib (gazittutzia); Iz ArOñ (gasitu); Elexp Berg. �1. Salar, sazonar con sal; salar, conservar<br />
en sal; hacer(se) salado. "Acecinar [...] aragia gazitu" Lar. "1. assaisoner de sel. Gazi ezazu eltzea. [...] Mettre du<br />
sel sur les viandes crues pour les conserver. Urdai azpiak gazitzea" H. v. 2 gatzatu, gatzitu, gaztu. � Baldin<br />
gatza gezat badadi, zerzaz gazituren da? Lç Mt 5, 13 (Arriand gatzittu; prácticamente en todas las versiones,<br />
gazitu). Haragia berri deiño gazitzen da. Ax 87 (V 59; tbn. en ES 181). Zure zühürtziaren gatzaz gazitü izan<br />
behar dizü. Mst III 34, 1. Aragi gazituba. Mg PAb 58. Geeli gazitu bagia. Ib. 111s. Gesala edo ur gazitua. Añ<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
539
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
NekeA 231. Gero gazitzen da [gazta] alde batetik. It Dial 88. Gazitutako urdaitan. Izt C 187. Eta gazitzen ere<br />
esnea gasnako. Hb Esk 230. Arraina gazitzen eta saltzen den etxe bati hurbil ginen. Prop 1881, 284. Azalapikoa,<br />
urdai ta okela gazituaz gozatua. A BeinB 45. Litra bat hur hotz gazitürik 300 grama gatzeki. Alth Bot<br />
11. Urdaiak gazitzeko. "Salar puercos". (Quijote IX). AIr RIEV 1928, 602 (Anab ib. 609 y Ldi RIEV 1929, 208<br />
gatzatu). Ur gasa-gasatik urteniko arrain gazittubari. Otx 130. Ala dirudi nere gorputzak / gazitutako sardiña.<br />
Or Eus 371. Gure baserritarrak gatz puska bat botatzen diote [belarrari] eta erbestean berriz, bear bezela azkar<br />
gazitzeko, milla kiloko 30 kilo melaza nasten diote. Oñatibia Baserria 36. --Geza naun. --Ator! Nik gazituko aut.<br />
NEtx LBB 269.<br />
v. tbn. Egiat 266. Gy 91. Lard 379. Ip Dial 88. Ur Dial 89. Dv Dial 114. Prop 1876-77, 92. Ag Kr 66. JanEd II<br />
73. Ir YKBiz 120. SM Zirik 84. AGoen Agurea 13. Berron Kijote 111.<br />
� (Fig.). Hacer(se) ingenioso. � Nola ez izpiritu gazituagorik. Hb Esk 126.<br />
�2. (Lar, Añ, H). "(Hacerse) agrio" Lar y Añ. � (Fig.). Hacerse áspero, amargo, duro. � Itxasoko bizitza / ari da<br />
gazitzen. Uzt Sas 221.<br />
�3. (H), gaxitu (Hb ap. Lh). "Faire payer cher. Gazitu dautazut, vous me l'avez salé" H. � --Zenbat? --Ehun<br />
urre. --Ungi gazitua izanen da. Hb Egia 133. Erariak bi moduz / dijuaz gazitzen; / gure jornalik berriz / etzaku<br />
azitzen. JanEd I 21. � Multar, penalizar económicamente. "(Eskual), taxer, mettre à l'amende" Lh. � (Part. en<br />
función de adj.). Preciado, precioso (?). � Deus berririk ez du [Koranek], hain guti gauza maite eta gaziturik.<br />
Hb Egia 84.<br />
�4. "(R-uzt), cuajar" A. v. 1 gatzatu.<br />
�5. (Sust.). Salazón, conserva salada. � Zerbitza zazu gazituarekin. ECocin 29. Hori zerbitzatzen da edozoin<br />
haragi hotzekin, gazituarekin, aingirekin, etc. Ib. 30.<br />
gazitxo (Lar). �1. "Agrete" Lar. �2. "Un peu salé" H.<br />
gazitzaile (Lar, Dv, H), gazizale (S ap. Lrq). �1. (El) que sala. "Salador" Lar. � Arrain gazizaleak berak han<br />
zirela. Prop 1881, 285. Arrai-gazitzaille batzuk. Mok 5. �2. "(El que hace así) agrio" Lar.<br />
gazitze. � Operación de salar. � Gazitze au bear bezela egin ezkero, oso gozoa ateratzen da [belarra]. Oñatibia<br />
Baserria 36.<br />
gazixe. � "(B) [...], algo salado" A. "Demasiadamente salado" A Morf 349. � Untsa txükatü ezten gaznak<br />
gazixe izan ohi dü. Ip Dial 87 (Dv gazikara).<br />
gazixka. "(Sal, S, R), algo salado" A.<br />
gazixko. � Dim. de gazi. � Batzuek gazixkoa nahiko zuten; beraz bota gatza. Herr 5-3-1959, 2.<br />
gazizuri. Variedad de manzana. "Gazi-zurixe" (V-gip) AEF 1927, 107.<br />
gazkabe. v. gatzgabe.<br />
gazkaragar. v. kazkabar.<br />
gazkari (BN, S ap. A; Dv), gatzkari (VocBN). � "Marchand de sel, porteur de sel" VocBN.<br />
gazketari. �1. "(G-to, L-ain), comprador de sal" A. �2. "(G-to), vendedor de sal" A.<br />
gazkeza. v. GANTZ GEZA.<br />
gazki. v. gaizki.<br />
gazkil. v. FARRE-GAZKIL.<br />
gazkila. v. gaizkile.<br />
gazkin (Lar, Dv). � "Salinero" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
540
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gazkintegi. "Salina" Lar y Añ.<br />
gazkintza (Lar, Dv). � "(Oficio de) salinero" Lar.<br />
gazkoskor, gazkutxa. v. gatz.<br />
1 gazmin. � Malicia, ingenio. � Alako gazmin ta gazigeza bereizia izaten dakie, izparringi ta egunkariak izaten<br />
daben lez. Erkiag Arran 135.<br />
2 gazmin (AN-egüés-ilzarb ap. Bon-Ond 150). � Jazmín.<br />
gazmokil, gazmokor. v. gatz.<br />
gazmorra. "(R-uzt), muy salado" A.<br />
gazna. v. gasna.<br />
gaznustel. v. GASNA USTEL.<br />
gazoi (R-is). � Salado. "Ápario kau diaun gazói, esta comida está muy salada" Iz R 301. v. gazi.<br />
gazoitu. "Gazóitu diár, lo he salado; áragi kónen gazóitra noán, voy a salar esta carne" Iz R 307. v. gazitu.<br />
gazpako. v. gatzgabeko.<br />
gazpilatu, gazpiletu (B). "Eztitek gaizki gazpiletu! (B), ¡no te han robado mal!" Inza Eusk 1926 (3-4), 6.<br />
gazpiletu. v. gazpilatu.<br />
gazpina. "Crisma (V-m)" A Apend.<br />
gazpinatu. "Crismar, ungir (V-m)" A Apend.<br />
gazta (G, AN, Sal, R; Lcc, Lar, Añ, Dv, H), gaztae (V), gaztai (V, G-azp-nav; Lar, Añ, Dv, H), gaztaa (V-gip),<br />
gasta (AN-egüés), gastaa (V-gip), gastae, ganzta (R-uzt). Ref.: A (gazta, gaztae, gaztai, ganzta); Bon-Ond 151;<br />
EI 384; ContR 518, 531; Iz ArOñ (gastáa, mámiñ, óndu), Als (gaztai), R 394, 400, To, Ulz; Holmer ApuntV<br />
(gaztai); Etxba Eib (gaztaia); Elexp Berg (gaztae, gaztai). � Queso. "Gazta, keyss" (voc. de Arnold von Harff,<br />
finales del s. XV). TAV 2.2.18. v. gasna. � Tr. La forma gazta aparece en textos guipuzcoanos y navarros; los<br />
autores vizcaínos emplean gaztae (en Capanaga (97) -ae)) y, desde principios del s. XIX, tbn. gaztai, forma que<br />
tbn. se encuentra en algunos autores guipuzcoanos, en especial en aquellos de origen más occidental. Cf. además<br />
un ej. de gazta en RS, y "queso, gaztea" en Landucci. Sólo encontramos -taa en uno de los ms. de Isasti. En<br />
DFrec hay 4 ejs. de gazta y 2 de gaztai. � Unaiok arri zitean, gastaeok agir zitean. RS 52 (v., con algunas otras<br />
variaciones, 386 gaztaeok, RG A 11 gastak, RIs 81 gaztak, gastak y gaztaak). Ez beti gazta ta ogi. Ib. 502.<br />
Gaztae ta urdaija. Mg PAb 98. Bere mokoan zeukan / gazta bat guria. It Fab 65. Gazta egiten daben denpora<br />
guztian. Izt C 170 (225 gaztaiak). Botarik ontza bat gatz gaztai libra bakotxa gaitik. Ur Dial 88 (Dv gasna, Ip<br />
gazna). Laur libra ganzta. Mdg 136. Berreun gastai. Echta Jos 309. Arrak jotako gazta bat edo bi. Iraola 104.<br />
Gazta ta gaztanbera. A Ardi 67. Lukainka-mutur ta gaztae-zatija. Kk Ab I 65. Gazta urintsuak. FIr 158. Gaztasaskia<br />
daramala. Lek EunD 40 (cf. 37 gaztai, en boca de un personaje parece ser que de Goierri). Gazta arroak<br />
ez ainbat zulorik ageri. Or Eus 12. Gaztaeak saldu gura-ta. Bilbao IpuiB 200. Gruyere gazta. Anab Aprika 80.<br />
Ogi zati aundi bat eta gaztai apurra. Erkiag BatB 117. Gazta-erdi bat ere atera zuten. Berron Kijote 124.<br />
v. tbn. Echag 95. Xe 297. Sor Bar 57. Apaol 107. Ag G 250. Garral EEs 1923, 82. Alz Ram 122. Lab EEguna<br />
94. Munita 127. Etxde JJ 151. Basarri 82. Salav 24. NEtx LBB 93. Uzt Noiz 113. Gaztae: VMg 38. Ag EEs<br />
1917, 170. Gand Elorri 65. Ibiñ Virgil 36. Gaztai: Añ MisE 228. AB AmaE 342. A BGuzur 154. Itz Azald 115.<br />
Ag G 6. EEs 1913, 344. Or Tormes 37. Otx 63. Laux AB 46. TAg Uzt 89. Etxde JJ 247. NEtx Antz 136. And<br />
AUzta 114. Zait Plat 151. Ibiñ Virgil 32.<br />
� gaztai (V-gip, G-azp). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. "(Fig.), cabeza. Arek daukan gaztaia! Iratargixa jirurik!"<br />
Etxba Eib.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
541
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GAZTA-APAL (gaztai-apal G-goi; gaztanapal G-to). Ref.: A (gaztanapal); AEF 1955, 80. Anaquel donde se<br />
ahuman y guardan los quesos.<br />
- GAZTA-AZAL (Ae; gaztaxal Sal; gaztanaxal S; gaztalasal S; gaztan-azal H). Ref.: Lh (gaztanaxal,<br />
gaztalasal); ZMoso 37 (gaztaxal); AEF 1955, 25; CEEN 1970, 353. a) "Molde [de hacer quesos]" ZMoso 37.<br />
"Aro de madera de haya [...] va atado con una cuerda y da forma a la masa cuajada" CEEN 1970, 353. �<br />
Ordukoz bexkoari onkituz esertzen zien xelte bat ta xeltean gañan zurezko ontzi bat [...] ta konen gañan<br />
gaztaxala. ZMoso 37. b) (gaztaxal Sal ap. A; gaztanaxal S ap. A; gaztakaxal Sal ap. A). "Paredes de un cesto"<br />
A. c) Corteza de queso. � Auzokoai gaztae-azal batzuk eskatuta. Or Tormes 53.<br />
- GAZTA-BEGI. "Gaztabegiak (Sal, ...), los poros del queso" A.<br />
- GAZTA-BELAR. Malva silvestre (?). v. GASNA-BELAR. � Etzuten zilegi babarrun eta gaztai-belarrik<br />
iaterik. Zait Plat 53.<br />
- GAZTA BERATZ. v. gaztaberatx.<br />
- GAZTA BERRI. Queso fresco. � Gazta berria ekatzan. Or Mi 40. Sei gazta berri daude / erdiko leioan. Or<br />
Eus 367.<br />
- GAZTA ERRE. "Gaztai erre, flan en Elgóibar" Garate 1. a Cont RIEV 1930, 155.<br />
- GAZTA-LAN. Trabajo de fabricar queso. � Gazta lanari apur bat utzi ondoren. Etxde JJ 11. Ta kala bukatzen<br />
zen gaztan lana. ZMoso 37.<br />
- GAZTA-MAHAI. "Quesera, mesa, tabla sobre que se hacen" Lar.<br />
- GAZTA-MAKILA. Vara donde se llevan colgados los quesos (?). � Eta erakutsiko al didazu gaztaitxoak<br />
oiuztatzen, gaztamakilla bizkarrean artzen eta urrutian, oso urrutian ibiltzen? Sabiag Y 1933, 425.<br />
- GAZTA-MAMI (AN-gip ap. Echaide Nav 158; gaztai-mamin V-gip ap. Elexp Berg). Requesón. v.<br />
gaztanbera. � Amaika gazta-mami ta gazura eman zidanan gaixoak! Or QA 44.<br />
- GAZTA-OKELA. "Gaztokelak, pan y queso (sic) que se da a los niños en la escuela [...] (V-m)" A Apend.<br />
Okela está aquí en el sentido de 'rebanada de pan'.<br />
- GAZTA-OHOL (gaztol G-to; gaztanol V, G; Izt C 224; gastanol V-arr). Ref.: A (gaztanol, gaztol); AEF 1928,<br />
39 y 1955, 136; Iz ArOñ (gaztan olak). "Tabla en que se curan los quesos" A. "Anaqueles de quesos<br />
(gastanolak)" AEF 1928, 39.<br />
- GAZTA-OTZARE (gaztai-otzarre V-arr ap. JMB AEF 1955, 189; gaztanotzara V ap. A). Cesto utilizado para<br />
hacer queso.<br />
- GAZTA-SALTZAILE (Lar, H). "Quesero, el que los vende" Lar.<br />
- GAZTA-SASOI. Temporada de la elaboración de quesos. � Jetxiko zan, gazta-sasoia zala-ta, etxerako bear<br />
etzutena errian saltzera. NEtx LBB 94.<br />
- GAZTA SIKU. "Gaztai xikua, queso seco" Holmer ApuntV.<br />
- GAZTA-TALO (Lar, H). "Almojábana, torta con queso y otras cosas" Lar.<br />
- GAZTA-XERRA. "Gaztaxerra, rebanadita de queso" A (s.v. xerra).<br />
- GAZTA ZAHAR (AN-ulz). Ref.: Iz Ulz (gaztamíñe); CEEN 1970, 353. Queso viejo (fermentado). � Gazta<br />
zar bati erasteko ortzak zorrotz ekarriko ditut. Lek EunD 22. Bazebillen jendea gauzaren tartean ara-onera -gazta<br />
zarrari arra bezela-- oi duan mar-mar luzearekin. Anab Poli 80. Abenduko elurra, gazta zarraren pare<br />
(AN-erro). Inza NaEsZarr 2250.<br />
- GAZTA-ZAPI. "Colador de paño para colar la leche y hacer queso" Asp Leiz.<br />
- GAZTA-ZUMITZ (G; gaztai-zumitz V-gip; gaztan-tximitx V-gip; gaztan-zimitz V-gip). Ref.: A; JMB AEF<br />
1955, 183; Iz ArOñ (tximitxa, garbítzaki). "Quesera, cesto en que se amoldan los quesos" A. "Molde rústico"<br />
JMB AEF 1955, 183. � Gazta-zumitzak garbitzen ari zen azari-belarrarekin. Or Mi 50. Gaztanzumitzean<br />
jartzen du artzaiak bi egunez. TAg Uzt 89.<br />
� Etim. De vasc. *gaztana; v. FHV 145.<br />
gazta-aldi. v. gaztealdi.<br />
gaztaberatx. � "(Sal), requesón" A. "Queso blando" ZMoso 70. v. gaztanbera. � gazta beratz. � Eltze bat<br />
bete gazta beratza. "Queso viejo (hecho pasta)". Or Eus 238. Gazta beratza, zatarrakin tapatua (AN-larr). Inza<br />
NaEsZarr 1558.<br />
gaztabin. "(G-goi), barreno pequeño" A. v. tastabin.<br />
gaztadun. �1. Abundante en queso. � Mendi gaztadun artan, Zure mendi gizen artan. "Monte incaseato". Or<br />
Aitork 215 (cita de Ps 67, 16, en la Vulgata "mons coagulatus"). �2. gaztaidun (V-gip). "Vendedor de queso"<br />
Etxba Eib. v. gaztazale.<br />
gaztae. v. gazta.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
542
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gazta-egile. v. gaztangile.<br />
gaztagi. v. gatzagi.<br />
gaztagin (Lar), gaztangin (V, G, AN), gaztakin (Dv, H), gaztaegin, gastaagin (V-gip). Ref.: A (gaztangile); Iz<br />
ArOñ (gastaagiña). � "Quesero" Lar. "El que hace [queso]" Iz ArOñ. Duvoisin dice tomar la forma gaztakin de<br />
Larramendi, pero en éste sólo encontramos gaztakintza. � Kiputz arzain ta gaztaeginau. Mg PAb 168. Ni arzaia<br />
naiz [...]. Gaztangiña ere bai. Ib. 164 (en boca de un guipuzcoano).<br />
- GAZTANGINEN. "Haciendo queso" A DBols.<br />
gaztagintza (V-gip ap. Urkia EEs), gaztakintza (Lar, Dv, H), gaztaagintza (V-gip ap. Iz ArOñ). � Elaboración<br />
de queso. "Entremiso, banco largo en que hacen los quesos, gaztakintzako maia" Lar. "Gaztagintza-tresnak"<br />
Urkia EEs 1930, 10. "Gaztaaginzaako sasoe txarra xakok mamiñak" Iz ArOñ. � Ola barruan atxeman zuten<br />
gaztagintzan. Etxde JJ 191 (v. tbn. 10).<br />
gaztagite, gaztaigite, gaztai egite. � Elaboración de queso. � Noizean beiñgo gaztai egiteak. Ag G 152. Azaldu<br />
ziezten bidari jakinmindunai gaztaigitearen lanak. TAg Uzt 88.<br />
- GAZTAGITEN. Haciendo queso. � Txabolan gaztagiten bestorduz artzaia. Or Eus 249. Gaztaigiten ari zan.<br />
TAg Uzt 87.<br />
gaztai. v. gazta.<br />
gaztaiaro. v. 2 gaztaro.<br />
gaztaika (G-azp-bet). Ref.: A; AEF 1960, 45. "Erizo de mar" A.<br />
gaztaina (gral.; Urt IV 272, Ht VocGr 383, Arch VocGr, VocBN, Dv, H; -aña Lar, Añ, Gèze, H), gaztain (ANulz,<br />
L-côte-sar), gaztena (BN; Ht VocGr 339, Lecl, Dv), gazteina (L-arcang, BN-mix, S), gaztana (BN-mix),<br />
gaztan (L-côte), gaztina (BN-arb), gastaina (V-gip, AN-egüés; SP), gastena (Ht VocGr), kastaña (R; Lcc),<br />
kaztaña (AN-olza), kaxtana (Sal, R). Ref.: A (gaztaiña, gaztena, kastaiña); Bon-Ond 149; VocPir 559; EI 383;<br />
Lrq; Iz ArOñ (gastáiña, gaztañia), Als (gaztainasko), Ulz (gaztáñe); Etxba Eib (gastañia); AtSac 27; Holmer<br />
ApuntV; Elexp Berg. � Tr. Documentado desde Axular (gaztaina-karlo), se usa tanto al Norte como al Sur.<br />
Además de la forma más general gaztaina, hay gaztena en autores bajo-navarros del s. XX, gazteina en Archu<br />
(Fab 223), kastaña en Capanaga, Moguel (PAb 89), V. Moguel (14) y Mendigacha (130); encontramos ejs.<br />
seguros sin -a constitutiva desde mediados del s. XIX, en autores guipuzcoanos y septentrionales. En DFrec hay<br />
7 ejs. de gaztaina.<br />
�1. Castaña. � D. Pedro de Gastañaga (1452). Arzam 253. � Insaur bana edo kastaña bina emonagaz. Cap<br />
(ed. 1893), pról. Gastañak egin artian. DurPl 125. Gaztaña biltzean. AA III 558. Emakumia gaztaña zaarra<br />
baño arruago. JJMg BasEsc 138. Gaztaña morkotzean bezala. "Como la castaña en el erizo". It Dial 39.<br />
Badakhar gaztaiñ bat sutik. Gy 121 (cf. 121 gaztaiak, rimando con galaiak, y 120 gaztai erreak). Xakolin<br />
prezatzen da gaztainen artetan. Hb Esk 83. Gaztañia lakatzian legez. Ur Dial 39. Gaztañ, intxaur [...] eta<br />
neguan bearko zituen janariak. Arr GB 62. Gaztañak botatzeko sasoiya. Sor Bar 88. Gaztañ-aiziak dabiltzanian<br />
/ Zipot-barruan borroka. Urruz Urz 35. Gaztañak erretzeko danboliña. Iraola 117. Gaztenak, paderatik<br />
atheratzen ziren. JE Bur 76. Bizpahiru ahutara gaztena goxoki janik. Barb Sup 13. Gaztañak zurittuten<br />
giñardubalarik. Otx 119. Gaztain-opillak egingo daustazuz. Ib. 166. Gaztaiñak dira xigortu. "Asadas". Or Eus<br />
91. Len talua ta gaztañak janda. BEnb NereA 218. Gaztaiña egosiekin. Lab SuEm 197. Gaztaiñak danboliñean<br />
tiroka astea bezelaxe da. NEtx LBB 115. Gaztain mentolatzaren mokadua, arraultze gorringoaren pare (ANlarr).<br />
Inza NaEsZarr 231. Magdalena bero, gaztaña seguro (AN-araq). Ib. 66.<br />
v. tbn. Acto 217. GavS 33. fB Ic I 319. Astar II 245. Echag 95. Izt C 137. Dv Lab 15. Ip Dial 107. Bil 159. Zab<br />
Gabon 48. Ud 51. AB AmaE 238. Apaol 21. Azc PB 74. Ag AL 42. A BGuzur 123. Echta Jos 292. Alz Bern 52.<br />
Noe 95. JanEd II 16. Munita 49. Etxde JJ 62. Bilbao IpuiB 121. And Auzta 65. Uzt Sas 93. Gaztain: Sor Gabon<br />
19. Urruz Zer 135. Zerb Azk 33. JEtchep 24. Ibiñ Virgil 33. Osk Kurl 75. Gaztena: Etcham 189. Lf Murtuts 8.<br />
� Gaztaña bota eta molkotzarekin gelditu [= 'desaprovechar lo útil y quedarse con lo inútil']. Egan 1976, 226.<br />
�2. (V-gip; Lcq 149, H), gaztena (H), gastaina (-aña V-gip; Lar, Añ), gaztina (V-m, L; Lcq 149 (L)). Ref.: A<br />
(gaztiña); Etxba Eib (gastañia); Elexp Berg. Castaño. "Gastaña-egurra, madera de castaño" Etxba Eib.<br />
"Gaztena, châtaignier commun" Dass GH 1921, 731. � Aritz edo gaztañakin borroka asi gizonen batzuek<br />
diralako ustean? AA III 377. Nola eskuareaz soildurik utziko deban gaztañaren inguru guztia. Izt C 150.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
543
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Gaztaina bortz-sei urthetan on da ustei egiteko. Dv Lab 318. Gaztaña orbela. Apaol 56. Gastaña makillakaz<br />
baserrian egindako lau edo sei esar leku. Ag Kr 74. Gaztañak jeisten, aritzak iñausitzen. Ag G 132. Gaztena<br />
adar bati buztanetik dilindan. Barb Sup 30. Ura [basoa], dena gaztaña duk. Lek EunD 25. Gaztain arteko pagoa.<br />
Or Eus 79. Leizan zutik eta indartsu dago gaztain bat amabi metro eta erdi zabalekoa. EgutAr (ap. DRA).<br />
Gaztainaren aldaxkez jauntzirik pagoa. Xa Odol 179.<br />
v. tbn. Elzb Po 194. Munita 22. Akes Ipiñ 23. And AUzta 58. Ibiñ Virgil 84. Alzola Atalak 36. Uzt Sas 54.<br />
Gaztain: Ox 100. Lf Murtuts 22. Zerb Azk 33. NEtx Antz 144. Gaztena: JE Bur 188.<br />
� Madera de castaño. � Dornadura ederrak egiten dira gaztainaz. Dv Lab 318.<br />
�3. De color castaño; de pelo de color castaño. � Begi gaztaiñak. Or Eus 29. Mutiko bikiak ere ala ditxin: bat<br />
gorri, bestea gaztain. Or QA 45.<br />
- HAIZE-GAZTAINA. v. haize.<br />
- AMA-BIRJINA-GAZTAINA. "(V-m), castaña de Nuestra Señora, su erizo tiene un solo grano" A.<br />
- ANTZUELA-GAZTAINA, ATSO-GAZTAINA, AHUNTZ-GAZTAINA. v. antzuela-gaztaina, atso, ahuntz.<br />
- AZKOITI-GAZTAINA. "La más precoz y la mejor para comer cocida" A.<br />
- ENPELTUKO GAZTAINA. "(Sc), las más grandes" A.<br />
- GAZTAINA-HAGA (L, BN; gaztainaga AN-gip-larr-ulz, B; gaztainagai AN-5vill; gaztain-haga VocBN).<br />
Ref.: A (gaztaiñahaga, gaztaiñaga); Iz Ulz (ágak); Asp Leiz2 (sustraitu). Vara para derribar castañas.<br />
"Gaztañagea, gaztañak erasteko makilla luzea (G-goi)" EEs 1931, 37.<br />
- GAZTAINA ALETAKO. "Gastaña aletakuak, piezas sueltas que se desprenden de la cápsula antes del vareo"<br />
Etxba Eib.<br />
- GAZTAINA ANTZEKO. "Castaño, color, gastaña antzekoa" Lar.<br />
- GAZTAINA AHOZABAL. "Gastaña aozabala, se dice de las piezas grandes reventonas" Etxba Eib.<br />
- GAZTAINA-ARBOLA (V-gip ap. Elexp Berg; gastaña-a. V-gip ap. Etxba Eib). Castaño. � Zelai artan bazan<br />
orain berrogei urte, burnizko gurutze bat, gaztaiñ zugatz edo arbola bati josita. Urruz Zer 57. Zenbait gaztainarbol.<br />
Munita 49. Gaztaiñ-arbola aundiak. Berron Kijote 225.<br />
- GAZTAINA-ARBOTS. Erizo de la castaña. v. GAZTAINA-MORKOTS. � Gaztena ardots edo karloek bi,<br />
hiru edo lau bihika dituzten bezala... Herr 3-11-1955 (ap. DRA). Gaztain arbotsaren iduriko zaizkigu maiz<br />
psalmoak, bainan barnean zer othoitz gozoak. Iratz Othoizlari 1958 (mayo), 170. Biba, gora beraz gure Musde<br />
Patin! [...] Nola eztiren gazten-arbotsak baratze dantzan [...] hasten haren ohoretan! Etcheb MGaric 204.<br />
- GAZTAINA-AZAL. a) "Gaztainaxal (Hb), bogue de châtaigne" Lh s.v. axal. b) Corteza de la castaña. �<br />
Gaztain-azala ikazten zaigu; / mamia, aldiz, gogortzen ez. Or Eus 91. Arpegian gaztain-azal kolorea. Anab<br />
Aprika 95.<br />
- GAZTAINA-BATZE. Recogida de la castaña. "Gastañia-batu, varear los castaños. Ira ebatiak eta gastaña<br />
batziak, batera samar ibiltzen dira uda-azkenian" Etxba Eib.<br />
- GAZTAINA-BIHI (-st- SP, sin trad.).<br />
- GAZTAINA-BILKETA. Recolección de castañas. � Au entzun eta, gaztain-bilketan / gordetzenago du buru.<br />
Or Eus 87.<br />
- GAZTAINA-EGUR. Madera de castaño. � Ustai au ere gaztain egurraz egiña izaten da. Garm EskL I 56.<br />
- GAZTAINA ERRE (gaztainerre V-gip ap. Elexp Berg). Castaña asada. � Makallau eta gaztaña erreak. Zab<br />
Gabon 28. Gaztañerrerik bigunenak emanaz. Ag G 139. A ze gaztañerre janak egin bear zituzten! Ib. 160.<br />
Gaztaiñ erreak jan zituzten. Or SCruz 53. Gaztain erre jaten. Larz Senper 98. � "Gastañerre-eguna, segundo<br />
lunes del mes de noviembre" Etxba Eib. � "Gaztaiñerre-jana, comida a base de castañas asadas" Elexp Berg. �<br />
A ze gaztañerre janak egin bear zituzten! Ag G 160.<br />
- GAZTAINA GURBILDU (H; g. kurpildu H; g. kurkuildu H). Desgranar la castaña.<br />
- GAZTAINA IHAR. "Pilonga, castaña, gaztaña igarra" Añ.<br />
- GAZTAINA-IPURDI. Base del castaño. � Gaztain-ipurdi batean, erbi bat lo. EEs 1923, 200. Oien oñetakuak<br />
/ zapata botiñak, / gaztañ-ipurdiakin / apropos egiñak. Tx B III 65.<br />
- GAZTAINA-JAN. Comida a base de castañas. � Aparirik onena gaztain-jan bat. Munita 49.<br />
- GAZTAINA-KAKO. "Gaztaiña-kako (V-ger-arr-m), varal, palo para derribar castañas" A s.v. gaztaiñaga.<br />
- GAZTAINA-KARLO (gastaina-karlo SP, sin trad.). Erizo de la castaña. � Gaztaina karloa bezala puntaz eta<br />
arantzez bethea. Ax 78s (V 53). Gaztaina kormutsa edo karloa bezala, dena xixtaz eta latzez betea. Larre in Xa<br />
Odol 18.<br />
- GAZTAINA-KARROKA. "Gaztainkarroka, el deshecho que se forma en el interior del árbol que se pudre" Iz<br />
To s.v. karroka.<br />
- GAZTAINAK ELTZETIK ATERA. "Orrek gaztañek atrako ttik (dizkik) eltzetik. 'Orrek lanak emango ditu'<br />
(B)" Inza NaEsZarr 2081.<br />
- GAZTAINA-KIRIKIO. Erizo de la castaña. � Gaztaña kirikijuak, / Indiar, mats ta artuak. Azc in Ur PoBasc<br />
449.<br />
- GAZTAINA-KOLORE (S ap. Lrq; gaztain-k. VocBN). "Qui est de couleur châtain" VocBN. � Gaztaña<br />
kolorea, / musturra zorrotza. Azc PB 67. � (gaztaina-koloreko). De color castaño. � Gaztaña koloreko / ardi<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
544
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
berenuak. DurPl 83. Gaztaña koloreko pitxar aundi bat. Apaol 27.<br />
- GAZTAINA-KORMUTS. v. GAZTAINA-MORKOTS.<br />
- GAZTAINA-KOXKOL. "Erizo de la castaña" Elexp Berg.<br />
- GAZTAINA-LAKATZ. "Gastaña-lokotza, cápsula espinosa que contiene el fruto del castaño" Etxba Eib. �<br />
Zutik daude gaztaina lakatzak. Ibiñ Virgil 52.<br />
- GAZTAINA-LILI (L ap. A s.v. lili). Flor del castaño.<br />
- GAZTAINA-LORE. "Candeda" Lar.<br />
- GAZTAINA-MARGOKO. De color castaño. � Gaztaiña-margoko ule ugari eder. Ag AL 11 (v. tbn. 150).<br />
Gastaña margoko ule ederdun bat. Echta Jos 15s.<br />
- GAZTAINA MARPILDU. "Enlever à la châtaigne un petit morceau, la mordiller, lui faire une légère<br />
ouverture, afin qu'elle n'éclate pas [...] au feu" H.<br />
- GAZTAINA-MIHAURI (H). Grano de castaña. Sg. Harriet, "qui s'est détachée de son enveloppe épineuse". �<br />
Mindegia egiterakoan hezkurra eta gaztaina mihauria buztantzera uzten dira. Dv Lab 339.<br />
- GAZTAINA MIHAURTU (H). Desgranar la castaña.<br />
- GAZTAINA-MORKOL. "Gaztaina-morkola, el erizo de la castaña" Iz To s.v. morkola. v. GAZTAINA-<br />
MORKOTS.<br />
- GAZTAINA-MORKOTS (G-goi ap. VocZeg; gaztena-margots Lecl), G.-KORMUTS. Erizo de la castaña.<br />
"Abrir el erizo, gaztaña morkotsa iriki" VocZeg 285. � Gaztaña-morkotsak jaulkian. Zab Gabon 33. Ikusi<br />
nuanean / nik zure okotza, / iruditu zitzaidan / gaztaiña-morkotsa. Or Eus 55. Gaztaina kormutsa edo karloa<br />
bezala, dena xixtaz eta latzez betea. Larre in Xa Odol 18. Gure aittaren poza, etxean ikustean gaztain-morkotsa<br />
(AN-larr). Inza NaEsZarr 427.<br />
- GAZTAINA-MOZKETA. Vareo de castaños. � Mikelek biren kemena badu / bakarrik gaztain-mozketan. Or<br />
Eus 88.<br />
- GAZTAINA-MOZTE. "Vareo y recolección de castañas; temporada de lo mismo" Ond Bac.<br />
- GAZTAINA MOZTU. Varear un castaño. Cf. infra GAZTAINA-ZIGOR. � Gaztaiñak moztu, morkotsak<br />
bildu. Or Eus 83.<br />
- GAZTAINA-MUSTRIKA. "A zer gaztain-mustrike daukezun, ¡qué buen grupo de castaños tiene V.!" Inza<br />
Eusk 1927, 144 (tbn. en NaEsZarr 1992 (B, sin trad.); ELok 28 intrepreta, sin ninguna base, "mozkor").<br />
- GAZTAINA-OSKOL. "Gaztaiñoskol (V-arr), erizo de la castaña" A s.v. oskol.<br />
- GAZTAINAPEAN. Bajo el castaño. � Gaztaiñapean ari zalarik. Or Eus 76.<br />
- GAZTAINA-PERTIKA. "Gaztaiña-partika (V-oroz), varal, palo para derribar castañas" A s.v. gaztaiñaga.<br />
- GAZTAINA-SALTZAILE (H; gastaña saltzalle Lar). "Castañero, castañera" Lar. � Alde batian gaztaiñ ta<br />
bixigu saltzalliak. Sor Gabon 19. Gorra zeritzaten gaztain-saltzale emakumeak. Anab Don 33.<br />
- GAZTAINATARA JOAN. "Gastañatara juan, costumbre, principalmente de las mujeres del pueblo, de ir a<br />
repasar los castañales ya beneficiados por el dueño" Etxba Eib.<br />
- GAZTAINA-TITI. "Gaztaiña-titi (Sc), verrugas, toscas prominencias de la corteza de los árboles" A.<br />
- GAZTAINA-TXARA. a) Jaral de castaños. � Oietatik zati aundi bat ondo ematen dion gaztain-txarra du.<br />
Munita 116. b) Arbusto de castaño. � Otargiñak lanerako, sei edo zazpi urteko gaztain-txara erabiltzen du.<br />
"Primer brote del jaro [...] de castaño". Garm EskL I 55.<br />
- GAZTAINATXIGOR, GAZTAINA TXIGOL (-txigoli Lar, Añ, H), GAZTAINA TXIROL (Aq), G. TXIKOL.<br />
"Castañas pilongas, gastaña txirolak" Aq 1366. "Castaña [...], pilonga, (V) gaztaña igarra, (G) txigolia, goldua"<br />
Añ. "Gaztaina, gaztaña, gaztena txigolia, txigoldua , châtaigne séchée au four" H. � Ik daukuan gaztaña<br />
txikol orregaitik. Kk Ab I 57 (v. tbn. II 14).<br />
- GAZTAINA TXIGORTU (G-nav ap. A Apend), GAZTAINA TXIGOLDU (Lar, Añ (� A), H). Hacerse<br />
pilonga la castaña; (con part. en función de adj.) castaña pilonga. "Gaztaina txigortuak, castañas pilongas" A<br />
Apend.<br />
- GAZTAINA-XURIKIN. "Gastaña [...] xurikiña, pelure [...] de châtaigne" H (s.v. xurikina).<br />
- GAZTAINA-ZALE. Aficionado a comer castañas. � Ardia dezu oso / gaztaña-zalia. Uzt Sas 92.<br />
- GAZTAINA-ZARTAN. "Prêle à rôtir des châtaignes" H.<br />
- GAZTAINA-ZIGOR. "Gaztainziyor, vara larga y gruesa para tirar (moztu) las castañas" Ond Bac.<br />
- GAZTAINA ZIMEL (Aq 1366 (-st-), Añ, H; g. zimail H; gastaina tximel Aq 1366). "Pilonga, castaña" Añ. �<br />
Ator, ator, mutil etxera, / gaztaña ximelak yatera. Canc. pop. in Izeta DirG 98.<br />
- GAZTAINA ZIMELDU. "Gaztaina zimaildu, qui s'est desséchée, flétrie" H.<br />
- GAZTAINA ZIMUR (H). Castaña arrugada.<br />
- GAZTAINA ZIMURTU. "Ratatinée" H.<br />
- GAZTAINA-ZUHAITZ. Castaño. v. gaztainondo. � Gastaña zugatzari gexoa agertu-orduko. Echta Jos 9.<br />
Gaztaiñ zugatz edo arbola bati josita. Urruz Zer 57. Txapela kenduta begiratu bear diegu gaztain-zuaitzai.<br />
Munita 49.<br />
- GAZTAINA ZURITU. "Castañas pilongas [...] gastaña zurituak" Aq 1366.<br />
- GAZTAINETAN. A coger castañas. � Beste mutil batzuk gaztañetan yuen die Bilbo bidetik. Ort Oroig 76.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
545
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- INDIETAKO-GAZTAINA. v. indiak.<br />
- INDI-GAZTAINA. v. indi-gaztaina.<br />
- JAPON-GAZTAINA. Castaño japonés. � Ekin Japon-gaztañarekin. Munita 49.<br />
- JAPONIAKO GAZTAINA. Castaño japonés. � Orai badire motak gaitzari ederki ihardokitzen dutenak:<br />
bertzeak bertze, Japoniako gaztainak. Zerb Azk 41.<br />
gaztainadi (G-goi-nav, B, L, BN; -aña- H, VocB), gaztainadoi (R-uzt), gaztainadui (V-oroz-arr), gaztainari (Vm),<br />
gaztaineri (AN-larr, -añe- B), gaztainedi, gaztaindi, gaztaindoi (BN; VocBN), gaztandi (L; H), gaztandoi<br />
(BN, S; H), gaztenadi (BN-baig; H), gaztendi (BN-baig), gaztaineia (-añeixa V-gip), gaztaini (V-gip),<br />
gastainadia (-aña- V-gip; Lar), gastandi, gastainari, gastainui (V-gip), kaztañeri (AN-larr). Ref.: A<br />
(gaztaiñadi, gaztaiñaztoi, gaztandoi, gaztenadi); AEF 1927, 36; Etxba Eib (gastañadixia); Iz ArOñ (gastáñuixa),<br />
UrrAnz (gaztáñeixia), Als (gastainasko), IzG (gaztaiñeri); Asp Leiz2 (kaztañeri); Izeta BHizt (gaztañeri); Elexp<br />
Berg (gaztaiñi). � Castañal. v. 1 gaztandegi. � Gastaiñadiaren trebesean. INav 12. Zoazenean gaztañadietara.<br />
VMg VI. Sagastiak eta gaztañadiak beaute egon erdira. It Dial 65 (Ur gaztañadi, Dv gaztandi, Ip gaztañaztoi).<br />
Pagari-gastañarikoa. Izt C 86 (151 gaztañadi). Egurtzeko gaztañari goenera. Zab Gabon 65. Txara, gaztañadi<br />
ta belardiak. Ag G 21. Arizti zarreko gaztañedian. Enb 191. Muga-gabeko gaztaindiak. Munita 55.<br />
v. tbn. Etxeg EE 1885b, 313. A Ezale 1897, 19b. Kk Ab I 57. ADonostia Itzald II 11. Elizdo in Onaind MEOE<br />
789. Or Eus 228. TAg Uzt 98. Etxde JJ 62. Uzt Sas 134. Gaztainadui: Akes Ipiñ 25. Gaztainari: Apaol 31.<br />
Gaztaineri: Ag AL 108. Gaztainedi: Erkiag Arran 120. Gaztandoi: Gatxitegi Laborantza 121 (ap. DRA).<br />
Gaztaindi: BasoM 59. Gastandi: EE 1882a, 130.<br />
gaztainaki. "Pièce de châtaignier" Dv.<br />
gaztainaldi (G-nav; Dv). � "Castañal" Ond Bac. En Dv podría tratarse de una errata por gaztainadi (cf. tbn. Dv<br />
"gaztañaztoi-ya (S), v. gaztainadi").<br />
gaztaina-ondo. v. gaztainondo.<br />
gaztainaro. � Temporada de la recolección de castañas. � Gaztaiñaroko kemena. Or Eus 223.<br />
gaztainarro. "Gaztaiñarrua, el hueco interior del castaño podrido" Iz ArOñ.<br />
gaztainatze (S; Dv; -aña- S; Gèze, H, Alth Bot 6). Ref.: A; Lrq. �1. Castaño. � Gaztañatze goran, erkhaiztaz<br />
mardotsa. Joanes Garaiztarra "Larrazken" (ap. DRA). Donaxtin, gaztañatze batetarik erori da. Herr 8-10-1959,<br />
3. �2. "(Sal, R), castañal" A.<br />
gaztainaztoi (S; Dv; -aña- S; Gèze, Dv, H). Ref.: A (gaztaiñaztoi); Lrq (gaztaña). � Castañal. v. gaztainadi. �<br />
Bena sagardoiek eta gaztañaztoiek egon behar die erdizka. Ip Dial 65 (It y Ur gaztañadi, Dv gaztandi).<br />
Larrabileko gaztañaztoia. GH 1928, 390.<br />
gaztaindoi. v. gaztainadi.<br />
gaztainkara (Dv � A), gaztainkera. � De color castaño. � Buru bekhainetako ile biloak gaztainkara. Ox 192.<br />
Matraillak zuri-gorri zitun eta illea gaztainkera, ia orail. Zait EG 1954 (11-12), 182.<br />
- GAZTAINKARAKO (Dv). De color castaño.<br />
gaztainketa. � Recolección de castañas. � Karrikako haurrak onddoketa eta gaztainketatik heldu entzuten<br />
zituen. JEtchep 24.<br />
gaztainondo (V, G, AN, L; Urt IV 273, T-L), gastainondo (SP), gaztenondo (BN-baig), gaztenahondo (Ht<br />
VocGr 339, Lecl, H), gaztaina-ondo (-aña- Añ; -hondo Dv). Ref. A (gaztaiñondo, gaztenondo); Iz Ulz. �<br />
Castaño. � Hartu zituen [...] gaztañ ondo xigor freskoak. Urt Gen 30, 37. Onelako gizon mukerraren emazteak<br />
alde-aldean sinits dezake gaztañ-ondoren batekin ezkondu zala. AA I 589. Gaztain ondo baten artikitzen.<br />
HerVal 148. Gaztena-ondoen itzaletik haitz ederren itzalera. Barb Sup 29. Gaztenondoen muskila. Ox 132.<br />
Gaztain ondoen mokotsak. Zub 101. Gaztaiñondoa muskildu-aala. Or Eus 78. Hasi ziren gerezi-ondo, gaztenondo<br />
eta bertze zer nahi ondo landatzen. Lf Murtuts 2 (43 gaztain-ondo). Bidertzean, gaztaiñondo zaar batzuk<br />
egozan garbaz apaindurik. Erkiag Arran 10. Gaztain-ondo tantaiak. Ibiñ Virgil 82. Ametz eta gaztena ondoz,<br />
iraztortz eta otegiz aberatsago. Ardoy SFran 32s.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 546<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
v. tbn. Altuna 96. TAg Uzt 79. Zerb Azk 41. Akes Ipiñ 35. Osk Kurl 160.<br />
- ITSAS-GAZTAINONDO. Castaño de Indias. � Lokomotibak pasatzean otoa bildu, itsas-gaztain ondo baten<br />
kontra lehertu. Herr 9-5-1963, 2.<br />
gaztakaxal. v. GAZTA-AZAL.<br />
gaztakin. v. gaztagin.<br />
gaztako, gaztaiko (V-gip). � Golpe en la cabeza. "Gaztaiko ederra emon zoztan guardasolakin" Elexp Berg.<br />
gaztamami. v. GAZTA-MAMI.<br />
gaztamin (AN-ulz). � "Gaztamíñe, gaztazárra, el queso viejo" Iz Ulz. v. GAZTA ZAHAR.<br />
(gaztamintz). "Gastaminza, cortadica fina de queso (Meoz, Lónguida)" VocNav.<br />
gaztana. v. gaztaina.<br />
gaztanapal, gaztanaxal. v. GAZTA-APAL, GAZTA-AZAL.<br />
gaztanarri. "Gaztan-arri, mesa de quesos (G-goi)" AEF 1955, 136.<br />
gaztanaska (V-ger-arr-oroz, G ap. A; Izt C 224). � "Pesebre en que se tienen los quesos en agua" A.<br />
gaztanbera (V, G, AN-larr-5vill-ulz-erro, B, BN, Ae, Sal; O-SP 227, Deen I 325, Urt V 248, Lar, Añ, Izt C 221,<br />
Dv, H, Foix ap. Lh), gastanbera (SP), gaztanbra (Sal). Ref.: A; Iz ArOñ, Als, Ulz; CEEN 1970, 353; Gte Erd<br />
178; Echaide Nav 158s. �1. Requesón; cuajada. "Sorte de petit fromage mol fait avec lait cuit" SP. "Fromage<br />
mou et frais" Arch VocGr. "Lait caillé qu'on mange" Dv. "Cuajada" ZMoso 66 (la forma determinada<br />
gaztanbara que da, podría provenir de gaztanbrara). � Zegaiti esaten dira ardiya, auntza, akerra, gaztaia,<br />
gaztanberia, brujakia? Mg PAb 175s. Ilhar, lur-sagar, ahi eta gaztanbera, ortzegunetako. Hb Egia 141. Haltzak<br />
eztü bihotzik, / Ez gaztanberak ezürrik (Cantar de Berterretche). ChantP 212. Gazta ta gaztanbera. A Ardi 129.<br />
Gaztara, eta guzien gañan gaztanbrara eta zenbron egin-berria. Garral EEs 1923, 82. Guriñez, gaztaiez eta<br />
gaztanberaz ondo ta lodi igurtzi ostian. Otx 63. Gaztanbera jan, gaztak legortu. Or Eus 239. Ta gero bi eskuekin<br />
emaro emaro berexten zien gaztanbara gaxuretik. ZMoso 37. Batek ala, bertzeak ola: baño gaztanbera loiez.<br />
'Eztabaida ortan ez da ur garbirik ateratzen' (B). Inza NaEsZarr 2000. � (Fig.). � Izan ere etxeko danak<br />
txoratzeko naikoa zera zu, erregintxo! elurgillo! gaztanbera! usakume! lili zuri! Ag G 78. � "Tonto, en Bergara"<br />
Garate 1. a Cont RIEV 1930, 155. � (Uso adj.). � Biotz bigunberaak --barne gaztanbera ta buperak. Erkiag<br />
Arran 160. �2. (B, Ae, S, R). Ref.: A; Lh. "Cierto alimento hecho de sobras de queso" A. "Purée de fromage au<br />
vinaigre" Lh.<br />
gaztanberatu. "Coagulatus, [...] gaztanberatua, gaztanberaturikakoa" Urt V 238.<br />
1 gaztandegi (H), gaztaindegi (T-L), gaztandei (L ap. A), gaztain(a)tegi (Urt IV 273), gaztendegi, gaztendei.<br />
�1. Castañal. v. gaztainadi. � Bertze orduz Gerezietatik zaunkun igorri holako bertze batek gaztendegi batean<br />
janikako eztai batzuen ixtoria. Eskual 7-2-1908 (ap. DRA). Gaztendei handi batek egiten dako itzal. JE Bur 35.<br />
v. tbn. Eskual 21-3-1913 (gaztandei, ap. DRA). Pinpalordokiko gaztandeiaren gibelean. Ox 197. Gaztandegian<br />
gora... Teresaren ondora. Sorarrain Elezar 44. �2. "Gaztaintegi, lugar donde se conservan las castañas" VocB.<br />
2 gaztandegi (G, AN-5vill, BN, Ae, S; Dv), gaztandei (G-goi), gaztantegi (S), gastantei (V-gip). Ref.: A; Arin<br />
AEF 1927, 16; Lh (gaztantegi); Arin AEF 1955, 100, JMB ib. 186; Iz ArOñ (gastántei); CEEN 1970, 353. �1.<br />
Lugar donde se elaboran o guardan los quesos. "Claies où l'on expose les fromages pour les faire sécher" Lh. "Es<br />
el local destinado a la elaboración y conservación de quesos (G-goi)" Arin AEF 1955, 100. "Compartimento<br />
(gaztantegi) destinado a depósito de quesos (V-arr)" JMB ib. 186. "Lugar para ahumar los quesos" Iz ArOñ. �<br />
"Gaztantegi (BN-baig, S), pesebre en que se tienen los quesos en agua" A. �2. "Laiterie" Dv. "Quesería" A.<br />
gaztandi. v. gaztainadi.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
547
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaztandoi. "(AN), tabla en que se curan los quesos" A. v. GAZTA-APAL.<br />
gaztanezpata. "(Sal), palo o cucharón con que los pastores revuelven la leche cuajada" A.<br />
gaztangaxur. "(G, L, BN, S, R), suero" A. v. gazur.<br />
gaztangile (S, Sal ap. A; Lar, H), gazta-egile (Sal, R-vid ap. A). � Quesero (el que los hace). � Gazta egileak<br />
nik entzun dut lemizikorik asi zrelarik egiten xin drela Frantziarik. ZMoso 37.<br />
gaztangin. v. gaztagin.<br />
gaztankirats. "(V-arrig), hedor de quesos" A.<br />
gaztanmalatz. "(B), palo o cucharón con que los pastores revuelven la leche cuajada" A.<br />
gaztanol. v. GAZTA-OHOL.<br />
gaztanontzi (V-gip), gastanontzi (V-gip), gaztanuntzi (A Apend). Ref.: Urkia EEs 1930, 10; Iz ArOñ<br />
(gastánontzi), UrrAnz. � Recipiente donde se elabora el queso. "La quesera" Iz UrrAnz.<br />
gaztanotzara. v. GAZTA-OTZARE.<br />
gaztantegi. v. 2 gaztandegi.<br />
gaztantoki (G-to-nav), gaztatoki (AN-erro). Ref.: A; AEF 1926, 14. � Anaquel donde se curan los quesos;<br />
depósito, lugar donde se guardan los quesos.<br />
gaztanur. "(V-m), suero" A. v. gazur.<br />
gaztanzuku (Sal). Ref.: A; ZMoso 65. � "Sopa hecha de queso mezclado con ajo, pimienta negra y requesón"<br />
A. "Caldo de queso, gaztan zuku" ZMoso 65.<br />
gaztarasun. v. gaztetasun.<br />
1 gaztaro (vEys, Dv, H, A), gastaro (SP), gaztezaro (V-arr, G, Sal, S, R-uzt; Añ, Gèze, Dv, H), gaztazaro,<br />
gaztearo, gaztetzaro, gaztero, gaztego (R-uzt). Ref.: A (gaztezaro); Iz R 296; Gte Erd 131. � Juventud, época<br />
juvenil. "Gore gaztegoán zer kontént gindén San Joan-égunean" Iz R 296. v. GAZTE-DENBORA, gaztetasun<br />
(2), gaztezutu. � Tr. Utilizado en el s. XX por autores meridionales y por Oxobi y Mirande (con frecuencia<br />
ligeramente mayor de la forma gaztaro); antes de esta época se documenta gaztazaro en Lazarraga, gaztaro en<br />
Oihenart y Archu, y gaztezaro en Maister, Inchauspe, Zabala (Gabon 88), Arrese Beitia y Ezale (1899, 12a). Hay<br />
además gaztetzaro en Lizardi, gastaro en Lauaxeta y gaztero en Eguiateguy (244) y (si no es una errata) en<br />
Eguzkitza (LEItz 15). En DFrec hay 7 ejs. de gaztaro, 3 de gaztearo y uno de gaztezaro y gaztetaro. � Ez neuke<br />
errazoarik / izenau borraetea, / ez geiago gaztazaroau / ain laster anzietea. Lazarraga 1196v. Bertanko ilhots<br />
haur gaztaroan egina ez izanagati. O Po 47. Gaztaro alferrak dakarke zahartze landerra. O Pr 185. Praube<br />
nüzü, eta ene gaztezaruaz geroz bethi phenetan. Mst III 50, 1 (SP ene gaste danik, Ch gastetasuneko denboratik,<br />
Leon haurzarotik). Gaztaroko ur epheletan. Arch Fab 197. Horik oro begiratü ditizüt ene gaztezarotik. Ip Mt 19,<br />
20 (Lç gaztetasunetik). Gaztezaro guztia atan juan jakon. AB AmaE 277. Gure gurasoen gaztezaroan. A EEs<br />
1916, 112. Zer gaztaro ereman zuen. Ox 190. Nire gaztezaroaren eguzkia. Or Mi 148. Gaztetzaro-ogitik yakide<br />
ninduken. Ldi BB 82. Umearoaren muga gainditu ondoren, gaztearoan. TAg Uzt 51. Bigarren gaztaroa! Mde Pr<br />
307. Gaztearoan alperra, zartzaroan gosea ta ugerra. EgutAr (ap. DRA). Gaztezaroko ametsak barriren barri<br />
berbizi. Erkiag Arran 8. Amaika sasi-eskola egiñikoa naz ni neure gaztaroan! Bilbao IpuiB 159. Bergiliren<br />
gaztezaroko lana. Ibiñ Virgil 24. Gaztaro gordinean gaude oraindik gauza askotan. MEIG IX 101.<br />
v. tbn. Lab EEguna 68. Laux BBa 12. Aitzol in Ldi UO 8. Zait Sof 141. Etxde JJ 89. Or Aitork 37. Txill Let 116.<br />
Vill Jaink 118. Gazt MusIx 63. Ibiñ Virgil 50n. Lasa Poem 111. Gaztezaro: JBDei 1919, 268. Eguzk GizAuz 47.<br />
Zait Plat 119. Vill Jaink 173. Gaztearo: GMant LEItz 61. Lek SClar 108. Gand Elorri 217. Alzola Atalak 108.<br />
NEtx LBB 254.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
548
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
2 gaztaro (H), gaztaiaro (Lar, H). � "Quesería, el tiempo de hacerlos" Lar.<br />
gaztaruhal (Dv � A). � "Culière des bêtes de somme" Dv.<br />
gaztatoki. v. gaztantoki.<br />
gaztatu. "Salar (Arch)" DRA.<br />
gaztatu. v. gastatu.<br />
gaztatxo, gaztaitxo. � Dim. de gazta. � Gaztaitxoak erosi nai al dituk? Sabiag Y 1933, 425.<br />
1 gaztaxal. "(Sal), de poca sal" A.<br />
2 gaztaxal. GAZTA-AZAL.<br />
gaztazale. � Vendedor de quesos. v. gaztadun (2). � Gaztazalea, zu nungoa zera? Sabiag Y 1933, 425.<br />
gaztazaro. v. gaztaro.<br />
gazte (gral.; SP, Urt I 26, Ht VocGr, Lar, Añ, Lecl, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H, VocB), gaste (V, G-azpbet,<br />
AN-egüés-arce, L-sar, BN-ad; Volt 87, Mic 7r, Deen I 5). Ref.: A; A Aezk 292; Bon-Ond 155; Lrq; Iz ArOñ<br />
(gáste), R 290; Holmer ApuntV; EAEL 214; Elexp Berg; Gte Erd 3 y 131.<br />
� Tr. General en todas las épocas y dialectos. La forma gaste, además de en algunos autores septentrionales y<br />
alto-navarros, y en vizcaínos de sibilantes no muy seguras, la emplean en el s. XX de modo prácticamente<br />
sistemático autores como Enbeita, Lauaxeta y Kirikiño, por influencia seguramente de Arana Goiri (cf. A Morf<br />
473 y NeolAG s.v. gaste). En DFrec hay 821 ejs. de gazte.<br />
� Joven; de poca edad (o, con comparativos, de mayor o menor edad); (aplicado a cosas) nuevo. "Puîné,<br />
gaztena" Ht VocGr 411. "Potro, caballo nuevo, zaldi gaztea" Lar. � Sancha Gaztea (1330). Arzam 253. Don<br />
Gastea de Arburu (1475). Ib. 253. � Orano, amorea, gazte gituzu. E 199. Hetarik gaztenak erran ziezón aitári<br />
[...]. Lç Lc 15, 12. Nahi diat bada gazteak ezkon ditezen. Lç 1 Tim 5, 14. Zaldun gazte bat. Lazarraga 1145r.<br />
Gazte zirean artean. Ib. 1179r. Ai, ene narru zuri gazteak! Ib. (B) 1181vb. Ozaetako jaun gazteak. (Cantares de<br />
la quema de Mondragón). TAV 3.1.7. Gizon gazteen gogoa ekosaria lasoa. RS 413. Presiden gazte bat. (c.<br />
1597). FLV 1993, 463. Mutil gazte bat. Ber Trat 114r. Joanis gaztea, ordean, / Piarresi aitzindu. EZ Noel 107.<br />
Gaztei abisua. Harb 40. Gasteak, egizu danza. EgiaK 90. Zeren gogoa bethi da gazte. Ax 375 (V 247). Bere adin<br />
gaztean. SP Phil 253. Jende gaztia. Tt Arima 68. Ala zaarrak nola gazteak eta seinak. CatAnz 6. Nik ere gazte<br />
naizelarik / Nahi dut hasi kursua. Gç 207. Eskoleraziren dütie bere parropietako haur gaztiak. Bp I 22. Aur<br />
gazte onen oea (1705). Egan 1956 (5-6), 28. Iskiribuak gazteagoak eta geroztikakoak direla. ES 100. Zein da iru<br />
personetarik gasteago, zarrago edo lenago? Arz 30. Bekhanki izan zite jente gazteki eta herriz kanpokueki. Mst I<br />
8, 1. Gaste galardoat (Ororbia, 1758). ETZ 98. Alargun gaztea. Mb IArg I 374. Eriotzak orañ baño len artu<br />
banindu, asko gazteago artu dituen bezala. Cb Eg II 88. Gizon gaztea, altxa zaite. Lg II 152. Gaste gaizto gaizki<br />
azietatik zarrei datorzkioten pesadunbreak (103). LE-Ir. Garat gaztenaren eta Ithurbidentzat. Monho 56.<br />
Gazteegia zala komulgatzeko. Mg CC 215. Gazteak gazte dala artzen duan bidea. AA III 505. Zein gaztia, zein<br />
edade nausikua. fB Ic III 261. Prodigo gaztearren Aita. Jaur 125. Abis bat eman nahi dit muthil gaztiari. Etch<br />
684. Landare [...] zar ta gazte. Izt C 165. Herbi xoro haren pare / gaztetan asko badire. Gy 59. Joaben anaia<br />
gazteena. Lard 185. Gazte taldeak zijuazkion. Bv AsL 88. Gazte au oraindik bere amabi urteetara iritxi baño<br />
len, gaizki bizi zan. Arr May 23. Bildots gazte bat. Elsb Fram 159. Neskatila gazten artian. Ip Hil 58. Eskuara<br />
zaharra eta Erdara gaztea. Arb Igand 17. Nereida gazte bat. Azc PB 205. Gaztiak zauden etseko bortara. Mdg<br />
127. Ezkondu zen bera baino lau urthez gazteagoko Marie Peydouvan batekin. Ox 191. Andoaingo Larreta<br />
gazteena. Or SCruz 90. Etzan bein be batzen bere idiako gaste zoroekaz. Kk Ab II 61. Gazte-sail kementsua. Ldi<br />
BB 160. Arizti gazte bat. Munita 43. Esteberen anai gazteago bat. Etxde JJ 191. Gaztea zen Piarres Elizalde eta<br />
bihotz gaitzeko gizona. Zerb Azk 102. Aizu, gazte. Izeta DirG 38. Iturri menditarra / ira gazte-pean. Gand Elorri<br />
67. Txakur gaztea. Erkiag BatB 47. Lenago ume ziñan, gaur gazte biurtzen ari zera. MAtx Gazt 37. Gazte-gaiak<br />
batez ere sortu nai nituan nere lanetan. NEtx LBB 127. Gazte-sasoian izan / giñan indarrean. Uzt Sas 298.<br />
Gaztiak besta egile. Casve SGrazi 168. Balaki gazteak, baleza zarrak (B). Inza NaEsZarr 2125. Senide gazteago<br />
bat jaio zitzaion filosofiari. MIH 89. Plinio gaztearen hitzak. MEIG IX 90.<br />
- GAXTE (V-arr, G; T-L). Ref.: EI 139; EAEL 214. (Forma con palat. expresiva). "Blanc-bec" T-L. � Oraingo<br />
gaxte ez gazi ez gezaen artean. Ldi IL 152. Yaiotzez gaxteago dan Eteokelek. Zait Sof 142. Mutiko gaxte bat. Or<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
549
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
QA 159. Gaxte ameskor eta ustetsuai dagokienez. Etxde JJ 214.<br />
- GAZTE-ADIN. Juventud, edad juvenil. � Eldu gaituzu Piarres Etxahundarraren gazte-adiñera. Etxde JJ 22.<br />
- GAZTE-ADINEKO. "Adulto" Lar y Añ.<br />
- GAZTEAGORIK. De más joven, siendo más joven. � Gazteagorik hasiz gero. MEIG IX 69.<br />
- GAZTE-HAIZE. (Pl.). Cosas de jóvenes. � Txorakeriak! Gazte-aize txoroak besterik ez dira gure kontuak.<br />
NEtx LBB 14.<br />
- GAZTEAN (BN-arb, Ae, S; Dv, A Apend). Ref.: A (gazte); A Aezk 292; Gte Erd 131. En la juventud;<br />
(precedido de gen.) en su (mi, etc.) juventud. "Gauren gaztean, en nuestra juventud" A Aezk 292. v.<br />
GAZTETAN. � Tr. Propio de la tradición septentrional. � Nor nola gobernatzen baita gaztean [...]. Ax 86 (V<br />
59). Gizon putanera, gaztean bethi hala izatu dena, zahartzean ere komunzki hala ohi dela. Ib. 375 (V 247).<br />
Gaizki dena ohitu gaztean. Gy 4. Errexki ditut gaztean hedoi beltzak ihesi. Hb Esk 19. Gaztean dabilana urhats<br />
holakotan. Elzb Po 221. Haurrean aingeru, gaztean oi! zein garbi. Zby RIEV 1908, 416. Kantaria ere zen biziki<br />
gaztean. HU Aurp 164. Gaztean, Tambour-Major egiten zuen Phesta-Berri guziez. Barb Sup 41. Gaztean ez dut<br />
aditu / gizon zuhurren erranik. Etcham 44. Ontsa orhoit baniz gaztean ikusiez. JE Ber 23. v. tbn. Zerb IxtS 100.<br />
Xa Odol 32. Ni're iletsua nitzen / lenago gaztian. Mattin 146. � Iesus zirkunsezatzera / Igan zen haur gastean.<br />
EZ ELiç 36. � (Forma con palat. expresiva). � Nere gaxtean mojategi batean sartzera niyoan. Or Mi 37. Neure<br />
gaxtean. MIH 368.<br />
- GAZTE-ANTZO. A la manera de los jóvenes. "Gazteak gazte antzu, el joven como joven (msLond)" A. �<br />
Gazte denboran ibili zinen gazte antzu, arintki. Ax 186 (V 126). Gazte naiz, eta gazteak gazte antzu, gazte<br />
bezala behar du bizi eta gobernatu. Ib. 173 (V 117). Gazte-samarrak geralarik ere, ta, gazte-antzo, sutsu<br />
ameskorrak. Ldi IL 102.<br />
- GAZTEARENA. Cosa(s) de joven. � Erraten ere da eskusatzeko urdakeria infameak: "Zer nai du,<br />
gasteaina!" (257). LE-Ir.<br />
- GAZTE-HASIERA. Adolescencia. � Gazte-asierako urte atsegiñak. Erkiag BatB 191.<br />
- GAZTE-HAZI (G-azp-goi, AN-gip-larr). "Persona que ha crecido prematuramente" A. "Sinónimo de mardul,<br />
lozano" Asp ANaf. "Oso gazte hazia da (G-azp) [...] ume hau gazte hazi dator (G-azp-goi, AN-gip)" Gte Erd<br />
210.<br />
- GAZTE-BELAR. "Ageraton, eupatoríoa, gaztebelhárra" Urt I 426.<br />
- GAZTE BIZI. "Ser ingenuo, vivir en las nubes. Berrogei durokin afaixa pagauko dogulakuan hago? Ai...,<br />
gazte bizi haiz hi" Elexp Berg.<br />
- GAZTEDANIK (L-ain ap. A; SP, Lar Sup). Desde joven; (precedido de gen.) desde (mi, su, etc.) juventud.<br />
"Fin gaitz egiñen duk txoria, baldin gaztedanik ezpadagik kafia" Lar Sup s.v. nido (� Ax 178). � Gazte danik<br />
trabaillutan hazia. EZ Man II 108. Gaztedanik behar da Iainkoa zerbitzatu. Ax 184 (V 124). Nobleak hazten ohi<br />
diren bezala, bertutetan eta szienzia ederretan gaste danik ikasia zen. SP Phil XI. Horiek oro gaztedanik<br />
begiratu izan ditut. Dv Mt 19, 20 (Ur nere gaztedandik; Lç gaztetasunetik). Arras gaztedanik ikhas dezaten<br />
erreboteko joko handia. Zby RIEV 1908, 87. Gaztedanik zahartzeraino. HU Aurp 167. Gazte danik bazian<br />
geruan azkarki üken zian erraitekuaren hastapena. Const 38. Errepikatu bide zuen gazte danikan. Lf in Zait Plat<br />
XX. Gaztedanik orai arte. Bibl Gen 46, 34 (Urt gaztarasunetik).<br />
v. tbn. Mb IArg I 179. Dh 198. AstLas 69. Hb Esk 165. Arb Igand 30. Iratz 156. Or Aitork 149.<br />
� (Tras bere, etc.). � Irakhasi derautzu hartaz behar zenduen ezagutza zure gaste danik. SP Phil 40. Ene<br />
Iainkoa, argitu eta ukhitu nauzu neure gaste danik. Ib. 507. Oriek guziak gorde ditut nere gaztedandik. Ur Mt<br />
19, 20.<br />
- GAZTEDANI(KA)KO. (Adnom.). � Horra gazte danikako eritasun baten ondorioa! Lf Murtuts 38.<br />
Gaztedaniko nire maisu ua. Or in Gazt MusIx 10.<br />
- GAZTE-DANTZA. a) Nombre de una danza ejecutada por jóvenes. � Gazte dantza onetara. Izt D 82. b) Baile<br />
al que acuden jóvenes. � Gabeko musika ta gazte-dantza igo zitzaien burura. NEtx LBB 50.<br />
- GAZTE-DENBORA (V-arr-gip, G-goi-azp, AN-5vill-ulz, B, BN-arb; Lar; gaste-d. SP; gazte-denpora Añ).<br />
Ref.: Iz Ulz; Gte Erd 131. "Adolecencia", "mocedad" Lar. � Tr. Documentado desde Axular; es usado tanto al<br />
Norte como al Sur. En pl. lo hallamos en Arrue y Alzola (Atalak 39). � Gazte denborako zenbait erhokeriatara<br />
bihurtzea. Ax 189 (V 128). Ez zirudien bere gazte denboran lagunak baño txoroagoa, errazago limuriagoa? Lar<br />
SAgust 6. Gure aur denbora, gazte denbora ta beste gure denbor guzia. Mb IArg I 62. Gomunta zaite gazte<br />
denporatik zeure egilla ta Jangoikuagaz. JJMg BasEsc 267. Ene gazte denbora ükhen düt halako. Etch 178. Bere<br />
[Euskararen] gazte denporako janzi eder aberatsakin. Izt C 454. Gazte denboran zoin zoroa izana naizen. Laph<br />
184. Gazte denboraz akordatzen naiz. Xe 242. Zere gazte denboratik. Arr May 63. Gazte denborako orhoitzapen<br />
bat. Elsb Fram VI. Gazte denboratik zahartzerainoko lanak. HU Aurp 164. Gazte denbora berriz haste balitz!<br />
Ox 145. Gazte denborak aldegiñ ziran. Tx B II 122. Bere gazte denborako lagun batek. Zub 66. Neke latzetan<br />
pasa dezute / gazte denbora guzia. Basarri 182. Gazte-denpora alperrik galtzen utzi. Vill Jaink 160. Bere gazte<br />
denbora bekatuan eta arinkerian higatu. Ardoy SFran 282.<br />
v. tbn. AA I 605. Echag 235. JanEd I 89. AB AmaE 403. Jnn SBi 90. Moc Damu 8. Ill Testim 22. Mok 16.<br />
Etcham 224. Zerb Azk 115. Mde HaurB 84. JEtchep 89. And AUzta 46. Salav 42. Lab SuEm 180. Xa Odol 102.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
550
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Uzt Sas 69. Berron Kijote 50. MIH 338. G.-denpora: Ur MarIl 99. Azc PB 177. SM Zirik 8. Arti Ipuin 35. BEnb<br />
NereA 233.<br />
- GAZTE EGIN. "Gazte egina, bien conservado; litm.: hecho joven (V-ger-m)" A EY III 264. Cf. H: "Gazte<br />
egitea, paraître jeune".<br />
- GAZTE-EGUN (Dv, A), GAZTEGUN. (Pl.). Epoca, días de la juventud. � Gazte egunetan egin nituen bekatu<br />
batzuek. Mg CC 128. Gazte egunetan beargiña izan danari. VMg 29. Euren gastegunetako gertaerak. Ag Kr 79.<br />
Gazte-egunak pozkiro oroi tutelarik. Or Eus 27. Nere gazte egunetako lan egiteak! ABar Goi 45.<br />
- GAZTE-GARAI. Juventud (época). � Gazte garaian zarzarorako / ez badezu begiratzen. And Auzta 150.<br />
Leen, gure gazte-garaian. Ib. 64.<br />
- GAZTE-GAZTE. (Con reduplicación intensiva). � Emaztekiek eta neskatxa gazte-gaztek ere. Dh 182.<br />
Adinaren primaderan, erran nahi da gazte-gaztea. Elzb PAd 32. Oraino gazte-gaztea zelarik. Jnn SBi 172. Jin<br />
zen gazte gaztia. Const 41. Gazte-gaztea hogoi urtheko neska baten ama batentzat. JEtchep 112. Gazte-gaztea<br />
oraino, mutiko ona. Ardoy SFran 244. Basarri ta ni biok giñaden / orduan gazte-gaztiak. Uzt Sas 173. v. tbn. Tx<br />
B I 43. Zerb IxtS 100. Zait Sof 182.<br />
- GAZTE-GAZTEDANIK, -TANIK. Desde muy joven. � Gazte gaztetanik dira neke izerdizkoetara gogoz<br />
jarriak. Izt C 219. Gazte gaztedanikan / erritik kanpora. Iparg 345. Urtero joan oi zen Atharratzeko festetara<br />
gazte-gaztedanik. Etxde JJ 202. Aita Zarauztarra du gazte gaztedanik Elizondon kokatua. AIr in Izeta DirG 9. v.<br />
tbn. MAtx Gazt 91.<br />
- GAZTE-GAZTERIK. De muy joven, siendo muy joven. � Gazte gazterik jarri zaitean / gure Arbola kutuna.<br />
AB AmaE 34. Gazte-gazterik eta ezagutu gabe, galdu zuen bere Ama. Arb Igand 136. v. tbn. Ox 31. Tx B 242.<br />
Bilbao IpuiB 137. � (Forma con palat. expresiva). � Gaxte gaxterik asi omen zan latiñ ikasten. Or SCruz 18.<br />
- GAZTE-GAZTETATIK, -TANDIK. Desde muy joven. � Gazte gaztetatik Marijari deboziño egijazko bat<br />
eukitia. Ur MarIl 36. Olerkitarako zakarren kemena ta etorria gazte-gaztetandik ezagutu genuen. Inza in Jaukol<br />
Biozk XV. Gazte-gaztetatik eta beti izan da euskaltzale. Alzola Atalak 113. Gazte-gaztetatikan / gaur zenbait<br />
mirabe / pamelia guzian / berak jaun da jabe. Uzt Sas 258. Gazte-gaztetandik herriaren ahotik jasotzea [esaera<br />
zaharrak]. MIH 237. v. tbn. Zait Plat 11. MAtx Gazt 105.<br />
- GAZTE-GAZTETIK. Desde muy joven. � Elizan, gazte gaztetik, kantaderian zabilan. Const 35.<br />
- GAZTEGIZ, GAZTEGIEZ. "Por demasiado joven (Lacombe voc. ms.)" DRA s.v. gazte.<br />
- GAZTE-JENDE. Juventud, gente joven. � Dibersiyo bat jartzera nua / gazte jendien artian. Xe 311. Gazte<br />
jendia dibertitzeko. Tx B I 67. Gazte-jendeak bi amets ôk ditu. Or Eus 49. Gazte jendien sasoia ta trebetasuna<br />
probatzeko. Etxde AlosT 16. Bertako gazte jende mardula / badijoa Australira. Basarri 138. Gaiñezka zegoen<br />
gazte iendez. Ibiñ Virgil 25. Plazan gazte-jendea dantzan ari zen bitartean. MEIG IX 97. v. tbn. Noe 38. EusJok<br />
21. Mok 8. Lek SClar 140. And AUzta 70. NEtx LBB 148. Uzt Sas 302.<br />
- GAZTEKO. (Adnom. de gaztean). De la juventud, de los años jóvenes. � Gazteko usantzak iarraikitzen ohi<br />
zaitza nehori zahartzean ere. Ax 175 (V 117). Nun zarete gazteko / oi! lagun maiteak? Michel LPB 344. Nere<br />
haurreko eta gazteko zenbait hitztorio. Elzb PAd 35. Gazteko kezka ments guziak. Xa Odol 103 (v. tbn. 197).<br />
- GAZTE-LAGUN. Joven compañero. Cf. gizon gazte lagunekin (Lg I 225). � Ene gazte laguneki / libertiturik<br />
ere zunbait aldiz. AstLas 15. Zonbeit gazte lagun galduen hantatzeak bizioan barna sar arazi zuen [Andre].<br />
MarIl 96. Ohore guti orotan / bere gazte lagunetan. Bordel 94. Pilota partida bat baitute haren gazte lagunek<br />
Españolen kontra hitzhartua. JE Bur 143. Berarekin egoten ziran bere gazte-lagunak, argiontziak eskuetan<br />
zituztela. Ir YKBiz 417s. v. tbn. ChantP 254. Elzb Po 195. Zby RIEV 1909, 109. HU Aurp 216. Mde Pr 167.<br />
Casve SGrazi 44.<br />
- GAZTE-LEHEN. Adolescencia, primeros años de la juventud. � Gazte-lenean iastatu baitzun emaztekia. Or<br />
Aitork 146.<br />
- GAZTE-LEGE. � Artean, Maitek etzitun uki, / soillik zuten gazte-lege. "Sino que era a ley de jóvenes". Or Eus<br />
82.<br />
- GAZTE-LORE. a) Flor de la juventud. � Nik hor baditut bi seme, gazte-lorean irhetsiak, bethikotz galduak!<br />
Arb Igand 156. Urte ederrak benetan! Baiña gure gazte-loreak joan zaizkigu. NEtx LBB 62. b) Virginidad. �<br />
Orduan ere gazte-lorea ez dula galdu esan dezakegu, edo garbitasuna. Or MB IX.<br />
- GAZTE-MOLDATEGI. "Academia, akadémia, unibersitátea, [...] gazte moldatégia", "academicus,<br />
gaztemoldategigizona" Urt I 68.<br />
- GAZTERIK (gral.; H). Ref.: A; Elexp Berg; Gte Erd 131, 136, 210. "Siendo joven" A. "Ze gazterik azi den (Ggoi,<br />
AN-5vill, B)" Gte Erd 210. "Gazterik asko hil zen (G-azp, AN-gip)" Ib. 131. � Tr. Documentado desde<br />
Leiçarraga, tanto al Norte como al Sur. � Gazterik hiltzen dena. Lç Ins D 6r. Iesus gure gatik hasi zen nekean<br />
gazterik. EZ Man II 47. Añ gazterik [...] amorio dibinoaz apañdu zenduena. Cb Just 145. Gazterik<br />
alhargüntürik. Egiat 218. Oroát ónean ere agidaike, gasterik zar, txikirik ándi. LE Urt ms. 12v (ed. 1846, 33<br />
gazterik). Xurit eztakhidan gazterik bilhua. Etch 678. Ni zartu banok i ago gazterik. AB AmaE 311. Hermann<br />
Cohen jüdio zen; gazterik müsizien handi. Ip Hil 49. Gazterik edo mutiltxutan Arratiatik urtenarren. A BGuzur<br />
121. Gazterik ere gazterik eraman zigula gure Yainkoak. Markiegi in Ldi IL 11. Aski gazterik pilotari adios<br />
erran behartu zitzaion. Zerb Azk 115. Orren gazterik Oñatitik oneraño etorri aiz? NEtx Antz 20. Hertzeak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
551
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gazterik idortzen bide dira. Larz Iru 56. Fr. J. Intxausti gazterik egin da izen on baten jabe. MEIG III 46.<br />
v. tbn. Arg DevB 152. Tt Arima 38. Mb IArg I 64. AA III 384. Bordel 34. It Fab 44. Hb Esk 144. Elzb Po 193.<br />
Xe 250. Bv AsL 195. Elsb Fram 123. Zby RIEV 1908, 415. Jnn SBi 193. AzpPr 29 (-kan). Arb Igand 134. HU<br />
Zez 53. Azc PB 167. Arrantz 128. Ag Kr 75. JE Bur 164. Urruz Zer 102. Ox 197. Enb 88. Tx B II 66. Etcham 31.<br />
Kk Ab II 185. Or Eus 133. Iratz 73. Lf Murtuts 40. Zait Sof 196. Txill Let 82. Anab Poli 63. JEtchep 59. And<br />
Auzta 52. Vill Jaink 118. Salav 29. Ibiñ Virgil 23. Ardoy SFran 70. Alzola Atalak 122. Xa Odol 51. Uzt Sas 291.<br />
� (Forma con palat. expresiva). � Gaxterik eroritakoa. Zait Sof 116. Orren gaxterik mutillekin etxera joatea oso<br />
kaltegarri da. MAtx Gazt 74. Zinema hasi zen behin, ez oso gaxterik, hizketan. MIH 328.<br />
- GAZTETAKO (G-azp ap. Gte Erd 131; H), GAZTETANGO. (Adnom. de gaztetan). Juvenil, de los años<br />
jóvenes. � Tr. Exclusivamente meridional; -tango se encuentra en autores del s. XX, en su mayoría<br />
guipuzcoanos. � Onen gaztetako pekatuak. Cb Eg III 273. Gaztetako desapijuak. fB Ic I app. 23. Nire egun<br />
gaztetakuak. AB AmaE 387. Gaztetako egunetara. Ag G 190. Bere gaztetango maite-miñetan. Or Mi 3.<br />
Asmalariyaren gastetako lagun andiya. Kk Ab II 134. Gaztetako poza berritu. NEtx Nola 23. Gaztetako urteetan<br />
izan eban gorputzaldia. Erkiag BatB 138. Gaztetako kontuak. Uzt Sas 197. Gaztetako alferra, zartu-ta nekez<br />
betea (AN-5vill). Inza NaEsZarr 1584.<br />
v. tbn. JJMg BasEsc 13. It Fab 252. Echta Jos 89. Mok 19. Ldi UO 26. TAg uzt 65. Etxde JJ 97. Txill Let 29.<br />
Erkiag Arran 30. Alzola Atalak 97.<br />
� (Forma reduplicada y con palat.). � Gaxte-gaxtetango maitasunaren indar purrukatzaileak. MEIG I 154.<br />
- GAZTETAN (V, G ap. A). En la juventud; (precedido de gen.) en su (mi, etc.) juventud. v. GAZTEAN. � Tr.<br />
Propio de la tradición meridional; documentado desde mediados del s. XVIII. � Gaztetan ta zartu bage. Mb<br />
IArg I 62. Beeratu egijotzu umiari iduna gaztetan. fB Ic I app. 2. Mirariak aurtasunean eta gaztetan ikusi<br />
zituztenak, illak ziran. Lard 122. Gastetan ikaskizunak egiteko aitorrek bidaldu ebala Montpellier Parantzekora.<br />
Kk Ab II 106. Ipurterrea izan zan gaztetan. TAg Uzt 190. Aritzak eta pagoak gaztetan babesa nai dute. Munita<br />
96. Gaztetan bezelakoa dirudi. NEtx Antz 88. Astuak pe gaztetan politak izaten ei dira. SM Zirik 50. Gaztetan<br />
gaizki oitutakoa sekula ezta ondo eziko. And AUzta 118. Komentu batean egon zala morroi gaztetan. Alzola<br />
Atalak 65. Zenbait gauzaren kontra agertu nintzen gaztetan. MIH 374.<br />
v. tbn. Cb Eg II 87. Mg CC 172. JJMg BasEsc 76. Bil 94. Xe 168. AB AmaE 282. AzpPr 120. Ag Kr 83. Echta<br />
Jos 126. Alz Bern 54. EusJok 40. EusJok II 157. Inza Azalp 58. Mok 20. Altuna 113. Enb 86. Tx B II 35. JAIraz<br />
Bizia 70. Or QA 112. Etxde JJ 274. Txill Let 92. Zait Plat 31. Basarri 33. Uzt Sas 263. Xa Odol 303.<br />
� Apaindu bedi gorputza / neska gaztetan lez. Azc PB 259.<br />
� (Tras bere, etc.). � Bere gaztetan maizterra edo errenterua zan. Kk Ab II 80. Ez astorik ez txakurrik etzan<br />
emen gure gaztetan. And AUzta 103.<br />
� (Forma con palat. expresiva). � Neronek ere gaxtetan jakiteko modua izan nuenez. MEIG VI 185.<br />
- GAZTE-TARTE. Grupo, reunión de jóvenes. � Gazte-tarte eroan loiki hitz egiten dutenak. Mb IArg I 95.<br />
- GAZTETATIK (V; gastetatik AN-ulz), GAZTETANDIK (G-azp-to), GAZTETARIK (R-uzt), GAZTETANIK.<br />
Ref.: A (gaztetandik); EI 155. Desde la juventud, desde una edad temprana. v. GAZTEDANIK. � Tr.<br />
Exclusivamente meridional. � Gaztetatik kontu andiaz azi zutena. Cb Eg II 184. Gaztetanik zartzeraño<br />
kakoturik ta makurturik egon bada. AA III 384. Griña gaiztoak badira gaztetandik artzen. It Fab 262 (141<br />
gaztetandika). Ni ere gaztetatik langille naiz izan. AB AmaE 396. Neketan gaztetanik azia. Ol Imit III 50, 1 (SP<br />
ene gaste danik, Ch gastetasuneko denboratik). Guzi ori begiratu (gorde) izan dut gaztetandik asi ta. Ir YKBiz<br />
349. Nire gaztetati onera. And AUzta 129. Gaztetatikan lagun / egin giñan oso. Uzt Sas 262.<br />
v. tbn. VMg 58. fb Ic I app. 4. JJMg BasEsc 77. Ur MarIl 35. Arr May 118. Azc PB 358. EusJok 125. Anab Poli<br />
7. Akes Ipiñ 19. MAtx Gazt 30. Zait Plat 43. Ibiñ Virgil 97.<br />
- GAZTETIK (AN-gip; gastetik AN-ulz). Ref.: EI 155; Gte Erd 210. Desde joven, desde temprana edad. "Dès la<br />
jeunesse" H (sg. Lh, pero no lo encontramos). "Gaztetik in da (AN-gip) [= 'se ha desarrollado desde muy joven']"<br />
Gte Erd 210. v. GAZTETATIK. � Gaztetik behar du ezagun eta ageri. Ax 175 (V 117). Gaztetik zahartzeraiño<br />
bekhatutan usatu denak. Ib. 92 (V 63). Ikási gastetík emastéki lának. LE Prog 118. Artuten dabe ekandu au<br />
gustiz gastetik. Astar II 149. Plega hadi gazteti nahi gabe orota. Etch 152. v. tbn. Zby RIEV 1908, 92. Xa Odol<br />
33.<br />
- GAZTE-URTE. (Pl.). Años jóvenes. � Aztu jatzu gazte-urteetan ikasija. Mg PAb 162.<br />
- GAZTEXE. "Gaztexe da zure semia enplegu hortako" VocBN 186 (ap. DRA).<br />
- GAZTEXEAGO. Un poco más joven. � Zu baino gaztexeago izanarren. A Ardi 91. Onek bere aserre miña<br />
gaztexagoei ixuri. Zait Sof 191. Ni baño gaztexeagoa. Salav 45.<br />
- GAZTEXEGI. "Qui est un peu trop jeune" H.<br />
- GAZTE-ZAHAR. Joven de carácter maduro. � Mutill burutsua zan, gaste-zarra, gurasoen mendean pozik<br />
egoana. Ag Kr 57.<br />
- GAZTE-ZAHARREAN (V-m, G-bet ap. A). "Gizontasuna eztago gazte-zarrean (V-m, G-bet), la hombría no<br />
consiste en la diferencia de edad" A (v. tbn. en Zait Plat 39).<br />
- ZAHARRIK GAZTERA. v. zahar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
552
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gazteagotu. � Rejuvenecer, hacer parecer más joven. � Buruko ille naro ta urdingaitzak gazteagotzen zuten.<br />
Etxde JJ 92.<br />
gaztealdi. � Juventud, época de la juventud. v. gaztaro. � Jainkoak alaitzen bainau nere gaztealdian.<br />
"Juventutem". Or MB 618. Gaztealdiaren atari-atarian zegon. Etxde JJ 238. v. tbn. BEnb NereA 44.<br />
Gaztealdian ez duala merezi [garbi izatea]. MAtx Gazt 91. � (V-gip), gazta-aldi (V-gip). "Remozamiento.<br />
Irurogei urtekin gazta-aldixa darabill" Etxba Eib. "Dícese, sobre todo, de la segunda juventud. Tomas erdi<br />
hillian egon zan zentruan, eta berriz be gazte-aldixa dauka" Elexp Berg.<br />
gaztearazi. "Gazteraz, rajeunir (S)" Lrq.<br />
gaztearo. v. 1 gaztaro.<br />
gaztedasun. v. gaztetasun.<br />
gaztedi (G-azp, AN-gip-5vill, B, BN-baig; A DBols), gastedi. Ref.: Satr VocP; Gte Erd 312. � Juventud, gente<br />
joven. "Juventud, los jóvenes de un pueblo" Satr VocP. "Gaztedi zurigorria" Gte Erd 312. Azkue (Morf 100) lo<br />
da como neol. En DFrec hay 20 ejs., meridionales. v. gazteria. � Gaztedi guzia irabiatzen zuela. Aran SIgn 56.<br />
Bestela alperrekoak dira Bilboko gaztedi lanzale baten alegin ederrak. A EEs 1916, 110. An bai gastedija! Enb<br />
208. Gora Euzko-Gastedija! Ib. 92. Batezere gaztedi aundia etorriko da. Lab EEguna 71. Gastedi orren didarra.<br />
Laux AB 52. Zer gaztedi ederra. Or QA 81. Basaburuko gaztedi guztia [...] Atharratzen biltzen dela. Etxde JJ<br />
203. Sakabanatzen gogor ari da / euskaldunen gaztedia. Basarri 135. A gaztedi lotsagarria! And AUzta 83.<br />
Gaztedia oraingo arazoetan eskolatzeko. Vill Jaink 8. Zar eta gaztedi. BEnb NereA 127. Sartu zaite Kristaulangille-gaztediaren<br />
edo Baserri-gaztediaren taldean. MAtx Gazt 103. Gaztediari atsegin zaizkion gaiak. NEtx<br />
LBB 127. Langile Katoliko Gaztediaren egutegia. MEIG II 133. v. tbn. TAg Uzt 58. Akes Ipiñ 23. Zait Plat 104.<br />
Ibiñ Virgil 91. Uzt Sas 259.<br />
gaztedia. v. gazteria.<br />
gazteera (Lar, Dv, H). � "Adolecencia", "garzonez" Lar.<br />
gaztegi (Lar, Lecl, Dv), gaztei (R ap. A), gatztegi (H). � Depósito de sal; salina. "Salero, sitio donde se guarda"<br />
Lar. "Saline" Lecl. "Saline, magasin de sel, saloir" Dv. "Dépôt, boutique de sel" H.<br />
gaztego. v. 1 gaztaro.<br />
gazteina. v. gaztaina.<br />
gazteiztar. v. gasteiztar.<br />
gaztekeria (AN-larr, B, L, BN, S, R ap. A; Lar, VocBN, Dv), gastereria (Darric ap. DRA). � Cosa de jóvenes<br />
(peyor.). "Mocedad" Lar. "Chose, trait, action de jeunesse" H. "Indiscreción de joven, chiquillada" A.<br />
"Chiquillada (Darric)" DRA. � Gaztekeriak. Ag G 162. Mutillik askori irri ta barre, itz eta txistegin bere bai, ta<br />
orrelako beste gaztekeri ta arinkeriak. Erkiag Arran 108.<br />
gazteki. "Jeunement, en jeune homme, en jeune fille" H.<br />
gazteko, gasteko. � Dim. de gazte. � Zer balio du iduritzea gastekoa aingiru bat aurpegian [...], baldin bada<br />
zapo okagarri bat gogoan? (195). LE-Ir.<br />
gaztekor. � Propio de la juventud. � Amodioa gaztekor dela, / huni ez zaiztela fida, / amodioa bere errotan /<br />
beti azkartzen ari da. Xa EzinB 123.<br />
Gaztela, Gastela. �1. (Nombre vasco de Castilla, presente en varios compuestos; v. infra).<br />
�2. (R ap. VocPir 52). Oeste.<br />
�3. Viento del Oeste. v. GAZTELA-HAIZE. � Udan ez al dakuszu / aizea nola naasten dan oro? / Illunkara da<br />
eguna, / Gaztel eroak jotzen, / ta autsak goraño egiten arro. "El Gallego insano". Gazt MusIx 125.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
553
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GAZTELA- GAZTEL-. (Como primer miembro de comp.). Castellano (ref. gralmte. a la lengua). � Zer zan<br />
gaztela erderea orain milla bat urte? Mg PAb 197. Gaztel izkerara biurtzea (Quijote IX). Anab RIEV 1928, 610<br />
(AIr ib. 602 gaztelerara). Gastela-maatsa. Kk Ab II 162. XVIgn. mendeko bi gaztel-idazle aitorren olerki<br />
onenak. Gazt MusIx 8. Gaztel-liburuak. Ib. 164. Gaztel-olertikera jatorrean. Ib. 161. Gaztel-itzurrena<br />
frantsesarekin berdintzen ari da. Or ib. 26. Gaztela izkuntzari dagokiona. Ib. 34. Gure gaztel-erromantzean.<br />
Berron Kijote 142.<br />
- GAZTELA-HAIZE (gaztelaize V-gip (+ -st-), G-nav, B, Ae; gaztelaxa det., R). Ref.: A Aezk 288; VocPir 53;<br />
Ond Bac; Iz UrrAnz (égoe-aizia), ArOñ; Izeta BHizt. Viento del Suroeste; viento del Oeste. "Vent d'ouest"<br />
VocPir. "Gaztelaize, arabaize, viento del oeste" Ond Bac. "Gaztelaizia, el viento más caliente" Iz ArOñ. "Viento<br />
suroeste" Izeta BHizt. � Gaztalaizeak euria berakin. "El viento Noroeste [sic]" (AN-larr). A EY IV 205.<br />
- GAZTELA-ASTO. "Gaztelasto, burro grande" A. � Gastela-astuak (gorputz andiko asto ederrak). Kk Ab II<br />
162. � (Ref. a personas). � Etziñake asko estutuko zu, gaztelastu ori! Alzola Atalak 57. Bere senarra baiño<br />
galtzaundi gibelaundi gaztelastuagorik! Ib. 57.<br />
- GAZTELA-BIRIGARRO. "Gaztela biregarro (V-um [?]), biregarro egape gorriak" A Apend.<br />
- GAZTELA-HEGO. "Gaztel egoi, viento del Sur cálido" A Apend. "Gastélegoia, es el que viene de hacia<br />
Vitoria y es muy templado" Iz ArOñ. � Gaztel-egoia (oso beroa) ta napar-egoia (V-gip). A EY III 349.<br />
- GAZTELA-MUTIL. Trabajador vasco emigrante a Castilla. � Gastela-mutilla euzkotar eredu agiri-agirikua<br />
zan. Kk Ab II 163.<br />
- GAZTELA-OTE. "Gaztelota, argoma de Castilla" A.<br />
- GAZTELA-PIPER. "Pimentón [...] si es negro" Añ.<br />
- GAZTELA-ZOZO. "Gaztelasoso, estornino (V)" A Apend.<br />
gaztelania (Lar, Añ), gastelania. � Castellano (lengua). "Castellano, lengua castellana" Lar. Sg. Azkue "(G, ...).<br />
Castilla" (cf. infra Goñi 60). v. gaztelera. � Tr. Documentado desde comienzos del s. XVIII. En DFrec hay 82<br />
ejs., meridionales. � Godoen izenak etziren deklinatzen, ez eta ere gastelaniazkoak. ES 94. Zeren erdarak edo<br />
gaztelaniak mintzaira molde hau hartu baitu Arabiatik. Ib. 135. Gaspar Astete Jesusen Konpañiakoak<br />
gaztelaniaz [...] ezarria. CatBurg 1. Gaztelania arrastaka baizikan eztakitenak ere. Lar, carta a Mb 281.<br />
Gaztelaniazko Librutik [...] irakurtzen. Cb Eg II 9. Jakitea Euskera, Gaztelania eta Latinezko iru izkuntzak.<br />
VMg IX. Bere iraulkera gaztelaniazkoarekin. Izt C 470. Zeñetan gaztelaniz eta prantzesez ara zer irakorten dan.<br />
Zab Gabon 103. An zeuden frantzesak, gaztelaniakoak, euskaldunak. Goñi 60. Ameriketan entzun izandako<br />
gaztelani eme, leun eta gozatsu aren aldean. Mok 17. Gaztelanizko erderaren aurrean. JAIraz Bizia 8.<br />
Gaztelania ez den erdarak. MIH 400. Gaztelaniazko baranda-ren jatorri berbera du. Ib. 346. v. tbn. Aran SIgn<br />
208. Mde Pr 194. Vill in Gand Elorri 18. Or in Gazt MusIx 16. � Aurkestu ziezten A. Larramendik [...]<br />
Akademitar edo ikasola gaztelaniakoai. Aran SIgn 205.<br />
gaztelar (V, G ap. A; Lar, Añ, H), gastelar, gazteluar. � Castellano; persona de lengua castellana. "Gaztelar<br />
hizkuntza, langue castillane. Gaztelarra, castillan, habitant de l'Espagne" H. v. gaztelau, kastillano. �<br />
Gastelarren artian. Mg PAb 200. Gaztelarren itzkuntzan. VMg 89. Utsak gaztelar indarrak. AB AmaE 76.<br />
Gaztelarrak ez dagiguen erdaldundu. Ib. 469. Gastelar agintariakaz. Ag Kr 95. Ezkondu zan Gaztelerrian ta<br />
gaztelarren taiuan. Ag G 126. Gastelar mandazain batzukaz. Kk Ab I 15. Gastelar egin nai gaitubela. Enb 48.<br />
Lekunberrirat jiten da bertzalde gaztelar hanitz. JE Ber 36. Buruz ezer dezaketen gizonak, gaztelarrak. Ldi IL<br />
24. Gaztelar Santuaren Igoera ta Gaua. Onaind in Gazt MusIx 149. Zer esango lukete gaztelarrek horrelakorik<br />
ikusiko eta entzungo balute? MIH 82.<br />
v. tbn. Azc PB 96. Echta Jos 313. Or QA 198. EgutAr (ap. DRA). Akes Ipiñ 12. Berron Kijote 80.<br />
� Lengua castellana. v. gaztelania. Erromar, Pranzes, Gaztelar ta beste berbakuntzetan. Mg PAb 200.<br />
Gaztelarrez asko askorik ulertzen ez badet ere. Alz Burr 34.<br />
Gaztelaratu. � Ir a Castilla. � Ipar aisia gozo mee dator / Gaztelaratu egoia. AB AmaE 22.<br />
gaztelari (BN ap. A � VocBN). � "Bondon de futaille" VocBN.<br />
gaztelartu. � Hacer(se) castellano. � Nok esango dau ez gagozala / azalez gaztelarturik? AB AmaE 30.<br />
gaztelatu (VocCB, A). �1. Traducir al castellano. � Ona bada zelan gaztelatu biar dirian goiko berba joko aek.<br />
Mg PAb 200. �2. + gastelatu (AG; v. NeolAG). Hacer(se) castellano. � Geure lur maite dakustalako /<br />
gaztelatuta jarria. AB AmaE 3.<br />
gaztelatx. "(R), garguero, glotis. Gaztelatxera fan zaitak edana, lo bebido se me ha ido al garganchón" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
554
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaztelau (Lar, H), gastelau, gastelaun. � Castellano. Cf. RIEV 1925, 552 (carta a Peñaflorida, 1782): "Me están<br />
cada día estos Gaztelau motzes mortificando". v. gaztelar. � Gastelauna negia senar, oñean ar ta begian negar.<br />
RS 555. Gaztelauen erara hitzegin. Lar Cor 152. Alberdanian txita / aizariarekin, / Portugesa lastanga /<br />
Gastelaubarekin. GavS 35. Gaztelau ta erdaldun guztiak. Mg PAb 182. v. tbn. It Fab 207. Zab Gabon 53. Ez<br />
dugu, noski, esango gaztelauena bakarrik dela erdara. MIH 400. En DFrec hay 4 ejs.<br />
- GAZTELAU-ZALE. Partidario de los castellanos. � Gaztelau-zalea zelako edo [Etxepare]. MIH 282.<br />
gaztelaztu. � Pozik egoten zan don Pedro maixua, Juakiñen benetako zintzotasuna ikusita. Zozokillo gaztelaztu<br />
batzuk eta besterik ez giñan gu aren ondoan. Egan 1968 (1-6), 36 (Interpr?).<br />
gaztelera (Bera), gastelera. � Lengua castellana. v. gaztelania. � Erderak (gaztelerak) eta euzkerak duten alde<br />
izugarria. Ayerb EEs 1914, 229. Latiñetik parantsesa, italianoa, gastelera eta abar jaio diran lez. Ayerb EEs<br />
1916, 262. Arabetik gaztelerara itzulirik (Quijote IX). AIr RIEV 1928, 602 (Anab ib. 609 gaztelera; Or RIEV<br />
1929, 7 erderatzen, Ldi ib. 209 gaztelerazten). Gazteleraz idatzita dagoan euskalizti oni. Eguzk RIEV 1930, 468.<br />
Gasteleraz oso gitxi ekiyan. Kk Ab II 187. Gazteleraz idatzi zuen bere lana. Lf ELit 157. Itzulirik eman ditu,<br />
euskara eta gaztelera elkarren aldamenean. MEIG II 46. En DFrec hay 17 ejs.<br />
v. tbn. Or LEItz 33. Ldi IL 89. Etxde JJ 45. Basarri 179. Gazt MusIx 7. Berron Kijote 83.<br />
gazteleratu. � Traducir al castellano. � Paper guziak gazteleratzeko eskatu nion. Berron Kijote 111.<br />
gazteleraztu. � Traducir al castellano. � Arabiera bat-batean gaztelerazten zuala. Ldi RIEV 1929, 209 (Ar<br />
RIEV 1929, 7 erderatzen). Ezer kendu ez erantsi-gabe, gazteleraztu zezazkidala. Id. ib. 209.<br />
gaztelimuritu (Lar, H), gaztelimurtu (H), gaztelinburtu (H). � "Amancebarse", "amancebado" Lar. �<br />
Alkarganako duten amodiozko naitasunaren bidez gaztelimuriturik, bear ez litzakean aztaporen batean<br />
irristatuta erortea. Izt C 237. Gaztelimuritu oek Ama Eliza Santeak agintzen daben bezala lenbait len alkarri<br />
joerazorik. Ib. 238.<br />
gaztelu (gral.; Lcc, IC 447r, Urt I 347, Ht VocGr 339, Lecl, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H, Foix ap. Lh),<br />
gastelu (SP, Ht VocGr), gaztulu (R-is-uzt), kastelu (LE Doc voc). Ref.: A (gaztelu, gaztulu); Lrq; Iz R 307;<br />
Etxba Eib. �1. Castillo; plaza fuerte; palacio. "Mot peu connu, sauf dans des noms propres de la région S.O. de<br />
Barcus" Lrq. "Gáztulia diáun íriaren géinian, el castillo está encima del pueblo" Iz R 307. En Deen I 67 se<br />
encuentra "Gaster[..]uba, skantz". � Tr. Usado tanto al Norte como al Sur. La grafía -ll-, que usan Etcheberri de<br />
Sara (88) y Larreguy, podría ser etimológica. � Gaztellu et Meiana (1025). Arzam 253. Miguel de Gaçtelu<br />
(1100). Ib. 253. � Gaztelu Gebarakoan. Lazarraga 1159r. Anso Garziak gasteluori emun ez. TAV 3.1.10, 97.<br />
Flakoarenzat gaztelua (Pamplona, 1610). Ib. 3.1.21, 120. Gaztelu gogorra. EZ Man II 197. Baldin etsaia geure<br />
arimako gazteluan sartzetik nahi badugu begiratu. Ax 391 (V 256). Gazteluko garnizoin arraniatuaren gisa. Hm<br />
121. Adios gaztelia, adios iauregia. Tt Onsa 64. Palazio / Ala gastelua. Gç 68. Behatu diote Eskual-herriari<br />
hekien kontrako gaztelu hagitz gogor eta borthitzari bezala. ES 122. Ordian laidatürenago düzü xoxa txipi xar<br />
bat eziez gaztelü ürrhestatü bat. Mst I 24, 5 (SP iauregi edo palazio, Ch iauregi). Jaio zan gurasoen gazteluan.<br />
Cb Just 82. Gazteliaren olala. AstLas 27. Sion hura zen Jerusalemeren gaztellua bezala. Lg I 331. Lazaro<br />
Betaniakoa, Mariarén ta bere aizpa Martarén gaztelúkoa. "De castello". LE Io 11, 1 (Lç burguko, He, Dv, Ker e<br />
IBk herrikoa). Sartuko dira torre eta gazteluetan. AA III 478. Birrindu legijez gaztelu senduak. fB Ic III 293. Iru<br />
lorelis urrezko bere diñakoak gazteluaren gañean. Izt C 492. Gazteluko gakhoak zuri uzten darozkitzut. Laph 7.<br />
Beren jauregi edo gazteluko ateetan. Arr GB 11. Gaztelu-gordetzari [...] utzitzeko. Aran SIgn 9. Gaztelu zahar<br />
bat leihorik gabekoa. Jnn SBi 124. Gaztelu zaharren dorreak. StPierre 38. Emausko gaztelura. Inza Azalp 76.<br />
Oliteko gaztelu-yauregia. Zub 82. Gerezietako etxeñoa gaztelu egina zen mende baten buruko. JE Ber 33.<br />
Keltibertarren gaztelu antzeko errien bat. JMB ELG 73. Gazteluaren ormak. TAg Uzt 57. Dorre handi batekin<br />
badu gaztelu aire bat. Zerb Azk 11. Erriko sinismendunen gaztelu sendo, uriko betiko Jaunaren jauregi bikaiña.<br />
Erkiag Arran 194. Bizkaiak mendiz apainduriko / gaztelu zar bat dirudi. BEnb NereA 114. Bi dorre edo gaztelu<br />
ttipi. Ardoy SFran 152. Geroago ta ausartago zebillen neskatxaren gaztelua menderatzen. NEtx LBB 150.<br />
Girixtinoen gaztelu edo eliza. Lf in Casve SGrazi 12. Dracula kondearen Karpatoetako gaztelu izugarrian. MIH<br />
338.<br />
v. tbn. EgiaK 89. Mb IArg I 196. Monho 64. Zav Fab RIEV 1907, 92. Echag 22. Gy 175. Hb Esk 10. Lard 187.<br />
Dv LEd 158. Bil 76. Bordel 178. Xe 207. Zab Gabon 108. Elzb Po 195. AB AmaE 186. Elsb Fram 180. Ip Hil<br />
181. A BeinB 36. Azc PB 174. Ag AL 144. Goñi 24. Xikito 11. Iraola 44. Urruz Zer 52. Barb Sup 67. Ox 28. Or<br />
Mi 32. Laux AB 98. Etxde AlosT 106. Anab Poli 8. Arti MaldanB 210. Gand Elorri 56. Gazt MusIx 181. Etxba<br />
Ibilt 453. Ibiñ Virgil 104. Alzola Atalak 40. Lasa Poem 74. Azurm HitzB 50. Berron Kijote 55. Gastelu: INav 97.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 555<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� (Fig.). � Egiten duzu zeure baithan barrena milla pensu eta gogoeta, milla dorre eta gaztelu. Ax 161 (V<br />
108). Gaztelu egiten hari Espaiñian bazare. Gy 16 (cf. fr. faire des châteaux en Espagne). Aidean asmatutako<br />
gaztelu bat, orra. Vill Jaink 92. Ametsezko gaztelua egiazkotzat artu du-ta. Ib. 143.<br />
� (BN-ciz-mix, S ap. A; Arch VocGr, VocBN, Gèze, H), gastelu (SP). Prisión. � Baita presuner gaxoen<br />
halaber gaztelua. EZ Man I 15. Bidaltzen due gaztelu edo presidio batera. Mg CC 147. Biziko dira gazteluetan<br />
katez lotuak dabiltzanak bezala. AA I 569. Eta ni inozenta gaztelin etxeki. Etch 78. Ura sartzen digute /<br />
kupeletan preso / [...] orrela kulpa badu / gaztelura jaso. JanEd I 89. Ezarri zituen gaztelu zilho batean. Jnn SBi<br />
149. Ala Bastilla erori delakoz ez othe da orai gehiago gaztelürik? Bai eta franko. Mde Pr 49. v. tbn. Balad 217.<br />
�2. "(G, msLond), la parte superior de la espiga de trigo" A.<br />
- GAZTELU-ETXE. Casa-torre. � Anziñako gaztelu-etxe Loiolakoaren lenengo bizitzan. Aran EE 1885a, 72.<br />
- GAZTELU-GAITZ. "Ciudadela" Lar. Cf. Arti MaldanB 208: Ezkutatu ginen gaztelu gaitz batean. � Baionako<br />
Gaztelu-gaitz edo Ziudadelara. Izt C 394. Ainbat gaztelugaitz arkaitz zakarretan gizonek eraikiak. "Oppida".<br />
Ibiñ Virgil 85.<br />
- GAZTELU-NAGUSI. Alcaide, gobernador de una castillo. � Olakorik entzun-da kezkatu zan gaztelu-nagusia.<br />
"Castellano". Berron Kijote 55.<br />
- GAZTELU-ONDO. Espacio próximo a un castillo. � Ala hirietan, ala gaztelu ondo zonbaitetan. "Près de<br />
certains forts". Ardoy SFran 317.<br />
- GAZTELUPE. (En casos locales de declinación en sing.). Zona situada bajo un castillo. � Irutxuloko /<br />
gaztelupeko / joxemaritar zar eta gazte. S. Baroja EE 1884a, 53. Berreun gudari oso sumin / gaztelu-pian dagoz<br />
illik. Laux AB 100.<br />
- GAZTELU-TXORI. "(G-azp), un pájaro" A.<br />
gazteluar. v. gaztelar.<br />
gazteludun. � Castellano, señor de un castillo. � Gaztelu-dunen askazi direlakotz aurkitu. 'Avec des<br />
châtelains'. Monho 60.<br />
gazteluratu. � Ir al castillo. � Beltran gazteluratu zanean. Etxde AlosT 49.<br />
gaztelutar. � Habitante de un castillo. � Gaztelutarrak noizpeinka azaldu oi dira kalean. Etxde AlosT 40.<br />
gaztelutsu. � Abundante en castillos. � Gaztella, gaztellua edo jauregi, eta gaztellutsua. ES 88.<br />
gaztelutto. "Châtelet" H.<br />
gaztelutu. �1. "Encastillarse" Lar y Añ. �2. (Chaho, H). "Fortifier, en construisant des châteaux, des<br />
forteresses" H. �3. "Enfermer, emprisonner dans un château ou y être emprisonné" H.<br />
(gaztelutxarko). "Nombre que dan en Artajona y Larraga al avefría o frailecillo" VocNav.<br />
gaztelutxo (Lar, H). � Dim. de gaztelu. "Castilluelo", "fortín" Lar. � Or-emen [paretak] gaztelutxoak zituela.<br />
Lard 542. Zeñak [lau etxe-santuak] izan biar zuten lau gaztelutxo, infernuko etsaiari guda [...] egiteko. Bv AsL<br />
184.<br />
gazteluxta. "Châtelet" Dv.<br />
gazteluzain (Chaho), gazteluzai (Chaho), gasteluzain (SP, Ht VocGr). � Alcaide de una prisión. "Geôlier,<br />
concierge" SP. � (Chaho, Dv � A, H), gazteluzai (Lar � Chaho y H). "Castellano, alcaide" Lar.<br />
"Commandant, gardien d'un fort" Dv.<br />
gaztena. v. gaztaina.<br />
gaztentza. � Juventud. � Zarzerik ekusiko ez duen gaztenza. Mb IArg I 241.<br />
gazteñi (S ap. EI 139). � Dim. de gazte.<br />
gazteño (AN-arce, L-arcang, BN), gazteino, gasteño (BN-ad). Ref.: EI 139. � Dim. de gazte. � Sagu gazteino<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
556
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
eta deus guti yakin bat. Gy 218. Dama gazteño batekin. Etcham 150. Gazteño gaixoak! Or Mi 64. Zuhatz argal<br />
gazteño batzu. JE Ber 24. v. tbn. TAg Uzt 109. Etxde JJ 235. Erkiag Arran 177. Balad 211.<br />
gazteria (gral.; Urt I 29, Ht VocGr 373, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H, VocB), gasteria (AN-ulz; Darric ap.<br />
DRA), gaztedia (-ixa V-gip), gazteteria (-ri V-m). Ref.: A (gazteri, gaztetegi); EAEL 36; Etxba Eib (gaztedixia);<br />
Elexp Berg (gaztedixa, gazte(r)ixa); Gte Erd 131. � Juventud, gente joven. "Jeunesse" Arch VocGr, VocBN y<br />
Gèze. Azkue da gazteri (cf. -eria en BeinB 64) a causa seguramente de una conjetura etimológica: como var. de<br />
gaztedi, y no con suf. de origen románico (v. Morf 101). v. gaztedi, GAZTE-JENDE. � Tr. Más frecuente al<br />
Norte; se documenta desde principios del s. XVIII (al Sur no lo encontramos hasta la segunda década del XIX).<br />
Los autores guipuzcoanos, y en el s. XX parece que tbn. los vizcaínos, emplean la forma sin -a constitutiva. En<br />
DFrec hay 112 ejs. de gazteria. � Eskual-Herriko gazteriari. ES 175. Gazteriari irakhasteko kargua dutenei.<br />
CatLav A 1r (V 2). Batuten dabee gazteerija andi bat. JJMg BasEsc 118. Emen gazteria / amaren sabeletik /<br />
dator ikasia. Echag 139. Nere Euskal-Erriko / gazteri ederra. It Fab 16. Tolosako gazteria. Izt Po 138. Damurik<br />
gazteria dela arinskoa. Hb Esk 132. Gazteririk ederrena. Lard 147. Hanko jente gazteriak beltzez beztitzen.<br />
ChantP 286. Zahartzera goazinei darraikigula gazteria. HU Aurp 220. Gasteri indartsua. Ag Kr 22. Hanbat<br />
gaixtoago apezen menean gazteria idukiko duen erresumarentzat! JE Bur 55. Etxeko jaunari herritar gazteriak<br />
egin pesta batez. Ox 192. Gure gazteria ezkerretara. Or QA 92. Gaurko gazteri ardura bakua. SM Zirik 31.<br />
Bainan gure etxeak, gazteriaz husten ditutzu! Larz Iru 26. Gazteri guzia jario negargarrian. NEtx LBB 32.<br />
Gazteriako gizunak. 'Nos jeunes hommes'. Casve SGrazi 146. Arrisku bat ikusten dut gure gazteriarentzat. MIH<br />
88.<br />
v. tbn. AstLas 62. JesBih 408. MarIl 114. Laph 87. CatS VIII. Prop 1876-77, 90. Zby RIEV 1908, 86. Arb Igand<br />
157. Itzald II 144. Mok 13. Etcham 126. Zub 111. Zerb IxtS 101. Lf Murtuts 44. Erkiag Arran 31. Akes Ipiñ 23.<br />
Ardoy SFran 102. Xa Odol 237.<br />
� Juventud (época). v. gaztaro. � Gure gazteriko egun alaiak joan zitzaizkigun. Ag G 193. Bere gazterian<br />
bezain trebe eta arinki. Zub 86.<br />
gaztero. v. 1 gaztaro.<br />
gaztetasun (V, G, AN, L; SP, Urt I 215, Ht VocGr, Lar, Añ, Lecl, Dv, H, VocB), gaztetarzun (BN, S, R; VocBN,<br />
Gèze), gastetasun (L-côte; Volt 45, LE Doc voc, Darric ap. DRA), gaztedasun, gaztarasun (Urt I 215). Ref.: A;<br />
EI 155; Gte Erd 131. � Tr. Empleado tanto al Norte como al Sur, aunque con frecuencia algo mayor por los<br />
septentrionales (especialmente en la acepción de 'edad juvenil'). Además de la forma más general gaztetasun,<br />
hay gaztetarzun en Tartas, Eguiateguy (250), Salaberry y Samper, gaztedasun en Haraneder y Aguirre de<br />
Asteasu (junto con gastetasun y gaztetasun respectivamente), y gaztarasun en Urte (gen 46, 34). En DFrec hay 5<br />
ejs. de gaztetasun. �1. Juventud, cualidad de joven. � Nehork hire gaztetasuna eztezala menosprezia. Lç 1 Tim<br />
4, 12 (He gastetasun, TB, Dv, Ol y Ker gaztetasun). Bethiereko halaber duke gaztetasuna. EZ Man I 134.<br />
Manera berean alferkeriarena [bazka] da gaztetasuna. ES 186. Bere gaztetasuna dela kausa barur egitera<br />
oraino obligatuak ez direnak. CatLav 386 (V 185). Gaztetasuna, zartasonik bage (Munarriz, 1749). FLV 1989,<br />
110. Gaztetasunaren fuliak. Brtc 269. Ez gaztetasunak, / hain guti osasunak / ez dute nihor eman / herioaren<br />
gerizan. Monho 140. Amábi fruitu gloriáko berextentú [...] 2.ª Gastetasúna zartugábe. LE Doc 250. Begiratu<br />
biar baneutsa neure gaztetasun ta bere eskarijai. Mg PAb 211. Gaztetasunaren subari ezarten deutsazu<br />
ardauaren suba. fB Olg 90. Ez prestutasunak, ez gaztetasunak. Gy 168. Bere gaztetasun, dohain eta edertasuna.<br />
Hb Egia 103. Gaztetasunak bainerabila airean ainhara bezala. ChantP 70. Gaztetasuna zoroa da. A BeinB 63.<br />
Ez nabill arrotuta / gaztetasunez. AzpPr 44. Zorionez zuten alde beren gaztetasunaren iguzkiko sua. JE Bur 208.<br />
Odol beroa, kemena, indarra, gaztetasuna. Ag G 253. Zerbait burrukari ta zoruak, gastetasunak eztau parkatzen<br />
ba-ta. Kk Ab II 164. Gaztetasun betearen billa abiaturik, gaztaroa il dute. Txill Let 28. Gaztetasun ber bera<br />
zera. Basarri 71. Gaztetasunez dirdari narraz dabillenean [sugea]. Ibiñ Virgil 103. Gaztetasuna ta odola ditu<br />
lagunik onenak ortan. NEtx LBB 21. Gaztetasunaren ezinegon larri atsegina. MIH 297.<br />
v. tbn. Mb IArg I 185. Astar II 96. Bordel 107. AB AmaE 395. IArt Itzald II 38. Or Mi 3. Etcham 43. ABar Goi<br />
70. TAg Uzt 53. Mde Pr 158. Zerb Azk 45. Erkiag Arran 67. JEtchep 114. BEnb NereA 43. And Auzta 83. Etxba<br />
Ibilt 475. Gastetasun: Mih 13. Laux BBa 32.<br />
�2. (AN-ilzarb ap. Bon-Ond 167; Ht VocGr 326, Dv, H). Juventud, edad juvenil; edad temprana. "Adolescence"<br />
Ht VocGr. "Temps de la jeunesse" Dv. v. gaztaro. � Horiak guziak begiratu zitiat neure gaztetasunetik. Lç Mt<br />
19, 20 (TB gaztetasun, He gaztedasun, SalabBN y Samper gaztetarzun; Ip gaztezaro, Hual gaztezutudanik, Ol<br />
gaztetanik). Gastetasuna alferra, zahartasuna nezesitazua da. Volt 263. Nola biziaren lehen partea deitzen baita<br />
gaztetasuna. EZ Man II 181. Zeure gaztetasuna, adinik hoberena. Ax 181 (V 123). Gaztetarzunian, zaharzian.<br />
Tt Onsa 58. Bere gaztetasuneko denbora. ES 185. Zer egiten zuen bere gastetasuneko urthetan. CatLav 50 (V<br />
33). Igarorik [...] bere gaztetasuna [...] bakartasun nekezkoan. Añ NekeA 235. Gaztedasunean [...] atsegiñ<br />
txarren gura. AA III 625 (329 gaztetasun). Hunen gaztetasuneko krimez. JesBih 462. Eta iltzen oi dira /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
557
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaztetasunean. It Fab 79. A nere gastetasunaren oroipen lotsagarri tristea! Jauregui 235. Zeure ume denpora ta<br />
gaztetasunetik. Ur MarIl 53. Gaztetasunak labur ditu mugarriak. Hb Esk 183. Gaztetasuna ta zartzaroa. Ag G<br />
205. Zure gaztetasuna iragan, nik bezala, jostetetan. Barb Sup 53. Gaztetasuna behar baitugu zoin gur'aldian<br />
pasatu. Ox 190. Gaztetasuna: [...] sasoinik ederrena. JEtchep 14. Gaztetasunaren erdian. Vill Jaink 111.<br />
Primaderaren iduria da gizonen gaztetasuna. Xa Odol 198. Zartasuna baliosa da, gaztetasuneko falten<br />
erremediatzeko (B). Inza NaEsZarr 2201.<br />
v. tbn. SP Phil 507. He Gudu 77. Mb IArg I 130. Lg II 126. Brtc 116. VMg 29. Laph 235. Arr May 91. Elzb PAd<br />
15. Zby RIEV 1908, 84. Jnn SBi 95. HU Zez 104. ArgiDL 54. Zub 121. Tx B I 269. Aitzol in Laux BBa X. JE Ber<br />
63. ABar Goi 59. Etxde JJ 98. Anab Aprika 21. Lab SuEm 180. NEtx LBB 82. Uzt Sas 197.<br />
�3. Juventud, gente joven. v. gazteria. � Heuskal-Herrian gaztetasunaren irakasteko kargua dutenér. Lç ABC<br />
A 2r. Iuventutis cotem, gaztetasunaren zorrotz-harria, zeren gaztek han bere indarra eta antzea frogatzen [...]<br />
baitzuten. Ax 29 (V 17; cf. ES 186 gazteriaren zorrotz-harria). Zan Asisko jendiak esaten zuanez gaztetasunaren<br />
loria. Bv AsL 26. Ez dakit xuxen gutietsirik oraiko gaztetasuna. Xa Odol 320.<br />
gaztetegi (V arc. sg. A). �1. Juventud (época). � Txoria, gaztetegian ezpadagik abia, zaarza gatxen eldu dok<br />
ire bizia. "En mocedad". RS 396. �2. "(G, ...), la juventud, conjunto de jóvenes" A.<br />
gaztetto (V-oroz, AN-araq-ulz-arce-erro, Ae, BN-mix-bard, S; Dv), gastetto (AN-olza). Ref.: EI 139. � Dim. de<br />
gazte. v. gaztetxo. � Haur gaztetto bat. ES 385. Gaztetto direlarik untsa diziplina. ChantP 8. Birjina gaztetto<br />
bat zegoen / Kreazale Jaonaren othoitzen. UNLilia 4. Aitetamak [Bastillan] zerrarazi zien gizun gaztetto bat.<br />
Mde Pr 49.<br />
gaztetu (gral.; Lcc, SP, Urt II 96, Lar, Añ, Lecl, Dv, H, VocB), gastetu, gaztatu (Urt II 96). Ref.: A; Lrq; Iz Ulz<br />
(jangoikuak); Elexp Berg. �1. Rejuvenecer, hacer(se) más joven. "Enmocecerse" Lcc. "Devenir jeune" SP.<br />
"Rejovenecer", "remozarse" Lar. "Mejoratuik zaude zu aspaldin, gaztetu intzara" Iz Ulz 435. v. birgaztetu. �<br />
Oraindikan bizkorra zeagok [euskara], gaztetzera zeak. Lar DT CCIV. Eman balekiote gastetzea [zarrei] (104).<br />
LE-Ir. Geure Euskerako berbeeta nausi, maite, zaar, gaztetu. fB Ic I VIII. Euskara gaztetzerik / Ez baitzuten uste.<br />
Izt Po 141. Illabete onetan gaztetu da oso. Apaol 121. Hogoi urtez bederen gaztetuak. HU Zez 58. Gizonik<br />
zarrenak gaztetzen dituan gaba. Ag G 226. Zearo gaztetuta. Lab EEguna 111. Hil edo gaztetu. Iratz 133. Gizon<br />
illezu izanak etzaitu berez batere gaztetzen. Or QA 150. Gaztetu egin nau Parisek. Txill Let 116. Gaztetu egin<br />
dira gaur kanpoak. Alzola Atalak 83. Ikusten du bere burua gazteturik. MEIG I 163.<br />
v. tbn. Bordel 107. Gy 266n. AB AmaE 373. Xikito 11. Urruz Zer 41. Barb Sup 65. Enb 142. JE Ber 87. Lek<br />
EunD 27. TAg Uzt 203. Zait Plat 42. Gand Elorri 51. Lasa Poem 83.<br />
�2. "Adulto, gaztetua" Lar.<br />
gaztetxo (V-ger-arr-m-gip, G, AN, L-sar-arcang; Urt I 216, Lar, Añ, H), gaztetxu (V, G-azp-nav; H), gastetxo<br />
(V-ger-arr-gip), gastetxu (V-ger-arr-arrig-gip), gaztexo (AN-erro). Ref.: EI 139. � Dim. de gazte. "Mocito",<br />
"mozalbete" Lar. � Tr. Propio de la tradición meridional; al Norte sólo hay un ej. de Etcheberri de Ziburu. �<br />
Idiko gaztetxoak. EZ Eliç 333. Gaztetxoa zan orduan. Cb Just 27. Praile gaztetxu edo sartubarrijak. Mg PAb<br />
125. Erbi gaztetxoak. Mg in VMg 109. Gaztetxoa zala gerran oitutako Filistintar bati arpegi emateko. Lard 165.<br />
Dantzan dabiltzan gaztetxo batzuk. AB AmaE 466. Atera ez zitzan beren lurretik, erro gaztetxuak etenik. Bv AsL<br />
196. [Arrai] abek gaztetxoak, txikitxoak dirala oraindik. Muj PAm 44. Zar, gaste ta gastetxu. Enb 65. Aritzlandare<br />
gaztetxoak. Munita 43. Gero beste alaba gaztetxoagoa. Ugalde Iltz 18. Ez zaite dantzaz geiegi itxutu,<br />
gaztetxo. MAtx Gazt 70. Neska mutil gaztetxoei irakurtzea komeni ez zaizkien hamaika gauza. MIH 298.<br />
v. tbn. AA II 226. Echag 210. Izt C 505. Ud 67. Arr May 147. Moc Damu 10. Echta Jos 214. Ag G 60. Urruz Zer<br />
119. Ill Testim 6. ArgiDL 27. FIr 133. Aitzol in Laux BBa VI. Or Eus 36. Lek EunD 27. TAg Uzt 7. Zait Sof 167.<br />
Etxde JJ 218. Anab Poli 82. SM Zirik 50. NEtx LBB 93. Berron Kijote 137. Gaztetxu: fB Ic II 288. Zav Fab<br />
RIEV 1907, 537. Ur BulaAl 46. A BGuzur 109. Itz Azald 137. Laux BBa 118. Eguzk GizAuz 31. Gand Elorri<br />
198. Erkiag BatB 37. BEnb NereA 32. Etxba Ibilt 474. Gastetxu: Kk Ab II 86.<br />
- GAZTE-GAZTETXOTATIK. Desde muy joven. � Gazte gaztetxutatik / beti elexara. Zav Fab RIEV 1909,<br />
38.<br />
- GAZTETXORIK. Siendo muy joven. � Gaztetxorik ene irakatsi Greziko ele-ederra, zergatik nuan iguin. Or<br />
Aitork 25.<br />
- GAZTETXOTAN. De muy joven. � Au ez egiñagatik mugonez ta gaztetxotan. VMg 58. Erakutsi neutsuzula<br />
gaztetxutan eureen bizitzaak. JJMg BasEsc 227. Ume ta gaztetxutan. Erkiag BatB 135.<br />
- GAZTETXO(TA)TIK. Desde muy joven. � Gaztetxutatik artu nituban asmuetan. JJMg BasEsc 216. Zan<br />
gaztetxutatik guztiz otzan ta esanekua. Ur MarIl 100. Gaztetxotik ibilli zan, bere gogoz, Araozko basoetan. Ag G<br />
250. Gastetxutatik bere biotza / Jaunari opaldua da. Enb 151.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
558
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaztetza (VocCB � Dv). � Juventud. � Bere gaztetza. Aran SIgn 5. Arevalon gaztetzako urteak igaro zituela.<br />
Ib. 5.<br />
gaztetzaro. v. 1 gaztaro.<br />
gaztetze, gastetze. � Rejuvenecimiento. � Arranoaren berritzearekin konparatzen duen arimaren gastetze<br />
berria. SP Phil 31 (He 30 arranoaren berriz gaztetzearekiñ).<br />
gaztexko (V-ger, G-bet, AN-gip-5vill-ulz-erro, Ae, Sal), gaztesko (V-arr-m, AN-olza; Dv), gazteixko (R). Ref.:<br />
A Morf 310; EI 139. � Dim. de gazte. � Eskas zuen gauza bakharra zen adina: gaztexko zen oraino. Prop 1903,<br />
150. Apez-jauntziarekilako gizon ttipi gaztesko bat. JE Ber 57. Nahiz orduan oraino gaztesko ginen apez baten<br />
jujatzeko. Zerb Azk 77. Haurrak gaztexko munduan utziz / hil den aita baten pare. Xa EzinB 44.<br />
gaztexo. v. gaztetxo.<br />
gaztezale. � Amigo de los jóvenes. � Santa Ageda bere egun-aurrean / da gazteen adiskidea [...] / a da gau<br />
gazte-zalea! Azc PB 63.<br />
gaztezaro. v. 1 gaztaro.<br />
gaztezutu (AN-olza, R-vid; Aq 280), gaztezitu (AN-ulz-olza, Sal, R), gastezutu (AN-egüés), gaztizitu (Aq<br />
889). Ref.: A (gaztezitu, zutu); Bon-Ond 167; Iz Ulz (gaztezittuen). � Juventud (época). "Gaztezutuan eztena<br />
troteatan, zarzaroan ikasi beardu galopeatan (R-vid)" A s.v. zutu. v. gaztaro. � "Eman bear zaiola adinai<br />
berea". Gastezutuas diote ori (257). LE-Ir (s.v. errantto). Koriek guziuak guardatu tur ñore gaztezutudanik.<br />
Hual Mt 19, 20 (Lç gaztetasun, Samper gaztetarzun). Aren gaztezutiuan, kemenko mitilek egiten emon zein bi<br />
kuadrilla. Mdg 126. Zomait neskato ere faten zen ene gaztezutuan. ZMoso 36.<br />
gaztiatu. v. gaztigatu.<br />
gaztigagarri (T-L), gastigagarri (H). � "Qui mérite d'être châtié, corrigé" H. "Punissable" T-L.<br />
gaztigalari. "Animadversor, gaztigatzaillea, gaztigalária" Urt II 102.<br />
gaztigaldi. � Castigo. � Agian populua fazegatuko zela, ikusten ahal bazuen Jesusek izatu zuela gaztigaldi bat<br />
ona. Jnn SBi 28.<br />
gaztigamendu (Chaho). � Castigo. � Baldin gaztigamendurik sufritzen baduzue, Iainkoa bere haurrei anzo<br />
presentatzen zaizue. Lç He 12, 7 (He korrekzione, TB gaztigu, IBe zentzadura). Gure gainera igorri dituán<br />
gaztigamenduetarik. Lç Ins A 5v. Bego zure gastigamendua ene gainean. SP Imit III 50, 5 (Mst gaztigia).<br />
gaztigapen, gaztiapen (Dv � A). � Aviso. "Action de mander" Dv.<br />
gaztigar. v. astigar.<br />
gaztigarazi. � Hacer castigar. � Alde baterat libratuko zuen baino lehen gaztigaraziren zuela [Jesus]. Lg II<br />
271.<br />
gaztigari. �1. Consejero. � Berzen gaztigari inzan, orai adi gaztiga. E 243. �2. Castigador. v. gaztigulari. �<br />
Eta gure gorputzén aiták gaztigari ukhan ditugu, eta reberenziatan eduki ditugu. "Chastieurs". Lç He 12, 9 (He<br />
korejitzaille, IBk zentzatzaile).<br />
gaztigatu (G, AN, B, BN, Ae, S; Ht VocGr, Lar, Añ, VocBN, H, VocB), gaztiga (Lar), gaztiatu (BN-lab; Chaho,<br />
Dv, A), gaztiratu, gastigatu (AN-egüés-ilzarb; SP), gastiatu (SP, Lh), gaztigetu (B), gaztietu (B), gastigetu<br />
(AN-olza), kastigatu. Ref.: A; Bon-Ond 159, Bon ms.; Izeta BHizt (gaztietu); Gte Erd 131.<br />
� Tr. Al Sur se da la distribución de variantes gaztigatu 'avisar' / kastigatu 'castigar'; hay pocas excepciones --<br />
Lazarraga, Refranes de Garibay, Beriayn, Iturriaga e Iza--, en que gaztigatu se emplee para 'castigar'. Al Norte<br />
hay una distribución similar entre gaztiatu y gaztigatu, en Gasteluçar, Larreguy, Duvoisin, Joannateguy e<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
559
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Hiriart-Urruty; no hay oposición formal, sin embargo, en Dechepare ni en Axular. En estos dialectos sólo<br />
hallamos kastigatu en Voltoire (con el sentido de 'avisar, dar a conocer'), Archu (además de kazt-) y Bordel. La<br />
forma gaztiatu la emplean al Sur Zinkunegi (Crit 51), Orixe y Villasante. Hay además gaxtigatu en Garibay y<br />
gaztiratu en Orixe (QA 40). En DFrec hay 3 ejs. de gaztigatu, uno de gastigatu y uno de kastigatu.<br />
�1. Avisar, notificar; hacer saber. "Mander" Ht VocGr y Dv. "Avisar", "amonestar", "apercibir" Lar y Añ.<br />
"Mander, envoyer une commission (dialecte labourdin)" VocBN. "Notificar de lejos" VocB. � Tr. Documentado<br />
desde Dechepare en textos guipuzcoanos, alto-navarros y septentrionales (no suletinos). En Dechepare aparece<br />
sin formas de dativo, con aux. trans. o intrans. (cf. gaztigatu nazazu en Zab Gabon 79, que parece deberse a un<br />
fenómeno más moderno de confusión de auxiliares). Su frecuencia disminuye en el s. XX, especialmente al<br />
Norte, donde no encontramos ningún ej. de dicho periodo. � Izterbegi duien oro nitan bedi gaztiga. E 233. Bada<br />
orai gaztigezak, aldiz, eure buria. Ib. 245. Maia ta bide luzea, gastigaturik. RS 549. Jauna: zure señoriaren<br />
kutuna nuen errezebitu eta zerbait berri freskorik gastigatu nahiz dut tardatu errespuesta egin gabe. (c. 1597).<br />
FLV 1993, 464. Erregeren maiestateak gastiga badeza dozena bat unzi Lapurdik bidaldu behar lukeiela. Ib. 465.<br />
Goranzi kastigatzen derautzute. "Se recommandent fort à vous". Volt 202. Esan dit gaztiga degizudala<br />
naiztebala monja zeran (Azpeitia, 1622). ConTAV 5.2.9, 126. Gaztigatu zeraukan bere emazteari [...] etzezala<br />
halako erremediorik har. Ax 407 (V 265). Gastigatuko derauzut non bainiz (Carta de un labortano, 1664). ETZ<br />
48. Zer aita Eternalak / zuen gaztiatu? Gç 68. Gaztigatu zenidan espantatzen ziñela (1693). ConTAV 5.2.9, 138.<br />
Bere milagroa gastigatu zion. Cb Just 67. Nola gauz oek gertatu oi diran ez jakiñean, ez dira gaztigatzen iñora.<br />
AA II 21. Gaztigatu genduben / txit ondo giñala. Echag 69. Aldeaurrez batak besteari gaztigatu. Izt C 243.<br />
Gaztigatu zaiozu zugana etortzeko. Lard 498. Gaztiatuko diote maiz ethor dadin. Hb Egia 65. Eta aurkhitu<br />
dukezuenean, gaztia dizadazue. Dv Mt 2, 8 (Lç, Ip jakineraz(i), He adiaraz, TB y SalabBN yakinaraz(i), Ur<br />
jakin erazo, Samper eman [...] abisu, Hual abiso emon, IBe adierazi). Emazte saldu infame eta Golok gaztigatu<br />
dion bezelakotzat bide zauzka. Arr GB 28. Gaztiatu zioten hekien hiriak etzuela [...] harrasirik. Jnn SBi 89.<br />
Ezpaitziguten gaztiatu andik aldegitekorik. Or SCruz 67. Gaztiga dezaiela [...] etorri ez ditezen. Ir YKBiz 308.<br />
Zerbait berri baldin bada, gaztigetuko dazuet. Izeta DirG 84. Etorri nai duen anaiari gaztiatzen zaiona. Vill in<br />
Gand Elorri 15.<br />
v. tbn. Cb Just 111. Mb IArg II 269. GavS 21. AA III 420. Aran SIgn 61. Zab Gabon 39. Prop 1906, 27. Goñi<br />
84. Eguzk RIEV 1927, 428. Lab EEguna 68. Sabiag Y 1934, 32. Or Eus 135. TAg Uzt 154. Zait Sof 114. Etxde<br />
JJ 250. Osk Kurl 25. Arti MaldanB 203. Gaztiatu: Lg I 323. HU Aurp 111. Gastigatu: LE Kop 95.<br />
�2. (BN, S; SP, Urt II 104, Ht VocGr 339, Lecl, VocBN, Gèze, Dv), gastigatu (Ht VocGr, Arch VocGr, H),<br />
gaxtigatu, kastigatu (-au V-gip, Ae; Lcc (-du), Lar, Añ, H), kaztigatu. Ref.: A; Bon ms.; Elexp Berg (kastigau).<br />
Castigar. � Tr. Documentado desde Dechepare, es usado tanto al Norte como al Sur. Su frecuencia disminuye en<br />
el s. XX, especialmente al Sur, donde apenas encontramos ejs. � Zure eskuiaz dakuskidan heiek gaztigaturik. E<br />
237. Maite duena Iaunak gaztigatzen dik. Lç He 12, 6 (He gastigatzen, TB y Dv gaztigatzen; IBk e IBe<br />
zentzarazten). Atrebimentuz usadu neben; / banago gaztigaturik. Lazarraga 1171v (no es seguro que en éste o en<br />
alguno de los otros ejs. de este autor que citamos no tenga el sdo. de 'avisar'). Dama kurelau, arren, efinzu / oi<br />
ondo gaztigaturik, / sekula bestek oi eztagian / artu atrebimenturik. Ib. 1184r. Gaztigaduta mansarik [ifini]. Ib.<br />
1177v. Erraz zaozk[e] / oi ondo gaztigaturik, / Jaun Zerukoak / onela permitidurik. Ib. 1202r. Bretoe gaiztoen<br />
bekatuak kastigatzen. (Cantar de Bretaña). ConTAV 5.1.1. Gaxtoa gaxtigaetan daki. RG B 55. Ez nauzu<br />
gaztigatu nahi izatu. Mat 227. Gaztiga ditzagun geure bekhatuak. Ax 144 (V 95). Semeak kastigetako. Cap 94.<br />
Haragiaren gaztigatzeko. Tt Arima 68. Jangoiko onipotenteak daki kastigatzen (Urdanoz, 1687). ETZ 53.<br />
Zergatik kastigatuko nauzun. El 20. Has zaite ene gaztigatzen. Brtc 121. Zetarako nozue / alan kastigetan? Zav<br />
Fab RIEV 1907, 538. Mundu onetan bertan bere kastigau. Ur MarIl 30. Jainkoak oien bitartez Israeltarrak<br />
kastigatu nai zituen. Lard 150. Egur bagarik jaunak / kastigetan daki. AB AmaE 238. Jostirudi au [...]<br />
aurkeztaratuko balu iñork, legez kastigatuba izango litzake. Moc Damu 2. Garrazki gaztigatu zituen Rusoak.<br />
StPierre 35. Ziorkatua (kastigatua). Inza Azalp 111. Kastigatzera bildur ezpanitz / esango nuke izena. Tx B I 53.<br />
Nahi izan ninduten gaztigatu. Xa Odol 267. Gaizkia gaztigatzen du. Lf CEEN 1973, 132.<br />
v. tbn. Ber Trat 111v. EZ Noel 155. Harb 323. Gç 43. Bp I 103. Iraz 62. Mst III 52, 1. Lg II 232. CatLan 87. Dh<br />
168. JesBih 451. Jaur 111. It Fab 153. Dv LEd 162. Laph 71. Arch Gram 56. Jnn SBi 58. Elsb Fram 59. Lap 403<br />
(V 184). HU Zez 209. Arb Igand 74. CatJauf 32. Etcham 186. Barb Leg 133. Zerb IxtS 64. Ardoy SFran 173.<br />
Gastigatu: Ber Doc 164v. EZ Eliç 179. O Pr 169. SP Phil 237. Arg DevB 234. Gç 71. Ch III 50, 6. Bordel 197.<br />
Iza EE 1881a, 240. Kastigatu: Cap 94. OA 67. Cb EBO 18. Mb IArg I 72. Ub 52. Mg CC 254. Gco II 48. LE<br />
Ong 54r. AA I 434. fB Ic II 237. JJMg BasEsc 8. Astar II 101. CatB 73. CatLlo 58. CatBus 49. Bordel 183. Arch<br />
Fab 99. Legaz 40. Zab Gabon 100. PE 46. Bv AsL 154. Arr May 154. Itz Azald 190. Goñi 73. Altuna 99. Gand<br />
Eusk 1956 (I), 220. Arti Tobera 289. Uzt Noiz 126. Kaztigatü: Arch Gram 57.<br />
� (Fig.). Golpear. � Inoizkoak baino kolpe pizkorragoekin kastigatzen du atabala. Arti Tobera 265.<br />
�3. Corregir, enmendar (no ref. a personas). � Bigarren Edizionia arra ikhusia, gaztigatia, emendatia. Arch<br />
(ap. MIH 237).<br />
- GAZTIGATU ERAGIN. Hacer castigar. � Deungatzat kastigau eragiten dabelako. fB Ic II 164.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
560
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaztigatzaile (Lar, Añ), gaztiatzaile (Dv). �1. "Amonestador", "monitor" Lar. "Celui qui mande" Dv. �2. (Urt<br />
II 102, T-L), gastigatzaile (H), kastigatzaile (Lar, Añ), kastigezale. Castigador. "Punisseur" T-L. �<br />
[Gaiztakerien] kastigatzallerik ezpaliz. Mb IArg I 122. Nere kastigatzalle izugarria Jaungoikoa da. Arr GB 143.<br />
Siñestatzen dut dela onak premiazalia zeruko gloriekiñ eta kastigezalia gaistoak infernuekiñ. CatUlz 54. v. tbn.<br />
Kastigatzalle: Lard 7. Etxba Ibilt 470.<br />
gaztigatze. � Aviso, acto de avisar. � Berela gaztigatze ori aisa egin zuten. Or Aitork 162.<br />
gaztigazio, kastigazio. � Mortificación. � Kastigázioa, gorputzarén kóstus satisfazio ematendá Jangoikoai. LE<br />
Ong 50bis.<br />
gaztigu (G, AN, BN, S ap. A; Lar, Añ, H, VocB), gastigu (H), gaztigo (H). � Tr. Los autores meridionales<br />
suelen emplear gaztigu para 'aviso', y kastigu para 'castigo'; como excepción, encontramos formas en ga- para la<br />
segunda acepción en Beriayn, Urquizu, Moguel, Orixe y Aresti (alternando en casi todos ellos con ka-) y un ej.<br />
no del todo claro de kastigu para la primera en Udarregi. Al Norte sólo lo hallamos con k- inicial en Eguiateguy<br />
(201) y Goyhetche.<br />
�1. Aviso; consejo. "Castigo, aviso, amonestación" Lar. � Amorosen gaztiguia. E 85 (Lfn traduce 'critique des<br />
amoureux', tal vez por estar precedido de gen.). Oi ez kargadu / nork bere konzenziarik, / Jaunak ez digun / oi ta<br />
gaztigu besterik. Lazarraga 1203r (hablando de una catástrofe; podría significar tbn. 'castigo'). Hon lizaten<br />
gaztigurik agian enzun liroite. Ib. 85. Enzungor egin badiezu Jaunaren gaztiguai. AA III 471. Datozen kastiguai<br />
/ biar zaie eldu. Ud 103. Ainbeste isill mandatu eta gastiguaz iñolako konturik egiñ gabe. Arr May 52. Gaztigu<br />
edo konsejuak eman. Ib. 119. Euskeraz ipiñitako gaztigubei (telefonemai). EEs 1916, 95. Edestia egiaren antza<br />
da [...] orain-oraingo ikasbide ta gaztigua. "Ejemplo y aviso" (Quijote IX). Anab RIEV 1928, 611 (AIr ib. 605<br />
oarmen ta eginbide, Or RIEV 1929, 8 erakusburu ta argibide). Beragana juateko gaztigua bialdu. Otx 176.<br />
Ametsetan gaztigu bat izanik. Ir YKBiz 31. Neuregana itzultzeko gaztigua. Or Aitork 169. v. tbn. Lg I 371. Izt C<br />
308. Lard 453. Zink Crit 52.<br />
�2. (BN, S; SP, Urt IV 275, Ht VocGr 339, Arch VocGr, Gèze, Dv), gastigu (Chaho, H), gastigo, kastigu (Vgip;<br />
Lar, Añ, H), kastigo (V-ger), kaztigu, kaztigo. Ref.: A; Holmer ApuntV (kastigo); Elexp Berg (kastigu).<br />
Castigo. "Castigo, pena" Lar. "Aniloa emoten euskun kastigoz (V-ger)" Holmer ApuntV ASJU 1969, 176. � Tr.<br />
Documentado desde Leiçarraga, es usado tanto al Norte como al Sur; su frecuencia disminuye en el s. XX. �<br />
Gaztigu guziak ordu berean eztirudi bozkariotako dela. Lç He 12, 11 (He gastigu, TB gaztigu; Dv kridantzaldi,<br />
Ol akar, Ker e IBe zigor, IBk zentzabide). Onezkero ez ditezen / amoreagaz burladu, / oenzat kastigua dan eta /<br />
besteoenzat exenplu. Lazarraga 1154r. Hobenduriak merezi dituen gaztiguak. Mat 216. Bere bekatuaren pena eta<br />
gaztigutan. Ber Trat 111v (Doc 126r kastigo). Gaztigu garratza. Harb 132. Emaiten zaiela gaztigu luzea eta<br />
sekulakoa. Ax 461s (V 300). Jainkoak balemoke kastigu (Urdanoz, 1687). ETZ 53 (53 kastigoak). Zure<br />
gastiguzko xigorraren azpian. Ch III 50, 6. Betiko kastigua. Mb IArg I 115. Kastigu ta nekepenak. Ub 117.<br />
Kastiguba gorputz ta arimetan artuteko. CrIc 48. Bekatu egiñaren kastiguan. Añ LoraS 42. Eztire beti trabájuak<br />
kastígu. LE Ong 59v. Gaizkiari gaztigua bezala ongiari golardoa. Dh 184. Gaztigu bat garratzagoa. Jaur 110.<br />
Gure obenen kaztigutan. Gy 157 (248 kaztigo). Suzko kastigu au. Lard 51. Kastigu on bat emateko. Goñi 71.<br />
Kastigua edo zigorrada. Inza Azalp 62. Zigorrik (kastigurik) artu gura ezpa-dozu. Altuna 44. Bere hutsen<br />
gaztigutzat. Zerb IxtS 55. Herio gastigua. Mde Pr 76. Kastiguzko itsumenak. Or Aitork 33. Gaztigu garratzenen<br />
menean. Lf in Zait Plat XVII. Eman zabezten bear zuten kastigua. Izeta DirG 125. Bestela Jaunak emango dula /<br />
merezi ainbat kastigu. Uzt Sas 217.<br />
v. tbn. EZ Man I 63. Hm 207. Tt Onsa 28. Gç 45. Bp II 22. ES 390. CatLav 102 (V 57). Urqz 51. Mst III 54, 2.<br />
Lg I 293. Mih 56. CatLan 116. Brtc 146. Monho 132. JesBih 451. CatLuz 29. Dv LEd 42. Laph 236. CatS XII.<br />
Legaz 65. Elsb Fram 164. Jnn SBi 111. Lap 403 (V 184). Ip Hil 205. Arb Igand 70. HU Zez 77. CatJauf 90.<br />
StPierre 37. Etcham 148. Zub 59. Or Eus 91. Larz Senper 34. Ardoy SFran 177. Xa Odol 208. Gastigu: SP Phil<br />
469. Arg DevB 154. He Gudu 159. Lg I 257. Mih 113. Mg in VMg 101. Laph 115. Arti MaldanB 224. Kastigu:<br />
OA 155. El 68. Iraz 66. Cb Eg II 53. Mg CO 144. AA II 184. Gco II 85. fB Ic II 226. JJMg BasEsc 100. Astar II<br />
91. Zav Fab RIEV 1909, 31. CatLlo 28. It Fab 255. Ur MarIl 30. Bil 135. Aran SIgn 68. Xe 344. PE 26. Zab<br />
Gabon 55. Legaz 55. Noe 31. AB AmaE 440. Bv AsL 154. Arr May 40. Itz Azald 148. Urruz Zer 97. Ill Pill 12.<br />
Tx B I 60. Munita 146. Etxde JJ 157. Mde Pr 77. Bilbao IpuiB 149. SM Zirik 69. Arti Tobera 282. And AUzta<br />
100. Vill Jaink 17. Gastigo: Mg CC 122. Kastigo: Mg CC 173. Ill Testim 18. Arti Tobera 282.<br />
� kastigu (V-gip). "Prenda, en los juegos infantiles. Jokuan, erozeiñ jolasetan galdu dabelako zeoze ipintzen<br />
bajako, ba kastigua, alako kastigu" Elexp Berg.<br />
- GAZTIGU-OSTIKO. Patada de castigo (en el rugby). � Zelanda Berritarrek markatu dituztela lau entsegu,<br />
lauak emendatuak, guk, aldiz, ez, lau gaztigu-ostiko bakarrik. Herr 5-7-2001, 6.<br />
- GAZTIGUPE. (En casos locales de decl. sing.). Castigo. � Aren kastigupe izugarritik beren buruak eta erritar<br />
guziak ateratzeko. Mb IArg I 118.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
561
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaztiguera, kastiguera. � Castigo. � Kastiguera au [arrika erasotzea] ematen oituraz lenbiziko asitzen ziranak.<br />
Lard 490.<br />
gaztigulari. � Castigador. v. gaztigari (2). � Kontzientzia aski zian gaztigulari. Larz Senper 122.<br />
gaztigutxo. "Castigatiuncula, [...] punizionetxoa, gaztigutxoa" Urt IV 275.<br />
gaztina. v. gaztaina.<br />
gaztiratu. v. gaztigatu.<br />
gaztoi (Dv (S), A). � Depósito, almacén de sal. "Saline, magasin de sel, saloir" Dv.<br />
gaztokela. v. GAZTA-OKELA.<br />
(gaztoki). "Lugar donde amontona la sal en las salinas (Obanos, Salinas de Oro)" VocNav.<br />
gaztol. v. GAZTA-OHOL.<br />
gaztsu, gatztsu. � Saleroso, gracioso. � Dantzan jakitiagaz, berba egiteko modu gatztsuba eukitiagaz. fB Ic III<br />
371.<br />
gaztu (Aq 163 (G), Añ, T-L). � Salar. "Gaztaia da esatea ai gaztua, edo gatz eta eznearekin egiten dan aia" Mg<br />
PAb 176. "Salifier" T-L. v. gazitu, gatzitu. � Urdai ta zeziñak gazteko kutxa. EEs 1931, 37. � (Fig.). Hacer<br />
gracioso. � Gai danak pixkortu, txoxpertu, gaztu ta osatu dezala [liburutxo au]. Muj PAm 13.<br />
gaztulu. v. gaztelu.<br />
gaztun. v. gatzdun.<br />
gaztustel. "(Sal), cierto alimento hecho de residuos de queso: es agrio, produce gusanos y se conserva largo<br />
tiempo" A.<br />
gaztxingor. v. gantxigor.<br />
gazun. v. gatzun.<br />
gazur (V-ger-arr-gip, G-azp, AN-ulz, B, L-ain; SP, Deen I 326, Lar, Dv, H, VocB), gazura (V-gip, G-nav, ANegüés-ilzarb,<br />
-e AN-olza), gaxur (BN, Ae, Sal, S, R; Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H), gaixur (Sal, S, R),<br />
gasura (V-gip). Ref.: A (gazur, gaxur, gaixur); Bon-Ond 151; Lrq (gaxur); JMB AEF 1955, 50; Iz ArOñ<br />
(gásura), UrrAnz, Als, Ulz; Satr VocP (gaxura), CEEN 1969, 172 y 1970, 353. � Suero de la leche. � Hamust<br />
egünez beitüt gaxura han hartü. Etch 616. Gasnari behar zaiola gazura ongi athera. Egunaria 1863, 8 (ap.<br />
DRA). Gazta abatsian / gazura arratsian. Xe 297. Nik edaten nuen edaririk azkarrena, gazura zuan. Elzb PAd<br />
33. Senberak egiten ditziu gaxuretik gazna ein onduan. EI 386. Gazure edan aparretan. Or Eus 239. Gazurpertzean.<br />
Ib. 86. Amaika gazta-mami ta gazura eman zidanan gaixoak! Or QA 44. Ta gero bi eskuekin emaro<br />
emaro berexten zien gaztanbara gaxuretik. ZMoso 37. Esnia abatzian, gazura arratsian (AN-larr). Inza<br />
NaEsZarr 1554. Gazurari [...] ateratzen zioten mami-puska bat. BasoM 84. v. tbn. Izt C 229. Dv Lab 268. Ox<br />
114. TAg Uzt 89. Gaxur: Etcheb GH 1959, 315.<br />
� Suero de la sangre. � Zaldiari kendu odol-zorta bat, eta odol hunen gazura edo seruma sartu zuen larrutik<br />
barna. JE Med 107s.<br />
� "1.º (Vc), capa de nieve. Araiñegun egin eban edur-gazurea, atzo edur-malutea, gaur edur-matasea, biar<br />
izango da edur-kresala (V-m), anteayer nevó ligeramente [...]. 2.º (V-m), aguanieve" A. � Elurra nolakoa den:<br />
[...] apirillekoa, lurre; maiatzakoa, gazure (AN-ulz). Inza NaEsZarr 1888.<br />
- GAZUR-ONTZI. Molde para hacer quesos. � Gazurontzi zikiñak, Baraibarkoak. "Encella". Or Eus 63.<br />
� Etim. Para su relación con gatz, v. FHV 289.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
562
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gazuratu. v. gazurtu.<br />
gazurtsu, gazuratsu (Lar). � "Seroso" Lar.<br />
gazurtu (Aq 69 (G), H, VocB), gazuratu (V, G, AN; Lar, Añ, H), gaxuratu (Hb ap. Lh), gaasuratu (V-gip).<br />
Ref.: A (gazuratu); Iz ArOñ (gaásuratu). � "Acedarse la leche", "cortarse la leche" Lar.<br />
ge. � Nombre de la letra g (representa la fricativa velar sorda). Cf. ga. � G edo gea orren [X-en] lekuan<br />
badegu. Cb EBO 23.<br />
gea(g)o. v. gehiago.<br />
gearre. v. gihar.<br />
geata. v. kereta.<br />
gebek. v. hauek.<br />
geben. v. gebendu.<br />
gebenaldi. "Tiempo de veda. Eiz-gebenaldiya, tiempo de veda de caza" BeraLzM.<br />
gebendu (Lar Sup � H, A), geben (rad.). � Prohibir, vedar. Azkue trae geben en una entrada aparte, y lo da<br />
como adj. � Sar dina geben lekuan, bere kaltean. "El que entrare en lugar vedado en su daño". RS 209. Zer<br />
geiago gebentzen dausku lenengo aginduak? KIkV 61 (KIkG 49 debekatzen). Ikasbide au berriro argitaratzea<br />
guztiz gabendua [sic] dago. KIkG 2. Geuri gebendu euzkeraz eiten. Enb 37. Gebendutako tokitik irten! Zait Sof<br />
110. Ori egitea gebentzen zun agindua. Ib. 173. Eunburuari Paul jaboteko eta estuntzaka ixateko agindu<br />
leutsan; batta Paul'enetariko iñorbati sorosten ez gebenduteko. Arriand Act 24, 23. Naiz guk gebendu, naiz ez<br />
gebendu. Zait Plat 128.<br />
� Etim. Podría proceder de lat. defendere (REW 2517).<br />
gedar. v. deiadar; kedar.<br />
gedarritu. v. deiadartu.<br />
gedei (Lar � H). � "Revocable" Lar.<br />
gedexa. v. gerexa.<br />
gedin (Bera app.). Neol. creado por AG en 1897, de geldi + suf. -din (v. NeolAG). � Vocal. � Ogetamalau izki<br />
onek enda bittan birrintzen dira: gediñak eta igidiñak. Gediñak egitten dira abua geldi egonaz (1897). AG 1020.<br />
Itz baten azkenian gedin (vocal) bat baldin badago. LzM EEs 1913, 195.<br />
geheli (V-ger-ple-arr-oroz-m, G-nav; SP, Urt II 436, H), geli (V, G-azp, AN-mer, Ae; IC 443r, Mic 6r, Lar, Añ,<br />
H). Ref.: A (geeli, geli); VocPir 320; Bon-Ond 141; EI 211. �1. Carne fresca de vaca o buey. "Vaca" IC 443r.<br />
"Carne de buey o vaca muerta" Lar y Añ. � Geli edo ariki zati bat jaten den bezala. Mb IArg I 388. Geeli gazitu<br />
bagia. Mg PAb 111s. Geli-okela ondo ifiniak eperra dirudi. Añ LoraS 178s. Geli egosia. Zav Fab RIEV 1907,<br />
537. Geli trontzuak surtan erretan. AB AmaE 367. Ogi puska edo geeli zatia. Ag G 135. Txuringatik ixurtzen<br />
dute gelia bezalako ixurkai likits bat. Ibiñ Virgil 99s (parece errata por gerli, q.v.). � "Geli (V, G, AN-araq),<br />
carne fresca" A. � "Geli (B, R), carne magra" A. �2. "(G-goi), bacalao" A.<br />
- GEHELI-SALTSA. "Geli-salsa (V-gip), guisado de carne" A. "Geeli-zaltzia gabonetan, okela saltzia" Iz ArOñ.<br />
geheliki, geliki (AN-erro), gelki (Sal, R). Ref.: VocPir 320; EI 211. � Carne de buey. � geliki (B ap. A; VocB).<br />
"Carne magra de buey o vaca" A. � "Gelki (R), parte magra de la carne. Beigelki (R), parte magra de la carne de<br />
vaca" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
563
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gehelimoni, gelimoni (Lar). � "Menudo de animal" Lar. "Gelimonia, menudo de vaca" A s.v. moni. �<br />
Ahariaren sabelki ta barrukiak armoni deritzate, beiarenak gelimoni. Zait Plat 58.<br />
gee(n). v. joan.<br />
gehenna. � Gehenna, infierno. � Eztadin hire gorputz guzia egotz gehennara. "La gehenne". Lç Mt 5, 30 (TB<br />
gehennarat; Ol su-lezeratzea, Ker su-leza, IBk su-leize; en las demás versiones, ifernu o variante). Nola itzuriren<br />
zaizkiote gehennako iujemenduari? Ib. 23, 33.<br />
geheño. v. garaino.<br />
geheta. v. kereta.<br />
geget egin. "(V-gip; FSeg), huir (expresión vulgar muy expresiva)" A.<br />
gegorri. v. gerorri.<br />
gei. v. dei; 1 gai.<br />
gehi (Lar, Añ). �1. "Mucho, adverbio, asko, aski, lar, gei, larregi, geiegi" Lar. � (V-ger ap. A). (Junto con<br />
gutxi, en aposición o coordinación). "Gei edo gitxi (V-ger), mucho o poco" A. � Jakinik ara duazanian gitxi edo<br />
gei ardaauan irago oi diriala. Astar II 123. Baña gitxi-gei emen lekuan lekuan / txar ta onak gabiltzaz nastean<br />
munduan. AB AmaE 415s. �2. (Lar, Dv, H). (Sust.). "Acrecentamiento", "aumento, aumentación" Lar. �<br />
Merexitzen du graziaren ta loriaren geia. Legaz 35. �3. Número. Cf. BeraLzM: "Número, cantidad". � Rev.<br />
Int. de los Est. Vasc-en, IVg. urtia 3g. geian. LzM EEs 1912, 96. 1911-Otsailleko geian. Ib. 106. "Egia Sorta".<br />
Zabalkundea-ren euskal-erantskia. I geia. 1934. In JMB ELG 1. �4. "Exceso, superfluo, remanente. Geiak, los<br />
réditos" BeraLzM. �5. Más (en el lenguaje aritmético). � Bi gehi bi berdin lau. PPer HarriP 76. 1956 gehi 25<br />
1981 dira. MEIG I 261. � Ikusi berri dugunez, Isastik, gehi Moretek, Iruñea forma soila aipatzen dute. MEIG<br />
VII 120.<br />
- GEHI ETA HOBE. "(A) más y mejor, gei ta obe" Lar.<br />
- GEHIRIK GEHIRA. De más en más. � Zorrak pagatu bearrean, geirik geira doazala zor barriak. Añ LoraS<br />
32.<br />
geiaen. v. gehien.<br />
gehiago (L, BN, S; Volt 70, Urt I 67, Ht VocGr 404, Lecl, VocBN, Gèze, Dv, H; gei- V, G, AN, B, L-sar, BNlab-baig,<br />
Ae, S; SP (+ geiha-), Deen II 163 (giago), Lar, Añ, Dv, H), geihiago (S), geago (Sal), geao (V-ple-arrarrig;<br />
Lcc), gehio (L-côte, BN, S; -ei- V-arr, G, AN, BN-baig-mix, Ae), gehioo (Dv), gehigo (G-to-nav, ANlarr-5vill-ulz,<br />
BN-bard-ad, -ii- AN-araq), geixa (V-m), giao (V-ger-ple), iago (AN-egüés-arce-erro-olza, Sal; Dv<br />
(j-)), diago (Sal), digo (Sal). Ref.: A (geiago, geago, geio, yago, digo); AtBou 360; EI 299; Etxba Eib; Holmer<br />
ApuntV; EAEL 199; Elexp Berg; Gte Erd 58, 308s, 132s. � Tr. En cuanto a la distribución de variantes, además<br />
de la más general ge(h)iago, la forma ge(h)io aparece en CatLan y CatAe, y a partir de finales del s. XIX en<br />
algunos autores guipuzcoanos y (en menor medida) vizcaínos (cf. tbn. en Izt C 249, en boca de una persona con<br />
defectos de habla); geigo se encuentra en textos guipuzcoanos desde finales del s. XIX, y es bastante usado por<br />
Orixe. Iago, yago aparece en Lizarraga de Elcano (alternando con geiago), en algunos textos alto-navarros de los<br />
ss. XVIII y XIX (ETZ 102 y 272), y en los salacencos Garralda y Z. Moso. Geago se encuentra en textos<br />
salacencos (Samper Mt 26, 53, CatSal 33), en un ms. de Muruzabal de mediados del s. XVIII y autor alavés<br />
(ETZ 67) y en un texto del valle de Goñi de la misma época. En DFrec hay 1156 ejs. de gehiago. �1. Más<br />
(acompañando a un sintagma nominal o a un verbo, o como pron.). "Geiago dira, ils sont plus. Geiagok diote,<br />
plus disent [...]. Geiagotara behartzea, forcer à faire ou dire davantage" SP. "En tanto más, en tanto menos se<br />
vendió, onenbeste geiagoan, onenbeste gitxiagoan saldu zan" Lar. "Zer geiago [behar duzu?] (G-azp, AN-gip,<br />
B, BN-arb)" Gte Erd 58. � Tr. General prácticamente en todas las épocas y dialectos, aunque con algo menor<br />
frecuencia en los textos suletinos (así como en algún autor bajo-navarro como Dechepare), donde suele alternar<br />
con haboro; no hay ningún testimonio roncalés. En los casos locales de declinación, para tiempo o cantidad<br />
continua, la tendencia (al menos al Sur) es usar gehiagoan, gehiagora, etc., frente a gehiagotan, etc. para tiempo<br />
o cantidad discontinua; así, p.ej., denbora geiagoan 'durante más tiempo' (Lard 28), frente a leku geiagotan 'en<br />
más lugares' (Goñi 24); cf. tbn. gehiagotan 'más veces'. Antepuesto al sust. --sin incluir aquí los ejs. con<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
564
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
numerales, del tipo mila eta gehiago gizon-- se encuentra en alguna ocasión en Leiçarraga (v. tbn. iago grazie en<br />
ETZ 102). Precedido de partitivo en lugar de baino, hay un ej. de Lizardi (IL 69): Baratza bete aza ba-daukagu,<br />
ta azarik geiago gose. En oraciones negativas aparece ocasionalmente con el sust. al que acompaña en caso<br />
partitivo; es muy difícil, sin embargo, determinar en estos casos si gehiago significa 'más' o 'jamás, ya no' (cf.<br />
infra GEHIAGORIK); Pouvreau lo emplea en alguna ocasión en una oración afirmativa, utilizado del mismo<br />
modo que asko o aski (erretzekorik geiago en Imit I 24, 3).<br />
Si bien con sustantivos como beldur, indar, arreta, etc. aparece gralmente. handi, y sólo ocasionalmente asko (v.<br />
s.v. asko), en estos mismos contextos es gehiago, frente a handiago, la forma más usual, q.v.<br />
� Bertuteak behar luke gizonetan handiago, / emaztetan nik dakusat hongiz ere gehiago. E 123. Hamabi lejione<br />
baino gehiago Aingeru. Lç Mt 26, 53. Gehiago mirakulu [...] hunek egiten dituenak baino. Lç Io 7, 31. Hark<br />
ungiz oihu gehiago egiten zuen. Lç Mc 10, 48. Geiago ez dot esango. Lazarraga 1180r. Katea geiagogaz ez ni<br />
lotu. Ib. 1185v. Beronek bere ezteidio falta geiago damari. Ib. (B) 1200vc. Geiago dio dakiana baño. RS 340.<br />
Arrazio geiago da gu gauden humildade eta erreberenzia geiagoreki. Ber Trat 29v. Nahi baño gehiago egon<br />
presondegitik [ilkhi]. EZ Man I 129. Asko eta geiago merezidu ozu. EgiaK 89. Bizi naiteke gehiago ere. Ax 193<br />
(V 130). Badirudi [obra on horiek] indar gehiago izanen zutela, baliosago izanen direla. Ib. 210 (V 141; v. tbn.<br />
indar ge(h)iago Harb 376, SP Phil 319, Ch III 6, 5, Lar SAgust 9, He Gudu 82, Mg CO 6, Gco I 385, AA III 626,<br />
Añ GGero 153, JJMg BasEsc 191, Astar II 39, It Dial 116, Izt C 29, Lard 542, Ur Dial 116, Dv Lab 377, Laph<br />
159, Elsb Fram 62, Jnn SBi 145, Zby RIEV 1908, 91, HU Zez 199, Itz Azald 192, Ag G 97, Kk Ab I 35, Inza<br />
Azalp 31, FIr 151, Ir YKBiz 168, Eguzk GizAuz 39, Iratz 71, Etxde JJ 99, Mde Pr 243, Or Aitork 205, SM Zirik<br />
38, Vill Jaink 92, Uzt Sas 295, Berron Kijote 41, MIH 108; cf. indar (h)a(u)ndiago Mb IArg I 373, Cb Eg II 151,<br />
Astar II 191, Lard 451, Dv LEd 266, Inza Azalp 121, Bilbao IpuiB 147). Pelliburu geiagotan ifinten gaituezanak.<br />
Cap 54. Izan zan merezimentu eta gloria geiagokoa [kurutzeko eriotzea]. Ib. 31. Bi ezpa hirur arimak edo<br />
geiagok. SP Phil 294. Hilze honak gehiago balio ziala. Tt Onsa 164 (ap. RIEV 1909, 623). Plazer gehiago<br />
egiñen diozu. Gç 36. Lekhu eta Erresuma gehiagotara hedatzen. ES 398. Khar gehiago zinduke. Ch I 21, 5.<br />
Andik aurrera geiago ta geiago [...] amatzeko. Lar SAgust 15. Laudorio gehiago merezi. He Gudu 58. Au geago<br />
esaten digu (Munarriz, 1751). FLV 1989, 104. Orietatik anitzi ta besteetatik agitz geiagori. Mb IArg I 360.<br />
Lauetan gehiago goztaren zaio. Lg I 307. Loiturik ago; / bañan geiago / hi baño ere Juduak. Bast 43. Probetxü<br />
gehiagorekin errezebitzen da. CatLan 155. Jünta baledi beste zonbait konfraria gehiagori. Mercy 9. Geijago<br />
pagau. Mg PAb 73. Óntas kuida geiágo. LE Ong 76r. Len baño ere arreta geiagorekin. AA III 291 (v. tbn.<br />
arreta geiago Mg CC 185, Bv AsL 74, Ag G 57, Vill Jaink 180, MAtx Gazt 94, NEtx LBB 139, artha ge(h)iago<br />
SP Phil 516, Ch I 11, 6, Lg II 245, Jnn SBi 6; cf. arreta aundiago Or Aitork 115, NEtx Antz 49, artha handiago<br />
SP Imit IV 1, 5). Ifernuko suak berak baino gehiago thormentatuko du. Dh 146. Balijo daben baño geijaguan<br />
eruan. Astar II 169. Geroago eta gehiago zure benedikatzera. MarIl XXI. Esnea denbora geiagoan ematen<br />
dutelako. It Dial 95 (Ur luziaguan, Dv luzezagoz, Ip lüzazago). Baña menturaz eldu da geijagora nire<br />
gaistakerija. Ur MarIl 85. Neurri au eta beste geiago artu zituzten. Lard 465. Gehiago khostaren da. Ip Dial<br />
116. Len baño begiramentu obe ta geiagoz. Aran SIgn 69. Zerbait geiago alderatuta. Arr May 137. Gero eta<br />
gehiago emendatuz [amodioa]. Jnn SBi 79. Amodioz baino gehiago larderiaz nahi zinituzke arimak Jainkoari<br />
buruz ibilkatu. Arb Igand 107. Nortzuk geiyago pekatu egiten dabe agindu onen kontra? Itz Azald 106.<br />
� (s. XX). Patxada geiagokoak dira jaten. Ag Kr 49. Arantzazun eta beste leku geiagotan. Goñi 24. Aginataratzalle<br />
batek baño barriketa geiagogaz. Kk Ab I 37. Jaungoikoaren aginduetaz geiago: Jaungoikoarekiko ta<br />
geidiarekiko eginkizunak. KIkG 38. Bertze zerbait gehiagorekin oraino. JE Ber 67. Batek baño geiagok esan<br />
izan du. Ldi IL 37. Etzuan geiagoren bearrik. TAg Uzt 129. Oraino Adam ere baino gehiago zahartu zen hau.<br />
Zerb IxtS 13. Eta ez dakit nik zer geiago. Munita 55. Gauza gehiago zeru-lurretan / filosofiak uste duen baino.<br />
Mde Pr 341. Ez nuan geiago irakurri. Or Aitork 208. Beste zenbat geiagori ere ez ete dautsazu esan? Erkiag<br />
Arran 48. Irurein da geiago urte. Akes Ipiñ 13. Bialeku geixao emoten. And AUzta 77. Konpainiak zure baino<br />
gehiago zuk Konpainiaren beharra baduzula. Ardoy SFran 335. Len ere izena esan dizutet / batena baño<br />
geiona. Uzt Sas 133. Inoiz baino gehiagoren eske. MEIG IX 24.<br />
� (Encabezando una oración o sintagma). Además. � Gehiago, barur dagizuenean, etzaretela itxura tristetako.<br />
"En outre". Lç Mt 6, 16. Eta gehiago, alfer egoile ere diradelarik ikhasten dié etxez etxe ebilten. Lç 1 Tim 5, 13<br />
(He bertze alde, Dv hanbatetan berriz, Ol, Ker e IBk gainera, IBe era berean, Bibl halaber). Gehiago, Iesus<br />
dulze ene Errege noblea / Eta ianharitzat zeure gorputza emaillea. EZ Man II 79. Gehiago, o Iauna, konberti<br />
itzatzu bekhatoreak. Harb 315. Geiago, bada beheramenduzko bertuterik, bada ohorezkorik ere. SP Phil 216.<br />
Zeren haur baita Elizak manatü, eta gehiago, gomendatü diana. Bp II 12. Geiago: gogoratu egizue ondo Jesusek<br />
erakusten deutsuen maitetasun muga bagea. Añ LoraS 50.<br />
� Burua izanik Onsalu Onsalutx, gero geiago Onsalu ta Lope ta Otxoa orren semeak. "Después del más".<br />
(Escrituras de Andramendi). TAV 3.2.9. Agur geiago andrea, zure deiez gaode Evaren hume desterratuok.<br />
(Areso, c. 1591). FLV 1991, 121.<br />
� "Berek geiokin, como si tuviese(n) razón (no teniéndola). Txarkerie besterik ez due egin, ta berek geiokin<br />
daude, no han hecho más que barbaridades, y están como si tuviesen razón" Asp Leiz.<br />
� (Precedido de instr.). Además de. "Además, [...] orrezaz geiago", "allende, fuera de eso, [...] orrez geiago",<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
565
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
&c. Añ. � Orrez geiago, opa egizue Jesusen presenzia. Añ LoraS 69.<br />
�2. (V, G, AN, L, BN; Lar, Añ). Ref.: A; Etxba Eib. (En oraciones negativas). En adelante (no), ya (no). � Tr.<br />
Documentado desde Leiçarraga; aunque hay ejs. prácticamente de todas las épocas y dialectos, es más frecuente<br />
en autores labortanos y bajo-navarros. � Gehiago bekhaturik eztagiala. "Désormais". Lç Io 5, 14 (TB, Dv, He,<br />
Ker e IBk ge(h)iago; LE ya, EvS haboro, Ol aurrerontzean, IBe aurrerantzean). Eztezazula permeti / gehiago<br />
han dauden. EZ Noel 132. Arima galdu da, ezta gero gehiago onera konbertitzerik. Ax 619 (V 398). Ez geiego<br />
ofendietako. VJ 15s. Eztut geiago nirik, ez neurerik. SP Phil 538. Ez gehiago erortera. FPrS 7. Ez geiago<br />
bekaturik egiteko. CatAnz 1. Jauna, ez dezazula entzun / gehiago justizia. Gç 155. Eztitake berhez gehiago,<br />
Jesüs-Krist hiletarik piztüz geroz. Bp I 76. Esta han gehiago izanen ez inbidiarik, ez tristeziarik. Ch III 9, 3. Ez<br />
Zu galtzeko peligroan geiago sartu. Cb Eg II 53. Ez izan gehiago halako idolatria eta gaixtakerien lekhuko. Lg I<br />
357. Zure gehiago ez ofensatzeko. CatLan 143. Grázia ez yago itekó desgusta dakionik. LE Prog 96. Ez gare<br />
gehiago Jesusen menbro. Brtc 101. Ez geijago pekatu mortalian jausteko. Mg CO 65. Ez ni geiago urliagana<br />
txartela artzera. AA III 590. Ez geiago etorteko gogoaz. Zav Fab RIEV 1909, 29. Ez ditan gehiago nitaz orhoit.<br />
JesBih 447. Ez ditu gehiago beretzat ezagutzen. Jaur 126. Ez nere aurrean geiago jarri. Lard 58. Ez haiz ez<br />
gehiago hire gogoko urhatsetan ibiliren. Dv LEd 86. Guzia Jainkoarena... ez da gehiago enea. Laph 195. Ni ezin<br />
geiago joango naiz. Arr GB 65. Zu geiago ez ofenditzeko. Legaz 59. Ez nauk ni gehiago infirmerirako. Elzb Po<br />
210. Eta geiago etzan ikusi. AB AmaE 12. Ez da kasik ageri ere gehiago Laphurdiko eskualdetan. Arb Igand 43.<br />
Etzuen geiago Ama Birjiña ekusi. Goñi 110. Ez naz geiago etorriko ona. Echta Jos 46. Aitamek, aitamatu<br />
direnetik, ez dakite gehiago zer den amodioa. JE Bur 98. Joanes etzan geiago lengoa izan. Ag G 204. Sekula<br />
santan ez haut gehiago hunkiko. Barb Sup 99. Ez naiz geiago munduan egongo. Ir YKBiz 464. Ankaz gora joan<br />
ziran, geiago ez jagiteko. Eguzk GizAuz 20. Etzan geiago gogoratzen bere emazte ta leikideaz apentzea. Etxde<br />
JJ 145s. Ez nazue geiago lokarri oni lotua eukiko. NEtx Antz 106. Gehiago etzuen nehork kasurik egiten.<br />
JEtchep 103. Ez neintela txakur-billa geiago joan. Erkiag BatB 62. Ez naiz zurea iñoiz geiago izango! Ibiñ Virgil<br />
117. Joanen da, eta ez gehiago itzuliko. Ardoy SFran 118. Ez genduan erririk ikusi geiago. BasoM 77. Ez zaio<br />
gehiago ahaztuko. MEIG II 105.<br />
� (Precedido de -tik). A partir de; desde que. "Eguerditik geiago barurik dagoz [...] (V-ger)" A EY III 240. �<br />
Gaurtik geiago zu ta ni alkarrekiñ izango gera. Ag G 286. Gaur ikusi dozuben modu-moduan dago ori ona<br />
ekarri ebenik geiago. Kk Ab II 99. Txikitatik geiago. Ib. 129. Arik geio ez ei-deude urten. Akes Ipiñ 30. � (Con<br />
eta). "De allí adelante [...] arik aurrera, ta geiago" Añ s.v. delante. � Izango natxatzu orain-ganik eta geiago<br />
zurea. Añ EL 2 176.<br />
�3. (Pl.). Los más, la mayoría (de). v. GEHIAGOEN, gehien. � Gehiagoak opinionetako ziraden handik-ere<br />
partitzera. Lç Act 27, 12 (TB gehiagoak; en las demás versiones, gehien-). Gehiagoak bestetan notatuak dira p.<br />
o. letra hauk diren lekhuan. Harb 457. Zeren giristinuetarik beretarik gehiaguak bizi baitira bekatian. CatLan<br />
61.<br />
�4. (Det.). Superior. "Gehiagoa (adj. de comparation) [...], ce qui est plus, supérieur en quantité, autorité, âge,<br />
etc." H. v. GEHIAGO IZAN. � Zein legun da harrietan marbola legundua, / Are gehiagoa duk ene<br />
manamendua. EZ Man I 16. Presenta niezakezu dohain gehiagoa. EZ Man II 19. Gerok baino gehiagoen<br />
ezagutzeko anzea. Harb 59. Seguratua zen Jainkoak ez dioela behatzen indar gutiagoari edo gehiagoari. Lg I<br />
268. Eta baldin atakatzen bazeban, ikusiko zala nor geiagoak ziran. Izt C 489. Gorputzez etzan besterik baño<br />
geiagoa. Lard 144. Geroz geiagoa ta obea izan zediñ [zeloa]. Aran SIgn 64. Lan da neke ez gutxi ta anbat are<br />
gehiagoak. Ib. 90. Geiagua aizela / zertarako diyok? Ud 30.<br />
� (H). Superior en cantidad. � Zeruetan dizkitzula berak laudorioak, / Guk eman darozkitzugun baño<br />
gehiagoak. EZ Man II 102. Million eta million baño gehiagoak [esker eta laudorioak]. Ib. 156. Ene faltak nik<br />
orai erran ahal nitzakeien baino gehiagoak direla. Harb 139. Eskatuko diozkelako emanak baño geiagoak. VMg<br />
76.<br />
�5. "Surplus, gehiagoa" Ht VocGr 429. Cf. SP: "Geiagoa, le plus".<br />
�6. "Comparativo en la Gramática, geiagoa" Lar.<br />
�7. gehigo (S). "Plus âgé" Lrq s.v. gehien.<br />
�8. Mas, pero (?). � Artuteko kapaz gara / gu onen industria, / gei(a)go ez Probinzia. BBizk 12.<br />
- ARE GEHIAGO. v. are.<br />
- BAI GEHIAGO. Y también. Cf. EZ GEHIAGO. � Asko erre da / barruan joia galantik, / bai geiago / oi asko<br />
arka garirik. Lazarraga 1202v. Traidoreak txu egiten / deutsae lotsabagerik, / bai geiago / ostean asko burlarik.<br />
Ib. (B) 1200v. Aurrean dagozala oñaen ganean Otxoa Onsalutx burua dala, aren urrengo anaje lastanak, Anso,<br />
Joane, Onsalu, bai geiago onen bean eskutaririk asko. (Escrituras de Andramendi). TAV 3.2.9.<br />
- BAINO GEHIAGO. (Tras part. o forma conjugada más -(e)n). En cuanto, nada más. "Asi baiño geiago (Vc), en<br />
seguida de empezar" A. "Natorren baiño gehiago, en cuanto vengo (Vc). Este modismo es aplicable a cualquier<br />
verbo conjugado seguido del sufijo conjuntivo n. Ikusten naben baiño geiago, yaten dodan baiño geiago, en<br />
cuanto me ven, en cuanto suelo comer" A EY III 268.<br />
- EZ GEHIAGO. Y tampoco. Cf. BAI GEHIAGO. � Oi arrezkero nik ez dot zerren / estudiadu danzea, / ez<br />
geiago dekoro jakin / pabaneagaz bajea. Lazarraga 1195v. Orain ez neuke errazoarik / izenau borraetea, / ez<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
566
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
geiago gaztaraoau / ain laster anzietea. Ib. 1196v. Zerren ez daukae / nun paseadu kalerik, / ez geiago /<br />
erregalozko tendarik. Ib. 1203r.<br />
- EZ GEHIAGO (ETA) EZ GUTIAGO (H). Ni más ni menos. � Kalizan dagoan guzia, ez geiago ez gutxiago.<br />
Mg CC 201. Sartu dauan lanak beste balio dauko, ez geiago, ez gitxiago. Eguzk GizAuz 51. Ez zituen bakunak<br />
bestak baino gehiago ez gutxiago erdeinatzen. Mde HaurB 11. "Aita Gureak" daukazan berba beste ardi, ez<br />
geiago ez gitxiago. Bilbao IpuiB 74. Orixe da, ez geiago ta ez gutxiago. Vill Jaink 90. Ezin uka mende laurdena<br />
doala, ez gehiago eta ez guttiago, 1956-tik 1981-era. MEIG I 261.<br />
- EZIN GEHIAGO, EZIN GEHIAGOAN, etc. v. ezin.<br />
- GEHIAGOAN. En situación de ventaja, ganando. � Gaztien aldekuak / beti geiaguan, / galduz gelditu dira /<br />
gero atzenian. EusJok 120.<br />
- GEHIAGO(T)AN EDUKI. "Anteponer, geaotan euki" Lcc. "Gehiagotan dadukat omen ona ezen ez dirua" H.<br />
� Neure onria geijaguan euki nebalako neure arimia baño. Mg CO 205. Geijagotan daukazuz eun dobloe<br />
zeruban dagozan ondasun gustijak baño. Astar II 235. Zuk animakoa baño gorputzeko osasuna geiagoan<br />
idukitzean. Arr May 96. Zein da oiturakorren artian guk geiagotan euki bear doguna? Itz Azald 181.<br />
- GEHIAGO-BEHAR. Necesidad de más. � Geiago-bear orretan mugitzen naiz alai eta triste. Txill Let 64.<br />
- GEHIAGO DENA (Dv, H). Lo que es más. � Tr. Más frecuente al Norte. � Eta gehiago dena, Iesus Krist<br />
haur baithan berean erideiten da. Lç Adv ** 8r. Erretorikoak, ta are geiago dana, Eleizagizonik andienak. Cb<br />
EBO 8. Hainitzak hill dire; gehiago dena: Saulek eta Jonathas haren semeak galdu dute bizia. Lg I 298. Alá<br />
dibertitzea, ta yágo déna, exkusatzeko errátea dibertitzeagátik iteuntéla. LE Prog 112. Atsegin-kontentuz betea<br />
[...] ta ori baño geiago dana [...] jakiundez apaindua. Ub 42. Oraindiño geiago dana. Añ LoraS 50. Eta are<br />
geiago dana [...] il-gai egiten duen gauzarik topatu ez dio. Lard 452. Ez dut gogoeta luze biderik; eta gehiago<br />
dena! seguratua nago ez dela zerurik enetzat. Dv LEd 45. Argitu zituan gorputzak kanpoz, baña geiago dana,<br />
argitu zizten biotzak. Bv AsL 78. Onetsia eta oraindik geiago dana ederetsia ta oraindik ere geiago dana<br />
donetsia. Inza Azalp 132. Gehiago dena, ez da txokozale donibandararren gisan. MEIG V 98.<br />
v. tbn. He Gudu 152. Gco I 408. AA III 553. Dh 141. Hb Egia 70. Elzb PAd 19. Elsb Fram VII. Jnn SBi 136. Zby<br />
RIEV 1908, 768. Arb Igand 128. HU Zez 123. JE Bur 61. StPierre 31. Zub 26. Zerb IxtS 32. Mde Pr 174. Ardoy<br />
SFran 71. Larre in Xa Odol 18.<br />
� (En pasado). � Oraino gehiago zena. MarIl 98. Eta gehiago zena, neskak zuen galdatua lagun, etxekoek<br />
onharturik. JEtchep 51.<br />
- GEHIAGOEN. (Pl.). "Yagoenak (Sal), los más, la mayor parte" A. � Zaharretarik gehiaguenak. CatLan 103.<br />
Aski zedarristatiak diren gehiaguenendako. Ib. 4. Jendiak biltzen drenian sukaldeko suetan inguru belladen<br />
egitra, yaguenak emazte bere murkillekin ligu edo ile irutra. Garral EEs 1915, 92. Ardiek Erriberala fateko batie<br />
irur bide baia yaiuenak igaretzen dra bidatarik. 'La mayor parte'. ZMoso 38.<br />
- GEHIAGOENIK. En mayor medida, sobre todo. v. GEHIENIK. � Eta uste ditugunak gorphutzeko gutienik<br />
ohoragarrienak, ohoratzen ditugu gehiagoenik hek beztituz. TB 1 Cor 12, 23.<br />
- GEHIAGO EZIN. a) Supremo, mayor imposible. � Jaunaren amoriyo / geiago eziña. Echag 65. Biotz<br />
barrengo poza / geiago eziña. Ib. 129. Jendetasunean geiago-eziña, oparotasunean neurri-gabea. Berron Kijote<br />
150. b) (Uso sust.). Imposibilidad de hacer más. � Geiago eziñaren amorruz, ontzi-lagunak doi-doi biurtu<br />
zirala. Anab Poli 66. Geiago-ezin baten esian urratu gaitezan arte. Gand Elorri 148. c) (Uso adv.). En grado<br />
sumo. � Harma lanjerosa da geiago ezina. Xa Odol 136.<br />
- GEHIAGO EZIN AHALA. En grado sumo. � Aratz, geiago ezin-ala. Gand Elorri 131.<br />
- GEHIAGO EZINDA. Sin poder hacer más. � Geiago ezinda, iru edo lau txilio miñ aterazi bere txistuari.<br />
"Despechado". Mok 17.<br />
- GEHIAGO EZINEAN. En grado sumo, más imposible. � Alperrik da esatea osoro ta geiago eziñean<br />
maitetuten dituela euren umeak. Ag Kr 107. Len bere maite, oin bere maite / Zaitu geiau eziñian. Enb 151. �<br />
Con todas sus fuerzas, al límite de sus fuerzas. � Kolpe aiek guztiak jasan bear geiago eziñean. Anab Aprika 62.<br />
Geiago eziñean ari zala [igitzen]. Ib. 31.<br />
- GEHIAGO EZINIK. Con todas sus fuerzas. � Jo ta jo, patsetan, geiago eziñik, ari zirala. TAg Uzt 34. � No<br />
pudiendo más. � Lerreginda geldituko aiz geiago eziñik. TAg Uzt 231. Naiz ta geiago eziñik alakoren batean<br />
eztanda egin. Erkiag Arran 172.<br />
- GEHIAGO GABE(RIK). Sin más. "Ge(h)iago gabe, alde egin zuen (G-azp)" Gte Erd 132. No incluimos ejs.<br />
como hitz gehiago gabe, beste gehiago gabe, ezer gehiago gabe, etc. v. GEHIAGOKORIK GABE. � Geiago<br />
gabe, andrearen esan utsarekin, Jose ziegan sartu. Lard 52. Ta geiago gabe nik itz eman biar? Alz Txib 90. Ta<br />
geiago barik, osalarija jagi zan. Kk Ab II 18. Gizon aiek, ordea, ezin esan geiago-gabe, irabazte aundiagoa<br />
zergatik zitekean. Munita 62. v. tbn. Etxde JJ 131. Osk Kurl 192.<br />
- GEHIAGO-GURAKO. "Ambicioso. Bai diru eta bai aintze kontuan, geixago-gurakua a gaiztua" Etxba Eib.<br />
- GEHIAGO IZAN. (Ref. gralmte. a personas). Ser superior, mejor, ser más (aplicado a menudo a<br />
contendientes). � Eta zenbatez da gizona ardia baino gehiago? "Combien vaut mieux?". Lç Mt 12, 12. Bizia<br />
bianda baino gehiago da. Lç Lc 12, 23. Ni bezanbat edo gehiago ziren presunak. EZ Eliç 158. Bena Parropia<br />
Meza gehiago da, hontara Kristi güzien batziaz. Bp II 12. Geiago izan naiez. Mb IArg I 199. --Soberbia zer da?<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
567
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
--Besteak baño geiago izan nai [...] bat. Cb CatV 56 (tbn., con algunas variaciones, en Añ CatAN 58, CatLlo 79,<br />
CatB 77, CatLuz 25, CatBus 34, Legaz 47, Itz Azald 176 y CatUlz 50). Bere büriaren bestiak beno gehio dela<br />
uste ükeitera. CatLan 113. Eztá mutila yago nausia baño. LE Io 13, 16 (Dv, IBk gehiago, Ker geiago; Lç, He,<br />
TB, EvS e IBe handiago). Asko emakume, zerbait baño geiago dirala uste duenak. AA II 91. Ez litzaateke dan<br />
baino geijago izango [Jaungoikoa]. fB Ic I 62. Yainkoa zuek baino gehiago da. Hb Egia 35. Gu beino geio<br />
direnak adinean, dinidadean eta gobernuan. CatAe 44. Gu Frantzian biziki gehiago ginela bazterren nahasteko.<br />
StPierre 14. Aizen baño geiago izateko. Alz Ram 101. Gizona beste abereak baño geiago da, gorago dago.<br />
Eguzk GizAuz 92. Beste batzuek geiago ziran / indarrean da jo aundiz. Basarri 87. Lirikuz geiago da. "Como<br />
lírico, me resulta mejor". Or in Gazt MusIx 34. Biotan nor ote dan geiago. Ibiñ Virgil 38. Gai horretan, noski,<br />
edozein euskaltzale da ni baino gehiago. MEIG VII 131.<br />
v. tbn. Ch III 8, 1. Lg II 226. Monho 156. Gco II 23. It Fab 255. Lard 144. Zby RIEV 1908, 608. CatJauf 90. Ag<br />
Kr 79. JE Bur 146. Kk Ab I 98. Muj PAm 55. EusJok 84. Enb 161. Tx B I 225. Otx 98. Ldi IL 82. Ir YKBiz 114.<br />
Bilbao IpuiB 187. In SM Zirik 98. BEnb NereA 191. And AUzta 99. Osk Kurl 67. Berron Kijote 202.<br />
� Senide baino geiago zaitut. Or BM 62.<br />
- GEHIAGOKO (Dv). (v. supra (1) ejs. precedidos de sust.). a) Superior. AxN explica garai zaikala (364) por<br />
geiagokoa dela. � Zergatik ez naiz gehiagoko urrikiaren botherez sentitzen? Harb 376s. Gutiagoko denak<br />
errezibitzen duela benedizionea gehiagoko dena ganik. He He 7, 7 (Lç gehién denaz). Ordean eginbide<br />
gehiagokoa zuen bere aitzindarien [...] erranak egitea. He Phil 177 (SP 174 obligatuago zen). Nik ikhusten<br />
ditudanak oraino gehiagokoak dire. Lg I 335. Peniténzia arrigárriak egitekó, erratenzué, geiagokoák ikusitút.<br />
LE Ong 65r. Geiagokoak adiñean, dignidadean eta gobernuan. CatB 44. Bere Pasioneko laidoa gehiagokoa eta<br />
saminagoa izan zezantzat. Jaur 148. Eta oraindik are geiagokoa da landare onen ontasuna. Izt C 151. Beste<br />
onelako bat, edo are geiagokoa ezagutu izan neban. Ib. 136. Adimenduz hanitzez gehiagokoak. JE Bur 167.<br />
Bainan gehiagokoak ere bide dire oraino. Barb Sup 109. Alde guztietara geiagokoa danen baten bearra. Inza<br />
Azalp 31. Bi bider geiagokoa. Zait Plat 67. Gehiagoko edo gutxiagoko neurrian. MIH 218. � (Precedido de<br />
instr.). Superior a, que excede de. � Enganioz sobera eramana eta balioaz gehiagokoa errendatu behar zaika.<br />
Harb 182. � (Precedido de baino). "Laguna gure burua baino gehiagokotzat atxikitzea (He), tenir le prochain<br />
comme étant au dessus de nous" Dv. � Beste guziak baño geiagoko gizona. Mb IArg I 69 (v. tbn. 182). Esan al<br />
baño geiagokoa zan. Cb Just 113. Inen-tuéla ark ere óbrak nik iten-tudának, ta ebék baño yagókoak ere inen-tu.<br />
LE Io 14, 12. Eta geiagokoa da Aita Semea baño? CatB 28. Niri darraikit ni baño geiagokoa. Lard 372. Bihotzez<br />
baino are gehiagokoa zen buruz. HU Aurp 133. Euki oi eben burua besteak baño geiagokotzat. Ag Kr 181.<br />
Salomon baño geiagoko bat. Ir YKBiz 167n. Bestalde, hori baino gehiagoko buruhausterik badugu noski. MEIG<br />
I 158. v. tbn. Lg II 275. CatUlz 15. Herr 29-8-1957, 3. Anab Aprika 23.<br />
� Geroago eta gehiagoko omore tzarragoan. Elzb PAd 41.<br />
b) Restante. � Gehiagokoez orai ez minzatzea gatik. Harb 459. � Sobrante. "Gehiagokoa [...], le surplus" H. �<br />
Emaiten deraue aberatsei beretzat behar duten baiño gehiago, gehiagoko hura probetara parti dezaten<br />
amoreakgatik. Ax 225 (V 150). Behar du [...] hala beztitu eta ez gehiago. Zeren gehiagokoaz desohoratzenago<br />
du bere burua, ohoratzen baiño. Ib. 417 (V 270). Balin baduzu gehiagoko denborarik. Ch I 19, 5. Guzti-guztia<br />
eta geiago piñuak eman zuan, eta geiagoko orrekin [...] erloju jator bat ipintzeko asmoa artu zan. Munita 115.<br />
c) Más (empleado como pron.). � Susana falso testimoniotik [libratu zuen] berze gehiagokoekin. Harb 270.<br />
Baina hauk eta gehiagokoak liburua ez sobera handitzea gatik utzten ditut. Ib. 457.<br />
d) (Dv). (En oraciones negativas --gralmte. con gabe--, precediendo a un sust.). Más. � Etzuen gehiagoko<br />
troparik egorri. Lg I 192 (Dv traduce "il n'envoya pas des troupes plus nombreuses"). Geiagoko laguntzarik<br />
egiten etzaiola. Izt C 184. Gehiagoko ariarik gabe. Hb Egia 29. Gehiagoko beharrik gabe. Jnn SBi 178.<br />
Gehiagoko xehetasunetan hemen sartu gabe. HU Aurp 122. Ezekiala geiagoko barririk. Ag Kr 85. Gehiagoko<br />
segurtamenik gabe. Barb Leg 145. Geiagoko kalte barik. Otx 151. Geiagoko begiramen bagarik. Erkiag BatB<br />
51.<br />
v. tbn. Ur MarIl 54. Laph 115. Hu Zez 176. JE Bur 53. EusJok 38. TAg Uzt 168. Etxde JJ 26. Ardoy SFran 319.<br />
Berron Kijote 162.<br />
� (Precedido de baino). � Zuk eta nik baino gehiagoko gaitzik ez duena. HU Zez 34. Zakurrari baino gehiagoko<br />
ohorerik ez nuen bildu. StPierre 13.<br />
e) (Con numerales). Más de; y más. � Milla egun ta geiagoko parkamenak. Añ EL 2 117. Amasei milla oñ ta<br />
geiagoko bidastia. Izt C 89. Bost milla ta geiagoko billera. Bv AsL 195. Eukirik eun zaldiren / Baño geiagoko /<br />
Indardun burtariña. Enb 198. Iru kilometro bañan geiagoko zabalera. JAIraz Bizia 37. Ogei kilometro ta<br />
geiagoko bidean. Munita 142. v. tbn. Lek SClar 108. Zabaleran metro bi ta geiokoak. Akes Ipiñ 23.<br />
- GEHIAGOKOA DENA. Lo que es más. v. GEHIAGO DENA. � Eta oraindik ere geiagokoa dana, egunik<br />
euritsuenetan ere gordetzen dau bere neurri din diñakoa. Izt C 93s.<br />
- GEHIAGOKO GABE(RIK) (geiagoko baga V; geiagoko barik V-arr). Ref.: A; Gte Erd 132. Sin más ni más;<br />
sin (hacer, decir, etc.) nada más. "Sin más ni más, sin fundamento" A. � Zure aragizko pekatu-guriak, geijagoko<br />
bagarik, ez deutsa inori kastidadia galdu eragiten. fB Ic II 247s. Eta geiagoko bage artu zuan [...] solomo<br />
ederra. Zab Gabon 76. Geiagoko barik io buruan. Ag AL 25. Irazean edo geiagoko bagarik. Itz Azald 110. Eta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
568
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
geiagoko gabe preso? Urruz Zer 68. Gizartekeri, baltsakeri ta abar, gaberik goizera, geiagoko barik etorri ete<br />
dira? Eguzk GizAuz 16. Baiña zerbaiten truke, ez geiagoko barik. Erkiag BatB 162. Eta geiagoko barik, emen<br />
amaitzen dogu gaurkoan. Alzola Atalak 121. v. tbn. Ur MarIl 102. A Ezale 1897, 128a. Ag G 175. Enb 199. Otx<br />
104. SM Zirik 120. Bilbao IpuiB 237.<br />
� (Precedido de instr.). Sin más que, solamente con. � Kaltzerpetik oratuaz geiagoko baga, garraisika ta<br />
alarauka asi zan. A BeinB 76.<br />
- GEHIAGOKORIK (Dv). (En oraciones negativas o interrogativas). Más (usado como pron.). � Ez da egia ez<br />
darotzudala gehiagokorik agindu? Lg II 197. Zer egin ziniro gehiagokorik orai enetzat? Zby Pel 113. Badu<br />
minik aski, gehiagokorik gabe. Hb Egia 155. Bertzek baino goraxago eta bizixago behar-bada, bainan<br />
gehiagokorik ez. HU Aurp 198. Etzuketela hortan gehiagokorik atera. StPierre 21. Dritxolariak behar duen<br />
ozarkeria doi hura; gehiagokorik ez. Ox 206. Horren ordaintzekoa balinbadugu ere, ez dugu, zorigaitzez,<br />
gehiagokorik. Barb Leg 143. Gehiagokorik pairatu gabe. Zerb IxtS 76.<br />
- GEHIAGOKORIK GABE (Dv). "Sans plus, sans autre parole, démarche, etc., sans plus de raison" Dv.<br />
"Gehiokorikan gabe joan zen (AN-5vill)" Gte Erd 132. Cf. supra ejs. de gehiagokorik gabe s.v.<br />
GEHIAGOKORIK. � Benedikatu nuen, eta gehiagokorik gabe jarraiki nintzaion ene urhats bideari. Prop 1897,<br />
112. Eta hantxet, gehiagokorik gabe, makilka berehala hasi ziren. Barb Sup 183. Jainkoari eskerrak hortan<br />
gelditurik: / geiagokorik gabe bi erhi mozturik. Xa Odol 136. Geiagokorik gabe, bere lantzoia tinkaturik ekin<br />
zion. Berron Kijote 210.<br />
- GEHIAGOKOTAN. En mayor medida, más. � Egungo gure bozkarioak susta dezala gehiagokotan oraino<br />
gerorako guzien kharra! Prop 1908, 99.<br />
- GEHIAGONA. A más. � Baña bostna edo geiagona igualaturik, neke andian zebilzan [pelotariak]. CartAnd<br />
378.<br />
- GEHIAGO-NAHI. Codicia. � Baldin geiago-naiak edo galdu-bildurrak Zure buruzki arrandiz burua<br />
zutiarazten ez badigu. "Avaritia plus habendi". Or Aitork 68.<br />
- GEHIAGOREN GEHIAGO (V, G-to ap. A; Lar, Añ, H). (En oraciones negativas). "(Nunca) más" Lar. � Ez<br />
geiagoren geiago hilzeko. CatBurg 19. Ez [...] geiagoren geiago pekatuari leku edo ostaturik neure biotzean. Cb<br />
CatV 91. Ez nas geiagoren geiago bekatu bidera biurtuko. Añ EL 2 166. Bere oñean geiagoren geiago ezin<br />
jarriko zan gisan. Izt C 289. Geiagoren geiago andik kendu etzan. Arr GB 147. Ez dun geigoren geigo mutil<br />
arenik ikusiko. Or Mi 93. v. tbn. Mg CC 142. Jauregui 235. Bv AsL 143. Moc Damu 33. Moc Ezale 1899, 3b.<br />
ArgiDL 40.<br />
� (En oraciones condicionales). � Baldiñ geiagoren geiago iñork aipatzen ere badit Kondesarik. Arr GB 40.<br />
- GEHIAGORIK. a) (Gralmte. en oraciones negativas, interrogativas o condicionales). "Ezta geiagorik, il n'y a<br />
rien davantage" SP. � Hunen gainean zer dugu gehiagorik? Lç Ins D 4v. Falten remediatzeko handik hara<br />
astirik / Utziko eztio Iainko Iaunak gehiagorik. EZ Man I 62. Hura da gaiago grazia geiagorik ardietsteko. SP<br />
Imit III 22, 2. Etzaio gehiagorik galdatu behar. Dv Lab 96s. Ez gutiagorik edo gehiagorik. Hb Egia XII. Neuk<br />
bere geiagorik eneban esango. Ag AL 48. Zerbait gehiagorik / daukute galdatzen. Etcham 130. Geiagorik ere?<br />
Or Mi 19. Lau baño geiagorik eztauskula guri emon? Otx 135. Geiagorik bearko du. SMitx Aranz 39. Metro ta<br />
erdiko tartea baño geiagorik ez eman. Munita 59. Elgarrekin mintzatzea, deus gehiagorik gabe. JEtchep 67. Zer<br />
emon al neikizu / geiagorik. Gand Elorri 138. Badago mundu zabalean [...] eliza-zaleak baiño geiagorik. Erkiag<br />
BatB 127. Yagorik xan gabe faten gintzan mendiala. ZMoso 39. Poz geiagorik ez nuke. Mattin 23. Biziak ez ote<br />
du, haatik, Unibertsitateak baino gehiagorik eta hoberik irakasten? MIH 369. Bazen Y-tar gehiagorik ere. Ib.<br />
382.<br />
v. tbn. Mih 68. CatLan 156. Aran SIgn 43. Enb 44. Eguzk GizAuz 157. TAg Uzt 272. Mde Po 97. Bilbao IpuiB<br />
37. Zait Plat 18. Ibiñ Virgil 59. Uzt Noiz 21. Berron Kijote 113.<br />
� Nor, ordea, Zu baiño geiagorik? Or Aitork 47 (v. GEHIAGO IZAN).<br />
b) (En oraciones negativas). En adelante (no). � Ezen gehiagorik eztiratela herioren ez korrupzioneren suiet<br />
izanen. Lç Ins C 8r. Ez geiagorik aietan erorzeko. Ber Trat 93v. Gehiagorik eztaite nihor gose ez egarri. EZ<br />
Man I 89. � (Sin sentido temporal). Ya no, entonces no, en tal caso no. � Berzela graziá gehiagorik ezta grazia:<br />
baina baldin obréz bada, gehiagorik ezta grazia. "N'est plus". Lç Rom 11, 6. Pobrezia zure desgogarakoa bada,<br />
etzare geiagorik gogoz pobre. SP Phil 280.<br />
- GEHIAGORIK GABE(RIK). Sin más. � Au esan da ioan zan / geiagorik barik. Azc PB 144. v. tbn. Osk Kurl<br />
103. Berri ematen badizut hemen, gehiagorik gabe, eskatu didaten bezala. Larre in Xa Odol 11.<br />
- GEHIAGOTAN (SP, A). a) Más veces. "Geiagotan, plus de fois, plus souvent" SP. � Tr. Documentado desde<br />
Axular; es empleado sobre todo en la expr. behin baino gehiagotan (v. infra). Hay gehiagoetan en Soroa (Bar<br />
56) y Elizanburu (PAd 9). � Etzaitu Elizak manatzen gehiagotan [kofesatzea]. Ax 534 (V 343). Geiagotan ta<br />
bortizkiago eskaleari bere gauza eskaraztea. Mb IArg II 352. Zenbat eta orañ geiagotan ta obeto konfesatzen<br />
zeran. Cb Eg III 231. Zenbat geiagotan bat komulgatzen dan. Ub 203. Geiagotan ar dezagun [janari au]. Mg CC<br />
208. Lau, bost bidar edo geijagotan enzun. Astar II 107. Askotan ikusten ditut irteten erreka eta ibaietatik [...]<br />
geiagotan eta geiago oraindik itsasotik. It Dial 108. Zunbat ere gehiagotan. Ip Dial 116 (Ur y Dv ge(h)iagotan).<br />
Zeruan baña geiagotan ibilliko dituk lurrean. Urruz Zer 137. Diru bearrean geiagotan arkitu zan diruz aseta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
569
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
baño. Etxeg in Muj PAm 18. Irubidar ezeze, lautan eta geiagotan be. Otx 89. Baiña zenbat geiagotan eramaiten<br />
du puntuak neurtizlaria nai ez dun tokira! Or in Gazt MusIx 16. Baten eta bittan eta geixagotan. Etxba Ibilt 471.<br />
Gehiagotan argitara direlako. MEIG III 112. v. tbn. Añ EL 1 73. CantIzp (1813), 16. Ag G 199. A Ardi 73.<br />
EusJok 66. Txill Let 124. Bilbao IpuiB 151.<br />
� (A). (En la expr. behin baino gehiagotan 'más de una vez'). � Behin baino gehiagotan neure baitan<br />
miretsirik. ES 147. Naiko dute beiñ baño geiagotan aditu. Lar, carta a Mb 281. Bein baño geiagotan esan dizute.<br />
Mb IArg I 175. Erran izan darozkitzuet, behin baino gehiagotan, gauza hauk berak. Lg II 210. Bein baño<br />
geiagotan / ikusi dedanaz. It Fab 111s. Bein baño geijagotan bota ditubezala etxiak. Ur Dial 31 (Ip behin beno<br />
gehiagotan). Amari entzun diot, behin baino gehiagotan. Barb Sup 106. Behin baino gehiagotan aipatzen du<br />
heriotza. MIH 247.<br />
v. tbn. Ub 194. Mg PAb 44. VMg 71. Añ LoraS 42. AA I 590. fB Ic I 102. JJMg BasEsc 179. Izt C 37. Lard 134.<br />
Dv Lab 154. Bil 164. Laph 122. Arr GB 131. Bv AsL 219. Elzb PAd 61. Jnn SBi 147. A BeinB 80. Arb Igand 35.<br />
HU Aurp 175. Itz Azald 22. CatJauf 20. Goñi 78. Iraola 46. Ag G 77. Urruz Zer 55. Alz Bern 69. Ox 194. Altuna<br />
95. Or SCruz 99. JE Ber 49. JMB ELG 50. Ir YKBiz 109. TAg Uzt 149. Lf Murtuts 38. JAIraz Bizia 118. Mde<br />
HaurB 60. Etxde JJ 27. Txill Let 105. Anab Poli 33. Bilbao IpuiB 194. SM Zirik 53. Ugalde Iltz 26. Vill Jaink<br />
58. Zait Plat 119. Osk Kurl 75. MAtx Gazt 93. Salav 73. Ardoy SFran 126. NEtx LBB 37. Berron Kijote 129.<br />
� Egin det noizean bein baño geiagotan. Lek EunD 31. � Baten baiño geiagotan iruditu yakon. Bilbao IpuiB<br />
222. Baten baiño geiagotan ipinten eban. Alzola Atalak 144. � Gure etxean ibili zen aldi bat baino gehiagotan.<br />
Xa Odol 27.<br />
b) En mayor medida. Cf. GEHIAGO(T)AN EDUKI. � Benedikatzen zaitut [...] itsasoan ur xorta den<br />
bezanbatetan eta gehiagotan. Harb 126s.<br />
c) En más sitios. � Emen ezikan geiotan ere / asko famatzen zaituzte. Tx B 175.<br />
- GEHIAGOTIK. Ya. � Eder izaitea ezta geiagotik ohore, nihork edertasuna gatik bere buruaren miratzen hari<br />
denean. SP Phil 201.<br />
- GEHIAGOTIK GEHIAGORA. "De plus en plus" SP. � Zure konszienzia geiagotik geiagora seguratuko<br />
baituzu bekhatu mortal guzien kontra. SP Phil 88. Amorioaren geiagotik geiagora berretzera. Ib. 396s (He 401<br />
geroago eta gehiago).<br />
- GEHIAGOTZAT EDUKI. Tener en más. � Bestia andijagotzat edo geijagotzat inok euki ez dakijan. fB Ic II<br />
196. David geiagotzat zeukatela Errege baño. Lard 166. Geiagotzat euki bear dugula ortz bat bakarra diamantealea<br />
bera baiño. Berron Kijote 204.<br />
- GEHITXOAGO, GEHIXEAGO. v. gehitxoago, gehixeago.<br />
- NOR-GEHIAGO. v. nor.<br />
gehiagoka. � (Precedido de una cantidad, tbn. con el suf. -ka). A más. � Eta beste anitz alditan ogei millaka ta<br />
geiagoka uzten zituen illak [Jangoikoak]. Mb IArg I 150. � (Precedido de sust.). A más (...). � Eta zu, guziengatik,<br />
niri on gehiagoka. Dv LEd 136 (Cb Eg II 73 on geiago ta geiago niri egiten).<br />
- ZEINEK GEHIAGOKA. v. zein.<br />
gehiagoki. � Superiormente. � Iauna, zure graziarik mendreena hain gehiagoki baliosa da. Brtc 33 (v. tbn. la<br />
misma expr. en MarIl 59). Baldin Abraham gai izan bada hain jeneroski gauza beraren egiteko, zenbatez<br />
gehiagoki etzen gai izanen Maria. Jaur AndreB 45 (ap. DRA).<br />
gehiagoratu. "Exceder" Añ.<br />
gehiagoro. �1. "(De) más a más" Lar. v. GEHIAGOTIK GEHIAGORA. �2. "Plus, davantage. Iñoiz ez<br />
geiagoro, jamais plus" H. v. gehiago (2).<br />
gehiagotasun (geia- SP, sin trad.). � Superioridad. � Euskararen gehiagotasuna honetan omen datza:<br />
euskarazko hitz elkartuak eta erakarriak "ziodunak" izatean. MIH 86.<br />
gehiagotu (Ae; Lar, Añ, Dv (-eya-), H, A), geiotu (V-arr), geigotu, geaotu (Lcc), iagotu (AN-erro-arce),<br />
diagotu (Sal). Ref.: EI 106. � Aumentar (en magnitud o en número). "Acrecentar" Lcc. "Aumentar", "abultar",<br />
"acrecentar", &c. Lar. v. handiagotu; gehitu. � Tr. Al Norte sólo lo encontramos en Haramburu y TB. � Zu<br />
etzara gutiagotuko, baina bai gu gehiagotuko. Harb 103. --Nekezko edo persekuzioko denboran asko gitxitu<br />
ziran Kristauak? --Ez, baizik geiagotu. Ub 119. Urteiten dau argitara zerbaist geiyagoturik. CatLlo 1. Zure neke<br />
ta naigabeak geiagoturik anditutzen dizkidate nere atsekabe ta oñazeak. Jauregui 237. [Erreka] oen urakin<br />
geiagotu. Izt C 114. Nola diszipuluak gehiagotzen baitziren. TB Act 6, 1 (Lç multiplikatzen, Dv berhatzen).<br />
Etzuela ezer aurreratzen, baizik geiagotuaz zijoala arazoa. Ur (G) Mt 27, 24 (Lç handitzenago, He y Leon<br />
handitu(a)z, TB y SalabBN emendatzen, Echn berratzen, Ol geituz). Geiagotu dietzagun grazia ta birtuteak.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
570
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Legaz 44. Berdiñeztasun ori geiagotzen juango zala. LzM EEs 1912, 107. Besoen igidurak anketako<br />
aurrerapena geiagotzen du. Anab EEs 1920, 26. Karlistak geiagotzea ta indartsuagotzea. Or SCruz 23.<br />
Kopeteko zimurrak urteak geiagotzen bazizkioten ere. Etxde JJ 92. Gezala! [...]. Ikusazu, gero eta gehiagotzen.<br />
Mde Pr 111. v. tbn. Añ LoraS 56. Muj PAm 61. Sorarrain Lili 110. Akes Ipiñ 22. Gazt MusIx 77.<br />
� (Precedido de are). � Are geigotuz / ordurarteko nekea. SMitx Aranz 135.<br />
� Añadir. � Saritzat beraren izen gozoari geiagotu zitzaion General de Flotas de Nueva España. Izt C 434.<br />
Geiagotu orri, inguruko baserritarren eskuetara [...] utzita zeuzkan sallak. TAg Uzt 16.<br />
gehiagotxo (Añ), geiagotxu. � "(Algo) más" Añ. � Besteak baiño geiagotxu eranda egoan. Alzola Atalak 54.<br />
gehiagotxoago, geiagotxuago. � Un poco más. v. gehixeago. � Senar-emazteeri negar eragiteragiño ta<br />
geiagotxuago be bai. Bilbao IpuiB 148. Paula-ta gogaituta beraz? Geiagotxuago egoezan gure matrakalariok.<br />
Ib. 145.<br />
gehiagotzaile. "Aumentador", "abultador" Lar.<br />
geibetxi. � "Sílaba, geibetxia" Lar. "Monosílabo, geibetxi bakotxa" Ib. � Zortzi geibetxitara edo silabatara. Izt<br />
D 103. Orobat izkira, beigetxi [sic, clara errata], eta itzen batzuen garbitasunari dagokionez (S. Sebastian,<br />
1879). JFlor.<br />
geide (R-vid sg. A; Lar Sup, H). � Prójimo. Gide, que en Guerrico podría ser una errata, en Cardaberaz (EBO<br />
47), que lo relaciona con kide, se trata seguramente de una forma facticia. v. hurko. � On erexteko Iainkoari<br />
egiok urgazi geideari. "Haz ayudar al prójimo". RS 339. Nola Geide edo Projimoaren amorio au dan. Cb EBO<br />
54. Inbidia edo ezin geideen ona ikusiaz. Cb Eg II 173. Zure projimoa edo gidea golpatzen. Gco I 114. Nire<br />
geide (prójimo). Ag AL 47. Lagun geideari. Ib. 37. Jainkoaren eta geidearen, urkoaren, maitasunean. JBDei<br />
1919, 226. Maite dau geidia. Enb 91. v. tbn. GMant LEItz 67. KIkV 56. KIkG 38. Altuna 56. Euzk I 134 (ap.<br />
DRA). BEnb NereA 119.<br />
- GEIDE-MAITALE. (El) que ama al prójimo. � Jaungoiko eta geide-maitale. Enb 150.<br />
- GEIDE-MAITEZKO. De caridad, de amor al prójimo. � Urtzi-geide-maitezko / erruki-egintza. Enb 209.<br />
geidi (Lar, H). �1. "Exceso" Lar. � Geidi au gastigatera. Iza EE 1881a, 240. Nire alabia bada guztiz ederra,<br />
esan degiyela zure geidiak. "Vuestros extremos". Ib. 186. �2. (Lar, H). "Excelencia" Lar. � (Lar, H). "Ventaja"<br />
Lar. �3. (Lar, H). "Eximio" Lar.<br />
geidiati (Lar, Dv). � "Excelente" Lar. "Excelentísmo, tratamiento [...] txit geidiatia" Ib. � Uri onetako Bilguma<br />
geidiatiak (S. Sebastián, 1879). JFlor (Dv traduce "junte supérieure"). Ekauten Bilguma txit geidiatiari. Ib.<br />
gehiegi (V, G, AN; Urt I 365, Ht VocGr 434, Lar, Añ, H). Ref.: A; Iz ArOñ (géixe/i), UrrAnz; Elexp Berg<br />
(geixegi). � Tr. Al Norte, si exceptuamos algunos pocos autores posteriores a 1950 (como Mirande y Xalbador),<br />
sólo aparece en Etcheberri de Ziburu. Aunque se encuentra en bastantes textos vizcaínos, es menos frecuente en<br />
éstos, debido a la competencia de larregi. En DFrec hay 180 ejs., todos menos uno meridionales. �1.<br />
Demasiado(s). (Con verbos, acompañando a un sust. o como pronombre). "De sobra, sobradamente" Lar. "(Gasta<br />
mucha) prosa [...], zelotots geiegi, larregi dakar" Ib. "Demasiada cantidad" A. AxN explica ase eginik (137) por<br />
geiegi aserik. En Gte Erd 133s. se señalan algunos usos de gehiegi juzgados incorrectos. v. larregi, sobera. �<br />
Gehiegi baizen eztuk heronek faltatzea. EZ Man I 14. Urgulleria gehiegirekin. EZ Eliç 158. Begi argikoentzat<br />
ere geiegi da San Agustiñen argia. Lar SAgust 12. Ur geiegi edanez. Mb IArg I 248. Geiegi nai degu, ta guk<br />
merezi baño geiago. Cb Eg III 284. Esku geijegi artu zezaen bildurrez. Ub 21. Geiegi eretxiko deusku batxo<br />
arimeari emotea? Añ LoraS 68. Geiegi baizik ikusten eztan bezela. Gco I 390. Eta orrela geiegi atera dezuna<br />
biurtu bear dezu. AA II 182. Baldin gazta geiegi legortzen bada. It Dial 89 (Ur larregi, Dv e Ip sobera). Bere<br />
loba bati geijegi gura eutsalako. Ur MarIl 93. Ausardia geiegirekin. Lard 92. Gerokuari geiegi begiratzia. Bv<br />
AsL 210. Egiten dozulako / limosna geiegi. AB AmaE 270. Au geiegi da nere indarrarentzako! Apaol 113.<br />
Zabaldu, bete ta guritu zan, baño ez geiegi. Ag G 134. Udakoak aski ta geiegi ere baditut. A Ardi 31. Zu zaran<br />
gixonaz gusti ori egitia geiegi dozu. Kk Ab I 37. Naikoa da ta geiegi. Ldi IL 123. Geiegi dutenetik limosna eman.<br />
Ir YKBIz 273n. Ur geiegi. Or Eus 39. Badakizu geiegi, orain ez-jakiñetan aritzeko. Etxde JJ 13. Gehiegi edan<br />
zuten. Mde Pr 158. Geiegi dan berbarik esatea. Erkiag Arran 142. Diru geiegiren jabe. Basarri 122. Ori geiegi<br />
da. Vill Jaink 140. Osto geiegiz itzala lasai egiten baldin badu. Ibiñ Virgil 73. Ez gaiten geiegi poztu. Xa Odol<br />
186. Esku gehiegik marruskatu dituelako. MIH 138.<br />
v. tbn. CatBurg 46. Mg CO 149. VMg 81. fB Olg 37. Zav Fab RIEV 1907, 541. Echag 97. Izt C 24. Arr GB 84.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
571
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Sor Bar 75. Xe 208. Noe 56. Zab Gabon 109. Urruz Urz 51. AzpPr 112. Goñi 78. Iraola 20. EusJok 117. JanEd<br />
II 34. ArgiDL 33. Muj PAm 29. Tx B I 250. FIr 173. Laux BBa 56. Lab EEguna 68. Eguzk GizAuz 37. EA OlBe<br />
92. SMitx Aranz 64. Munita 39. Txill Let 133. SM Zirik 97. Ugalde Iltz 63. Arti MaldanB 210. Zait Plat 151.<br />
Osk Kurl 191. Anab Aprika 18. Gand Elorri 148. MAtx Gazt 7. NEtx LBB 57. Mattin 49. Uzt Sas 169. Berron<br />
Kijote 81.<br />
� (En frases negativas). (No) mucho (en ocasiones con matiz irónico). � Zeren zimentatu berria zan Ordena<br />
Españan, eta etzuten denbora beste eginkizunetarako geiegi. Bv AsL 163. Neska mutillak, jantzi geiegi gabe.<br />
JAIraz Bizia 44. Gaston hau azkenaz beste ez zait gehiegi gustatzen. Mde Pr 182. Kontzientziko kristau artean /<br />
ez da geiegi gustatu. Basarri 121. Etxean egotea etzaizue gehiegi gustatzen. Arti Tobera 269. Eztie iñork kaso<br />
geiegi egiten XVIIIgn. mendeko uste ta iritzi oei. Vill Jaink 187s. Olerkari deitzen didate artzaiek, ez diet geiegi<br />
sinisten ordea. Ibiñ Virgil 60. Ez diot geiegi begiratu. Eztet uste betokerra danik. NEtx LBB 138. Ez gaitu<br />
gehiegi maite euskaldunok. MIH 270. Ez dizu gehiegitarako balioko. MEIG VI 153.<br />
� Bixentak geiegi zekian [='sabía muy bien'] gezurra besterik ez zala. JAIraz Bizia 99.<br />
�2. (Lar, Añ, Dv, H). (Uso adj., con det. y acompañando a un sust.). Excesivo. "Desmedido", "excesivo",<br />
"exorbitante", &c. Lar y Añ. "Muñequería, exceso en trajes [...] apainketa geiegia" Lar. "Vinolencia, ardao<br />
geiegia" Añ. � Ez al gera argi geiegiaz lilluratu. Lar SAgust 15. O liberaltasun guziz eragiña ta geiegia! Cb Eg<br />
II 44. Gogortasunaren sobra geiegiaz. Ib. 173. Gaizki naizko aserretasuna, gaiñez egiña edo geiegia. Ub 177.<br />
Irabazte geiegijak. Mg CO 257. Jan-edan geiegietan. Gco II 16. Apaindu nai geiegi bat. AA III 619. Ezkontza<br />
oroigarri / aundi geiegia. Echag 227. Zelo geiegi ori. Bv AsL 204. Gureak ustakida geiegian egozan. Ag AL 14.<br />
Irabazi larregiak edo euneko geiyegiak eroaten dituezanak. Itz Azald 105. Ondatu ditulako / edan geiegiak.<br />
JanEd II 116. O maitetasun ugaria / Gizonarentzat geiegia. ArgiDL 160. Ikusmin geiegiak galtzen gaitu. Or QA<br />
161. Bezperako eran geiegiagaitik. SM Zirik 74. Nere omenaldirako / pesta geiegiak. Uzt Sas 317. Konfiantza<br />
gehiegia sortzen baitigu. MEIG VI 133.<br />
v. tbn. Añ NekeA 222. LE Ong 47r. Legaz 47. AzpPr 98. F. Labayen in Munita 6. NEtx Antz 87. Anab Poli 110.<br />
Berron Kijote 171.<br />
� (Como predicado). � Dama mundutarrentzat bear bada geiegiak diraden janzi pitxituak. VMg 91. Etsaiaren<br />
kopurua izanik ain geiegia. Izt C 445. Gogoan eukitzeko dira geiegiak [istoriak]. AB AmaE 412. Sur ain luzea,<br />
ze bere erdia / da geiegia! Azc PB 261. Geiyegiak diran aldetik [ekanduak]. Itz Azald 183. v. tbn. Urruz Zer<br />
106. Len bildurrak amaika / aldiz ibilia, / oraingua baterez / ta ura geiegia. Uzt Sas 259. Maiteminduen<br />
mintzaerari gehiegia izatea, hiperbolezkoa, berez omen dagokio. MIH 247.<br />
� (Ser) demasiado. � A, ze artaldeak! [...]: geiegia zan. Ag AL 41. Au geiegiya da, rekontra! Iraola 64.<br />
Egunero asarrea, egunero burruka, geiegia da. ABar Goi 65.<br />
� (Pl.). Demasiados. � Izandu ditut injuri asko / injustizi geiegiak. Noe 32.<br />
�3. (Lar, Añ, H). (Sust.). "Sobra, la demasía" Lar. "Demasía" Añ. � San Agustiñen osoak itxutzen du geiegiaz,<br />
eta argi bakanduak argitzen du bear danaz. Lar SAgust 12 (v. tbn. 11). Janean ta ardoan kontuz ibilzea, geiegiak<br />
utzi ta indarrak arzeko behar denarekin gelditzeko. Mb IArg I 133. Ponderazio edo geiegira jasotzea. Mg CC<br />
249. Gabiltza geiegiaren billa? VMg 63. Ongi nai, ta amorioaren geiegia? AA I 509. Arrazoia da beti / arkitzen<br />
erdian, / ez geiegian eta / ez gutxiegian. It Fab 165. Beragandik zabaltzen dan urriñ gozoak ez du minberatzen<br />
burua, gezagozoen geiegiak bezala. Izt C 144. Geixegixa beti da txarra. A BGuzur 126. v. tbn. Moc Damu 32.<br />
Ertzak alderatu egiten ditu zuaitzak eta [otz-beroen] geiegiak beratu. Munita 141. Pozaren gehiegia / nunahitik<br />
dario. Azurm HitzB 46. � (En oraciones negativas). Cf. GEHIEGIRIK. � Emakumeak lotsa onaren mugetatik<br />
irten gabe ta geiegirik gabe jasoak ibiltzea. AA III 553. Gala kostuzko ondagarriak beingoan utzi zitzatela, edo<br />
onetan beintzat geiegirik ez erabiltea. Aran SIgn 81s. Goserik ez ta geiegirik ez. Ag G 246. Abadeak yanedanian<br />
gartxu izan bear ddoek, eta nik ez ddoat geiegirik egiten besteak lez. Or Tormes 41. Ez uts, ez sobera;<br />
bete-betea, geiegirik gabe. Lek SClar 130. � Exceso, demasía. � Bere geiegiyak emen geratu etziran. Arr<br />
Bearg 528 (ap. DRA). � Exageración. � Nun eta esaera orretan geiegiren bat arkitzen ez dan. Aran SIgn 5.<br />
- GEHIEGIAN. En exceso. � Ardaoa geiegian eztala ona. Ag AL 57. Geiegian eta larregian sariturik. Itz Azald<br />
6. Neurriz dala su-garra, / geiegian da txarra. JanEd II 26. Olakoek geiegian izandakoa, berak deus ez izatea.<br />
Berron Kijote 107. Gure etxeko frutuak, bere garaikoak, emen geiegian dagoenetik. Ataño MLanak 16.<br />
- GEHIEGIKO. Excesivo. v. GEHIEGIZKO. � Geiegiko latztasun bage. Izt C 25. Etxeen ondagarri eta kalteko<br />
diran [eztai-jan] geiegikoak. Lard 416. Orduko oiu eta irrintzik / geiegikoak zirean. EusJok 116. Geiegiko<br />
argitasunik gabe. Inza Azalp 33. Geiegiko gaiztakeria! Or Aitork 99. Betikotasun au [...] geiegikotzat jotzen dute<br />
askotxok. Vill Jaink 158. Puntu ortan, gu ere kutsaturik gaude; geiegikoak gira, erdaldunak baiñon okerragoak.<br />
Or in Gazt MusIx 16. Ez zaite sartu geiegikoetan. Berron Kijote 26.<br />
- GEHIEGIRAINO. Hasta el exceso. � Añ geiegiraño bildurti etzedilla izan. Arr May 119. Geiegiraiño triste.<br />
Gand Elorri 161.<br />
- GEHIEGIRIK. (En oraciones negativas, precedido de sust.). Demasiado. � Ez ardura geiegirik artzeko. Lard<br />
384. Ez dezutela negar geiegirik egiñ biar. Sor Bar 64. Gorputzarentzat kalte gehiegirik gabe motz daitekeen<br />
eraskin luzea. MIH 83. v. tbn. Aran SIgn 77. KIkG 54. Mok 5. Anab Poli 79.<br />
- GEHIEGITAN. Demasiadas veces. � Burua geiegitan makurtu ez ote. Etxde JJ 273. v. tbn. Mde Pr 262.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
572
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Gehiegitan, izan ere, ibili izan gara elkarren berri ez genekiela. MIH 279.<br />
- GEHIEGITARA. De demasiadas formas. � "Ele-zati" askotara, gehiegitara, har daiteke, ez "silaba"tzat<br />
bakarrik. MIH 355.<br />
- GEHIEGIZ (Dv (G)). Por exceso. "Ez geiegiz ez gutxiegiz, ni por exceso ni por defecto (Zav ms)" DRA. �<br />
Ardi-errapeak / ez dek perill ler ditzan / geiegiz esneak. It Fab 185s. � En exceso. � Guztia neurriz, ezer ez<br />
geiegiz. EgutAr 1934, 34 (ap. DRA). Nere esan-egiñak geiegiz itz eragiten dizute. Zait Sof 27.<br />
- GEHIEGIZKO. a) Excesivo. � Geiegizko amore orrek biotza erdiratu. Cb Eg III 330. Jan-edan geiegizkoetan.<br />
Gco I 445. Negar ura lagunari iduritu zitzaion geiegizko gauza. Bv AsL 154. Geiegizkotzat iduki badet<br />
[penitenzia]. Arr May 76. Maitetasun oker da geiegizkoa. Ag AL 48. Geiegizko dan diru-gosea. EA OlBe 81.<br />
Geienetan kanpotik datorren erasoa ta jazarra zirika ta kilikagarri zaie [erriai], geiegizkoa, au da, erabat<br />
zapalgarria ez ba da. Lab EG 1958 (1-2), 75. Ori geiegizkoa zan. Vill Jaink 185. Geiegizko ezotasuna. Ibiñ<br />
Virgil 72. Gehiegizko baderitza norbaitek esan dudanari. MEIG I 238.<br />
v. tbn. Ag G 201. Inza Azalp 83. Alz Ram 114. TAg Uzt 218. Etxde AlosT 30. Zait Plat 124. MAtx Gazt 77.<br />
� (En frases negativas, con matiz irónico). � Zarata guziak entzuten zituanak, etzuan geiegizko pake-usterik.<br />
NEtx LBB 168. Ez bait da bestetan gehiegizko batasunik gure artean. MEIG VIII 24.<br />
b) Excesivo, sobrante. � Ama Birjiñaren eta santuen irabazi geiegizkoak. Inza Azalp 103. � (Sust.). �<br />
Eleizaren kutxara dijoaz bere geiegizkoak. Inza Azalp 104.<br />
gehiegikeria (G-azp ap. Gte Erd). � Exceso, demasía, abuso; extremismo. "Geiegikeri guztiak berdintsu (Gazp)"<br />
Gte Erd 226. � Geiegikeriak kenduten deutsaz biotzari [bigarren erako erri maitetasunak]. Ag AL 122.<br />
Liberalen geiegikeriak. Or SCruz 12. Nere ustezko geiegikeri bakar oriek. Or Mi VI. Garbi idatzi [...]<br />
geiegikeriraño jo gabe ordea. Etxde AlosT 9s. Lancreko mariskalak Laburdin egin zituen gehiegikeriez. Mde Pr<br />
310. Geiegikeririk eta gutxiegikeririk ez egin, ez gorputz, ezta anima gaietan ere. EgutAr 19-1-1958 (ap. DRA).<br />
Neurriratu bearreko geiegikeriak. "Abusos que mejorar". Berron Kijote 41. Gaurko gehiegikeriek zaharragoren<br />
bat izutzen badute. MIH 64.<br />
v. tbn. Zink Crit 65. Ldi IL 35. Zait Sof 81. Etxde AlosT 10. Vill Jaink 164. Erkiag BatB 199.<br />
� Exageración (al hablar). � Ezartzen zaizkion geiegikerizko aztaz. "Con la misma exageración de los cargos".<br />
Zink Crit 58. Absoluturik ez dagoela esan diteke egiaz: ez dago onetan batere geiegikeriarik. Txill Let 126.<br />
Eztut uste batere geiegikeririk diodanik ori esatean. Vill Jaink 16. Esan daiteke gehiegikerietan amildu gabe<br />
Donostia izan zela, besteri kendu gabe, eragile nagusi. MEIG IV 128. v. tbn. Anab RIEV 1928, 611. EgutAr 8-5-<br />
1958 (ap. DRA). Osk Kurl 81.<br />
gehiegikeriazale. � Extremista. � Azkenez ezkertar geiegikeri-zaleak jaurti egin ebezan bazpatzatik. Eguzk<br />
GizAuz 69.<br />
gehiegitasun. � "Prodigalidad" Añ. En LE Urt 414 se lee bere karidade, soberania edo geiegiagatasuna [sic],<br />
modificado del original (146r) bere karidade sobranía edo geiegiagátik, 'su caridad sobrada, excesiva'. �<br />
Nekearen geiegitasunak. Izt C 343.<br />
gehiegitu (Lar, Dv, H). �1. Hacerse demasiado(s), proliferar demasiado. "Acrecentar [...] demasiado" Lar. � --<br />
Zer gertatu zitzaien Ijiton Jakoben semeai? --Geiegitu ziran. Ub 23. �2. Propasarse, extralimitarse. �<br />
Alkarregaz egiñiko eskursiño baten mutillak geiegitu egin ei ziran (emakume) beragaz olgetan. EgutAr 13-3-<br />
1957 (ap. DRA).<br />
gehiegitxo. � Dim. de gehiegi. v. gehitxo. � Jakin gura geiegitxo bada ere, ez dizuet ezer ixildu nai. GavS 6.<br />
Eztakit nik geiegitxo maitemindurik ote gabiltzan gure Arantzazu onekin. Vill in Gand Elorri 11. Ori geiegitxo<br />
esatea dela dirudi. Vill Jaink 81. Zalaparta gehiegitxo ateratzen zuelako. MIH 322. v. tbn. TAg Uzt 97. Zait Plat<br />
88. Berron Kijote 222. � (Det.). � Gehiegitxoa zan, guk badakigu, gurasoak Mañasiri esateutsiena. Ag Kr 151.<br />
gehiegixko. � Dim. de gehiegi. � Burua geiegixko berotuta. Etxde JJ 97. Geiegixko litzake ori. Ib. 52. Zerbait<br />
gehiegixko du nere iritziz [Chaplin-ek], Marañón-en ustez Donostiak bezala. MIH 328. Alde horretara<br />
gehiegixko ere makurtzen dela. MEIG III 154.<br />
gehiegizale. �1. Gula. Cf. gehizale. � Gula edo geiegi zalea. CatOiq 526. �2. Codicioso. � Ondasunen<br />
geiegizale izateak. Ub 181.<br />
gehiegizkatu. � Exagerar. � Noizbait umeai esaten zaiena alperrik geiegizkatzen da, beren gogoa nastu ta<br />
gezurpetzea besterik iritxi gabe. JBDei 1919, 296.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
573
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gehiegizkeria. � Exageración. � Nik dakit zenbat ipuñ, ames da geiegizkeri? Ag Kr 169. � Exceso. �<br />
Arrautzopill, aragizerra, tripaki gozo ta beste orrelako, Ana Joseparen iritziz, geiegizkeriak. Ag G 25. v. tbn.<br />
Etxde AlosT 18. � Esia ipiñi zioten, españetan, biotzetik zetorkioten geiegizkeriari. Ag G 101. Malentxori<br />
kiñuka [...] ta geiegizkeriak esaten ere bai. Ib. 226.<br />
gehiegiztu. (BeraLzM). � Exagerar. � Ainbeste geiegizten, irudintzen eta gezur-esaten bere begiz ikusi duanak.<br />
gehieki. � Exceso. � Onek azkenik arrazoiz utzi-erazo ziozkan geieki aiek, bere-bereala jan zezala aginduaz.<br />
'Temeridad'. Aran SIgn 27.<br />
gehien (V-gip, BN, S, R-uzt), geihen. Ref.: A; Elexp Berg (geixen). � Tr. Encontramos la var. geiaen en los<br />
Refranes de Garibay (geiaenean), y geihen en textos mixanos, como CatLan o la trad. de Alfonso Rodríguez. I<br />
(Adv.). �1. En mayor medida, sobre todo. � Tr. Documentado desde Leiçarraga; al Norte prácticamente<br />
desaparece a partir de mediados del s. XIX. Se emplea generalmente en frases relativas, interrogativas o con<br />
participio más -a (fuera de estos casos encontramos ejs. de V. Moguel, Goyhetche, Arrue, Arrese Beitia y<br />
Lizardi). Cf. EZ Eliç 101: Nola gradu hauk baitire / Ardiatsten gaitzenak, / Zeruetan hala dituk / Pagatzen<br />
gehienak (único ej. que hallamos de este tipo). � Gehién balio zuena. Lç Decl a) 6v. Geien bear dudana. Ber<br />
Trat 75r. Leku hekintzat gehien non baitire ondratzen. EZ Man I 28. Eta gizonak indarra gehien duenean. Ib. 81<br />
(cf. infra 2). Ze obragaz Iaungoikoa serbietan da geien? Cap 23. Geien eskas dugun bertuteari. SP Imit I 25, 4.<br />
Ez kausitzea gehien uste nuen lekhuan. Ch III 45, 1. Zure nahiei gehien kontraegiten diotenei. He Gudu 112.<br />
Birtuterik zuzenen, andien ta geien balio duenarekin. Mb IArg I 352. Munduan geien nai nituen gauzak. Cb Eg<br />
II 94. Gehien errho iduriak [= 'los que más parecen locos'] dire askotan zuhurrenak. Lg I 285. Othoitzen beharra<br />
gehien dutenak. Brtc 29 (tbn. en MarIl 56). --Zer gauzatzuk meditau biar ditugu? --Geure azkenkiak [...]. Eta<br />
geien Jesu Kristo geure Jaunaren [...] Eriotzia. CrIc 173. Kristinaurik onenak dira geijen tentadubak. Mg CO<br />
149. Orduan ari dirala geien gaitz egiten. VMg 78. Geien azpian zauzkazan izkune gaistoari. Añ EL 2 82s. Pontu<br />
batek zeukan gehien huzkurtua. Gy 65. Gehien prezatzen nituen gauzak. Dv LEd 170. Ernetan diran landara<br />
artean / zugatza geien da azten. AB AmaE 464. Geien argi egiten zuena. Arr May 193. Gizon zintzoenak eta<br />
geien jakiñenak. Inza Azalp 24. Geien zor dizuten anima aientzat. ArgiDL 87. Gogoak gaur geien bezela sutzen<br />
ditun asmoa. Ldi IL 149. Iri geien dagokinana. TAg Uzt 160. Begia geien bete dezana. NEtx Nola 16. Bizkaian<br />
geien zabaldua. Munita 59. Geien aldendu dena. Vill Jaink 65. Geien barkatu zaionak, geien maitatzen du.<br />
MAtx Gazt 47. Zerk harritzen nauen gehien. MIH 223.<br />
v. tbn. Mih 113. Gco II 59. LE Ong 30r. fB Olg 14. JJMg BasEsc III. Astar II 129. Ur MarIl 81. Hb Esk 188. Arr<br />
GB 114. Urruz Urz 20. Azc PB 351. Itz Azald 202. Ag Kr 80. Echta Jos 298. KIkG 56. Muj PAm 12. Enb 193.<br />
Zub 28. JMB ELG 70. Zait Sof 112. Anab Poli 104. Arti Tobera 269. Erkiag BatB 12. Osk Kurl 118. Etxba Ibilt<br />
459.<br />
� Ante todo. � Gurari txar guztienak izan arren, geijen dira kodizijarenak. fB Ic II 268.<br />
� (Con -a). � Tr. Documentado (además de en Etcheberri de Ziburu y en Hiribarren, en ejs. no del todo seguros)<br />
en autores guipuzcoanos y alto-navarros desde Mendiburu. � Xipien ordena eman / ziñioen izena: / alabaiñan<br />
guztietako / hedatu gehiena. EZ Noel 173. Otsik andienekoa ta geiena munduan banatu zena. Mb IArg I 366.<br />
Geiena estimatzen ta amatzen zaituztena. Cb Eg III 297. Noiz geiena izandu ziran Profetak? Ub 48. Gera diteke<br />
bat geiena biotza ukitzen dion Misterioan. AA I 521. Gaisoenari dio / geiena laguntzen. It Fab 84. Ondoan<br />
yakitea, nola Eskalduna / Maitatu izan duen, guziz gehiena. Hb Esk 127. Beregan zer geiena miretsi. Aran SIgn<br />
10. Len zuen onoria / geiena urritu. AzpPr 79. Jaungoikoari geiena dagokiona. Inza Azalp 130. Geiena<br />
minberatzen zaituena. Alz Ram 31. Al dan geiena ebita zagun / projimuaren pobreza. Tx B II 137. Ez da ori<br />
geiena larritzen nauena. ABar Goi 33. Geiena ikusten zana, fruta. Anab Aprika 29s. Geiena gustatzen zaidana.<br />
Vill Jaink 85. Geiena laguntzen dizunarekin. MAtx Gazt 94.<br />
v. tbn. Gco II 55. Lard 88. Sor Bar 37. Bv AsL 18. Etxeg in Ag AL 7. Iraola 23. Lab EEguna 73. Ir YKBiz 158.<br />
SMitx Aranz 143. JAIraz Bizia 36.<br />
�2. (V, G, AN ap. A), geihen (SP � vEys). (Precedido de sintagma nominal). "La mayor cantidad, más<br />
cantidad que nadie" A. � Tr. Documentado desde Etcheberri de Ziburu, apenas se encuentra al Norte desde<br />
principios del s. XIX; al Sur lo emplean sobre todo autores vizcaínos. El sust. precedente aparece algo más<br />
frecuentemente en caso absoluto indet., aunque su uso con partitivo va creciendo desde finales del s. XIX. �<br />
Perilik gehien duenean. Ax 342 (V 228). Daukana karidade geien dana dala. Cap 79. Burlarik geijeen.<br />
fB Olg 203. Ardorik geien edan eta gutxien mozkortzen zana. Urruz Urz 57. Gizategirik geien dabillen irietan.<br />
Ag Kr 46. Neke geien egiten duena. Or Eus 280. Ortatik irten da [...] jakiterik geien. Or Poem 537. Amerikanoen<br />
antz gehien duten [...] aldizkariak. MIH 199.<br />
v. tbn. Hm 214. Lg II 202 y 184. JesBih 414. Ur MarIl 119. Itz Azald 144n. Echta Jos 145. A Ardi 13. Eguzk<br />
GizAuz 99. Munita 116. Erkiag BatB 80.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
574
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� (Ref. a cantidades contables). � Saindurik gehien zakharkeien lur dohatsu bat. Lg II 87. Kristinau geijen<br />
infernura daruazana. Astar II 141. Bekaturik geien danean. Añ EL 2 44. Izarrik geien agertu zana. AB AmaE<br />
184. Gizonik geien dagoan tokira. Ag AL 82. v. tbn. Otx 156. Erkiag Arran 139. Sekulakorik ijito geien / ikusten<br />
da aspaldian. Basarri 115.<br />
� (G-azp, AN-gip-5vill, BN-arb ap. Gte Erd 134). (Det. sing., pudiendo tomar suf. de declinación). (El, la)<br />
mayor, máximo; (la) mayor parte. "Denborarik gehiena, la plus grande partie du temps" Dv. � Tr. Documentado<br />
desde Etcheberri de Ziburu; se encuentra tanto al Norte (excepto en los suletinos) como al Sur. El sust. que le<br />
precede aparece en caso partitivo o (en menor medida) absoluto, sin que parezca coincidir esta diferencia con la<br />
división dialectal (aunque sí parece darse un ligero aumento del uso con sust. absoluto en el s. XX). � Trabaillu<br />
gehiena du uhiñaren gañean. EZ Man II 139 (cf. EZ Man I 74 gehien podorea y 121 gehien dolorea, que<br />
parecen tratarse de ejs. de hipérbaton, frec. en este autor). Orduan baitute perilik gehiena. Ax 342 (V 228).<br />
Nafarroako parterik gehiena. ES 112. Eskurik geiena duten [...] errege ta enperadore zenbaitek. Mb IArg I 391<br />
(v. tbn. 238). Bere bizi gehiena. Lg I 251. Leialtasunik gehienarekin ihardetsten baitiozute. Mih 31. Sukaldeko<br />
zokoan egongo da denborarik geienean. AA II 120. Esne eta bikañik geiena [...] ematen duena. It Dial 81 (Ur<br />
eznerik geijen; Dv esne gehienik, Ip ezne eta gañ haboruenik). Maldetako belharrak du indarrik gehiena. Dv<br />
Lab 34. Etsaiari ihardokitzeko bururik eta indarrik gehienekoa. HU Aurp 72. Ontzi geiena ziurpeturik dago.<br />
Echta Jos 282. Afiziyo geiena zertara du, ontzitara? Iraola 90. Pentze bat baita bere eremu gehienean. JE Ber<br />
54. Gorputzik geiena buztan barruban eskutauten. Otx 59. Larraun geiena. Or Eus 232. Jende gutiz gehiena.<br />
Zerb IxtS 67. Ango lan geiena. JAIraz Bizia 80. Ostikalari oiek daukate / irabazirik geiena. Basarri 73. Al<br />
diteken zorionik geiena. Vill Jaink 82. Bere bizitzarik geiena. Alzola Atalak 72. Oldar geiena guk dugularik<br />
ekartzen. Xa Odol 273. Orobat gertatzen zaio Europako jenderik gehienari. MEIG I 185.<br />
v. tbn. Harb 86. He Gudu 81. Ub 51. Añ LoraS 44. Dh 57. JJMg BasEsc 34. fB Olg 126. Astar II 66. Izt C 102.<br />
Jaur 207. Lard 213. Hb Egia 125. Bil 74. Aran SIgn 33. Ud 160. Zab Gabon 88. Arb Igand 31. Alz ST<strong>Fe</strong>r 143.<br />
Goñi 19. Urruz Zer 76. Ill Pill 31. JanEd II 111. EusJok 47. Tx B II 92. SMitx Aranz 99. Munita 152. Mde Pr<br />
232. Etxde JJ 49. Izeta DirG 103. Anab Aprika 67. Erkiag BatB 45. MAtx Gazt 74. Salav 74. NEtx LBB 79. Uzt<br />
Sas 142. Berron Kijote 224.<br />
� (Ref. a cantidades contables). El mayor número de. � Bozik gehiena biltzen duena. JesBih 414. Bertako<br />
langillerik geiena. Izt C 149. Arrainik geiena arrapatzen dan tokia. Ib. 202. Nun agiri ta salba / anima geiena.<br />
SMitx Aranz 238. Kape lur ori suge ta zomorro geieneko tokia izaten da. JAIraz Bizia 80. Irakurlerik gehiena<br />
hangoa izanen dutala. Xa Odol 69. Euskalerrian barku / geiena Bermeon. Uzt Sas 221.<br />
� (Con el sust. elidido, o precediéndole en gen.). La mayor parte. � Eztut erranen gehienori, baina bai guziori<br />
enplegatzen zarela. Harb a) 7v. Baina orai gehiena Espainiako khoroaren azpiko da. ES 110. Urez erdi betea ta<br />
geiena ur berean ondatua. Mb IArg II 280. Gorputzaren geiena agiri duela. AA III 558. Gustija ez, baña izan<br />
zatekian benturaz geijena. Astar II 68. Gipuzkoako mugapearen geiena. Izt C 37. Galtzen dijoa geiena. Sor Bar<br />
100. Yende arronta geiena. Izeta DirG 71. Polita ildegia, mosaikoz egiña geiena. Anab Aprika 15. Bere<br />
ederraren eta lilluraren geiena galtzen. Vill Jaink 128. Agertzen den guztia edo gehiena behintzat. MEIG IV 53.<br />
v. tbn. Cb EBO 8. Aran SIgn II. Arr May 156. Azc PB 89. Ag G 200. EusJok 15. Tx B III 129. Ldi IL 105. Mde<br />
Pr 100. AIr in Izeta DirG 10. BEnb NereA 144. Erkiag BatB 51. Salav 47.<br />
�3. (V-arr, G-goi-azp, AN-gip-5vill, BN-arb; SP, Ht VocGr, Lecl, H). Ref.: Gte Erd 134, 204, 181. (Con suf. de<br />
declinación, en plural y precedido de un sintagma nominal). La mayoría de. "Igande geienetan, la plus part des<br />
dimanches" SP. "La plus part" Ht VocGr. � Tr. De uso prácticamente general, excepto en los textos suletinos; se<br />
documenta desde principios del s. XVII. El sust. precedente aparece al Sur con partitivo o en caso absoluto<br />
indet., con mayor frecuencia en la primera forma; entre los septentrionales apenas encontramos ejs. con partitivo<br />
(así en Dv Dial 59, Elsb Fram 96, HU Zez 47 o Mde Pr 271). � Parte gehienetarik eztire soluableak [sic, trad.<br />
de "la plus part d'eux ne sont pas soluables"]. Volt 231. Dolore suerte gehienentzat. Mong 590. Gauza gehienen<br />
ezagutza. ES 113. Desegin zituen etsai gehienak. Lg I 304. Noeren ondorengo gizonik geienak. Ub 17. Zer<br />
penitenzija egin leike nekezalerik geijenak? Mg CO 223. Egun gehienetan bederen. Dh 95. Gaitzik geienentzat.<br />
It Dial 74 (Ur geijenentzat, Dv gehienentzat; Ip gaitz haboruentako). Kanaantar geienak menderatu zituen. Lard<br />
121. Iya gastatu zaizkit / indarrik geienak. Bil 134. Gazeta hunen irakurtzale gutiz gehienek. HU Zez 158. Eliza<br />
liburu xahar gehienak galduak baitira. Ox 189. Iganderik geienetan. Alz Ram 74. Gizartekeriaren buru izan<br />
diranik geienak. Eguzk GizAuz 86. Herritar gehienen axola ttipiak. Zerb Azk 14. Gizon geienentzat munduko<br />
zerua. Erkiag BatB 149. Pastoral gehienen gaia. Lf in Casve SGrazi 10. Euskaldunik gehienak, hoberenak ez<br />
badira ere. MIH 114.<br />
v. tbn. Lar, carta a Gandara 161. Mb IArg II 299. Brtc 118. Monho 60. AA I 616. fB Olg 177. Laph 121. Azc PB<br />
49. Echta Jos 197. JE Bur 119. FIr 137. Ldi IL 24. Or Aitork 72. SM Zirik 65. Vill Jaink 34.<br />
� (Precediendo al sust.). "Geien gauzetarik daki" SP. � Deitzen da gehien herrietan eta hitzkuntzetan<br />
perseberatzea. Ax 454 (V 296). Geien aldetarik. SP Imit III 12, 5. Halakoak dira gure gehien debozione<br />
minberak. SP Phil 475. Gehien lekutan. INav 134. Ondasun gutirekin edo gabe arkitzen dira beren bizitzan<br />
geien jaioak. Mb IArg I 203. Geien konplimendiak / egiten tuzunak. Bordel 75. Gehien errientak ungi yoan dire.<br />
Hb Esk 169. Gehien tokietan. Dv Lab 33. Ene botza emaiten dut gehien botz biltzen duenari. Laph 183.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
575
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� (V-arr-gip, G-azp, AN-gip, B; Urt, Lar, Añ, Dv, H). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg; Gte Erd 90, 134, 222.<br />
(Como pronombre). "(Los) más" Lar y Añ. "Uste dute gehienek eztela obra hori baño konplikatuagorik" Urt I<br />
50. "Gutiz gehienak, la plupart" Dv. � Tr. De uso general, excepto en la tradición suletina; se documenta desde<br />
el s. XVII. A menudo aparece precedido del ablativo pl. -tatik (-tarik); hay además algunos pocos ejs. precedidos<br />
de -(r)en, en Iztueta y Arrue (May 92). � Ifernura ioaiten diren gehienak. Ax 75 (V 50). Baiñan gehienak gor<br />
dire. Ch III 3, 3 (Mst hanitx). Joaten zaizte geienei edo beinzat anitzi [...] beldurrak. Mb IArg I 97. Hetarik<br />
gehienek ezagutu eta adoratu zuten. Lg II 296. Adiskideak amatzea geiena [sic, quizá por geienena] da, baña<br />
etsaiak amatzea Kristauena bakarrik. "Omnium". AA III 291. Giristinoetarik gehienak. Dh 141. Onelako<br />
geijeenei. JJMg BasEsc 83. Nola denpora artarako osterontzekoen geienak usteldu oi diran. Izt C 145. Oietatik<br />
geienak. Lard 421. Ohiko gauza onetarik gutiz gehienak. HU Aurp 195. Gutiz gehienek badute arranoen ondotik<br />
ibiltzeaz bertzerik. Zerb Azk 38. Geienok dakizuen letxe. SM Zirik 109. Eta lanean asia intzan / beste geienak<br />
bezela. Basarri 27. Saltsa hauetan ibili garen gehienok. MEIG VIII 44.<br />
v. tbn. SP Imit III 31, 5. Gç 30. ES 386. Lar, carta a Mb 280. Mih 125. Monho 100. Mg CO 102. LE Ong 92r. Dv<br />
LEd 184. Zab Gabon 47. AB AmaE 241. Azc PB 344. JE Bur 153. Kk Ab I 34. Ox 181. Or SCruz 35. Zub 49.<br />
ABar Goi 59. Eguzk GizAuz 44. Erkiag Arran 113. Ardoy SFran 86. Uzt Sas 351.<br />
�4. (Seguido en ocasiones de ere). Como máximo. v. GEHIENEZ, GEHIEN-GEHIEN (b). � Kuartillu bat<br />
ardaoti, ta geijen, kuartillu ta erditi. Mg CO 221. Aldi gaisto txaarren bat geijen egingo jatzu, ta obago zuretzat.<br />
Mg PAb 78. Geijen bere eztabe erdiz erdizko berbaren bat baño esaten. Astar II 188. Izan zatekian orduterdi,<br />
edo iru geijen bere. Ib. 68. Txakur txiki bat edo bi, geien. Kk Ab I 14.<br />
II (Adj.). � Principal, mayor (ref. a personas o a cosas). "Andre geiena, Dame souveraine" SP. "Meza gehiena<br />
(S), la grand messe" Dv. "Principal" A. Cf. iaur-gehien 'señor soberano' en O Po 60. � Tr. Usado, además de por<br />
suletinos y mixanos, por Leiçarraga, Etcheberri de Ziburu y algún otro autor septentrional más moderno. Apenas<br />
se encuentra en el s. XX. � Ioana Albrete Nafarroako Regina, Bearnoko Andre gehien, &c., denari. Lç Dedic *<br />
5r. Giristiño komun batek iakiñ behar dituen gauza gehienak. EZ Man I 1. Bañan gehien den legez gure egin<br />
bidea, / Iauna, othoi eredura iguzu berthutea. EZ Man II 132 (v. tbn. Eliç 420). Paueko Korte gehienean<br />
Erregeren konseillari. O Po (ed. Michel), 247. Gure parte gehiena eta superiora baita gure arima. Tt Onsa 94.<br />
Aldare gehienaren aitzinian. Tt Arima 32. Zien azken ürhenze gehiena baita. FPrS 13. Meza gehiena. Bp I 117.<br />
Haren besta gehiena. Ib. 149. <strong>Fe</strong>dezko püntü gehienak. Ib. 24. Ni nüzü bide ezinago xüxena, egia gehiena. Mst<br />
III 56, 1 (SP guzien gaineko, Ch lehena, Ol gorena). Otoitza laburren artetik [...] geihenenetarik eta<br />
hobenenetarik bat. AR 83. v. tbn. Egiat 211. Eta koruatzen zütüt / Enperadore gehien. Xarlem 1403. Zazpi<br />
bekhatü mortal gehienetzaz. UskLiB 86. Zirkunstanzia gehienak. CatS 103. Pariseko semenarioko buruzagi<br />
gehienari. Prop 1876-77, 80. Gure Nausi gehiena. Ip Hil 91. Aphez gehienak. Ib. 105. Eman diotet bathaio<br />
saindua hamazazpi jende gehienei. Prop 1906, 29.<br />
� (SP, VocBN, Gèze, Dv, H). Superior, jefe, cabeza. "Supérieur, souverain" SP. "Supérieur [...] par grade"<br />
VocBN. "Chef, prince" Gèze. "Saldoko gehiena jin düzu (S)" Lacombe (ap. DRA). Cf. GEHIEN IZAN. � Tr.<br />
Usado al Norte (además de por Leiçarraga, la autora labortana de unas cartas de fines del s. XVI y Etcheberri de<br />
Ziburu) por suletinos y mixanos; al Sur lo hallamos en Lardizabal y en algún ej. más moderno (en el sentido de<br />
'el mejor'). � Eta gertha zedin kontenzione bat ere haién artean, zein hetarik estimaturen zen gehien. "Le plus<br />
grand". Lç Lc 22, 24 (He, TB, Dv, Ol, IBk e IBe ha(u)ndien-). Aita-amén eta bere aitzinekoén eta gehienén<br />
desobedient diradenak. Lç Ins B 3v. Konpania adrezatzen direnen geiena Monsieur de Pangas da. (c. 1597).<br />
FLV 1993, 466. Neure nausiez eta gehienez gaizki mintzatu naiz. EZ Eliç 161. Lurrean iagoitik eztela / izan<br />
xipirik ez gehienik, / zein bere mugan hil eztenik. O Po 51. Iupiter bait zen Ienko ororen gehiena. Tt Onsa 15.<br />
Ororen kreazalia eta gehiena. Bp I 85. Etxeko gehienak. Ib. 127. Gehien baten pian bizitzia. Mst I 9, 1.<br />
Familiako gehien irakurten dakienek. Ib. XX. Berze Eliza güzien Ama eta Geihena. CatLan 54. Errailia<br />
geihenago denian. AR 443 (v. tbn. 56). Xarlemaiña püisant düzü, / Europako gehien. Xarlem 1219. Bekhatore<br />
ororen gehiena. UskLiB 110. Galharragan da Erle, asto hazlen gehien. Etch 364. Gehienen / ogen handien<br />
ikhertzera. Arch Fab 207. Baña zazpi langille berrietatik geiena, bere jakinduri [...] eta mirarietarako<br />
eskualdiakgatik agertzen zana San Esteban zan. Lard 488. Mesiasen Erreinuan nor geiena izango ote zan. Ib.<br />
409. Xori erresiñula ororen gehien, / Bestek beno hobeki hark beitü khantatzen. ChantP 22. --Zer enthelegatzen<br />
düzü Gehienez? --Enthelegatzen dit gure gañetiko Jinkuak ezari dütian güziak, hala nula beitira Aita saintia,<br />
Aphezküpiak, Erretorak oro; herriko Gehienak, eta Kargüdün güziak. CatS 47. Uhoin tropa baten gehien zen. Ip<br />
Hil 128. Gehien batek ezagütü zian haren ützülia. Const 21. v. tbn. Mde Pr 50. Euskal eleberrigileetan gehiena -<br />
-xuberotarrek dioten bezala-- dugun Anabitarte jauna. MEIG II 105.<br />
� (BN-baig, S; SP (-eie-), VocBN, Gèze, Dv, H). Ref.: A; Lrq. Primogénito; de mayor edad. "Paulek bere<br />
alabetarik gehiena ezkontarazten du" VocBN. "Ainé (adj.)" Gèze. Cf. Ht VocGr: "Vieux, ancien". � Gehienak<br />
zerbitzaturen din xipiena. Lç Rom 9, 12 (He lehena, Dv, IBk, IBe y Bibl zaharrena(k)). Seme primiaren eta<br />
gehienaren etxian. Tt Onsa 52 (v. tbn. 130). Hegoaren seme gehiena. Arch Fab 93. Jinko Aitaren alhaba<br />
gehiena eta maitena da. Ip Hil 1. Arreba gehiena bildua zuketen aitzinetik. JE Bur 79. Bi muttiko hortz<br />
arthatzailearen lantegian. Hameka eta sei urthe. Gehienak esplikatzen du: [...]. Herr 20-2-1958, 4. Banakien nik<br />
segurik joan beharko nuela, gehiena izanez. JEtchep 36. Orduan sei urthe zituen muttiko gehienak. Lf ELit 270.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
576
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
v. tbn. Egiat 201. Chaho AztiB 10. ChantP 286. Jnn SBi 155. Arb Igand 53. FIr 132. Lf Murtuts 44. Ardoy SFran<br />
77.<br />
- AHALBAIT GEHIEN. Lo más posible; los más posibles. � Albait geien bigundu, baretu ta gozatzeko<br />
[burrukak]. Eguzk GizAuz 154. Propietario asko, orain baño askoz geiago, albait geien izan daitezan. Ib. 171. �<br />
(Con sust.). � Batuten da albait jenterik geijeen. JJMg BasEsc 261. Albait eragozpen eta zoztorrik geien ipintea.<br />
Eguzk GizAuz 136.<br />
- AHAL DEN GEHIEN. Los más posibles. � Bearreko zan gaur Iorrera / al dan geien joatea, / eleiz-gizon ta<br />
agintariak, / bardin zar eta gaztea. BEnb NereA 158.<br />
- AHALIK (ETA) GEHIEN. Lo(s) más posible(s). v. ahalik. � Pekatu guztiak, alik geien eta larrienak izan-da<br />
ere. KIkG 26. Aalik geienengana yo-bideratu. Ldi IL 98. Yesusi buruzko berri alik geienak biltzen. Ir YKBiz IX.<br />
Ortaz, asi gaitezen alik eta geienetan. Txill Let 85. Hizkuntza franko, ahalik gehienak, nola aldatu diren<br />
dakiena. MIH 82. Zenbaitena bederen, ahalik eta gehienena. Ib. 393. Ahalik eta gehien saiatuko naiz izena ez<br />
aipatzen. MEIG VII 88s. � (Con sust.). � Ahalik atenzionerik gehienarekiñ. He Gudu 117. Alik humilkiena ta<br />
deboziorik geienarekin. Mb IArg I 191. Ahalik eta debozione gehienarekin. Dh 49. Ahalik debozione<br />
gehienarekin. Arb Igand 167. Aalik soroski ta altxorki geien. Ldi IL 123. Alik eta errenterurik geien. Akes Ipiñ<br />
31.<br />
- AHALIK GEHIENA (Lar). Lo máximo posible. "(A) tira más tira" Lar. � Ahalik gehiena guziei adi eraziteari<br />
iarreiki izan gaitzaitza. Lç Adv * 7v. Bide hasian sartzen da ahal bezain barrena, / Bai Aingeruak trabatzen<br />
ahalik gehiena. EZ Man I 56. Zarra zaite ahalik gehiena. INav 15. Ahalik gehiena ihes egiñ behar diote. He<br />
Gudu 150. Luzatzen da al duen guzia edo alik geiena. Mb IArg I 105. Aalik geiena egiten zuena. FIr 135.<br />
- HAINBAT GEHIEN. Los más posibles. � Oneek ainbat lasterren eta geijen izan deitezan. Astar II 287.<br />
- DEN GEHIENA. El máximo posible. � Mihia da gauzarik / Baliosena / Edo tzarrena, / Ongi edo kalterik /<br />
Den gehiena / Egin duena. Zby RIEV 1909, 106.<br />
- GEHIEN(ER)A JOTA ERE (V-gip (j. be), G-goi-azp; gehiena jota ere G-azp). Ref. Elexp Berg; Gte Erd 134.<br />
Como máximo. � Eta geienera jota ere zenbat izango dira onela datozen arkumeak? Izt C 175.<br />
- GEHIENAZ. v. GEHIENEZ.<br />
- GEHIEN BATEAN. Generalmente. "Geixen baten (V-gip)" Gte Erd 181. v. gehienbat. � Basorik ilunenetati<br />
ibilten ei-zirean geien baten. Akes Ipiñ 30.<br />
- GEHIEN DELA. Como máximo. � Geisotasunak, geiyen dala, bakarrik kendu leikegu gorputzeko bizitzea. Itz<br />
Azald 136.<br />
- GEHIENDIZ (V-arr ap. Gte Erd 134). Como máximo, a lo sumo.<br />
- GEHIENEAN (G-azp, AN-gip, BN-lab ap. Gte Erd 181; SP, Lar, Añ, Dv, H, A). a) Generalmente; la mayor<br />
parte de las veces. "Igande oroz geienean edo geienik, le plus souvent tous les dimanches" SP. "(Por la mayor)<br />
parte" Lar. "(Por lo) regular" Ib. "Regularmente" Añ. v. GEHIENETAN. � Tr. Documentado desde finales del s.<br />
XVI tanto al Norte (excepto entre los suletinos) como al Sur; desde principios del s. XX los autores<br />
septentrionales parece que dejan de emplearlo. � Gizon utra ederra, geiaenean alperra. "Hombre muy mucho<br />
hermoso, por la mayor parte baldío y ocioso". RG B 4. Ogiz eta urez ziñen / barur gehienean. EZ Noel 172.<br />
Geienean geldituko zare zamaren azpian eroririk. SP Phil 243. Maiz eta gehienean. ES 141. Gure amudio<br />
propioak [iuiamenduak] gaixtatzen tu gehienean. Ch I 14, 1. Komunmente edo geienean mortalak esaten zatenai.<br />
Iraz 41. Geienean eriozkoak derizten zazpi pekatu oriek. CatBurg 39 (Añ CatAN 57, CatB 76, CatLuz 25 y Legaz<br />
47 ge(h)ienean). Haukien borondate onak gehienean baitire efetu gabeak. He Gudu 164. Garagarrezko ogia zen<br />
geienean jan oi zuena. Mb IArg I 151. Bat bizi dan bezala geienean illtzen dala. Cb Eg III 214. Gehienean,<br />
laster dire ahantziak zerutikako fagore hautetsienak. Lg I 267. Gertatzen bada geieneán bekála. LE Prog 112.<br />
Geienean isilik oi zeuden. Ub 119. Edo ardao utsa, edo geijenian ur utsa. Mg PAb 55. Zeren Jaunak bereala<br />
ematen ez duan geienean [...] sentenzia. AA III 469. Horiek kausitzen dire, gehienean behintzat, Jaunaren<br />
zerbitzu seinduan. Dh 198. Ez gitxitan, ezbada geijeenian. fB Olg 100. Zulatzen dituzte geienean. It Dial 37 (Dv<br />
e Ip gehienetan). Geijenian oi dan legez. Ur MarIl 105. Gehienean ez du errenkuratzeko. Hb Esk 92. Geienean<br />
gertatzen zitzaiena. Lard 506. Gehienean itsasotik. Dv Dial 109. Beti edo geienian. Xe 275. Bete xamar<br />
geienean ibiltzen nitzan. Sor Bar 56. Geienean beste batek eramaten zion [gurutzea]. Inza Azalp 69. Geienean<br />
eguzkia. Or Eus 424. Gai onetzaz asko itz egin da ta geienean oso gaizki. Munita 21. Une oro jente barria, iñor<br />
ez ezagunik geienean. Erkiag BatB 175. Gure artean gehienean lokarri antzo izan (da) kopula daramatenak.<br />
MEIG VI 153.<br />
v. tbn. GavS 5. Mih 100. CrIc 133. Gco I 449. JJMg BasEsc 208. Astar II 180. CatLlo 78. Izt C 24. Bil 128. Aran<br />
SIgn 52. Ud 158. JanEd I 68. Noe 55. Zab Gabon 61. AB AmaE 419. Urruz Urz 22. Itz Azald 96. Ag Kr 80.<br />
Echta Jos 142. CatUlz 31. EusJok 129. Mok 14. Tx B 193. Enb 182. Lab EEguna 96. Ldi IL 40. JMB ELG 89.<br />
TAg Uzt 44. JAIraz Bizia 104. Etxde JJ 32. Anab Poli 40. SM Zirik 6. Gand Elorri 74. Salav 67. Uzt Sas 137.<br />
b) (H (+ g. ere)). Como máximo. v. GEHIENEZ. � Ordu beteko, edo geienean ordu t'erdiko eskola. A. Zavala<br />
in Goñi 10.<br />
- GEHIENEKO PUNTURA. En caso extremo. � Geieneko puntura, ezin bertzez minzatu behar badu bere<br />
bekhatuaren lankidearekin. SP Phil 307 (He 309 gaixtoeneko pontura).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
577
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GEHIENERA (ERE) (g. be V-gip ap. Elexp Berg; gehienerat ere Dv, H; gehienerat H). Como máximo, a lo<br />
más. � Hirur egunik eta bi gauik barnean, gehienerat ere. He Phil 517 (SP 510 luzenaz). Zer irabazten duzue<br />
bada berthutearen axal horrekin? Gehienerat, gizonen estimua. Lg II 182. Zenbat iraun du [...] soldaduen<br />
kharrak Alexandren alderat? Gehienerat ere, nausi zireino. Hb Egia 91.<br />
- GEHIEN ETA GEHIAGO. En adelante. � Ez adi geien da geiago onera azaldu. TAg Uzt 168. Malentxorekiko<br />
bideak, geien da geiago, eragoztea nai giñukek. Ib. 141 (v. tbn. 172).<br />
- GEHIENETAKO (H). Habitual, de la mayoría de las veces. � Janorduetan ain ugariya eta geiyenetakoa<br />
izaten dan murmuretea. Itz Azald 112. Geure amodioaren ezaugarri geiyenetakoak edo oiturikoak. Ib. 78.<br />
- GEHIENETAN (V, G, B, L, BN-ciz; Lar, Añ, Dv). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg; Gte Erd 181. "(Las más)<br />
veces" Lar. "Comúnmente" Añ. "Gutiz gehienetan, la plus part à peu près des fois (AR)" H. � Tr. Su frecuencia<br />
al Norte disminuye desde principios del s. XX. � Hirietan den perilla handiago da gehienetan. Volt 144s.<br />
Geienetan bizitze komuna eta lanoa daramatenen ordinariosko konfesioneak alfer dira. SP Phil 25 (He 24 maiz).<br />
Baña askotan edo geienetan ez dira sendatzen. AA I 401. Geijenetan, beti ez esaterren. Astar II 84. Har hoiek<br />
xilatzen dütie gehienetan. Ip Dial 37 (Dv gehienetan; It geienean). Geienetan egiñ oi zuen bezela. Arr May 157.<br />
Nebozio kontuak emazteari adierazotea, geienetan, ez da bapere egoki. Erkiag BatB 130s. Arartekoak behar,<br />
gehienetan hala hulakoak. Ardoy SFran 320. Sainduen bizitzatik hartua zen, gutiz gehienetan. Lf in Casve<br />
SGrazi 8. Nere lanbideak bestetara eraman nau gehienetan. MIH 145.<br />
v. tbn. Añ LoraS 61. CrIc 52. fB Ic I 25. It Fab 165. Hb Esk 203. Bordel 90. Dv Lab 228. Sor Gabon 42. AB<br />
AmaE 286. Jnn SBi V. Itz Azald 197. CatJauf 31. Ag Kr 45. JE Bur 28. Bera EEs 1914, 108. Kk Ab I 114. Zink<br />
Crit 58. Muj PAm 11. Or Tormes 17. FIr 188. Alz Ram 87. Tx B II 54. Zub 67. Aitzol in Laux BBa VI. Otx 54.<br />
JMB ELG 45. Ir YKBIz 142. ABar Goi 67. Mde Pr 258. Etxde JJ 210. Txill Let 113. Akes Ipiñ 19. Vill in Bilbao<br />
IpuiB 6. SM Zirik 73. Zait Plat 112. Arti Tobera 273. And AUzta 118. Izeta DirG 104. Osk Kurl 159. Vill Jaink<br />
106. MAtx Gazt 32. BEnb NereA 249. Gazt MusIx 165. Alzola Atalak 65. Salav 39. Etxba Ibilt 478. NEtx LBB<br />
96. Xa Odol 67. Uzt Sas 50. Berron Kijote 91.<br />
� (Precedido de relativo). La mayoría de las veces que. � Egoaizearen magalpeko agertu oi zaigun geienetan<br />
bezelaxe. Etxde JJ 103. Dantzaratzen zeran geienetan edo askotan beintzat. MAtx Gazt 68.<br />
- GEHIENETANTSU. (Aprox. de gehienetan). � Etzuen aditu nai izaten Sokratek geienetantsu. Zait Plat 91.<br />
- GEHIENETIK (Dv). Como máximo.<br />
- GEHIENEZ (V-arr-gip, G-azp, AN-5vill; Lar, H), GEHIENAZ (L-ain, BN ap. A; Lar, VocBN, H). Ref.: A<br />
(gehienaz); Etxba Eib; Gte Erd 134. a) "(A lo) sumo" Lar. "Tout au plus" VocBN. � Tr. Usado por autores<br />
meridionales desde Mendiburu; al Norte lo encontramos en Haramburu, Duhalde y Mirande. La forma gehienaz<br />
es la más habitual entre los autores guipuzcoanos y alto-navarros (tbn. la emplean Haramburu, Duhalde y fray<br />
Bartolomé), mientras gehienez domina en los vizcaínos y se encuentra tbn. en textos guipuzcoanos desde finales<br />
del s. XIX. � Erreinu guzian ere buru ta errege bat eta geienaz zenbait prinzipe baizik ez dira arkitzen. Mb<br />
IArg I 238. Laurogei urte geienaz izan diteke. Cb Eg II 89. Belaunikatu-ere gabe, edo geienaz belaun bata<br />
lurrean duela. AA III 339. Mundubak, Aragijak ta Demoniuak geijeenez emon leijeez atsegiñ arin ta ustel<br />
batzuk. JJMg BasEsc 90. Urte bi edo geijenez irutik irago ezkero. Astar II 95. Txikiak, geienaz titaria añakoak.<br />
Sor Bar 95. Ordu biko bidea geienez emendik ara. Ag G 7. Zinkunegi italianoa danik? [...]. Geienaz etruskoa.<br />
Lab EEguna 94. Andik bost eguntara geienez. Or Aitork 233. Ori geienaz; ortik aurrera deus ez. Vill Jaink 85.<br />
Ogei ta amasei urte geienaz. Uzt Sas 128. Urtean behin gehienez. MEIG I 259.<br />
v. tbn. Ur MarIl 74. Zab Gabon 27. AB AmaE 234. Moc Damu 35. Otx 32. TAg Uzt 151. Mde HaurB 14. MAtx<br />
Gazt 71.<br />
� (Con ere). (g. be V-gip ap. Elexp Berg; H; gehienaz ere Ht VocGr 404, Lecl, Dv, H). � Zer probetxu duzu<br />
munduan denbora apur bat gehienaz ere ungi izaitea. Harb 129. Gure bizia geienaz ere irurogei ta amar edo<br />
larogei utekoa da. Mb IArg I 320. Bortz orenak eta erdietaraino, edo gehienaz ere seietaraino. Dh 48. Zeinbat<br />
juaten dirian etxera [...]? Geijeenaz bere, inok kasurik egin ez deutsan neska epel bat. fB Olg 62. Geienaz ere<br />
igaro ziran berrogei ta amabiren bat urte. Zab Gabon 88 (v. tbn. 102). Geienaz ere... zenbat urte izango ote ditu<br />
bada? Sor Bar 35. Zer gertauko iakon geienez bere? Iltea? Ag AL 163. Emakume ta mutikoena [alogera],<br />
geienez be zortzi. Eguzk GizAuz 158. Euskal pinturarik, ez. Zenbait gai guztion gogokoak izatea, gehienaz ere.<br />
MEIG I 67. Batzuek bero omen ziren eta besteak hotz, gehienez ere epel. MEIG IX 27.<br />
v. tbn. Izt C 17. Bil 78. Arr May 96. Mok 9. Tx B II 61. Ir YKBiz 278n. JMB ELG 96. EA OlBe 74. Bilbao IpuiB<br />
194. Salav 54. Uzt LEG II 127.<br />
b) "(Por la mayor) parte" Lar. "(Las más) veces" Añ. v. GEHIENEAN. � Tr. Aunque se documenta por primera<br />
vez en Ubillos, aparece gralmte. en autores vizcaínos; sólo se encuentra la forma gehienez. � Gau guziak,<br />
geienez, orazio-giten igarotzen zituan. Ub 81. Zerren egon biar dogun geienez graziaz bizirik, eurak artzeko.<br />
CrIc 126. Geienez mortalen izena daruen ezkero. CatBus 33. Geienez epetan ordaintzen. "Las más veces". Or<br />
Tormes 93. Lurreko aberaskiak, zerua irabazteko, geienez, eragozpenak dirala. Eguzk GizAuz 12. XIX.<br />
mendean, mende-mugaren aldamenean gehienez, Mogeldarrenak [alegiak] ditugu. MEIG VI 56.<br />
v. tbn. Or Eus 174. Erkiag BatB 113. Mg CO 105s. JJMg BasEsc 207. Ur MarIl 79. AB AmaE 244.<br />
- GEHIEN-GEHIEN. a) La mayoría de (precedido de sust. en caso absoluto indet. o partitivo, o usado como<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
578
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
pron.). � Euskaldunen arteko geien-geienak. Mb IArg I 328 (v. tbn. 252). Geien geienentzat da bearra. Mg CC<br />
163. Kristaurik geien geienak. AA III 286. Gehien-gehienek oren erdi bat errexki kausituko dute. Dh 51. Beste<br />
guztijak edo geijen geijenak. Ur MarIl 44. Iruñen yende geien-geiena mintzo zen gure eskual mintzairan. Zub 89.<br />
Jaun horietarik gehien gehienak hilak dire orai. Zerb Azk 28. Emakumeak geien geienak [...] buruko eliz-zapiak<br />
ipinten ziarduen. Erkiag Arran 170. Euskaldun guztiek edo gehien-gehienek. MIH 105.<br />
v. tbn. Gy 29. Azc PB 326. A Ardi 81n. Osk Kurl 31. Berron Kijote 138.<br />
b) Como mucho, como máximo. � Geien geien meza bat enzun. Mg CC 150. Bada au geijen geijen bere egun<br />
erdi bat izango da. Astar II 75. Bustar idi batek balijo dau geijen geijen eun da berrogeta amar dukat. Ib. 168.<br />
Milla bat dukat, geien-geien be. Otx 75.<br />
c) En mayor medida, sobre todo. � Orixe da ni geien geien berotu nituana. Ag AL 43 (v. tbn. G 284). Ark geien<br />
geien [...] landu ta yantzi zun. Ldi IL 168. Ikusi ebazan gauzetatik geien-geien gura izan ebana. Alzola Atalak<br />
49.<br />
d) (El) mayor. � Itzaurre onek eman dit lanik geien-geiena. Berron Kijote 18.<br />
- GEHIEN-GEHIENA (Lar, Añ). a) "(A lo) sumo", "(lo) más más", "(a bien) librar" Lar. b) El (lo...) que más, en<br />
mayor medida. "Geien geiena tardatutzen duelarik ere... (AN-5vill)" Gte Erd 134. � Jesusekin geien-geiena<br />
itzegin eta ibilli zanak. Lard 479. v. tbn. Aran SIgn 103s. Geien-geiena kastigatua. Tx B I 86. Au izan da<br />
gizonari geien geiena erakutsi zaion eginbidea. Vill Jaink 166. Geien-geiena arritu ninduan gauza. Uzt Sas 353.<br />
Arima geien-geiena apaintzen ta edertzen duan birtutetariko bat. Berron Kijote 160.<br />
- GEHIEN-GEHIENEAN (H). a) Como máximo, a lo más. b) Generalmente. � Gabak asko emanda / geiengeienean<br />
/ dirade etxeratzen / ez ordu onean. JanEd II 18. Aien pasagarria geien-geienean orixen izango zala.<br />
"Su más ordinario sustento". Berron Kijote 121.<br />
- GEHIEN-GEHIENETAN. Generalmente. � Zetan geratu oi dira auzi modu oneek? Geijen geijenetan<br />
lenenguan egin biar zanian. Astar II 30. Geien-geienetan bakez ta umore onian. Kk Ab II 178. Ezkon-berriak,<br />
noski, geien-geienetan. Txill Let 114.<br />
- GEHIEN-GEHIENEZ, G.-GEHIENAZ. Como máximo. � Nere anima txar galdu gaiso hau, geien-geienaz,<br />
izandu da oraindañokoan erri txar bateko eliza txiki auts-dun moldakaitz erdi erori bat bezala. Mb Otgai III<br />
183. Geijen geijenez, daukazuz gogo ta asmuak konfesetako Paskuetan. Ur MarIl 81. Zer egin dezake Estaduak?<br />
Geien geienaz [...] ondar-palakada batzuk geiago bota arazi. Vill Jaink 86s.<br />
- GEHIEN-GEHIENGO. Más usual (?). � Eskuarako Iztegi bat <strong>Euskaltzaindia</strong>k argitaratu nai luke, geiengeiengo<br />
gauzetarako. GH 1923, 126.<br />
- GEHIEN-GEHIENIK. En mayor medida, sobre todo. � Gehien-gehienik gaitzi zitzaiona. Jnn SBi 164. Arana-<br />
Goiriren yarraitzale bagera, neke-nai orretan geien-geienik yarraitu bear diogu. Ldi IL 155. Kanta-zarrai zor<br />
diegula geien-geienik [...] zabalkundea. SMitx Aranz 31.<br />
- GEHIENIK (BN-arb ap. Gte Erd 90; Lecl). a) En mayor medida, sobre todo. "Principalement" Lecl. � Tr.<br />
Documentado al Norte desde Leiçarraga; al Sur se encuentra en autores de dialecto alto-navarro (como<br />
Mendiburu o Lizarraga) y algún guipuzcoano como Ubillos, aumentando algo su uso en el s. XX. � Zarreitzate<br />
karitateari [...], baina gehienik profetiza dezazuen. "Encore plus". Lç 1 Cor 14, 1 (He gehienik; TB guziz<br />
gainetik, Dv aiherrenik, Ol, Ker, IBk e IBe batez (b)ere, Bibl bereziki). Zeren haur da nik gehienik neure<br />
dudana. Mat 280. Gehienikan bekhatu doloratzen naizenaz [barkhamendu eske]. EZ Man II 34 (I 64 gehienik).<br />
Gehienik ni harentzat naiz beldur. Ax 577 (V 370). Ezta bilhatu behar gauza gehienik usaian dabilana. ES 102.<br />
Beste bazter-etan ere bai, baña geienik [...] Afrikako errietan. Mb IArg I 358. Mesiasgandik lenik ta geienik uste<br />
zuena. Ub 59. Zerén trabáju sufritzean progatzendén geieník [...] amórea. LE Ong 51r. Bekhatutik urrunarazteko<br />
gehienik gai diren [...] egia handiak. Dh 95. Lurrik hobekienik lanthua da gehienik phorrokatua dena.<br />
Dv Dial 61 (It apurtuena dagoana, Ur ziatuen daguana, Ip lür phorrokatiena). Zeren gainean mintzo zare<br />
gehienik? Laph 93. Gehienik hunkigarri zena. HU Aurp 169. Auxe izango zan geienik zekiana. Inza Azalp 85.<br />
Lekhornen baitzuen gehienik iraun. Ox 192. Kazeta [...] guztiz edo gehienik Irlandaraz argitaratzen direnak.<br />
Mde Pr 245s. Bere eskuz erail zun geienik zor zion laguna. Etxde JJ 154. Beste zerbaitek ninderagin bakarrik<br />
edo geienik. "Causa maxima et paene sola". Or Aitork 112. Jainkoaren ondotik, horrek nu gehienik sustengatzen.<br />
Larz Iru 96. Artzaintzan nuen gehienik gostu. Xa Odol 29. Gehienik biztu gaituen poesia. MIH 293.<br />
v. tbn. Volt 183. Harb 128s. SP Imit III 30, 1. Ch III 31, 3. He Gudu 66. Lg II 141. Mih 30. CatLan 98. Brtc 8.<br />
Monho 122. JesBih 424. CatLuz 2. MarIl XII. Jaur 353. Bordel 84. Gy 11. Hb Esk 134. Jnn SBi 53. Elsb Fram<br />
76. Zby RIEV 1908, 93. Ip Hil 234. Arb Igand 55. JE Bur 36. Mok 20. FIr 173. Zerb IxtS 103. Zait Sof 50. Txill<br />
Let 131. JEtchep 14. Osk Kurl 48. Ibiñ Virgil 44. Ardoy SFran 296. Iratz in Alzola Atalak 120.<br />
� (SP). Generalmente, la mayoría de las veces. "Igande oroz geienean edo geienik, le plus souvent tous les<br />
dimanches" SP. � Abereok, geienik, apal eta otzanak oi ziran. Erkiag BatB 50. v. tbn. Onaind in Gazt MusIx<br />
153. Geienik paketsu zan arren [zingira], noizpeinka asarre ipiñi oi zan. Ibiñ Virgil 61. Elizondon naski gehienik<br />
[egon zen]. Xa Odol 33. Gehienik 1936an argitara zenean zeraman tituluarekin [aipatua]. MEIG VII 185.<br />
b) (Precedido de sust.). (El) mayor; (la) mayor cantidad de. � Eta gure menbro deshonesték, ornamendu<br />
gehienik duté. Lç 1 Cor 12, 23 (He ohorerik gehiena, Dv ikhustaterik ederrena). Hartarik beretik izanen du pena<br />
eta gastigu gehienik. Ch I 24, 3. Atsegin gehienik egin diezoketen gauzetan. Dh 57. Oloa da esne gehienik eta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
579
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gain hobeena egiten duena. Dv Dial 81 (It esne ta bikañik geiena, Ur eznerik geijen, Ip ezne eta gañ<br />
haboruenik). Giristinoari probetxu gehienik dakarkiona. Arb Igand 99. Harrabots gehienik egiten dutenak. HU<br />
Aurp 95. v. tbn. Hb Esk 194. Elsb Fram 71. � (Con el sust. en partitivo). � Nork munduko maleziarik gehienik<br />
iakinen hari gara. Harb 142.<br />
c) Como máximo. "Gehienik bi hilabete izanen da preso (BN-arb)" Gte Erd 134. � Sei urtheren, hamar<br />
urtheren buruan gehienik. Larz Iru 56.<br />
- GEHIEN IZAN. a) Ser lo más, ser superior. � Xipién dena gehién denaz benedikatzen da. "Le plus grand". Lç<br />
He 7, 7 (He gehiagoko dena). Munduan geien diradenak. Ber Trat 29v. Benedikatua zara / Emaztetan gorenen, /<br />
Nola baita Iesus haurra / Gizonetan gehien. Hm 35. � (gehien(a) izan; ref. a competiciones). � Esan deixogun<br />
geu gerala geixen, geu gerala indartsuen. Ag G 355. Geiena danak txapelketa au / irabazi biar degu. Uzt EBT<br />
107. b) (Precedido de gen.). Ser superior a; dominar a. "Pilotan Jakob gehien da Martinen" VocBN. Cf. zorrek<br />
hunen gehien (Etch 364), que el ed. traduce 'dont les dettes l'emportent sur les biens', considerando zorrek error<br />
por zorrak. � Eta nahiago zinanteke ororen pian lehenago izan, eziez bakhoitz baten gehien. "Uni praeesse".<br />
Mst III 47, 3 (Ch bati ere manatu). [Graziak] eztü desiratzen ihuren gehien izatia. Ip Imit III 54, 3 (Leon nagusi).<br />
c) Mandar, dominar. � Auherkeria geihen bada bihotzian. CatLan 118. Umilitatia geihen den lekian, nehork etzi<br />
ikusiko ez bekaisguarik, ez diskordiarik. AR 269. Euria geien dan arte. Gand Elorri 151.<br />
- GEHIEN KOMUN. Generalmente. � Nola baita geién komún jénde ez abrátsa. LE Prog 110. Majia gau geien<br />
komun entendatzen da sorginderiain nonbrean (42). LE-Ir.<br />
- GEHIEN PARTE (-ih- SP). (La) mayor parte. � Zeren Iainkoak berak gehien partea iasaiten eta eramaiten<br />
baitu. Ax 495 (V 320). Gabaren gehien partea othoitzean zaramaten. Ch I 18, 2.<br />
- GEHIEN PARTEZ. Generalmente. � Eta ze pekatu da orreetan faltetia? --Geien partez, pekatu mortala.<br />
CatLlo 43. Geiyen partez gurasoak [egiten daudee pekatu]. Ib. 44.<br />
gehienbat (V-gip ap. Elexp Berg). � Sobre todo, ante todo; generalmente; en su mayoría. "Geixenbat [...], más<br />
que nada, principalmente. Amandria ikustiarren juan zan geixenbat" Elexp Berg. v. GEHIENIK. � Tr.<br />
Documentado en textos meridionales del s. XX. En DFrec hay 56 ejs. de gehienbat y 5 de gehinbat. � Zu an<br />
izango ziñalakoan etorri zala geienbat. Ag Kr 191 (v. tbn. 136). Eguzkian bertan ikusten zituan, geienbat,<br />
egunaren orduak. Ag G 4. Orretxek geienbat erantzupen au egiñarazten dit. Ldi IL 114. Itxuskeri oiek nundik<br />
datoz? [...] mendiak larrututa egotetik geien bat. Munita 21. Talde bi egin zituen, geienbat [...], neutralak guztiz<br />
gitxi izanik. Erkiag Arran 140. Geien bat pe emen euskeraz irakurtzeko oitura zabaltzearren egin dot onela. SM<br />
Zirik 7. Nikanor-en itzak, orraitio, ez ziran izaten geienbat ugari. Erkiag BatB 20. Otzaldietan, geienbat<br />
bildutakoaz gozatu oi dira nekazariek. Ibiñ Virgil 76. Batzuek urduri, gazteak gehienbat. MIH 144. Euskal zatiak<br />
gehienbat errazak eta egokiak dira. MEIG III 48.<br />
v. tbn. SMitx Aranz 65. Etxde JJ 99. Zait Plat 113. MAtx Gazt 26. Onaind in Gazt MusIx 145. Berron Kijote 31.<br />
� Casi totalmente. � Zauria osatu yakan geienbat Nikanor-eri. Erkiag BatB 103.<br />
gehiendu (-ihe- SP, sin trad.). �1. (Aux. intrans.). Aumentar en número. � Nun orobat jendea geihendurik, eta<br />
atheak jauz arazirik, heldu baita ni ikhusi nahiz. Prop 1880b, 18. �2. (Aux. intrans.). "(BN-mix), vencer,<br />
dominar" A. � Esku emaiterat bertzeak bezala hurbiltzearekin, nigarra gehiendu zitzaikon. Prop 1899, 133. �3.<br />
(Part. en función de adj. y sust.). Entrado en años; viejo. � Hainitz jende gehienduk galdetu diote bathaio<br />
saindua. Prop 1897, 80. Egiten ditugula egin-ahalak gure gain ditugun eri, haur eta gehiendu guzien biziarazteko.<br />
Prop 1905, 66. �4. "Surpasser, se prendre le dessus" H.<br />
gehiendun. � (Precedido de sust.). (El) que más (...) tiene. � Neure aitén ordenanzetara afekzione gehienduna<br />
ninzelarik. Lç Gal 1, 14 (TB begirari kharsuena).<br />
gehieneko. � Máximo, límite. "Bada geieneko eta gutxieneko bat (G-azp)" Gte Erd 226.<br />
gehiengo(a) (S ap. A; Dv, H). �1. Primacía, superioridad; autoridad. v. gehientasun, nagusigo. � [Jinkoaren]<br />
gehiangoa [sic, seguramente errata] eta hontarzün ezinago handien ezagützeko. Bp I 77. Zertan dago Errümeko<br />
Elizaren gehiengoa? Bp II 121. Zure gehienguaren autoritate bizitze xahiareki jüntatürik daguenak. "Dignitatis<br />
tuae auctoritas". Mst VII. Segürago da gehienguan beno besteren manü pian egoitia. Mst I 9, 1 (Ol nagusigoan).<br />
Ihuren gehienguarik eztü galthatzen. Mst III 54, 2 (Ip ihuren gehien izatia). Inzuliarrak errailiaren gañan<br />
geihenguarik badu. AR 443. Haren gehiengua handiaren. CatS 39. Hasi pheredikatzen egündano ikhusi ez zien<br />
indar eta gehiengoarekin. Ip Hil 153. Lehen jargia etxeki zian eta gehiengoa hartü, S. Zelestin Aita Saintiaren<br />
ordari. Ib. 93.<br />
� Gobierno. � [Merak] miseria hanitx egiten ahal dü erretor bati elizako gehiengoari doatzan gaizetan. Eskual<br />
24-4-1908, 4.<br />
�2. Mayoría. Cf. A Morf 66: "Geiengo, superioridad, pudiendo llamarse así la mayoría por ejemplo en Cortes"<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
580
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
A Morf 66. � Gutxiengo hiztun bezain jakintsu eta gehiengo mutu bezain ezjakinari. MEIG IV 124. Euskalaririk<br />
ezagunenak edo ezagunenen gehiengoa behintzat. MEIG V 32. En DFrec hay 60 ejs., meridionales, de esta<br />
acepción.<br />
gehienki. � Sobre todo, en mayor medida. v. GEHIENIK, gehienbat. � --Othoitzek ürgazten dütieia hilak? --<br />
Bai, eta gehienki althareko sakrifizioak. Bp II 129. Jerüsalemeko hirian, zointan baitzagoan ordian gehienki<br />
egiazko Eliza. Ib. 25 (v. tbn. 109).<br />
gehientasun (SP, H), gehientarzun (H). �1. Autoridad; superioridad, primacía. "Geientasuna, superiorité,<br />
souveraineté" SP (que trae tbn. geihentasun). v. gehiengo(a). � Gehientasuna menospreziatzen. Lç 2 Petr 2, 10<br />
(He autoritate, TB inperio, Dv nausitasun, Ol, IBk e IBe aginte). Apostoluék iharduki bere arteko<br />
gehientasunaz. Lç Lc 22, tít. Gauza guziak bere eskuan dituenaz geroz, beraz hetako gobernamendua eta<br />
gehientasuna ere badu. Lç Ins C 1v. Geientasunari edo ekzelenziari xoilki zor zaion laudorioa. SP Phil 221.<br />
Zuzen naturalak, ius naturale, eramaiten diala abantailla eta gehientarzuna [zuzen zibilari]. Tt Arima 97.<br />
Nortzaz ordenatia da apespikien geihentarzün hura? CatLan 99. --Zertarik Jesüsek salbatü gitü? --Demoniuaren<br />
geihentarzünetik. Ib. 34. Pedroren geientasuna. Ir YKBiz 237. Hango mintzairaren gehientasunak, ahultzen<br />
zihoalarik, iraun zuela oraindik. MIH 380. Gure alderdiko Euskal herrien gehientasuna. MEIG VI 52. �2.<br />
Mayoría. � Majoria edo gehientasunaren ardiesteko. SoEg Herr 23-11-1961, 1.<br />
gehientsu (Dv), geientzu (V-gip ap. Iz ArOñ). (Aprox. de gehien). v. gehientsuen. �1. (Pl.). La mayoría, los<br />
más. "À peu près le plus grand nombre, la plupart" Dv. "Geixentzuak, los más" Iz ArOñ. � Laborari gehientsuek<br />
ongarria eskas dute. Dv Lab 107. Martiren erleki gehientsuak. Zby Pel 47. Langillerik geientsuak. Eguzk<br />
GizAuz 184s. Eritasun gehientsuen sendagailu bakarra. Ardoy SFran 263. Ikusle gehientsuen --goiko eta<br />
behekoen-- gogoko izan. MIH 317. v. tbn. HU Aurp 215. Ag Kr 172. A Ardi 30. SMitx Aranz 168n. Mde Pr 232.<br />
� (Como pron.). � Erri barruko geientsuak. Izt C 213. Gehientsuak galduko dira. Dv Lab 328. Oro ez bada,<br />
gehientsuak. HU Zez 164. Gehientsuen ustea da. Ardoy SFran 110. Erromantiko kume gara gehientsuok. MIH<br />
263. v. tbn. Gy 115. Arr May 54. Ag G 34. A Ardi 72. StPierre 18. Barb Sup 120. Tx B II 65. Eguzk GizAuz 180.<br />
Othoizlari 1959 (n.º 19), 223.<br />
�2. (El) mayor; (la) mayor parte. � Probinzia laburraren zatirik geientsua arkaitzez josia bada ere. Izt C 26.<br />
Hor aurkituko duela irakurle bertsozaleak [...] aurkitu nahi lukeen gehientsua. MEIG II 144.<br />
�3. (Adv.). En mayor medida, sobre todo. � Ara emen geientsu miñ ematen zion kezka. Ag G 148. v. tbn. Anab<br />
Aprika 64. � Generalmente. � Sebastian eta Piarres beste bi gazteren kontra izaten ziran geientsu. Etxde JJ 32<br />
(v. tbn. 55 y 213). � Casi del todo. � Egoaize zakarrak Alostorreko tantai errotsuak billutsik jarri dittu<br />
geientsu. Etxde AlosT 40.<br />
- GEHIENTSUETAN (gehientsietan BN-ciz ap. Gte Erd 181). La mayoría de las veces. � Ezta iñoren naigabea<br />
gure mingañetik barrura sartzen, geientsuetan. Ag Kr 202. Etxeak oso apalak izaten dira geientsuetan. Ir YKBiz<br />
90n. v. tbn. BEnb NereA 245.<br />
gehientsuen. (Aprox. de gehien). v. gehientsu. �1. (Pl.). La mayoría, los más. � Etxahundar geientsuenak<br />
bezela. Etxde JJ 26. Ekinaldi geientsuenen asierak. Zait Plat 25. Orrialde geientsuenetan. Ib. 27. Bertsolari<br />
geientsunak. Uzt Sas 304. Alderik gehientsuenetatik dator aurrera erdara. MEIG I 119. � (Como pron.). �<br />
Dollortzat izango zaitue geientsuenak. Zait Sof 21. Geientsuenok zentsua galtzen / zerbait asiak gerala. Basarri<br />
139. v. tbn. Uzt Sas 202. �2. (La) mayor parte. � Nire bizi-aldirik geientsuenean artzai izan nintzaizun. Zait Sof<br />
89. Dana ezpada geientsuena / daukat goguan jasua. Uzt Noiz 18.<br />
- GEHIENTSUENE(T)AN. La mayoría de las veces. � Ez du txoriena beste agurrik izaten, geientsuenean. TAg<br />
Uzt 74. Andik aitagiarrebaren zalpurdi ariñean geientsuenean itzuli. Ib. 17. Osaba [...] izan oi zan ardiekin<br />
Otsoats bordara geientsuenetan igotzen zena. Etxde JJ 8. Ohartzaka, gehientsuenetan gertatzen den bezala.<br />
MEIG I 243.<br />
gehientxo. � Dim. de gehien. � Egiteko dago gehientxoa. MEIG VIII 109.<br />
gehientxoen, geientxuen, geientxun. (Dim. de gehien; es posible que en algunos ejs. se trate de una variante de<br />
gehientsuen). �1. (Pl.). La mayoría, los más. � Geientxuenak saldu zituzten / iriyak eta karruak. Tx B II 113.<br />
Zutik joateko kemenik ezta / geientxoenak erori. Basarri 128. Inguru ontako anai-arrebak / geientxunak emen<br />
dia. Lasarte in Uzt Noiz 121. �2. (La) mayor parte de. � Ango jenderik geientxuena / zegon sinismen senduan.<br />
Tx B II 92.<br />
geientzu. v. gehientsu.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
581
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gehienzi. � (La) mayoría de. � Gehienzi lekhuetan arranzale erraitenagatik. Lç Decl a) 7v.<br />
geigana (Lar, Añ). � "Réditos de algún Censo [...] gei ganak" Lar. � Laster ipiñi ebazan Bilbon geigana<br />
(rédito) edo urteko saria irabasten eben lekuan. Echta Jos 349s. Nai ebanean geiganak artuteko. Ib. 350.<br />
geiganatu (Lar, Añ), geigandu (Lar). � "Redituar" Lar. � Diruak imiñi ebazan korriduan edo geiganatzen.<br />
Echta Jos 350. Ogetamarmilla ogerleko daukaguz geiganatuten (redituar). Ib. 352.<br />
gehigarri (Lar). �1. (Lo) que se añade. "Positivo nombre, izen geigarria" Lar. � Atzizkia daramanak ez du<br />
ametitzen kasu gehigarririk: gizonari eta kito, ez baita luzatzerik. MEIG VI 174. �2. (Sust.). Agravante. �<br />
Pekatuben geigarrijak, edo pekatuba azi edo geituten ditubezan albo edo zirkunstanzijak. Astar I 206. �3.<br />
Añadidura, añadido. "(Vc, G, AN), aumento, suplemento, apéndice. Se dice, por ejemplo, al hablar de un hueso<br />
que dan los carniceros además de la carne que se les ha pedido" A. Lhande da geigarri (sic, sin -h-) como<br />
suletino. � Ganerakotzat edo geigarritzat eresiriko Gernikako arbola. A Txirrist 28. Arimen janari ta<br />
Jaungoikoaren graziaren geigarri izan dakigun. KIkV 88 (tbn. KIkG 69). Guzi oriek geigarri artuko dituzute. Ol<br />
Mt 6, 33 (IBk e IBe gehigarri; Lç gainerako, TB gaindika). Azkenez, geigarritzat iñuen, gixonak eurak baxen<br />
ixillak [...] ixango zirala. Otx 46. Nire lantxo oni geigarritzat Chahoren berri [...] batzuk ezarriko dizkiot. A Y<br />
1934, 14. <strong>Fe</strong>dearekin erritasuna / gorde beintzat. Jabe berri / Jainko Aundiak egiñen zaitu / Siñismenaren<br />
geigarri. "Premio a tu fidelidad". Or Eus 255. Alogeren geigarri lez, gexoaldi, ezbear eta zartzarorako<br />
sorospideak. Eguzk GizAuz 166. Ugazabak emoten dabezan sari-geigarriok. Ib. 183. Ango zillar ta urreteri /<br />
ikusten zuan kristau-begiak / sinismenaren geigarri! SMitx Aranz 93. Au geigarri ematen baitzaigu.<br />
"Apponuntur". Or Aitork 305. Bizitza [...] gizona asetzeko ezdeusa izanik, erlijioek geigarri bat erantsi nai diote.<br />
Vill Jaink 118. Gau-txoriaren oiartzun-otsa / gau-itzalaren geigarri. BEnb NereA 77. Basa-idiak ezitzeko eta<br />
geiagarritzat [sic, seguramente errata] oialak euntzeko. Ibiñ Virgil 75. Gehigarriak eta ken-beharrak barne.<br />
MEIG IX 95 (v. tbn. IV 126). v. tbn. Urruz Zer 37. Urruz EEs 1917, 157 (ap. DRA). GMant Y 1933, 190. Zait<br />
Plat 138. Erkiag BatB 159. � (Ref. a publicaciones). Apéndice, suplemento. � Izardun itzmitz oriek 145-garren<br />
orrialdeko Geigarrian nabaritu zenetzazke azalduak. A Ardi X. v. tbn. A Eusk 1919-1920 (II), 54. Leen yaso-ez<br />
apurrez olerki-idaztiaren geigarri bat egiteko asmoz. Markiegi in Ldi IL 9. Ez dakigu, ordea, itzulpenik izan<br />
duen, gehigarririk edo osagarririk erantsi dion egileak. MEIG VI 109. � Nota explicativa. � Utzi neri,<br />
azalpenak eta geigarriak ipintzeko lana. "Acotaciones". Berron Kijote 21.<br />
geigorri. "(msLond), coleta, coronilla, valentina (Bot.)" A.<br />
gehigura (gei- Lar, Añ, H). � "Anhelo" Lar y Añ. � Laster Jakintzen artikasdean eta oek barruntzen bere<br />
gaiera, oarkera eta geigura agertu zituen (S. Sebastián, 1879). JFlor.<br />
gehikarga (gei- Lar, H, Chaho � Lh). � Sobrecarga.<br />
geiki. v. 2 gaiki.<br />
gehiki (Bera app.). �1. Añadidura, añadido. v. gehigarri (3). � Egitasuna gure begientzat dan bezela eztager,<br />
baizik uts, geiki edo aldatzeren batekin. "Añadidura". Zink Crit 2. � Anexo, apéndice. � Geikia. Idazti-aipa.<br />
ZA RIEV 1928, 597. �2. (Adj.). Epentético. � Itz oneitan dakusgun k ori atzizkiarena ala geikia (epentética)<br />
ete-da? Eguzk Eusk 1919-20 (II), 69. Aitaturiko beste igidiñok, itz bikoitzen erdian sarri geikiak (epentéticas)<br />
izaten dira. Eguzk RIEV 1924, 598.<br />
geikor. v. gaikor.<br />
gehikuntza. "Geikuntza, aumento" BeraLzM. En DFrec hay 2 ejs.<br />
geiltze-. v. gelditu.<br />
gein. v. hain; gain.<br />
geinatu (-nh- S ap. A; vEys, Dv, H), eheinatu (SP, Hb ap. Lh, H (BN, S)), geñhatu (BN-mix, S ap. A; Foix ap.<br />
Lh), genhatu (SP � vEys, O VocPo (S)), eheñatu, ehenatu (BN ap. A; O VocPo (BN), Dv, H), ieinhatu (BN<br />
ap. A; VocBN , H), jeñatu. �1. Cuidar; cuidar a un enfermo; criar, alimentar. "Ehenatzea (BN), soigner<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
582
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
un malade & le gouverner" O VocPo (� Dv y A). "Genhatzea (S), nourrir ou entretenir" Ib. (� A, que lo<br />
escribe ). "Yeinhatu, soigner, en fournissant les aliments nécessaires et tout ce que la propreté exige.<br />
Ce verbe s'emploie pour les animaux, comme aussi pour les enfants, les vieillards, les malades, et enfin, pour le<br />
soin que l'on doit prendre pour la conservation des fruits" VocBN (� A). v. artatu, zaindu, errekaitatu. �<br />
Hark, erian nol' eheinatzen, / Sendoan er', ene geinhatzen / Zakien. 'Comme elle savait me soigner quand j'étais<br />
malade, elle savait aussi s'occuper de moi quand j'étais bien portant'. O Po 50. Idia geinha dezanak uztar diro.<br />
"Celui qui nourrit le bœuf pourra bien l'accoupler". O Pr 272. Erien eheñatzeko kargia. AR 14. Zunbait lore edo<br />
lili, besthiak oro beno arrangurozkiago nehork eheñatzen eta lantzen baitu. Ib. 135. Oi laborari gaxua, /<br />
hihaurek jaten arthua; / ogi eta ardu geñhatzen auherren asetzekua. Etch 302 (en la versión recogida por A CPV<br />
1018, jeñatzen). Zure mentsian ditzat nik / ahal nüntiano geiñhatü. "[J']en ai pris soin dans la mesure de mes<br />
moyens". Casve SGrazi 140. �2. (S; Dv), geñhatu (BN, S; Gèze, Foix ap. Lh), giñatu, gañatu. Ref.: A (geinha,<br />
geñhatu); Lrq /gen'ha/. Ahorrar, economizar, acumular, guardar. "Amasser" Gèze. "Mütil harek mütil egoitez<br />
mila libera geinhatü dik (S)" A. � Jinkoaren honkiak onsa geñhatü behar dütügüla. Bp II 95. Kunplitü nütianin,<br />
berregeta zazpi / haurren zerbait geinhatzen izan ninzan hasi. 'J'avais commencé à économiser'. Etch 188.<br />
Ordian behar die hanitx gañatü / hanitx gañatü eta güti despendiatü. Ib. 398 (otras versiones dan geiñhatü y<br />
geiñatü). Khritxa! ez ahatz negia / Üdako beruetan! / Geñha ezazü bihia, / Zireno indarretan! P. Zibero GH<br />
1931, 205. Franziako huna ez die aski hersiki giñatzen. Herr 19-3-1959, 3. �3. "Geñhatu (BN-mix), aplicarse,<br />
esforzarse, procurar" A.<br />
� Etim. Quizá préstamo del gasc. ganhà.<br />
geinazale (+ geiñh- S ap. Lh), eheinazale (-tzale H), eheñazale. �1. (El) que cuida, atiende. "Qui paît les<br />
troupeaux, pasteur" Lh. � Aithor dizit net eri eheñazale hun bat zirela eta arrangurosa. AR 15. Gazna egiliak,<br />
eznekariak ala kabala geinhazaliak. Eskual 27-11-1908 (ap. DRA). �2. Economizador, ahorrador. � Haurren<br />
zerbait geinhatzen izan ninzan hasi / geinhazale lagüna zortiak ataki. Etch 188.<br />
geinbertze. � Tanto(s). v. hainbeste. � Zeren gatik geinbertze aldis? CatAe 16.<br />
geindi. v. gaindi.<br />
geine. "(R-uzt), palo sobre el que se mueve el cedazo de la artesa" A. "Iriñen irolzkitako makoak geinea du<br />
izena" Ib. s.v. irozlki.<br />
geintsu. "(G-to), el más fuerte" A.<br />
geinu (-nh- Sc ap. A). �1. "Alimento" A. �2. "(Sc), ahorro" A. "Aurrezki berdin da nola goitu-diru, goita edo<br />
geinu" Herr 22-11-1956, 4. �3. "Destreza, habilidad (BN-mix, Lander)" DRA.<br />
gehio. v. gehiago.<br />
geion. v. deion.<br />
gehipen. Neol. creado por AG en 1897, de geitu 'añadir, aumentar' y -pen (v. NeolAG). � Suplemento. v.<br />
gehitupen. � 1894. Bizkaitarra-ren Geipen I-a argittaltzen da. AG 1438.<br />
geiseago. v. gehixeago.<br />
geiseago. v. gehixeago.<br />
geiso. v. gaixo.<br />
geisto. v. gaizto.<br />
geitar. v. gaitar.<br />
gehitasun. � Aumento. � Izan dediñ Paskuako komunioa zuentzat graziaren geitasunerako. Kortazar Serm<br />
217.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
583
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gehitaz. "(Estar de) sobra, estar de más, geitaz egon" Lar. "Geita, excès, surplus, surcrôit, augmentation. Geitaz<br />
emoten dezu, vous donnez par surcrôit, avec excès, trop. Geitaz egotea, être de trop" H (no encontramos el tema<br />
geita en Larramendi).<br />
gehitizkiro. � "Encarecidamente" Lar. � Geitizkiro eskatzen dio esan dezaiola bere izena eta etorkia. Otag EE<br />
1882c, 534.<br />
geitu. v. 1 deitu; 1 gaitu.<br />
gehitu (V, G, AN, S; Lar, Añ, Dv, H, Foix ap. Lh), deitu (AN-5vill-araq), leitu (AN-araq), gettu. Ref.: A; EI<br />
105; Iz ArOñ; Etxba Eib; Elexp Berg. �1. Aumentar; hacer aumentar, acrecentar. "Abultar", "acrecentar",<br />
"engrandecer", &c. Lar. "Pujar el precio [...] prezioa goratu, geitu" Añ. v. gehiagotu. � Tr. Propio de la<br />
tradición meridional; es más frecuente entre los autores vizcaínos. La forma gettu se encuentra en autores de la<br />
escuela aranista como B. Aizkibel, Altuna (74) y Otxolua (67). En DFrec hay 93 ejs., meridionales. � Geitu<br />
diezagun grazia. CatBurg 37. Amodioa ta jaiera geituaz, andituaz ta sutuaz joango da. Lar, carta a Mb 281.<br />
Lengo onaz akordatzeak tormentua geitu ta andituko du. Cb Eg II 124. Oen semeak geitu ta askotu ziran Ijiton.<br />
Ub 21. Diru guriak azi edo geitu ez dagizan odola aterateko preminak. Mg PAb 50. Itxumena geitzen edo azitzen<br />
zaie. Gco II 17. Geitutzen digula grazia. AA III 589. Azi zaitez, ta geitu zaitez. "Crescite, et multiplicamini"<br />
(Gen 1, 22). fB Ic I 12 (Urt hauñitz egin, Dv popula, Ur, Ker y Bibl ugari(tu), Ol ugaldu). Geituten jakee gogua<br />
[...] murmureetako. JJMg BasEsc 99. Frutu au ezta gitxituten meza enzulak geitu arren. Astar II 214. Geitu<br />
jakon [...] itxaropena. Ur MarIl 19. Negarrak eta aieskak geitu ziran. Lard 195. Geituaz joan zeitezen<br />
[zugatzak]. AB AmaE 467. Poz au geitu eta ugarituten jakozala. Itz Azald 198. Urrea geituten danean. Ag Kr<br />
156. Joan ziran peregrinazioak ere geitzen. Goñi 115. Aize-oialak geittu edo gitxittu. Echta Jos 265. Zuben<br />
txindditzea gettu eban ortziari euritsuba deritxozube. BAizk Ipuin 21. Etsaiak izan al ainbat geitzen badira ere.<br />
Inza Azalp 100. Jatorriz duen argitasuna geitu. Etxeg in Muj PAm 20. Balioa ogerleko baten geitu ba-dagi.<br />
Eguzk GizAuz 58. Iñausteak gerriaren luzea ta lodia geitu egiten dizkio. Munita 61. Haren hiztegia zerbaiska<br />
gehitu eta emendatu ondoan. Mde Pr 205. Nere eralgi-bearrak ez geitzeko. Or Aitork 145. Zure bizitzako egunak<br />
geituko ditut. Ol Ex 23, 26 (Ker geitu; Ur y Bibl beteko, Dv osatuko). Iru egunez geituaz-geituaz yoiakon<br />
erretura arek. Erkiag Arran 102. Etxeko erriertak geitu ta ugaritu egin direla. Vill Jaink 161. Begira nola nere<br />
miña / gero ta txartzenago, geitzenago den. "Empeora y crece". Gazt MusIx 135. Mendibururen euskal idazlanak<br />
bi halako gehitu zaizkigu orain. MEIG V 102. Ez ditzagun desberdintasunak gehitu. MEIG VII 131.<br />
v. tbn. CatOiq 532. CrIc 123. VMg 42. Añ LoraS 161. CatBus 47. Arr GB 22. Aran SIgn 211. Bv AsL 131. A<br />
BeinB 71. Urruz Zer 119. EusJok 141. JanEd II 115. KIkG 77. ArgiDL 70. Enb 132. Jaukol Biozk 100. Kk Ab II<br />
22. Goen Y 1934, 182. EA OlBe 8. SMitx Aranz 246. NEtx Antz 148. Anab Poli 13. And AUzta 142. Gand Elorri<br />
50. Osk Kurl 114. MAtx Gazt 32. Ibiñ Virgil 63. Etxba Ibilt 490. Uzt Sas 221.<br />
� Añadir. v. gaineratu. � Geitu zituen bekatu sakrilejio andiko bi. Mg CC 134. Pekatubak pekatubei geitubaz.<br />
Mg CO 103. Atxekija guztiak pekatarijari kenduteko geitu zituban Jaungoikuak azkeneko agindu bijak. fB Ic II<br />
242. Geitu leiket zeruan glorijako zapalda, gradu eta malla bat. Ur MarIl 23. Urtero geitzen deustaz beintzat<br />
milla dukat. AB AmaE 420. Gañera geituaz itz biguñ oiek. Arr May 173. --Orixe esaten dut neronek ere-- geitu<br />
zuan Fraiskak. Apaol 47. Arraunketarako mutil indartsu bat geittu zalako. Echta Jos 250. Beti ere suari egurrak<br />
geituaz. Ag G 158. Tramankulubak barriztau, laba eder bat geitu. Kk Ab I 75. Iñori buruko miñik geitu gabe.<br />
NEtx Nola 25. Beste kartutxu bat geitu deutsa mutillak bere iskillu azkarrari. Erkiag BatB 143. Asian menderatu<br />
iriak geituko dizkiot. "Addam". Ibiñ Virgil 95. Beste argitasun bat gehi dakioke [...] dioenari. MEIG I 209.<br />
v. tbn. CrIc 177. Astar II 193. CatBus 50. Itz Azald 81. Zink Crit 47. ArgiDL 65. TAg Uzt 96. Zait Plat 130.<br />
� (V-gip, G-azp ap. Gte Erd; Añ, A Apend). "Encarecer, exagerar" Añ (cf. en Lar geitizkatu). "Exagerar.<br />
Geituaz, exagerando" A Apend. "Onek gauzak geituta esaten ditu (V-gip, G-azp)" Gte Erd 104. � Ez da au<br />
begitazino edo bildurtuteko geituz esaten dana. Mg CO 82. Inoren paltak geituta esaten dirianian. fB Ic II 185.<br />
An entzuten dabena / geituta esaten dau. Azc PB 238. Neronek asmatu edo beintzat geitu ditudala esan<br />
eztezazun. A Ardi 28. Geiturik izparra, oi dan lez. Kk Ab II 89.<br />
�2. "Beneficiar los campos, haciendas, &c., ongarritu, geitu" Lar.<br />
�3. (S (Foix) ap. Lh; A). (Part. en función de adj.). Entrado en años, envejecido. � Gehitiak ere bazaudian<br />
nuntik ikhusiko zien ahal bezaiñ hüillantik. SGrat 11. Etzen, hanbat jente gehitieki khürütxatzen. GAlm 1947, 27<br />
(ap. DRA).<br />
�4. "Goiera gehitzea, dépasser, s'élever au dessus" H.<br />
�5. "(V-ger), vencer. Batak bestea geitu, vencer el uno al otro" A.<br />
gehitupen. �1. Aumento. � Graziaren geitupena. Itz Azald 167. � Añadidura. � Jaunak emongo deutsuez<br />
geitupentzat ondo jatortzuezan ondasun lurrekoak. Itz Azald 213. � Apéndice. v. gehipen. � Geitupena. Itz<br />
Azald 206. �2. Avance, progreso. � Bedeinkatuten dituz aurrerapen guztiak, jakituriako eta beargintzako gauza<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
584
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
guztietan eginiko geitupen zuzenak eta artezak. Itz Azald 51.<br />
gehitura. � Aumento. � S. Luisen beste [...] Milagroa da Irin famatuaren geitura. Cb Just 75.<br />
geitxeago. v. gehixeago.<br />
gehitxo (V-gip, G-azp; Lar, Añ, H), geitxu (V-ger). Ref.: A (geitxu); Etxba Eib; Elexp Berg. � Un poco<br />
demasiado, excesivo. "Propasar, mugaraitu, geitxo igaro" Lar. v. gehixko. � Baña kanta berri au / geitxo luzatu<br />
da. GavS 35. Nekatubak geitxo. Ud 122. Jan edan geitxoagaitik. Ag Kr 59. Geitxo eranda. Tx B I 258. Munduan<br />
yende geitxo gatxegok. Ldi IL 137. Geitxo ez ote da eskatzen dezuna? ABar Goi 27. Idurimenez geitxo baliatzen<br />
dira. Or QA 123. JAIraz Bizia 35. Poz geitxo zeramakan. NEtx LBB 113. v. tbn. EusJok II 138. EgutTo 19-7-<br />
1918 (ap. DRA). Or Eus 53. Or in Gazt MusIx 50. Uzt Noiz 14.<br />
gehitxoago (H), geitxuago. � "Geitxoago [...] un peu plus" H. v. gehixeago. � Ordu lauren<br />
baten, edo geitxuago. Añ EL 2 51. Markos edo Martin edo Martzelo edo beiñik bein Mar da geitxuago zan<br />
lenengoaren izena. A Ezale 1899, 386a (en EY II 115 geitxoago). Au baño geitxoago izan ezkero. Ag Kr 109 (26<br />
geitxuago). Eguneroko uskeri a baiño ogi geitxuago egoki yatan. Or Tormes 49. Eldu ziran ordu bi ta erdi baño<br />
zerbait geitxuaguan. Kk Ab II 177. v. tbn. Enb 93. Eguzk GizAuz 175. SM Zirik 97. Erkiag BatB 69.<br />
gehitxokeria. � Exageración. � Barkakizun diteke, beraz, esan luken geitxokeriz. Or BM 18.<br />
gehitxoro. � Un poco más. � Biba azpeitiarra, / portatu da oso, / graduetan geitxoro / biar degu jaso. Ud 62.<br />
geitza. v. geriza.<br />
gehitzaile (Lar � H). � "Abultador", "aumentador", "beneficiador" Lar.<br />
gehitze (Lar), geitute. � Aumento. "Engrandecimiento" Lar. � Azitzea edo geitzea eman [bizitza aragizkoari].<br />
Mg CC 220. Zerk eman aziera edo korputzeko geitzea? Ib. 220. Jesusen Lagundiaren sortuera eta geitzearen<br />
gañean. Aran SIgn II. Fabrok irabazi ziozkan iru aiekiko geitzearekin alaiturik. 'Aumento y refuerzo'. Ib. 89.<br />
Irabazten dan graziaren eta zoriontasunaren geitutea. Itz Azald 121. Baña irabazpenen geitze ori, zek ekarri<br />
dau? Eguzk GizAuz 150. Ba-dute [Zuk egiñak] asiera ta amaiera, iaiotea, iltea, geitzea ta gutxitzea.<br />
"Profectum". Or Aitork 419. En DFrec hay 16 ejs. de gehitze.<br />
gehitzeagotze. � Aumento. � Nere ogenak ba-dute osabide, geitzeagotzerik ez, ordea. Zait Sof 142.<br />
geiuna. v. deiune.<br />
geiurti (-ey- Lar). "Monstruo" Lar. � Gure jaidurak geiurti batzu bezala dire; bada geiurti bat eztiteke hil<br />
haztapar kolpe batez. Birjin 158.<br />
geixa. v. gehiago.<br />
gehixeago, gehixago (Añ (-eisia-), H), geixio (AN-gip-5vill ap. Gte Erd 309), geiseago, geitxeago. � Un poco<br />
más. "(Algo) más" Añ. v. gehitxoago. � Tr. Documenatdo desde Lazarraga, no lo hallamos en textos vizcaínos<br />
ni suletinos. Al Sur la forma más usual es geixeago --cf. geiseago en Mendiburu y Aguirre de Asteasu, y<br />
geitxeago en Guerrico--; en el s. XX emplean geixago los navarros Inza (Azalp 32) e Irigaray, y Orixe (que tbn.<br />
usa en alguna ocasión -xaago). Al Norte domina -xago desde el s. XIX; antes de esa época sólo encontramos -<br />
xeago, que en textos posteriores sólo aparece en Mirande (Pr 220) y Lafitte (in Casve SGrazi 8). En DFrec hay<br />
13 ejs., meridionales, de gehixeago, y 5, septentrionales, de gehixago. � Geixeago esango neben, / eugi baneu<br />
astirik. Lazarraga 1177v. Lehen baino geixeago, bai arimako, bai gorputzeko bakhar-lekuan sarturik, eginen<br />
duzu meditazione bat. SP Phil 503s. Bela bat baiño gehixeago. INav 55. Ohitzas baiño gehixeago aldaraturik.<br />
He Phil 511. Beste zenbaitek ekarzen dute zerbait geiseago. Mb IArg I 222. Behar dan baño geixeago jate bat.<br />
Ub 152. Bear baño zerbait geiseago edaten duala. AA III 370. Behin gehixago, / gero gutixago. Arch Fab 227.<br />
Ogian gehixago / gasnaki emanez. In Michel LPB 344. Zenbaitek irauten dute gehixago. Dv Lab 327. Artzen<br />
dire Espainian baino meritu gehixagorekin. Zby RIEV 1908, 85. Lur geixeago erantsi. Ag G 255. Kasu eman<br />
bazinu gehixago! Barb Sup 15. Berak aizina gehixago. Ox 194. Negurritik geixago artzen badu. FIr 175. Duela<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
585
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
lau mende baino gehixago. JE Ber 56. Mendian bestetan oitu baño geixeago. Lek EunD 45. Urrengoan, politika<br />
geixagoz. Or BM 12. Urtean geixâgotan balitz Doniane! Or Eus 286. Duela ehunbat edo gehixago urte. Zerb Azk<br />
102. Zerbait geixeago zerala. MAtx Gazt 69. Adin gehixago ukan balu. Ardoy SFran 78. Ehuneko 27,2 baino<br />
gehixeago. MIH 184.<br />
v. tbn. Gco II 58. Aran SIgn 22. Sor Bar 35. Ldi IL 105. Mde Pr 220. Txill Let 134. Ugalde Iltz 60. Vill Jaink 59.<br />
Lf in Casve SGrazi 8. Berron Kijote 138. Gehixago: Hb Egia 72. HU Zez 162. JEtchep 116. Xa Odol 24.<br />
gehixeagotto, gexagotto. � Dim. de gehixeago. � Berotu bai gexagotto burua (163). LE-Ir.<br />
gehixko (AN-gip ap. BU Arano), geizko (A). �1. Un poco demasiado. v. gehitxo. � Arrotzik geixko bait-da<br />
gaur mendi-aldean. Lek EunD 32. Geixko erran duzu. Or QA 108. v. tbn. Etxde JJ 134. Far-ariñ xamar, geixko<br />
noski, ibilli naizela. Berron Kijote 227 (v. tbn. 184). �2. (AN-gip). "En Oyarzun se usa geixko por geitxoago, un<br />
poco más" A Morf 313.<br />
geixo. v. gaixo.<br />
gehizale (Lar, Añ). �1. Deseo inmoderado. "Gullorías, gullerías, naikundeak, geizaleak" Lar. "Gullería" Añ. Cf.<br />
gehiegizale. �2. "Exagerado" A Apend s.v. geitu.<br />
gehizaletasun. "Gula, el apetito" Añ.<br />
gehizerizko. "(G-nav), demasiadito" A.<br />
geizi. v. gerezi.<br />
geizki. v. gaizki.<br />
geizko. v. gehixko.<br />
geizo. v. gaixo.<br />
geizo. v. gaixo.<br />
geizpe. v. gerizpe.<br />
1 gel. � "(V-gip; FSeg), ¡alto!, ¡quieto!, ¡detente!" A. v. geldi (4). � Gel! ortxe! ta arri mailla orren landa, oña<br />
ez atera! Zait Sof 110. Gel: nork, baña, sortu niñun? Ib. 69.<br />
- GEL EGON. Estar quieto. v. GELDI EGON. � Gorritxo oiñen gaiñean gel ezin dagoke. Or Eus 36. Zauden<br />
bertantxe gel! Zait Sof 139. Zertan ago gel nere atean? NEtx LBB 247.<br />
2 gel. (Palabra de interpr. oscura). � Beren aurren bat edo gei anditako ganau gel ederren bat gabetik goizera<br />
ondo ezen bategaz ekusten badaube. msOñ 99v. Ganau gela gaixotu aurrian. Ib. 99v. Edan eragiten deuste ur<br />
au aur edo ganau gel gaixuari. Ib. 99v.<br />
gela (V, G, L; Lcc, Volt 11, SP, Urt I 286, Ht VocGr 339, Lar, Mg Nom, Añ, Lecl, Arch VocGr, VocBN, Dv, H).<br />
Ref.: A; Etxba Eib; Iz ArOñ, Als 51. � Habitación, aposento; alcoba, dormitorio; sala; celda monástica;<br />
calabozo. "Çelda o cámara" Lcc. "Estancia, aposento", "quarto de casa", "celda" &c. Lar. "En Eibar conocemos<br />
la voz por la literatura, pero en el léxico común decimos ganbaria" Etxba Eib. "(La) celda" Iz ArOñ. Cf.<br />
ardangela, egongela, iringela, jangela, logela, ARROTZ-GELA, EZKON-GELA, BILERA-GELA, etc. v.<br />
ganbara. � Tr. Documentado desde principios del s. XVII; es menos usado al Norte, especialmente en textos<br />
suletinos (en los que sólo lo encontramos en Inchauspe) y en los del s. XX, sobre todo en su segunda mitad. En<br />
DFrec hay 135 ejs. � Izanen dut nik gela bat apart. Volt 159. Presidentak [= 'presidente de un tribunal'] hitz<br />
tristea erraten bere gelan. EZ Man I 48. Gelan datzan eria. EZ Eliç 115. Garbitu ta konponidu dagiala gelau.<br />
Mic 14r. Gelak ekortu enituen egunean. O Pr 608. Handik erregek sarthu nau / Bere gelan barrena. Hm 154.<br />
Gelan aurkhituko duzu kanpoan maiz galduko duzuna. SP Imit I 20, 5 (Ch erretiramenduan, Mst xoxan, Ol<br />
tegian). Ene gelan bakharrik. Gç 68. Hertsazu barnetik zure gelako athea. Ch I 20, 8. Gela gilzatuaren gisakoa<br />
zen Jesusen obi hau. Mb IArg I 275. Ontziko nagusi jaunak berezi zion gela-modu bat. Mb IArg II 343. Aparteko<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
586
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gela batean bere Jainkoarekin Estanislao bizitu zan. Cb Just 94. Sarthu zen erregeren gelan. Lg I 317. Sartu ez<br />
didin argia gela barrunbean. Mg CC 150. Arratoetzarrez beterik dagozan toki edo geleetan lo egiteko. Mg PAb<br />
69. Ipiñi zuen gela itxian. AA II 193. Gela estu baten. fB Olg 182. Euren etxe, sala eta gela edo aposentubetan.<br />
Astar II 47. Izandu zan salatzalle Kanzilleria Granadakoan; Aditzalle Gela berean. Izt C 487. Zure Maiestateak<br />
errezebitzen düen gela handian. Arch Gram 69. Aide eta adiskideak zeuden gelan. Lard 499. Gela hertsi eta<br />
ithogarriak. Hb Egia 64. Sartu zaite zure gelan. Ur Mt 6, 6 (Lç ganberatxoan, TB ganbaran, SalabBN<br />
ganberan, Ip khanberan, Hual y Samper aposentuan; en las demás versiones gela). Erlijioso baten gelara. Aran<br />
SIgn 70. Gure gorputza da animaren gela. Bv AsL 165s. Etzen atheratzen ere bere gelatik. Jnn SBi 71. Jesüsek<br />
azken apairia egin zian gela handian. Ip Hil 189. Egon bearko dozu / gela ilunean / umeari eragiten / otzara<br />
zarrean. Azc PB 233s. Gela-barrua zuri-zuri iantzi eben. Ag AL 88. Gelaren sahetsak beude xuri xuria. JE Bur<br />
188. Gela zoko batetik hirriz norbait aditu zuela. Barb Sup 143. Gelako bazter baten. Altuna 14. Kartzelan [...]<br />
goien goienetako gela batean. Or SCruz 124. Nire gela-leiora / usotxu geznari / Alai bat etorri da. Enb 132.<br />
Gelaleioa zabal zabalik utzi ninan. Or Mi 30. Eriaren gelan. FIr 193. Yauregiko yateko gela. Zub 82. Alde egin<br />
eban bere gelaruntz. Kk Ab II 50. Bertoldaren gelako ardurea euken otseñak. Otx 95. Ustu dute gela. Or Eus 52.<br />
Ezkerretan, aurre aldian, gelarako ate bat. ABar Goi 14. Gela-erdian zutik. TAg Uzt 192. Nun zaitut ene gela,<br />
ene fraide gela. Iratz 129. Hoteletako / hirur ehun frankotako geletan. Mde Po 92. Nere oroitearen gela izugarri<br />
ontan. Or Aitork 254. Gela-zolak ezagun zun bere diztiran argizaiez igurtzi berririk zegona. Etxde JJ 87.<br />
Kortzegatar baten borda, gela laukotu bat besterik ez dezu izaten. NEtx Antz 141. Gelara zabaldu zak / ate bat<br />
berria. And AUzta 124. Maeztuk gelaosteko toki batera sartzeko esan eutsoen. Alzola Atalak 76. Ño-ren gela<br />
atean geldirik dago keriza bat. NEtx LBB 108. "Itzea"-ren sabel zabalean liburu, irudi, oroigarriak gelaz gela<br />
ikusi ondoren. MIH 133.<br />
v. tbn. VMg 46. Añ LoraS 133. Gco II 64. JJMg BasEsc 201. It Fab 101. Gy 237. Bil 161. Arr GB 68. Xe 184.<br />
Zab Gabon 75. Otag EE 1882c, 448. AB AmaE 172. Sor Bar 57. Urruz Urz 17. Arb Igand 76. Moc Damu 31. Itz<br />
Azald 108. Echta Jos 344. Goñi 41. Iraola 112. A Ardi 51. Ill Testim 23. Alz Ram 88. Inza Azalp 31. Ox 41.<br />
Altuna 104. Enb 132. Laux BBa 78. Lek EunD 35. Sabiag Y 1934, 31. Ir YKBiz 434. EA OlBe 25. SMitx Aranz<br />
219. JAIraz Bizia 21. Etxde JJ 133. Erkiag Arran 151. Txill Let 140. Bilbao IpuiB 28. BEnb NereA 138. Ugalde<br />
Iltz 20. Arti Ipuin 81. Anab Aprika 17. Izeta DirG 122. Osk Kurl 25. Salav 22. Ibiñ Virgil 115. Etxba Ibilt 487.<br />
Lab SuEm 186. Azurm HitzB 36. Lasa Poem 83. Berron Kijote 181.<br />
� "Eztot zure gelatik ogera biderik, no me importa por tí [...] (V-ger)" A EY III 302.<br />
- GELA-ARROPA. "Robe de chambre, gauarropa, gelarropa" Urt Gram 26.<br />
- GELA BELTZ. Calabozo, celda. "Cárcel (Darric)" DRA. � Gero herrestan eraman herriko gela beltzerat. Hb<br />
Egia 25. Sartu zituzten obendunak bezala lurpeko gela beltz batian. Zub 59.<br />
- GELA-GAIN. Techo. v. GELA-SABAI. � Laño aizetsu argi zabalkorren itxuran margotuta dare gela-gain<br />
edo tetxo oiek. Ayerb EEs 1915, 295.<br />
- GELA ILUN. Celda, calabozo. � Badakizue nola ohoinek maite duten gela ilhuna? Hb Egia 77. Ipiñi eben<br />
katigu gela illun baten. Echta Jos 107 (v. otro ej. en la misma pág.).<br />
- GELA ILUNBETSU. Celda, calabozo (quizá 'celda oscura'). � Barriro, bere gela illunbezura, ta emen<br />
zartakadak emon deutsaz morrosko batek. Erkiag BatB 188.<br />
- GELA-LAGUN. "Ayuda de cámara" Lar.<br />
- GELA-MIRABE. Ayuda de cámara. � Gaztelu-barruko igarobideak zearkatuz, gela-mirabearengana doa.<br />
TAg GaGo 40.<br />
- GELA-MUTILTXO (-txu Dv). "Laquais" Dv (que cita Orreaga). � Nire gela-mutiltxua, --diño Karlomano<br />
Erregek. "Paje". Iza in Orreaga 30 (Dv lekhaio, Ip bereter).<br />
- GELA NAGUSI (g. nagosi V-arr ap. A). Salón, habitación o sala principal de una casa o edificio. � Gela<br />
nagusiko ta beste etxeko gela guztietako atariak zabalik. Inza Azalp 32. Iruditegia erri txikiko etxe bateko gela<br />
nagusia. Alz Burr 11. Etxeko gela nagusian. TAg Uzt 118 (v. tbn. 191). Erri-etxeko gela nagusian argazki<br />
ederra ipiñi zuten. Munita 125. Exeri ziren gela nagusian. Izeta DirG 119.<br />
- GELAPE. (Con suf. local de declinación en sing.). Lugar debajo de una habitación. � Txominen gelapeko leio<br />
batean jarrita morroia etorri zai gelditu ziran. Etxde JJ 18.<br />
- GELA-POTO. Orinal. � Txinelak dagoz zutunik [...] buruan gela-poto antzeko zuriak. Erkiag BatB 126.<br />
- GELA-SABAI. Techo. v. GELA-GAIN, gelagoi (2). � Etxenak margotutako gela-zapai edo tetxo batzuk.<br />
Ayerb EEs 1915, 295. Gela-zapaia ta ormak zuri. Anab Aprika 48.<br />
- GELA-ZAINTZAILE. Sumiller. � D. Juan de Idiakez [...] izan zan <strong>Fe</strong>rnando seigarrenaren gorputz ta gelazaintzalle.<br />
Izt C 456.<br />
- GELA-ZALE. Amigo de enclaustrarse. � Komentuko gela-zale aundia zan bera. Alzola Atalak 109.<br />
- GELA-ZOKO, -TXOKO. (En casos locales de declinación en sing.). Habitación (considerada lugar de<br />
encierro). Cf. supra el ej. de gela-zoko en Barbier. � Luzaro nola egon zan bere / gela-txokoan bakarrik. EA<br />
OlBe 9. Galdu zuan bere arnasa mandio zarreko gela zokoan. NEtx LBB 57.<br />
- GELA-ZULO. Habitación (considerada lugar de encierro); celda, calabozo. � Ia bere gela-zulotik ateratzen<br />
degun. ABar Goi 44. Galdaketaz-galdaketa nerabiltenean, eta are gehiago gelazuloan ahazturik bezala nengoen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
587
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
bitarte luzeetan. MEIG IX 92.<br />
� Etim. De lat. cella.<br />
gelagoi. �1. "(V, ...), camarote, desván" A. �2. "(V-gip; FSeg), techo de una alcoba" A. v. GELA-SABAI.<br />
gelakide. �1. Persona que está en la misma habitación. � Ni ara iritxi, ta alde egin didate, ta zaputz, gelakide<br />
guziak. Txill Let 140. �2. Gurasoen irriparrerik ukan ez duena, iankoek ez dute maikidetzat onesten, ezta<br />
iainkosek ere gelakidetzat. "Dea nec dignata cubili est". Ibiñ Virgil 43.<br />
gelako. "Camarista, criada de la Reina, Erreginaren gelakoa" Lar.<br />
gelaratu. �1. Ir a una habitación. � Zere bular-barreneko gelaratzen zaitzunean [Jesus]. Mb OtGai III 383. �2.<br />
Llevar a (su) habitación. � Badoa Txariengana oartzera gau artan bertan Txenarda gelaratuko diola. EG 1956<br />
(9-10), 58.<br />
gelaratz (G-goi), gelatz (G-goi), galatz (G-azp), gelatzu (V-gip), gelatzo (V-gip), gelaatzu (V-gip), gelaratsu<br />
(A), gelatsu (V-gip), gelatxu (V-gip). Ref.: A (gelaratsu, gelatsu, galatz); EEs 1930, 8; AEF 1955, 136; Iz ArOñ<br />
(geláatzu), UrrAnz (gelátzua). � Llar. "Labatz, laatz, gelatsua" Ag G 16n. v. laratz. � Bedeinkatzen da ogia eta<br />
ogi-pusketa bat gelaratzean eukiten da, etxea erre eztedin (V-gip). A EY I 254. Katu bat kanpotik ekarten bada,<br />
gelatxuan --laratzean-- iru buelta emon sakuan (V-gip). Gand Eusk 1956, 211. Edea baino zailagoa zan aren<br />
idaztankera ta gelatsuko abarkak baino igarragoa. Zait Plat 44.<br />
gelarazi. � Parar, detener. v. geldiarazi. � "Ez! Ez!" gelarazten zion Patxik. Osk Kurl 74. Nungo oianek, nungo<br />
larregunek gel-araz zinduzten. Ibiñ Virgil 62. Mendiek, ordea, ez dute trena gelarazten. In MEIG VI 37.<br />
gelari (AN-larr-erro, -lh- S; Volt 121, SP, Urt I 10, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H), gelhai (S), gelatari (SP).<br />
Ref.: A; Lrq /gelhái/. � Sirviente, asistente (gralmte. de sexo femenino); mayordomo; ama de llaves de un cura.<br />
"Valet ou fille de chambre" SP. "La servante du curé" Arch VocGr. "Domestique de prêtre" VocBN. "Serviteur<br />
ou servante d'ecclésiastique" Gèze. "Chambrière" Dv. v. gelazain. � Tr. Documentado en la tradición<br />
septentrional y en Etxaide. Todos los ejs. del s. XX significan 'ama de cura'. En DFrec hay 10 ejs.,<br />
septentrionales. � Eure gelaria ez potikeia, hant eztakia alegia hura andregeia. "Chambrière". O Pr 168.<br />
Nihaur ninzan gelari. "Clavière". Ib. 336. Irabazirik Blasto erregeren gelaria. He Act 12, 20 (Dv gelazain).<br />
Andre gelari lerdena. Lander (ap. DRA). Haritchabaleten gelaria, Mañaña, xaharxetan hasirik zen. Const 35.<br />
Gelhaiak aldiz erraitia ahazten. GH 1927, 515. Egurrak lagun beza / [Erretoraren] gelaria berdin. Etcham 156.<br />
Hor heldu da gelaria, harro harroa ileak. "La gouvernante". Barb Leg 136. Gelháia jun zeónin jakitéa hil ala<br />
bízi zen. Lrq Larraja 145. Mari-Antoni gelariak kadira aurdiki zion. Lf Murtuts 5. Hil da Donaphaleun Xexila<br />
Ahazpe, jaun doienaren gelharia. Herr 20-20 [sic]-1955 (ap. DRA). v. tbn. Darthayet Manuel 392 (ap. DRA).<br />
Almanaka Berria 1885, 24 (ap. DRA). Etxde JJ 20.<br />
gelarte. � Pasillo. "En los caseríos, distribuidor (de las habitaciones)" (G-to) I. Mujika (comunicación personal).<br />
� Gelarte edo pasillua iragotean. Erkiag Arran 150.<br />
gelasein. � Mayordomo. v. gelazain. � Balasta, bakaldunaren gelasein nausija. Arriand Act 12, 20.<br />
gelatari. v. gelari.<br />
gelatsu. v. gelaratz.<br />
gelatto (Urt IV 382, H, Foix ap. Lh). � (Dim. de gela). "Chambrette" H. � Gelattoa behar d-izan harentzat berarimako<br />
etsaien eginahalen kontra geriz-elkhu bat. "Sa cellule". Birjin 510.<br />
gelatxo (Urt I 286, Lar, H, Foix ap. Lh), gelatxu (A). � Dim. de gela. "Aposentillo", "celdilla" Lar. � Juanik<br />
bizitzera hospital-Antezanako gelatxo batera. Aran SIgn 54. Tresna zarrak gordeteko gelatxu bat. Ag Kr 19 (v.<br />
tbn. AL 66). Gelatxo illunean illargi-izpia sartzen delarik. Or Mi 97. Gaixorik zetzatenak [espetxeratuak],<br />
banako gelatxotan bereiztuak zeuden. Etxde JJ 184. Pasa nituan iru gau nere gelatxo artan. Anab Aprika 88.<br />
Neretzat gelatxo bat eska dezakezu... Santa Agedan. NEtx LBB 101. v. tbn. TAg Uzt 178. Mde Po 13. Erkiag<br />
BatB 56. � Palco. � Goiko eta beeko gelatxoak, bost, lau ta iruna sarbideekin (S. Sebastián, 1879). JFlor. �<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
588
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Retrete, cuarto de baño. � Ustu bear ba, ta ortarako gelatxora, patioan beste aldera, euritan joan zan. JAIraz<br />
Bizia 58. Busti nai zula ta ortarako gelatxoa eskatu zun. Ib. 39. � gelatxu (A, que cita a Ur). Celdilla. � --<br />
Abaua egiñik daguanian, betetan ditube eztiz euren gelatxuak. --Zuluari gelatxua al deritza? --Abauarenari bai.<br />
Ur Dial 13 (It zeldilla, Dv orraze-xiloa, Ip xilua). Ezti garbi-garbia batzen dute ta nektar gardenez gelatxoak<br />
gantzutzen ditute. Ibiñ Virgil 110.<br />
gelatxu. v. gelaratz.<br />
gelatza. � Salón, sala grande. � Bazkun erostunak erakusten jarri zuan laurki ori Londongo Pall Mall Street<br />
gelatzan (saloian). Ayerb EEs 1915, 280.<br />
gelatzar. � Aumen. despectivo de gela. (Seguido del adj. ilun, con el significado de 'celda'). � Lixun-sundezko<br />
gelatzar illun, / burnizko leio ta atiak. Enb 173. Zaparrada izugarria sortu da gelatzar illunean. Erkiag BatB<br />
197.<br />
gelatzu. v. gelaratz.<br />
gelaundi. � Salón. � Diputazio-agintariak esan zioen Etxenari billeraldiak egiten zituzten gelaundirako laurki<br />
eder bat margotu zezala. Ayerb EEs 1915, 294.<br />
gelazain (AN-larr, L ap. A; Urt I 37, Lar, Dv, H), gelazai (Lar, H). � Ayuda de cámara, sirviente de cámara;<br />
mayordomo. "Camarera", "ujier de cámara", "sumiller de Corps" Lar. "Valet de chambre" Dv. v. gelari.<br />
� Erregearen gela-zai Blasto irabazi zuten. Lard 504s. Amainaturik Blasto, erregeren gelazaina. Dv Act 12, 20<br />
(Ker gelazain, Ol gelazai; Lç ganberako gehién, He gelari, TB ganbara zain, Arriand gelasein, IBk atezai, IBe<br />
etxezain). Entzun, gelazai zintzo, --diñotso--. Mirabe zindoa zara. TAg GaGo 40. Enbajadore baten gela-zain<br />
zintzo. Osk Kurl 20.<br />
gelba (G, AN-gip, L ap. A; Dv). � "Gata, pez grande de mar, dañino, lleno de aceite, de un enorme hígado" A.<br />
gelbera (V-gip, G, AN-gip-5vill ap. A; Lar, Aq, Añ, Dv, H). � "(Es una) ave fría este hombre, gelbera da" Lar.<br />
"(Hombre) atacado" Ib. "(Es un) babieca" Ib. "Zonzo" Lar y Añ. "Hombre sin vigor, gizon gelbera" Aq 1374.<br />
"Timide" Dv. "1.º persona sosa, sin sustancia. 2.º (G-to), débil. 3.º tímido" A. � Ezen gelberak dira gizonen<br />
gogoetak. "Timidae". Dv Sap 9, 14 (Ol gutxirako, Ker ziztriñak). Beroarentzat ere ain gelbera ezta [usoa]. M.A.<br />
Iñarra Ezale 1897, 339b. Nire itzal zoro, / etenkor ta gelbera. Onaind MEOE 733.<br />
gelberaki (Dv � A). � "Timidement, avec une certaine crainte" Dv.<br />
gelberarazi. "Rendre timide, intimider" Dv.<br />
gelberatasun (Lar, Dv � A, H). � "Atamiento", "zonzería" Lar. "Timidité, tenant à quelque appréhension" Dv.<br />
gelberatu (Aq, Dv � A). � "Deslavar y quitar el vigor" Aq 1374. "Devenir timide, manquant de hardiesse" Dv.<br />
� "S'intimider" Dv.<br />
gelberia. "(L), fièvre chaude" vEys, que cita a SP (pero no lo encontramos). "Mot porté par SP avec signification<br />
de fièvre chaude" H. Cf. helderia.<br />
gelberio. "Gelberio, gelbera, inepto, insustancial" A Apend.<br />
gelbo. "(G-to), hombre de poca sustancia. De la mujer se dice gelbera" A.<br />
gelbo. v. gilbo.<br />
geldarri (Lar, Izt C 205). �1. "Rémora, pez" Lar. "Geldarria, rémora" Izt C 205 (en una lista de peces).<br />
"Geldari, némora [sic] (pez). Lf GAlm 1957, 31" DRA. �2. (Lar, Añ, H). "Rémora, estorbo que detiene" Lar y<br />
Añ. Cf. geldigarri.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
589
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
geldasun. � Asombro. Cf. geldu. � Eurotariko bat bere geldasuna erakusten asi zala, agureak ikurka ixillik<br />
egoteko aginddu eutsan. BAizk Ipuin 18.<br />
geldazapen. � Transpiración. � Aonek landare-geldazapen edo transpirazioa deitzen zaionarekin zer-ikusi<br />
aundi du. EgutTo 16-3-1920 (ap. DRA).<br />
geldazatu (Lar, H, A). � "Calar", "recalar", "rezumarse" Lar. "Filtrar, penetrar un líquido (Humb)" A.<br />
gelde. "Pulga de mar (Darric)" DRA.<br />
gelderik. v. geldirik.<br />
gelderik. v. geldirik.<br />
geldi (V, G, AN, L, BN; Lcc, Lar, Añ, VocBN, Dv, H, VocB (urgeldi)), guldi (AN). Ref.: A (geldi, guldi); Iz<br />
ArOñ; Etxba Eib. �1. Quieto, inmóvil; (agua) estancada; tranquilo, inconmovible. "Queda cosa, gauza geldia"<br />
Lcc. "Posé" SP. "Quieto" Lar. "Estrellas fijas, izar geldiak" Ib. "Quieto, sosegado" Ib. "Stagnant" VocBN.<br />
"Ugáaldi geldixa, tiempo tranquilo" Iz ArOñ. � Tr. Usado en el s. XVII por Voltoire, Etcheberri de Ziburu,<br />
Axular y Pouvreau, y en el XVIII por Haraneder, no vuelve a documentarse hasta finales del XIX, y sólo --si<br />
exceptuamos a J. Etchepare-- en autores meridionales. En DFrec hay 59 ejs., todos menos uno meridionales. �<br />
Arribera geldibetan. Volt 144. Lurrak ere hala dirau / fermu eta geldiak. EZ Eliç 232. Zein ur, geldia ala<br />
lasterra? Ax 38 (V 23). Bake geldi eta saindu baten ontasunekin. SP Phil 420 (He 423 bake eta sosegu).<br />
Molderik eta biderik eztienari, bakezkoenari eta geldienari. He Phil 423. Ibai saill bat geldia. AB AmaE 383.<br />
Bero edo kalentura geldi batez. Arr May 43. Izar geldien lekua. Itz Azald 28. Aren begi geldiak beste mundua<br />
zakusten. 'Fixés'. Or Mi 122. Oraiko itxura geldiari bethiereko menduak. JE Ber 99. Oñazpian lur ibilkorra ala<br />
geldia. Ldi IL 79. Kerizpe geldia. EA OlBe 63. Kiratsa dario ur geldiari, ta alaber edozein gauza geldiri. Txill<br />
Let 124. Sargori astun geldiaren ondoren. Erkiag Arran 140. Aterri-une geldi ta zaratarik gabeko / baten<br />
bitartean. "Quieto". Gand Elorri 148. Ur geldia bezin bare egoten dakitenak. Vill Jaink 58. Etziñan sortu gure<br />
errian / zuaitz geldia izateko. NEtx LBB 284. Geldiegia izan zan, nunbait, / azken bizialdi ura. Ib. 291.<br />
Atseginagoa zen Lizardiren mundu geldia gaurko gozogabe hau baino. MIH 302. v. tbn. Munita 20. Ibiñ Virgil<br />
108. Arti Tobera 274. Azurm HitzB 67.<br />
� (V, G, AN; Lar, Añ, H). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg. Lento. "Detenido, tardo", "pachón, pausado" &c.<br />
Lar. "Lent à agir, à se remuer, flegmatique" H. "Neskama zintzua baña geldixa" Etxba Eib. Cf. Gketx Loiola:<br />
"Martin-geldi, lento, parado, tortuga (fig.)". � Oinez bihurtzen dira eta urrats geldian. SP Phil 22 (He 20<br />
hurrats xehean). Egun luze lar geldia. Azc PB 31. Azterren arduratsoago eta geldirago bat [sic, tal vez errata<br />
por arduratsuago eta geldiago]. Itz Azald 139. Eliz-jiretako pauso geldian. Mok 16. Itz geldi ta itzalarekin. Alz<br />
Ram 124. Eguzkiaren ibillera geldia. Txill Let 24. Honen pentsaera geldia zen, baina segurua. Arti Tobera 286.<br />
Aurrenekoa [itzaldia], dirdaitsu ta geldia, igikeran neurtua. Zait Plat 123. Soiñua illun eta geldia. NEtx LBB<br />
185. Ilunabar geldian. Azurm HitzB 45. v. tbn. Berron Kijote 54. Langile geldi nauzue. Giroaz nekez jabetzen<br />
naiz. MIH 154.<br />
� "Los parados, los sin trabajo. Gerra aundi bixen bittartian, naziñuak izan daben korapillorik aundiña,<br />
geldixak" Etxba Eib.<br />
�2. (Uso adv., a menudo con el vb. elidido). Sin moverse; tranquilamente. Cf. GELDI EDUKI, GELDI EGON,<br />
GELDI LOTU, GELDI UTZI. v. geldirik. � Erraz daoke azkero geldi / oi ene errodelea. Lazarraga 1195v.<br />
Zeinek iragaiten othe ditu gau egunak geldiago eta malenkonia gutirekinago? Ax 514 (V 331). Biurtu begit<br />
[honria] eta orra ni geldi. Astar II 29. Geldi ikusten bazuan Aita-lena, anai Sinple gelditzen zan. Bv AsL 141.<br />
Begiak geldi jarri jakozan. AB AmaE 453. Goibel zerua, odeiak geldi. Ag G 357. Zezenak geldi igurikitzen du<br />
oldarra. Or Mi 49. Otomobilek, lerroan eta geldi. JE Ber 95. Geldi ta logale zetzan izadi osoa. TAg Uzt 107.<br />
Geldi, ixillik dirauke. Zait Sof 141. Denak elizan bañan geldigo gora begiratuaz. JAIraz Bizia 34. Geldi ta zur<br />
jarri nintzan. Gand Elorri 124. Geldi dirau. Ibiñ Virgil 88. Bonberoak beti geldi. Lab SuEm 191. v. tbn. Echta<br />
Jos 279. Muj PAm 59. Laux BBa 6. Munita 19. Erkiag BatB 32. Azurm HitzB 57.<br />
� (V-gip ap. Elexp Berg; SP, Lar, Añ, H). Despacio, lentamente. "Daigun geldi oñez, como quien dijese<br />
'andemos poco a poco'" IC II 47. "Zamaria geldi doa, le cheval va doucement" SP (� H). "(A más) priesa más<br />
vagar, larriago ta geldiago" Lar. v. geldiro, geldika. � Franzesa joaiten bada / geldi eta manso. In Mg PAb<br />
170 (en boca del bajo-navarro). Etorren geldi aurreko bideti. Zav Fab RIEV 1907, 95. Itz egiten du geldi ta lulu.<br />
Sor Gabon 52. Ez arinki, baizikan geldi ta arretarekin. Bv AsL 17. Begiak agor, pultsuak geldi. AB AmaE 10.<br />
Oraindik asko gauzetan, geldiago artu ezkeroz, orraztu ta jantzi nezakena. Inza Azalp 6. Bi gizonak, itzal eta<br />
geldi, Maritxoren ondotik joaten dira. Alz Ram 135. Badoa, geldi, / yaun katu eldekoi. Ldi UO 33. Batzutan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 590<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
geldiago, bestetan usuago igitu. Or Aitork 327. Geldien dabilen aberea. Zait Plat 41. Aldapan geldi. NEtx LBB<br />
261. Haizeak lasterrago edo geldiago [...] dakarren heriotza. MEIG I 194. v. tbn. Gand Elorri 81. Azurm HitzB<br />
58.<br />
�3. (Sust.). "Lentitud" Lar y Añ. � Inmovilidad. � Etzin da; ta arin, geldiak / deituta, gogapen negargarriak.<br />
"La inacción". Ldi BB 34. Geldiak gizendu, egonak goza. Ib. 120. Bere geldian gai-pixuz silatua dagoen<br />
gogortasun zorrotza. "En su reposo". MEIG IX 122 (en colab. con NEtx). Obraren zatien geldiak [...] eragin<br />
bizia adierazten du. Ib. 121s. � Ibai-geldi antzeko zerbait oartu dut buru-biozketari nagokala.<br />
"Remansamiento". Or BM 24. � (Precedido de ezin). Imposibilidad de parar. � Bizitza honen ur lasterren ezin<br />
geldiak, Orixe [artegatzen zuen]. MIH 265.<br />
�4. (Interj.). ¡Quieto!, ¡alto! (Podría tratarse, especialmente en los autores septentrionales, del rad. de gelditu,<br />
usado como imperativo). � Aski duzuláik, géldi. LE Prog 112. Geldi, geldi, dio Leoiak. VMg 7. Geldi! --egiten<br />
dik oihu yaun erregek--, geldi! Elzb PAd 64. Aski, aski tzarkeria. Geldi hor; halte-là. HU Zez 156. Geldi, geldi<br />
bertan. Ill Pill 27. Geldi, gero, mutil. Or Mi 92. Geldi, Maria, geldi! Barb Leg 65. Geldi! Gora eskuak! Bilbao<br />
IpuiB 107. Nik ere ametsak maite ditut, lo nizalarik.... Iratzartu-ta, geldi... JEtchep 91. Aita! Aita! Geldi! Ardoy<br />
SFran 188.<br />
v. tbn. Apaol 73. Echta Jos 69. Otx 136. Ir YKBiz 472. TAg Uzt 83. NEtx Nola 29. Zerb Azk 102. Erkiag BatB<br />
58. Lab SuEm 210. Berron Kijote 181.<br />
- HANKA GELDIAN. v. hanka.<br />
- GELDI-EDERTI. Arte plástica. � Gaur ez goaz ibil-edertietaz mintzatzera [...] geldi-edertietaz baizik,<br />
pintura, eskultura, arkitektura... Lek Egan 1956 (3-4), 6.<br />
- GELDI EDUKI. Tener quieto. � Zelan euki geldi oratute ta tokamentu loijetara ekandu dirian eskubak? Mg<br />
CO 107. Gorputza geldi daukala, dabil pensamentubagaz mundu guztian. fB Ic I 14. Ta obeto liteke mingaña<br />
euki geldi. AB AmaE 331. Ontzixka geldi zedukaten aztikeriz bezala. Or Mi 130. Isats lepoak geldi daduzka. Or<br />
Eus 80. Aren alegiñak eta purrustadak geldi dauke Nikanor, begira. Erkiag BatB 120.<br />
v. tbn. VMg 44. Echta Jos 244. Or Aitork 129. Bilbao IpuiB 99. Alzola Atalak 93.<br />
- GELDI EGIN. Pararse. � Kurtzea baiño be arantzago joan zan [...] muga edo esi borondatezko ortan geldiegiñaz.<br />
Erkiag Arran 84. Beste irurak an geldi egiñaz. Ib. 55. Bildu eta geldi egin nuen, ez bait nintzen gauza<br />
arrazoi izpirik atzemateko. MEIG VII 105.<br />
- GELDI EGON (V-arr-gip, G-goi-azp; Lcc, Lar, Añ, H). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg; Gte Erd 134. a) Estar<br />
quieto. "Quedo estar" Lcc. "(Estaba) quedo, geldi zegoan" Lar. "(Estar) quedo, quieto" Añ. � Tr. Documentado<br />
desde Etcheberri de Ziburu; a partir del s. XVIII escasea entre los autores septentrionales. � Uri eta babazuzak<br />
noiz daitezkeen ahi, / gerizean egonen da jende guztia geldi. EZ Man I 79. Herkules hura [...] pintura bat baizen<br />
ezpaita, geldi dago. Ax 54 (V 35). Alfer eta geldi egoiteaz ere [gauzak] galtzen, desegiten eta herdoiltzen. Ib. 38<br />
(V 23). Egon zait beti / igitu gabe saihetseti, / geldi han [...]. O Po 49. Enseiatzen baita geldi egoitera bere<br />
baitan. SP Imit I 3, 3 (Mst phausian jartera). Argatikan daude guziak aiñ geldi, aiñ isill. Lar DT CCIV. Istill<br />
bateko ura bezain geldi dagoala. Mb IArg I 284. Denporia ez dago iños geldi. JJMg BasEsc 264. Israeltarrak<br />
iñora gabe geldi egon ziran. Lard 89. Xederratzeak egiten dira izerdia geldi dagoenean. Dv Lab 355s. Aberea<br />
[...] otzan eta geldi zegokion. Arr GB 44. Biurria, geldi egoteko txarra. Muj PAm 6. Elizako saindu bat bezain<br />
geldi dago ta ixil. JE Ber 72. Gauden, bada, maite, basoan geldi. Ldi BB 122. Geldi egon gero! Bilbao IpuiB<br />
183. Giarrak, geldi egonaz, galdu egiten dira. Vill Jaink 140.<br />
v. tbn. Gç 175. Cb Just 72. Mih 57. Mg CO 155. Añ LoraS 8. VMg 69. fB Olg 113. Astar II 21. It Fab 88. Izt C<br />
239. Aran SIgn 33. AB AmaE 345. Bv AsL 169. Ag Kr 221. Goñi 27. Iraola 65. Echta Jos 95. Urruz Zer 96.<br />
EusJok II 123. Tx B I 114. Kk Ab II 87. Lab EEguna 90. Otx 136. Ir YKBIz 188. Laux AB 70. Eguzk GizAuz 107.<br />
TAg Uzt 14. Munita 13. Mde Pr 110. Or Aitork 331. Erkiag Arran 99. Zait Plat 127. And AUzta 88. Basarri 152.<br />
Gand Elorri 46. Osk Kurl 191. Onaind in Gazt MusIx 206. BEnb NereA 102. Ibiñ Virgil 62. Alzola Atalak 129.<br />
Azurm HitzB 26. Uzt Sas 351.<br />
� "Estar parado, sin trabajo. Juan daneko sei illabetian geldi nago, eta famelixia gosiak ill biarrian" Etxba Eib.<br />
b) (Con valor sust., en casos locales de declinación sing.). "Geldi egonean ez da berorik (V-arr, G-goi)" Gte Erd<br />
135. � Lumero zinkoak sortu eztitezen geldi egonean. Urruz Zer 70. Lizarraga geldi-egonean eta Santa Cruz<br />
beti ibillian. Or SCruz 89. v. tbn. Etxde JJ 152. Aldegin nuen, ene Iainko, Zuregandik, Zure geldi-egonetik. "Ab<br />
stabilitate tua". Or Aitork 52. Perlesiz jotzen duen geldi egonetik esnatzen du. MEIG IX 120 (en colab. con<br />
NEtx).<br />
� (Como sust. pleno). � Geldi egonak erdoiaren antza du: lan egiteak baño geiago jaten du. EgutTo (ap. DRA).<br />
Etzedukan bada Santa Cruzek geldi-egonik. Or SCruz 42. Gure geldi-egon paketsu ua etzala alperrarena. Or QA<br />
144. Erri guzian zernolako geldiegona! "Quietud". Etxde Itxas 102. Ez dago behartua sendaketaren eta geldi<br />
egonaren ordaina ematera besterik. BiblE Ex 21, 19 (Bibl geldi-saria).<br />
� (Precedido de ezin). Imposibilidad de estar quieto. "Ezin geldi egona duzu, vous ne pouvez [...] rester<br />
tranquille" H. � Arritasun onek dakarkio olerkariari irudipen eta gogoaren egamiña, ezin geldi egona. Aitzol in<br />
Ldi UO 5.<br />
- GELDI-EGOTE. "Immobilité, geldi egoite" T-L. � Ixiltasunak eta geldi-egoteak kezkatuta zeukaten. Anab<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
591
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Poli 75.<br />
- GELDIENEZ. "(Con el mayor) tiento, dan geldienez" Lar y Añ.<br />
- GELDIENIK (SP). (Estar, etc.) lo más quieto. Cf. geldirik. � Zeren nola orduan baitute perilik gehiena, zeren<br />
orduan baitaude geldienik urera beha. Ax 342 (V 228).<br />
- GELDI-GELDIA (AN-ulz ap. Iz Ulz; Lecl). (Estar, etc.) totalmente quieto. "Geldi geldia, immobile" Lecl.<br />
"Geldi-geldíe dago, está quietecito" Iz Ulz. � Tr. Documentado en la tradición septentrional desde el s. XVIII.<br />
Hay algunos ejs. meridionales del s. XX. � Non geldi-geldia zatzan arriberak hartu baitzuen. Lg I 188. Behar<br />
da atxiki büria geldi geldia eta xüxen. CatLan 139. Geldi-geldia, gaixoa, / nigarrez zaio egoiten. Zby RIEV<br />
1908, 418. Biharamunean, lurra geldi-geldia zagon. HU Zez 14. Etzanik zagolarik [...] geldi-geldia. FIr 146.<br />
Ura bethi geldi geldia! Barb Leg 22. Atorkit geldi-geldia. "Quedamente". Ldi BB 134. Pozik egongo zan geldi<br />
geldia Yesusen itzak entzuten. Ir YKBiz 268n. Haizea bere tema tzarrean geldi geldia zagonetan. Ardoy SFran<br />
152. v. tbn. Laph 18. Arb Igand 119. JE Bur 29. Ox 116. Mde HaurB 12. JEtchep 24.<br />
� "Zato geldi-geldia" Arch ms. (ap. DRA). "Geldi-geldiya iyo naiz, he subido muy despacio" Iz Als. � Etxetik<br />
jalgitzen denean nunbait geldi geldia izpirituaren alhatzeko. JE Bur 180. Lanera zoazin geldi geldia. Or Mi 115.<br />
- GELDI-GELDIAN. "Bizikletan ahalik eta polikien ibiltzeari, edo eta geldi, oreka zainduz egoteari, geldigeldixan<br />
egitea esaten zaio. Elgetara igotzen ez, baiña nai dokenian geldi-geldixan jokatukostat" Elexp Berg.<br />
- GELDI-GELDI UTZI. Dejar en paz. v. GELDI UTZI. � Baiña bere izen onari geldi-geldi itxi bear iakon. Ag<br />
AL 79. Pakean utzi geldi-geldi / [...] lanean ari danari. Berron Kijote 26.<br />
- GELDI-GELDI (V-gip ap. Etxba Eib; Ht VocGr 401, Lar, Añ, H, A). a) Despacio; poco a poco. "Peu à peu" Ht<br />
VocGr. "(Con) tiento", "paso a paso" &c. Lar. "(Con) sosiego, con flema", "despacio, poco a poco" &c. Añ.<br />
"Poco a poco. En esta acepción la palabra geldi es polítona, se entona la sílaba di más bajo que la primera" A. �<br />
Tr. Documentado desde la primera mitad del s. XVIII; es exclusivamente meridional y bastante más frecuente en<br />
autores vizcaínos. � Itxi eutsan geldi geldi errosarioen debozino andi len eukanari. Urqz 24. Geldi geldi sartuaz<br />
zijoan Jainko egiazkoaren legea. Ub 54. Irakiten dabelako emengo lapikuak geldi geldi. Mg PAb 131. Bere<br />
diruba geldi geldi daukanak. Astar II 171. Geldi geldi esan eban. fB Ic III 375. Boa geldi geldi solo maitera. Zav<br />
Fab RIEV 1909, 30. Eldu zan geldi geldi / gaba ta aparia. Azc PB 144. Geldi-geldi igoten zituan arrizko malla<br />
zarrak. Ag Kr 104. Geldi-geldi ikusi dezagun itz oien egokittasuna. Inza Azalp 139. Itsasotik geldi geldi yeikitzen<br />
zen gandu zuri ariña. Or Mi 110. Maider-ek geldi-geldi ezpaiñak mugitu zitun. Etxde JJ 262. v. tbn. DurPl 74.<br />
JJMg BasEsc 278. A BGuzur 129. ArgiDL 3.<br />
� "En reposo absoluto" A. � Zer fede ta erreberenziaz geldi geldi egon oi zan. Cb Eg III 363. Zagoz geldi geldi<br />
zurbildu baga; ez agertu bildurrik. Mg PAb 190. Oi epelean geldi-geldi egon. Ag AL 84. Zati baten geldi-geldi<br />
egon zan. Kk Ab I 103. Horrenbeste denboran geldi-geldi eta txintik atera gabe egon beharrak. MIH 153.<br />
v. tbn. Añ EL 2 77. Zav Fab RIEV 1909, 28. It Fab 119. Bil 89. A BeinB 74. Echta Jos 75. Otx 81. Zait Sof 191.<br />
Zait Plat 56. Osk Kurl 56. Basarri XIX. Gand Elorri 219. Alzola Atalak 38. Berron Kijote 63.<br />
� ¡Alto!, ¡quieto! � Erroke, geldi geldi: gatozan arira. A BeinB 80. Geldi-geldi bada orrekaz berbokaz. Echta<br />
Jos 44. Geldi-geldi! Geu be gixonak gara gero! Kk Ab I 82.<br />
b) (Adj.). "Moroso, gelditsua, geldi-geldia" Añ. "Egon gaiten geldi geldiak" H. � Eta behiak etzan ziren ene<br />
baranoan, geldi geldiak. Mde Pr 128.<br />
- GELDI-GIRO. Aire sereno, pausado. � Ezin-ukatuzko liriku-giroa galdu bage, geldi-giro aundikitar bat<br />
erauntsi dio. "Serenidad". Or BM 24.<br />
- GELDI-HITZ. Palabra estática. � Itz estatikoak dirala esango genduke, ots, geldi-itzak. Lek SClar 130.<br />
- GELDI LARGA. Dejar en paz. � Larga banio geldi zaldiari. VMg 44.<br />
- GELDI LOTU. Quedarse quieto. � Neskatilla zoragarria ikusiaz bertatik, geldi lotu zan mutilla. Erkiag Arran<br />
97. Etxean geldi lotu izan balitz ere. Ib. 169. Ibaiak geldi lotu ziren. Ibiñ Virgil 79. Baranoan lotu zaio geldi<br />
gazteari. Ib. 114.<br />
- GELDIRIK. v. geldirik.<br />
- GELDI-SARI. Precio del trabajo perdido (por estar quieto). � Batek bestea harriaz edo ukamilaz joko<br />
duenean, hiltzen ez bada, oherat behartzen baizik [...]; geldi-saria emanen dio bakarrik, eta untsa sendaraziko.<br />
Bibl Ex 21, 18s (Ker galdutako egunen ordaiña).<br />
- GELDI UTZI. Dejar en paz. � Geldi utzi ezkero [...] jende guzia beretuko zuela [Jesusek]. Lard 427. Utziozu<br />
zeruari geldi, eta erantzuiozu nere galderari. Urruz Zer 59. Iñorenai geldi itxi, / zaindu norperia. Enb 83.<br />
- GEROAGO GELDI-GELDI. "Géruau geldì geldì (V-ger), poco a poco" Holmer ApuntV.<br />
geldi. v. gelditu.<br />
geldiagotu. � Ralentizar. � Oinkadak geldiagotu zituen aurreko bidari biak. TAg Uzt 302s. Aurki geldiagotu<br />
zuen aztaka bizkorra. Ib. 148.<br />
geldialdi (V, G, L, AN, BN; Añ, Dv, H), gelditaldi (Añ). Ref.: A; Elexp Berg. � Pausa, parada. "Temps d'arrêt,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
592
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
pause" Dv. "Cesación, reposo" A. � Uztailaren erditik eta aboztuaren erditsuraino ere izerdia geldi-aldian<br />
izaten da. Dv Lab 356. An egin zuten lenengo geldi-aldia. Or SCruz 48. Geldi aldi txiki baten ondoren. Alz Ram<br />
81. Euren ibilketa astirotsuan, geldialdi egin eben gazteak. Erkiag Arran 100. Tartean, bi geldi-aldi egin bear<br />
nituan. Anab Aprika 100. Bi zathitan ezarria da [pertsua]: lehenik 7 piko, geldi-aldi bat eta gero 6 piko. Lf ELit<br />
91. En DFrec hay 8 ejs. de geldialdi. v. tbn. TAg Uzt 79. Etxde AlosT 86.<br />
geldialdiño. � Dim. de geldialdi. � Geldi-aldiño bat Luzaiden. Herr 19-9-1959 (ap. DRA; la ref. es incorrecta).<br />
geldialditxo (V-gip). � Dim. de geldialdi. "Honuzkuan, geldialditxo bat ein dogu Deban gasolinia hartzeko"<br />
Elexp Berg.<br />
geldialdizka. "Par intervalles de repos, de cessation" H.<br />
geldiarazi, geldirazi, geldierazo, geldiazi. �1. Hacer permanecer. � Zuk geldiarazi duzu / orain gere herrian<br />
[David]. EZ Eliç XIX. Hark ume gabea etxean / du geldiarazitzen. Ib. 260. Zenbait egunez geldirazi naiagatik.<br />
Mb IArg I 94s. Geldi-arazi zuten hirur egunez bere etxean. Lg I 237. Dabidek bertan geldierazo zuen. Lard 191.<br />
Hedoiak geldiarazten dituzte [arbolek]. Dv Lab 312. Mila othoitz egin zioten han geldiarazi nahiz. Laph 98. Bi<br />
egunez berekin geldiarazi zuten. Ir YKBiz 73n. Geldiaraz nairik. ABar Goi 41. Gurasoek etxean geldiaraziko ete<br />
ninduten. Or QA 39. Aurra bere alboan geldi-arazteko. Etxde JJ 235. Bazkaltzera geldiaztea. Ib. 187. Ordu<br />
erdia geldi-arazi zuan paperak aztertzeko. A. Zavala in Goñi 12. Euri otzak etxean geldi-arazten baldin badu<br />
nekazaria. Ibiñ Virgil 75.<br />
� (AN-5vill, BN-arb; Urt III 146, Dv � A), geldierazo (Lar), geldiazi (G-azp), geldizi (AN-gip), gelditu-erazi,<br />
gelditu erazo, gelditu-azi. Ref.: Gte Erd 289, 18. Detener, parar. "(Parar de) tenazón, zaldia batbatetan<br />
geldierazo" Lar. "Faire [...] arrêter" Dv. "Trafikoa [...] geldiazi dute (G-azp), geldiarazi dute (AN-5vill, BNarb)"<br />
Gte Erd 289. � Asko behar lizatekiela arrazoin haur ene gibelatzeko eta geldi arazitzeko ere. Ax 16 (V 7).<br />
Iguzkia geldi arazi behar balu ere. SP Phil 541 (He 549 geldi-arazi). Gauza batek gibelatzen gaitu edo<br />
geldiarazten salbamenduko bidean. Ch I 25, 3. Darion odola lokarririk bage geldirazi dezakena. Mb IArg I 189.<br />
Ezin geldi-araz dezakete iguzkiaren kortsua zeruan. Lg I 198. Gurdia geldierazo. Lard 493. Nahi zituzken<br />
geldirazi bere bulunbari maiteak. Hb Egia 133. Geldi-arazi du zaldia. HU Aurp 74. Geldi-arazten gitu<br />
aintzindari batek. StPierre 17. Behirik azkarrenak adarretarik zankez geldiaraziz. Barb Sup 145. Deusek ezin<br />
geldiarazi aren lasterraldirik. Or Mi 144. Ikuskizunaren txoragarriak geldiarazi egin gaitu. Ldi IL 47. Antxe<br />
geldi-erazo eban neskatillea. Erkiag Arran 100. Igikuna bera nola geldierazi diteke? Zait Plat 41. Ateismua bere<br />
lehenbiziko urratsean geldi-arazi. Vill Jaink 64. Deadarrak geldi-arazi bearrean, neskatxaren erabakia<br />
aurreratu egin zuten. NEtx LBB 53. Ao-ugaletik geldi-erazi zuan Rozinante. Berron Kijote 45. En DFrec hay 11<br />
ejs. de geldiarazi, 9 de geldierazi, y uno de geldituazo.<br />
v. tbn. Otag EE 1882c, 446. Prop 1898, 157 (ap. DRA). Alz ST<strong>Fe</strong>r 127. JBDei 1919, 228. JE Ber 36. Ir YKBiz<br />
233. TAg Uzt 294. Iratz 180. Zait Sof 146. Etxde AlosT 15. Zerb Azk 90. Ibiñ Virgil 99. Txill Let 131. Geldierazi:<br />
AzpPr 67. Sabiag Y 1934, 26. TAg Uzt 242. Munita 141. Or Aitork 358. Mde Pr 332. Txill Let 132. Anab Aprika<br />
77. Geldiazi: Aran SIgn 46. Sor Bar 42. EusJok 81. Or LEItz 37. Berron Kijote 101. Geldirazi: Ub 34. Or Eus<br />
421. Geldierazo: Aran SIgn 63. Otx 135. Gelditu-erazi: Zait Sof 167. Gelditu-azi: Alz Ram 47. Gelditu erazo:<br />
Kk Ab I 83.<br />
� (Dv, H), geldierazi (H), geldierazo (H). "Faire cesser" Dv y H. � Dirakien eltzearen irakitzetik geldi<br />
arazitzeko. Ax 293 (V 194). Ezin geldiraz nihork sainga egitetik. Hb Esk 58. Lanetik geldiarazi beharrez. Dih<br />
MarH 331 (ap. DRA).<br />
� (Dv, H), geldierazi (H), geldierazo (H). "Faire [...] rester tranquille" Dv. � Egin nuen geldi erazteko alegiña<br />
eta iritxi nuen. "Calmarle". Otag EE 1881b, 108.<br />
�2. Hacer quedarse, convertir en. � Artha-eskasak hekien alhorrak agorrik geldi-arazten ditu. Dh 197. Adige<br />
geldiraztea. Gazt MusIx 229. Eta maite-geziak / amuts geldieraziz. Or ib. 198.<br />
�3. Ralentizar. � Ele-eder aurrean doa / geldiaraziz pausoa. Or Eus 179.<br />
geldiarazle (-zitzaille Urt). � "Averruncus Deus, Jaungoiko gaitz [...] geldiarazitzaillea, geldieragillea" Urt III<br />
147.<br />
geldiarrain. "Auspicialis pisciculus, geldiarráña, tromentarráña" Urt III 215.<br />
geldiarte (Dv, H). � Pausa. "Intermissio, interruption, intermittence" Dv. � Seinduen zoriona, zorion bethikoa<br />
oraino, zeren bethi baitirau geldi-arterik batere gabe. Dh 180.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
593
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
geldiarteka (Dv, H). � "Par intervalle de repos, de cessation" Dv.<br />
geldiartekari. "Intermittent" Dv.<br />
geldiartetsu. "Intermittent" Dv s.v. geldiartekari.<br />
geldidi. "Anonis, geldidia, geldidibelhárra" Urt II 124.<br />
geldienez, geldienik. v. geldi.<br />
geldiera (Lar, Añ � A, H). �1. "Quietud" Lar y Añ. "Repos, quiétude" H. � "Suspensión, detención" Lar.<br />
"Parada, acción de quedarse" Añ. "Cessation d'action, de mouvement" H. � Poliki-poliki jetxitzen da geldiera<br />
xamur batera [Ave Maria-ren lenengo atala]. Garit Usand 56. Astiune gitxi darabilt aspaldion; eta<br />
daukadazantxuak bere neguko osarte edo eguzkialdiak legezkoak dira: ariñak, bizkorrak eurenez, ta ganera<br />
geldiera-zaleak. A Ezale 1897, 150b. � "Lentitud" Lar y Añ. � geldikera. "Estancia (V-och)" A Apend. �2.<br />
Paradero, fin. � Ta geldi-era gaisto onen beldurrez. Mb OtGai 9, 106. Orra munduko gauzen ta gorputzari<br />
dagozkanen geldiera: [...] bazterrean gelditzea. Mb IArg I 205. Eta Judasen geldiera? Ez bat ere obea. Ib. 199.<br />
geldieragile. v. geldiarazle.<br />
geldiezin, gelditezin. � Imparable. � Geldit'ezina --nevermore-- / behar dukeka joan aitzina? / geldit'ezina,<br />
gaixo hor / azken-Eguneranokoan? Mde Po 58.<br />
geldigabeko. � Constante, ininterrumpido. � Lerroa, bere inguruketa itzalgarri, lehengoratzen [sic,<br />
seguramente errata por lehengoratze] geldigabeko, kuxkurtze eta irtenekin. "Sus rodeos, sus retornos constantes,<br />
sus repliegues, sus resaltos". MEIG IX 125 (en colab. con NEtx).<br />
geldigaitz, gelkaitz (Lar), gelgaitz. �1. "Inquietud" Lar. � Bethi megopia gelgaitzez betherik. Egiat 199. �2.<br />
(H), gelkaitz (Lar, H), gelgaitz (H). "Inquieto, bullicioso" Lar. � Lênengo "aida!"-n aur geldi-gaitzek / atzera<br />
ein dute dardar. Or Eus 340. Itxas-gelgaitzen uin gogorrak. Gand Elorri 134.<br />
geldigaiztu, geldikaiztu (H), gelkaiztu (Lar, VocS 136, H). � "Avisparse", "inquietar" Lar.<br />
geldigarri. �1. "Rémora, pez" Añ. � (H), geldikarri (Añ). "Rémora, estorbo que detiene" Añ. "Qui peut être<br />
arrêté, maintenu en repos, tranquille" H. � (Adj.). � Ikusten? Balazta geldigarriak egoki daukaz [ref. a los<br />
frenos de la bicicleta]. Erkiag BatB 75. �2. "Qui peut servir à arrêter, à maintenir immobile" H.<br />
geldigia. � Parada, descanso. � Hameka orenetako Amboasorin gira. Han dugu gure lehen geldigia. Prop 1889,<br />
154. Han dugu gau hartako geldigia. Ib. 154.<br />
geldigo (Lar, Añ, H). � Lentitud; dilación. "Morosidad" Lar y Añ.<br />
geldigor (V-gip). � Inquieto. "El inquieto, o sea, el que no para quieto" Iz ArOñ. � Beste erritarrak baño<br />
zerbait geiago zirala uste zuten eta besteen gain agindu ta nausi izatea nai zuten zaldun geldigor-arro aiek. EEs<br />
1928, 19s. Baiña lan asko izaten duna ta geldigorra da oso, galdera askori lotua egoteko. Iz R 296.<br />
geldigune. v. geldiune.<br />
geldigune. v. geldiune.<br />
geldigunetxo. � Dim. de geldigune. � Beietako bat, orduko dabil / geldigunetxo aren zai. Or Eus 340.<br />
geldik. v. geldirik.<br />
geldika (V, G ap. A; Lar, Añ, H). �1. Poco a poco; despacio. "Despacio" Lar. "Despacio, poco a poco" Añ. �<br />
Ta ala geldika badere beti desegiñaz dijoa. Cb Eg III 316. Geldika, ta beti pizkortuaz. Cb SIgn 76. Geldika<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
594
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
egiten dituzte bisitatxoak. Mg CC 183. Alan daruaz diabrubak geldika erijotzako une edo tranzeraño. Mg CO<br />
82. Geldika egiten dira aurrerapenak. VMg 90. v. tbn. Azc PB 222. Morroiak geldika ta nekez asi zuen<br />
Loiolarako bidaldia. A Ezale 1897, 246b. Geldika naroan / argi-ondakiak. Gand Elorri 199. �2. (Dv, H).<br />
"Bidean geldika zohan, il marchait en s'arrêtant souvent" Dv. �3. (Precedido de arnas, con el significado de<br />
'conteniendo el aliento'). � Kabira doaie arnas-geldika. Or Mi 21. Arnas-geldika Bikendiren ondoratu zen. Ib.<br />
13.<br />
- GELDI-GELDIKA. Poco a poco; despacio. � Asi zan geldi-geldika zerura igoten. Astar I 87. Geldi-geldika<br />
joan zan etxera. Echta Jos 110. Geldi-geldika, larrosa polit-ikuskarrija agertuten asi zan. Altuna 36. Mendi<br />
ertzetik, geldi-geldika, / agertzen dan eguzkijak. Enb 131. Geldi-geldika, geienen eretxiz eta autarkien bidez orra<br />
eltzeko. Eguzk GizAuz 43.<br />
- GELDIKA-GELDIKA (Lar, Añ, A). Poco a poco; despacio. � Geldika geldika ekarriko deutsaguz euskera<br />
billostuari bere janzi edo soñokoak. Mg PAb 197. Geldika geldika juan zan gitxituaz bere egunoroko lan on ta<br />
errezuak. Ur MarIl 9. Geldika geldika / Gaulo Sajoi labanak / il dabe Amerika. Azc PB 207. Pekatu ariñagaz<br />
geldika geldika doa arimea argalduagaz. Itz Azald 156. Epaiak emoten dauz / geldika geldika. Enb 84. Sarritan<br />
egindako lapurreten bidez, geldika-geldika, ondasun andi andiak batu dabez. Eguzk GizAuz 64s.<br />
geldikan. v. geldirik.<br />
geldikarri. v. geldigarri.<br />
geldike (Bera), geldika (V-ger ap. A Morf). � "Inquieto" Bera. "Movedizo, intranquilo" A Morf 219.<br />
geldikera. v. geldiera.<br />
geldiki (H). � Pausadamente. "Tranquillement, paisiblement, doucement" H. � Martirien ehortzeta geldiki,<br />
doloroski, handizki haien aitzinean iragaiten zelarik. Mde Pr 292. Azkenean, eztiki, geldiki, pijama-galtzak ere<br />
eror erazten zituen. Mde HaurB 62.<br />
geldikin. � Resto, residuo. "Coupon [...] oihal-gelditu, geldikin" T-L. � Egungo egunean ez da egoitza horren<br />
ez hatzik, ez geldikinik, ez orhoitzapenik. Lf ELit 189. Lehenagoko hiri edo erresumen geldikinak atxemaiteko.<br />
Zelaiberri Herr 15-1-1959, 4. Geldikinak [xixariaren] bertze burutik jalgitzen dira. GAlm 1959, 17 (ap. DRA).<br />
geldileku (T-L). � Lugar de parada, de pausa. "Lieu d'arrêt" T-L. � Egun oietan etxetxo ura aruntz-onuntzkoen<br />
geldi-leku jakiña izaten zan. Ag G 324. Euskal esaldiak ez omen du zati berezirik, ez geldilekurik. MIH 356.<br />
geldimen. "(Hb), cessation" Lh.<br />
geldimin. � Deseoso de quedarse, de permanecer. � Egamin ta geldimin / naiz, aldi berean. Ldi UO 13.<br />
geldimindu. � Hacerse deseoso de quedarse. � Geldimindua nadin / beldur duzu nonbait. Ldi UO 14.<br />
geldi-ordu. v. s.v. gelditu.<br />
geldi-orri. "(msLond), detiene buey, gatuna (Bot.)" A.<br />
geldirik (V, G, AN, BN-lab-arb; SP, Dv, H), geldik (V-gip, G-azp-bet, AN-gip, B), geldirikan (AN-5vill),<br />
geldikan, gelderik. Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg (geldik); Gte Erd 118, 134, 135, 136. �1. (Estar, etc.) quieto;<br />
tranquilamente, sosegadamente. "Geldirik egoitea, demeurer oisif, se reposer. Zaude geldirik, retenez vous" SP.<br />
"Sin pestañear, betuleak geldirik" Lar. "Zaude geldirik, restez tranquille (ne tracassez pas)" Dv. Cf. Añ LoraS 7:<br />
Urak geldi-baturik [= 'geldirik eta baturik'] ikustea. v. geldi (2), GELDI EGON, GELDI EDUKI. � Tr.<br />
Documentado desde el s. XVI en autores meridionales y septentrionales, aunque no encontramos ejs. suletinos.<br />
La forma geldik la emplean algunos autores guipuzcoanos del s. XX. Con -an final aparece en GavS (19) y<br />
Uztapide. Hay además gelderik en un texto alto-navarro de principios del s. XIX. En DFrec hay 23 ejs. de<br />
geldirik y 2 de geldik. � Ezin geldirik egon. TAV 3.2.1, 142. Iguzkia egonen da orienten geldirik. E 71. Berba<br />
egiten asi ninzakan, / jarri ginean geldirik. Lazarraga 1170v. Jauna, zaoza geldirik. Ib. 1172r. Edukak geldirik<br />
porrua (Tolosa, 1619). TAV 3.1.25. Alferrik nekatu baño obe da geldirik egon. RIs 4. Belauriko bi belaunes<br />
ixilik eta geldirik. Ber Trat 28v. Han hara egonen dire Zeru khexak geldirik. EZ Man I 89. Nola haserre<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
595
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
zarenean [...] tormenta baita, zaude geldirik, zaude portuan, zaude etxean, pausa ezazu. Ax 299 (V 199). Eihera<br />
hon da dabileno, eta ez geldirik dagoeno. O Pr 128. Ixilik eta geldirik egoitean. SP Imit I 20, 6 (Ch y Echve<br />
soseguan, Mst phausian, Ol naretaldian, Pi barealdian). Geldirik lo agoela / hiltzen hari aiz ohean. Gç 171.<br />
Hala badirudi jeusen behar etzenaz geroz, bazegokela geldirik [Adam]. ES 185. Ez egoala geldirik orduan aoa.<br />
Acto 222. Geldirik iduki zuen bere esku milagraria. Mb IArg I 252. Orregatik ere geldirik egondu zan Jainkoa,<br />
Erregeai [...] ezer egin gabe. Ub 50. Etxean geldirik zaudenean. AA II 10. Zeure miina geldirik euki nai<br />
ezpadozu. Astar II 109. Gelderik edo egitekorik gabe edo lanikan gabe (Goldaraz, 1833). ETZ 220. Egon diten<br />
geldirik zezen hurbiltzean. Hb Esk 221. Izerdia geldirik dagoeno. Dv Lab 376. Tiratzen ziyon baña / geldirik<br />
arriya. Ud 121. Arbolak dagoz aiñ geldirik. AB AmaE 366. Geldirik iduri zuen xirio bat, zabilanean, xarlango<br />
bat. Elzb PAd 2. Ala geldirik, ala urhatsean. JE Bur 24. Geldirik! Gizona, zer da zatarkeri au? Muj PAm 48.<br />
Geldirik egon liteke beharbada. "Se tiendrait-elle coi". Barb Leg 143. Lanik gabe, geldirik dauden langille talde<br />
baten aurretik. ABar Goi 19. Aztaparrak geldirik egoiterat bortxatuk. JEtchep 24. Ago hire tokian geldirik! Larz<br />
Iru 90. Arnasea bularrean erdi geldirik. Erkiag BatB 32. Aitaita jesarrita, geldirik. Alzola Atalak 81. Geldirik<br />
gelditu zan. Berron Kijote 223. Geldirik Santa Ermandadeari! Ib. 181. Geldirik genekusan sugarrezko hodei lodi<br />
bat. MIH 298.<br />
v. tbn. Volt 268. Cb Just 46. DurPl 74. Mg CO 154. Zav Fab RIEV 1907, 535. Echag 185. It Fab 258. Izt C 158.<br />
Laph 17. Noe 25. Zby RIEV 1908, 91. Alz ST<strong>Fe</strong>r 128. HU Aurp 60. Azc PB 111. Echta Jos 79. Iraola 80. Ag G<br />
150. Ill Pill 15. EusJok II 48. Ox 79. Enb 32. Kk Ab II 161. FIr 191. Lab EEguna 71. Otx 173. Ldi BB 30. Ir<br />
YKBiz 513. Or Eus 101. JAIraz Bizia 42. Mde Pr 94. Etxde JJ 261. In SM Zirik 95. Zait Plat 37. Osk Kurl 175.<br />
Onaind in Gazt MusIx 155. MAtx Gazt 83. Salav 81. Ibiñ Virgil 101. Txill Let 133. NEtx LBB 167. Ardoy SFran<br />
55. Geldik: Ill Pill 9. EusJok 79. Anab Poli 23. Ugalde Iltz 46. NEtx LBB 53. Uzt Sas 317.<br />
�2. Despacio. � Ondar ximelenik / gabe zen otarra... / Yaso dut geldirik. Ldi BB 78.<br />
- GELDI-GELDIRIK. a) (Estar, etc.) totalmente quieto; tranquilamente. � Geldi-geldirik daduka bere eskua.<br />
Mb IArg I 121. Gabi astunak nagi nagi ta / geldi geldirik oletan. AB AmaE 71. Geldi-geldirik eta / bular eztian<br />
baño / pozago. Ldi BB 46. v. tbn. Ag AL 162. A BGuzur 155. Txill Let 26. Osk Kurl 151. b) Despacio. � Geldigeldik<br />
baserrira. Jaukol Biozk 15. Biak geldi geldirik atzeko ate aldera joaten dira. Alz Ram 88. Geldi-geldik,<br />
galeper txakurrak eizian mugitu oi diran bezela. Ugalde Iltz 31s. Geldi-geldirik azaltzen jataz / gogoramenak<br />
burura. Gand Elorri 176.<br />
- GELDI-GELDIRIK UTZI. Dejar en paz. � Bertzen bihotzak dauden lekuan uzteko geldi geldirik. Xa Odol<br />
161.<br />
- GELDIRIK UTZI. Dejar en paz. "Utzi nazazu geldirik, laissez-moi tranquille" H. v. GELDI UTZI. � Uztek [la<br />
lectura no es segura] geldirik besterenari (Tolosa, 1619). TAV 3.1.25. Utzazue geldirik garia aletu ta zoritu arte<br />
guzian. Mb IArg I 201. [Ezkonduak] utz bitez geldirik [...] eriotzak berez ditzan arte guzian. Ib. 177s. Geldirik<br />
utzi neskatxa arri, / kontu nerekin bestela. Echag 224. Itxi geldirik arkaitz-zuloetan bizi dan otsoari. Ag AL 15.<br />
� Abandonar. � Ekin zitzaiozkan mendi oni berriro menasta kentzen; bañan [...] ematen etzebalako<br />
beargilleentzako laina, utzi izan zioten geldirik. Izt C 70s.<br />
geldiro (V, G; Lar, Añ, H), guldiro (AN-gip). Ref.: A (geldiro, guldiro); Etxba Eib. � Despacio; poco a poco.<br />
"Despacio", "lentamente", "pian, piano" &c. Lar. � Tr. Documentado en Moguel y en textos meridionales del s.<br />
XX. En DFrec hay 5 ejs. � Esan eijozuz geldiro ta banaan euren izen guztijak. Mg PAb 133. Itzak gogora<br />
ekarri eta geldiro ausnartu itzatzu. ArgiDL 41. Gero, geldiro: "Nor zaitut?". Ldi BB 148. Alderditu da zugatza<br />
eta / lurrera asi da geldiro. Or Eus 421. Talaieruntz noa, bada, lasai, geldiro, presarik batere gabe. Txill Let 26.<br />
Irakurri geldiro. In MAtx Gazt 8. Soiñua geldiro ta itun berriz. NEtx LBB 208. Geroak geldiro garbi zitzan<br />
[hauziak]. MIH 377.<br />
v. tbn. Echta Jos 204. Laux BBa 90. TAg Uzt 244. EA OlBe 12. Mde HaurB 71. Anab Poli 78. Erkiag Arran 81.<br />
Bilbao IpuiB 253. Arti Tobera 285. Gand Elorri 79. Gazt MusIx 169. Azurm HitzB 57. Lasa Poem 111. Berron<br />
Kijote 45.<br />
- GELDI-GELDIRO. Muy despacio; poco a poco. � Zeru zabala geldi geldiro ezkutatutzen. AB AmaE 367.<br />
Geldi geldiro, belargazietan gaindi, Santaetara iritxi zen. Or Mi 121. Geldi-geldiro jeisten ari da / eguzki-litsa<br />
gorriya. EA OlBe 65. Joan zan bakarrik, geldi geldiro Jontxu. Erkiag Arran 67. Geldi-geldiro dijoaz. NEtx LBB<br />
260.<br />
- GELDIRO-GELDIRO. Muy despacio; poco a poco. � Berba onakaz geldiro-geldiro euganatutea. Echta Jos<br />
125. Geldiro-geldiro ta eztitsu azaltzen da leunki ta xamurtasunez bukatu arte. Garit Usand 56. Ondoren, ordea,<br />
geldiro-geldiro aberezai egin ziran. JMB ELG 63. Aurrerapideak geldiro-geldiro egin dira. Vill Jaink 179. v.<br />
tbn. Bilbao IpuiB 253. Otx 83.<br />
geldirotu. � Ralentizarse, aflojar el paso. � Ai, baña danak ikusten dira / geldirotzen aldatzian! Enb 94.<br />
geldirotxo (Lar), geldirotxu. � Dim. de geldiro. "Passito, quedito" Lar. � Ezpadabil geldirotxu. DurPl 48.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
596
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gelditaldi. v. geldialdi.<br />
gelditasun (V ap. A; Lar, Añ, Dv, H). � Quietud, inmovilidad; tranquilidad, sosiego. "Quietud" Lar y Añ. �<br />
Eta geratzen bada, bereala uztatuko du gelditasunari darraikona: erio-kutsua. Txill Let 120 (v. tbn. 60).<br />
Gelditasunean bakarrik arkituko degu gure burua. EgutAr 18-2-1960 (ap. DRA). Klaustro mortuan gelditasuna.<br />
"Quietud". Gand Elorri 77. Orduko kartoi-itxurazko gelditasun hura ere ez zaio nabari [Marlon Brandori].<br />
MEIG I 124. � Lentitud. "Morosidad" Añ. "Lenteur, flegme, caractère indolent" H. � Gabija erabilli dagijan,<br />
berak aginduten deutsan arintasun edo gelditasunaz. Mg PAb 127s.<br />
gelditegi. � Lugar donde se hace una pausa; estación. � Arratseko gelditegira bezain laster, asi ziran aren<br />
[Jesusen] billan. Mb IArg I 170.<br />
gelditezin. v. geldiezin.<br />
gelditoki. v. geltoki.<br />
gelditsu. "Estantío, pausado" Lar. "Moroso" Añ.<br />
gelditu (V, G, AN, B, L, BN; Volt 50, SP, Urt I 47, Ht VocGr, Lar, Añ, Lecl, Dv, H), geldi. Ref.: A; AtSac 42;<br />
Etxba Eib; Iz ArOñ; Elexp Berg; Gte Erd 69, 118, 135, 169, 247, 298. � Tr. De uso general en sus tres<br />
acepciones principales, excepto en textos suletinos (donde sólo hay un ej. de Belapeyre); entre los vizcaínos su<br />
uso es ligeramente menor: no se encuentra, p.ej., en fray Bartolomé ni Astarloa. Encontramos la forma de<br />
participio geldi, o la de futuro geldiko, en el cantar de Lelo, Etcheberri de Ziburu, Moguel (CC 133), Añibarro<br />
(EL<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 597<br />
mende.<br />
1 219), Hiribarren (Esk 222), J.I. Arana, AzpPr (76), K. Etxegarai (in Muj Pam 25, citando unos versos en<br />
cuyo original --Izt D 169-- aparece gelditu), Txirrita (B 113), Orixe (BM 124), Lauaxeta (AB 20), S. Mitxelena<br />
(Aranz 60), N. Etxaniz (Antz 50), Etxaide (JJ 241), Erkiaga (Arran 193), Basarri (133), Gaztelu (MusIx 5),<br />
Ibiñagabeitia (Virgil 105), Lasa (Poem 96) y Mattin (56), en la mayoría de los casos en verso. Sólo hay tres ejs.<br />
del rad. gel (Orixe (BM 32) y Etxaide (AlosT 102 y JJ 189)) y dos de geltze- (Canala-Echevarria (Jesucristo 110<br />
ap. DRA) y Enbeita (130)). La forma palatalizada gelditxu se encuentra en DurPl (86) y San Martin (Zirik 90), y<br />
gelditxe- en Kirikiño (Ab I 52). En DFrec hay 594 ejs. de gelditu.<br />
�1. Parar(se). "Detener", "detenerse" Lar. "(Hacer) alto, araldeak geratu, gelditu" Ib. "Parar, no pasar adelante"<br />
Lar y Añ. "Ez da nihon gelditzen, il ne reste jamais tranquille" Dv. "Uria gelditu da, la pluie a cessé" H. "Hortan<br />
gelditu zen egitekoa, l'affaire en resta là" Ib. AxN explica baratu (523) y amainatu (464) por gelditu. v. baratu,<br />
geratu. � Laidok hartu gabe geldi gitezen. 'Arrêtons-nous avant qu'on nous fasse honte'. E 197. Haurtxoa zen<br />
lekhuaren gainera ethorririk geldi zedino [izarra]. Lç Mt 2, 9 (He, TB, Ur, Echn, SalabBN, Ker, Ol, IBk, IBe<br />
gelditu; Dv, Hual y Samper bara(tu), Ip ükhüratü). Bost urteko / egun-gabean / geldi bagarik / potxoa. (Cantar<br />
de Lelo). IC II 90. Geldi itzazu haizeak. Mat 361. Manera onetako sakrifizioak gelditu zirade eta akabatu. Ber<br />
Trat 17r. Nola izanen da arrazoin [...] geldi gaitzan [...] beha dagokula iakiteak eta pensatzeak? Ax 418s (V<br />
271). Nola mirail baten berinak ezin geldi bailezake gure bista. SP Phil 91. Noeren barka hura gelditu zen<br />
Armeniako mendi baten gainean. ES 388. Bidean geldituaz. OA 151. Baiñan orai tenpesta gelditu denaz<br />
geroztik. Ch III 30, 1. Eragozten ta gelditzen dituztela bazarre, lenagokoetan agindu diranak. Lar Fueros 225.<br />
Behiñere gelditu gabe zuri gerla egitera. He Gudu 117. Errege etzen hartan gelditu. Lg II 237. O bekatu<br />
aspertzen ta gelditzen etzerana! Mg CC 117. Ardura guztiak azturik, gelditu nosik bein. Añ LoraS 102. Ikusten<br />
du ollarra, / gelditzen da bertan. It Fab 70. Geldi hadi, zithala, ura zikintzen dautak niri. Gy 9. Sansonen<br />
eramankizunak etziran onetan gelditu. Lard 146. Jenobebaren karta guziak arrapatu eta gelditu zituen. Arr GB<br />
96. Eskerrak eudiya gelditu dubela. Sor Gabon 40. Gelditu zuan mandoa. Apaol 32. Gelditu zen Nanterreko<br />
herrian. Jnn SBi 68. Gelditu da tranbia. Iraola 21. Berriz hasi zen eta ez gelditu hil arte. Barb Sup 8. Gelditu ezin<br />
baiat pozagaz bijotza. Enb 132. Aldatzek gutxiz ez du gelditu [pilota]. Or Eus 420. Suntsitu arte etzen gelditu.<br />
Zerb IxtS 19. Huna non emazte batzuek gelditzen duten. Lf Murtuts 28. Ori iristen dezunean, gelditu. Munita<br />
150. Heien urhatsak gelditu ondoan, ixiltasun osoa zagon bortuan. JEtchep 56. Erori zait lurrera eta gelditu da<br />
[erlojua]. Izeta DirG 116. Bertan beera gelditu zan Ziziligazkoa. Erkiag BatB 160 (cf. infra (6)). "Gelditu!<br />
Gelditu!" esaten zutela. Salav 62. Geldituko ez den mugimentuaren bila dabiltzanak. MEIG I 239. Besterik da<br />
harrigarri: bahe horrek, dirudienez, zahia irazten duela sarritan, eta irina gelditzen. MEIG VI 100.<br />
v. tbn. EZ Man II 147. Tt Onsa 133. Gç 76. Mb IArg I 224. AA III 590. Zav Fab RIEV 1907, 541. Dv Lab 125.<br />
AB AmaE 432. HU Zez 58. A BGuzur 140. Ag G 24. Kk Ab I 82. Ox 70. FIr 143. Or BM 124. Ir YKBiz 268.<br />
Eguzk GizAuz 17. Mde HaurB 69. BEnb NereA 47. Anab Aprika 76. NEtx LBB 107.<br />
� Estancarse (el agua). Cf. geldi. � Ur geldituban iminten badira gabikuak. Mg PAb 138. � Detener, arrestar.<br />
� Poliziya batek lapur bat gelditu ta juzgadura erua-eban. Kk Ab II 94.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� (G-azp, AN-gip-5vill, B, BN-arb-lab; Lar, Añ, VocBN, H). Ref.: Gte Erd 21, 106, 109, 118. (Aux. intrans.;<br />
acompañado de sust. vbal. o sust. que indica acción, en caso ablativo). Dejar de. "Cessar" Lar y Añ. "S'arrêter<br />
d'agir dans une action, comme marcher, travailler" VocBN. "Eskolatik gelditu zara? (G-azp, AN-gip-5vill, B)<br />
[...] eskolarat joaitetik gelditu da (BN-arb), kantatzetik gelditu dira (BN-lab)" Gte Erd 106. AxN explica<br />
pausatzen (460) por laneti gelditzen. � Tr. Atestiguado en textos septentrionales desde Leiçarraga; se encuentra<br />
además en Txirrita y en autores navarros como Inza e Iraizoz. � Geldi zitezen Paulen zehatzetik. Lç Act 21, 32<br />
(tbn. He; TB y Dv -ik baratu, IBk e IBe utzi [...] jotzeari). Zerua higitzetik geldituren da. EZ Man I 81.<br />
Leheneko obretarik gelditurik mianbroak. Ib. 46. Enzutetik gelditzea. Harb 174. Ezpaita [...] bere falten gogora<br />
ekhartzetik gelditzen. Ax 423 (V 274). Mündia sei egünetan egin ziala, eta zazpigarrenian gelditü zela bere lan<br />
orotarik. Bp II 8. Lanean hari zirenean ere hekien spiritua etzen othoitz egitetik gelditzen. Ch I 18, 2 (Mst<br />
orazionetik [...] ekhüratzen, Ip baratzen othoitze egitetik). Birjina izatetik gelditu gabe. Mih 88. Etzaiola gelditu<br />
jazartzetik. Dh 137. Heresia [...] gelditu aitzinatzetik. MarIl 121. On zeno ez da lanetik gelditu. HU Aurp 97.<br />
Bere itzulikatik [Mundua] gelditzen balitz noizbeit. JE Bur 42. Gelditu baitzinen [...] berriak igortzetik. StPierre<br />
11. Ez gelditu, seme, ikaskizuna entzutetik. Inza Azalp 18. Geldi baledi lanetik. Ox 137. Dantzatik geldituta /<br />
illunabarrian. Tx B II 107. Ezta nere oñai muin egitetik gelditu. Ir YKBiz 159. Gelditu ziren edozeren ekartzetik.<br />
Lf Murtuts 6. Nork erran du Saindu bilakatzeko behar dela gizon izaitetik gelditu? Ardoy SFran 281.<br />
v. tbn. SP Phil 528s. Tt Arima 86. He Gudu 44. Dv LEd 114. Elzb PAd 24. Jnn SBi 79. Barb Sup 114. Mde Pr<br />
167.<br />
� (Precedido de -t(z)en). En Goizueta (ap. Gte Erd 21) se distingue olloa erruten gelditu da (= 'ha dejado, de<br />
momento, de poner') de errutetik gelditu da (= definitivamente). Cf. tbn. G-bet: Arratsalde guztiyan ezta geldittu<br />
jaten. � Illabetean gutxienean / ez dira jaten gelditzen. It Fab 161. Ixil-une laburrean, aita be gelditu egin zan<br />
joten. Osk Kurl 67.<br />
� (Precedido de -t(z)ez). "Beingun gelditu da solastez (AN-5vill)" Gte Erd 135. Cf. Zait Plat 108: Negarrez<br />
etzan gelditzen 'no paraba de llorar'. � Zer ba? --galdetu zioten bestiak jatez ia geldituan. Muj PAm 39. Jatez<br />
geldituaz. Lab SuEm 179.<br />
� "Arrêter, fixer. Zeren begiak gainean gelditu ziotzan, parce qu'il arrêta les yeux sur lui" H. � Bañan alferrik<br />
Sathanek zerengatik begiak / itsustasun guztitara diadutzon geldiak. EZ Man I 104.<br />
� "Contenerse (V, msOch)" A Apend.<br />
�2. (V-gip, G-azp-bet, AN, BN-arb; SP, Ht VocGr 418, Lar, Añ, Lecl, Dv). Ref.: Bon-Ond 159; Gte Erd 40.<br />
Quedarse, permanecer (en un lugar, una posición o en estado). "Demeurer" SP. "Quedar [...] lat. manere,<br />
remanere" Lar. "Rester" Lecl. "Rester en arrière, après séparation opérée par suite d'une division quelconque.<br />
Batallon hortarik bost konpaña yoan dire eta hiru gelditu" VocBN. "Geldi hadi eman sentenzian, tiens t'en à la<br />
sentence donnée" H. � Hartu duten plazer oro orduian iragan date, / bekhatuia gelditzen da penatzeko gero ere.<br />
E 87. Bera geldi zedin denbora batetakotz Asian. Lç Act 19, 22 (He, Dv, Ol, IBk, IBe gelditu; TB egon, Ker<br />
geratu). Eta onenberzerekin gelditze naiz, beti bezala, serbitzari hunblea. (c. 1597). FLV 1993, 458. Gure artean<br />
gelditu ze (Pamplona, 1609). TAV 3.1.20, 113. Gelditzen zela [...] birjina. Mat 57s. Zeren airatzen eta<br />
hegaldatzen zena lurrean geldi bailliteke. Ax 495 (V 320). Geldi zate etsean. Mic 14r. Ezteiaritzat lurrean<br />
gelditu. O Po 20. Baldin eskuara gelditu bada nahastakadurarik gabe bere garbitasunean. ES 98. Iminiko ditugu<br />
zenbait exenplo geldi daitezen memorian. SermAN 1v. Beste atzak geldietan diriala artez. Arz 25. Edo itxuka<br />
ibilli, edo illunpean gelditu bearko degu. Lar SAgust 3. Bizirik gelditu zen. Mb IArg I 139. Daviten alderako<br />
herrakunde berean gelditu zen. Lg I 282. Sustantzia gelditzen da / oso lehen zen bezala. Monho 138. Bizio<br />
txarrak bere oñean gelditutea. Añ LoraS 47. Gau beranduraño kanpoan gelditzea. Gco II 60. [Lurrai] emoten<br />
jaken guztija an geldituten da. Ur Dial 52 (It y Dv gelditzen; Ip baratzen). Iñazio othoizten afariten geldi dakion.<br />
Laph 82. Txakurrak bere gelditu dira an jolasean. AB AmaE 367. (Txapelakiñ agur egiñaz). Ondo geldi bedi.<br />
Alz ST<strong>Fe</strong>r 137. Han gelditzen da oraino luzaz. Arb Igand 128. Katalin bere hartan gelditu zen bethi. Barb Sup<br />
70. Geldi zaite emen. Lab EEguna 105. Larunbatez gurutzean gelditu etzitezen. Ir YKBiz 509. Beti neska<br />
gelditzeko asmoak. Erkiag Arran 108. Komunerañok najoiak eta gelditu ari apurtxu batian ate-zain. SM Zirik<br />
92. Zutik gelditu ziren XVIII. mendea arte. MEIG VI 50.<br />
v. tbn. Ber Trat 113r. EZ Man I 110. Cap 130. Gç 176. OA 28. Acto 61. Mih 114. Ub 131. Mg CC 239. LE Ong<br />
41v. JJMg BasEsc 269. It Fab 138. Aran SIgn 83. Bv AsL 112. CatJauf 8. Ag Kr 198. Urruz Zer 17. Kk Ab I 96.<br />
Ox 39. Zerb IxtS 59. Etxde JJ 125. Anab Poli 82. JEtchep 51. Etxba Ibilt 455. Berron Kijote 170.<br />
� (G-azp ap. Gte Erd 204; G-bet; Dv, H). Quedar, restar. "Saldu ditutzu ehun ardi; zenbat gelditzen zaizkitzu?"<br />
Dv. � Ezta gehiago sakrifiziorik bekhatuakgatik gelditzen. Lç He 10, 26 (Dv, Ol e IBk gelditu; TB egoiten, Ker<br />
geratzen, IBe ez dago). Gorputzari iuntatzeko desira geldi zaio. EZ Man I 46. Deus gelditzen bazaika ere, bil<br />
ondoak, hondarrak, zahartzekoak gelditzen zaitza [Iaungoikoari]. Ax 173 (V 116). Gelditu zela zenbait kutsu. Ib.<br />
465 (V 302). Oraino ezagutzeko eta jakiteko gelditzen zaizkon gauzen bilhatzera. ES 194. San Agustiñen<br />
argiaren errañurik eta izpirik ere gelditu etzaigu. Lar SAgust 11. Eraman zituzten hamabi otharre betheak,<br />
gelditu ziren zathietarik eta arraiñetarik. He Mc 6, 43 (IBe gelditu; Lç, Dv goiti(tu), TB soberatuak). Etzaitzula,<br />
gau huntan, gizon bakhar bat geldituren. Lg I 317. Zer gelditzen da Ogitik eta Arnotik heen izaitia kanbiatü<br />
onduan? CatLan 131. Azur triste batzuk [...] dira euretatik gelditu jakuzan erlikijaak. JJMg BasEsc 70.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
598
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Gelditzen dira lau milla ta sei eun. Izt C 170. Urdetto bat erosteko geldituko zait aski. Gy 15. Pikea bai, bañan<br />
beste gauzarik etzan gelditu. Zab Gabon 67. Hil ondoan ez da deus gehiago gutarik gelditzen. Lap 9 (V 6). Zer<br />
erremedio gelditzen zaiote? Ill Testim 14. Burruntzi bat gelditzen zait. Alz Burr 12. Oraindik gelditzen diran<br />
zuaiztiak. Munita 125. Paper batzu gelditu zauzku haatik. Zerb Azk 43. Gelditzen zaizkidan orduak. Or Aitork<br />
304. Agertu zenetik [liburuaren] alerik gelditu bada, ez dakigu non dagoen. MEIG IV 59.<br />
v. tbn. SP Imit III 55, 2. OA 132. Mb IArg I 81. Mih 14. AA III 559. Dh 208. Jaur 155. Ur MarIl 12. Lard 160.<br />
Bil 44. Laph 129. AB AmaE 68. HU Zez 47. Inza Azalp 146. Barb Leg 139. Eguzk GizAuz 62. TAg Uzt 85. Iratz<br />
57. JAIraz Bizia 17. Mde HaurB 14. Akes Ipiñ 14. Arti Ipuin 68. Lab SuEm 206.<br />
� Obeditzea [...] geilzen dela aurrendako, seme alaba gastendako (Ororbia, 1758). ETZ 107.<br />
�3. (V-arr-m, G-azp-bet, AN-gip-5vill, B; Lar, Añ, H, A). Ref.: Etxabu Ond 107 (jota gelditxu); Gte Erd 39,<br />
297. Quedar, resultar, terminar. "(Quedarse) yerto, illotza gelditu" Lar y Añ. "Librar mal o bien en algún<br />
negocio, gaizki edo ongi gelditu" Lar. "Embobarse, pasmarse, arritu, sorrik gelditu" Añ. � Kausa honegatik<br />
gelditzen da abataturik. E 5s. Geldi zitezen iziturik. Lç Act 9, 7 (IBe gelditu; TB baratu). Biktorios gelditzeko.<br />
Mat 85. Laido gehiagorekin / hala geldi etziten. EZ Noel 99. Nahi ezpadu kaltiar gerthatu eta benzutua gelditu.<br />
Ax 364 (V 240). Geldietan da gizona zerurean urtigirik eta Infernura kondenadurik. Cap 126. Desohoretan<br />
geldi dadin. Tt Onsa 66. Oraino eztut ikhusi [...] Eskualdunik ezin mintzatuz gelditu dela. ES 166. Eta bere<br />
gorputza nola gelditu ze? El 39. Guziak emanen zaizko ihesari, eta errege bakhar bakharra geldituren da. Lg I<br />
314. Laguntza gabe gelditu. Brtc 250. Zertan gelditu ziran juduak. Ub 53. Engañauta gelditu gura ezpada. JJMg<br />
BasEsc 169. Gelditu bazerade / lur oien jabe zu. It Fab 180. Iñor ere sendatzaka gelditu etzan. Lard 535. Eta<br />
alaere ez da garai geldituko. Ur Dan 11, 12 (Azkue traduce "no quedará victorioso"). Eginagaz beragaz<br />
geldituten diriala legeetan iminita dagozan penen bian. Ur BulaAl 54. Maingu gelditzeak nau izitzen. Laph 17.<br />
Esku-utsean gelditu oi diran. Aran SIgn 64. Gelditu zan kordegabe. Bv AsL 65. Lapurtar hizkuntza dago<br />
gelditua nausi. JE Bur 146. Alargun gelditu zan. Kk Ab II 71. Hamar sosen zorretan gelditu nintzen. Barb Leg<br />
143. Lau jokatu ta, bi ta bi geldi. Or Eus 303. Bera ere larri zinan, bañan ongi gelditu din. Or QA 49. Gauzak<br />
egoki gelditu dituk. In SM Zirik 100. Meza entzun gabe gelditu. JEtchep 108. Oni gibela emanik, Darwinen<br />
epaiarekin gelditu zan. Vill Jaink 17. Umezurtz gelditurik. Xa Odol 231. Motz gelditu ohi dira beren egitekoan.<br />
MEIG II 109.<br />
v. tbn. Ber Trat 59v. Hm 82. SP Imit III 7, 2. OA 42. Arz 33. Lar SAgust 6. Mb IArg I 260. LE Prog 106. Mg CC<br />
133. Añ EL 1 218. AA III 546. AstLas 66. CatB 50. Prop 1885, 14. HU Aurp 129. Azc PB 295. Ag G 204. Alz<br />
Txib 91. Zub 38. Otx 151. TAg Uzt 279. Mde Pr 176. Basarri 5. Anab Aprika 30. Osk Kurl 217.<br />
� (H). Corresponder. "Zeini geldituko zaion biktoria [...] (EZ Man)" H. � Zeñi gelditu baitzaio hutsaren<br />
gaztigua. EZ Man I 118. Non hamarri geldituren baitzaie lur guztia. Ib. 64 (v. tbn. 49).<br />
�4. (Ht VocGr, Dv, H). Reservar. "Bere ontasunen erdiak gelditu ditu, il s'est réservé la moitié de ses biens" Ht<br />
VocGr 417. "Enetzat gelditu ditut bertze ehun" Dv. "Beretzat gelditu du, il se l'est réservé (Harb [ed. 1690])" H.<br />
� Hala zure ondokoak ere geldi dezake beretzat zuk bertzerentzat seiñalatuetarik. Ax 242 (V 162). Noek gelditu<br />
zuen beretzat hei irakhasteko kargua. ES 389. Laudorio guziak diren zuretzat, eta nik ez dezadan enetzat geldi<br />
batere. "Nihil mihi autem attribuatur". Ch III 40, 5. Gizonen zortea, / biziaren epea, / Jaunak bakarrik ditu / bere<br />
eskutik gelditu. Monho 140. � Escamotear. � On gustien emailleari / deusik eztiot gelditzen. Gç 117. � Retener,<br />
hacer quedarse. � Iñori illunduten bajako [...] geldituten dabee bertan gabian. JJMg BasEsc 113. Simeon<br />
presondegian bere mendean gelditu du. Lard 55. Josek Benjamin berekin geldittu nai zuala. Inza Azalp 134.<br />
�5. (V-gip ap. Elexp Berg; G-bet). (Con -t(z)eko o -t(z)ekotan). Quedar, concertar un encuentro; comprometerse<br />
a, acordar. "Hamarretan juntatzekotan geldittu da" Elexp Berg. � Eta biaramonean ikusteko gelditu ziran. Lard<br />
527. Alkatiarengana deitzeko gelditu. Sor AKaik 124. Gauzea gero ikustekotan gelditu zan [Anjel]. Ag Kr 74.<br />
Gaur eramatekotan gelditu nintzan ta. Ag G 132. Arroxko onera etortzeko gelditu al da? Alz Ram 99.<br />
Arboladian alkarrekin biltzeko gelditu giñunan. Etxde JJ 59. Murgilla eitekotan gelditu giñuan. SM Zirik 39.<br />
Alkarrekin ibiltzekoak gelditu giñan. Anab Aprika 28. Kursaalera joateko gelditu giñan. Salav 43. Datorren<br />
jairako berriz alkartzekotan gelditu giñan. NEtx LBB 62.<br />
�6. Romper relaciones. "Miren eta Xabier gelditu egin ziren (AN-gip)" Gte Erd 194.<br />
- EZIN-GELDITURIKO. Imparable. � Betor Ejion / bere ezin-geldituriko gurpillarekin. Berron Kijote 158.<br />
- EZIN GELDITUZKO. Imparable. � Adimenduari emanez bertzalde ezin-geldituzko xinaurri-alha bat. JE Ber<br />
50. Bere [uraren] aitzin-gibelka ezin geldituzkoan. Ib. 81.<br />
- GELDI-ORDU. Hora de detener, tiempo de detener. � Geldi ordu da bizkitartean. HU Aurp 218. Holako<br />
desmasiak / geldi ordu luke. Etcham 167.<br />
- GELDITUAN GELDITU. Sin moverse. � Ezkare nihorat abian, geldituan-gelditu, hemen egonen gare. Prop<br />
1892, 132.<br />
- GELDITU ERAGIN. a) Detener. � Zeñek Juanari eutsan gelditu eragiñ. AB AmaE 266. Zergatik geldi-eragin<br />
ote zion [...]? Etxde JJ 234. b) Hacer quedarse, hacer permanecer. � Sutondotxuan bero berotan gelditu eragin.<br />
A BeinB 72.<br />
- GELDITZEKE. a) "Gelditzaka, sin parar, sin interrupción" A Apend. � Badua ariñ-ariñga, gelditzaka, lurreko<br />
bizitza labur au. JJMg Mayatz 14. Astiro bañan gelditzeka igaro bezate agertokia. Lab EEguna 115. Bein abiatu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
599
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ezkero, gelditzeke aurrera joan bear da. Etxde JJ 205. Ura gora naiz ura beera beti gelditzeke, etenbako<br />
dantzaketan. Erkiag Arran 11. Ez du [...] kamera batetik bestera gelditzeke mugi-beharrik. MIH 317s. b) Sin<br />
restar, sin quedar. � Ez al zezaken guzia biurtu ta aldatu, gaiztorik ezer gelditzeke? Or Aitork 160.<br />
gelditxo (Lar), gelditxu. (Dim. de geldi). �1. Despacio, poco a poco. "Pasito, quedito" Lar. � Ala soseguz, ta<br />
gelditxo: pausakin, ta aldizka. Cb Eg III 288. Arreta apur batekin ta gelditxo itzak ebagiko ditudala. Mg PAb<br />
159 (142 gelditxu). Bata dua beti zuzen, baña gelditxu, astiro, bidian. JJMg Mayatz 128. Dakusagun gelditxo.<br />
Bv AsL 120. Gelditxuago ibilli ta bere, elduko zireala. A BeinB 90. �2. (Adj.). Lento. � Joan bear du ots gabe,<br />
pauso gelditxo ta zatarkeria gabeko ebiltearekin. Mg CC 229. � Quieto. � Pozu gelditxo batek legez. AB AmaE<br />
177.<br />
- GELDI-GELDITXO. "Blandamente" Lar.<br />
gelditza (Lar). �1. Parada. "Detención" Lar. � Lur zorioneko onetan egin zuten aurreneko gelditza. Bv AsL<br />
121. Oroitzen zirala Jesus maitiaren Pasio santuko gelditzaz. Ib. 77 (v. tbn. 193). �2. "Action de garder, retenir"<br />
H.<br />
gelditzaile (SP), gelditzale. � "Qui arrête" SP. � Guaiaren gelditzaillea. EZ Man II 191. Gelditzale baditut /<br />
milaka harresi. Etcham 115.<br />
gelditze (Lar, Añ, T-L). �1. Parada, detención. "Cesación", "parada" Lar. � Gau-egun, goiz-arrats, edateiatean,<br />
/ ebilte-gelditze, iakite-etzatean. O Po 19. Othoitzak erratetik geldi zaite aphur bat; gelditze horrek ez<br />
darotzu kalterik ekharriko. He Gudu 124. Eguzkiaren gelditzea. Lard 115. Gelditzerik ere egin gabe Elizaraño<br />
joan. Ib. 430. Zuri eskerrak gelditzerik gabe. Dv LEd 233 (tbn. gelditzerik gabe en Etxde AlosT 92). Beren<br />
urratsen arau, gelditze ala abiatze, hein berean doa artaldea. Zub 97. Urreneko gelditzea Templecombe-n zen.<br />
Mde Pr 83. �2. Permanencia. "Quedada, geratzea, gelditzea" Lar. � Emen gurekin gelditze onekin egin<br />
dizkigun ondasun andien alde. Mb IArg I 391. � Estancamiento. � Ekonomiaren gelditze, erbesteratze, herria<br />
jendez hustutze, etabar. Mde Pr 44. �3. (Lar, H). "Retención" Lar. �4. Paradero, fin. � Azkenean zertan<br />
gelditzen da bekataria? [...]. Zer gelditze da orien bien gelditze hau? Mb IArg I 199. � Acción de quedar. �<br />
Ezta gutxi pakean gelditze au nere irakurleekin. NEtx Nola 51.<br />
geldiune. �1. Remanso. � Geroenean, toki onetatik aurrera geldi-une andiak egiñaz [Deba ibaia] igarotzen da<br />
emekiro Debako Erriaren ondora. Izt C 112. Zabaldian geldiunea edo esia izan dun ibaia ere, orrelaxe<br />
oldartzen da uaiztean maldarretatik amilka. TAg Uzt 8.<br />
�2. + geldigune, geldune. Parada, pausa. � Geldune laburra. "Ligera pausa". Arriaga Lekob 17. Geldiune labur<br />
bat. Belaus LEItz 116. Onetan, geldigunea. Or BM 52. Geldigune bat, eseri bage, / dute Amazkar-egian. Or Eus<br />
316. Geldiune laburra egin ondoren. TAg Uzt 158. Gaztetan, noizpait geldiune bat izango nuelako ustean bizi<br />
nintzan. Txill Let 92. Bideko geldiune bearrezkotzat etsi oi eben Irudi Zaar onen oiñetan atsenegitea. Erkiag<br />
Arran 195. 2, 3 ta 4gn. aapaldiak mailka datoz, eta 5gna geldiune oroitarazle bat da. Gazt MusIx 67. Iturri<br />
ondoan, geldiunea egin zuten. NEtx LBB 98. Aldegizu! (Geldi unea). Zoaz nere etxetik. Lab SuEm 183. Geldiune<br />
aurreko kontsonante guztiak. MEIG VII 174. Neurria dela, errima dela, geldiuneak eta etenak direla. MEIG IV<br />
88. Musikaren geldiuneei egokitzen. Ib. 100. Den-dena [...] gatzaturik gelditzen zen, sosegu betezko geldiune<br />
soil batetik dilindan. MEIG IX 94. � Momento de quietud. � Geldiune artan euli-furrunda ere oartu ziteken. Or<br />
Mi 64. � Estación (ritual religioso). � Orduan berealaxe izendatu zuten eguna Erromako Eliz nagusietan<br />
geldiune edo estazioak egiteko. Manzi GPatroi 192 (ap. DRA).<br />
�3. Estación. � Geldiune onetan [trenetik] jatsi da Nikanor. Erkiag BatB 168.<br />
geldiur (G-goi). "Geldiurrik ez du ume onek, este niño no para un momento" Ayerb EEs 1914, 201.<br />
geldixe. � (Dim.de geldi). Despacio. � Geldixe iramo. Lazarraga 1140r. Sar naun geldixe. "Despacito". Ldi BB<br />
122. Eultzia mê da. Belaun kozkoa / gutxigo jasoz, beorra / geldixe dabil. Or Eus 346.<br />
geldixeago-arazi, geldixeago-erazi. � Hacer ir más despacio. � Ori ezaguturik Atenaitarren gurdizai eskuegokiak,<br />
aldera saiestu, aokoa geldixeago-erazi ta itzuri zun zaldien olatu zurrunbilloa. 'Se detiene'. Zait Sof 30.<br />
geldixeago(tu). � Atako Burnigurutz-alboan / geldixeago dirala. "Parando un poquito". Or Eus 266.<br />
geldizale. � Conservador. � Izaten dira, aldizka, buruz-buruko iritziak ere: talde bat aldazale, geldizale bestea.<br />
Ldi Y 1933, 86. Ez naizela aurrerazaleegia, baizik eta atzerazale [...], geldizale edo astiro ibilzale horietakoa.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
600
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
MIH 340.<br />
1 geldo (V, G, AN; Lar, Añ, H). Ref.: A; Iz ArOñ. �1. Pavesa; brasa. "2. mèche de lampe, de chandelle éteinte,<br />
brûlée, mais dont les cendres conservent la forme de la mèche. [...] 3. toute matière brûlée et en cendres, mais<br />
conservant sa forme primitive" H. Cf. Dgs-Lar 11: "Atomo, apurra, bolatil, geldua". � Que no se passe Gueldo<br />
por heredad alguna. Fuero de Vizcaya XXV, ley 1. � Eskuan erortzen zadan geldo edo txingar bat eziñ sufritu<br />
det: sugar betikoa nola eramango det? Cb Eg II 121. Airean jira-bira oi-darabiltzkien geldo, illaun ta litxen<br />
antzekoak. Izt C 6. Paperezkoa bada, suak erakusten dauskue egurrezko geldoak baiño bere baltzagoak direala<br />
Diruaren geldoak. A Ezale 1898, 195a. v. tbn. EA OlBe 85. Zait Sof 41. Maitasunaren garrean berean, ura<br />
itzaliko dun muku edo geldo mota bat bizi da. Amez Hamlet 148.<br />
�2. (V, G-goi, AN-gip-larr; Urt I 20, Añ, H), geldu. Ref.: A; EI 171; Iz ArOñ; Asp Leiz2; BU Arano; Elexp<br />
Berg. (Adj.). Flojo, débil, sin energía. "Tibio, tépido, flojo" Añ. "Faible, léger, sans consistance" H (que cita el<br />
ej. de Iztueta). "2.º persona de poca energía; 3.º inútil, incapaz (Urt Gram 8)" A. "Persona de poco nervio" Asp<br />
Leiz2. "Persona de poco fundamento" BU Arano. � Argalak ta geldo prestuezak zareala. Añ LoraS 113. Ez<br />
ordea alferrikako izen geldo deus balio ez dutenak, ezpada guztiz goi me diranak. Izt C 7 (v. tbn. 238). Eztira<br />
ikusten lenago legez / morrosko gorri sendoak [ardaoak]; / ezpada geldo barritsu batzuk. Azc PB 79. Emakume<br />
arro, buruariñ, geldu, epel bat. Ag Kr 157. Nekazaririk txepel, nagi ta geldoena dendatzeko. Ag G 80. Gogor<br />
egin nai zion urrena apeta geldo ari. Mok 9. v. tbn. Zait Sof 179. Geldo madarikatu ori. Bilbao IpuiB 187.<br />
Euskerea ez ete doa gaur makalduaz [...], gaza-geldo-motx eta indar barik geldituaz? Vill ib. 8. Baina bihotza /<br />
geldo ta hotza / neukan nire bularrean. Arti MaldanB 194. Ta xirimirik, geldo ta geldi, / zer oker egin ez daki.<br />
'Atolondrado'. Gand Elorri 61. Naiago ditu jolaserako mutillak, neskak oso geldo ta xotillak iruditzen zaizkio.<br />
MAtx Gazt 28s. Batez be arranaren / tilin betikoa / [...] ibilliaren nekez / egiña geldoa. Atutxa Mugarra (ap.<br />
DRA). En DFrec hay 5 ejs. � Necio. � Erriak [...] beti izan oi dirade siniskorrak, geldo edo tolesgabe edo<br />
buruariñ edo txolinak izaten diradelako. A Ezale 1898, 69b. � "Tardío, pausado, detenido" Añ. "Trabajo que<br />
requiere poca energía, lan geldua, nekaketan ez tan lana" Iz ArOñ.<br />
�3. (AN-gip-larr). "Madera, árbol medio podrido" Asp Leiz2. "Leña de poco valor para el fuego, por mojada,<br />
por ej." BU Arano. "Pago geldua, ur asko hartu duen pago-puskak (adar eta abar), papera moduan geratzen da;<br />
eta ilunpetan argi egiten du... ('fosforescente' edo esateko)" (AN-gip). Juan M. Lekuona (comunicación<br />
personal).<br />
�4. Quieto (?). � Denbora etena. Geldo gotortua. Lasa Poem 66.<br />
- GELDDO (A Apend). (Forma con palat. expresiva).<br />
2 geldo, geldu (V-m, AN-gip ap. A). � "Gueldo, pececillo diminuto como una pequeña quisquilla" A. "Roque<br />
de baleine" Lf GAlm 1957, 33 (DRA traduce "huevas de la ballena").<br />
geldokeria. "Abiectio, [...] geldokeria, geldotasuna" Urt I 23.<br />
geldoki (Urt I 22). � Débilmente. � Politika izan zuan bere jardun-gaia. Eta etzan geldoki jokatu! EgutAr 19-<br />
8-1956 (ap. DRA).<br />
geldoki. v. geltoki.<br />
geldorraztatu. v. galdarraztatu.<br />
geldotasun (Urt I 23). � Falta de energía. � Oso gauza ezberdinak dira, zerbaiti herri usaina dariola eta<br />
besterik gabe kontra egin beharra, eta geldotasun nahiz hoztasunez ari izatea. In MEIG VI 40.<br />
geldotsu. � Débil (?). � Txingar geldotsu bat dirudisku, o! Eguzkiak, / oztaz lurrera errañutxorik dau botaten.<br />
AB Olerk 285.<br />
geldotu (V-gip ap. Iz ArOñ y Elexp Berg; Urt, A). �1. "S'intimider, devenir fat" Urt Gram 389 � A.<br />
"Commarcere, ihartu, ximurtu, [...] geldotu" Urt V 410. "Geldótu, geldóketia, quedarse sin energía" Iz ArOñ.<br />
"Quedarse sin energía, volverse incapaz" Elexp Berg. �2. (Lar, H). Extinguirse poco a poco una persona.<br />
"Apabilarse" Lar.<br />
geldotzar. � (Aum. de geldo). Flojo, sin energía. � Zelan irabazi dozu ba zuk geldotzarrorrek? Ag Kr 97. �<br />
Necio. � Eta baserritar geldotzarrak, eskuak luzatuta, beren biatzetan makur txuriak erakusten dizkiote<br />
itzontziari. Ag G 184s. Burugabe ta aolkuetarako geldotzar. 'Insensato, falto de razonable juicio'. Zait Sof 76.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
601
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
geldu. Neol. creado por Arana Goiri en 1897 (AG 1426). �1. Admirar(se). � Umiaren gurasuak geltzen ziran<br />
Beratzaz esaten ziran gauza aregattik. AG 1427. v. tbn. GMant in Onaind MEOE 654. Bertotar ta kanpotarrak,<br />
berari begira, gelduten (mirarittuten) ziran. Altuna 9. Entzun nuanean arritu ta geldu nintzan (Quijote IX).<br />
Anab RIEV 1928, 609 (AIr ib. 602 arritu ta mututurik, Or RIEV 1929, 7 arritua baldituta, Ldi ib. 208 arritu ta<br />
miretsi). Ludi gustija gelduten daben / itxasuaren edertasuna. Enb 49. v. tbn. Otx 119. �2. Quedar(se). � Esan<br />
eta erakutsitta geldu dira atzian, ukuturiko egi onek bijok (1902). NeolAG.<br />
geldu. v. geldo.<br />
geldune. v. geldiune.<br />
geldur. "Terreno. Erreguko geldura (G-nav), una robada de terreno" A Apend.<br />
geleta. v. kereta.<br />
gelezinik. � Sin parar. � Gogoa ta irudimena orron ebiltzan, atsedengabe, loka, geleziñik, espaz. Erkiag Arran<br />
65s.<br />
gelgai. � Maravilla. Cf. geldu. � Oi maitasun gelgaia! "¡Oh, milagro de amor!". Laux BBa 94.<br />
gelgaitz. v. geldigaitz.<br />
1 gelgarri. �1. "Rémora, pez" Añ. �2. (A), gelkarri (Añ). "Rémora, estorbo que detiene" Añ. "Estorbo (FSeg)"<br />
A. v. geldigarri.<br />
2 gelgarri. � Asombroso, maravilloso. Cf. geldu. � Eurentzat gelgarrijak soin orren pitxijak. Laux BBa 44.<br />
Begi gelgarriz. Ib. 42. Goizero dator neska gelgarri / mirabe txairo, musu-gorriya. EA OlBe 111. Gau gelgarria.<br />
Ib. 56 (v. tbn. 60). Guztiok gelgarri-galgarritzat etsi genun. Zait Sof 168 (v. tbn. 17). Ameriketan --gelgarri<br />
dana-- / zugatz aundiak loratzen. "Cosa admirable". Or Poem 553. Arratseko soñeko gelgarriz jantzi uria. Txill<br />
Let 50. v. tbn. Erkiag Arran 166. Zure yauregiaren gelgarria! Amez in Onaind MEOE 735. Urretxindorraren /<br />
abots alai eztiz / ostu daroazak / biotzak, gelgarriz. Egieder UrreB 25. � (Uso sust., precedido de gen.). � Edurmalutak<br />
ugari, / uso-lumak lez jasten dira-ta, / emen gustien gelgarri. Enb 107 (v. tbn. 58).<br />
gelgarriro. � Gelgarriro zantzu gelgarria erne-eraziz. 'De manera terrible'. Zait Sof 17.<br />
gelge. "(G), enclenque" A.<br />
gelgetu (G ap. A). � Debilitar. � Lanbide onetan artutako nekeak auldua eta gelgetua zegoan. Lard 337. v. tbn.<br />
Zait Plat 101.<br />
geli. v. geheli.<br />
gelkaitz. v. geldigaitz.<br />
gelkarri. v. 1 gelgarri.<br />
gelkera. � Lentitud. � Eure itz-jarijon orrekin / egunak yaukok gelkera. Laux AB 48.<br />
gelki. v. geheliki.<br />
gelkorki. � Admirablemente. Cf. geldu. � Ain gelkorki antolatutako sointxo ura. Zink Crit 36.<br />
gelpe (Lar, H). �1. "Torpe" Lar. � "Gelpea, narra, tardo, torpe" Izt C 206 (en una lista de peces). �2. (Lar, H).<br />
"Torpeza" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
602
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
geltoki (Bera app.), gelditoki (T-L), geldoki. � Estación (de transporte público). "Gare" T-L. v. gelune. � Tr.<br />
Documentado al Norte y al Sur desde comienzos del s. XX. En DFrec hay 6 ejs. de geltoki. � Zumarragako<br />
geltoki edo estazioan. Urruz Ibaiz n.º 44 (1902), 2. Gelditokiak daude Plazenzin, Bergaran [...] eta Zumarragan.<br />
E. Urroz EEs 1915, 20. Ormaiztegiko bultzi-geltokian jetxi ta. Ayerb EEs 1917, 79. Donianeko garan edo<br />
gelditokian. Barb Sup 158. Gazte frango geltokirat (edo garalat) badoa. Zerb GH 1925, 189. Leen geltokira<br />
orduko. FIr 150 (134 geldi-toki). Bigarren geltokira bitartean. Or QA 50. Tranbe gelditokiko baztar batean.<br />
Ugalde Iltz 18. Billabonako geltokira. Ib. 33. Hoteletik ega-ontzien geltoki bertaraño. Anab Aprika 100. Geltoki<br />
barneko leiho ttikian txartelak erosi. Osk Kurl 111. Metro geldi-tokian baitziren telefonako liburu alimale batzu<br />
jendearen zerbitzuko. Herr 22-3-1962, 4. Sortaldeko tren geltokian. Erkiag BatB 185. Trenean, azkeneko<br />
geltokira heldu garenean. MEIG IV 105.<br />
v. tbn. Zink Crit 62. Garit Usand 45. Kk Ab II 161. Mde Pr 94. Txill Let 113. NEtx LBB 19.<br />
� + gelditoki (T-L). Lugar donde quedarse. "Cantonnement" T-L. � Portubilla ta aterpe eske ari izan ziran<br />
gazte aek, azkenez, euren muga, xede ta geltokira eldu ziran. Erkiag Arran 196.<br />
geltokiratu, geldokiratu. � Llegar a la estación. � Geldokiratu ziraneko, ordea, bereala etxeratzeko agindu<br />
eutson andereñoak. TAg GaGo 17.<br />
geltor (Darric ap. DRA), gelttor. � Orzuelo. v. 1 betor, betxindor. � Gelttorra balinbaduzu begian. Larz GH<br />
1939, 410 (ap. DRA).<br />
geltsu. � Misterioso; sorprendente. Cf. geldu. � Neskatilla zurbilla argi ta garbi bide geltsua-ziar jarrain da.<br />
"Camino misterioso". Arriaga Lekob 28. Ipar-aize bigunaren / marmari geltsu alakoxe bat. EA OlBe 66. Euzkoelia<br />
baxen berezija, gatxa, zaila, zurgarrija ta geltsuba danian. Belandia EG 1956 (5-6), 58.<br />
geltxo. "(V-arr-oroz), pavesa" A.<br />
geltxo. v. eltxo.<br />
geltxurrin. v. giltzurrin.<br />
geltza. � Descanso. � Ogeiren bat eguneko geltza (deskantsua) artzen zuten. Elizdo EEs 1925, 247. Geltz<br />
ongarri aura. Ib. 247.<br />
geltzaldi. � Descanso. � Arrantzaleak len esan degun geltzaldia (deskantsua) artzen zutenean. Elizdo EEs<br />
1925, 248.<br />
geltzalditxo. � Dim. de geltzaldi. � Oeri ere geltzalditxo bat ematen zieten. Elizdo EEs 1925, 248.<br />
geltzurrin. v. giltzurrin.<br />
gelune. � "Estación (de ferrrocaril), gelune (neol.)" A DBols. v. geltoki. � Gernikako Gelune edo Estaziñora<br />
eldu nintzanean. A Txirrist 79. Goreneko geluna (estazioa) urbil da eta takada zenbaitez baizik geratuko ez da<br />
bultzia. Ayerb EEs 1912, 19. v. tbn. Ag Kr 116. A Ardi 58.<br />
gemantal. "(R), delantal" A. v. dabantal.<br />
gemen. v. kemen.<br />
gen. v. hemen.<br />
gena. v. genara.<br />
genanio. � (Forma atenuada de demonio, usada como interj. y como insulto). � Diabru alenak aparta, genanio<br />
madarikatu ori! NEtx Antz 140. Milla genanio! Ta zer egin diteke orain? NEtx LBB 25.<br />
genara (Ae), gena (Ae). � (A) aquí. "Acá" A Aezk 292. Cf. gen s.v. hemen.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
603
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
genasde. v. genaste.<br />
genasi (Lar, Dv), genastu (Lar, Dv). �1. "Perturbar", "tumultuar", "turbar" Lar. � Genastu ze bera ere. LE (ap.<br />
DRA). Zeñek parako dio orain brida / itxas genasi oneri? Otag CancB III 269. Itxas genasiren trapasak. "Mar<br />
irritado". Otag EE 1881b, 87. v. tbn. Camp Ezale 1897, 252a. �2. (Sust.). "Turbulencia, que enturbia los<br />
licores", "turbulencia, alboroto", "turbación" Lar.<br />
genaskarriro. � "Tumultuariamente" Lar. � Gobierno gaizto bat [matxinada], zeñetan jente mulsatiak meneaz<br />
jabetuta genaskarriro eta desaraudez ekersitatzen duana. EConst 36.<br />
genaste (Lar), genasde (Lar). � "Sedición", "disturbio", "perturbación", "tumulto" Lar. � Probinziaren alde<br />
jarraitu zeban Aide nagusien kontra, oen genaste eta zegarrera kaltarkitsuak indarrean zeuden denporan. Izt C<br />
494. Sortu zan [1789-an] beraren mugapean zegarrera, iskanbilla ta genaste guztiz ikaragarria. Ib. 377. Zeiñ<br />
izan du zan presondegian ipiñia, irian gertatu zan genastea eta gizon iltzea gatik. Brunet Lc 23, 19 (Oteiza<br />
alboroto).<br />
genatu. � "Genau (V?, msOch), conocer casualmente [sic, seguramente errata por 'carnalmente']" A. �<br />
Gorputza genau deuts. msOch 26.<br />
genhatu. v. geinatu.<br />
gendu. v. kendu.<br />
Genesis (Chaho), Jenesis (Lar), Genesa (Chaho), Jenesa, Jenesi(a), Jenesio. � Génesis. � Jenesioa, Exodoa,<br />
Lebitikoa. Lç Ins G 1r. Jenesako hogoi eta hemezortzigarren kapituluan. SP Phil 410. Jenesian irakurtzen dugu.<br />
Tt Arima 41. v. tbn. Egiat 189 (Jenesa). Jenesisko liburua. Ur Gen tít (Dv Jenesa; Urt Ethorkia, Ol, Ker y BiblE<br />
(H)asiera, Bibl Hasera). Moisesen Jenesisko legengo itzetan. Inza Azalp 41. Beraz, Genesis gerta-gauzaz ari da.<br />
Or QA 107. Genesisko liburuan datorren istorioa. Vill Jaink 56.<br />
genetika. � Genética. � Genetikaz berezia. In MEIG VI 28.<br />
genetiko. � Genético. � Bakartasun genetiko hau. In MEIG VI 29.<br />
genitibo, genitibu, jenitibo. � Genitivo. � Halako gisaz non jenitiboak aditzera emaiten baitu ondotik<br />
heldu den berbo sustantiboaren numeroa. ES 89. Harriaren eraikitzearen izena, genitibuan. Mde Pr 231. Bi<br />
genitiboen arteko beste alde batez mintzatu behar baitut. MEIG VI 175.<br />
gentleman. � Gentleman. � Ordurarte, isiltxorik izketan, uritar jatorra, gentleman berarengan ikusi nuen. A<br />
Ardi 58.<br />
gentlemandu. � Hacerse gentleman. � Londresen izateko egokia; baserritar gentlemandua. A Ardi 56.<br />
gentxun. �1. "(V, msOch), estornudo" A. v. entzux. �2. "Estornuda (imperativo). Gentxun egin, estornudar" A.<br />
gentza (Bera), gentz. �1. Paz, tranquilidad. Neol. de Arana Goiri (en el que sólo encontramos un ej. de<br />
gentzadun; v. NeolAG). v. bake. � Egizko gentzea ta bazkuna gura ba-dozuz, gauza orok aztetsia ta burubaburuba<br />
begiratu biar dozu. Arriand JEL 1908, 306. Gentzea ta gudea Batzar nausian itundu bear dira. Arriaga<br />
Lekob 33. Gentzarik onenian arima ta gorputz (1917). Enb 132. Iñoren gentza nundik galduko. Ib. 49. Ludi<br />
ontako gentza edo pakea. M. Urreta EEs 1918, 158. An goiko gentz eder artan. Elzo in Onaind MEOE 809.<br />
Gabeko gentzan. Laux BBa 38. Laket zait zuen begien gentza hori. Mde Pr 128. Barneko gentza ta naretasuna<br />
azalera bear zuen bakoitzak. Zait Plat 60. v. tbn. JBDei 1919, 231. GMant LEItz 73. Laux AB 27. EA OlBe 97.<br />
�2. "Tranquilo, pacífico" Bera.<br />
- GENTZA-HITZ. palabra de paz. � Zuen artekorik iñok etsaiak ekarritako meni ta gentza-itza entzun eta<br />
itundu gurako ete-leuke? Arriaga Lekob 34.<br />
- GENTZA-TOKI. Lugar de paz, pacífico. � Asarrerik baña ez / ekarri onantza, / gentza-toki dalako / gure<br />
Ariatza. Enb 209.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
604
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GENTZAZ. En paz; tranquilamente. � Aintzaz ta gentzaz direanian / poz-atsegiñez goia ta beia. Enb 49.<br />
Arrizkuban ibilli gentzaz, ez urduri. Laux BBa 130.<br />
- GENTZAZKO. Pacífico, de paz. � Erromatarren geznariak gentzazko itxaz etorri ei-dira. Arriaga Lekob 32.<br />
� Pacífico, tranquilo. � An datza gentzazko lotan. Enb 54. Nora juan ete da txaide artetik / gentzazko lo-gura?<br />
"Ensueño tranquilo". Laux BBa 118.<br />
gentzabide. � Medio pacífico. � Euskera berriz ere gure artean bizi dedin, ta euskal-oituretan, gentzabidez,<br />
iraun. Inzag RIEV 1933, 417.<br />
gentzadun. � Apacible, que disfruta de paz. � Gentzadun Ama-Neskutza (1898). AG 1419.<br />
gentzakoi. � Pacífico. � Gentzakoien zori ona, Yainkoaren seme deritzakete-ta. Ol Mt 5, 9 (He, Dv e Ip<br />
baketiarrak, Arriand gentzatsubaik, Ker bake-zaleak, IBk e IBe bakegileak).<br />
gentzaldi. � Período de paz. � Domizianok eten zuan aurreko bosten agintekuntzan izandako gentzaldiya. J.M.<br />
Tolosa EEs 1913, 163. � Nik, baña... gentzaldi betikorran bakarrik edo-jariskenat. "En la paz eterna". Arriaga<br />
Lekob 39.<br />
gentzale. � Pacífico. v. gentzakoi. � Zori onekoak paketsuak, gentzaliak. M. Urreta EEs 1918, 158.<br />
1 gentzaro. � En paz. � Zeñen gentzaro nenbillen! Loram 35. Gaberdiyaren ixil-uneko / lillurapean, orren<br />
gentzaro! / lurtarrik ez dan ames-tokira / aldatu banitz bezela nago. EA OlBe 56.<br />
2 gentzaro. � Tiempo de paz. � Gentzaro maite zoragarria, / atsedenaldi biguna! EA OlBe 22.<br />
gentzatsu. � Pacífico; tranquilo. � Lurlantzan diarduan nekazari gentzatsuari (pacífico). J.M. Tolosa EEs<br />
1913, 114. Itz goxo ta pozkidagarriak entzun-araziaz gentzatsu (paketsu) igaro zituen ordu larri aiek. Garit<br />
Usand 53. Gentzatsu, otzan eta oldoztuna zalako. GMant LEItz 71. Eure iluntze ori ixango ete dok / orren<br />
gentzatsuba? Laux BBa 116. v. tbn. Otx 183. Zoruntsubaik gentzatsubaik, Jabe-umiaik baitereiskie. Arriand Mt<br />
5, 9 (Ol gentzakoi).<br />
gentzatu. � Calmarse, apaciguarse. � Zure gogoa zerbait gentzatu artean, ez da nire barrendik ezer irtengo.<br />
TAg GaGo 10.<br />
genzale. v. kentzaile.<br />
geñhatu. v. geinatu.<br />
geografia (T-L), jeografia (Urt IV 463), jeograpi (EEs 1931, 144). � Geografía. � Anziñako lurkiundera edo<br />
jeografiara eta zargauzetara jarriak. Aran SIgn 204. Naparroko errien eta lurren azalbena edo Geografia. EEs<br />
1914, 99. Lutelestia (Jeografia). EEs 1917, 135. Ludizti ta zenbakizti (geografia ta aritmetika) ta beste<br />
ikasgaietan. Belaus LEItz 117. Herri honek Mugarteko jeografiatik kendua izan behar duela. Arti Tobera 267.<br />
Garai batean kronologia eta geografia ziran kondairaren bi begiak. Vill Jaink 172. Gerta daiteke gaia, ikergaia,<br />
lekuan lekukoa izatea [...]; hala nola historian [...], geografian. MEIG VIII 65. En DFrec hay 39 ejs. de<br />
geografia. v. tbn. Osk Kurl 143. Alzola Atalak 137.<br />
geok, geon, geone-. v. gerok, geroni.<br />
geologari. � Geólogo. � Paleolitos-garaia geologariak Pleistokenos deitu oi dioten ludi-aroaren azkenaldean<br />
igaro zan. JMB ELG 13.<br />
geologia. � Geología. � Hala nola historian [...], geografian eta are geologian bertan. MEIG VIII 65.<br />
geometria, geometri, jeometria (Urt IV 153). � Geometría. v. EEs 1931, 146, en una lista de términos de<br />
geometría aprobados por la Academia de la Lengua Vasca. � Antolatu ere zeban liburu aritmetika eta<br />
jeometriakoa. Izt C 497. Geometriko irudiak oro zenbakiz adieraz lizakete. Zait Plat 56. Konon, Samosko<br />
izarlari ta geometri jakituna. Ibiñ Virgil 41. Burnien iduripenezko geometri latzean lanean ari da. MEIG IX 124<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
605
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
(en colab. con NEtx). Geometri-lanak. Ib. 128. Geometri-zulo hauek. Ib. 129. Gauzak geometri-neurrietan<br />
sartzeko asmoa. Ib. 139. Geometri-itxurako Gurutzeko Jaunak. Ib. 139. En DFrec hay 7 ejs. de geometria.<br />
geometrizale. � Geómetra. � Olerkari, musikari, geometrizale, ederzale. Lf in Zait Plat XV.<br />
geone. v. geroni.<br />
gehorrek. v. gerorri.<br />
gera (B, Sal, S ap. A; Gèze). � "Gésier" Gèze. "Molleja en que deposita la gallina las piedrecitas que engulle"<br />
A. v. hera. � Gerak bazaitze farzirazten, ihesiren tie postak [Oihan zañek eta guardek]. 'Si on leur bourre les<br />
poches, ils quitteront leurs postes'. Etch 308.<br />
gerabil. "Gerabil-txorrotx (G), var. de bost-kantoi [='manzana de forma poliédrica']" A s.v. sagar.<br />
geraka (V-ger ap. A), gereka (V-ple-arr-oroz-m ap. A). � Inquieto (sentidos prop. y fig.). "Gereka [...]<br />
intranquilo, sin base sólida" A. v. girakea. � Lizar-osto bat ez da mugitzen, / ez belar-izpi geraka. "Móvil<br />
hierba". Or Eus 342. Bizkor, argi, andinai, gereka ta pizka bat uzu ta basati zan Lasalle. Eguzk GizAuz 66 (v.<br />
tbn. 43). Yoiazan eliza-alderantz, larri ta geraka. Erkiag Arran 171. Barruko arrak darabil artega ta geraka.<br />
Erkiag BatB 167. Egun gerakak izan bere-ta. Ib. 103.<br />
gerakaitz (A DBols), gerakatx (V-ger ap. A Apend). � Inquieto.<br />
gerakatxo, gerekatxo. � Dim. de geraka. � Etimologia ori, odeiak bezelako aldakorra da ta gerekatxoa. A<br />
Eusk 1919-1920 (II), 6.<br />
gerakoi. "Immanente" Lar.<br />
geraldi (V ap. A; Lar, Añ), gera-aldi, keraldi (Lar). � Parada, pausa; tiempo de descanso; estancia. "Queda [...].<br />
Tocar a queda, geraldia jo" Lar. "Vacación" Ib. "Vacar [...] geraldia artu" Ib. "Suspensión de armas, armen<br />
geraldia" Ib. "Tregua" Ib. "Parada, acción de quedarse", "pausa" Añ. "Sosiego después de una fatiga" A. �<br />
Eurak dagoz berba neurtuetan, eta neurri labur-luze ta gera-aldi era askotakoetan. Zav Fab RIEV 1907, 92.<br />
Geraldi onetan illabete egin, eta Haserot-era joan ziran. Lard 88. Geraldi edo atseden onetan. Ib. 202. Zeñek<br />
uzten ditu eskubetatik ogei milla duro? (Keraldia). Aurrera bildurrik gabe. Sor Gabon 38. Ekatxaren ondoko<br />
geraaldia. AB Olerk 117. Eriotz guda eta geraldirik gabe. "Sin tregua". Otag EE 1882c, 535. Damu egiazko bat<br />
artuteko, bere gogoagaz egiten zituzan iru geraldi. Itz Azald 141. An geratu gera [...] noiz atertuko zai. Ango<br />
geraldiaz ez naiz erraz aaztuko. Txill Let 50. Doinua doinu, [...], lehenbizikoan [esaldian] gerta daitekeen<br />
geraldia, ezinkizun da azkenekoan. MEIG IV 104. � Estación (del Vía Crucis). � Kalbarioko Estaziño edo<br />
Geraldi Santuak ibiltea. Añ EL 1 176 (EL 2 185 gera-aldi). Jesu-Kristo gure Jaunaren Galbarioko bidea. [...]<br />
Lenengo geraldia. Jauregui 234s. Geraldi bakoitzean, umetxoak geraldiko gogaia kantuz esan oi zuten. Herr 19-<br />
3-1959, 3.<br />
geralditxo. "Paradilla, paradera" Lar.<br />
geran. � (Forma conjugada de izan). ¡Vamos!, ¡venga! (litm. 'seamos'). � Geran aguro, geran! Artu itzazu<br />
kutxa, kutxilluak [...] eta korrika kalera. Iraola 88. Tira, geran, geran! Ib. 94. Geran, geran. Zenbat baliyo du<br />
onek? Ib. 77.<br />
gerarazi, gera-arazi, gera-erazi, gerazi, geraazi. � Detener, hacer parar. � Asitzen dira saltoka, ta ezin iñork<br />
gera-erazi ditu. AA III 378. Bere bidean gera azi ta gero. EE 1883b, 227. Eziñ gera erazi liteke sentenzi au? Arr<br />
May 47. Esku batek geraerazitzen zuela sentitu zuen. Ib. 82. v. tbn. Anab Aprika 76 (geraazi). Gauak luzatuz<br />
nork ere gerazten [su betikorra]. Gazt MusIx 127. � Hacer quedarse. � Orretarakoxe gera-erazi zaitut. A Ardi<br />
50. � Mantener. � Gerarazten gaitu [euskarak] garbi, zintzo, argi ta eder Jaunaren eta gizon guztien aurrian.<br />
Lh EEs 1915, 233.<br />
gerarte (Lar, H). � "Entretenimiento, dilación" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
606
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gerartu. "Suceder" Lar y Añ.<br />
gerata. v. kereta.<br />
geratu (V, G; Lcc, Lar, Añ, Dv, H), garatu (Sal, R). Ref.: A (gera, geratu, garatu); Bon; Iz ArOñ; Gte Erd 135.<br />
v. gelditu. � Tr. Documentado desde Lazarraga, aparece en textos vizcaínos y (en bastante menor medida)<br />
guipuzcoanos; menos frecuente que gelditu (tbn. en los primeros) hasta principios del s. XIX, aumentando su uso<br />
a partir de esta época; entre los guipuzcoanos el período de mayor frecuencia parece ser la segunda mitad del s.<br />
XIX. Hallamos el part. gerau sólo una vez, en Enbeita (141), y la forma de futuro gerako en unos versos del s.<br />
XX. La forma de sust. vbal., que suele ser geratute en los textos vizcaínos (y más modernamente geratze), es<br />
gereta en Betolaza, el catecismo de Zubia y Urquizu (42). En DFrec hay 403 ejs. de geratu, todos ellos<br />
meridionales.<br />
I (Vb.). �1. Quedarse, permanecer (en un lugar, estado, etc.). "Quedar [...]. lat. manere, remanere" Lar.<br />
"Empantanarse [...], zingiran geratu" Ib. Harriet trae además la forma keratu, de la que no hallamos ningún otro<br />
testimonio (cf. keraldi s.v. geraldi). � Jainkoari nai ez dakiola zu joan da ni eben gera nadila. Lazarraga 1151v.<br />
Ordu onean gera zatez. Ib. 1146r. Geretan zala birjina. Bet 9. Semea jaio eta amea birjina geratu. CatAnz 4.<br />
Gorputza geratu zan sepulturan (Nicolás de Zubia, 1691). ConTAV 5.2.11, 151. Erritxo batean geratu zan, ta<br />
Ama Birjiñaren Ermita bat bere kontura artu zuen. Cb Eg III 344. Leena geratuko da, ta igituko ez da ezertara.<br />
Mg PAb 204. Agur gizonak, gera zaiteze ondo. Ib. 187. Ez gaitezen geiegi onetan geratu. AA III 263. Zuen<br />
gorputz-illak bakardade onetan geratuko dira. Lard 92. Emen bertan gera zaitia. Bil 78. Gaba egiten geratu<br />
nintzan / bertan atx zulo batian. AB AmaE 19. Zaratarik andiena non dagoan entzuten geratutea. Ag Kr 19.<br />
Biok gerako al gera / bost bat eguneko? Gaztelu in Tx B 113. Ori ezta geratuko azearen azpian (V-m). "Ese es<br />
muy resuelto". A EY III 222. Itxaropena piztu, ordea, "kizun" geratzeak. Txill Let 102. Millaka erritar bere<br />
gorputzaren zai geratu ziran arratsean. Ugalde Iltz 54. Arantzazun egin ziren lanak [...] joango dira geratzen<br />
edo joaten; hori geroak [...] esango du. MEIG IX 56.<br />
v. tbn. VJ 6. fB Olg 166. Astar II 227. Zav Fab RIEV 1907, 542. Añ EL 2 203. CatBus 8. Ur MarIl 46. Aran SIgn<br />
88. PE 139. Itz Azald 36. Echta Jos 186. Kk Ab I 94. Altuna 15. Or Tormes 31. Otx 49. Enb 45. Tx B III 97. Mde<br />
Po 88. Etxde JJ 197. Bilbao IpuiB 24. Arti Tobera 266. Erkiag BatB 174. Gand Elorri 221.<br />
� (V-gip; Lar). Quedar, restar. "Fincable, que queda en ser, geratzen dana, gañerakoa" Lar. "Gutxi-askua geratu<br />
da, poco o mucho ha quedado" Iz ArOñ. � Zerren [Salbatierra] jarri da / guztia destruidurik. / Ez da geratu /<br />
barruan etse galantik. Lazarraga 1202r. Garbietea anz guztiak pekatuenak, inoranziaz edo nagitasunez geratu oi<br />
iakuzanak. Cap 66. Geretan jakela au jakin eben persona guztiai errosarioen debozino andi bat. Urqz 26. Batere<br />
aien aztarnarik geratu gabe lur-gañean. Lar SAgust 9. Geratu jakozan lojak, zepa ta txatarrak. Mg PAb 127.<br />
Bekaturen bat ez bat konfesatzagarik geratu eztakidan. Añ EL 2 164. Zer geratuten jatzu egin baga ni salbetako?<br />
Ur MarIl 48s. Begi bat ateratzen badidate, geratzen zat bestea. Arr May 22. Denpora gitxi geratuten jakola. Itz<br />
Azald 167. Enparau geratu yatan diruba. Kk Ab I 78. Zailena izanen zen hori geratzen zitzaizkien eginkizunetan.<br />
Mde HaurB 95. Motor bat, bitatik, geratu zitzaion ontziari. Anab Aprika 103. Zeri lotu behar diren ez dakigun<br />
hari albainuak geratzen dira beti. MEIG VI 175.<br />
v. tbn. Astar II 145. Lard 201. Zab Gabon 100. Ag AL 126. Echta Jos 326. Altuna 60. Or Tormes 47. BEnb<br />
NereA 48. Akes Ipiñ 25. Arti Ipuin 67s.<br />
� "Retener" Lar y Añ.<br />
� Posar, reposar. � Ez dau geure erri idalgubeetan inos oinik geratu ez judeguk, ez morok, ez herejek. fB Ic I<br />
IV.<br />
�2. (V-gip; Lar, Añ, H). Ref.: Iz ArOñ (nekániko); Etxba Eib; Elexp Berg. Quedar(se), resultar. "(Quedar sin)<br />
sentido, kordebage geratu" Lar. "Parar, llegar a algún término, eldu, etorri, geratu" Ib. "Bitoriagaz geratu, rester<br />
victorieux" H. � Oi ta kapa bat emunagaiti / ez nax geratu piloxik. Lazarraga 1195r. Geretan zala leen<br />
Iaungoikoa zana bakarrik gizon bere eginik (Nicolás de Zubia, 1691). ConTAV 5.2.11, 149. Geratu zan andrau,<br />
hazienda da ezer baga. Urqz 24. Eta bere gorputza nola geratu zan? CatBurg 18. Batbatetan illa geratu arren.<br />
Cb Eg III 319. Enzun baga geratu bada. Añ EL 1 130. Engañatu zuan Rakelek bere Aita, ta geratu zan bere<br />
idoloakin. AA III 632. Esanda geratu da. fB Ic I 39. Ezer ezean ez doa dana geratzera? AB AmaE 173.<br />
Naierara geratuko zerala. Arr May 182. Ago-bete agiñegaz geratu dirala. Kk Ab I 104. Zure pekatuak<br />
barkaturik geratzen zaizkitzu. Inza Azalp 107. Ija lotan geratu naz. Altuna 57. Arrituta geratu zan. Bilbao IpuiB<br />
67. Orretan geratu da erloiuaren auzia. Erkiag BatB 160. Sasikumea jatorriz garbi geratu zan elizan. NEtx LBB<br />
29. Itzik gabe geratua. Uzt Sas 139. Goiz aldera, ondoeza eginta, gorputz geratu uan. Ataño TxanKan 45. Ni,<br />
eta hau garbi geratzea nahi dut, ni Gobernuaren alde nago. MEIG IX 83.<br />
v. tbn. CrIc 30. Mg PAb 107. Zav Fab RIEV 1909, 31. CatLlo 25. CatBus 16. Ur MarIl 55. Lard 185. Bil 165.<br />
Aran SIgn 34. Zab Gabon 94. Itz Azald 56. EusJok 67. A BeinB 76. Echta Jos 326. ArgiDL 163. Or Tormes 107.<br />
Enb 43. Laux AB 90. Mde Pr 173. Txill Let 64. Ugalde Iltz 23. Arti Tobera 271. BEnb NereA 177. Akes Ipiñ 8.<br />
Gand Elorri 175. And AUzta 59. Osk Kurl 24. Alzola Atalak 57. Lasa Poem 65.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
607
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� Quedarse en, convertirse en. � Konfesinoeko Sakramentuagaz parkatuten dala pekatua, eta kastigu betikoa<br />
geratuten dala kastigu denporazkoan. Itz Azald 149.<br />
�3. (V-gip; Lcc, Lar, Añ, Dv, H). Ref.: Iz ArOñ; Etxba Eib; Elexp Berg. Parar(se); cesar. "(Hacer) alto,<br />
araldeak geratu, gelditu" Lar. "Cesar", "detener", "parar, no pasar adelante" Lar y Añ. "Lókixak geratu,<br />
paralizarse (v.gr. con un dolor de muelas) el movimiento de las mandibulas" Iz ArOñ. � Iratzartuten dala<br />
soñuba geratuten bada. Mg PAb 130. Etzan geratu gaitzera kuturtu zuan artean. AA III 532. Iñusturi eta<br />
besteak geratu ziran. Lard 70. Euria jausten zan geratu baga. AB AmaE 364. Pestea laster geratuko zalako. Arr<br />
May 157. Biotzaren taupadak ezin geratuaz. Ag G 339. Denboraren igarotzeak berak geratuta zirudien. Txill<br />
Let 60. Goizetik gabera, geratu barik, ebillen lanean. Bilbao IpuiB 68. Josuek eguzkiari esan eutsala geraketako<br />
(V-gip). In Vill Jaink 42. Erdi geratu egin da uiol bizia. Erkiag BatB 146. Sarritan geratu nau / kalien erdian.<br />
BEnb NereA 202.<br />
v. tbn. fB Olg 67. Bv AsL 188. A BeinB 89. Itz Azald 97. Echta Jos 340. Enb 207. Ugalde Iltz 41. Anab Aprika<br />
57. Osk Kurl 146.<br />
� (Con -t(z)en). Dejar de. � Ez dala geratuten sekula edaten [itxasoa]. AB AmaE 328.<br />
� "Retardar, diferir" Lar.<br />
�4. Quedar en, convenir. � Geratu zan biaramon goizean joateko zaldi ganean Sabasen etxera. Echta Jos 318. -<br />
-Orduen orretan geratzen gara. --Baita, arrasteira arte ba. Kk Ab II 65. Maiatzerako aldaketa egiteko geratu<br />
zan Joxe. Ugalde Iltz 59.<br />
�5. "Sentar (la comida), asentar. Jandakoa gaizki geratu zaio" Gketx Loiola.<br />
II (Sust.). Retención. � Bidebagako eukiaz edo geratubaz. CrIc 82.<br />
- GERATU GABEKO. Ininterrumpido, continuo. � Erreguaren eginera geratubagako bat. Itz Azald 60.<br />
Geratubagako lanak laburtuten dabela bizitzea. Ib. 93. Burruka geratubagakoetan. Ib. 175.<br />
- GERATU ERAGIN. Detener. � Aopean zerbait jakineraziz, geratu eragin zion. A Ardi 49.<br />
- GERATZEKE (V-gip), GERATZAKA (V-gip). Ref.: A (geratzaka); Elexp Berg. Sin parar, sin pausa. �<br />
Wolfio gau guzi artan geratzaka jardun, eta egunsentirako prest zegoan. Arr GB 125. Hizkuntzaren bizian,<br />
geratzeke, erregela berriak badatoz eta zaharrak badoaz. MEIG VII 177.<br />
� Etim. De cast. quedar.<br />
geratze. � Demora, permanencia. "Quedada" Lar. � Jerusalengo Elizan Semearen geratzea. Lard 370. �<br />
"Cesación" Lar. "Detención" Ib. � "Retención" Lar.<br />
gerau (G-nav ap. EI 223). � Nosotros mismos. En el primer ej. de Orixe, gerok podría ser la forma de ergativo<br />
de gerau (aunque cf. Or QA 167 gerok ari geran). v guhaur, gerok, geroni. � Ele onen iruliak gerau gara.<br />
Laux AB 13. Gerau eta den guzia batetan garela. Mde Pr 350. Izan baiño len ez giñan, gerok gerau egiteko. "Ut<br />
fieri possemus a nobis". Or Aitork 307. Maita dezagun [...] urkoa gerau bezala. "Nosmetipsos". Ib. 367. Eriok<br />
garaitzen gaitueneko gu gerau ezpaikera, izan. Zait Plat 118.<br />
gerauk. v. gerok.<br />
gerauk. v. gerok.<br />
gerazi. v. gerezi.<br />
gerazia. v. grazia.<br />
gerba. v. 3 garba; gerpa.<br />
gerbatu. Figura en SP, sin. trad., tras gerba. Cf. 3 garba.<br />
gerdama. v. gardama.<br />
gerdamu. v. kardamu.<br />
gere (V-gip, G, AN, L; Lar, Añ, Dv, H), geren (G-to, B; Lar, Añ). Ref.: A (gere, geren); Elexp Berg. � Nuestro<br />
(posesivo anáforico). "Nuestro, gurea geurea, gerena" Lar. "Gerearen eska [...] insistir pidiendo lo nuestro" Ib.<br />
s.v. gresca. "Comulgar [...] gere Jauna artu" Añ. "Oso zaharrak darabilte bakarrik" Elexp Berg. v. geure. � Tr.<br />
Documentado en autores guipuzcoanos y navarros desde principios del s. XVII; se encuentra además (tal vez en<br />
algunos casos erratas por gure o geure) en unos versos de Aphezte (in EZ Eliç XIX), Materre (275), Chourio (I 3,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
608
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
3), AstLas (18), y en los vizcaínos Capanaga, Moguel, Añibarro (EL 1 118), fray Bartolomé (Ic I 86) y Zavala<br />
(Fab RIEV 1907, 92). Su uso disminuye relativamente desde la segunda mitad del s. XIX y, en especial, desde<br />
1940. � Guri geren bekatuak, andiak izanagatik, barkatzeko. Ber Trat 17v. Erreko ere badigu [...] geren biotza.<br />
Lar SAgust 16. Geren gauzetan Juez zuzenak ez gera. Cb Eg III 227. Ez gaitzala arren utzi / gere bizian. GavS<br />
16. Geren gurasoetatik datorkiguna. Ub 153. Artzea gere gañera edo gere kontra Jesusen korputz ta odola? Mg<br />
CC 251. Geren naiez aratzen bagera. AA II 12. Guk geren gaizki egillei barkatzen dieztegun bezala. CatB 37.<br />
Barka ditzagula geren bekatuak. Legaz 21. Guk gere aragi lotsagabea nekaerazi. Arr May 123. Biziko al gera<br />
gere pobrezan. Apaol 47. Guazen geren lanak egitera. Moc Damu 9. Geren begiyakin ikusi nai degu guziya.<br />
Iraola 41. Gerena zapuztutzeraño ezpadatoz ere [arrotz-izkuntzak]. Inza in Jaukol Biozk VI. Geren animak<br />
maitatzen. Tx B II 93. Etxeko ormatartean ditugu geren gogoetak. Or Mi IV. Bakoitza gere aldetik etorri gera.<br />
Lab EEguna 92. Apaltasun gezurrezkoz gere buru au yantziaz. Ldi IL 58. Geren baiezkoa opa izan diegu. JMB<br />
ELG 10. Geren burua bezala maite izan bear dugula. Ir YKBiz 396. Geren izena geuk galdu. Basarri 90. Badugu<br />
guk ere geren abogadua. Izeta DirG 78. Xalbador, biok bertsolariak / giñan gu gere izatez. Uzt Sas 280. Geren<br />
buruari begiratzen bagenio. MEIG II 145.<br />
v. tbn. Cap 7. Mb IArg I 316. Añ CatAN 45. VMg 35. Gco I 419. AA III 618. It Fab 212. Aran SIgn 114. Zab<br />
Gabon 39. Xe 336. PE 27. Etxeg in Ag AL 6. KIkG 33. MEIG I 229. Geren: VMg 31. Añ CatAN 45. Izt C 75.<br />
Ud 131. Noe 29. EusJok II 58. JanEd I 23. Balad 228. CatUlz 26. Ill Testim 3. Alz Txib 100. Ayerb EEs 1915,<br />
262. KIkG 55. ArgiDL 58. Jaukol Biozk 53. Ldi IL 102. SMitx Aranz 71. Etxde JJ 224. Anab Aprika 32. Salav<br />
76. Uzt Sas 208.<br />
� (En otros casos de declinación). � Jesus Maria dirala gerekin (Azpeitia, 1622). ConTAV 5.2.9, 124 (tbn.<br />
gerekin en Ub 67, Mg CC 239, Arr GB 125, Ldi IL 49 y Or Eus 23). Salbe, esperanza gerea. Cap 7. Gabe<br />
arkitzen diranei geretik al duguna ematea. Mb IArg I 316. Geretzat guk eskatu bear ditugunak. Ib. 367 (tbn.<br />
geretzat en VMg 53 y Tx B I 76). Beti gerengan deguna. Cb Eg II 163. Nola geregan indarrik arkitzen ez degun.<br />
Gco II 76. Ez gerentzat, baizikan besteentzat aditzen degula. AA III 596. Ez dezakegu apartatu geren ganik.<br />
CatB 78.<br />
� (Uso no anafórico). � Jangoiko maitari gere amorez gizon egin ta jaio denak. Mb IArg I 104. Egiten zuela<br />
[...] gerez gañeko milagro andi bat. Añ CatAN 23. Azaletik latza eta samiña gere amorio propio<br />
erabagearenzat. Gco II 28s. Gere lauko apurren / eroangarria. Zav Fab RIEV 1909, 36. Gere euskera anziñaanziñako<br />
ederrean [...] argitaratu dirade. Aran SIgn I. Geren bitertekuak diren bezala. CatUlz 26. Nork-gere<br />
abertzaletasuna zenbaterañokoa dan yakiteko. Ldi IL 155. Geren lurrian euskerarikan / nola etzuten utzitzen.<br />
Uzt Sas 292. v. tbn. Mg CO V. fB Olg 26.<br />
- GEREAK ETA BOST (ENTZUN, etc.). (Escuchar, etc.) lo nuestro. � Irabazi ba-degu ere, ari gera entzuten<br />
gereak eta bost! Ldi IL 108.<br />
- GEREAN (V-gip). En nuestra casa. "Zure karteria gerian dago" Elexp Berg.<br />
- GEREAZ IRTEN. Salirnos con la nuestra, ganar. � Ea, bitoria, bitoria: gereaz irten gera. Cb Eg II 106.<br />
- GEREN BURUKO. Natural, de nuestra propia naturaleza. � Zer dan gauz gaiztoa erakusten digun geren<br />
buruko argia ta ezagumentua. Ub 16.<br />
- GEREN BURUTIK. Por nuestra naturaleza. � Geren burutik degun argi ta ezagumentu oni deritza Lege<br />
naturala. Ub 14.<br />
- GEREN DENEZ. En lo que podamos. � Gu deituak gera animak, geren danez, salbatzeko alegina egitera. Bv<br />
AsL 161.<br />
- GERE GAIN. "Señores de nosotros mismos, geregain" Lar. � Guk libre, gere gañ eta [...] usadio ederren<br />
estalpean jarraitu nai degu. Arr EE 1885b, 473.<br />
gerebaitaratu (-th- H). �1. "Revenir à nous, à notre sens. Gerebaitharatu ginenean, quand nous fûmes revenus<br />
à nous" H. �2. "Rentrer en nous. Gerebaithara gaitezen, rentrons en nous-mêmes, recueillons nos pensées, nos<br />
souvenirs" H.<br />
geregaindu. "(Hacernos) señores de nosotros mismos" Lar. "Emanciparme a mí [...], a nosotros, geregaindu" Ib.<br />
gereganatu. v. geureganatu.<br />
geregi. "Geregia, satisfecho, satisfecha" Dgs-Lar 1.<br />
geregin. "Geregitea [...] faire notre propre, nous approprier" H.<br />
gerein (AN-5vill ap. Caro CEEN 1969, 219). � Sembrar. v. erein.<br />
gereino. "Gereiño (Sal, R), indeciso. Gereiño dago garia erraiten dugu ez zori bai zori dagonean (Sal, R)" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 609<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gereino. v. garaino.<br />
gereitsu. v. gerizatsu.<br />
gereiza. v. gerezi; geriza.<br />
gereka. v. geraka.<br />
gerekek. "Gerekek ittau, lo hacemos nosotros mismos" Iz Ulz.<br />
gerekoikeria. � Egoísmo (ref. a la 1. a pers. pl.). � Besteak gu maite nai izatea gerekoikeriaren azterrena da.<br />
Ayerb EEs 1913, 312. Geron barrena ongi ikusi naiez. Ez noski gerekoikeriz. Or Y 1934, 83. Gerekoikeriak<br />
maitasun hori maiz lainotzen badu ere. MIH 21. Bereizten gaituzten gerekoikeria ziztrinak baztertuz. MEIG I<br />
113.<br />
gerekoitasun. v. geurekoitasun.<br />
geren (A, que cita RS). � Deshonra. � Aita zarra ta betse etena ezta gerena. "Padre viejo y abarca<br />
rota no es deshonra". RS 24. Zure izenak bakarrik yagon gaitzala; ken gure gerena. Ol Is 4, 1 (Ker, BiblE lotsa).<br />
Ire ta nere lorretan ikusi ez dedan oñaze, arriabar, geren eta sapokeririk izan litekenik. Zait Sof 161 (v. tbn. 39).<br />
Ore beretik gertatzen gera, batzuk dedu-ontzi, ta besteak geren-otzi (Rom 9, 21). "In contumeliam". Or Aitork<br />
391 (Lç unzi [...] desohoretako, Bibl desohoragarria). - GERENEZ. Ignominiosamente. � Gerenez aberritik<br />
oildua izatean. Zait Sof 117. Gerenez ta deunge galdutako soiña! Ib. 42.<br />
geren. v. gere.<br />
gerenaz. v. gerez.<br />
gerenda (Dv, A). � Roquedo. "Rupes, silex, rocher élevé" Dv. � Gorde ziren zilhoketan eta gordegailuetan,<br />
gerendetan ere eta harzilho eta urtegietan. Dv 1 Sam 13, 6 (Ur aitzartetan). Harpe hura gerendan argindua zen.<br />
"Taillée dans le roc". Dv RIEV 1931, 556. � (B ap. A; VocB). "Camino estrecho entre las peñas" VocB. � "Pente<br />
rapide. Précipice" JE Ber voc. � Gerendari beha egoiteak ez gitu orai hanbat lazten. JE Ber 14. Gu gorago, eta<br />
xutago gerenda, barnago ere ba. Ib. 13.<br />
gerenez. v. gerez.<br />
gerenganatu. v. geureganatu.<br />
gereta. v. kereta.<br />
geretasun. � Ambición (ref. a la 1. a pers. pl.). � Bakoitzak daukagu geretasun bat, gere amesa, gere<br />
irudimenekoa, gere antsi, apeta, egarria. Ayerb EEs 1915, 262.<br />
geretaz (B). � "Por nuestra parte" A Morf 488. "Por nosotros" A Apend.<br />
geretsu. "(G-azp), cierto arbusto" A.<br />
geretu. v. geuretu.<br />
geretxu. v. garatxo.<br />
gerexa (Sal ap. A; Aq), gedexa (Aq 744 (AN)), kerexa (Aq 1273). � "Guedeja, gerexa, kerexa (AN)" Aq 1273.<br />
"Trenza, gedexa, gedeja (AN)" Ib. 744.<br />
gerexa. v. geriza.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
610
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gerez (A Apend), gerenez, gerenaz. � Por nosotros mismos; por nuestra propia cuenta. "Por nosotros" A Apend.<br />
v. geurez, geronez. � Geren eritasun andietan, gerez al badugu, komunio santan ta gerez ezin dugun aldian<br />
bestez Jesus billatzea. Mb IArg I 186. Zeren atsegin-gustoa degu bada gerenez? Ub 142. Gerez bakarrik gauza<br />
onik Zerurako ezin egin ala. Gco II 29 (I 438 gerenez). Gerenez degun argitasunarekin ezagutzen ditugunak. AA<br />
II 12. Ez da asko gerenez / gauzak pensatzia, / ondo, bai, gurasoai / baimena eskatzia. Moc Damu 36. Nai-on ori<br />
bete al dezakegu gerez? Inza Azalp 140. Gerez ezerez-samarrak izan arren. Ldi IL 108. Gu gerenaz gaitzera<br />
makurtuak gaude. Ir YKBiz 138n. Ez liburutik, amên altzoan / gerez ikasiak gera. Or Eus 258. Guri gerez lurreko<br />
gauzak zaizkigu atsegin. MAtx Gazt 89. Gaztetan izan gera / gerenez zabarrak. Uzt Sas 51.<br />
- GEREZKO. Propio de nosotros. � Ain makurtuak eta griñatuak geratu giñan desobedientziara, non bera<br />
bezen gauza ugari ta gerezkorik eztegun. Arr CDoc 88 (ap. DRA). � (Con reduplicación intensiva). � Geregerezko<br />
joera batek garamazki ortara. Vill Jaink 149.<br />
gereza. v. geza.<br />
gerezi (G, AN, B, BN, Ae, Sal, S, R; IC 447r, Volt 60, O-SP 228, SP, Urt IV 413, Ht VocGr, Lar, Añ, Lecl,<br />
Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H), gerazi (AN-ulz), gereiza (H), gereizi, gerizi, gerixa, geizi (G-to), gaizi (Gto),<br />
kerexa (Lcc, Mic 6r, Lar , Añ, H (-eis-); kerex V-gip), kereiza (AN; Chaho (-sa), H), kereixa, keriza<br />
(V, G), kerixa (V-gip), keixa (V-gip, G-azp), keiza (-ea G-goi), keisa. Ref.: A (gerezi, kereiza, keriza); Bon-Ond<br />
150; VocPir 674; VocZeg 286; Urkia EEs 1930, 46; Lrq; Iz ArOñ (keríxa), To, R 394, Ulz, IzG (gerazi); Etxba<br />
Eib (keixia); Elexp Berg (keixa). � Tr. Gerezi es la única forma documentada al Norte, y la que predomina entre<br />
los guipuzcoanos, mientras que entre los vizcaínos sólo hallamos variantes con k- inicial. �1. Cereza. Cf. quizá<br />
Fortunio Enecones de Gereci (1104). Arzam 254. � Nahi baitute gerezia [sic] berririk [...] eta mahats freskorik.<br />
SP Phil 387. Jadanik aseak diren usoei gereziak garratz zaizte. He Phil 492. Gingak, gereziyak. Echag 174.<br />
Kerixak , babak, irarrak. Azc in Ur PoBasc 447v (en PB kereizak). Laur libera gerezi, giderrak eta<br />
hexurrak khendurik. ECocin 49. Gerezi marmelada. Ib. 49. Arren arpegia geratu zala gerezi gorri bat bezela.<br />
Zab Gabon 57. Keixa batzuek biltzen. Apaol 23. Azur da guzti yan dau kerixia. A BGuzur 119. Kerexak bata<br />
bestiagaz katigatuta otsaratik lez urteten. Kk Ab I 33. Gaztaren ondotik gereziak. A Ardi 30. Ezpanak eukozan<br />
kerexa-antzera. Altuna 94. Bina gerazi belarritako yarri zituen. Or Mi 17. Gogoeta egiñak, gereiziak gereizia<br />
bezala, euskel-egunkari ametsa dakargu. Ldi IL 70. Gerezi-mota asko. Munita 64. Mendekoste gereziak, zer<br />
gerezi onak! Lehen gereziak! JEtchep 18. Joan ziran ba astokada-kerizakin. And AUzta 60. Kerixa askok ez<br />
dabe kolore ain gorririk izango. Erkiag BatB 54.<br />
v. tbn. Izt C 234. Hb Esk 236. Elsb Fram 93. Jaukol Biozk 93. Tx B II 136. Barb Leg 62. Ldi UO 20. Lf Murtuts<br />
2. Salav 27. Gerizi: Izt C 137. Gerixa: Izt C 154. Keriza: Mg PAb 188. Ag G 61. Bilbao IpuiB 110. Alzola<br />
Atalak 82. Keixa: And AUzta 139. Keisa: Ayerb EEs 1915, 261.<br />
�2. (G-to; Ht VocGr, Lar, Arch VocGr, Lcq 77, H), gerixa, geizi (G-to), gaizi (G-to), kerezi (Arzdi Plant1 277),<br />
kerexi, kerexa (Lar ), kereixa (Arzdi Plant1 277), keriza (G-goi), kerixa (V-gip), keixa (V-gip, G-azp).<br />
Ref.: AEF 1955, 72; Etxba Eib (keixa); Iz ArOñ (kerixa), To. Cerezo. v. gereziondo. � Ginga edo gerezi<br />
gañetan gañean jartzen dirala gaizki dirudian eran. AA II 120. Garau eder gozoakin ondo janzitako gerixa. Izt<br />
C 2. Gereziak ere zur ederra du. Dv Lab 323. Mundu huntako arbola guziak, gaztain, gerezi, pago, lizar, haitz<br />
eta bertze. Lf Murtuts 22. Ixil-ixila gereziaren gainerat iganen ziren. JEtchep 19. Kereixak loretu. Gand Elorri<br />
209.<br />
v. tbn. Munita 35. Salav 12. Kerexi: ADonostia Itzald II 16. Kerixa: Alt EEs 1917, 44. Keixa: Apaol 24.<br />
- GEREZI ANPOLA(R)I (g. anpolla Lar, H; g. anpulu Lar, H; keixa anpolari V-gip). "Cerezas mayores y<br />
negras" Lar. "Keixa anpolarixa, variedad de cereza, que se caracteriza por su gran tamaño" Etxba Eib. v.<br />
anpola(r)i. � Dauzkanean eskubatera gerezi anpollak. VMg XII.<br />
- GEREZI-ARBOLA (Urt IV 413). Cerezo. v. gereziondo. � Gerezi arbol bat galanta. Etxeg EE 1885b, 314.<br />
Beste keixa arbola batetik. Apaol 24. Txori-txikiz betetzen dira keixa arbolak. SM Zirik 72. � Basoko keixa<br />
arbolapiak kazariz beteta izaten ziran. SM Zirik 73.<br />
- GEREZI AZKENEKO. "Gerezi azkenekoa bidarrara (faut dire bidarreaua), les dernières cerises ou<br />
bigarreaux" O-SP 228 � SP.<br />
- GEREZI BELTZ (SP, Urt, Lcq 78 (-beltx); keriza beltz G; keriza baltz V-ger-arr-oroz; keixa baltz V-gip). Ref.:<br />
A (keriza); Etxba Eib (keixa-baltza). Cereza negra. "Cerasum actium" Urt IV 413.<br />
- GEREZI BERA (keriza bera V ap. A). a) "Cereza pequeña y silvestre" A. b) "Kereixbera (Cerassus duracina),<br />
cerezo garrafal" Arzdi Plant1 277.<br />
- GEREZI BIDARRAI. v. bidarreau.<br />
- GEREZI-BRONDE (Lh). Cerezo.<br />
- GEREZI-DENBORA. Temporada de las cerezas. � Onek keriza-denporarako egingo dituela. And AUzta 60.<br />
Gerezi-denboran arbolara igotzen nintzan. Salav 27.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
611
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GEREZI-HEZUR (g. hexur SP; keixa azur V-gip ap. Etxba Eib). Hueso de cereza. � Hartzen tuzu gerezi<br />
hexurrak. ECocin 52.<br />
- GEREZI-GIDER (SP). Pedúnculo de la cereza.<br />
- GEREZI GINDOILA (SP). Guinda.<br />
- GEREZI GINDOILTXA (SP). Tipo de guinda más pequeña.<br />
- GEREZI GINGA (H), GILA (H), GARRATZ (SP). Guinda.<br />
- GEREZI-LORE. Flor del cerezo. � Urrungo kereixa-loreak. Gand Elorri 210.<br />
- GEREZI-NEGAR. "(BN-baig), goma, producto resinoso de los árboles" A.<br />
- GEREZI-ORPO (keriza-orpo V ap. A). "Cerezo" A s.v. orpo.<br />
- GEREZIPE. (Con suf. local de declinación). Lugar bajo un cerezo. � Patxaraz jarri ziran keixapian. SM Zirik<br />
73. � (Como sust. pleno). � Ordurako keixapia eibartar kazariz betia zan. SM Zirik 73.<br />
- GEREZIRA. "Keixara, se dice del criminal procemiento de caza que consiste en apostarse al lado de un cerezo<br />
para tirar contra los pájaros [...]. Gaur gabetik juan dira keixara" Etxba Eib.<br />
- GEREZI-SASOI. Temporada de cerezas. � Han hasi gerezi saltzen, gerezi sasoina baitzen. Elsb Fram 93.<br />
- GEREZI-ZIRTOIN. "Queue de cerise" SP.<br />
- TXORI-GEREZI. v. txori.<br />
� Etim. De lat. ceresia.<br />
gereziantza, kerexanza (Lar), kereisanza (A, que cita el msLond), gereisanza (Lcq 65). � "Azufaifa" Lar.<br />
"Azufaifo (Bot.)" A. Lacoizqueta dice tomarlo de Larramendi, aunque no encontramos en éste la forma que da.<br />
gerezidi (SP, Dv � A, H), gerezti (Lar, H). �1. Cerezal. �2. "Abondance de cerises" H. Cf. tal vez Arzam 254:<br />
In Geretidi (1000).<br />
gerezika. "Cueillette de cerises" Lrq.<br />
gerezikan, gezikan. � Recogiendo cerezas. � Gezitze baten pian ekhura erazten du kabalia eta gañen txutiturik<br />
gezikan hasten. Egunaria 1964, Aphirila 14 (ap. DRA).<br />
gerezikari (S). �1. "Qui cueille des cerises" Lrq. �2. "Amateur des cerises" Lrq.<br />
gereziketa. � Abundancia de cerezas. � Zoin zitazkeen gereziketa eta fruitu-aberastasun horren ithurburuak.<br />
Lf Murtuts 1.<br />
gereziki. "Bois, morceau de cerisier" Dv.<br />
gerezimin, kereismin (A, que cita el msLond). � "Ciruelo de Santa Lucía (Bot.)" A.<br />
gereziondo (V, G, AN, L; SP, Urt IV 413; -hon- Ht VocGr 337, Lecl, Dv, H), keixondo. Ref.: A; Iz Ulz. �<br />
Cerezo. v. gerezi (2), GEREZI-ARBOLA. � Ustu zituan altzuan zituan keixak keixondoan zegoan otxarren<br />
batera. Apaol 23. Gerezi-ondoaren zura baino ilhuntxago batez. JE Ber 59. Gerezi-ondo zardai baten kerizpean.<br />
EA OlBe 87. Hasi ziren gerezi-ondo, gazten-ondo eta bertze zer nahi ondo landatzen. Lf Murtuts 2. Gerezi<br />
ondoaren kaskoan. JEtchep 18. Baratzeko gereziondoak. MEIG IX 107. v. tbn. Barb Sup 99. NekIr 63. Ibiñ<br />
Virgil 82.<br />
gereziondotxo. "Chamecerasus" Urt IV 455.<br />
gereziteka (Lh (S)). � Cerezo.<br />
gerezitze (BN, S; VocBN, Gèze, Dv, H), gezitze. Ref.: Alth Bot 5; A; Lrq. �1. Cerezo. � Gezitze baten pian.<br />
Egunaria 1964, Aphirila 14 (ap. DRA). �2. "Abondance de cerises" H.<br />
gerezti. v. gerezidi.<br />
gergel (V-m ap. A), girgil (L ap. A). �1. Tonto. "Fatuo, imbécil, simple" A. "Girgil, atolondrado, persona<br />
casquivana" Ib. v. ergel. �2. (V), gerjel (V ap. A; Añ). "Andrajoso" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
612
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gergisko. v. gergizko.<br />
gergizko (R ap. A), gergisko (R-bid ap. A; Aq (R)). � "Calzones" Aq 3. "Gregüescos, calzones que llegan hasta<br />
las rodillas. Gergizkoak apaltu, soltar los calzones" A. "Tarrakatu tud gergiskoetako buztinak, he raído la<br />
cazcarria de los pantalones" Ib. (s.v. tarrakatu).<br />
gergoritar. � Gregoriano. v. gregoriar. � Gergoritar abestikeraren aldez. GMant LEItz 59. Elizakoia dalarik,<br />
dagon bezela ez da gergoritarra. Melodi gergoritarrak konpasik-gabeak dira. Lek SClar 106.<br />
geri (Izt, H, A). � "Ganado cabrío y ovejuno" Izt. � Geri edo ardi-eli samalda andiak. Izt C 169. Abere txea<br />
edo geria. Ib. 167.<br />
geri. v. 1 gai (4).<br />
geri-geri (V-ger-m ap. A). �1. A tientas. � Argirik isio barik asi zan geri geri oneri ikutu ta areri ikutu. A<br />
Ezale 1898, 36b. �2. Con cuidado. � Pizti bati legez geri-geri edo kontuz-kontuz atzamar bigaz oratuta. A<br />
Ezale 1899, 38a.<br />
gerin. "(G-nav), asado" A.<br />
geritu (Lar, H). � Curar(se). � Bein zauriya geriturik. Iza EE 1881a, 182.<br />
gerixa. v. gerezi.<br />
gerixeta. v. gerizeta.<br />
geriza (V, G; Mic 9r (-sea), H), gereiza (V-ple-arr-oroz; Lar, Dv (G), H), gerize (Urt II 269), gereize, gerexa (Varr-oroz;<br />
Dv (V)), gerixa, keriza (V-arr-m-gip, G; Dv (V), H), kereiza (Lar, Dv (G), H), keiza. Ref.: A (geriza,<br />
gereiza, gerexa, keriza); Etxba Eib (kerizia); Elexp Berg (keriza). �1. Sombra; (pl.) las sombras, oscuridad.<br />
"Sombra", "silueta oscura en fondo más claro" Elexp Berg. v. itzal. � Tr. Usado, ya desde Refranes y<br />
Sentencias, por autores vizcaínos; hay además unos pocos ejs. guipuzcoanos (además de alguno en Hiribarren no<br />
muy seguro). En DFrec hay 3 ejs. de geriza. � Edozein ulek bere geriza. RS 495. Gabak, illunak eta gereize<br />
itxusiak. Lar SAgust 8. An zebillen dama edo aur baten gereizeari apa edo musu ematea. Cb Just 31 (Azkue<br />
traduce erróneamente "rostro"). Orra nun lanparako argijan dakusan keriza balz ikaragarri bat. Mg CO 204.<br />
Keriz utsari kolpe egin. VMg 6. Bero badago, keizara, aleginaz. fB Ic III 182. Harmada gerizea bakharrik iduri.<br />
Hb Esk 37 (v. ed. de PAlt, 45). Pozuak gura dau kerizia, ez baldin bada nai ura atsitutia. Ur Dial 37s (It, Dv e Ip<br />
itzala). Eguna argitu, eta gerexak alde dagien artean. CantCS 4, 6 (V-m kerizak, Ker gerizak; Echn y Ol itzal).<br />
Eta keriza ederra bere / eurok deutsue botaten. AB AmaE 464. Norberen gerizarik bere ikusten eztan gau illun<br />
baten. A BeinB 81. Eta igaroko dozu / zeure bizitzea / agurea dozula / beti gerizea. Azc PB 139 (en Ur PoBasc<br />
347 kerizia). Berak orman egiten eban gerixiaz. Kk Ab I 47. Joxe Mokoren kerizia ikusi orduko. SM Zirik 68.<br />
Gereiza dira..., gauza baiño. Gand Elorri 77. Atean geldirik dago keriza bat. NEtx LBB 108. Bere zerua<br />
zeharkatzen duten laino-geriza olatuak. "Oleadas de sombras agitadas". MEIG IX 117 (en colab. con NEtx).<br />
v. tbn. Ldi BB 152. Erkiag BatB 102. Gand Elorri 79. NEtx LBB 345. Gerize: Añ LoraS 73. Erkiag BatB 144.<br />
Gerixa: Altuna 33. Keriza: JJMg BasEsc 190. Ag AL 101. Kerize: Etxba Ibilt 464.<br />
� (L, BN, S; SP, Urt I 299, Dv, H), gerize (Urt V 417, H), gereiza (Dv (G), H), geitza (Darric ap. DRA), keriza<br />
(L-ain; Dv (kh-), H), kereiza (H), kereize, gerizi (AN-5vill), girizi (AN-gip), girize (AN-gip-5vill). Ref.: A<br />
(geriza, keriza, gerizi, girizi); Gte Erd 253. Abrigo, refugio (de la lluvia, del sol, etc.); (en gral.) protección,<br />
amparo, refugio. Cf. HAIZE-GERIZA. v. gerizpe, kerizu. � Tr. Empleado sobre todo al Norte; al Sur se<br />
documenta en Refranes y Sentencias, en Larramendi y en algunos pocos autores modernos. � Gextoak on<br />
jaunen gerizan. RS 371. Theilla garabik etzuen / ez athe eta ez leihorik, / edo berze haizearen / kontrako<br />
gerizerik. EZ Noel 52. O Birjina eztia, abandonatuen geriza. Harb 63. Zure gerizan doha [liburua]. Ax 10 (V 5).<br />
Zu harturik geriza. Hm 89. Hartzazu irla gerize. INav 4. Zure egalen kereizean. Lar Fueros 8. Otoitzeko etxea /<br />
ohoinen gerizea / orai da bilatu. Monho 30. Gaitz guzietarik gerizean izanen dire. Dh 181. Eginak izan ziren<br />
zenbeit gerlatetan / Gerizeak [= 'defensas'] ageri harloza azpitan. Hb Esk 91. Geriza nahi du lehenbiziko bortz<br />
edo sei urtheetan [izaiak]. Dv Lab 320. Geriza guzia gibelatu da hekien ganik. "Praesidium". Dv Num 14, 9 (Ol<br />
babeski zuten itzala, Ker laguntzailletzat eben gerizea). Konpainia xumea bere gerizaren pean har dezan. Laph<br />
171. Eskualdun haurren geriza garbia. Ox 62. Indarraren gerizan / apezen sosak ebatsiz / ari dire ohointzan.<br />
Etcham 50. <strong>Fe</strong>de zintzo eta oitura zuhurren gerizan. JE Ber 49. Korrale handiak, ardi geriza batzu. Zerb Azk 23.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
613
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Bere gerizan hartzeko [...] haur bat. Ardoy SFran 68s. Sendi artako aldartea, ama Joakiñaren keriza galdu<br />
zanetik amildegian bera zijoan. NEtx LBB 66. Familiaren geriza berriz zure eskutan dagola. Xa Odol 211.<br />
Euskalduna zai zegokion alaberean, ezpata gora jasorik eta burukiaren girizian. Berron Kijote 106. Goiko<br />
erasoetatik girizia izateko. Ib. 124.<br />
v. tbn. SP Phil 122. Dh 104. Zby RIEV 1908, 286. Jnn SBi 86. FIr 139. Zub 26. In SMitx Aranz 224. Mde Pr<br />
225. Larz Senper 22. Mattin 46. Gerize: Volt 151. Arg DevB 222. He Phil 137. Lg I 332s. MarIl 43. Dv LEd<br />
208. Zerb Azk 45. Berron Kijote 124s.<br />
� Imagen. � Egin oi duenaren aintzura ta gerizia. Mb IArg I 84. Etziran [lege zarreko sakramentuak] gure<br />
legekoen gereiza baizik. AA I 10. Ez dira elduten pena areen keriza labur bat adierazotera. JJMg BasEsc 94.<br />
Mezako sakrifizijuaren irudi eta gerizia zirialako. Astar II 216. � Simulacro. � Ez zan izan Samuel Saul<br />
erregeari agertu jakona, ezpada keriza edo irudi bat, Samuelen korputzaren antz guztia eukana. Itz Berb I 157.<br />
� Sombra, rastro, indicio. � Andrearen gereizetik iges egitea ere erakutsi zuena. (Interpr?). Cb Just 9.<br />
Eztaukala [auzia] emoten deutsunak errazoien gerizarik bere. Astar II 113. Gerizarik txikijena [...] da asko<br />
ziertu ziertu sinistuteko. Ib. 180. Iges egizu edozein bere pekaturen kerizatik. Ur MarIl 101. Gelditzen ziñala<br />
Birjiña garbi, loiaren keriza-gabe. EE 1884b, 133. Kaxarrenka, orain egiten dan bezela, antziñakoaren geriza,<br />
itzal, oroipena besterik ezta. Eguzk RIEV 1927, 422. v. tbn. Erkiag Arran 67 (gerize).<br />
� keiza. Excusa. � Zeinbat ezkongeik, alkar jasoteko keiziagaz, onestidadia galdu ta asarratuten ete dabee<br />
Jaungoiko Santuba? fB Ic III 337. Sakramentu Santubaren keiziagaz egiten dan pekatu loijari. Ib. 362.<br />
� "Tratatzen degu baña gerizarekin, con frialdad" Izt.<br />
� Preocupación; tristeza, abatimiento. "Preocupación [...] Kerizia dauka neregana agertzeko" Etxba Eib.<br />
"Tristeza. Etxean iñor gaixo dagonean geriza sentitzen da" Gketx Loiola. � Zergaitik ezekiala keriz andi bat<br />
sartu jakon mutillari biotzaren erdiraño. Ag Kr 152. Itandu zetsan errenteruari, ez keriza barik, nundik eta zelan<br />
ainbeste ongarri. Etxba Ibilt 466. Errezoi batek emoten desta kerizia. Ib. 481. Oben irrikaz nere bizia / josi dek,<br />
inpernu-keizez / gal zedin nere zoria. (Interpr?). NEtx LBB 247.<br />
� + kerixa. Disimulo, encubrimiento; propósito o pensamiento oculto. � Mintzo ziren gerizerik gabe Jesu-<br />
Kristoren bizte mirakuilluzkoaz. Lg II 288 (v. tbn. 135). Susmau barik gizonak erebixan aixelko-kerixia. Etxba<br />
Ibilt 470.<br />
� "(L-sar, BN-baig), escondrijo" A.<br />
�2. Sombrío. � Untzi geriza untan nai aut igaro. "Umbría nave". Ldi BB 124.<br />
- GERIZA EGIN. a) Dar sombra, proyectar una sombra. � Espiritu Santuak keriza eginik / Jesusa xaioko da<br />
Birjinieagainik. Acto 73 (cf. Lc 1, 35 "obumbrabit tibi"). Gauza andi ta beren moduko bat [...] baltzaren baltzaz<br />
illunetan bere geriza egiten eban. A BeinB 86. Gerizik eztagije euraen zugatzak. Laux BBa 58. b) Ser<br />
importante, mostrarse digno de admiración. "Keriza eiñ, imponer respeto, hacer sombra. Gazte agertu arren,<br />
kerizia eitten zetsan nausixari, ikusten ebalako zer izango zan denbora asko baño len" Etxba Eib. � Ea, gizona,<br />
egiten badozu / geriz apur bat, ez arren arrotu. Zav Fab RIEV 1907, 95.<br />
- GERIZA EGON (gerize e. H). (Precedido de dat.). Estar al abrigo (de). � Iguzkiaren azpian nihon eztuk<br />
sorhorik / hire pasioneari gerize dagokanik. EZ Man I 44.<br />
- GERIZA EMAN. Dar sombra; dar cobijo, abrigo, protección. � Hunek prestik bethiere / beroaren, uriaren, /<br />
eta haize furiosen / kontra bazeman gerize. Gy 262. Keriza emoten deutsan / ganeko arantzean (V-ger). Balad<br />
203. Jinkoak eman geriza. Ox 174.<br />
- GERIZA-KONTSEILU. Consejo de seguridad. � Nazioarteko geriza kontseiluan berriz entzunak izan dira<br />
Irakiak bere gerlako muntadurak zertan dituen ikertzen ari direnak. Herr 20-2-2003, 2.<br />
- GERIZA-LEKU. Refugio, lugar donde refugiarse. � Gelattoa behar d-izan harentzat ber-arimako etsaien<br />
eginahalen kontra geriz-elkhu bat. Birjin 512.<br />
- GERIZAN. a) A cubierto; a buen recaudo. � Uri eta babazuzak noiz daitezkeen ahi, / gerizean egonen da<br />
jende guztia geldi. EZ Man I 79. Haren beldur xoilaz emana zuen [Susanak] garbitasuna gerizean. Hb Egia 26.<br />
Hok oro gerizan ezarriak zorionez. JE Bur 76. Ordu huntan hirian nintzateke gerizan. Mde Pr 92s.<br />
� (B ap. A Apend; gerizean A, que cita a Echn). En secreto; escondido. � O Salbatzaille, gerizean / hor<br />
ikhusten zaituguna. Gç 117. Hori da zorion bat Jinkoak egiten darozkitzun graziak gerizean ematen dituena.<br />
Mih 37. Zure limosna izan daien gerizean 'ina, eta zure Aita, gerizean ikusten duenak, premiatuko zaitu. Echn<br />
Mt 6, 4 (Lç, He sekretuan, Ur, IBk e IBe ezkutuan).<br />
b) (Tras gen.). Al abrigo de, protegido de. "Aizen girizen gaude (AN-gip-5vill)" Gte Erd 2. Cf. supra ejs. como<br />
haren gerizan 'bajo su protección'. � Bañan iduki gaitzatzu kalteen gerizean. EZ Man II 142. Bere burua eman<br />
bere aitaren haserraduraren gerizean. Lg I 310. Haren ostoak haize bero guzien gerizean, bethi ferde izanen<br />
dire. Mih 71. Eman behazate ene kolpeen gerizean. Brtc 124. Ez gaztetasunak, / hain guti osasunak / ez dute<br />
nihor eman / herioaren gerizan. Monho 140.<br />
� (Tras tema nominal nudo). Cf. HAIZE-GERIZA. � Lanyer gerizean zaitut idukiko. Gy 92.<br />
- GERIZA-PARETA.Muro de defensa. � Hura da ner-arimaren phazka, haren indarra, haren habea, haren<br />
geriza-pareta. "Son mur de défense". Birjin 447.<br />
- GERIZATAN. "Gerizetan (Vc), a la sombra" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
614
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� Etim. Probablemente, derivado postverbal de gerizatu (q.v.).<br />
gerizagarri (Dv), kerizgarri. �1. (Lo) que da sombra, protege, abriga. "(Adj.), qui abrite, protége" Dv. "Capable<br />
de défendre" Lh. � Sartu dira kapela kerizgarrijak ta egal biribil ta luzedunak. Mg PAb 94. � "Qui [...] cache,<br />
dissimule" Dv. � "Défendable" Lh. �2. Sombrero. � Kendu bazendu buruko kerizgarri, zuben auan<br />
sonbrelluba deritxona. Mg PAb 58. � gerizgarri (Añ), kerizgarri (Añ). "Quitasol", "guardasol" Añ. � Cobijo.<br />
� Elexea ta meza santua artuko dabee euren zantarkerien estalgarri eta gerizgarritzat. Zav ms. (ap. DRA).<br />
gerizaketa. � En busca de refugio. � Gerizaketa dabilenari / ondo-etorri zor zaio. Mattin 43. � Herresaka<br />
badioa / gizaren besoetara / lotsan gerize-ketara. Gy 130.<br />
gerizape. v. gerizpe.<br />
gerizapen (Dv � A). � "Action d'abriter, de protéger" Dv.<br />
gerizatsu (A DBols), kerizatsu (V-gip ap. Etxba Eib), gereitsu (Lar, H), gereiztsu (Dv (G)). � Sombrío.<br />
"Umbroso [...]. Urkon, Lizundia esaten jakon aldia, kerizatsua dalako" Etxba Eib. � Piñu-baso gereitsuan. EA<br />
OlBe 60.<br />
gerizatu (L ap. A; SP, Urt V 40, Lar, H), kerizatu (AN, L ap. A), gereizatu (H), geritzatu. � Cubrir(se),<br />
resguardar(se) del sol o de las inclemencias del tiempo; proteger(se). "Mettre à l'abri" SP. "Asombrar, hacer<br />
sombra" Lar. "Abriter; fig.: protéger" Dv. � Tr. Documentado desde comienzos del s. XVII. En DFrec hay 5 ejs.<br />
� Zeure saihets sakratuan gerizatua bethi eduki nazazu. Harb 96. Geriza etzatzu zeure / erredola handiaz. EZ<br />
Eliç 302. Zure itzalean gerizatu izanen dire justuak. Gç 44. Gerizatuko dut etsaiaren kolpetarik. Ch III 4, 1 (SP y<br />
Mst begiratu). Mariak gerizatuz, etzare deusen beldur izanen. Dh 269. Egon behar du toki gerizatuan. Dv Dial<br />
77 (It aizeak jotzen ez duen tokian, Ur axe ezkutu, Ip atxolbian). Gerizaturen zaituztegu. Dv Mt 28, 14 (tbn. He).<br />
Dakarkiokeen ondorio hitsetik du gerizatzen. JE Bur 200. Eguzki sutsu onetarik gerizatzeko beste itzalperik<br />
ezpadu. A Ardi 74n. Makila saheska emanik, bere buruaren gerizatzen. Barb Sup 180. Bere gorde-pirrillarekin<br />
gerizatua. Or RIEV 1929, 8 (Ldi ib. 209 y Anab RIEV 1928, 610 estali). Ire pagodi itzalean gerizaturik. Zub<br />
102. Eskubideak [...] gerizatu dagikiez agintariak. Eguzk GizAuz 165. Beren hegalez kutxa estaltzen zuten,<br />
gerizatzeko bezala. Zerb IxtS 40. Berotik gerizatu ditezen. Ibiñ Virgil 108. Bas'ihiziak gerizatzeko badute lege<br />
bipilik. Xa Odol 173. Latina urruti gelditu zen, haren itzalak eta beste hizkuntza klasikoarenak artean gerizatzen<br />
bagaitu ere. MEIG VII 180.<br />
v. tbn. Hm 174. SP Phil 122. He Phil 125. Monho 36. Zby RIEV 1909, 397. Arb Igand 74. Ox 31. AIr RIEV<br />
1928, 605. Ldi BB 102. Lf ELit 120.<br />
� (Añ, Lecl, Dv, H), kerizatu (Añ), keritzatu (Ht VocGr 350, Lar), geriztu (AN-larr ap. Asp ANaf).<br />
Esconder(se), ocultar(se); disimular. "Déguiser, cacher" Lecl. "Ez niri deusere geriza (Lg), ne me dissimulez<br />
rien" Dv. "Aitatxi zenari jana gerizten genion" Asp ANaf. "Geriztu zaite" Ib. � Iainko beloz gerizatua. EZ Man<br />
II 79. Gerizatzen darokuzu [Zuk iguzkia] / har dezagun pausua. EZ Noel 138. Xahuki, klarki eta deus gerizatu<br />
gabe. EZ Eliç 138. Zeren gerizatzen zaren sakramenduaren azpian. "Abscondis". SP Imit IV 11, 2 (Ch<br />
gerizatzen; Mst gordatzen, Ol estaltzen). Jainko Jauna haragiaz / ziagok gerizaturik, / Majestatea ziagok / han<br />
berean estalirik. Gç 64 (v. tbn. 77). Bertutearen kaparen azpian [...] gerizatua. He Gudu 36. Ezin gerizatuz<br />
gehiago bere errabia. Lg II 221. Bainan egun Jaunaren begitarik / ez daite nihor geriza. Monho 118. Jakintasun<br />
deusere gerizatzen etzaiona. Dh 175. Gorphutz ahularen azpian gerizatua. Jnn SBi 40. v. tbn. Mih 124. Brtc 149.<br />
Dv Lab 173.<br />
� Ensombrecer(se), oscurecer(se). � Beren ikuskera labur gereizatuakin. Lar SAgust 12. Oh gau illun, azpiratu<br />
ta keizaturik euki dozuna nire arima geixua! Mg CO (ed. 1884), 320 (ap. DRA). Zuk detsazun maittetasun garbi<br />
eta zintzua [...] ez da auzuetako Prinzipe jasuenak be ezingo leukiala kerizatu. Etxba Ibilt 477.<br />
� Proteger de. � Kapotiak gerizatzen ditu / aizia ta ebiya. Tx B II 265.<br />
� "Desaparecer (G-nav). Aizea gerizatu da" A Apend.<br />
- EZIN GERIZATUZKO. "Ezin-gerizatuzko tokian phesiak atzeman gaitu, l'averse nous a surpris dans un<br />
endroit où nous ne pouvions nous abriter. Hori da huts bat ezin-gerizatuzkoa, c'est là une faute qu'on ne peut<br />
dissimuler" Dv.<br />
- GERIZATURIK. En secreto, a escondidas. � Davitek eta Chusaik elkhar aditzen zuten gerizaturik. Lg I 315.<br />
� Etim. Para su probable relación con la familia romance de eclipse y eclipsar o, más exactamente, con la de<br />
cris y crisar, v. BAP 1962, 95.<br />
gerizatzaile (Urt V 398, Dv), gerizatzale (T-L), gerizazalle. � "Qui abrite, qui protége" Dv. "Protecteur" T-L. �<br />
Beren gerizatzaile hartua zuten ixtudiantek Andre dena Maria. StPierre 33. San Furtuts zeuen geriza-zalle<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 615<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
santua ez dago gosetuta zeruan. Lf Murtuts 5 (en boca de un personaje meridional). Hunkitzez bezen ontsa<br />
senditzen ginuen, gure familiako aingeru eta arima garizatzaileak ez zirela gehiago barne hetan. Larz GH 1959,<br />
91. Beraz, Europako egiazko zaintzalea, baitezpadako gerizatzailea, Amerika. SoEg Herr 25-8-1963, 1.<br />
gerizdun (Lar), gereiztun (Lar, H), gereizdun (Lar). � "Sombrío", "umbroso" Lar.<br />
gerizegile. "Buccularius, [...] buru gerizegillea" Urt III 417.<br />
gerizeta (V-ger-m), gerixeta (V-m). Ref.: A Apend; JMB At (gerixeti). � Sombra; (fig.) rastro. "Sombra de<br />
personas y de animales" JMB At. v. gerizpeta. � Eztot, Zuriñe, iragan iru eguneton zure gerizetarik ere ikusi.<br />
Erkiag Arran 98. � "Gerixeti [...] (V-ger), alma de difunto" JMB At.<br />
gerizi. v. gerezi; geriza.<br />
gerizipe. v. gerizpe.<br />
gerizka (AN-gip-5vill ap. A), kerizaka (L-ain ap. A). � "A hurtadillas" A.<br />
gerizpe (V; Añ), gerizape (Dv � A), gereizpe (H), gerizipe (A), geizpe, kerizpe (V; Añ, Dv; -ee V-gip),<br />
kereizpe (Lar), kerezpee (V-gip), keizpe (V-gip, G-azp; -ee V-gip), kerixpe. Ref.: A (gerizpe, kerizpe); Etxba Eib<br />
(kerizpia); Iz ArOñ (kerézpee, kéizpee); Gte Erd 253. � Lugar a cubierto (del sol, de las inclemencias del<br />
tiempo); (en gral.) refugio. "Sombra, asilo, defensa" Lar. "Sombra, defensa del sol" Añ. "Dessous d'abri" Dv.<br />
"Bajo sombra", "gerizipe, bajo cubierta, sotechado", "kerizpe, abrigo, refugio" A. "Kerizpia, lugar sombreado<br />
[...]. Egotxiako paguak, kerizpe ederra eitten eban bere jiran" Etxba Eib. "Sombra. E(g)uzkixak daukanik onena,<br />
keizpia" Elexp Berg. � Tr. Documentado al Sur desde principios del s. XIX (cf. gerizpetu empleado ya por<br />
Larramendi); al Norte sólo se encuentra en algunos autores del s. XX: Etchamendi, Zubiri y Lafitte en la var.<br />
gerizape. En DFrec hay 5 ejs. de gerizpe, 2 de gerizape y uno de keritzpe [sic], todos ellos meridionales. �<br />
Zetzala kerizpe batean. VMg 82. Arbola arteko kerizpe batetik. JJMg BasEsc 278. Kerizpeak aukeran / ditudaz<br />
topetan. AB AmaE 354. Etxeko kerizpe ona. Ag Kr 143. Gerizpe atsegin bat nuela untzi. Ldi BB 126. Orriak<br />
egiñiko gerizpe ozkirrian. Erkiag Arran 189. Altzipresaren kerizpe beltzak / ikusten ditut hurruti. Arti MaldanB<br />
228. Gerizpea, ura ta datillak. Anab Aprika 24. Oi jasan bear gaitzen / gerizpe ziur. "Reparo cierto del grave<br />
mal pasado". Gazt MusIx 117. Sorginkeriazko kerizpe argitsu betean izkutatu gintuen [hodeiak]. MIH 298.<br />
v. tbn. Kk Ab I 65. Enb 57. TAg Uzt 227. Bilbao IpuiB 113. Gand Elorri 174. Ibiñ Virgil 103. Geizpe: Gand<br />
Elorri 53. Kerizpe: EA OlBe 63. Etxde JJ 106. Txill Let 22. Alzola Atalak 75. Kerixpe: Echta Jos 349.<br />
� Oscuridad. � Gerizpe, odoi ta illunpe itzalean datzazan judegu, hereje ta jentill itsu sor gortuak. Añ MisE 42.<br />
Illunabarran gerizpe baltzak / ixiltzen ditu basoak. BEnb NereA 104. � Guztizko kerizpe ta illuntasun andia<br />
idoro ebien. Ag Kr 206.<br />
� Rastro. � Ez eban geiago ikusi gizonon gerizperik. Anka egin eutsen. Bilbao IpuiB 102.<br />
- GERIZPEA HARTU. Estar a la sombra. � Bijak espetxian gerizpea artu egijela alditxo baten. Kk Ab I 39.<br />
- GERIZPEAN. A la sombra; a cubierto. � Udako egunetan zeudela txoriak kerizpean al zutena jaten. VMg 70.<br />
Sartu zan Eleixa baten, kerizpian puska baten egotia gaitik. Ur MarIl 108. v. tbn. Ag G 5. Mde Pr 286s. Erkiag<br />
Arran 121. Anab Aprika 98. Ibiñ Virgil 31.<br />
� (Precedido de gen.). A la sombra de; bajo la protección de, al amparo de. � Arbola santuaren gerizpean. Añ<br />
LoraS 134. Zuen izenaren gerizpean sor bite, beraz, nere lantxo au. A Ardi VII. Zure geriza-pean, / gu denen<br />
loria! Etcham 101. Amaren gerizpean, etxean. Erkiag BatB 186. Gorengoaren indarrak bere gerizpean artuko<br />
zaitu. 'Obumbrabit tibi'. Ker Lc 1, 35 (Ol, IBk bere itzalpean). v. tbn. Echta Jos 210. Kk Ab I 92. Zub 107. Eguzk<br />
GizAuz 156. TAg Uzt 152. EA OlBe 87. Etxde JJ 100. Lasa Poem 93. Lf ELit 109. MEIG IX 117 (en colab. con<br />
NEtx).<br />
� Alkarren gerizpean [...] eginbear atsegiñak dira artoarenak. TAg Uzt 292.<br />
� (Tras tema nominal nudo). � Biotza ez da bertso. Zalantza geizpean / nire guraria. 'A la sombra de la duda'.<br />
Gand Elorri 130.<br />
� "(Fig.), cárcel [...] Kerizpian euki eben, beste milla askokin, urte luzeruetan" Etxba Eib. "Kerizpian sartu,<br />
encarcelar" Ib. � Sindikalistak izan ei ziran, eta batzuk gerizpean ezarri ditue. Erkiag BatB 185.<br />
- GERIZPE(A) BOTA. Ser importante. � Andiak bota arren kerizpe geiago, / txikia leitekela izan gizonago. AB<br />
AmaE 301.<br />
- GERIZPE-EGINLARI. (Lo) que hace sombra. � Eurok [mendiak] izango jakuzalako / kerizpe egiñlariak. AB<br />
AmaE 81.<br />
- GERIZPEKO. (De) a la sombra. � Atsegiñago litzaiguke gerizpeko egona. TAg Uzt 82. � (Precedido de gen.).<br />
� Pagadien gerizpeko itzalean. TAg Uzt 86.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 616<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GERIZPETAN (kaizpetan V-arr ap. Gte Erd 253). A la sombra. � Neguan epeletan, kerizpetan udan. AB<br />
AmaE 259. Zugatz batzuen azpian gerispetan. Kk Ab II 117. Etxe barruan edo kerizpetan egoteko. Alzola Atalak<br />
70. v. tbn. And AUzta 53. Gand Elorri 80. Osk Kurl 92. � (Fig.). En la cárcel. � Zenbat bidar egon dan<br />
"gerizpetan". Erkiag BatB 192. � (Precedido de gen.). � Platanondo txaparren gerizpetan. Erkiag Arran 28.<br />
Elorri onen geizpetan. Gand Elorri 108. v. tbn. Alzola Atalak 75.<br />
- GERIZPETARA. A la sombra. � Noizik-beñean joaten az / zugatzen kerispetara. Echta Jos 194. Eldu zanian<br />
eleizpera, keizpetara, kendu ebazan kapia ta kapelia. Kk Ab II 103.<br />
- GERIZPETIK. De la sombra. � Gerizpetik begira zegokion. TAg Uzt 282. � (Precedido de gen.). De la<br />
sombra de; de la protección de. � Ez beza eten etsaiak Zure gerizpetik. "A protectione tua". Or Aitork 240. v.<br />
tbn. Osk Kurl 160.<br />
- GERIZPE-ZALE. Amigo de estar a cubierto. � Zorotzat naukee gerizpe-zaleek / maite bai dodaz bideak. Gand<br />
Elorri 95.<br />
gerizpegarri, kerizpegarri. � (Lo) que protege del sol. � Lora guztiak inguruz dabe esitzen dana, / dosel<br />
kerizpe-garri eder bat egiñagaz. AB AmaE 158.<br />
gerizpeta, kerizpeta. � Sombra. v. gerizeta. � Angoxe gerizpeta gozoan. Erkiag Arran 121. Laister urten<br />
gendun kanpora, kerizpeta-billa. Alzola Atalak 71.<br />
gerizpetsu, kerizpetsu, kerispetsu, keizpetsu. � Umbroso, sombrío. � Artadi itzaltsu edo gerizpetsu baten<br />
adarpean. A BGuzur 107. Egurretarako pago txikitxuak buru andi zabal keizpetsudunak, arri mokil banatuekaz<br />
nastian. Kk Ab II 38. Basotza illun-kerispetsue. Akes Ipiñ 23. v. tbn. Erkiag BatB 88.<br />
gerizpetu, kereizpetu (Lar), kerizpetu. � Oscurecer(se). "Asombrar, hacer sombra, illundu, gereizatu,<br />
kereizpetu, itzaldu" Lar. � Odeatzen, illuntzen, gerizpetzen diranak [argiak]. Lar SAgust 4. Alan kerizpetuten da<br />
lurra guztia. AB AmaE 344. � (Fig.). Oscurecer, quitar brillo a. � Benturaz euretatik ete da bat edo bat /<br />
kerizpetu ebana Sinaiko mendia? AB AmaE 432. � Dar sombra a. � Non da bertako arbola eder besangatsua /<br />
kerizpetuten ebana bere etxadia? AB AmaE 168. Nor gerizpetuten dauk ik, lurreko zugatzik entzutetsuen orrek?<br />
A Gram VI. Aretxak kerizpetutako atxan jesartzen da. "Que sombrea". Arriaga Lekob 23. � Guarecer, abrigar. �<br />
Izadiak kerizpetzen duan joriena ta on-onena tokirik ezkutuenetan estali oi duan bezelaxe. "Abriga". Zink Crit<br />
33.<br />
gerizpetxo, kerizpetxo. � Dim. de gerizpe. � Kerizpetxotan jarrita. AB AmaE 424.<br />
geriztatu, gereiztatu (Lar, H). � "Sombrear" Lar. � "Kheriztatzea, dissimuler" Lecl.<br />
geriztu. v. gerizatu.<br />
gerjel. v. gergel.<br />
gerka-lerro. � Greca. � Gerka-lerro zuriz, naiz beltzez, berdez, oriz eta gorriz apainduak [mosaikoak]. JMB<br />
ELG 99.<br />
gerkar, gerkatar. � Griego. � Antziñako gerkarrak (griegoak). Anab EEs 1919, 64. Indoeuropatarrak<br />
geroztiko gerkatar, latar, germandar, eslavotar eta keltatarren aurrekoak ziran. JMB ELG 65n. Gerkar<br />
antzezlariak. Ibiñ Virgil 57n. Apol, gerkarren jainko-izuna. Ib. 47n.<br />
gerkera. � Lengua griega. v. grekera. � Eberkerak (hebreok), gerkerak, euzkerak eta abar, esaldi biguiñak eta<br />
laburrak dituzte. Ayerb EEs 1914, 237. Onen ustez euskerazko zenbaki-izenak gerkerazkoen senideak dira. ZA<br />
RIEV 1928, 590. Gerkeraz bai-al-dakik? Arriand Act 21, 37 (Ker gerkera; He, IBk e IBe grekoz). Gerkera iguin,<br />
bortxaz irakatsi ziotelako. Or Aitork 28. Milaka hitz hartu dituzte lateratik eta gerkeratik. PMuj in MEIG I 93. v.<br />
tbn. TAg Y 1933, 21. Etxde AlosT 12. Gazt MusIx 60. Ibiñ Virgil 80n.<br />
gerkeraztu. � Traducir al griego. � Aramaikeratik eleraztu edo gerkeraztu zan gero, eta gerkeratik lateraztu.<br />
Arriand 16.<br />
gerko-latin. � Grecolatino. v. GREKO-LATIN. � Gerko-latiñek ba zuten taiu ontako itz neurkera. Or Poem<br />
519.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
617
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gerkunde, gerkune, gerkuna (det.). � Preparativo. � Eriotzarako gerkunderik onena, auxe da. Eguzk LorIl 63<br />
(ap. DRA). Eriotza laister etorri zezaiokela jakin da [...] azken-orduko gerkuneei paketsu ta alaitsu ekin zien.<br />
EEs 1930, 122. Gaztigatu izan bazenu, nik egingo nituan, Erregeari dagozkion bezelako gerkunak! Sabiag Y<br />
1934, 32.<br />
gerla (B, L, BN, Sal, S; SP, Urt I 47, Ht VocGr 369, Aq 1274, Lecl, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H). Ref.: A;<br />
Lrq; ZMoso 68; Gte Erd 211. � Guerra; disputa. v. gerra. � Tr. De uso general al Norte; al Sur sólo<br />
encontramos algunos ejs. en autores modernos como Lekuona (SClar 141) y Villasante (cf. gerlari usado por<br />
Azkue ya en 1896). En DFrec hay 64 ejs., 38 de ellos meridionales. � Amak eztu sofritzeko semen artian<br />
gerlarik. E 111. Nondik gerlák eta guduak zuen artean? Lç Iac 4, 1 (He, Dv y BiblE gerla; TB liskar). Gerlatik<br />
bihurtzean. EZ Man II 92. O Andre Birjina, othoi herri hau begira ezazu gerlatik. Harb 78. Kanpoan etsaiak,<br />
etxean gerla. Ax 428 (V 277). Eztaki prezatzen bakearen eztakienak berri gerlaren. O Pr 595. Gerla nahi dien<br />
jentiak. Mst III 34, 4. Gerlara eramana izan ez nindin. Mg PAb 169 (en boca de un septentrional). Sei urte ontan<br />
gerla ari da. Bordel 58. Popüliaren begiratziagatik gerla baten gaitzetarik. Ip Hil 42. Gerla beltzean sartzera<br />
goazi. HU Zez 155. Gerla-urthe, gezur-urthe. A EY III 156. Gerlaren azi pozoindatua. Lf Murtuts 51. Algeriako<br />
gerlak badituela bere ondorioak. Herr 14-4-1960, 1. Gerla-gosea eta piztikeria zokoratuz dijoaz. Vill Jaink 181.<br />
Bost hilak dira (bi gerlaz). Larz in Alzola Atalak 116. Karlisten gerla zela merio. Mattin 43.<br />
v. tbn. Tt Onsa 169. ES 395. He Gudu 103. Lg I 219. MarIl 130. Dv LEd 208. Elsb Fram 115. JE Bur 143. Barb<br />
Sup 64. Iratz 45. Zerb Azk 25. JEtchep 59. MIH 72.<br />
� "Insistance d'un enfant pour obtenir quelque chose" Lrq.<br />
- GERLA-AITZIN. (En casos locales de declinación). Período de anteguerra. � Gerla-aitzinean lauzpabortz<br />
aldiz mendiez-haraindiko eskualdetan ibilia. JE Ber 79. Lehen, gerla-aitzinean, Orixek bizkaieraz zerbait idatzi<br />
zuen. MIH 123.<br />
- GERLA-AURRE. (Con suf. local de declinación). Período de anteguerra. � Gerla-aurretik, artikuluen behealdean<br />
izengoitia edo izenordea ipintzeko ohidura arras hedaturik zegoen. MIH 216.<br />
- GERLA BILATU. Atacar, meterse con. � Egundaino nihungo mirikuek etzioten gerlarik bilatu. Zerb Azk 87.<br />
Ez diogu halere hortaz gerlarik bilatuko. Ib. 62.<br />
- GERLA-BILATZAILE. Provocador. � Aiher zela Gobernamendua gerla bilatzalen gaztigatzeko. HU Zez 209.<br />
- GERLA BIZI. "(S; Eskual 1453), désaccord violent" Lh. � Gathuen eta gure artean gerla bizia dela. Gy 25.<br />
- GERLA DEKLARARAZI. Hacer declarar la guerra. � Gerla dekla erazitzeko [sic; en otra versión deklara<br />
erazitzeko] / Aita Saintiari orobat. Xarlem 327.<br />
- GERLA DEKLARATU. Declarar la guerra. � Hei daroe gerla deklaraturen. EZ Man I 73. Zure etsayik<br />
handienari bezala gerla deklaratu behar diozuna. He Gudu 104. Zeinari [Jainkoari] krimak gerla deklaratzen<br />
baitio. Jaur 383. v. tbn. ES 109. Brtc 99. Xarlem 1493. Gy 299.<br />
- GERLA-DENBORA. Tiempo de guerra. � Bertze denbora da oraino, erran nahi da, gerla denbora. SP Imit<br />
III 49, 3 (Mst gerlazko thenpora, Ol gudaldia). Gerla denboretan eta lehenbiziko ordenan partitzen baita<br />
Baionarat. Revol 99. Gerla denborako egoera gogorrak kasik itzali zuen. Xa Odol 43. v. tbn. Tt Arima 67. Ch<br />
III 7, 4. JE Ber 93. � (Ref. a una guerra determinada). � Tonkineko gerla denbora hartan galdu zuen bere<br />
burua. HU Aurp 64. Han bide zen hamalaueko gerla denboran ere. Xa Odol 33.<br />
- GERLA-EGILE (gerlegille Urt III 288). (El) que lucha, hace la guerra; guerrero, soldado. � Mihi gaizki<br />
erraillea / prestuen ohoreaz, / bethi gerla egillea / inozenten bakeaz. Gç 166. Jesüs dükek eneki, gerla egile<br />
azkar bat bezala. Mst III 6, 4 (SP kapitain). v. tbn. Egiat 250.<br />
- GERLA EGIN (Urt, Lh). a) Luchar (contra), guerrear. "Cepit arma, gerlagiten vel gerlegiten haritzen da" Urt<br />
IV 179. "Faire la guerre" Lh. � Eta Herodesek zuen gerla egiteko gogo Tirianoén eta Sidonianoén kontra. Lç<br />
Act 12, 20. Hirur etsai herratsuek / zerotzuten gerla egin. EZ Noel 153. Guztiei egiten baiteraue gerla. Ax 568<br />
(V 364). Zer animorekin ez diote gerla egiñ bizioei? Ch I 18, 2. Ihizier gerla ari zen egiten. Arch Fab 203.<br />
Naturalezari gerla egiteko. Laph 37. Elizari gerla gehiago egin dionik. Zerb IxtS 110.<br />
v. tbn. SP Phil 23. Tt Onsa 58. Gç 79. ES 389. He Gudu 102. Mst I 21, 2. Mih 9. Egiat 272. Xarlem 252. Dh<br />
202. Bordel 48. Gy 40. Hb Egia 70. Zby RIEV 1908, 417. Lap 42 (V 23). Ip Hil 42. Larz Iru 34. Xa Odol 250.<br />
� (Con adj.). � Halaberki egiteko gerla borthitz gaixtoei. EZ Man II 54 (v. tbn. g. bortitz en SP Imit I 18, 2).<br />
Gerla handia egiten deraku geure konzientziak. Ax 424 (V 274; v. tbn. g. handia en Xarlem 1516). Egiozu bethi<br />
gerla gordina Sathanari. Hm 227. v. tbn. He Gudu 38. Mündiari gerla thai gabezko baten egitia. Mst XV. Niri<br />
gerla gogorrena ta damu saminenak egiten. Dh 147. Zalekeriei gerla bizia eginen diotet. Dv LEd 159 (166 g.<br />
gorria). � (Con relativo). � Egik plazer duken gerla. Gç 155.<br />
b) (Ref. a una guerra determinada). Participar en la guerra. � Gerla egin zuen bere adineko guziekin. Zerb Azk<br />
81. Frantziako gerla egina zuen, lau urthez. JEtchep 89. Gerla egin dut Alsaceko eskualdean. Larz in Alzola<br />
Atalak 117.<br />
- GERLA EGINARAZI. "Adhortare ad bellum faciendum, gerlara exhortátzea, [...] gerlegiñaraztea" Urt I 166.<br />
- GERLA-EKARTZAILE. "Bellifer, gerla dakharkena, [...] gerlekhartzáillea" Urt III 288.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 618<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GERLA EMAN. Guerrear, luchar. � Eman ezazü gerla / bizia gal artio. Xarlem 1327. Gaiztoer gerla emaitia.<br />
Arch Fab 143. v. tbn. Gy 233. Eman zioten gerla bethi Franziari. Hb Esk 64.<br />
- GERLA-HEROTS. Rumor de guerra. v. GERLA-HOTS. � Entzünen ere düzie mintzatzen gerlaz, gerla<br />
herotsez. Ip Mt 24, 6.<br />
- GERLA-ERREMINTA. "Carrobalista, gerlerrementa" Urt IV 264.<br />
- GERLA-ETSAI. "Adversarius, gerletsaia" Urt I 260.<br />
- GERLA-EZKILA. Campana que anuncia la guerra. � Gerla-ezkila zinez jo ondoan. Iratz 45.<br />
- GERLA-FAMA. v. GERLA-HOTS.<br />
- GERLA-GIZON (Ht VocGr 392, Dv � A, H). Guerrero, soldado. � Mars gerla gizona eta Venus<br />
amurusiaren patroiña. Ax 354 (V 235). Zure aita gerla gizon handi bat dela. Lg I 314 (v. tbn. II 236). Hau ez da<br />
agian bertze semeak bezala gerla-gizon atherako. Laph 1. v. tbn. Zby RIEV 1909, 399. Prop 1906, 158.<br />
- GERLA GORRI (L, BN, S ap. A; Foix ap. Lh). "Guerra cruel" A s.v. gorri. "Désaccord violent" Lh. v. ejs. de<br />
gerla gorria piztu y gerla gorria egin en GERLA PIZTU y GERLA EGIN. � Zoinetan izan baita kasik gerla<br />
gorria herririk ttipienetan, bai eta etxetan beretan. Elsb Fram 147. Gerla gorria odol xurgatzen ari zaiote orori.<br />
Iratz 71. Gerla gorrian bizi gira gaur / lehen ginenak bakean. Mattin 65.<br />
- GERLA IZAN. (Aux. trans.). Estar en guerra. � Jendeek izanen dute gerla bere artean. EZ Man I 63. Zeren<br />
gerla baitüte salbamendüko etsaien kontra. CatLan 56. Franzeseki lehen ere / ükhen diaigü gerla. Xarlem 279.<br />
Erresumaz kanpo asko lekhuetan bazuen gerla. Laph 4. Denbora hartan Frantziak eta Espainiak gerla zuten. Ib.<br />
65. v. tbn. HU Aurp 180. CatJauf 30. Iratz 44.<br />
- GERLA-JENDE. Tropa. � Zure gerla jentia / eraiki ezazü. Xarlem 843.<br />
- GERLAKO (Dv). De guerra; (de) para la guerra. � Ezen gure gerlako harmadurák eztirade karnal. Lç 2 Cor<br />
10, 4 (He gerlako; Dv gudutako, IBk borroka-, IBe borrokako). Gerlako bandera. O Po 64. Gerlako presoner<br />
sartzea. SP Phil 190. Gerlako deia. ES 395. Gerlako ofizioan trebe. Lg I 204. Gerlako ausartzia. Egiat 256.<br />
Gerlako haro eta harrabotsen erdian. Jaur 403. Gerlako enplegutan. Gy 152. Gerlako oihu bat. Arch Gram 69.<br />
Gerlako lagun bati. Laph 11. Hartu zituztela 200 hiri edo gerlako plaza. Elsb Fram 120. Gerlako minixtroa HU<br />
Aurp 73. Gerlako zaldi hetarik andana gaitza. StPierre 24. Beren gerlako zauriak. Barb Sup 63. Gerlako<br />
kurutzea ukaiten zuela. JEtchep 59. "Mars" edo gerlako jainko faltsuarekin. Ardoy SFran 11. v. tbn. Arch Fab<br />
153. Hb Esk 139. Zerb Azk 71. Xa Odol 250.<br />
- GERLA-LEKU. Campo de batalla. � Ospitale edo gerla lekuetan. JEtchep 92. 1914eko gerla lekuetan. Lf ELit<br />
291.<br />
- GERLAN (ARI, etc.). (Estar, etc.) luchando; en guerra. � O aingeru ene gatik bethi gerlan zarena. EZ Man II<br />
30. Iainkoaren kontra gerlan ibilirik. Ax 212 (V 142). Gerlan bethi bizi dira [arima eta gorpitza]. Tt Arima 85.<br />
Erregeren aintzinean / gerlan ari den soldadua. Monho 148. Bethiere munduarekin gerlan bizi behar. Dh 115.<br />
Milla urthe eta gehiago otsoek ardiekin / gerlan iragan ondoan. Gy 39. Gerlan aritu izan dire heriorekilan.<br />
Michel LPB 349. Orai bi mila urthe hainitz Erromano / gerlan etorri ziren Eskual-herriraino. In MEIG III 44.<br />
Ongia eta gaizkia elgarrekin gerlan. Lap VIII (V 2). Judueri gerlan ari zelarik. Zerb IxtS 77. Eta gu berritz<br />
elgarri gerlan / jendeki eta hauzoak. Mattin 67.<br />
v. tbn. He Gudu 76. Hb Esk 61. Michel LPB 349. Bordel 170. Elzb PAd 72. Jnn SBi 52. Zby RIEV 1908, 606.<br />
StPierre 25. Ardoy SFran 125.<br />
- GERLA-ONDO. (En casos locales de declinación en sing.). Posguerra. � Gerla onduan nahiz bizia / denentzat<br />
den aski neke. Etcham 124. v. tbn. Zerb Azk 109. Xa Odol 43. Gerla-ondoan, ezin daiteke horrelakorik pentsa<br />
ere. MIH 123.<br />
- GERLA-ONTZI. Utensilio de guerra. � Simeon eta Lebi anaiak: gaixtakeriazko gerl-untziak. "Vasa iniquitatis<br />
bellantia". Dv Gen 49, 5.<br />
- GERLA-ORDE. Simulacro de guerra (en un torneo). � Hari ziren, alegia zin zinez eta egin-ahala egin, batzu<br />
bertzekin gerla-orde batean. Jnn SBi 90.<br />
- GERLA OROKAR. Guerra mundial. � 1939-1945-ko gerla orokarrean. Vill Jaink 84 (v. tbn. 181).<br />
- GERLA-HOTS. "Gerla hotzak, rumeurs, bruits de guerre" SP. � Eta enzunen dituzue gerlák eta gerla hotsak.<br />
Lç Mt 24, 6 (He gerlen ospe, Dv gudu haro, Ur gerren ospe, Ip gerla herots, Echn gerrako asots, Ker e IBk<br />
guda(h)ots, IBe gerra-hots). Mintzatzen gerlez eta gerla hotsez. He Mc 13, 7 (Lç gerla famák).<br />
- GERLA-PEZOIN. Trinchera. � Gerla-pezoinetarat orduko azilaren 26an skrapnell bala batek kolpatu zuen.<br />
Lf ELit 249.<br />
- GERLA PIZTU (ph- Lh). a) (Con dativo). Declarar la guerra. � Erregeak gerla biztu zioten yuduei. Lg I 202.<br />
b) Estallar una guerra. � Biztu izan zen gerla berri bat filistindarren eta israeldarren artean. Lg I 276 (v. tbn.<br />
291). v. tbn. Egiat 178. Sinetsi behar ukan zuten gerla sobera piztua zela. Ardoy SFran 133 (v. tbn. 122). �<br />
"Gerla-phiztü, causer une dispute" Lrq. � (Con determinantes). � Gerla gorria piztu arte. HU Aurp 70.<br />
- GERLA-TOKI. a) Campo de batalla. � Elgar ikusi dute gerla tokian. StPierre in Lf ELit 240. Handik laster<br />
oihan, ixtant baten buruan gerla-toki. Lf in Casve SGrazi 12. b) Puesto de combate. � Aintzindari hura igorri<br />
zuen gerla-toki gaixtoenetarat. Zerb IxtS 55.<br />
- GERLAZ. "Gerlaz-ari, insister [...]. Gerlaz, insistant pour obtenir quelque chose" Lrq.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
619
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GERLA ZIBIL. Guerra civil. � Batzuek bertzen kontrako gerlak edo gerla zibilak. Elsb Fram IX.<br />
- GERLAZKO. De guerra. � Orazioniak gerlazko denboran emaiten du biktoria. Tt Arima 47. Deitzen tüzte<br />
gerlazko Eliza, zeren gerla baitüte salbamendüko etsaien kontra. CatLan 56. Ezta beraz ez hekien barnean ez<br />
kanpoan gerlazko ta nahaskeriazko ithurririk batere. Dh 192.<br />
� Etim. De gerra, con un cambio rr > rl; v. FHV 340.<br />
gerlahari. "Aries, [...] gerlahária" Urt II 312.<br />
gerlabide. v. gerlapide.<br />
gerladun. � Guerrero, combatiente. � Eliza militanta edo gerladuna. CatLav 95 (V 55).<br />
gerlakari (BN ap. A; Dv). �1. Pendenciero. v. gerlati. �2. Soldado, guerrero. v. gerlari. � 1939-1945-eko<br />
gerlakari zunbaitek ez die orano bildü "Carte de Combattant" delakoa. Herr 28-11-1957, 3. Gerlakariak<br />
eraitsirik / Pettarreko lürretara. Casve SGrazi 136.<br />
gerlakide. "Compagnon d'armes" Lh (que cita a Harriet, aunque no lo encontramos).<br />
gerlapide, gerlabide (S ap. Lrq; Lh). � Motivo de disputa, de guerra. � [Komentuak] gerlapide baizik ez<br />
direla; behar direla oro huts eta hets-arazi. HU Zez 99.<br />
gerlaratu. "En venir à la guerre" Dv.<br />
gerlari (SP, Urt III 285, Aq 1275, VocBN, Dv, H, A). � Guerrero, soldado. � Eta gerlaria leihor banatuez<br />
prezatzen. EZ Man I 47. Gerlari bat haiñ eztia. Gç 76. Munduko gerlarietan ez da halmendanik (?) (c. 1689).<br />
BertsZB 135. Gerlari eta erresuma-irabazle guzien balentriek. Dh 276. Gerlari handienen izenak. Hb Egia 95.<br />
Gerlari arropan. Laph 33. Gerlari izpiritual baten eginbideak. Ib. 33. Bretoniako gerlariak gabaz yokhatzen<br />
ziren. Elsb Fram 115. Maria, gerlarien gidaria. Ox 58. Tamerlan gerlari tartaro famatuak. Zerb Azk 14. En<br />
DFrec hay 7 ejs., 6 septentrionales.<br />
v. tbn. Arch Fab 111. Gy 249. Zby RIEV 1909, 400. A in Azc PB 5. StPierre 12. Etcham 213. JE Ber 14n. Iratz<br />
126. JEtchep 59. Lf ELit 89.<br />
� (Adj.). "(Subst. et adj.), guerrier, belliqueux" Dv. � Solon batek ifiñi tu Athenesen legeak, / Spartea Gerlarian<br />
Likurgusek bereak. EZ Man I 17. Ez baitzen bere jitez gerlaria. Ardoy SFran 46.<br />
gerlaritasun. "Qualité de guerrier" Dv.<br />
gerlate (AN, L, BN, S ap. A; SP, Dv, H). � Tiempo de guerra; guerra. � Izurriteak, gerlateak eta berze goitiko<br />
adbersitateak. Lç Ins A 4v. Bañan nola gerlatetan soldaduen furiak / berzetarik hill baititu nahi buruzagiak. EZ<br />
Man I 73. Haren serbitzatzea gerlate gaitzean, tribulamenduen eta persekuzioneen artean. SP Phil 492 (He 499<br />
gerlako). Agertu zuen bakean zuhurtzia bezanbat gerlatean animo. Lg I 203. Etzela agerturen gerlate hartan. Ib.<br />
203. Setiatuak gabeaz, / izituak gerlateaz (1780). BertsZB 122. Biriatu berritan yarri gerlatean. Hb Esk 30.<br />
Gerlateetan xahutu da arbola frango. Dv Lab 307. Beldur izan behar du / gerlate aundier. Bordel 152. Humbe-n<br />
gelditu ziren, urrunagoko nekhe eta gerlatearen beldurrez. Prop 1906, 104. v. tbn. Brtc 146. Laph 169.<br />
gerlati (SP, Dv, H, A). � Guerrero, marcial; pendenciero. "Qui suit la guerre" SP. "Qui est d'humeur guerrière.<br />
Aire gerlati (He), air guerrier" Dv. � Amoltsu eta bakezko zirenak egiten baititu kruel eta gerlati. Ax 352 (V<br />
233). Gizon gaixto, odol-isurle, gerlati, maliziati. Ib. 164 (V 110). v. tbn. SP Imit IV 10, 2. Iakiteaz bere buru<br />
gerlatiaren eta bihotzdunaren largatzen. SP Phil 400. Ongi zakien, nahi zuenean, kitatzen bere aire gerlatia eta<br />
fierra. He Phil 404.<br />
gerlatsu. "Bellicosior annus, urthe gerlátsua, gerlaz bethéa" Urt III 286.<br />
gerlatu. "Guerroyer" SP.<br />
gerlazale (Urt, H). � "Bellicosus, [...] gerlazálea, gerla zale dena" Urt III 285. "Qui aime le combat, la guerre"<br />
H. � Aire eta mendi gorek ihardasten aradaz / eta mundua izitzen gerlazale armadaz. EZ Man II 53.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
620
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gerli (L, B ap. A; SP, Lar, H), gerle (Foix ap. Lh). �1. "Pus. Gerlia dario" SP. "Podre" Lar. "Suero, líquido<br />
poco espeso que sale de las heridas" A.<br />
�2. gerle (L-côte ap. A), girli (AN-gip ap. A; Lar, H). "Baba" Lar. "Baba del niño" A. � Idia kolpez erortzen<br />
denian eta gero ahua makhurturik gerlia ta arrapoa ahotik dariola. MarLi 266. Ahotik gerlia dariola. Ib. 263.<br />
�3. (BN ap. A; VocBN, H). "Gomme" Dv. "2.º zumo, líquido que sale imperceptiblemente de un árbol o de un<br />
fruto. [...] 4.º goma" A. � Igitariek igitaiak muntegian garbitu zituten gerlia kentzeko. 'Gomme'. Or Mi 40. �<br />
Illea ebaki ta gerlia aztarrenatu; bikiak bestek ez omen diñate gerli bera. Or QA 45.<br />
�4. "(L, S), legaña" A.<br />
- GERLI-BIDE. "Conduits salivaires, girlibideak" T-L.<br />
- GERLI-JARIO. "Babeo, girli-jarioa" Lar. "Girli-iarioa. 1. écoulement de bave. 2. baveux" H.<br />
- GERLI-OIHAL. "Girli-oihala, bavette, linge pour recevoir la bave" H.<br />
gerlinga. v. garlinga.<br />
gerlingin. "Catapulta, [...] alkaboza, gerlingiña" Urt IV 296.<br />
gerlitsu. �1. "1. qui est plein de pus. 2. qui est de nature à en produire" H. � gerletsu. "Séreux" T-L. �2. (BN<br />
ap. A; Dv). Gomoso. �3. girlitsu. "Qui jette beaucoup de bave" H.<br />
gerlitu (H), gerliatu (Lar). �1. "Podrecerse, hacerse podre" Lar. "Devenir purulent; jeter du pus" H (que corrige<br />
sobre gerlia-). �2. girliatu (Lar, H). "Babosear" Lar.<br />
gerlitza. "Amas de pus" H.<br />
gerlos. � Guerrero, marcial. � Eztelarik [...] gerlan eta gerlako gauzetan halaber gerlosagorik. ES 399.<br />
gerloski. v. garloski.<br />
german. � Germano. � German zaharren sinestean. Mde Pr 372 (v. tbn. 207). � (Antepuesto a un sust.). �<br />
German gizeli batzu. Mde Pr 248. � Alemán. � La Motte-Fouqué German idazlearen kondaira. Mde Pr 270 (v.<br />
tbn. 311).<br />
germanara. � Lengua germánica. � Baltara eta Slaviara, Germanara. Mde Pr 211. Ipar-germanarazko<br />
hizkelkiak. Ib. 208.<br />
germaniar, germandar. � Germano. � Germandarren mitologian. JMB LEItz 96. Germaniarren gandik<br />
Europako legorra zaintzeko. Mde Pr 248. Naiz germandar, naiz galitar. Ibiñ Virgil 33n. � + jermaniar.<br />
Alemán. � Zeñek libradu Austriar eta Jermaniarrak / artu zituen ainbeste tunda latzetatik? AB AmaE 436.<br />
Poltergeist-ezko gertariak ("iratxo zarategile" esan nai du germaniar hitz horrek). Mde Pr 337.<br />
germaniko. � Germánico. � Herri germanikoen ahozko literatura. MEIG IV 62.<br />
germanotasun. � Germanicidad, carácter germánico. � Egungo ingelesaren germanotasuna zalantzan jartzen<br />
dutenak. In MEIG VI 29.<br />
gernu (AN, L, B, BN; SP, Urt III 422, Lar, Dv, H, VocB), garnu (V; Lar Sup, Añ, H). Ref.: A (gernu, garnu);<br />
Bon-Ond 140; Izeta BHizt. � Orina. � Emazte baten gernuaz eta ur-isuriaz. Ax 409 (V 267). Idiaren gernu<br />
bera. Mong 591. Haren gernuak usain gaiztoa du. Ib. 589. Etzen [...] harrasiari gernua ixurtzen duenik<br />
geldituko. Dv 1 Sam 25, 34 (Ol pix-egillerik). Gernua da abereek heian ixurtzen duten ura. Dv Lab 166s. Astogarnua.<br />
Azc PB 78. Igortzen omen zakoten beren gernu (urine) zikina. JE Bur 14. Sagardoak [...] gernua edo<br />
usuria eragiten du. Ayerb EEs 1916, 15. Gernua nolako duzu? FIr 160. Gernua aztertu arazi nion. Lab EEguna<br />
67. Gernua (pixa) garbitzeko. Or Eus 59. En DFrec hay 2 ejs. de gernu. v. tbn. Arti MaldanB 208. Garnu: Osk<br />
Kurl 106. Erkiag BatB 36.<br />
- GERNU-HARRI. "Urolithe" T-L.<br />
- GERNU-BELAR (AN-larr ap. VocNav). Hierba de efectos beneficiosos para la vejiga.<br />
- GERNU-DEBEKU (AN-5vill, L, B; Dv). Ref.: A; Izeta BHizt; Gte Erd 264. Retención de orina. "Gernu<br />
debekutik operatu dute (AN-5vill)" Gte Erd 264 (s.v. prostatatik; en otras zonas txixakotik).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
621
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GERNU EGIN (garnu e. Añ). Orinar. "Mear" Añ. � Utziozu [abreari] gernu egitera. Volt 157. Ur emaiten<br />
duela [mandoak osinari] gernu egitean. O Pr 643.<br />
- GERNU-ERAGILE. "Diurético" Lar.<br />
- GERNU-ETXOLA. "Vespasienne" T-L.<br />
- GERNU-JARIO. "Gernu iarioa, polyurie, incontenence d'urine" H s.v. iarioa. "Polyurie" T-L.<br />
- GERNU-ONGARRI. Abono a base de orina. � Gainetik ematea ongarri xehea edo gernu-ongarria. Dv Lab<br />
205.<br />
- GERNU-ONTZI (garnu- V ap. A), GERNUNTZI (Dv � A). Vejiga urinaria. � Pusigia edo garnu-onzija. Mg<br />
PAb 87.<br />
- GERNU-TUTU (L ap. Lh; T-L). "Urètre" Lh (s.v. tutu) y T-L.<br />
- GERNU-ZIRI. "Candelilla, calita que abre la vía de la orina" Lar.<br />
- GERNU-ZORRO. "Vessie" T-L.<br />
- GERNU-ZULO. "Purot, minda-zilo, gernu-zilo" T-L.<br />
gernukara. "Urineux" Dv. "Gernukarako, urineux" Ib.<br />
gernuntzi. v. GERNU-ONTZI.<br />
gernura (H), garnura (Lar, H). � Orina.<br />
gernuratu (H), garnuratu (Chaho). � Orinar.<br />
gernutu (Lar, Añ, H), garnuatu (Añ). � "Orinar" Lar y Añ.<br />
gernuztatu. "Comictus, [...] gernuztatua, gernuztaturikakoa" Urt IV 432.<br />
gero (gral.; Lcc, Volt 49, Mic 6v, SP, Ht VocGr 428, Lar, Añ, Lecl, VocBN, Gèze, Dv, H). Ref.: A; Etxba Eib;<br />
Bon-Ond 171; Lrq /géo/; Holmer ApuntV; Elexp Berg; Gte Erd 31, 238. �1. Después, luego, más tarde. � Tr.<br />
General en todas las épocas y dialectos. En DFrec hay 2088 ejs., más 78 como sustantivo. � Ni lehenik eta gero<br />
amoros oro galdu da. E 223. Gero berriz has zedin irakasten itsas bazterrean. Lç Mc 4, 1. Oi bear leuke / efini<br />
korrejidurik / lenaengo, ta gero juzgadu. Lazarraga 1195r. Eroan ditu ango jauna eta andrea, / bata leen, gero<br />
bestea (Milia de Lastur). TAV 3.1.5, 76. Gero errezadu bear dogu. Bet 4. Nola gero erranen baita. Ber Trat 98v.<br />
Igra]z[ria ekarri beza leen; gero guziok aita orri eragingo diogu (Azpeitia, 1622). ConTAV 5.2.9, 124. Barkha<br />
hunen burjesa duk ene Aita eternoa, / ni nauk gero buruzagi haren hurrenekoa. EZ Man I 30. Orai<br />
perseberantziaren donua eta gero azken finean arimen salbamendua. Ax 473 (V 306). Eztezan gero ediren<br />
sobera pena eta difikultate. Tt Arima 68. Gero burreuek haren salan / billuzirik azotatu. Gç 85. Besa berak nola<br />
jakan / leen da gero etorri. BBizk 1. Zer heltü zen gero? Bp II 71. Eskuarak bere lehenbiziko mendean, eta gero<br />
ondoan ere beharren zituenak. ES 101. Oraiñ zillar, gero urrekolore dutenak. Lar SAgust 9. Gero jinen diren<br />
gaizetzaz [...] alagrantzia hartzia. Mst III 30, 2. Bein Loiolan, gero Madrillen. Mb IArg I 51. Askok au gero<br />
juramentuaz seguratu zuten. Cb Just 23. Gero mintzatu zitzaion Sauli hunela. Lg I 289. Geró izatekó bizitza<br />
sekulákoa. LE Prog 126. Zeinbat esankizun geldituko dira gero kezkia emongo dabeenak? Mg CO 6. Emendik<br />
etorri zan gero Noeren aserrea. AA III 376. Bainan gero, Jainkoari osoki eman zitzaionean. Dh 191. Gero aur<br />
bat artu eta erdian ipiñi zien. Lard 409. Belhaunikatzen zen gero, eta oren osoak belhauniko iragaiten zituen.<br />
Laph 191. Sentimentuz sei gautan len egin ezarren, / gero aste osoa ein eban lo baten. AB AmaE 302.<br />
Napoleserat eta gero Malthako islarat joaiteko geian. Ip Hil 10. Urpean orain da aizean gero. Ag Kr 31.<br />
Berehala behar dauztatzue laburtu eta gero antolatu. Barb Sup 43. Gero, [...] horra hila eta ehortzetaliarrak<br />
eraisten Athoro gainetik. Const 30. Jainkoa zan aurrena, gero Euskalerria. Or SCruz 15. Gero? Hotz ez denean,<br />
bero. Zerb GH 1936, 224. Etxe banakak; gero, bata bestearen urrengo, lerrokada luzeetan. Erkiag BatB 125s.<br />
Beste misionest batzu, gero, urrunago joan ahal ziten. Ardoy SFran 317. Asi zaite mukizu auei bidea erakusten,<br />
gero lotsagabekeriak jasotzeko. NEtx LBB 139. Maizago eta ugariago hasiera hartan gero baino. MEIG VI 77.<br />
�2. (Gèze, H). (Precedido de part. más instr.). Después de. "(Conj.) après que" Gèze. v. ezkero. � Tr.<br />
Documentado por primera vez en Dechepare; su uso casi desaparece desde mediados del s. XVII (v. infra<br />
GEROZ (c)), para revitalizarse desde aprox. 1930, en autores meridionales, gralmte. guipuzcoanos. Encontramos<br />
-az gero en una canción vizcaína del s. XVII y en Gamiz. � Bizi eta hilez gero. E 89. Ezkonketako edadea deut,<br />
/ ogei urtean elduzkero. Lazarraga 1190r. Zure begiok eskusizkero / banago katigaturik. Ib. 1171r. Gure anaia<br />
eginez gero (Pamplona, 1609). TAV 3.1.20, 113. Hitzak erranez gero. Mat 131. Kalizan ardoa konsagratus gero.<br />
Ber Trat 8v. Ezen eztu ahantziren deusik adituz gero. EZ Man I 134. Behin aztura hartuz gero, trebatuz gero,<br />
anhitz gauza egiten da. Ax 91 (V 62). Hura galduz gero zertako / hemen, ala gaitz-beha nago? O Po 48. Ikusiaz<br />
gero zeu, ene eguzkia. (Canción vizcaína citada por Oihenart). ConTAV 5.1.3, 86. Halako gaitzari garaituz gero.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 622<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
SP Imit III 53, 3 (Mst garhaitüz [...] geroz, Echve y Pi ezkero). Ondo refreskatuaz gero / ifini jukatzera. Gamiz<br />
228. Nekhatuz gero hoiñbertze. Gy 153. Erdi beino lein, erditian eta erdiz gero. CatR 11 (CatAe 10 erdias geros,<br />
CatSal 11 erdiz geroz). Irakatsiz gero eitzi dei bordalgiua. Mdg 143. Oharpen hau idazten hasiz gero. Mde Pr<br />
187. Hura igaranez gero. Arti Tobera 262. Ni illez gero. Vill Jaink 87. Izena aipatuz gero, zertarako besterik<br />
esan? MEIG II 125. v. tbn. FIr 185. Ldi BB 30. TAg Uzt 17. Etxde JJ 48. Osk Kurl 83.<br />
� Si, en caso de. "Munduan barna ibilliz gero, anitz ikasi liteke (V-m, G-azp, B)" Gte Erd 136. � Ordea,<br />
prometatuz gero obligatzen dute konseillu hauk? Mat 151. Uste baitugu, izena jakinez gero, gauzaren izana ere<br />
ezagutzen dugula. Mde Pr 372. Au da ordena, onartuz gero, nai ta naiez Ordenatzaillea onartu bear. Vill Jaink<br />
182. Arduraz landuz gero nai dukezunera erakarriko dituzu. Ibiñ Virgil 83. Literatura aldetik begiratuz gero.<br />
MEIG III 147.<br />
� (Con una forma conjugada). � Piarres ezkondu zanez gero. Etxde JJ 117. Beingoan lurrean tinkatu ta aizeak<br />
ere egari ditutenez gero. Ibiñ Virgil 90.<br />
� (SP). (No precedido de vb.). Después de, desde. � Egundaiñoz gero. Ax 6 (V 3). Iru illabetez gero. Aran SIgn<br />
86. Ogei eta bat segundoz gero. Tx B I 190. Iru urtez-gero. Ldi IL 135. Euriz-gero dakuskun zeru-arte diña.<br />
Laux AB 31. Amabost arraun-ukaldiz gero. Or Eus 398. Ezpai zitun aurreko igandeaz gero ikusi. TAg Uzt 235.<br />
Zortzigarrengo gizaldiz gero. Basarri 8. Aurtzaroz gero. Zait Plat 90. Izerdiz, malkoz, nekeaz gero, / ur eta<br />
zugaitz-unea. Gand Elorri 167. Ile batzuz gero. Osk Kurl 38. Arakistainez gero, zurrumurru zital bat barreatu<br />
da. MEIG III 44.<br />
� (Precedido de -raz). Una vez llegado a; una vez que. � Eta hartaraz gero emaztea ere komunzki airatzen [...]<br />
da. Ax 350 (V 232). Zergatik hala bere meneraz gero etzituen bere etsai Argiboak desegin? Ib. 29 (V 17). Haren<br />
gainean lazatzeraz gero, deus onik eztiteke izan gutaz. Dh 49. <strong>Fe</strong>de oneraz gero. Gy 62. Maiatziaraz gero. Mdg<br />
138. Horretaraz gero, ordea, murritzagorik ere hel daiteke belarrietara. MEIG VI 140.<br />
� (V-arr-gip, G-azp, AN-gip, B ap. Gte Erd 238 y 136). (Precedido de participio más (e)ta). Después de. � Tr.<br />
Usado al Sur desde Lazarraga, es de uso frecuente entre los vizcaínos, y algo menos usual, y más tardío, en los<br />
guipuzcoanos. A menudo ta aparece escrito unido al participio precedente. � Eben atseden eta gero / joan<br />
zatezke, kaballero. Lazarraga (B) 1201vb. Etorri zanean Ama Birjinari bein agur eginta gero berrionak ematera.<br />
CatBurg 25. Zartu ta gero. Mb IArg II 271. Aita gurea esan ta gero. Cb CatV 109. Egin da gero. Mg CO 248.<br />
Elexakoak artu ta gero. Añ EL 2 61. Alderdi au guzia ibillita gero, Jerusalenera itzuli zan. Lard 502. Urteak<br />
igarota gero. Aran SIgn 54. Zeure egikerak eskini eta gero. Itz Azald 203. Jai egun guztia igaro ta gero, biotza<br />
gosean eroian etxera. Ag Kr 58. Gau baten, apalduta gero. Kk Ab I 103. Il ta gero. Ldi IL 154. Itxaso t'antzira<br />
ikusi ta gero. Or Poem 525. Arrangura-unea gainditu ta gero. Erkiag Arran 93. Larogeitamar kilometro trenean<br />
ibillita gero. Anab Aprika 35. Itxaroten egon da gero. Alzola Atalak 121. Elizakoa eginda gero. NEtx LBB 46.<br />
Marinelek eta kanta zitzaten, buruz ikasi eta gero. MEIG IV 65.<br />
� (Precedido de ablativo). � Aurreko gauerdiko amabietatik gero. Itz Azald 161.<br />
�3. (G-azp, AN-gip, B, BN-lab ap. Gte Erd 135; SP, Gèze). Ya que. "Naizenaz gero, puisque je suis" SP.<br />
"Puisque" Gèze. v. ezkero (3). � Tr. Documentado al Norte en los ss. XVI y XVII, más tarde es muy escaso<br />
hasta aprox. 1930; a partir de ésta época se encuentra en autores guipuzcoanos y alto-navarros. En éstos la forma<br />
usual es -(e)nez gero, frente a -(e)naz gero de los septentrionales. En Dechepare, Lazarraga y Etcheberri de<br />
Ziburu (Man I 137) y Harizmendi hay además ejs. sin instrumental. � Haren ama ziren gero. E 77. Ene penea<br />
dakusun gero, / arren, berba bat esazu. Lazarraga 1143r. Ezin ase zenaz gero odol presunarenaz. EZ Man I 107.<br />
Guztiok zaraten gero / Kristoren adiskide. Hm 192. Hartan barrena garbitasun guziko ithurria hain maiz<br />
sartzen denaz gero. SP Imit IV 11, 6. Hire ogia denaz gero. Gç 109. Denaz gero hazkarrago / higuiñtza bera ere<br />
baiño. Gy 131. Dakizunez gero munduan gizon geiago ere badirala. Arr GB 80. Aren bila zabiltzanez gero. FIr<br />
149. Aoa zabaldu zutenez gero. Ldi IL 67. Aldendu bear dedala esan didazuenez gero. TAg Uzt 124. Egiteko<br />
baduzunaz gero. Mde Pr 107. Zeru-lurrak betetzen dituzunez gero, al zaitute idukitzen? Or Aitork 11. Ain zaldun<br />
ibiltari jatorra danez-gero. Berron Kijote 170. Formaz ari garenez gero. MEIG VII 99.<br />
�4. (V-gip, L, S; SP, Arch VocGr, Gèze, Dv, H). Ref.: A; Elexp Berg. (Sust.). Futuro. "Suite, avenir" Gèze.<br />
"Nihork ez dezake geroaz ihardets" Dv. "Geroan dit ene untsa izateko ustea (Sc), tengo en el porvenir la idea de<br />
tener mis caudales" A. "Geroak erranen du, el tiempo lo dirá (L)" A EY III 342. Cf. infra GEROAN. � Zeure<br />
gero hartara laster egiten duzu. Ax 125s (V 83). Geroak, bego. Saug 47. So eztagoena geroari, deiez dauko<br />
goseari. O Pr 407. Ez fida banoki geroaren gainean. SP Imit II 9, 4. Zeren ez bai dakit gerorik izanen dudan.<br />
Brtc 180. Lehen hori iragana / berriz ez itzultzeko / eta gero-ren mentura / ez da gure meneko. Monho 104.<br />
Badakitza orai eta geroa. Hb Egia 13. Geroaren jakitia. Ip Hil 144. Geroak ekarri behar duena dekarla. HU<br />
Aurp 221. Geroak erranen nork eginen duen amor. JE Bur 116. Gaztia ez dü geruak izitzen. Const 25. Osuan<br />
baña nago, nai oneitan Jauna? / Geruan...? Joko auxe jokatu biarra. "En el Después?". Laux BBa 130. Auzi au<br />
geroak ebakiko du. Ldi IL 111. Geroari jaramon barik. Eguzk GizAuz 160. Geroa, alferraren leloa. Zerb GH<br />
1936, 224. Lena, oraiña ta geroa. Or Aitork 324. Erri baten geroa. Vill Jaink 161. Hire geroaren jabe haiz. Larz<br />
Iru 104. Geroari, mundu huntako geroari buruz. Ardoy SFran 309. Gerorik gabeko asmoa. Ugalde in MEIG IX<br />
55. Hizkuntzaren legeak [...] ez daude geroan, aldi igaroan baizik. MIH 85.<br />
v. tbn. Gy 16. CatS 2. Zby RIEV 1909, 228. Arb Igand 37. Azc PB 159. StPierre 38. Barb Sup 76. Ox 67.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
623
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Etcham 127. Iratz 132. Zait Sof 194. Mde Pr 327. Etxde JJ 35. Zerb Azk 85. Txill Let 94. JEtchep 61. Erkiag<br />
BatB 119. Osk Kurl 16. BEnb NereA 238. Matx Gazt 82. NEtx LBB 232. Uzt Sas 184. Xa Odol 13. Azurm HitzB<br />
45. Casve SGrazi 170.<br />
� "Suceder, geroa artu" Añ. Cf. gerartu.<br />
�5. (gral.; Añ). Ref.: A; Asp Leiz2; Gte Erd 204, 282. "Pero, con interrogante, riñendo, reprendiendo, bai,<br />
ostera, gero" Añ. "Te advierto que. Hay una fórmula popular para responder a quien abusa del gero en esta<br />
tercera acepción. --Gero... --Otz eztana, bero (Vc)" A. "Etorri gero! a ver si vienes... (porque si no...)" Asp<br />
Leiz2. "E! ia gero! (G-azp), kontuz gero! (AN-5vill), begira, gero! (G-azp, AN-gip), ez gero erori! (G-azp, ANgip),<br />
joko zaitut, gero (G-azp, AN-gip)" Gte Erd 204. � Ez gero nere ondoren ibilli, asko ibilli oi diran bezala.<br />
AA II 185. Kontu gero... Echag 224. Ara gero... emen esan bear dituk ire faltak konfesoreari bezela. Sor Bar 56.<br />
Kontuz artu gero. Urruz Urz 31. Kose Kusto, gero biyar gero ezaix etorriko gero Ipestarrera. A BGuzur 111.<br />
Kontu gero nerekin, bestela... Iraola 65. Ez nuk gero batere trenpian hire ihakintzak yasaiteko. Zub 50. Begi-<br />
Txikiya, gezurrak dirala / ez gero oiek pensatu. Tx B I 233. Begira, gero! Or Mi 104. Berriketa gutxi gero neri.<br />
Alz Burr 21. Asto huni ez gero erran, othoi: Lanari, ene astoa! "De grâce, n'allez paas dire à cet âne". Barb Leg<br />
65. Buruba erdibi egingo dauat nik, gero! Otx 146. Ez, gero, begiei ta zeuen naikundeari geiegi siñets! Ldi IL<br />
52. Esan dizudalako ez gero arritu. Ir YKBiz 62. Biar bertantxe bear det, gero [...], zure erantzuna. TAg Uzt 62.<br />
Lepoa bihurtzen deat gero! Zerb Azk 40. Alperra, ez gero gabe onera etorri. Anab Poli 114. Ez etorri gero bat<br />
edo bati bizkarra berotu barik! Bilbao IpuiB 56. Khontuz gero Bilbon galdu barik! Osk Kurl 82. Ez nezakela<br />
kexaraz gero! Larz Iru 90. Baña neurritik kanpora / ez gero emen asi. Uzt Noiz 32. Sarrera debekaturik dago:<br />
kontu gero! MEIG IX 102.<br />
v. tbn. Xe 238. Ill Pill 16. Inza Azalp 23. Lab EEguna 83. Lek EunD 28. Munita 115. JAIraz Bizia 119. Etxde<br />
AlosT 50. SM Zirik 56. NEtx LBB 93.<br />
�6. Pues (en oraciones interrogativas). "¿Pues que?, zer bada?, zer gero?" Añ. � Egia da; eta zer da gero? HU<br />
Zez 72. Zein da Anjel ori geo? Ag Kr 33. Ze kartzela gero? Kk Ab I 17. Zer da gero? StPierre 11. Zer gero? Alz<br />
Ram 31. Gatzez ala altzeiruz, zer da gero? Lf Murtuts 23. Hain errukarri ote zen gero? Mde Pr 184. Ba al<br />
dakigu, gero, ezer ontan? NEtx Antz 14. Zer dakizula zuk, gero, guk eztakigunik? Erkiag Arran 142. Zoratu egin<br />
ete yako gero? Bilbao IpuiB 22. Mistiku al da gero? Or in Gazt MusIx 36. Maitasunak ba ote duke iñoiz<br />
neurririk gero? Ibiñ Virgil 35. Nork, gero, jauna? Berron Kijote 210. Zinemak, ixpilu (zeren ixpilu gero?)<br />
izateari utzirik. MEIG I 170. v. tbn. Barb Sup 7. Anab Poli 129. Akes Ipiñ 34.<br />
�7. Ciertamente (usado grlmte. en oraciones exclamativas). "Orrek asko daki gero!!, ¡¡cuidado que sabe mucho<br />
ése!! (Vc)" A EY III 271. � Arrritzeko gauza da gero. Apaol 28. Segura zuten, eta zalu gero... berenen aditzea!<br />
HU Aurp 113. Guzurra dirudi gero. Ag AL 65. Andie da gero! Kk Ab I 71. Geldi-geldi! Geu be gixonak gara<br />
gero! Ib. 82. Ez da gero batre gaizki toki hau! Barb Sup 159. Ez naiz gero ni asko arritu. Basarri 140. Ederrak<br />
gero! Arti Tobera 269. Goiko erloju ori zuzen dabil, gero! Vill Jaink 40. Ez dakizu zuk gitxi, gero! Erkiag BatB<br />
72. Bethi erran dut gero! Larz Iru 120. Makurra, gero, nere zoria! NEtx LBB 116. Are gutxiago egilea -nolakoa,<br />
gero!-- hilik dagoenean. MIH 171.<br />
v. tbn. Alz Ram 37. Muj PAm 8. Altuna 15. Lf Murtuts 27. Etxde AlosT 15. Mde Pr 73. Bilbao IpuiB 175.<br />
JEtchep 98. Osk Kurl 107. Uzt Sas 349. Berron Kijote 213.<br />
- HANDIK GEROETARA ERE. Todavía, también más tarde. � Kaleetan ez ebillen ez, lagun andirik. Baiña<br />
andik geroetara bere, gabontz, mozolo ta saguzar banakaren batzuk ba ebiltzan ibili. Erkiag Arran 49.<br />
- HANDIK GERORA, H. GEROETARA, H. GEROETAN. A partir de entonces; después. � Eta andik gerora<br />
jendia juaten zan bata bestiaren leian ugarte artara. Bv AsL 84. Andik geroetan, zerbait obeto ei egoan. Erkiag<br />
Arran 158. Eta andik geroetara, Txanton ire aita laztanak esan yeustanan euk asmau eikeana. Ib. 108.<br />
Biajantiak alde-ta andik gerora be ziñuan berekautan. SM Zirik 115. Andik gerora, artu ditu burdiñakiok beste<br />
txatarreru batek. Erkiag BatB 154.<br />
- HANDIK GEROXEAGO. Al poco tiempo. � Andik geroxeago etorri ziran Eleizara. Ub 101. Andik<br />
geroxeago [...] begiratokian ipinten ziarduela. Aran SIgn 57. Andik geroxeago, Zumaiako lekaimetxe batera<br />
joan zan. TAg Uzt 315.<br />
- HAU DELA GERO. "(S, Eskual 1352), et puis... voilà" Lh.<br />
- GEROAGO (V-ger-arr-gip, G-azp-goi, AN-gip; Lar, Añ, Dv, H). Ref.: Etxba Eib; Holmer ApuntV; Gte Erd 31.<br />
a) Más tarde. "Posteriormente" Lar y Añ. � Tr. Documentado al Sur desde Capanaga (precedido de baino, v.<br />
infra); al Norte no lo encontramos hasta dos siglos más tarde (cf. sin embargo en la expr. geroago (eta) ...-ago,<br />
usada ya por Leiçarraga, o geroagoko en Haramburu). � Mutillak geroago aparte dijoazela. Cb Eg III 362.<br />
Etorri zan geroago Apostolo onen aurrera Safira. Mg CC 120. Geroago jaioa banaiz. VMg 2. Geroago eman<br />
zuan amar Aginteen legea. AA II 104. Ta geroago / dator bina yatera. Zav Fab RIEV 1909, 28. Gure zikoitza<br />
zenean geroago haratu. Gy 88. Geroago esango dan bezala. Lard 506. Hastean abarra zinduen; gero phaldoa,<br />
geroago zur meharrak. Dv Lab 332. Ber gisan geroago Anna d'Autrixak. Ip Hil 24. Orreik gauzok geroago<br />
erabagitekoak zirean. Ag Kr 200. Geroago itz egiten zien Patriarka eta Profetai. Goñi 95. Orain ez, geroago.<br />
Alz Ram 81. Geroago artalde baten yabea bilakatua. Zub 65. Gero beste batera, ta geruago aragoko batera.<br />
Otx 91. Beste bide bat asmatu nai izan da geroago. Ldi IL 138. Gerogo... lotsaren zizta. Or Eus 399. Geroago<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
624
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ethorri ziren patriarkak. Zerb IxtS 13. Geroago aztertzeko utziak. Zait Plat 147. Geroago aaztu nebana. Gand<br />
Elorri 71. Geroago bizi geranok, mendeen sail luzeagoa ezagutzen dugunok. Vill Jaink 178. An artu, ona ekarri<br />
ta geroago ara sakabanatu. Erkiag BatB 154. Geroago agertu zitzaigun bete betean. MIH 291.<br />
v. tbn. JJMg BasEsc 118. Laph 109. Arr GB 148. Sor Bar 71. Bv AsL 158. Elzb PAd 6. Azc PB 279. Itz Azald<br />
79. Echta Jos 196. Kk Ab I 86. KIkV 52. KIkG 34. Inza Azalp 28. Lab EEguna 103. Laux BBa 142. Ir YKBiz 109.<br />
JMB ELG 119. Eguzk GizAuz 8. Zait Sof 118. Munita 65. Etxde JJ 270. Mde Pr 234. Bilbao IpuiB 257. Akes<br />
Ipiñ 8. Arti Ipuin 58. Anab Aprika 62. Onaind in Gazt MusIx 146. Ibiñ Virgil 49. Xa EzinB 49.<br />
� (Con término de comparación explícito, o con cuantificador). "Poco después, zerbait geroago" Lar y Añ.<br />
"Amabost egun geroago etorri zan (V-arr-gip, G-azp-goi, AN-gip)" Gte Erd 42. "30 segundo geroago [heldu]<br />
(V-arr-m)" Ib. 279s. � Tr. Muy poco usado al Norte. El cuantificador aparece en caso instrumental en Iztueta,<br />
Lardizabal, Duvoisin, Zabala (Gabon 92), D. Aguirre (Kr 62), Orixe y T. Aguirre (Uzt 79). � Nai eguerdia baño<br />
leenago edo geroago. Cap 58. Gizonaren laguntzarik orduraño eta askoz geroago ere artu bageko aitzondo<br />
ezadetsu oetan. Izt C 2. Era onetan bi milla urtez geroago ere zirauan. Lard 21. Belhar meta, batzuetan<br />
laugarren eguneko, bertze batzuez hainitzez geroago, berotuko da hainbertze, non eskuak meta barnean ezin<br />
iharduki baitezake. Dv Lab 126. Geiena loratu zan kazkarabarra bañan geruago. Sor Bar 29. Ordu bete<br />
geroago izango zan. Ag AL 62. Zerbait geroago, arrigarrizkoak zirean aizearen inddarra ta itxasoaren aserrea.<br />
Echta Jos 80. Egun batzuk geruago juan zan bere errira. Kk Ab I 75. Ogei kolpez gerogo itzuli da Uitzi. Or Eus<br />
149. Hilurrena bera agertzen zaio, hil ordu berean edo, zenbait aldiz, ordu edo egun batzu geroago. Mde Pr<br />
340s. Bi urte geroago agertu zen liburu bat. Zerb Azk 59. Zergatik [...] ain geroago artaz zerbait egin? "Tanto<br />
post [...] aliquid ex ea facere". Or Aitork 160. Jaio ere, ordu erdi bat geroago egingo intzan i. NEtx Antz 17.<br />
Ordu erdi geroago [...] ibiltalditxo bat egitera urten eben. Bilbao IpuiB 102. Au baiño geroago asiak. Vill Jaink<br />
10. Tesis delakoa zortzi urtez geroago [...] aurkeztu nuen. MIH 368.<br />
v. tbn. Apaol 80. Itz Azald 161. A Ardi 85. Eguzk GizAuz 68. Etxde AlosT 19. Zait Plat 8. Osk Kurl 98. Ibiñ<br />
Virgil 33n. Alzola Atalak 148.<br />
� (Precedido de ablativo). � Etorri jakon santubari arik geruago. Mg CO 172. Gauerditik ordu batzuk geroago.<br />
Itz Azald 162. Andik geroago zabaldu zan [...] yazoera ori. Kk Ab II 166.<br />
� (Precedido de part. más (e)ta). � Zartu ta geroago / bertsoetan asi. EusJok II 132. Aitagandik jakin eta urte<br />
batzuk geroago. Alzola Atalak 148.<br />
� Zeinbat geroago / ainbat eukan gorputzak / indar gitxiago. Azc PB 283.<br />
b) (H). Posterior. � Dator Aita eta Semiagandik, eta alanbere ezta txikijago, ez geruago, ez gastiago eurak<br />
baño. Astar I 97.<br />
- GEROAGOAN (Dv (G)). "Plus tard, dans la suite" Dv. � Asieran erraza dana, gatxa dala geruaguan. Mg CO<br />
113. On Franzisko Mendozakoa, geroagoan [...] Kardenal izan zana. Aran SIgn 61. Malentxo moja sartu zanetik<br />
amabost egun geroagoan gaude. Ag G 350. Ariotarrak ere --geroagoan beintzat-- [...] jainkoizuntzat eduki<br />
zuten. JMB ELG 76. Galdetzen du geroagoan sar litekeenez. Mde Pr 102. Naio nuen etorri / balitz geroguan.<br />
Uzt Sas 193.<br />
- GEROAGO BAINO GEROAGO ...-AGO. Cada vez más. � Geruago baino geruago txaarrago izango da. fB<br />
Ic I 4.<br />
- GEROAGO ERE. a) En lo sucesivo también. � Geruago bere izango da denporia isteko. JJMg BasEsc 162s.<br />
Geroago be olako langille-batzak [gremioak] izan dira ta gaur be badagoz. Eguzk GizAuz 80. Eta geroago ere<br />
maiz berritzen da gugan lillura au. Vill Jaink 127. � De nuevo. � Geroago ere irten zan. Lard 423. Kapera<br />
hori geroago ere aipatzen dut nik pertsu batzuetan. Xa Odol 88. b) Al final. � Geroago be buruko miñak baño<br />
besterik eztautsala ekarriko. Eguzk GizAuz 49.<br />
- GEROAGO ETA ...-AGO (V, G; H), GEROAGO ...-AGO (Lar, Añ, Lecl). Ref.: A; Gte Erd 63. Cada vez más.<br />
"(De) rocín a ruin, geroago txarrago" Lar y Añ. "Geroago ta urreago, geroago ta urrunago [...] (V-m), fórmulas<br />
que emplean los chicos al buscar cosas ocultas por otros" A EY III 348. v. GERO ETA ...-AGO. � Tr.<br />
Documentado desde Leiçarraga tanto al Norte como al Sur. Con (e)ta no aparece hasta el s. XVIII, aunque desde<br />
esta época es con diferencia la forma más empleada; construcciones sin (e)ta siguen apareciendo en autores<br />
septentrionales y vizcaínos. � Harzazko proposa geroago aitzinago hedatzen zen. Lç Lc 5, 15 (tbn. He y Dv; Ol,<br />
Ker, IBk e IBe gero (e)ta). Geroago fortifikatzenago zen. Lç Act 9, 22. Non geroago urruntzenago, galtzenago<br />
eta errebelatzenago baita. Ax 78 (V 52). Biziko da ene arima / geroago sainduago. Gç 105. Geroago eta<br />
gehiago Jainkoa maitatzera. He Gudu 32. Geroago ta ikara andiago zuen. Cb Eg II 202. Geroago eta<br />
beldurrago zen. Lg I 281. Geroago eta areago. Brtc 179. Bada orregatik ere, aek geroago ta gaiztoago. Ub 71.<br />
Geroago ta estuago zerabillen. Mg CC 182. Geruago errazago esango dituzula. Mg CO 183. Geroago ta<br />
deungeagoak. Añ NekeA 238. Geroago eta geiago gogortzea. AA I 432. Geroago hobeki gogortzerat. Dh 95.<br />
Desamarra zazu geroago eta gehiago. JesBih 448. Geruago ta onbide edo ejenplu geijago. Ur MarIl 100. Egiñ<br />
nahiz geroago / irabazi gizenago. Gy 49. Geroago eta gorroto geiago zion. Lard 34. Geruago eta gozo gütiago.<br />
Ip Dial 49. Itxasoa zan geroago eta asarreago. Apaol 57. Geroago azkarkiago. HU Aurp 149. Gerogo ta<br />
illunago. Or Mi 65. Geroago argalagotuz doa lerroa. JE Ber 93. Alaba bethi geroago eta gaizkiago zoan. Barb<br />
Leg 134. Geruago arrittubago nauko. Otx 153. Etorkizuna geroago ta argiago ikusiaz. Erkiag Arran 160.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
625
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Geroago eta nahastutzenago zitzaizkion. Arti Ipuin 68. Geroago eta gorago aurkitzen gera. Vill Jaink 181.<br />
Geroago ta bizimodu eziñagoa. NEtx LBB 67. Geroago eta zabalduago dator. MEIG IX 122 (en colab. con<br />
NEtx).<br />
v. tbn. Mih 10. LE Prog 112. VMg 62. Dh 65. JJMg BasEsc 225. MarIl XXI. Jaur 143. Bordel 83. It Dial 49. Dv<br />
LEd 131. Arr GB 117. Sor Bar 25. Bv AsL 55. Jnn SBi 9. Elzb PAd 44. Elsb Fram 61. Prop 1893, 100. A BeinB<br />
79. HU Aurp 152. Azc PB 292. Moc Damu 30. Ag AL 107. Mdg 137. Iraola 73. Kk Ab I 21. EusJok 60. Ox 59.<br />
Altuna 36. Alz Ram 104. Enb 107. FIr 138. TAg Uzt 56. Zait Sof 195. Mde Pr 208. Etxde JJ 121. Txill Let 115.<br />
Bilbao IpuiB 147. SM Zirik 7. BEnb NereA 42. MAtx Gazt 21. Ibiñ Virgil 78. Alzola Atalak 42. Etxba Ibilt 477.<br />
Geroago ...-ago: CatLav 363 (V 175). AB AmaE 432. Echta Jos 139. A Ardi 47. Enb 129. Altuna 110. Kk Ab II<br />
17. And AUzta 96.<br />
� (Sin suf.). � Geroago gutituz doazila. JE Bur 46.<br />
- GEROAGOETAN. "En tiempos posteriores" A Morf 668.<br />
- GEROAGOGARRENEAN. Más tarde. "(V, ms.), más adelante, a luego" A. "De allí a un largo rato. Agertu zan<br />
Manu geroagogarrenean eta" Zam Man 41. � Lelengoak esaten dira gauzea ordu berean egin bearra danean;<br />
bigarrenak barriz [eikezu, eikedazu...] geroagogarrenean egin bearko danean. Añ EL 2 7s. Andik muskarren<br />
lurraldera jo eben, eta geruagogarrenian [...] mitxeletienera. Otx 58. Ointxe lepuan, gero sorbaldan, urrenguan<br />
besuan eta geruagogarrenian edo kokotian edo bernan. Ib. 160.<br />
- GEROAGOKO. "Postérieur. Geroagoko egunetan" Dv. � Lehenbiziko harzetik harat [...] geroagoko guziak.<br />
Harb 459. Urrengo ta geroagoko konfesioetan. Mg CC 115. Geruagoko denporetan. Mg CO 100. Bata bestea<br />
baño lenagokoa edo geroagokoa izan baga. Itz Azald 25. Eztirala idatzi eun urte geruagoko euzkeldunentzako.<br />
Kk Ab I 4. Poliri bost urtez geroagokoa ageri. Anab Poli 13. Geroagokoak be ezteudie besterik egin. Akes Ipiñ<br />
27. Geroagokoa baitugu [...] izen ori. Onaind in Gazt MusIx 151. Boskarrena baiño geroagokoa. Ibiñ Virgil 31.<br />
Bere garaiko eta geroagoko beste edozein idazle. MEIG VI 163. v. tbn. Zub 77. Mde Pr 230. Zait Plat 52. Gazt<br />
MusIx 163.<br />
- GEROAGOKOTZAT UTZI. "(He), laisser pour plus tard" Dv.<br />
- GEROAGORAKO. Para más tarde. � Erakutsi oiek esan diteke zuzentzen zirala Jesus bera bizi zan<br />
arterañoko; baña geroagorako ere eman nai izan ziezten. Lard 394. Ezkontza gogorik edo geroagorako<br />
ustantzarik. Echta Jos 48. Ori geroagorako utzi! Zait Sof 198. v. tbn. Bilbao IpuiB 110.<br />
- GEROAGORAT IGORRI. "Renvoyer à plus tard" Dv.<br />
- GEROAGOTXEAGO. "Geróautxiau (V-ger), un poco más tarde" Holmer ApuntV.<br />
- GEROAGOTXO. "Poco después, geroagotxu" Añ.<br />
- GEROAGOTXOAGO. Poco después. � Ezer ezpaitut irabazten dudanik geroagotxoago edanda [edabea]. Zait<br />
Plat 107.<br />
- GEROAK GEROKO. "Egik eginbide dena, geroak geroko, fais ce que dois, advienne que pourra" Dv s.v.<br />
gerorako.<br />
- GEROAN. En lo sucesivo; en el futuro. Cf. supra (4). � Ustez xede onetan, nahiz herriari / geroan kausirazi<br />
orai zer den berri. Hb Esk 104. Ezagut daiteke aratxe bat zer izanen den geroan. Dv Lab 251. Gurekin izanen<br />
dela orai eta geroan ere bai. Jnn SBi 145s. Behin tzarrarendako bazterrerat utzi artzainetarik ez omen zen<br />
bihirik geroan oneratzen. JE Bur 11. Gazte danik bazian geruan azkarki üken zian erraitekuaren hastapena.<br />
Const 38. Ez zitzaion, geroan, holakorik galdatu behar gure Aitaxori! Barb Sup 176. Baitezpadako baitira bethi,<br />
eta izanen geroan. Ox 68. Familia eder bat / geroan hazteko. Etcham 220. Asieran ez-ezen, geroan ere. Or QA<br />
162. Haurra geroan zer bilakatuko zen. Mde HaurB 37. Geroan bere lortuko badot / ondiñokarren jakiñ ez.<br />
BEnb NereA 245. Hala dadila geruan / ondokuen bihotzetan. Casve SGrazi 166. v. tbn. Laux BBa 128. Mde Pr<br />
129. Txill Let 105. � Luego. � Geroxago bigarrena, / geroan hirugarrena. Etcham 203. Geroan, intziri miña.<br />
Or Poem 554.<br />
- GERO ARTE (V-ger-m-gip). Ref.: Etxba Eib; Holmer ApuntV; Gte Erd 157. Hasta luego (fórmula de<br />
despedida). � Gero arte Batista. Sor Bar 58. Agur, gero arte. Ag AL 75. Gizonak, geroarte. A Ardi 48. --Baita,<br />
arrasteira arte ba. --Bai gero arte. Kk Ab II 65. Agur, ba, gero arte. Enb 140. Gero arte orduan. Lab EEguna<br />
114. "Gero arte" esanaz. TAg Uzt 89. Eskarrikasko ta... geroarte. Etxde JJ 34. Agur. Gero arte. Izeta DirG 116.<br />
v. tbn. Moc Damu 26. Iraola 61. Ill Testim 5. Alz Ram 85. NEtx Antz 47. Alzola Atalak 68. Erkiag BatB 181.<br />
� Gero arteko agur bat eginik [...] seme-anaiai. Bv AsL 150.<br />
- GERO ARTEAN (-tien V-ger ap. Holmer ApuntV). Hasta luego (fórmula de despedida). � Eta, gero artean,<br />
esan zion. Cb Just 70. Agur gero artian / bizirik banago. Uzt Sas 357.<br />
- GERO-ASMATZAILE. Adivino. � Parisen bada berrogei eta hirutan hogoi gero-asmatzaile, gutiz gehienak<br />
andreak. Egunaria 1897, 2 (ap. DRA).<br />
- GERO-ASMO. Proyecto para el futuro. � Zuriñeren gero-asmo-lore irukoitzak ere, bata bestearen ondorik<br />
geundu. Erkiag Arran 178.<br />
- GERO BAINO. Cada vez más. � Karraxiak gero baño larritzen ari ziran. Ill Testim 27.<br />
- GERO BAINO GERO ...-AGO (G-azp ap. Gte Erd 63). "Gero baino gero deungago, cada vez peor" A Apend.<br />
� Gero baño gero gogotikago bera maitatzeko. Mb JBDev 252. Gero baño gero ziarduten ots andiagoak egiten.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
626
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Lard 130. Gero baiño gero euskalzaleagotu zaizala. A in Mg PAb (ed. 1899), pról. Medel gero baino gero<br />
ikasgarriago nuen. A Ardi 59. Gero baño gero langille geiago. Eguzk GizAuz 61. Gero-baño-gero egur geiago<br />
bear da. Munita 71.<br />
- GERO DA BIHAR. a) "No hay prisa, tiempo quieren las cosas [...] (V-ger)" A EY III 327. "Con el tiempo se<br />
aclaran las cosas [...] (V-ger)" Ib. 342. b) "Gero duk bihar (BN), menace réfléchi" Lander (ap. DRA).<br />
- GEROEN BATEAN. Después de un tiempo. Cf. geroenean. � Geroen batean / organuak soiñuz / Fuga bat<br />
asten du. "Luego de un rato". Or Poem 517.<br />
- GERO ERE (Lar, Añ, H, A Apend), GERO BERE (Lar, Añ, H). a) Al final. "(Por fin y) postre" Lar. "(Al) fin"<br />
Lar y Añ. "(Al) cabo y al postre" Añ. � Hartu duten plazer oro orduian [erioa dauginian] iragan date; /<br />
bekhatuia gelditzen da penatzeko gero ere. E 87. Trata zazue Iaunaren / Semetxoa emeki, / gero ere sentituren /<br />
du dolorerik aski. EZ Noel 79. Ekharri zenduen, gero ere, behar zen erremedioa. Ax 8 (V 4). Zetabea berri deno<br />
holtzeko, gero ere saguaren hortzeko. O Pr 435 (tbn. en Saug 68). Gero ere mututua ta galdua ibilliko da. Mb<br />
IArg I 243. Gero bere nos edo nos [...] urten eragin deutsagu uriti Lucio Catilina. Mg PAb 214 (VersBasc 12<br />
azkenik). Alperrik dabilzala egun batzubetan; gero bere jausiko diriala. Mg CO 281. Zaute, zaute, gero ere<br />
elkarrekin bizi bear dezue. AA I 604. Gero bere ez dabe ezer atera. Zav Fab RIEV 1907, 532. Gero ere etortzen<br />
da ogeita amar egunak betetzen ziran gaua. Arr May 42. Gero ere, zuen mutill ori Azkarragara badator, etxean<br />
geldituko dira gure puskak. Ag G 37s. Ta gero ere atera zan nik / merezi baño obia. Uzt Sas 204.<br />
v. tbn. Cb EBO 24. Gco I 436. Bordel 139. Alz ST<strong>Fe</strong>r 128. Azc PB 295. Enb 107. Tx B I 113. Markiegi in Ldi IL<br />
9. Munita 69. Gero bere: Astar II 135.<br />
b) Ciertamente. � Gero ere eskerra du itzultzeko presunak / zeñak ez baititu urtan akhabatzen egunak. EZ Man<br />
II 157. Alaintso! gero ere errain die mutikoek balakatzen utela, hainbeste floka, xingola, edergailu eta yauntzi<br />
ederrekin. Zub 105. Zer gauza gero ere! Or QA 198. Zer dio, gero ere, begi-iduri ori galtzea, entzun-iduriz edo<br />
bestez gogoratzen badugu? Ib. 136. Sosa... Sosa... ez gituk gero ere goseak hilen. JEtchep 81. Badu iturrixka<br />
hunek gero ere zonbait basur botarik, ur garbi ixurtzen hasi artean. Xa Odol 37. � Gero ere ostatu ttipi zonbait<br />
baditake ospitale inguru hortan? JEtchep 82.<br />
c) En lo sucesivo también. "Gero ere horrela egingo dute horiek (AN-gip-5vill)" Gte Erd 271. � Burdin hekin<br />
seinaleak gero ere egonen dira ene oinetan. SP Phil 308 (He 309 oraino). Jaungoikoaren izketa Paradisuan, ta<br />
gero ere, Hebreoz izandu zala. Cb EBO 6. Neskatillatan garbi ta honestia izan dana gero bere garbi ta leijala oi<br />
da. JJMg BasEsc 123. Arbola zer haizeri baitzagoen xerthatzean, gero ere haize berari egon behar da. Dv Lab<br />
382. Jardun zuan gero ere ttunttun jotzen. Mok 7. Aurtzaroan eta gero ere. Or QA 46. Etzuela gero ere lan onik<br />
eginen. "À l'avenir". Ardoy SFran 129. Hortara zuzendu zituen gero ere bere ahaleginak. MEIG VIII 70.<br />
v. tbn. Mb IArg I 94. Hb Esk 179. Lard 261. Laph 84. ChantP 104. Zab Gabon 53. Jnn SBi 17. Echta Jos 240.<br />
Ag G 247. EusJok 24. Kk Ab I 21. Inza Azalp 90. Munita 109. Zerb Azk 78. Zait Plat 10. JEtchep 73. And AUzta<br />
89. BEnb NereA 195. Gazt MusIx 8. AIr in Izeta DirG 13. Larz Iru 66. Xa Odol 123. Mattin ib. 337.<br />
� De nuevo. � Direnak oro aurretik ere izan dira eta gero ere itzuliko dira. Mde Pr 328. Gero be miñak<br />
altxatuko deust. "De nuevo". Gand Elorri 164. Gero ere joatekoa zala onelako ta alako tokitara. Anab Aprika<br />
30. Hobe duzue lekuan bertan / gero're saiatutzea. Mattin 123.<br />
- GERO ETA ...-AGO (AN-5vill ap. Gte Erd 63). Cada vez más. "Progressivement, gero-ta-gehiago" T-L. Cf.<br />
VocNav: "Después y más, cada vez más (Aézcoa, Estella, Monreal, Romanzado)". v. GEROAGO ETA ...-AGO.<br />
� Tr. Documentado desde mediados del s. XVIII. En vizcaíno sólo encontramos algún ej. moderno. � Emenda<br />
zezan haren populua gero eta gehiago. Lg I 321. Gero eta gehiago umatzen hari dutela. Elzb PAd 64. Gero ta<br />
ejenplo obea emanaz. Arr May 117. Jesusen amodio hori gero eta handiago zohakola. Jnn SBi 79. Urtetik<br />
urtera, gero-ta gutiago. HU Zez 211. Ojuak gero ta alderago. Alz Ram 88. Gero eta urrez ta zilarrez gabeago.<br />
FIr 135. Aren ospea gero ta geiago barreiatzen ziyoan. Ol Lc 5, 15 (Ker, IBk e IBe gero (e)ta ge(h)iago; Lç, He<br />
y Dv geroago eta). Egunkaria gero ta bertago, gero ta ditekenago dakusgu. Ldi IL 149. Gero ta aisego eultzia<br />
bira. Or Eus 341. Boza gero-ta-gehiago altxatuz. Lf Murtuts 13. Gero ta murgiltzenago. Mde Pr 372. Gero ta<br />
gogo guttiago duzu laneko. Izeta DirG 104. Gero ta ugariagoak. Vill Jaink 26. Entzulea gero eta eder goseago<br />
dela. Xa Odol 57. Gero eta hobeto ari zela. MIH 351.<br />
v. tbn. Elsb Fram 88. Lap 43 (V 24). Prop 1892, 94. Arb Igand 29. HU Aurp 167. AzpPr 111. CatJauf 23. Ill Pill<br />
15. StPierre 32. EusJok 129. Barb Sup V. Inza Azalp 133. Etcham 164. Zub 117. Lab EEguna 107. Lek EunD 50.<br />
Ir YKBiz 96. EA OlBe 76. Zerb IxtS 13. Zait Sof 18. SMitx Aranz 169. Etxde AlosT 12. Anab Poli 104. Erkiag<br />
Arran 159. Basarri 149. Gand Elorri 206. Osk Kurl 146. Gazt MusIx 7. Salav 22. Ibiñ Virgil 98. Uzt Sas 163.<br />
Berron Kijote 118.<br />
� (Sin -ago). � Gerria gero-ta okertuaz. Anab Poli 92.<br />
- GERO ETA GERO. a) Cada vez más. � Baiña gero eta gero usatzen eta trebatzen dira. Ax 91 (V 61). Gero<br />
eta gero, zenbatenaz eta gehiago egonen baitira, hanbatenaz barrenago sarthuko. Ib. 362 (V 239; v. tbn. 491 (V<br />
317)). b) (ta V, G, R ap. A; Añ). "(Al) fin", "(al) cabo y al postre" Añ. � Harpetarik lekora etxoletan egon zirela<br />
[...]. Gero eta gero etorri dire etxeak. Zerb Azk 9. � "Long temps après" H.<br />
- GERO ETA GERO ...-AGO. "Gero ta gero obeto aditzen det, oigo cada vez mejor" (G-to). � Bekhatorea ere<br />
gero eta gero [...] bere aztura gaixtoetan barrena sartzenago da. Ax 78 (V 52). Lehenbizian sentikor, eta gero<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
627
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
eta gero gutiago. Ib. 106 (V 71). Gero ta gero geigo. JanEd II 112.<br />
- GERO ETA GERO ERE. a) Continuamente; en lo sucesivo también. � Gero ta gero bere deituten zaituzala<br />
bere grazija edo lagungarri bizkorrakaz. Mg CO 104. Gero ta gero ere lanak eman ziozkan Ordenari onek, eta<br />
naigabia pranko gure Aita-lenari. Bv AsL 199. Esaten zuten gero ta gero ere. Urruz Urz 12. Gero ta gero ere<br />
etzala nunbait Txanton leenera biurtuko. Erkiag Arran 95. b) "(Al) fin de, al acabar de, gero ta gero bere" Añ. v.<br />
GERO ERE. � Zein gero ta gero bere bideaz askaturik eta albaitinkaka arnasea bete ezinik eldu zan<br />
Kalbariora. Añ EL 2 221. Gizajoa il da gero ta gero be. Zam Man 42.<br />
- GERO ETA GEROKO. Muy posterior. � Nola Michel Chourio gero eta gerokoa baita, 1817an hil zenaz<br />
geroz. Zerb Azk 62.<br />
- GEROETAN ERE. Al final. Cf. supra HANDIK GERORA. � Geroetan be, aal dauanak, esan oi dan lez,<br />
Prantzian be, karabia egiten daki ta! Erkiag Arran 159.<br />
- GERO ETA SARRIXE. "(S-saug), tôt ou tard" Lh.<br />
- GEROGARRENEAN. Al final. � Lenengotan urruntxu aldendu ixan arren, gerogarrenian eurak edan eben<br />
etxealderantz etorri ziran atzera. Otx 157 (v. tbn. 172). Gerogarrenean, txalupetxeko atean agertu zan. Erkiag<br />
Arran 57 (v. tbn. BatB 156).<br />
- GEROKO (V-gip ap. Etxba Eib; SP, Lar, Añ, Dv, H). a) (Adnom.). De después, posterior, futuro; de para<br />
después; (lo) futuro. "Después, el de después o el siguiente" Lar. "(La) futura de algo" Ib. "Gerokuak ez eban<br />
estutzen, alperrik esan kristaua zala" Etxba Eib. � Oranokoak igorri'tu oro buluzkorririk / eta eztute gerokoek<br />
hantik eskapatzerik. E 25. Khentzen du beraz lehena, gerokoa ezar dezanzát. Lç He 10, 9 (en las demás<br />
versiones bigarren). Geroko benturan utzi gabe. Ax 77 (V 51). Ezkaitezilla beraz gu ere gerokoan fida. Zeren<br />
geroko hartan [...]. Ib. 77 (V 51). Gerokoa, hobe ustezkoa, nahiago dut on oraikoa. O Pr 190. Aitzineko<br />
tentazionea geroko konsolazionearen seinale ohi da. SP Imit II 9, 7. Oxala ezpanu griñarik geroko gauzez. Ch<br />
III 39, 2 (Mst gero jin behar dien gaizer). Oraingo bizitzaren doatsutasuna ta gerokoaren ustea. CatBurg 46.<br />
Lenbiziko saioak onelakoak diranean, esan biezatet, gerokoak nolakoak izango diraden. Lar, carta a Mb 278.<br />
Beren ill-denbor illunean ta geroko sekula guzian. Mb IArg I 61. Zuk zure buruari agintzen diozun denbora<br />
gerokoa. Brtc 176. Geroko [biar] obiaguaren penzudaan egonaz. Mg PAb 125. Gerokoak arrituten dau. Añ EL 1<br />
26. Oen geroko bizitza. AA I 482. Geroko dotrinako isten dot. fB Ic I 87. Geroko berriak emango zituela. Lard<br />
156. Ez dira gerokoagatik hari. Dv Lab 334. Geroko egün batez. Ip Hil 49. Zoriontasun lurreko eta gerokoari.<br />
Itz Azald 109. Orai eta geroko ontasunak oro. JE Bur 133. Geroko haurrendako / behar diren amak. Etcham<br />
183. Egon gabetandikan geroko peskisan. Auspoa 63-64, 72 (ap. ELok 418). Abereak gerokoaren ardurarik<br />
eukiten eztakie. Eguzk GizAuz 92. Geroko asmo geiago gabe. ABar Goi 52. Geroa garbi ikusten duen mediumak<br />
ez du geroko bezala ikusten. Mde Pr 329. Ez dala gerokorik, ez lengorik. Or Aitork 324. Geroko amets orrekin.<br />
Vill Jaink 182. Campionen lehenbizi hartako eta geroko ideiak. MEIG VI 81.<br />
v. tbn. Harb 471. Lg I 197. Gco I 423. LE Ong 33v. Dh 121. JJMg BasEsc 147. Zav Fab RIEV 1909, 35. AstLas<br />
55. Bordel 106. Ur MarIl 12. Hb Esk 173. Laph 129. Bv AsL 149. AB AmaE 386. HU Aurp 220. Sor Bar 57. Ud<br />
138. Azc PB 306. Ag Kr 187. A Ardi 127. Ill Testim 4. Inza Azalp 136. Enb 182. Laux BBa 140. JMB ELG 78.<br />
TAg Uzt 52. Iratz 119. Zait Sof 178. SMitx Aranz 22. Munita 32. Etxde AlosT 43. Lek SClar 108. SM Zirik 41.<br />
Txill Let 118. Akes Ipiñ 5. Bilbao IpuiB 148. Arti Ipuin 49. JEtchep 81. Gand Elorri 137. And AUzta 124. Osk<br />
Kurl 211. Erkiag BatB 125. BEnb NereA 182. MAtx Gazt 12. NEtx LBB 18. Uzt Sas 61. Xa Odol 337. Berron<br />
Kijote 150.<br />
� (Con -tsu-, de valor aprox.). � Ez zuten horrela uste bere garaiko eta gerotsuko batzuek. MEIG VI 86.<br />
� (SP, Lar, Añ, H). (Pl.). "Gerokoak, les descendants" SP. "Posteros", "venideros" Lar y Añ.<br />
� (Mala) consecuencia; secuela. "Zalditik erori da, bainan ez duke gerokorik" Lh. � Gertha baititake<br />
lehenagoko zauri batek bere gerokoa izaitea. Lf Murtuts 38. Naiago zun milla bider leikidea ta bere emazte<br />
berbera erail eta gerokoak lepo gaiñean artu. Etxde JJ 185. Oto-gidariak [...] bisai besoak erre ditu... Halere,<br />
ez duke gerokorik. Herr 20-2-1958, 2. Hilarrietan norbeit trenputxartu da, zorionez gerokorik gabe. Herr 1-2-<br />
2001, 4.<br />
� (Precedido de instr.). � Iaikiz geroko dohañez ditutzun esker pillak. EZ Man II 33. Bataiatuz geroko bekatu<br />
orien barkamendurako. Ub 207. Arritzen nintzan zein luze ioan zan ene ogeita bat urtez gerokoa. Or Aitork 144.<br />
� (Precedido de (e)ta). � Jesu-Kristo illda geroko urte baten. Mg CC 252. Ilda geroko Biztutzea. Lard 408.<br />
Pake-aldi onetatik asita geroko ogeita lau bat urtean. Ib. 505. Leturia ezkondu ta geroko illabete batzutan. Txill<br />
Let 76. Ura juanda geroko presak. Uzt Sas 253.<br />
� (Precedido de gen.). � Garaipen onen geroko ogei urteetan. Lard 126.<br />
� (Precedido de ablativo). � Autortuten asi zanetik geroko pekatu ilgarri guztiak. Itz Azald 142. Azkenengo<br />
konfesinoetik geroko pekaturik ez daukanak. Ib. 134. Oingo eleixe au dagoanik gerokoa ala eleixe au<br />
egitordukoa dan guk eztakigu. Akes Ipiñ 15.<br />
b) (S ap. Lrq; SP, Dv, H). Para después. "Geroko begira egoitea, regarder à l'avenir" SP. "Ez khexa geroaz; bego<br />
geroa geroko" Dv. � Dagigun penitenzia geroko begira egon gabe. Harb 134. Obratzea zaiku falta, hura geroko<br />
egotzten dugu. Ax 48 (V 31). Testamentuaren eginkizun ori geroko bereala egizu. Cb Eg III 227. Zeruba gura<br />
dabenak / geroko logratu. DurPl 105. Geroko luzetu dituenak. Añ MisE 179. Debekatua dago geroko jokatzea.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
628
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
AA II 75. Ezta ardurarik arzen geroko aurreratuteko. Astar II 90. Jesusek, geroko begira egon gabe, deabrua<br />
kendu zion. Lard 391. Jainkoaren deia nihoiz entzuten banuen, bota geroko. Dv LEd 229. Geroko atxikiz [sosak]<br />
Probidentziari gaitzi lakioke. Laph 57. Geroko gorde bere indarrak. Kk Ab I 98. Gezur aundiyak naspillatuta /<br />
egiyak geroko altxa. Tx B I 266. Geroko egin zituzten amets ederrak. Lf Murtuts 45. Gaztigua geroko utzi<br />
beharrez. Ardoy SFran 119. Geroko azi onaren ereiteko. "En vue de l'avenir". Ib. 195. Beti geroko agindu. Uzt<br />
Sas 201.<br />
v. tbn. Gco I 424. Echag 249. Ur MarIl 16. Gy 85. Hb Esk 184. Bordel 200. Ud 134. JanEd I 92. Inza Azalp 45.<br />
FIr 141. Laux BB 130. Or Aitork 222. Etxde JJ 240. Arti MaldanB 218. Vill Jaink 61. Osk Kurl 199. BEnb<br />
NereA 190.<br />
� (Precedido de instr.). Para más tarde de. � Emaztetarik apartatzea hain zeikan gaitz eta gaitzi, ezen bere<br />
othoitzak ere hetzaz geroko, ethorkizuneko egiten baitzituen. Ax 52s (V 34).<br />
� (Con cuantificador). � Onela, andere gaixo aren poza, askoz geroko iragarria, bertan poz gertatu zan. Or<br />
Aitork 71.<br />
- GEROKOAK GERO (Dv), GERO GEROKOAK, GEROKOA GERO (vEys (G), H), GERO GEROKO. a) Lo<br />
que tenga que ser, será (con el sentido de 'no nos preocupemos por el futuro'). � Mandoa nerea dek, / gerokoa<br />
gero. It Fab 28. Dirade langilleak [erleak], / dira kontuzkoak, / ez digute esango: / Gero gerokoak. Ib. 167.<br />
Egizak egin behar dukana; gerokoak gero. Laph 13. Gero zer izanen den, nork daki? Gerokoa, gero... Lap 5 (V<br />
4). Beinik bein jaia ondo irten dedilla ta gero gerokoak. Lab EEguna 107. --Biharkoa ba, jauna, bainan gero? --<br />
Gerokoak gero, jaun mera! Lf Murtuts 24. v. tbn. Etxde JJ 111 (gero gerokoak). Eskutitza botatzera noa, ta gero<br />
gerokoak. Txill Let 46. v. tbn. Zait Plat 118 (gero geroko). Baginjoazen bada ta gerokoak gero. Anab Aprika 34.<br />
Orain oraingo, gero geroko (B). 'Egiteko guziak zein bere tenorean'. Inza NaEsZarr 2185. Gaiak [...] ongi<br />
hautatu behar genituzke [...]: oraingoak orain, eta gerokoak gero. MEIG IX 24. b) Más tarde se verá. �<br />
Gerokoak gero; ez dugu zeren orok segurik espantu handirik egin. HU Aurp 145. Hoik oro oraino deus ez,<br />
hastapen bat baizik, berek diotenaz. Gerokoak gero. HU Zez 155. c) Luego pasa lo que pasa; luego pasó lo que<br />
pasó. � Baña ez nion nere adimentuari bear ainbat jaramonik egin, eta gero gerokoak. Txill Let 41. Ez bide<br />
dakite, gerokoak gero, Frantziako kondairaren 1789 urteari 1868 dagokala Espainian. (Interpr?). MIH 374.<br />
- GEROKO ALDIAN (Dv). La próxima vez. � Joan zen hitz emanik geroko aldian hobeki eginen zuela. Prop<br />
1880b, 181.<br />
- GEROKOAN. "En adelante" Lar. � Konfesio-ondo gerokoan len bezain arin, nagi ta gaizki dabilzanak dira.<br />
Mb IArg I 95. Orduan ongi irteten dana, gerokoan ere ongi irtengo da. AA III 455. Ez gerokoan orrelakorik<br />
egin. Etxde AlosT 29. Gerokoan oben ez egiteko. Or Aitork 219. Argatik ez duzu gerokoan Abram izena izango.<br />
Ol Gen 17, 5 (Urt, Dv y Bibl gehiago, Ur emendikan aurrera, Ker aurrerantzean). v. tbn. Aran SIgn 68. Berron<br />
Kijote 42.<br />
- GEROKO BATEAN (G-to ap. A; H; g. baten V-m ap. A). "Un jour dans la suite (Mb)" H. "Algo después" A.<br />
� Neskiak, seina eginda, bialdu eutsan seina geroko baten Marinori. fB Ic II 232. v. tbn. SMitx Aranz 77.<br />
- GEROKO BATEZ. "(L), algo después" A EY III 277.<br />
- GEROKO GERO. Dilación, demora. Sg. Lecl "encore après". � Etzela izango gehiago denborarik,<br />
akhabatuko zirela geroko gero guztiak. Ax 166 (V 112). Ezta ia gehiago geroko gerorik, luzamendurik eta ez<br />
ephetan ibiltzerik. Ib. 53 (V 34). Gerokogerorik gabe yauzi egiñen du ithotzen edo suan denari esku emateko.<br />
Atheka 62.<br />
- GEROKO GEROAN. En adelante, en la posteridad. � Andizuren eta ospe ekarri diote geroko geroan. Zait<br />
Plat 122.<br />
- GEROKO GERORAKO. Para el futuro. � Ooletan pintaturik, geroko gerorako. Berron Kijote 42.<br />
- GEROKOTAN (G-to ap. A; H). "Gerokotan eman (G-to), dar al fiado" A.<br />
- GEROKOTZ (Lar, H). a) Para después. "(Para aquí y para delante de) Dios, oraingotz ta gerokotz" Lar. v.<br />
GEROKOTZAT. � Gerokotz ere nota bedi. Harb 159. Utztea gerokotz purgatzera [bekhatuak]. SP Imit I 24, 2.<br />
Fruituak gerokotz begiratu. SP Phil 222 (He 224 gerokotzat). Gerokotz utzten dute. ES 179. Penitenzia egiteko<br />
gerokotz bethi egonez. CatLav 278 (V 138). v. tbn. Monho 104. Zby RIEV 1908, 209. b) (H). Al final. � Bide,<br />
behin xuxen iduri dien bat, bena gerokotz heriuala gidatzen diena. AR (ap. H). Hegalik gabe gora / ezin joan<br />
airetan, / eroriak gerokotz / hor daude errekan. Zby RIEV 1908, 766. Erratea baino errexago da asmatzea<br />
gerokotz zer heinetan ziteken birjina saindu haren gorputza. Jnn SBi 175.<br />
- GEROKOTZAT. a) Para más tarde. � Fruituak gerokotzat ere konserbatu. He Phil 224. Ifernuan dauden<br />
arima gehienek gerokotzat xederik hoberenak zituzten. Dh 121. Gerokotzat bego geroa. Zby RIEV 1909, 228. v.<br />
tbn. HU Aurp 46. Garaitikoa gerokotzat aginduz. JE Bur 119. b) Para lo sucesivo, a partir de ahora (entonces).<br />
� Gerokotzat erreberri egundaino baino zinkiago [...] xedeak. Dh 58. Gerokotzat osoki finkatzea [...] zerbitzu<br />
gozoan. Ib. 199. Zeren hautsak lehenbiziko udan belhar ona ekharrarazi ondoan, gerokotzat lurra idortzen<br />
baitu. Dv Lab 308.<br />
- GEROKOZ. a) Para lo sucesivo. � Errenonziatzen düzüt orai gerokoz [...] Satanen ponper. UskLiB 103s. �<br />
Para luego. � Gerokoz ez du balio mintzatzea, behar bada iñoiz eginen ez diren gauzak edo ametsak gertatzen<br />
aal bailirake. Satr in Alzola Atalak 126.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
629
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
b) (S). Ref.: A; Lrq; Gte Erd. Al final, al fin. "Enfin, après attente" Lrq. "Gerokoz agertü düzü (S)" Gte Erd 243.<br />
� Barur egon unduan berrogei egünez eta berrogei gaiez, gerokoz gosetü zen. Ip Mt 4, 2 (Lç finean, He<br />
ondoan, Dv y Ur gero, Echn azkenekotz, Ol e IBk azkenean). Zunbat nahi lüzaz [...] sento egon den [...] heriuak<br />
gerokoz plegatu deikü. Lh in Const 14.<br />
- GERONTZEAN. En adelante. � Gores zaitzagun. Ezin / esan gerontzean / Aitaz niork ezer ez / dakila lurrean.<br />
Or BM 88.<br />
- GERORA. a) En adelante, en lo sucesivo. Cf. HANDIK GERORA. � Iguk bethi gerora hire zerbitzuan hobeki<br />
enplegatzeko grazia. Lç ABC B 5r. Huts xipiaz antsikabe den arima, gerora / antsikabe egiten duk noizbait<br />
handiagora. EZ Man I 17. Dakitelako galtzen badute era edo okasio ura, ezingo duteela ezer gerora. Mg CC<br />
212. Geratu jakon laster gerora otziturik [aoa]. AB AmaE 135. Gerora ezta emen agertu. Ag Kr 223. Gerora<br />
poliki-poliki ikasten joango gera. NEtx Nola 6. Oiñordekotza, gerora, berari zegokion. Etxde JJ 215. Gauza ez<br />
da batere / gerora errazten. Uzt Sas 192. v. tbn. Gy 14. SMitx Aranz 139.<br />
� Más tarde, luego; al final. "Con el tiempo, más tarde. A zan zittala, gerora oso gozatu zan" Etxba Eib. �<br />
Gerora asmau ebeela gizonak erri batubak egitia. Mg PAb 149. Aserrakor, sutsu ta miñarinekuak euki lei<br />
gerora damukizuna. Ib. 60s. Irakurri nituenean gerora ipui onak. VMg XI. Gerora zartzan egon baño besterik<br />
ezin duenean. Ib. 30. Ifernuan ez da gerora hoberik uste. Dv LEd 222. Lenengo arreta andiagaz [...]; gerora,<br />
errukiz beterik. Ag AL 50. Gerora [...] ikasi nitun emengo gorabera pozgarriak. Ldi IL 134. Lenen aldian<br />
zigorraldi zenbait artu bazitun ere [...], gerora, esanekoa izaten ikasi zun. Etxde JJ 182. Gerora moruak ia<br />
Españi osoa meneratu zuten. Manzi GPatroi 89 (ap. DRA). Gerora damutzea / alperrikan degu. Basarri 149.<br />
Lenbizi ikara eragiten dio anima guziari, ta gerora samurrerazten. "Luego". Or in Gazt MusIx 40. Gerora jakin<br />
aal izan zan. "Después". Berron Kijote 137.<br />
v. tbn. CrIc 101. Zav Fab RIEV 1907, 539. Echag 255. Azc PB 152. Iraola 123. Ldi UO 47. Aitzol in Ldi UO 6.<br />
Txill Let 118. Zait Plat 12. Anab Aprika 39. Ibiñ Virgil 33. NEtx LBB 16.<br />
� (Precedido de (e)ta). Después de. � Alako batean, etsita gerora, zerbaiten zantzua urrutira. NEtx LBB 98.<br />
b) + GERUALA. Al futuro, a un tiempo posterior; para luego. Cf. supra (4). � Gerora nehork utziten duiana.<br />
Saug 47. Gerora ezin luza ditekeien gauzarik bada. SP Phil 464 (tbn. He 469). Ützi gabe geruala. UskLi 276<br />
(ap. DRA). Bethi gerora igortzen dugu harri ofritzea. Jaur 347. Gerora begira ez egotea. Arr May 179 (tbn.<br />
gerora begira en Ag G 198, Tx B II 187, Eguzk GizAuz 43, MIH 350). Gerora luzatzeka. Ldi BB 70. Gerora adi<br />
beti. "Mirando al Después". Laux BBa 130. Agoz-ago "omen"ka gerora bialduz. "Haciéndola pasar a la<br />
posteridad". Or Eus 100. Begira zagun "gerora". EA OlBe 99. Ekar dezokek bainan ez utzi gerora. Xa Odol 202.<br />
Ongi pentsatu behar litzake gerora gabe nola joka. MIH 110 (tbn. gerora gabe en Etxde JJ 166).<br />
- GERORA EMAN. Prestar. � Gerora emanagatik estaike tira yago emana baño, ta yago ermatea da usura<br />
(199). LE-Ir.<br />
- GERORA ERE. En adelante, en lo sucesivo. � Iñoiz ez det ikusi / iñon onenbeste, / eta gerora ere / ez ikusi<br />
uste. Echag 186. Orrela ez izanenean, gerora ere motel, geza, txikia izango degu asterokoa. Ldi IL 75. Bere<br />
saioak gerora ere hobetzen aritu zen Mendiburu. MEIG V 97.<br />
- GERORA ETA ...-AGO. Cada vez más. � Gerora eta geiago maitatzen nauela. Ill Pill 11.<br />
- GERORAGOAN. "Más tarde (V-ple)" A Apend.<br />
- GERORAINO. (Precedido de instr.). Hasta después de. � Ebanjeliotik Kredoa erranez geroraino. SP Phil 139<br />
(He 142 Kredo ondoraiñokoan).<br />
- GERORAKO (V-gip, G-goi, BN-arb ap. Gte Erd 268; Dv). a) (Adverbal). Para después. "Arbola hori<br />
landatzen dugu gerorako izan dezagun itzala (BN-arb)" Gte Erd 268. � Gerorako irabanz andiak egitea. Mb<br />
IArg I 224. Gerorako neurri onak arzen ezpaditugu. Ib. 214. Itxi daiogun oni gerorako. Mg PAb 53. Etzaku<br />
emen galazoten gerorako biar doguna gordetia. Astar II 261. Egiñ zuten beraz patu gerorako. Gy 61. Etxeko<br />
gauza guziak gerorako zuzentzen. Arr GB 12. Zeregiña gerorako edo urrengorako utzi. Ag G 347. Gerorako lan<br />
egiten. Lab EEguna 84. Gerorako bego. Or Poem 529. Makurretatik bear da ikasi gerorako. Vill Jaink 20.<br />
Gerorako etzala ezer gelditzen. Uzt Sas 19. Hitzak gerorako erein. MEIG III 123.<br />
v. tbn. Echag 89. Izt C 241. Lard 413. Dv LEd 230. Bv AsL 204. Itz Azald 115. Lek EunD 17. Aitzol in Ldi UO<br />
8. Eguzk GizAuz 153. Munita 106. MAtx Gazt 66. NEtx LBB 77. Berron Kijote 28.<br />
� Gertaerok ain urrun, ain gerorako uste zituanez. Erkiag Arran 59. � Izen auxe artuko dut gaurtik gerorako.<br />
Berron Kijote 212.<br />
b) (Adnom.). "Destiné au temps suivant" Dv. � Gerorako biziera antolatu. ArgiDL 131. Gerorako agintza bat.<br />
Mde HaurB 99. Gerorako errukiz beterik. Ib. 73. Lehen sotik susmatu baitzuen gerorakoa. Ib. 34. Gerorako<br />
asmoak. MIH 157.<br />
- GERORANTZ. a) Más tarde. � Naiko larri ta estu samar ibili zan; gerorantz, baiña, zerbait itxura obea eban<br />
aren taiuak. Erkiag Arran 169. Beartsuago izan zan, jantruke-ta egon zalako lenengoan. Gerorantz, ostera [...]<br />
eukitsuago da. Erkiag BatB 152. b) Hacia el futuro. � Ezta atzera begira beti egon bear, gerorantz baiño.<br />
Erkiag Arran 159.<br />
- GERORAT (Dv), GERUALAT (gerulat S ap. Lrq). a) Más tarde. � Hastetik erretiramenduan lakhet baduzu,<br />
gerorat maitatuko duzu. "Postea". Ch I 20, 5 (SP gero). Ez dezakete izan esperanza [...] tormentak gutituko edo<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
630
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
eztituko direla gerorat denbora hainitzen ondoan bedere? CatLav 73 (V 45). Hura untsa begiratzen badüzü,<br />
gerualat maithagarri zaikezü. Mst I 20, 5. Izan zuen gerorat bertze ume bat. Lg I 307. Hark eragin zuen<br />
Samariako hiria, gerorat Israelgo erresumako hiri buruzagia izan zena. Ib. 347. Seinale onetako aratxe urrixa<br />
erosten duenak, gerorat izanen du esnaldun ona. Dv Lab 251s. � Al final (?). � Baina gero ondoan eta gerorat<br />
ja gorphutzean nausitu denean [...] ezta erraz haren sendatzea. ES 180. � En adelante, en lo sucesivo. "Dans la<br />
suite" Dv. "Par la suite" Lrq. � Hori hala izanik ere hatsarrian, gerualat bethi hertüz juanen dira. Mst XXI.<br />
Beranxe auhendatzen / ene haurkeria. / Batbederak hargatik / gerorat guardia. In Michel LPB 345.<br />
b) (Dv, H). Al futuro; para el futuro. "Orain egin ditakeena ez da gerorat utzi behar" Dv. "Gerorat behaturik,<br />
ayant songé, pris garde à plus tard" H. "Gauden gerorat, estemos hasta después (Darric)" DRA. � Ezetare<br />
gerualat igor zure salbamentia. Mst I 23, 5 (SP ez luza [...] ethorkizunera, Ch ez zazula urrun egor). Gerorat<br />
konbertsionearen egortzea. Brtc 177. Beti gerorat uztea / konbertitzea. Monho 112. Bethi gerorat gibelatu<br />
dutelakotz osoki Jainkoari ematea. Dh 121. Ez beraz gerorat egon. Dv LEd 212s (tbn. gerorat egon en Bordel<br />
200). Eztezagun gerorat igor lan hortan hastea. Jnn SBi 17. Aintzinetik zertako / ez beha gerorat? Zby RIEV<br />
1908, 761.<br />
- GERORAT ERE (H). En adelante, en lo sucesivo. � Orduan hartzen duen bidea, plegua eta usantza edukitzen<br />
du gerorat ere. Ax 86 (V 59; tbn., con alguna ligera modificación, en ES 181). Gerorat ere atxiki zizin debozione<br />
handi bat. AR (ap. H).<br />
- GERORIK GERO ...-AGO. Cada vez más. � Gerorik gero andiagotuten ezpadira. Añ LoraS 32.<br />
- GEROTAN EMAN. "Gerotan emon (V, msOch) [...], dar al fiado" A.<br />
- GEROTARIK. Figura en SP, sin trad.<br />
- GEROTIK. (Precedido de instr.). Cf. Or Aitork 320: Ua ere aiñ azkar doa gerotik lengora, donde gero parece<br />
estar usado como sust. � Urrun ibilliz gerotik bihurtu zen. SP Phil 307. � Bena orai, hats har unduan,<br />
irazarriaren gerotik, ene miserikordien argian sendo zite. Mst III 30, 1 (SP tormentaren ondoan, Ch tenpesta<br />
gelditu denaz geroztik; H traduce "après, à la suite de la tempête"). � "Depuis" SP. � Beldürrez [...] lehen<br />
plazer egiten zeizün gaizak [...] gerotik desplazer egin dizazün. Mst III 11, 2.<br />
- GEROTIKAKO. Figura en SP, sin trad.<br />
- GEROTIK GEROAGO ...-AGO. Cada vez más. � Zure berthute handiak / gerotik geroago / zergatik baitire<br />
eder / eta arraitsuago. EZ Eliç VII.<br />
- GEROTIK GEROKO. � Gerotik geroko luzamentuetan ebillela, eldu jakon bere eriotzako ordua. Añ MisE<br />
236.<br />
- GEROTIK GERORA(T). a) (Con o sin -ago). Cada vez más. � Gerotik gerora abanzago zaitezten. Lç 1 Thes<br />
4, 1 (He y Dv geroago eta gehiago, Ol areago, Ker oraindiño, IBe gero eta gehiago, Bibl gero ta hobeki).<br />
Haurrén kontua egunetik egunera augmenta eta multiplika dadin [...] gerotik gerora bere grazietarik eta<br />
dohainetarik parti diezen. Lç Ins E 5r. Altxatzen dire eta karestiatzen gerotik gerora. Volt 258s. Zeren gerotik<br />
gerora gau eta egun zure eskuak gaztigatzen baitninduen. "Die ac nocte gravata est" (Ps 31, 4). Harb 323 (Dv<br />
dorphetu). Ezta egiten baratxe, gerotik gerora, aitzinatuz eta aitzinatuz [...] baizen. SP Phil 21 (He 20 geroago<br />
eta gehiago). Gerotik gerora gehiago zeruko sekretuen ezagutzerat. Ch III 1, 1 (SP geiago eta geiago, Mst untsa<br />
beno untsago). Othoitz dezagun othoi argi gaitzala gerotik gerora. CatLav 377 (V 182). Haren aiphua hedatzen<br />
zen gerotik gerora. TB Lc 5, 15 (Leon hedatuz baitzoan). Hastetik 26 Serora Uropatik jarraiki zitzaizkoten, eta<br />
gerotik gerorat, 31 behin, 82 geroztik eta azkenekotz 119. Prop 1906, 204. v. tbn. Lg II 71. Mih 142. AA III 585.<br />
b) (SP, Dv (-rat)). (Andar, etc.) retrasando. "Gerotik gerora luzatzea, retarder de plus en plus" SP. "Gerotik<br />
gerorat darama bere zorren pagatzea" Dv. � Egiteko guztiak egunetik biharrera, presentetik ethorkizunera eta<br />
gerotik gerora luzatzen dituena. Ax 44s (V 28; v. tbn. 453 (V 295), 565 (V 362)). Luzatzez geroti gerora<br />
egitekoak, ardiesten du nehor herioak. O Pr 527. Komunione saindua gerotik gerora gibelatu. SP Imit IV 10, 4<br />
(Ch gibelatzen, Mst gerualat igortia). v. tbn. Tt Onsa 54. Gerotik gerora utzi dut idaztea. Txill Let 114. Batasun<br />
bidetik, gerotik gerora ibili gabe, gogotik eta deliberatuki abiatzea. MEIG VII 163.<br />
- GEROTZAT. Para luego. � Afera baten gerotzat uztea ez dela bazterrerat uztea. Ardoy SFran 119.<br />
- GEROXE. Un poco más tarde. � Zenbait istori alai eman ta geroxe. Or Eus 115. Guziak isil, geroxe kanta. Ib.<br />
417. Aiek yoan eta geroxe dator yauregi-barrutik Eletere. Zait Sof 15. v. tbn. Etxde JJ 233.<br />
- GEROXEAGO (G-azp-goi, AN-gip-5vill, B; Lar y Añ; geroxago AN-ulz; H; geroxigo S). Ref.: Lrq<br />
(gero); Iz Ulz (geroxago); Gte Erd 259. Un poco más tarde; al poco tiempo. Cf. supra HANDIK GEROXEAGO.<br />
v. gerotxoago. � Tr. Usado desde mediados del s. XVIII; no se documenta en textos vizcaínos. Geroxeago es<br />
general en textos antiguos. A partir de mediados del s. XIX hay, casi sin excepción, geroxeago al Sur y geroxago<br />
al Norte. En DFrec hay 29 ejs., meridionales, de geroxeago, y 5, septentrionales, de geroxago. � Geroxeago<br />
ikhusiko dugun bezala. He Gudu 156. Jaten hari den aldian [...] bai ta geroseago ere. Mb IArg I 302 (97<br />
geroise-). Oraixoo edo geroxoo. AR 16. Besteak dioe geroxeago au gertatzen dala; besteak berrogeigarren<br />
egunean. AA II 118. Hastean lothu zen gaitzki, / geroxeago hobeki. Gy 268. Egun au, edo geroxeago edo<br />
lentxeagoko beste bat. Arr May 139. Haste hartan eta geroxago ere behaztopa frango eginik daude. HU Aurp<br />
153. Oraiñ gañeko ta geroxeago galtzalle. Ag G 127. Geroxago, muthiko gazte paregabea egin zenean. Barb<br />
Sup 145. Azkar nai dek urreak ertetea... geoxeago ori, geoxeago. Lek EunD 38. Askoz beranduago ez, bañan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
631
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
geroxeago. Ugalde Iltz 53. Geroxago entzunen hut. Larz Senper 72. 1972-an edo geroxeago. MIH 375.<br />
v. tbn. Mih 14. Dv Lab 323. Aran SIgn 50. HU Aurp 142. Goñi 107. Ill Testim 8. A Ardi 108. Cont 13. Alz Ram<br />
100. Or SCruz 8. Lab EEguna 114. Ldi IL 30. Ir YKBiz 254. TAg Uzt 177. Zait Sof 152. JAIraz Bizia 48. Etxde<br />
AlosT 77. Mde Pr 146. Txill Let 55. Anab Aprika 82. Izeta DirG 72. MAtx Gazt 45. NEtx LBB 261. Lf in Casve<br />
SGrazi 10. Geroxago: Laph 135. Prop 1876-1877, 81. Elzb PAd 38. Elsb Fram 90. Lap 384 (V 175). Inza Azalp<br />
44. Mdg 152. StPierre 23. Ox 198. Or Mi 77. Zub 118. JE Ber 9. Etcham 203. Zerb IxtS 83. Ardoy SFran 205.<br />
Xa Odol 79. Lf in Casve SGrazi 15.<br />
� Más tarde. � Hiru mende geroxago. "Trois siècles plus tard". Ardoy SFran 142.<br />
- GEROXEAGOKO. a) Inmediato. � Berehalako ona ikhusten ez badugu, gutiak begiratzen gare<br />
geroxagokoari. Dv Lab 314. Geroxagoko dantza. Or Eus 347. Geroxagoko paperetan. Zerb Azk 34. 1876,<br />
ordukoek eta geroxeagokoek erabat, ia 1900 arte, foruen heriotz-urtetzat hartu zutena. MEIG VI 52. b) Para un<br />
poco más tarde. � Ez dakigu hagitz ongi zeren beharrean garen berehalako batean eta zeren premian<br />
geroxeagoko. MEIG IX 29.<br />
- GEROXEAGORA. Algo más tarde. � Geroxogora, gure lur doakabe onetan, inpernuko ego beltzak bere suaziak<br />
erein zituan. M.A. Iñarra Ezale 1897, 274b.<br />
- GEROZ (G ap. A; SP, Gèze, Dv). a) Desde entonces, en adelante; después. "Depuis" SP. Sg. Azkue<br />
"enseguida", trad. no del todo exacta del "ensuite" de Gèze. � Tr. Mucho menos frecuente que en otras<br />
acepciones. Al Norte se documenta en Dechepare, Leiçarraga y algunos autores suletinos; al Sur lo emplean, ya<br />
desde Beriayn, autores guipuzcoanos y alto-navarros (entre los vizcaínos sólo encontramos algún ej. moderno).<br />
� Orai egun batetan zenaudela pensetan, / hanbat zuzaz amoratu, geroz nuzu penatan. E 187. Zu, anderia, ama<br />
zira birjinarik Ieinkoaren / eta geroz erregina zeru eta lurraren. Ib. 105. Samuelez gerozko Profeta guziék, eta<br />
geroz profetizatu duten guziék. Lç Act 3, 24. Leen Iaungoiko baizik etzinadena, geros zaradela gizon ere. Ber<br />
Trat 57r. Bana kanbiatu da / geroz izarretara. O Po 37. Ez lehen, ez geroz. Tt Onsa 16. Geroz ill artean bizitu<br />
zen Francisco <strong>Fe</strong>rnandez garbiro. Mb IArg II 334. Ez dagokit geroz zure semearen izena. "Jam". (Lc 15, 19).<br />
AA III 525. Itzkuntza au emen sartu zan, eta geroz badirau. Lard 11n. Denbora haietan eta geroz ere. Const 35.<br />
Ez adilla geroz orrengana sartu. Ir YKBIz 248. Geroz gertatuak ikusi ondoan. MEIG IX 63. v. tbn. Bp II 124.<br />
Ub 56. Bv AsL 153. Arr May 64. Or Eus 313. BEnb NereA 175.<br />
b) (AN-5vill, BN-ciz-arb-lab, S; Gèze, Dv, H). Ref.: Lrq; Gte Erd 135. (Precedido de forma conjugada más -<br />
(e)naz o -(e)nez). Ya que. "Geroz [...] puisque" Gèze. "Hola mintzo denaz geroz [...], puisqu'il parle ainsi" Dv.<br />
Azkue da tbn. la forma yeroz que aparece en SalabBN, sin duda errata: cf. en el mismo autor gero Mt 8, 23, ib.<br />
13, 6, ib. 21, 30, etc. � Tr. De uso general al Norte; al Sur sólo lo encontramos en algunos autores guipuzcoanos<br />
y navarros desde mediados del s. XIX. Sin instrumental (con el suf. -(e)n) lo usan Etcheberri de Ziburu (Man I<br />
124) y Harizmendi. Los meridionales lo emplean con -(e)nez (salvo algún ej. de -(e)naz en Bv AsL 130 o FIr<br />
143). � Badarik ere bera Augustogana apelatu denaz geroz, deliberatu dut harengana igortera. Lç Act 25, 25<br />
(He y Dv, nola [...] bai(t), Ker y Ol ezkero, IBk e IBe -ez gero). Ezen aitzinetik erran duenaz geroz. "Car après<br />
avoir dit en premier lieu". Lç He 10, 15. Manatzen duzunaz geroz alda dadin mundutik. EZ Man II 90. Guzia den<br />
geroz Iaunaren ohoreko. Hm in Harb e) 4r. Errege zenaz geroz. Ax 423s (V 274). Ene faltak duenaz geroz /<br />
gurutze hori landatu. Gç 136. --Jesüs-Kristek batheiatü beharra ziana? --Ez, hura saintütarzüna bera zenaz<br />
geroz. Bp II 28. Jainkoa lekhu guzietan denaz geroz. CatLav 27 (V 21). Arbuiatu duzunaz geroz Jainkoaren<br />
hitza, Jainkoak gaitzetsten zaituela. Lg I 272. Badü Aita bat, denaz geroz Aita eternalaren Semia. CatLan 37.<br />
Aurkhitzen ditudanaz geroz ene baithan hortako marka guziak. Jaur 118. Gogo hunez jarraikiren dizüt,<br />
etzütüdala eñhetzen ikhusten düdanaz geroz. Ip Dial 48 (tbn. Dv; It ezkeroz, Ur ezkero). Zietan mintzo denaz<br />
geroz zien aitaren izpiritia, eta ez ziek. SalabBN Mt 10, 20. Aitzina ethorri naizenaz geroz, ikhusten duzu<br />
ez nabilala gaztigu horren ihes. Laph 115. Orren ona zeranez geroz. Arr GB 29. Hainbertze gosta behar izatu<br />
zaionaz geroz. Jnn SBi 31. Lur beraren umeak direnaz geroz, zuzen berak dituzte. JE Bur 51. Debruaren<br />
beharretan girenaz geroz edo haren beldur. Lf Murtuts 18. Ez dautatenaz geroz eman nahi nihaurek hartuko<br />
diat! JEtchep 113. Ain goiz jeiki bear nuanez geroz. Anab Aprika 68. Berrogoi ta bi urtez gure artzain gisa /<br />
egon zarenaz geroz. Xa Odol 131. Diakronista horietakoa beti izan naizenez geroz. MEIG VII 107.<br />
v. tbn. (Sólo para autores meridionales): Bv AsL 208. FIr 184. Zait Sof 112.<br />
c) (Ht VocGr 347, Lecl, Gèze, H). (Precedido de part. más instr.). Después de. "Dès qu'il dit, hark erranez geroz"<br />
Ht VocGr 347. "Après [...] que" Gèze. "Ilasgeros, después de la muerte" LE Doc voc. Lecluse y Gèze parecen<br />
referirse a este uso. � Tr. Ampliamente usado al Norte, aunque en menor medida que en la acepción de "ya que".<br />
Al Sur sólo lo emplean, desde finales del s. XVIII, algunos pocos autores, la mayoría de ellos navarros y ninguno<br />
vizcaíno. Hay algún ej. de -tuaz (bateiatuas geros en CatAe 54); con participio sin instrumental en Hb Esk 73n,<br />
Arb Igand 91 y Ardoy SFran 181. � Letra haur ezkiribatuz geroz enzun dut duk de Umena ere hil dela. (1595).<br />
FLV 1993, 449. Gurutzean hilez geroz. Mat 207. Iaunak bere ganat deithuz / geroz zure senharra. EZ Noel 155.<br />
Hirur aldiz abisatuz geroz emenda ezpadadi. Harb 440s. Gortia jaikiz geroz bilauaren razoinak. Saug 21. Behin<br />
adinean aitzinatuz geroz, eztitutzu errazkiago manukortuko. ES 181. Zelüko izatiaren eztitarzüna gozatüz geroz.<br />
Mst III 23, 5 (SP dastaturik, Ch dastatu ondoan, Ol y Pi ezkero, Leon jastaturik). Bataiatuz geroz bekatu<br />
mortalen bat egin duanarentzat. Ub 209. Hori gaiza ezagütia da jakinez geroz lürra dela gatzez, sofrez eta beste<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
632
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
holako gaizaz betherik. "Dès qu'on sait". Ip Dial 120. Turkoek Rodese hartuz geroz, itsaso guzia beretu dute.<br />
Laph 60. Buruan hartuz geroz etzezakela barka. JE Bur 11. Behin abiatüz geroz. Const 16. Sainduek, zeruan<br />
sartuz geroz ere, ez dutela lur huntan bakerik. Ardoy SFran 314. Aro berria hasiz geroz pasa dira urteak. MEIG<br />
VII 36.<br />
v. tbn. (Sólo para autores meridionales): Añ CatAN 46. CatB 57. CatSal 11. Legaz 39. Or Eus 288. Zait Sof 112.<br />
SMitx Aranz 190. FIr 187. Izeta DirG 51.<br />
� Una vez que. � Bainan Maiana, bidean izanez geroz, joan zen halere aintzina Errekan-bordarat. Lf Murtuts<br />
52. Jana, edana eta loa izanez geroz, zer behar duzue gehiago? Larz Iru 48.<br />
� (Precedido de -t(z)eaz). � Azeri nausiak sinetsi zuen. Mutil fidel eta ernenak erraiteaz geroz araiz! JEtchep<br />
33.<br />
� (Precedido de -t(z)eraz). Puestos a, una vez que. � Zaldia igortzeraz geroz, ez ginuen pegesa batekin igortzen<br />
ahal! Lf Murtuts 42.<br />
� (Ht VocGr, Lar, H). (Con instr., precedido de sust., adv., dem., etc.). "Depuis quand, noizez geroz" Ht VocGr<br />
411. "(Para) agora [...] onezgeroz" Lar. "Atzo ezgeroz" Ib. s.v. de, juntándose a tiempo. Sin instr. encontramos<br />
egundaino geroz en Joannateguy (SBi 134). � Hiri hartako gizon denbora luzez geroz deabrua zuen bat. Lç Lc<br />
8, 27. Egundanoz geroz. Tt Onsa 3. Zoin Jinkoak bethiz geroz hügü [...] baitütü. Bp I 103. Gauherdiz geroz jan<br />
edo edan gabea. CatLav 246 (V 125). Elizak iraun dia bethi Jesü-Kristoz geroz? CatLan 54. Uholdeaz geroz. Dv<br />
Gen 9, 28 (tbn. Bibl; Urt -en ondoan). Urte batzuez geroz. Aran SIgn 18. Mirakuilu hortaz geroz, denbora guti<br />
zuten bizitzeko. Jnn SBi 71. 1870ez geroz aiphatua. JE Bur 25. Oraiz geroz. Ox 78. Etxalte hoberenetarik bat<br />
izan da sekülaz geroz. Const 15. Jainkoak daki noiztiez geroz. FIr 163. Aurtzaroz geroz. Or Eus 252. Arestiz<br />
geroz. Zait Sof 59. Etxeparez geroz, silaben kontua izan da neurkeraren muina. MEIG IV 93.<br />
v. tbn. CatLuz 37. UskLiB 94. Arch Fab 151. Gy 321. CatS 78. Bv AsL 92. CatJauf 61. Barb Sup 21. Anab<br />
Aprika 99.<br />
� (Precedido de -raz). Una vez llegado a. � Haraz geroz ezta redenpzionerik. Tt Onsa 90. Arrazoinaren<br />
adineraz geroz. Brtc 67. Phena hetaraz geroz ezta libratzerik. Etch 654 (tbn., con ligeras variaciones, en Bordel<br />
189). Pariseraz geroz, hango lagunek beretzen zutela. HU Aurp 175. Huntaraz geroz, bertze batzu bagine bezala<br />
egin bagindeza? Barb Sup 183. Garatialaz geroz etzien Santa Graziako garden beldürrik. Const 31.<br />
� (Dv). (Precedido de -rat). Una vez llegado a. � Filistindarren eskutarat geroz. Lg I 257. Hein baterat geroz,<br />
gizonak ez du onik. Hb Egia 62. Hartarat geroz. HU Zez 30. Adimenduzko adinerat geroz errezebitzen. CatJauf<br />
106. Oi zer esker nasaiak / hunat geroz doazkitan bihotzari gaindika! Iratz 123. Hautarat geroz, segura zuten<br />
basa-abere gaixtoenen ezagutza egitea. Zerb IxtS 98.<br />
� (Precedido de (e)ta). � Bekatu egin ta geroz. Ub 11. Meza asi ta geroz ere erausian daudela. AA I 530.<br />
� (Precedido de ablativo). "De aquí adelante, emendik geroz, geroztik (AN)" Aq 886. "(De allí) adelante, andik<br />
geroz" Añ. � Bere eskutarik largatu zutenetik geroz. Lg I 300. Destierro kontarik geroz. CatR 7. Ordutik geroz<br />
jende asko juaten zitzaien. Bv AsL 68. Hain ziren zure begiak / haurretik geroz eztitu. Iratz 167.<br />
d) En caso de que. � Dakielarik deebriareki pakto egiten diela, edo iakinez geroz bekatü handi bat dela. FPrS<br />
25. Zure Semearen izenean galdatuz geroz, zer eginen ez duzu zuk, Ama ona? Dv LEd 143 (Cb Eg II 77 eskatu<br />
ezkero). v. tbn. Zub 26. Zuk nai izanez-geroz. Zait Sof 123. Aal izanez geroz, noiznai jaten zuan. Anab Poli 14.<br />
Frantzian aski barna sartuz geroz, haizu ziren arrotz horiek egoiterat. Xa Odol 172. Gehiagorik ere aurkituko<br />
genuke, ongi bilatuz geroz. MEIG VII 121.<br />
� (Precedido de -(r)ik). � Dirutzaren eunetiko laua emanik geroz, urtetik urtera, irabazi-ondarrik balitz. Ldi IL<br />
98.<br />
� (Precedido de -t(z)eaz). � Gaizkian ez ebiltzeaz geroz / ez da gaiztoa mingaña. Xa EzinB 81.<br />
e) "(AN-5vill, L), por consiguiente" A. � Zer gizon da zuen artean duena ardi bat, eta baldin au erorzen den<br />
zulo batean larunbat egunean, eztion edatuko eskua eta atrako zulotik kanporat? Zeinbat yago bada eztu balio<br />
gizon batek ardi batek baño? Geros zilegi da itea ongi larunbat egunan. (Mt 12, 11s). BOEanm 1300 (Lç, He,<br />
TB, Ol, Leon, Or, Ker, IBk, IBe beraz; Ip, SalabBN arren, Echn bada, Ur ala bada, Ur (V) alan bada, Dv<br />
hargatik, Hual kala bada, Samper segun kori).<br />
- GEROZAGO. Más tarde. � Ara bildu ziren gerozago, edatera, Kelemen eta Gergori Aita Sainduek. Or Mi<br />
137.<br />
- GEROZ (ETA) ...-AGO. "Geroz geiago, cada vez más (G-goi-to)" A EY III 348. � Ibilliko giñake geroz<br />
geiago geren Legeko bidez. Mb OtGai III 282 (Azkue traduce "en adelante"). Geroz aulago ta malarrago. Ayerb<br />
EEs 1914, 201. Sorgin-afaria dator geroz urbillago. Or Eus 60. Neure burua berotuko nuke geroz eta geiago.<br />
Txill Let 67 (v. tbn. 30). Gizonaren bizitza geroz laburrago. Auspoa 105, 120 (ap. ELok 419). Geroz eta<br />
galtzenago. Azurm HitzB 53. Geroz ta gizatasun gutxiago. Uzt Sas 341.<br />
- GEROZ GERO. Cada vez más. � Geroz gero labur. 'Como empequeñeciéndose'. Gand Elorri 188.<br />
- GEROZ GOITI (BN-baig ap. A; Dv). a) Ya; desde entonces. � Bada gerozgoiti eztira bia, bainan bai haragi<br />
bat. HeH Mt 19, 6 (tbn. Dv; He gaurgoro, Ip geroztik). b) (Dv, H). "Donc" Dv. � Geroz goiti Iainkoaren Semea<br />
zara? HeH Lc 22, 70 (He beraz).<br />
- GEROZKO (SP, Dv). a) (Precedido de instr.). Posterior a. "Bekhatutan gogortuz gerozkoa da" SP. "Berri hori<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
633
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
zu ethorriz gerozkoa da" Dv. � Samuelez gerozko Profeta guziék. Lç Act 3, 24. Eta halako bekhatua --gogortuz<br />
gerozkoa-- erraiten da Spiritu Sainduaren kontrako bekhatua dela. Ax 98s (V 68). Hunialat ützüliz gerozko<br />
urthiak. Mst I 23, 2 (SP geroztiko urtheak, Ch konbertitu direla dituzten urtheak). Denbora joanez-gerozko<br />
damua ta negarra. Ub 156 (tomado casi litm. de Ax 595 (V 383)). Erituez gerozko nahasturia. FIr 184. Fabraz<br />
gerozko katalana. MIH 394n. Errenteria hazten eta zabaltzen hasi zitzaigunez gerozkoak. MEIG IX 41. Orduz<br />
gerozkoa. Ib. 41. � (H). Posterior. � Gerozko bere ager-aldietan. Mb IArg I 339. Gerozkoak ere itzatüren<br />
dirade. Egiat 167. Gerozko denboretan ere aritu izan dira. AA III 408. Mendi oparo oei zor die gerozko bere<br />
izaera gozatsua. Izt C 32. Gerozko lareun urtean. Lard 118. Oraingoa guztiz obra gerozkoagoa da. Aran SIgn 4.<br />
Gerozko damurik gabe jokatu nai izatea. Txill Let 40. Gerozko beste argitaraldi askoei. Gazt MusIx 73. Gerozko<br />
"estrukturalismoak". MIH 194. b) Despues de ello. "Jorik khendu duzu etxetik, gerozko ez uste izan itzuliko dela,<br />
vous l'avez chassé de la maison après l'avoir battu, dès lors ne pensez pas qu'il revienne" Dv.<br />
- GEROZKOAN (G ap. A; H). a) En adelante; posteriormente. � Eta gerozkoan beti-beti berari jarraitzeko<br />
asmo biziarekin geratu ziran. Lard 386. Batzuek gerozkoan zalanzan jarri zuten. Aran SIgn 52. Gerozkoan,<br />
guztiok dakigu edo erraz iger dezakegu. MEIG III 44. b) (En la expr. orduraño gerozkoan 'hasta entonces'). �<br />
Orduraño gerozkoan gure Jaunak bere errukionez erakutsi ziona. Aran SIgn 29.<br />
- GEROZKOETAN. En adelante. � Gerozkoetan etzioten Dabidi joaten utzi. Lard 204.<br />
- GEROZKOTZAT. Para el futuro. � Ez gerozkotzat [haurrek] behar duten guzia, ez; bainan hastapena, erroa.<br />
HU Zez 147.<br />
- GEROZTANIK (Añ, H; gerozdanik H; geroztenik H). Desde entonces. "Después acá" Añ. � Galdu zuen argi<br />
ark oso ibiltea, eta geroztanik bakan dabill izarretan. Lar SAgust 11. Bataioan artu zuena, eta geroztanik bera<br />
serbitzera agindua dagoena. CatBurg 10.<br />
- GEROZTIK (G, B, BN, S, Sal, R; Volt 9, SP, Urt I 7, Ht VocGr 347, Lar, Aq 857 (AN), VocS, Añ, VocBN, Dv,<br />
H; gerozti S), GEROZTIKAN (H). Ref.: A; Lrq. a) A partir de entonces, en adelante, en lo sucesivo; después.<br />
"Depuis" SP y VocS. "Después acá" Lar y Añ. "Depuis lors. [...] ne se dit que pour le temps passé" VocBN. "Hori<br />
geroztik gerthatua da, cela est arrivé postérieurement" Dv. "Geroztik kalako lanik etzakala egin (Sal)" A. � Tr.<br />
De uso muy frecuente al Norte, ya desde Leiçarraga, y en proporción algo menor entre los guipuzcoanos; en<br />
textos vizcaínos sólo encontramos algunos pocos ejs. modernos (Erkiag Arran 114, Gand Elorri 113). �<br />
Geroztik [...] enegana ethor zedin. "Depuis". Lç Act 22, 12. Geroztikan idekia dago Parabisua. EZ Man I 129.<br />
Geroztik esparanzaz hazi / dut neure maitakaria. O Po 42. Geroztik munduak hura akometatzen zuenean etzuen<br />
trabu garabik. SP Phil 124. Bainan, geroztik, bertze hitzkuntzek zeinek bere izenak hartu zituzten. ES 390.<br />
Geroztik zer mudanza izatu da han? CatLav 417 (V 199). Galdua naz ni geroztik eternidade guzi-guzirako. Mb<br />
OtGai III 20. Jesu-Kristok geroztik agertu duen botherea. Lg I 198. Geroztik berak dirade arimaler jauzten.<br />
Egiat 256. Geróstik gaude segúro, datorréna datorréla: ezperén, kálte dá ta peligro. LE Ong 21v. Geroztik<br />
diosala ere etzion gogotik egiten. AA II 111. Ideki zaindan ene arimako begiak, eta geroztik ez nuen batere<br />
dudatu. MarIl 72. Zeñari geroztik itsaso illa deritza. Lard 21. Segur da geroztik bizitze hobea eramanen dudala.<br />
Dv LEd 228. Geroztik eztira arren biga, bena aragi bat bera. Ip Mt 19, 6 (tbn. Leon; Lç gehiagorik, He<br />
gaurgoro, Ur onezkero, Dv y HeH geroz goiti, Ol arrezkero, IBe aurrerantzean). Geroztik adiskide aundi agertu<br />
zana. Bv AsL 175. Geroztik anitz urtez elgarrekin lan berean aritzen gira. HU Aurp 157s. Ez nintzan haren<br />
izenaz orhoituko, aitak ez balaut geroztik aiphatu. JE Bur 19. Asko ikusia naiz, geroztik, nere bizitza luzean. Ag<br />
G 209. Deskantsuan bizi da geroztik. Barb Sup 40. Berezitasun au [...] geroztik ere ondo zaindu zuten. JMB ELG<br />
24. Geroztik apika egin diñat egaldi aundiagorik. Or QA 51. Geroztik, [...] Larrunen izan da oraino ermitau bat.<br />
Zerb Azk 45. Urtziaren izena aaztua izan da geroztik. Vill Jaink 22. Geroztik, zer bideak etzituen eginak! Ardoy<br />
SFran 213. Lelo hori atertu gabe entzun daiteke geroztik. MEIG VI 68.<br />
b) (Lecl, Dv, H). (Precedido de instr.). Desde que, después de que. "Goan denaz geroztik, depuis qu'il est parti"<br />
Dv. "Hilez geroztik" Ib. � Tr. Al Sur sólo lo hallamos en textos guipuzcoanos del s. XX. Con -(e)naz lo emplean<br />
Leiçarraga, Etcheberri de Ziburu (Man II 94), Haramburu (342), Mihura (49), Etchahun (268), Goyhetche, y<br />
entre los meridionales T. Aguirre (Uzt 17) y Txillardegi (in MEIG I 260), ambos con la forma -(e)nez. Etcheberri<br />
de Ziburu lo emplea en alguna ocasión (Man I 119) con part. sin suf. de instrumental. � Baina fedea ethorriz<br />
geroztik, ez gara gehiagorik pedagogoren azpian. Lç Gal 3, 25. Sarthu naizenaz geroztik eztuk ene oinei pot<br />
egitetik gelditu. Lç Lc 7, 45 (IBk -tuz geroztik; He sartu denetik hunat, Dv sarthu denetik, Ol y Ker sartu<br />
danetik, IBe sartu naizenetik). Franziako berririk nik ezin jakin dut zure señoriari gastigatuz geroztik. (c. 1597).<br />
FLV 1993, 464. Desondratu baituzue argiratuz geroztik. EZ Man I 86. Ni zuri hanbatetan emanez geroztik. Harb<br />
375. Sanktifikatuz gerostik. Gç 118. Zainak hedatu eta egotziz geroztik. ES 396. Jesu-Kristok fundatu zuenaz<br />
geroztik orai artean. CaLav 57 (V 37). Haren bihotza zurearekin bat egiñez geroztik. Mih 68. Gorphütz bat eta<br />
arima bat Birjina Maria gloriosaren sabelian hartüz geroztik. CatLan 36. Aphezküpütüz gerozti. Etch 606.<br />
Zuenaz gerostik sehaska kitatu. Gy 310. Behin trebatuz geroztik. Dv Lab 247. Gauza horiek erranez geroztik,<br />
urtheak eta urtheak iragan baitire. Elzb PAd 11. Rusoak erhautsiz geroztik. JE Bur 116. Athea idekiz geroztik.<br />
Lf Murtuts 6. Arratsak bazterrak ilunduz geroztik. Ardoy SFran 63. Euskal literatura hasi zenez geroztik. MIH<br />
83. Hitz egiten ikasiz geroztik. Ib. 239.<br />
v. tbn. SP Phil 253. INav 135. Ch I 13, 3. Monho 72. AstLas 45. Hb Esk 107. ChantP 326. Bordel 201. Elsb<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
634
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Fram 75. Zby RIEV 1908, 287. Arb Igand 144. A Ardi 60. Ox 77. Etcham 35. Iratz 13. Zerb Azk 111. Etxde JJ<br />
139. Anab Poli 119.<br />
� (Volt 2, Lar, H). (Con instr., precedido de sust., adv., dem., etc.). "(De un año) acá, urte batez geroztik" Lar.<br />
"(Para) ahora ya, onez geroztik" Ib. � Zeinei erakutsi ere baitu bere burua bizirik bere pasioneaz geroztik. Lç<br />
Act 1, 3 (tbn. Dv; He -ren ondoan, Ker nekaldi-ostean, IBk e IBe -ren odoren). Egundaiñoz geroztik. Mat 54.<br />
Hirur hogoi urthe baino geiagoz geroztik. SP Phil 145. Jondoni Marthiako Bestaz geroztik. CatLav 359 (V 173).<br />
Samuelez geroztik ondoren-ondo mintzatu diren profeta guziek. He Act 3, 24 (Lç Samuelez gerozko). Batasun<br />
hortaz geroztik. Monho 130. Nitaz geroztik, harat ganak, hek ere, badire bertze zonbait. Barb Leg 134. Orduz<br />
geroztik. Or Eus 411. Eraneunez geroztik ez degu jan. Anab Poli 64. Harez geroztik. MEIG III 87. v. tbn. JesBih<br />
389. Zby RIEV 1908, 606. JE Bur 14. TAg Uzt 162. Zerb Azk 95. Mde Pr 158.<br />
� (Precedido de -ra(t)). Después de llegar (ir, venir, etc.) a. � Hura zerurat geroztik / lurrean egona. EZ Man II<br />
196. Errexago da etxean bakharrik egotea ezen ez kanporat gerostik bere buruaren ungi begiratzea. Ch I 20, 2.<br />
Mundura gerostik / zuen lehen aldikotzat / ikhusten omen zaldi bat. Gy 273. v. tbn. Hb Esk 101.<br />
� (Precedido de ablativo). "De aquí adelante, emendik geroz, geroztik (AN)" Aq 886. "(De allí) adelante, andik<br />
geroz, [ge]roztik" Añ.<br />
� (Precedido de -raz). Una vez llegado a. � Eta hortaraz geroztik, zerk urrunduko du bekhatutik? Dh 51.<br />
Orduan, fraiden eskuetaraz geroztik, adio arthaldea. Elzb PAd 73. Mattiuren eskuraz geroztik pilota, / deuser<br />
beha hobeki ez daiteke josta. In Zerb Azk 112.<br />
c) (Dv, H; gerozti S ap. Lrq). Ya que. � Tr. Con participio en lugar de forma conjugada sólo se documenta en J.<br />
Etchepare. � Gorputza eta bizitzea ezarri dituenaz geroztik. Mat 297. Saindu dohatsuak gure ararteko direnaz<br />
geroztik. EZ Man II 191. Gauza hauk hunela direnaz geroztik. Ax 83 (V 57). Laudorio emaillen eginbidea denaz<br />
geroztikan [...] mintzatzea. ES 155. Ontasun guziak zure ganik heldu direnaz gerostik. Ch III 40, 4. Zeru-lurren<br />
jabea / zarenaz geroztik. Monho 72. Ez duenaz geroztik deusere galdetzen. Hb Esk 127. Marketsa zenaz geroztik<br />
xakur hura [...] nekez zitakela loth ardier. JE Bur 19. Ur mota berak izanez geroztik han eta hemen [...] nolaz ez<br />
zuken gutartean laketago. Ib. 156. Bekatuaren herrestoa kentzen ahal zuenaz geroztik. Ardoy SFran 201.<br />
v. tbn. Harb 16. SP Phil 34. Arg DevB 130. Gç 60. CatLav 230 (V 117). UskLiB 51. Dv Lab 142. Elzb PAd 62.<br />
Arb Igand 91. Iratz 185. In SMitx Aranz 226. Barb Sup 82.<br />
d) (Dv, H, A). Por consiguiente. "Donc" Dv. "An eongo da geroztikan [= 'beraz']" (G-bet). � Berari zor zioat /<br />
nere osasuna, / geroztik uste diat / derala laguna. It Fab 46. Geroztik bigarren izen hori trufa liteke. Hb Egia<br />
130. Arrotzetaik [kobratzen 'tuzte tributoak], erresponditu zuen Pedrok. Jesusek erran zion: Geroztik humeak<br />
libre dire. Echn Mt 17, 25 (Ip arren, Hual kola bada, Samper segun kori; en las demás versiones beraz). Nai ta<br />
naiez au da, geroztik, Eleiza. Inza Azalp 91. Serora-gei zonbait? dautazu eginen: Ez [...]. Hiruak hiru sintsa,<br />
geroztik? Are gutiago. JE Ber 67. Geroztik billebaiketa ori yai-egunez egin baditeke [...] nik yaia autsi nuela<br />
diozue, gizon osoa sendatu nuelako? Ir YKBiz 314n.<br />
e) En caso de, si. � Alde gisa batetarik / konsideratuz gerostik. Gy 193. Jendiak farra egingo luke / jarriz<br />
geroztik begira. Tx B I 123. Bidak maitatuz geroztik elgar, bakarzka zendako bizi? Xa Odol 211. � (Precedido<br />
de -t(z)eaz). � Heriotzeko orena / ez ahantz burutik, / segurragorik ez da / sortzeaz geroztik. Bordel 108.<br />
Ostatuetan berant egoiteaz geroztik, hobe laiteke miletan Bezperetara sekulan ez ethortzea. Arb Igand 144.<br />
Hiltzea segurra dugu / behin sortzeaz geroztik. Xa EzinB 44.<br />
- GEROZTIKAGO (Dv). Desde más tarde. � Bizkitartean obra saindu hori, gorago aiphatu dugun moldean,<br />
geroztikago abiatua da. Prop 1876-77, 339.<br />
- GEROZTIKAKOAN. En adelante, en lo sucesivo. � Eta geroztikakuan kristau garbi ta ona izandu zan. Bv<br />
AsL 221.<br />
- GEROZTIK APAL. Desde entonces. � Ez baitzuten ohoin heiek saria baizik bildu! / Geroztik aphal behingo<br />
ziren omen ixildu. Ox 187.<br />
- GEROZTIKO (SP, sin trad.), GEROZTIKAKO (H). (Adnom.; precedido de instr.). Posterior a. "Gure herrirat<br />
bihurtzeaz geroztikakoa da" H. � Hainitz urthez geroztiko botuaren ondoan. SP Imit I 11, 5. Undar konfesioniaz<br />
geroztikako bekatiak. CatLan 150. Apaizaren Komunioaz geroztikakoa. AA II 47. Gau-erdiz geroztikako lehen<br />
oilar-kantua. Barb Leg 25. Ezkonduz geroztiko urtetan. Etxde JJ 162. Cisneros Kardinalaz geroztikoa. Lek<br />
SClar 120. � (Precedido de -(e)n). � Hainitzek kondatzentuste Iainkoa gana itzuli diren geroztiko urtheak. SP<br />
Imit I 23, 2 (Ch konbertitu direla dituzten urtheak, Mst ützüliz gerozko, Ol onbidera-ezkeroko). � (Precedido de<br />
ablativo). � Letrango billera artatik geroztikakuak. Bv AsL 159. Ordutik geroztikako guztian. Ib. 178.<br />
� Posterior. "Ez da geroztikako berririk, il n'y a pas de nouvelle postérieure" Dv. "Geroztikakorik nehork eztu<br />
iakin" H. � Iskiribuak gazteagoak eta geroztikakoak direla. ES 100. Geroztikako asiki guziak. Hb Egia 142.<br />
Geroztiko, Italian sartu bitarteko gauzarik eztakigu argiro. Bv AsL 133. Haur denborako eta geroztikako zenbait<br />
hitztorio. Elzb PAd 10. Geroztikako zenbeitekin nahastekatuak. JE Bur 8. Hezur xuxentzen bazakien, geroztikako<br />
edozein Daunatuk baino hobeki. Barb Sup 171. Erro onen gaiñean eraiki izan dira geroztikako aurrerapenak.<br />
Vill Jaink 156. Geroztikako berri aundirik. Uzt Sas 54. Gaztarokoak dira, ez geroztikoak. MIH 245.<br />
Barandiaran jauna izan dugu geroztikakoek gidari. MEIG III 56.<br />
v. tbn. Lab EEguna 93. JMB ELG 64n. Mde Pr 218. Geroztikako: HU Aurp 110. CatJauf 27. Zerb Azk 75. Etxde<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
635
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
JJ 27. MAtx Gazt 27. Uzt Sas 54.<br />
- GEROZTIK HONA. Desde entonces ahora. � An arkitzen da [gorputza] geroztik onara. Mb IArg II 302.<br />
Geroztik hunat hanbat aldiz komuniatu dut. Dh 220. Geroztik hunat irauten du. JesBih 388. Geroztik hunat<br />
pasatzen dixit / bihotzian zonbait pena. Bordel 65. Geroztik hunat asko gora-behera gertatu dire. HU Aurp 54.<br />
Geroztik hunat ez baita deus baldi nezakenik. JE Bur 110. Nahiz geroztik hunat euskarazko Imitazione hoberik<br />
moldatu den. Zerb Azk 60. Geroztik huna nai bezala / ni senarrak ibilki nau. Mattin 99. Geroztik unat gure<br />
Españian / ez degu plagarik falta. Auspoa 97, 53 (ap. ELok 451). Geroztik hunat eduki nauzu / zure geriza<br />
goxoan. Xa Odol 83. Zer aldatu da geroztik hona? MIH 231.<br />
v. tbn. Geroztik hunat: Dh 220. Bordel 65. Arb Igand 62. JE Bur 110. Ox 161. Etcham 198. Zerb Azk 60. Auspoa<br />
97, 53 (ap. ELok 451). Xa Odol 83.<br />
- GEROZTIK HONAINO. Desde entonces ahora. � Geroztik oneraño / dabil alarguna. Tx B 29.<br />
- GEROZTIK HONUNTZ. Desde entonces ahora. � Gaur zeñek esan geroztik onuntz / egiñ dizkigun kaltiak.<br />
Auspoa 63-64, 251 (ap. ELok 451). Geroztik onuntz sortu geranak. Auspoa 79-80-81, 285.<br />
- LEHEN EDO GERO, LEHENTXEAGO EDO GEROXEAGO. v. lehen.<br />
� Etim. Para las posibles etimologías (ge- + aro; ge- + suf. -ro), v. FHV 413.<br />
geroalatu. v. geroratu.<br />
geroaldi. � Futuro. � Nahiz orainaldi, nahiz geroaldiari detxekotela. Mde Pr 329. Lenaldi luzea, ots, eun urtez<br />
len; geroaldi luzea berebat eun urtez gero. Or Aitork 318. Ala erakutsi bear zidan gero-aldi maltzurrak. Alt LB<br />
93.<br />
geroenean (G-goi ap. A; Aq, Añ, Dv). �1. Al final; al fin, por fin. "Al que después de mucho trabajar se deja<br />
vencer, decimos: ibilli ta ibilli, ta geroenean erori (G, AN)" Aq p. 63. "Al fin de, al acabar de" Añ. Azkue trae<br />
además "(V, Añ), a luego", aunque en Añibarro --tanto en su dicc. como en sus obras-- sólo lo encontramos con<br />
el significado de 'al final'. � Geroenean ere sentenzia bata edo bestea eman bear bazat. Cb Eg II 113. Baña<br />
geroenean ere [...] eldu zan Jerusalen galtzeko denbora. Ub 111. Geroenean, erregutu Jangoikoari. Añ EL 1 16.<br />
O kaltegiñ zitala! Erori aiz geroenean. VMg 37. Emen nator bada geroenean ere zugana. Jauregui 242. Lot<br />
berriz ere leiatu zitzaien, eta geroenean berekin eraman zituen. Lard 20. Geroenean ere Jenobeba asi zan<br />
hitzegiten. Arr GB 107. Ikasi du geroenean jakiteko bildur zana. Mok 19s. Arekin konpiantza artuko zula, ta<br />
geroenean il egingo zula. Or SCruz 79. Guziak logaletu ta geroenean lokartu egin ziran. Ir YKBiz 417. v. tbn. Izt<br />
C 166. Aran SIgn 93. A Ardi 63. Etxde JJ 229. Txill Let 118.<br />
�2. En adelante. "Après, dans la suite" H. � Deusik deusek ez ditu geroenean bereiziko. Mde Pr 142.<br />
Geroenean ez da iñola aragidun bat ere onelako ugolderen uretan itoko. Ol Gen 9, 11 (Urt y Ur ge(h)iago, Dv<br />
gaurgero, Ker barriro, Bibl berriz). Bazuen ["kolaboratzaile produktuaren fama"], baina ez dakit geroenean<br />
iraun duen. MEIG I 258.<br />
- GEROENEKO. "(G-to), lo más recientemente" A.<br />
- GEROENENGO. Ultimo. � Ze bear bada, berau izango dozu zeure bizitzako geroenengoa. Añ EL 2 79 (EL 1 69<br />
gerorengoa). Geroenengo oraziñoak. Ib. 127. Eta leen [konfesiñorik] egiñik badozu, egizu geroenengorik<br />
onakoena. Ib. 28.<br />
- GEROENERAKO. Al final. � Geroenerako, zezena kemen bageturik erori zakean lurrera. Izt C 251. Bañan<br />
geroenerako egin giñan biok adiskide mami. Ib. 231.<br />
geroenez. � Al final. � Hautzaz haziko dena da / geroenez piztuko. EZ Noel 121 (la enmienda no<br />
es segura). Etzenduen beingoan ikasi; baña geroenez, eurai iñardun ta ekiñaz, maisu egiñak zagoze. Añ LoraS<br />
88.<br />
geroengo. v. gerorengo.<br />
geroenik. � Al final. � Eta geroenik Zure Bakarraren mendeko eta ez giza-aginpidearen bearreko, Zure iduri<br />
ta antzera berritu zenun. Or Aitork 421.<br />
geroi. v. gerok.<br />
gerok (G, AN, L-sar, Ae; Lar, Añ, Dv (G), H (G, L s.v. guhaur)), gerauk (AN-araq), giok (G-nav), gerook. Ref.:<br />
A; EI 222. � "(Nosotros) mismos, gu gerok" Lar. "Nosotros mismos, gerok" Ib. "Geroni (G), a nosotros<br />
mismos" A. v. gerau, geroni, geror, gerorri. � Tr. Usado por autores guipuzcoanos, alto-navarros y, hasta<br />
principios del s. XIX, tbn. por septentrionales (casi todos ellos labortanos). Las formas con suf. de declinación<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
636
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
que se documentan son: erg. gerok, dat. geroi, gen. ge(r)on. En DFrec hay 2 ejs. de gerok y 9 de geron, todos<br />
ellos meridionales. En Or Aitork 307 gerok parece ser ergativo de gerau. � Baldin gu geure gaixtakeriez gerok<br />
apartatzen ezpagara. Harb 264. Gure gerok zeure zerbitzo sainduan gogor eta begira gaitzatzu. EZ Eliç 350.<br />
Hargatik gabiltza bada orai gerok ere asaldatuak. Ax 439 (V 286). Gu gerok hazi garen herriko hitzkuntzaz<br />
mintzatzen. ES 393. Jainkoa amatzea, ta lagun urkoak gerok bezala. CatBurg 34. Hau bera da guk gerok ere<br />
ekusten duguna. Mb IArg I 374. Gerok geren borondatez egiten deguna. Ub 153. Ordean gaixtakeria / gerok<br />
obratzen dugu. Monho 106. Zeren ezin gerok ganik alderatu genzake [etsaia]. Añ CatAN 60. Non arkituko degu<br />
gu gerok baño eskergabe andiagorik? AA III 346. Zenbat bider [...] ez gera egoten gerok ere illabete osoetan<br />
ezer artu gabe! It Dial 30 (Ur geu geurok, Dv gerorri, Ip gihaur). Guk gerok aditu diogu esaten. Lard 446.<br />
Geron pekatuak ezagutu. Arr GB 137. Agertu diegu [...] geon esker ona. Bv AsL 127. Geron etxea, geron odola,<br />
geron jatorria maite oi degun erara. Etxeg EEs 1916, 117. Etsaiak ez ta geronak! Or SCruz 89. Gerok esan<br />
bearko / koxkor banari. Tx B III 36. Eztet uste iñork guk gerok idazleok baño eskubide obea dunik. Ldi IL 148.<br />
Lenbiziko iruak Yainkoari dagozkio, beste lauak geroi. Ir YKBiz 129. Eziko genituzke gerôk agindurik. Or Eus<br />
146. Geron burua gordetzeko. NEtx Antz 16. Geona den errua, geona. EgutAr 28-12-1960 (ap. DRA). Gu gerok<br />
ere engaiñatuak bizi gera. Vill Jaink 143. Gerongandik sortutako haurrik ezin ager genezakeen artean. MEIG<br />
IX 101.<br />
v. tbn. Echag 256. Aran SIgn 105. Ud 140. EusJok II 22. Urruz Zer 116. A Ardi 110. EusJok 99. KIkG 39. Inza<br />
Azalp 104. Jaukol Biozk 53. TAg Uzt 220. Zait Sof 155. Etxde AlosT 9. And AUzta 108. Gazt MusIx 7. Geo-:<br />
Lek EunD 35. EA OlBe 98.<br />
geroka. v. ORAIN-GEROKA.<br />
gerokeria. � Dilación, retraso, demora. � Zuzenbidearen gerokeriak. Amez Hamlet 85.<br />
gerokoka (Dv, H). � (Dejando, etc.) para luego. "Gerokoka iokhatzea, parier à condition qu'on paiera plus tard"<br />
H. � Hunek eskutan zuena gerokoka ez largatu. Gy 47. Gerokoka egonez, [...] aro ona iraganen zaitzu<br />
eraintzak egin gabe. Dv Lab 202. � (Uso sust.). � Gaurtik biharrera gibelaka, ixtika ibili gabe, gerokoka<br />
galgarri bati egon gabe. Dv LEd 200.<br />
gerokokari (Dv � A). � "Celui qui a l'habitude de promettre, de remettre à un autre temps. Pagatzaile gaixtoa,<br />
gerokokari" Dv.<br />
gerokondoan. � En adelante, en el futuro. � Hauta zazue, gerokondoan urrikirik eztukezuen bezala. ES 179.<br />
gerokoño. � Poco después. � Eta gerokoño, bozkarioan, bere senarra ikustean ohean zabal-zabala [...] bere<br />
baitan dio. Zub 43s.<br />
gerokotu � Ahorrar. � Gurasoek nekez gerokotu sosekin kanpoan erosi etxe txipi batean. Mde Pr 146.<br />
geron. v. gerok.<br />
gerone-. v. geroni.<br />
geronez. � Por nuestra propia naturaleza; por nosotros. v. gerez. � Ez gerok geronez zerbait asmatzeko ere gai<br />
geralakoan. Ol 2 Cor 3, 5 (Ker geurez, IBe neurez). Gu geronez gerana, ots, gure etorrizkoa. Or QA 172.<br />
- GERONEZKO. Natural, propio de nuestra naturaleza. � Geronezko ezetasuna ba degu baño minkatza ta<br />
garratza da. Or JBDei 1919, 365.<br />
geronganatu. � Hacer nuestro. � Uri, gaztelu [...] gudarozte, jauregi, agure-batzar [...] guziyak geronganatu<br />
ditugu. J.M. Tolosa EEs 1913, 207.<br />
geroni (G-bet, B, L-sar-ain; Dv, H (G, L; s.v. guhaur); geonek AN-5vill), geone (L-sar), geuni (-nik ergat. ANgip;<br />
-nek ergat.? AN-5vill), gueni (L-arcang). Ref.: A; EI 222. � Nosotros mismos. "Geronekilako, qui est avec<br />
nous, notre compagnon" Dv. "Geronen, notre" Ib. (� A). "Geronek (L-sar), nosotros mismos" A (que no aclara<br />
si se usa sólo en caso ergativo o tbn. en absoluto). v. gerok. � Tr. Los testimonios antiguos son septentrionales<br />
(no suletinos); a partir de finales del s. XIX hay tbn. ejs. guipuzcoanos. Las formas con suf. de declinación que<br />
se documentan son: erg. geronek, dat. geroneri, geroniri, gen. ge(r)onen. � Ez dugu geronek nahi mehatxatuak<br />
izan. Ch I 16, 3 (SP geurok, Mst gihaurk). Geroni gure buruen kontra altxatzen garenaz geroz. He Gudu 37.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 637<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Alegera gaiten geroni ere. Jaur 361. Erakhusten derauku geroneri. Ib. 112. Geronek gure buruen punitzeko. Ib.<br />
177. Azienda gu geroni bezain minbera dela. Dv Dial 68. Guk geonentzat diña eziñ bildu. Sor Bar 22. Gugeronek<br />
zer egin dugu. Jnn SBi 135. Jainkoa geroni baithan kausituko dugu. Arb Igand 149. Geroniri zer<br />
gaztigu merezitzen eta zer zorion galarazten dauzkigun. Dih GirLeg (ed. 1897), 106. Geronek bai, ekin bear izan<br />
genion ibillari. Ldi IL 43. Bañan... gu geroni zer izan gera? ABar Goi 43. Ez dezagun ba guk ontan geronen<br />
bururik geiegi estutu. NEtx Nola 6. Geronezko argitasunak. Or QA 128. Zenbat aldiz ez dugu geronek De<br />
Lancre famatu haren izena aditu! Zerb Azk 93. Geronekin daukagu pekaturako griña. Etxde JJ 229. Kanpotar<br />
danak ala diote, / ezta geronek esana. Basarri 69. Geronen txilborrari begira egon ohi garenok. MEIG III 103.<br />
v. tbn. Mih 92. MarIl 82. Alz Ram 84. Anab Aprika 32. Geo-: JanEd I 101.<br />
geronzale. � Partidario(s) de lo nuestro. � Gu geronzale gerala (esan beza obeki erderaz) eta berok guzienzale<br />
dirala. Or EG 1950 (11-12), 50.<br />
geror (Ht Gram 56, Arch Gram 27, Dv, H (G, L; s.v. guhaur)). � Nosotros mismos. "Nous-mêmes" Dv. En<br />
Arch Gram 27 aparece geror para el caso absoluto y gerork y gerorek para el ergativo; en Ht Gram 56s. geror /<br />
gerorrek, gerorrekin, etc.<br />
geroratu (Urt I 445), geroalatu, gerualatu. � Diferir. � Lehia zite erremediuaren hartzera, eta hobeki edirenen<br />
zira eziez lüzaz gerualatürik. Mst IV 10, 4. Zertako geroalatü nahi düzü zure detse huna? Ip Imit I 22, 5 (SP<br />
bihar arteraino luzatu, Ch luzatu egunetik egunerat, Mst biharümeniala igorri, Ol y Pi biaramoneratu). Zure<br />
gaizkabidea geroratu. Ol Imit I 23, 5. Gizakumeren bat iltzeko gertu izaki, apur bat geroratzeaz onturrerik<br />
izango al luke? Zait Sof 52.<br />
gerorengo (V-ple-arr-oroz ap. A; Añ, H), geroengo. � Ultimo. v. GEROENENGO s.v. geroenean. � --<br />
Kristaua Juizioa etorri dekionean zertara dago obligadurik? --Geroengo fina bilatzera. CatAnz 2. Menturaz<br />
berau izango da zeure bizitzako gerorengoa. Añ EL 1 69. Gerorengoa [konfesiñoa] egin zenduanik onakoak. Ib.<br />
24. Auxe ameneko izango da gerorengo urtea. Añ LoraS 13. � Por última vez. � Examinedu ondo konzienzie,<br />
geroengo ondo konfesadu zanereanik. VJ 10. � (Añ � A). "Novíssimos [...], gerorengoak" Añ. "Postrimerías,<br />
novísimos del hombre" Ib.<br />
- GERORENGOTIK HONAKOA. "Gerorengorik onakoa, (le temps écoulé) depuis lors jusqu'ici (Añ)" H.<br />
geroroz. � En adelante. � Ezta geroroz izanen neretzat ez graziarik, ez sakramendurik. Dh 119. Ifernua duk<br />
geroroz nere egoitza. Ib. 157 (v. tbn. 113).<br />
gerorri (G, L-côte (-eo-)), gerorre, gehorrek (erg.), gegorri (B). Ref.: A Morf 648; EI 222. � Nosotros mismos.<br />
En Ht Gram 56s, gerorrek, gerorrekin, etc. corresponden al caso absoluto geror. v. geroni. � Tr. Documentado<br />
en algunos autores de los ss. XVIII y XIX. Las formas con suf. de declinación que se documentan son: erg.<br />
gerorrek, dat. gerorriri, gen. gerorren, gerorrien. � Gerorrek ez ditugu gureak uzten. Ch I 16, 2 (SP geurok).<br />
Gerorrek nahi ez badugu. He Gudu 150. Gehorrek haren ahotik entzun dugunaren ondoan. Lg II 265. Gerorri<br />
ezkaitezkela zorigaitz hetarik altxa. Dh 240. Gu gerorrien etsai gare. Ib. 251. Gerorriri zer nahi iduri ditekegun.<br />
Ib. 253. Gerorrek bilhatzen ez dugunean. Jaur 107. Gerorre pharatzen gaizkonean. Ib. 108. Gerorrek baiño<br />
hobeki. Gy 142. Gure gerorren onetan hari gara. HeH Lc 17, 10n. Ez gare gerorri hilabethe osoak deusik hartu<br />
gabe egoten! Dv Dial 30 (It gerok, Ur geu geurok, Ip gihaur). Zertaz jazar gerorren buruei. Dv Lab 293.<br />
gerotar. v. gerotiar.<br />
gerotasun. � Posterioridad. � "Gero" zan olerki-kutsuaren mamia, eta gerotasun orretatik zetorren mamia.<br />
Txill Let 94.<br />
gerotiar (A). �1. Demorador. � Gerotiarren pitzgarriak. Ax (ed. 1864), 231. Gizona beti gerotiar, gerokoak<br />
geroko gogotik uzten. JE EuskG 240. �2. gerotar. Futuro, posterior. � Gau-egunetan ogeita lau ordu ditu.<br />
Lenak, besteak gerotar ditu. "Ceteras futuras habet". Or Aitork 319.<br />
gerotu. "Retardar" Añ.<br />
gerotxoago, gerotxuago (Añ). � "Poco después" Añ. v. GEROXEAGO. � Tr. Documentado en textos vizcaínos<br />
desde comienzos del s. XIX. En DFrec hay 4 ejs. de gerotxoago. � Batzuk amargarrenian, ta beste batzuk<br />
gerotxubago. JJMg BasEsc 21. Gerotxubago, alkarregaz izan ezin da, apartau diriala. fB Ic III 328. Gau-erdia<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 638<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
baiño gerotxuago. A BeinB 85. Abeslari taldea: gerotxoago Oidipu ta Antigone. Zait Sof 109. Erdu orain ta<br />
gerotxoago joango zara. Erkiag Arran 122. Lehentxeago nahiz gerotxoago. MEIG IX 134 (en colab. con NEtx).<br />
v. tbn. Ag AL 154. Echta Jos 292. Altuna 36. Enb 134. SMitx Aranz 95. Akes Ipiñ 25. Alzola Atalak 140.<br />
Gerotxuago: Kk Ab I 120. Eguzk GizAuz 20. Bilbao IpuiB 226.<br />
� Miñutu batzuek gerotxoago. NEtx Antz 139. Pare bat urte gerotxoago. NEtx LBB 54.<br />
- HANDIK GEROTXOAGO. Al poco rato. � Andik gerotxoago, gazteen joera plazara izaten da. Erkiag Arran<br />
37. v. tbn. And AUzta 43.<br />
- HANDIK GEROTXOAGORA. Al poco rato. � Andik gerotxoagora, zirkin andiagoak egin ebazan Peruk.<br />
Bilbao IpuiB 182. v. tbn. SM Zirik 93.<br />
gerozkioz. � Desde entonces. � Ain dira aldatuak gerozkioz. Zub 18.<br />
gerpa (SP, Dv y A, H), kerpa (SP � Dv y A), gerba (H). � "Cordon de chapeau" SP. "Au fig. cordon de<br />
chapeau" H.<br />
gerpe (Lar, H). � "Manteo, paño interior de mujer" Lar.<br />
gerra (V-gip, G-azp; Lcc, Lar, H). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg; Gte Erd 263. � Tr. Propio de la tradición<br />
meridional, se documenta desde Lazarraga; su frecuencia disminuye desde principios del s. XX. Acompañando,<br />
o como explicación de guda o gudu lo encontramos en Astarloa (II XII), Iturzaeta, Urruzuno, Inza, Lizardi,<br />
Eguzkitza e Iraizoz. � Guerra. "Pelea", "guerra" Lcc. AxN explica erróneamente garri (430) por gerra. v. gerla.<br />
� Jakingo dozu eze ni bidaldu nabela batalla eta gerratako jainkoak. Lazarraga 1153v. Gerrea espa bakea,<br />
gustia da enea. IC II 426. Villarreal de Urretxu, beti gerrea darraizu. RG A 33. Andra ederra etsean gerra. RS<br />
131 (tbn. RG B 14). Izan bagea gerra uts. RIs 47. Lagun esteio gerrara. BBizk 23. Gerra atara duazan soldadu<br />
gustiak. ZBulda 12. Publika bidi gerra kruela. Acto 201. Prestaturik arkitzen etziran gerrarako. Mb IArg II 300.<br />
Iru urteko gerra bizia, tormentu ta martirio modu gogorrak pasatu zituen. Cb Just 40. Gorroto, errierta, / auziak<br />
ta gerra. GavS 32. Bizi geran bitartean, guda edo gerra degu barrengo ta kanpoko gure etsaiakin. Ub 149. Alan<br />
gerra zelan bakiak ditube euren muga, eskubide ta legiak. Mg PAb 217. Etsaiarekin eremuan izan zuan gerra ta<br />
pelea. AA III 546. Gure bizi gustija gerra bizi bat bada bere. Astar II 278. Amontarrakiko gerra bukaturik. Lard<br />
193. Bere senarra gerrara joan zitzaionetik. Arr GB 22. Andikeriagaiti / dira beti gerrak. Azc PB 273. Guda edo<br />
gerra artezean. Itz Azald 100. Carlosen gerran. Mdg 138 (cf. GERRAN). Gerra nausian alemanak ezebela<br />
garbitu? Kk Ab II 33. "Kanpo eder, etxian gerra" esaten eban nire senarra zanak. Otx 162. Europako guda (edo<br />
gerra) aundia. Ldi IL 161. Errien gerra-gosea. Or Eus 208. Gerra sasi ta elortegiai. Munita 14 (cf. GERRA<br />
EGIN, GERRA EMAN). Azken gerra hontan. Mde Pr 289. Europan izan zan gerra ondorian. SM Zirik 48.<br />
Gerra txarren bat etorriko da / mundutarrok bakantzera. Basarri 133. Gerra giro onek, errezeloa ta susmo<br />
txarra errez pizten ditu. NEtx LBB 80. Gerrak aittu, baño ikusi ez (AN-ulz). Inza NaEsZarr 1045. Gerra<br />
badakar, gerra gorria izango du berak ere. MEIG III 117.<br />
v. tbn. (Sólo para autores del s. XX): Urruz Zer 54. Inza Azalp 122. Mok 14. Tx B I 103. Eguzk GizAuz 24. Lek<br />
EunD 140. Etxde JJ 106. Txill Let 126. Akes Ipiñ 25. Arti Ipuin 47. And AUzta 152. Anab Aprika 7. Salav 52.<br />
Lab SuEm 200. Uzt Sas 124.<br />
- GERRA HARTU. Emprender la guerra. � Filisteo gogorrak artu ebeen gerria Israeltarreen kontra. JJMg<br />
BasEsc 175.<br />
- GERRA ATERA. Estallar la guerra. � Uztailaren 18an gerra atera zen. Anaitasuna 29-5-1977.<br />
- GERRA-AURRE (V-gip ap. Elexp Berg). (En casos locales de declinación). Tiempo de anteguerra. � Gerraaurrean<br />
eta gerratekoan orrek artu dun joerarekin. Or SCruz 141. Gerra aurreko gertakizuna da. Ugalde Iltz 59.<br />
Gerra aurretik ondo idazten ebenak orain be ondo idazten dabe. Ker in Alzola Atalak 128. Gerra aurreko<br />
"zigiluak". MIH 368. Gerraurreko urteetan. MEIG VIII 43.<br />
- GERRA-AURREKOAN. En el período de anteguerra. � Gerra aurrekoan, egia da, galduan zebilen oraindik<br />
euskara. MEIG VIII 43.<br />
- GERRA-BATZAR. a) Consejo de guerra (juicio). � Bestela auzi laburra ta gerra-batzarrea eratuko zituala<br />
ta. Or SCruz 61. b) Junta de guerra, junta militar. � Asi zan bidean bere aiekin Gerra-Batzarre nagusia ta diruzaia<br />
aurretik bialtzen zitula. Or SCruz 94.<br />
- GERRA-DENBORA (g.-denpora V-gip ap. Elexp Berg). Tiempo de guerra. v. gerrate. � Eta gerra-denboran<br />
/ ezer ez izanik. It Fab 65. Soldadua, gerra-denporan, beti egoten dan zur, gertu eta prest. Itz Azald 186. Kezka<br />
orrekin ibili nintzan nere gerra-denbora guztian. Salav 78.<br />
- GERRA EGIN. Luchar, guerrear; (con dat.) luchar contra, hacer la guerra a. "Guerra hacer" Lcc. "Guerreador,<br />
gerra egiten deuena" Ib. � Arren, zatozke ene oera, / beti ze egidazu gerra. Lazarraga (B) 1180vb. Elkar arturik<br />
egin diote gerra [Kristo Jaunari]. Mb IArg I 343. Antioko Erregeari gogortu ta guda edo gerra egin zioenak. Ub<br />
56. Aragiaren kontra gerra egiteko. AA III 272. Dituzu anaiak / gerra egin naiak. It Fab 202 (tbn. en Aran SIgn<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
639
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
216). Ala gerrarik etzitekela egin. Or SCruz 110. Bere buruari gudu (gerra) egingo lioke. Ir YKBIz 162n. Gaur<br />
analfabetismuari gerra egiten zaion garaian. Vill in Gand Elorri 11. Nik ez dut uste gerrarik egin daitekeenik<br />
inor frentean egon gabe. MEIG IX 68.<br />
v. tbn. Mg PAb 218. Gco II 31. Astar II XIII. fB Ic III 307. Echag 164. Lard 451. Bv AsL 165. Apaol 37. Arrantz<br />
105. Etxba Ibilt 478.<br />
� Egin diote gerra, ta ger bizia. Mb IArg I 343 (gerra bizia egin tbn. en Cb Just 31). Beti egin biar dogun gerra<br />
santuba. fB Ic II 262. Egiten deust gerra ain bizija. Astar II 139. Etsai gaistuak gerra miñ asko / ta zauri egin<br />
deutsue. AB AmaE 12. Gerra santu hura egiten zuten kristauen alde. Arr May 174. Gerra gogorra ta eriogarria<br />
egiten baitiote. Or Mi III. v. tbn. Gco I 447. Bv AsL 32.<br />
- GERRA-EGUN. (Pl.). Tiempo de guerra. � Gerra egunak elduta bere. Mg PAb 217.<br />
- GERRA EMAN. Luchar, hacer la guerra, guerrear; pelear, reñir. � Jesu-Kristo ta bere jarratzaleai eman<br />
gerra. Mg CC 129. Aren bizilagunari ez diola gerrarik emango. AA II 165. Gerra emanez garbitasunaren<br />
kontra. AA III 486. Deabruari eta munduari gerra emango dien lege andia erakusteko. Lard 393. Zergatik gerra<br />
eman ziguten / arrazoi-bide txarrian. Tx B I 105. v. tbn. Ub 56. Arr May 64. Ill Testim 29. Or QA 84. And AUzta<br />
117.<br />
� (Con determinantes). � Zenbat gerra ematen dituzten. Mg CC 224. Emon eutsan infernuko arerijuak gerra<br />
ain estuba. Mg CO 194. Gerra gaizto au eman zutela / au da bostgarren urtia. Tx B I 106. Ez zen hemen bi<br />
forma baizik irakurtzen: nuan eta nuen. [...]. Besteek, nuin eta horren kideek, gerra gutxi eman dute hemen. MIH<br />
80. v. tbn. Bilbao IpuiB 165.<br />
- GERRA ERAKARRI. Incordiar, atacar. � Izugaria izandu zan, etsaiak artarako zirikaturik, eskrupulo edo<br />
artukitzak, konpesiotik oña arturik, erakarri zioten gerra. "Fue grande, pue, el ímpetu de los escrúpulos". Aran<br />
SIgn 26.<br />
- GERRA-ERASO. Ofensiva bélica. � Ondarribiako gerra-eraso ezagunak izan ziren urtean. MIH 237n.<br />
- GERRA-ETXE. Fuerte. � Turkiatarren gerra-etxea ondatuta. Anab Aprika 19 (v. tbn. 86).<br />
- GERRA-ETXETXO. Dim. de gerra-etxe. � An zegoan gerra-etxetxoa zaitzera. Or SCruz 102.<br />
- GERRA-EZKUTU. Escudo de guerra. � Zeñetatik egozan dingilizka milla gerra-ezkutu. Ur BulaAl 31.<br />
- GERRA-GIZON (H). Soldado; militar. � Camilo gerra gizonakaz eguan tokira. Mg PAb 217. Seieunda<br />
geiago milla gerra-gizon. Lard 109. Topatu zuan gudatar bat, gerra-gizon bat. Bv AsL 31. Zaldizko gerragizonak<br />
ederki jantziak. Goñi 110. Idea aundiko gerra-gizona [Petaiñ]. Tx B III 21. Zenbait kapitan eta gradurik<br />
gabeko gerra gizon. MEIG II 106.<br />
- GERRA-IRABAZTE. Victoria bélica. � Obe da gizontsu burdinia erabilli, ta emotia eurai gerra irabazte<br />
gora, odoltsu ta damugarrija. Mg PAb 207.<br />
- GERRAKO. De guerra, militar, bélico. � Mortero deritzan gerrako arraz-modu bat. Mb IArg I 255. Gerrako<br />
gizonak. Ib. 197. Itxi gura badeutsazube gerrako burdina zorrotzari. Mg PAb 206. Gerrako denboran. AA I 538.<br />
Gerrako juan etorri, lanza, espata, zauri eta erijotza artian. Astar II 33. Gerrako tronpetari soñu-eragin zion.<br />
Lard 128. Gerrako bere soñekoetatik erantzi zanean. Arr GB 95. Gerrako lege eta neurriak. AB AmaE 450.<br />
Gerrako ontziko jeneralak. Iraola 51. Gudontzijak (gerrako-barku) ibilli ebiltzan. Kk Ab I 85. Gerrako gastuak.<br />
Or SCruz 34. Gerrako gai guziak. Lab SuEm 196. Emen agintzen dezutenak ez / gerrako asmorik artu. Uzt Sas<br />
125. Gerrako gauzak. Berron Kijote 146. Gerran, gerrakoak. MIH 368. v. tbn. fB Ic III 326. Ud 80. NEtx LBB<br />
329.<br />
- GERRAKOAN (AN-araq). "Durante la guerra" A Morf 123. � Dana dala, gerrakoan gerrakoan bezela. Ba<br />
zegoan gerra egin-bearra. Or SCruz 80. Urruti zegoala ere, gogoan zeduzkan, eta gerrakoan eztago esanbearrik.<br />
Ib. 14.<br />
- GERRA-LAGUN. Compañero de armas. � Berorrek eta berorren gerra-lagunak egin deuskubezan mesediak.<br />
Astar II XIV.<br />
- GERRA-LAN. Arte militar. � Onezaz ostian guda edo gerra-lanen apurrik jakin baga. Astar II XII.<br />
- GERRA-LEGE. Ley marcial. � Armak utzi nai izan etzitutenai [...] Serranok eskañi egin zien gerra-legez<br />
ariko zituala. Or SCruz 35. Gerra legearen azpian. Arti Tobera 275.<br />
- GERRA-MODU. Tipo de guerra; estrategia militar. � Irakatsirik onei ze gerra modu egin biar jaken<br />
Franzesai. Astar II VIII. Bere buruz etzan gauza nere gerra-moduari antzemateko. Or SCruz 141. Bildu zitun<br />
Santa Cruzek bosteun mutil, eta gerra-modua erakutsi zien. Ib. 51.<br />
- GERRAN. En guerra; en tiempo de guerra. Es particularmente frec. la expr. gerran ibili. � Zurekin beti gerran<br />
baño / obe dot zubaga bakea. Acto 269. Zu arzaia ta hura gerran oitua. Mb IArg I 349. Betiko gerran ebilli<br />
bearra. Mg CC 188. Prestatu [...] etsaiarekin gerran asitzeko. AA III 546. Gorputza ta arimia beti dagoz gerran<br />
euren gurarijetan. fB Ic II 253. Ez gerran, ez pakean. It Fab 208. Gerran bizi. Lard 34. Ipiñi zituzan gerran. AB<br />
AmaE 444. Infernua abiatzen da gerran santuarekin. Bv AsL 40. Aren aitaren kontra gerran ari izan zanak. Or<br />
SCruz 16. Ez ain eskasak geradelako / gerran edo gudaritzan. Tx B II 55. Bataz edo besteaz gudan, gerran ibilli<br />
zan beti. Eguzk GizAuz 17. Napoleonekin gerran ibillitako mutillek. Vill Jaink 129.<br />
v. tbn. Añ LoraS 152. Astar II VIII. Arr GB 13. Aran SIgn 215. JanEd II 10. NEtx Antz 106. Akes Ipiñ 11. Anab<br />
Aprika 86. Salav 80. Uzt Sas 125.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
640
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� Obea degu gerratan baiño / bizi umore onian. Tx B 223.<br />
- GERRA-NAHI. a) "Guerrero" Lar. b) Ansia de guerra. � Orrela sortu zan aren biotzean gerra-naia. Or SCruz<br />
22. Ongi gerra-naiean zeudenan. Or QA 79.<br />
- GERRA-ONDO. (Con suf. local de declinación). Tiempo de posguerra. � Gerra ondoko urteotan. MIH 292.<br />
- GERRA-ONTZI. Buque de guerra. � Gerra-ontzi arinak elkarri atzaparka. MEIG I 177.<br />
- GERRA-OSTE (V-gip ap. Elexp Berg). (En casos locales de declinación). Tiempo de posguerra. � Gerra<br />
ostean gauza onik egin dogun? Ker in Alzola Atalak 128. Gerra ostian kartzelatik urten barri zan sozialista. SM<br />
Zirik 124.<br />
- GERRA HOTZ. Guerra fría. � Bero-bero ibili zen luzaroan gerra hotza. MIH 375.<br />
- GERRARAKO. (Adnom.). Militar, bélico; de, para la guerra. Cf. supra ejs. de gerrarako 'para la guerra' (no<br />
adnom.). � Emon nitubana gerrarako bidiak. Mg PAb 202. Gerrarako gai ziranak. AA II 5. Dabiden gerrarako<br />
argia. Lard 204. Gerrarako asmoetan. Or SCruz 21. Gerrarako tresnak. Salav 56. Giputz-bizkaitarren arteko<br />
elkarren gerrarako lehiaz. MEIG V 79.<br />
- GERRARA-NAHI. Ansia de guerra. � Non nai zebillen gerrara-naia biztuz. Or SCruz 55s.<br />
- GERRA-SARI. Reparación de guerra. � Betiko gerra-saria, / bi zaldi gazte, lau ankak zuri. Or Eus 207.<br />
- GERRA-SOINU. Toque de guerra, ruido de guerra. � Orduan Joabek gerra-soñua jota, igeslariai jarraitzeari<br />
utzi zion. Lard 200. Alde guzietatik gerra-soñu, zalaparta eta iskanbilla besterik etzetorren. Arr GB 12.<br />
- GERRA SORTU. Estallar la guerra. � Gerra bat sortzen bada, gure etsaietara joan ez ditezen. Lard 64.<br />
Zeruan sortu da gerra. Bil 90. Zori gaiztoko gerra zibilla / sortu zalako meriyo. Tx B II 52.<br />
� (Fig.). � Zu zerala mediyo / sortu ziran gerrak, / ez dizkidazu egiñ / aziyo ederrak. AzpPr 52. Era ontantxen<br />
sortutzen dira / mundu onetako gerrak, / berriro ere gu Lizasori / gaude erantzun bearrak. Uzt Noiz 93.<br />
� (Trans.). Provocar la guerra (sdos. prop. y fig.). � Zenbait gizonek mundu onetan / sortutzen dituzten gerrak, /<br />
ni ixillikan neguan baña / daude deklaratu be'rrak. Uzt LEG I 233.<br />
- GERRA-SORTZAILE. Que crea conflictos. � Ongi konturatzen zirelako, noski, batasuna emazte ederraren<br />
irudiko dela, etxean gerra sortzaile. MEIG IX 63.<br />
- GERRA-TOKI. Campo de batalla. � Mutil-saldoentzat gerratoki bikaña zala. Or SCruz 66. Bien nai ez<br />
bardiñak / nabe gerra-toki. Gand Elorri 159.<br />
- GERRA-TRESNA. Arma o pertrecho de guerra. � Gerra-tresnak zekaztenai lagun egiten. Or SCruz 42.<br />
- GERRAZ. Por medio de la guerra. � Indirañoko erreinu guziak armaz ta gerraz beretu. Mb IArg I 387. � En<br />
guerra. � Naiz bakez, naiz gerraz edo noz, / zur-alde gura dot bizi. AB AmaE 153. - GERRA ZIBIL. Guerra<br />
civil. � Zori gaiztoko gerra zibilla / sortu zalako meriyo. Tx B II 52.<br />
gerra-aldi. v. gerraldi.<br />
gerradi. � Guerra. � Era artako gerraditik libratzearren. Aran SIgn 27.<br />
gerragin. �1. Soldado, guerrero. � Marte gerragina ondreetako. fB Olg 141s (v. tbn. 145). Munduko agintari,<br />
errege, gerragin, aberats ta indartsu guztiak. fB Ic III 293. �2. Motivo de guerra, de pelea. � Dirubak eurak ta<br />
aziendia izango dira orduban etxe atako gerra ginak. fB Ic III 353.<br />
- GERRAGINAN. Haciendo la guerra. � Zergaitik bizi diran oneek illunpian, / zeruko argiari sendo gerra<br />
giñan. AB AmaE 347.<br />
gerragintza. �1. Oficio de guerrero, trabajo de hacer la guerra. � Txito entzute andikuak [...] gerra-gintzaan.<br />
fB Ic I III. Mundubak kontetan ditu andi asko, bai bere jakiturijan, bere lege gintzan, bere gerragintzan, bere<br />
eukijan. fB Ic II 286. Abelegandik asi intzana gerra gintzan. AB AmaE 174. �2. Guerra. � Ze gerragintza<br />
andija jausi zan geure gainera Adanen pekatubagaz. fB Ic II 264.<br />
gerralari. v. gerrari.<br />
gerraldi (Lar), gerra-aldi. �1. "Campaña, expedición" Lar. � Gerra-aldi beretik ongi ateratzen den erregek.<br />
Mb IArg I 387. Izandu zituen irur-ogei ta amar ger-aldi Alemaniko herejeekin, Constantinoplako Turkoekin. Ib.<br />
196. �2. Tiempo de guerra. � Erakusten dio bere soldaduari gerrako lana, ger-aldia datorren aldian egin<br />
dezan bear den gisan. Mb IArg I 347.<br />
gerrari (Lar, Añ, H), gerratari (Lar), gerralari. �1. Soldado, guerrero. "Guerreador" Lar y Añ. "Arcabucería,<br />
gerratari alkabuztunak" Lar. � Gerrari karguduna ta errege andia zen Saul. Mb IArg I 349. Azken gerrariak<br />
edo soldadu utsak. Ib. 348. Dabid Erregea baño gudari edo gerrari andiagoa. Ub 58. Siriako Erregeren<br />
gerrariari gertatua. AA III 500. Arako gerrari andi Fabiori jarraitu. Astar II XII. Erreinuko gerrari guziak<br />
arturik. Lard 73. Zaldizko eta oñezko gerrariak. Arr GB 12. Gerrari leial. Aran SIgn 15. Erromatar gerrari bat.<br />
Camp EE 1882a, 34. Euskaldun gerralari zar batzuk. Ag AL 23.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
641
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
v. tbn. Bil 165. Bv AsL 117. AB AmaE 354. Or SCruz 87. Akes Ipiñ 25.<br />
� Zazpieun gurdi amarna gizon gerrarirekin. Lard 190.<br />
� "Campeador, gerrataria, garaitaria, lat. bellator fortissimus" Lar.<br />
�2. (Lar, Añ), gerralari (V-gip ap. Etxba Eib). Belicoso. "Guerrero [...]. Erromatarrena, kasta gerralarixa"<br />
Etxba Eib. � Jangoikoak gura gaituala gerrariak, ez ollotu-bildurtiak. Añ LoraS 171. v. tbn. Astar II V. Erabaki<br />
zuan gure Santuak konde gerrariarengana joatia. Bv AsL 32. Orretariko arerio ta / etsai aiñ gerralaria. AB<br />
AmaE 424. Gure España gerraria. Ib. 438. Emen Europan txakur gogor bat / nola zan gerrari agertu. And<br />
AUzta 117.<br />
�3. "Bélico" Lar.<br />
- GERRARI-APAINGARRI. Ornamento militar. � Lau kutxa urre-galoe eta gerrari apaingarriz beterik. Astar<br />
II X.<br />
- GERRARI-BURU. Jefe militar. � Kartzela zain nere adiskide aundi bat zegoan: Enparan, gerrari-burua [su<br />
grado era teniente coronel]. Or SCruz 93.<br />
- GERRARI-SAIL. Grupo de soldados. � Gerrari-sail bat eta Apaizburu ta pariseuen morroiak artuta.<br />
"Cohortem". Or Io 18, 3 (Ol gudamutil sail, Ker gudari-talde, IBe gudutaldea).<br />
- GERRARI-TALDE. Grupo de soldados; ejército. � Gerrari-talde galant bat bertatik bidaldu zuen. Aran SIgn<br />
8. Gerrari-talde osoarekin lagundu bear zitzaiola. Or SCruz 137.<br />
gerraridi. � "Batallón", "cohorte" Lar. � Gerraridiko kapitainari. 'Tribuno cohortis'. TB Act 21, 31. Augusta<br />
deitzen zen gerraridia baten [sic] ehuntaria. 'Cohortis Augustae'. Ib. 27, 1 (Ol gudalsail, Ker gudasail, IBe<br />
gudatalde). Erromatarren gerraridi luzeak. Arr EE 1882c, 554.<br />
gerratari. v. gerrari.<br />
gerrate (V, G, AN; Lar, H). Ref.: A Morf 165; Asp Leiz (aizeak); Gketx Loiola; Elexp Berg. � Guerra<br />
(refiriéndose a una en concreto); tiempo de guerra. "Guerras grandes, tiempo de guerras" Lar. "Asonada de<br />
guerra, gerrate otsa" Ib. "Azkeneko gerraten aizeak saldu nittun" Asp Leiz. "1. Tiempo de guerra. Cubako<br />
gerratean il zan. 2. Acción bélica. Gerratean ibillita nago ni" Gketx Loiola. � Erabakiaz pake denporan bere<br />
oñean egon bear duan soldadeska eta gerratean geitu bear duana. EConst 45s. Juan dan gerratian il zana. Sor<br />
Gabon 57. Gerrateko urte bat edo beste. A Ezale 1899, 9a. Karlos kintoren gerratea zan. Urruz Zer 51. Aittuko<br />
dituzue gerrateak edo gudaldiak eta gerraten zurrumurruak. Inza Azalp 81. Ameriketara aldegin-ezkeroko bi<br />
gerrateak. Mok 14. Arekin gerrate osoan ibilli zan mutil aietako batek. Or SCruz 77. Armetan pasa zuan / lengo<br />
gerratia. Tx B II 218. Karlisten lenengo gerratian. Kk Ab II 171. Azken gerrateak ondo egiztatu du. Vill Jaink<br />
181. Anai-arteko gerratea lertu zan. NEtx LBB 66. Errusiakin finlandiarrak euki eben gerrateko gorabera<br />
negargarriak. Alzola Atalak 95. Azken gerrateko ixpiazkoaren gorabeherekin. MEIG I 191.<br />
v. tbn. MSIgn 349s. Jaukol Biozk 16. JAIraz Bizia 22. Gand Eusk 1956, 208. Bilbao IpuiB 42. SM Zirik 38. Akes<br />
Ipiñ 11. Zait Plat 8. Anab Aprika 12. Izeta DirG 49. Salav 80. Lasa Poem 95.<br />
- GERRATE-AURRE. (Con suf. local de declinación). Tiempo de anteguerra. � Gerrate aurreko urtietan.<br />
Alzola Atalak 111.<br />
- GERRATEKOAN. Durante la guerra. � Gerra-aurrean eta gerratekoan orrek artu dun joerarekin. Or SCruz<br />
141.<br />
- GERRATE-ONDO, -OSTE. (En casos locales de declinación). Tiempo de posguerra. � Gerrate-ostean<br />
Maroton egiunea aintzat artu ezebalako. A in Azc PB 5. Gure gerrate ostean. Alzola Atalak 140. Navarro<br />
Villosladaren gerrate ondoko Amaya. MEIG VI 77.<br />
gerrati (Lar, Añ, H). �1. Belicoso. "Guerrero [...], lat. bellicosus" Lar. � Marcial, de aire militar. � Bigote<br />
gerratiak. Otag EE 1882c, 511. �2. "Campaña, el campo del ejército, gerratien etzauntza, egondea" Lar. �3.<br />
"Capitán de mar y guerra, ontzi gerratiko Kapitana" Lar.<br />
gerratu (Lar), gerreatu (Lar, Añ). � Guerrear. � Gerratzen ikusi naiak onara ekarri zaitu. Lard 164.<br />
gerratzaile (Lar, Añ), gerreatzaile (Lar). � "Guerreador" Lar y Añ.<br />
gerrauntze. v. gerruntze.<br />
gerrazale (Lar, H). � Belicoso. "Guerrero" Lar. � Zerren gerra zaleen / tronpetaren otsa. AB AmaE 354.<br />
Gerra zale dan arroputzari. Basarri 32. Ez naiz gerrazalea, ezta alderatzeko ere. MEIG I 187.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
642
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gerrazur. v. GERRI-HEZUR.<br />
gerreatu. v. gerratu.<br />
gerremusiara. v. gurrumuseara.<br />
gerren (AN, B, L, BN, S, Ae, Sal, R; Volt 57, SP, Ht VocGr, Lar, Lecl, Arch VocGr, Gèze, Dv, H, VocB),<br />
kerren (AN-5vill-ulz-olaib, B, L, Sal, R, kh- BN-mix; Aq). Ref.: A (gerren, kerren); Bon-Ond 163; Lrq;<br />
VocNav; Iz Ulz (kerréna); Izeta BHizt (gerren, kerren). �1. Asador. "En casa del herrero, cuchillo de palo.<br />
Arotzaren etxean kerrena txotxez (AN). Kerrena es asador" Aq p. 63. v. burduntzi. � Tr. Con -a<br />
orgánica se documenta en Oxobi (113) y Zerbitzari. � Gerrenzuri (Azpeitia, 1348 [mod. Gerrantzuri]). ApV<br />
275. � Errena, kerhena [?] edo gerrena. Saug 126. Kuisinan humilki gerrenaren biratzen. SP Phil 379. Gerren<br />
biratzen hari zaitezen. He Phil 385. Kerren batean sarturik tostatzen inguraka labe batean (321). LE-Ir. Bildots<br />
baten / gerrenean birakatzen. Gy 240. Athera zazu fileta gerrenetik. ECocin 30. Antzara bat gerrenean. Elzb<br />
PAd 76. Ez zuten harmatzat burdin sarde, aihotz, gerren edo lantza herdoildurik baizik. Elsb Fram 118. Gerrena<br />
bezen xut. StPierre 20. Gerren punta baino xorrotxagoak. Barb Sup 87. Gerrenian erdia ezartera. Const 25 (tbn.<br />
en Etxde JJ 21, que copia erróneamente gerrenan). Gerren handi batetan zikiro laurden baten erra-erazten. Ib.<br />
34. Debruaren gerrenerako bipildua dela. Lf Murtuts 14. Dezakenak dezake puzkerra gerrenian sartu (B). 'Al<br />
duenak egin dezala diozun ori'. Inza NaEsZarr 2012. Arotzein etxian, kerrena zurez (B). Ib. 1978. v. tbn. HerVal<br />
169. Or Eus 359. Kherren: "Agorrilaren erdian" (ap. DRA). � "Estoque" A DBols. � Haren gorputza funditu<br />
beharrez gerren mehe batzuekin. Jnn SBi 175. Eian zoinek erreko dion bertzeari burua tiroaz; edo zoinek<br />
sartuko duen bertzea gerrenean! HU Zez 22. Bere makila ferratuari giderra kendu dio, eta burdin-gerren<br />
zorrotzaz [...] zapartarazi dauzkigu. JE Ber 70. � "(S; Eskual 1436), baïonnette" Lh. � Pica. � Lepua muztü<br />
zieian [...] eta büria gerren baten phüntan lanthatürik, kharriketan gainti erabili. Mde Pr 50. � Estaca. �<br />
Egizak burdin gorriz suge bat eta gerrena baten puntan landa-zak lurrean, orok ikusteko menean (Num 21, 8).<br />
Zerb IxtS 41s (Ol y Ker tantai).<br />
�2. "(L-ain), (animal) de vientre muy hundido" A.<br />
�3. "Gerrenak (S; Foix), mobiles (charp.)" Lh.<br />
- GERREN-ZIXTA. "(S; Eskual 1436), coup de baïonnette" Lh.<br />
gerrendu, gerrentu. �1. Ensartar en un asador. "Gerrentu, espetar. Gerrent-zazu" Arch ms. (ap. DRA). �2. (Dv<br />
� A). "(Fig.), devenir mince, effilé" Dv. �3. "Gerrentu (R), erizarse los pelos" A.<br />
gerrentara (L ap. A; Dv). � "Cantidad de carne que puede caber en el asador" A.<br />
gerrentze. v. gerruntze.<br />
gerrero, gerrier. � Guerrero. v. gerrari. � Estütük aisa erhaiten / gü bezalako gerrierak. Xarlem 277. Heben<br />
diat <strong>Fe</strong>rragus / gerrier famatia. Ib. 262. Lekobide zan euskalduntarra, / gerrero izugarriya. Tx B II 55. Gure<br />
aurreko gerrero zarrak. Ib. 32.<br />
gerrestu (V ap. A). �1. Nombre de un tipo de chaqueta. "Un vestido" A. � Txapel bat buruban, gerrestuba<br />
gorputzian. Mg PAb 43. Lenengo alkandoria, bigarren jake zuri bat, ta gañetik gerrestuba. Ib. 117. Gerrestu<br />
edo iake andia ta amilla edo iakea azkatuta otzituko zanen bildurrez. A Ezale 1899, 37a. �2. "(G-to), vencejo,<br />
atadura de las haces de trigo" A. � "Según un aldeano de Izpaster, es la misma faja" A. v. garrestun.<br />
gerrestun (BeraLzM), garrestun. Neol. de AG formado, a imitación de erastun, de garri 'cintura' y estun 'aro,<br />
anillo'. � "Garrestun (cinto, cinturón)" AG 1015 (n. 3). "Gerrestun, ceñidor, cinturón" BeraLzM. � Eraztunak,<br />
orratz-galezkorrak, gerrestun-bearriak, burdiñorizko orratz eta jostorratzak. JMB ELG 74.<br />
gerretze. "Militairement, gerretze molde" VocS.<br />
gerri (V-ger-ple-och-m-gip, G, AN-mer, L, BN, S; Lcc, SP, Urt I 78, Lar, Añ, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv,<br />
H, Foix ap. Lh, VocB), garri (V-ger-ple-arr-oroz; Lar, Añ, Dv, H). Ref.: A (gerri, garri); Bon-Ond 140; Etxba<br />
Eib; Iz ArOñ, To, UrrAnz; Holmer ApuntV; Elexp Berg.<br />
� Tr. No hallamos ejs. suletinos. En vizcaíno, gerri es al parecer más frecuente que garri. En DFrec hay 20 ejs.<br />
de gerri y 2 de garri. �1. Cintura; zona lumbar. "Cintura", "riñones en plural" Lar. "Rein" Arch VocGr y Gèze.<br />
v. gerrialde, gerruntze, gerrondo. � Gerriko dageau. Lazarraga 1144v. Gerrian gerrikoa eder. Ib. (B) 1205rb.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
643
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Gorhua garrian, ta gogoa kirolan. RS 63. Gero arzen du zinta zeñes erzitzen baitu gerria. Ber Trat 11r. Ifiñirik<br />
bi eskuak gerrian. EZ Man I 107. Eta gerriaren ere lerdentzeko, bortitzki hersten zela. Ax 516 (V 332). Zeinegaz<br />
eta lotuten dan gerriti Sazerdotea. Cap 138. Badaitso gerrirano [adatsa]. O Po 38. Bañan hunen gurutzea /<br />
emazue gerrietan. Gç 78. Gerria duzu mea. Gamiz 227. Lotzen du bere gerrian [...] esku-oial bat. Mb OtGai II<br />
256. Besoak gerrian ifiñi. Cb EBO 42. Ezpata bat gerrian. Lg I 278. Gerriko lokarriak. CrIc 148. Ondo mardua<br />
dauka bere gerrija. Mg PAb 192. Gerriraño lokaitzatua [zaldia]. VMg 47. Erabilli garrian ule latzezko soka<br />
moropildu bat. Añ EL 1 43. Neurtu makillia eureen gerrijan. JJMg BasEsc 116. Gorputz liraña zuen, / gerriya txit<br />
mea. It Fab 39. Behiñ andreier madama, / gerri luxe-lerden-duna. Gy 208. Toaja batekin gerria lotu zuen. Lard<br />
439. Batek gerrira jasoa zuen / bere gonaren egala. PE 44. Ni makurze ez arren lurreruntz gerria. AB AmaE<br />
284. Athorra dute gerrian xamar petik ageri. Arb Igand 42. Gerrirainoko jauntziak xehakatuak. HU Aurp 47.<br />
Garriak meiak. Azc PB 151. Garririk oñetara burdinkateak ebazala. Echta Jos 107. Koipea kendu ta gerria<br />
bigundu arte. Ag G 168. Gerriko zintak. Barb Sup 9. Zaiak estekaturik goraxko gerrian. Ox 163. Gerrittik<br />
makurtu ta buruba erasten eban. Altuna 11. Gerriak soka luze batez inguratuak. Zub 77. Gerria makurtuz [...]<br />
dantza lizunak ari zitun. Or Mi 132s. Gerria biurraldikatuz. TAg Uzt 231. Herriko muthila, atabala gerritik,<br />
berri izigarriaren oihu egiten ari. Lf Murtuts 7. Besoetatik edo gerritik loturik. Mde Pr 189. Belaunetararteko<br />
edo gerrirarteko edo besaperarteko uretan. Erkiag Arran 25. Bere seme-aziak gerria borobilduta. Ugalde Iltz<br />
48. Gerriraino buluzia. Ardoy SFran 188. Askotan bai ederki / nekatu gerriak. Uzt Sas 96.<br />
v. tbn. DurPl 85. fB Olg 139. Izt C 494. Hb Esk 181. Bil 36. Laph 34. Bordel 170. ChantP 124. Aran SIgn 21.<br />
JanEd I 71. Xe 180. Bv AsL 50. Elzb Po 190. Urruz Urz 16. Elsb Fram 83. Alz ST<strong>Fe</strong>r 117. Goñi 27. Iraola 43.<br />
JE Bur 9. Ill Pill 31. Arrantz 108. EusJok 68. Inza Azalp 15. Etcham 98. Tx B II 32. FIr 146. Kk Ab II 98. Lek<br />
EunD 12. Ldi UO 42. Ir YKBiz 283. EA OlBe 111. JAIraz Bizia 43. Etxde JJ 27. Anab Poli 93. Arti MaldanB<br />
205. Basarri 84. Zait Plat 41. And AUzta 94. Osk Kurl 161. Gazt MusIx 91. MAtx Gazt 37. Salav 103. Berron<br />
Kijote 55. Garri: A CPV 712. Otx 105.<br />
� "Ez ikhara, indarra izanen duzu gerrirako, ne tremblez pas, vous aurez la force pour ceinture" Dv.<br />
� Perímetro, cinturón (de la tierra). � Barriro esi daigun ludijaren gerrija. Laux BBa 140. Ez nau arritzen,<br />
lurraren gerri, / Elkanoren "Vitoria"-k / miretsi emen munduak. SMitx Aranz 98. � Ecuador. � Lekaro zabal<br />
lurraren gerri, / ondardi kixkal eriogarri. "Hacia la cintura del mundo, anchurosos desiertos". Ldi BB 138.<br />
� Ez da bazterrik Euskalerrian / ez dunik onako berri. / Nonaitik datoz euskal-semeak / Aloñaren gerriz-gerri.<br />
SMitx Aranz 75.<br />
�2. "Corsage" SP. � Cinturón. v. gerriko. � Beraz, bere gerriarekin urkatu zen habe batetik. Arti Ipuin 69.<br />
�3. Centro (?). � Badituzu agian aiek ainbat giarreko olerki-gai naroak ere, baña yaulkiaren piztugarri dituzu,<br />
ez esanaiaren gerri. Markiegi in Ldi IL 8.<br />
�4. (V-m-gip, G; Aq (R)), garri (V-ple-arr-oroz). Ref.: A (gerri, garri); Etxba Eib; Iz ArOñ. "Tronco del árbol<br />
hasta las ramas" Aq 765. "Pedazo de tronco de árbol" A. "Zugatz aren gerrixa, bost gizonen artian artu eziñ"<br />
Etxba Eib. � Beraren gerriko loditasuna ezin iritsi dutela. Izt C 136. Utzirik aizkorak pago gerrietan sartuta.<br />
Apaol 64. Lurrean dauden zuaitz-gerriak. Ag G 92. Lertxun luze ikaragarrien gerri zurailak. Or Mi 117.<br />
Berrogei oin ba-zitun gerri soillak. TAg Uzt 35. Gerri zuzenekoa da ta adar sendoak ekartzen ditu. Munita 44.<br />
Arte-gerriaz makilka. "Con el tronco de una encina". Berron Kijote 86. Adarrak kendu edo gerria zuritu. BasoM<br />
102. v. tbn. Gand Elorri 193. Zubill 106. NEtx LBB 368. Azurm HitzB 63. � Aldendu gaitezan adarretatik eta<br />
guazan gerrira. Kk Ab I 13.<br />
- BIZKARREZ GERRI. � Bizkarrez gerri erakusten du / Maitederren gerrikoa. De espaldas a cintura". Or Eus<br />
179.<br />
- GERRI-BIGUIN. De cintura flexible, ágil. � Oñarin ta gerribigun, / zume ta aritza zirudin. NEtx EEs 1927,<br />
15. � Mintzaera ugari, zeatz, bere gisako, arin eta gerri-biguiñaren jabe. In Etxde 16 Seme 7.<br />
- GERRI-BIGUINTASUN. Agilidad. � Gure mutillak ezaunak dira / gerri-biguintasunean. Or Eus 419.<br />
- GERRI-EDER. a) De hermosa cintura. � Andre gerri-eder, Otsanbelako. Or Eus 62. � Gerria berriz... artatik<br />
dizu / Gerrieder izenondo. Or Eus 86. b) Gordo, barrigón. � Bere izerdiz ugazaba gerrieder ta okitu biurtzen<br />
dauana. Erkiag BatB 150.<br />
- GERRI-HEGAL. Ijada. � Ukabillekin gerri-egalak estutu bear izan zituan. "Ijadas". Berron Kijote 226.<br />
- GERRIETAKO MIN. "El dolor de cintura" Iz Ulz s.v. gerráuntzia. v. GERRIKO MIN. � Gerrietako<br />
miñarekin gizon gaztea zenbait denboran makurturik. AA III 384.<br />
- GERRI-HEZUR, GERRAZUR (V-m ap. A). Hueso de la cintura. v. GERRIKO HEZUR. � Gerrezurrean<br />
eskuz jo. Or Eus 172. Gerri-hezurra hirutan apurtu zaionak. Arti Ipuin 55.<br />
- GERRI-GERRIAN. "Neguaren gerri-gerrian (V-m), en lo más crudo del invierno" A.<br />
- GERRIKO HEZUR. Hueso de la cintura. v. GERRI-HEZUR. � Zuk bere bazenduke / egingo bearra, / eta<br />
ondo nekatu / garriko azurra. Zav Fab RIEV 1909, 37. Beti ebillen ondo jantzirik eta obeto apaindurik, zuzen da<br />
lerden, garriko azurra austeko bilddur baga. Echta Jos 206.<br />
- GERRIKO MIN (V-gip; H). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. "Lumbago, mal de costado" Etxba Eib. v.<br />
GERRIETAKO MIN. � Onenean Jaungoikoak gerriko miña Donearen bitartez kenduko ziolata. Ag G 182s.<br />
Garriko miña edo eukan, antza. Bilbao IpuiB 110. Neri ainbeste gerrikomin ekartzen zizkidaten jorraketa aiek.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
644
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
EgutAr 1961, Jorraila, 1 (ap. DRA).<br />
- GERRIKO SAKELA. Bolsa que se llevaba en la faja. � Gerriko-sakeletik dirua kendu. And AUzta 72.<br />
- GERRIKO UHAL (Dv), GERRIKUAL (Lar). "Cincho" Lar. "Gerriko uhal, ceinturon, baudrier" Dv (s.v. uhal).<br />
v. gerriko. � Askaturik bere gerriko ubala. Ill Pill 31. Joanesek kamelu-ilezkoa zuen jaunztura eta gerrikouhala<br />
larruzkoa. Leon Mt 3, 4 (Lç, He, TB, Ur, Ip, Ker e IBk gerriko, Dv uhal, Ol itoltza). Gerriko ugela azkatu.<br />
Osk Kurl 162.<br />
- GERRIKO UMORE. "Garriko umurea (V-ger), pleuresía, puntada" Holmer ApuntV.<br />
- GERRRIKO UZTAI. "Ceinturon, gerriko uztaia" H (s.v. usteia).<br />
- GERRI-LODI. De cintura gruesa. � Jagi zan atso gerri lodia. Ag Kr 13. � De tronco grueso. � Errozabal,<br />
gerri lodi, lepoker, buru orritsu. Ag G 208. Gerri lodi, sustar zaintsu, / lur bati lotuak beti. NEtx LBB 254.<br />
- GERRI-LUZE, GERRI-LUX. De cintura larga. � Andreier gerri-lux. Gy 244.<br />
- GERRI-MAKO. Con la cintura doblada. � Orpo-gaiñean jarririk ipurdi-mazala [...] / gerri-mako, lepa-kupi,<br />
minbera azkazala. Or Eus 59.<br />
- GERRI-MEHE. De tronco delgado. � Gero kañabera antzeko piñu gerri-merik nai ez badezu. Munita 60.<br />
- GERRI-MOTZ. De cintura corta. � Augaitik gerri-motzak gura izaten dabez gizonak emaztetzat (V-och). A<br />
EY I 244.<br />
- GERRITIK. (Cortar, etc.) por la mitad. � Arbola gerritikan moztu zuten. Arr. � (Con reduplicación intensiva).<br />
� Non da ausi zuen gerri gerritik gure Pagotzarra. VMg 80. Telegrafuen ariyak gerri gerritik bi zeladore ebaki<br />
ditu. Iraola 116. Azkora-kirtena garri-garriti zati bi ein yakon. Akes Ipiñ 33. Arrek gerri-gerritik moztu<br />
ninduelako. Zubill 146.<br />
- GERRITIK BEHERA. De cintura para abajo. � Txori gangulak garritik bera dindilizka dandarrez<br />
eroiazalarik. Otx 156. Gerritik bera elbarri arkitu zuten. NEtx LBB 99.<br />
- GERRITIK GORA. De cintura para arriba. � Gerritik gora etzuan ezer, eta orrek iraun-arazi zion bizirik. A.<br />
Zavala in Goñi 15. Gerritik gora larru-bizi. Anab Aprika 31. v. tbn. Osk Kurl 129. Gerritik gora motz, ankaaldeak<br />
luze. Berron Kijote 111. � (Con -ko, adnom.). � Gerritik gorako erropak kendu. Anab Aprika 38.<br />
- GERRI-TXORI. "Agateador norteño" MItziar Txoriak 138. � Gerritxoria zerbait mokuan duala, zugaitz<br />
gerrian gora Ingurubelean zeak. MItziar Txoriak 137. � "Gerri-txori illun, agateador común" MItziar Txoriak<br />
138.<br />
- GERRI-UHAL. "Ceinture de cuir" H (s.v. uhala).<br />
- GERRI-ZABAL. De tronco ancho. � Iru intxaurrondo gerri-zabalen itzalpean. Mok 11s.<br />
- GERRIZ BEHEKO. (Adnom.). De cintura para abajo. � Gerriaz beeko soñekoak moztuta. Lard 190.<br />
- GERRIZ BEHETIK. Por debajo de la cintura. � Gerriz betik omen zizkiyon / golpe gaiztuak tiratzen. EusJok II<br />
144.<br />
- GERRIZ GORA. De cintura para arriba. � Erantziz / gerriz-gora guzi. SMitx Aranz 120.<br />
- GERRIZ GORAGO. Más arriba del tronco. � Erro batên, tantai bi / gerriz gorago bereizi. Or Eus 171.<br />
- GERRI-ZILAU. "(V-m), de cintura hundida. Etxe gerri-zillaua, casa cuyo caballete está hundido hacia el<br />
medio. Abere gerri-zillaua, animal de espinazo algo hundido hacia el medio" A.<br />
gerrialda (V-m ap. A), gerrigalda (Zubiau Burd), garrikalda (V-arr ap. A). � "Las dos mitades de la goa, bola<br />
de hierro candente recién sacada del horno" A. "(Caro Los Vascos), mitad de goa sin mango" Zubiau Burd.<br />
gerrialde. �1. Cintura; zona lumbar. � Eldu [...] nik gerrialdetik. "De la cintura". BorrB 405. Eria ganzutzen<br />
duela begietan, belarrietan [...] ta gerri-aldean, edo bekatu-bide guzietan. Ub 214. Gerrialde luzea daukan<br />
emakumeak eztau umerik izango (V-och). A EY I 244. Zumea bezela biguntzen dute gerrialdea. TAg Uzt 80.<br />
Gerrialdea ta gonak urdin illunezko oialez. Etxde AlosT 77. � Ecuador. � Lurraren gerrialdera beroak kenduarazi<br />
zizkien Europako neguak jantzi-arazi zizkien soiñeko berogarriak. NEtx LBB 33. �2. Tronco. �<br />
Gerrialdeko mamiñ errea oso agirian. Ag G 208. Artoarengana dijoa nekazaria ta gerrialdeko orri txigortuak<br />
banaka kimatu. TAg Uzt 290s.<br />
gerrialdi. � Momento central. � Eguerdiko amabien kanpaiak ots astunez iragarri eben egunaren gerrialdia.<br />
Erkiag Arran 109.<br />
gerriatze. v. gerruntze.<br />
gerrier. v. gerrero.<br />
gerrigalda. v. gerrialda.<br />
gerrikatu (BN, S ap. A; SP, Lar, VocBN, Dv, H). � Ceñir(se). "Ceindre, se ceindre" SP. "Serrer cette partie du<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 645<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
corps par le corset, le gilet, la ceinture, etc." VocBN. � Gazteago inzenean, gerrikatzen inzén [...]: baina zahar<br />
adinean, hedaturen dituk eure eskuak, eta berzek gerrikaturen au. Lç Io 21, 18 (tbn. He, LE y TB; Dv tinkatu, Ol<br />
gerrikoa yantzi, Leon gerrikoa [...] ezarri, Ker lotu [...] gerria, IBk e IBe lotu [...] gerrikoa). Eta harturik<br />
lonjera bat, gerrika zedin harzaz. Ib. 13, 4. Zien gorpitzak onsa gerrikaturik iduki itzazie. Tt Onsa 75. Gerrika<br />
zazu zure arroba. He Lc 17, 8. Bürdüiñ khatia batez gerrikatü zian khorpitza. SGrat 8. Aien-belar zar biurriak<br />
zintzilikariz gerrikatzen zituten [lizar eta lertxunak]. Or Mi 118. Jantzita ere [galtzak] gerrikatzeko / bi eskuz ezin<br />
balia. Or Eus 372.<br />
gerrikera, garrikera (V? ap. A). � "Cintura del vestido, pantalón o saya" A.<br />
gerriko (V, G-to-nav, AN, Ae, S; Lcc (s.v. desçeñir), Volt 59, SP, Urt I 17, Ht VocGr 337, Lar, Añ, Lecl, Arch<br />
VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H, Foix ap. Lh, VocB), garriko (V; Deen II 109, Añ). Ref.: A (gerrriko, garriko); A<br />
Morf 122; Lrq; VocNav; Iz ArOñ, To, Als; Etxba Eib; Elexp Berg. �1. Cinturón; faja; ceñidor. "Ceñidor",<br />
"cincho", "cíngulo" Añ. "Abanet" Urt I 17. Cf. tal vez Açaguerrico, nombre de una pecha recogida en el Fuero<br />
General de Navarra (TAV 2.2.13, 53). v. gerruntzeko. � Eta zen Ioanes beztitua kamelu biloz, eta larruzko<br />
gerriko batez bere gerrunzean inguru. Lç Mc 1, 6 (tbn. He, Ol, Leon e IBe; TB, Dv e IBk uhal).Gerrian gerrikoa<br />
eder. Lazarraga (B) 1205rb. Tunika bat bere gerrikoarekin. Harb 452. Zerdazko gerriko bat. Ax 481 (V 311).<br />
Xapeleta ekharriko duzu gerrikoan. SP Phil 548. Gerrikoa lotu ezazu, eta abarkak jantzi itzatzu. Lard 503.<br />
Larrüzko gerriko bat ekharten zian. Ip Mt 3, 4 (tbn. Ur (G); SalabBN zintura, Echn faxa, Hual y Samper korrea,<br />
Ol itoltza). Belhar luze eta latz batzuez egiten du gerriko bat. Laph 37. Ontzakoak gerrikoan sartuaz. Apaol 101.<br />
Eta errainetan burdinazko gerriko bat dena punta zorrotzez bethea. Jnn SBi 91. Bi gerriko sedazkoak. JE Bur<br />
146. Kortxozko gerrikoa dabillen igarilari berriak. Anab EEs 1919, 154. Tirogaiez betea zuen gerrikoa. FIr 138.<br />
Erorian daukazu gerrikoa. Anab Poli 18. Txapelak barrukaldetik daroian ugalakin gerriko bat egitia. SM Zirik<br />
116. Apaizen ornamentuak: Txanoa (amitoa), garrikoa (zingulua). EgutAr 19-11-1963 (ap. DRA). Galtzak zuri<br />
eta gerrikoa gorri. MIH 310. En DFrec hay 6 ejs.<br />
v. tbn. Volt 247. Lg I 364. Echag 61. Izt C 254. Hb Esk 187. Arr GB 96. EusJok II 88. Bv AsL 194. Urruz Urz<br />
32. Elsb Fram VI. Bv AsL 194. Arb Igand 42. Moc Damu 19. Kk Ab I 17. Ag Kr 59. A CPV 266. Alz Ram 133.<br />
JanEd II 111. Barb Sup 130. Eguzk RIEV 1927, 436. Tx B 116. Or Mi 46. Etcham 126. Zub 115. Ir YKBiz 39.<br />
TAg Uzt 80. Etxde JJ 173. Zerb Azk 62. Mde Pr 165. Erkiag Arran 43. Zait Plat 76. And AUzta 38. Osk Kurl<br />
199. Berron Kijote 224. Garriko: A BeinB 51. Azc PB 117. Kk Ab II 14. Otx 157.<br />
� Taparrabos. v. gerripeko. � Iosi zituzten elkharrekiñ fiko ostoak, eta beretzat gerrikoak egin zituzten. Urt<br />
Gen 3, 7 (BiblE estalki). Bereala arturik / arbolen ostoak, / egin izan zituzten / biak gerrikoak. It Fab 219.<br />
Gerriko bat egin zuten phiko hostoz. Zerb IxtS 10.<br />
� (Fig.). En gral., cinturón, lo que rodea. � Pagadiak, belardiak eta sagastiak bitxiztatzen due legor-erri oien<br />
gerriko apaña. TAg Uzt 93. Ustai antzeko izar-gerrikoa ageri baita amabi izar-mordorekin. Or QA 189. Mundugerriko<br />
deritzaionaren izar-mordoak. "Zodíaco". Or in Gazt MusIx 20. Artaldea gerriko / dula bere alboan. "De<br />
su hato ceñido". Ib. 94. Bigarren eta irugarren gerriko tartian. 'Estrado' (AN-larr; comunicación personal).<br />
� Zaldi-gerrikoak estutzerakoan. "Cinchas". Berron Kijote 218.<br />
�2. "L'endroit du corps autour duquel on la met [la ceinture]" Lrq.<br />
- GERRIKOA EGIN. "Cortar en toda la circunferencia la corteza del árbol para que se seque" Iz ArOñ. v.<br />
gerrikotu (2).<br />
- GERRIKO-DANTZA (AN-ulz-erro). Ref.: VocNav; CEEN 1970, 184. Nombre de una danza en la que se<br />
saltaba una faja.<br />
- GERRIKODUN. (Lo) que tiene cinturón. � Lilietan auts-kiman ari ziran erle maratz langille urrezko<br />
gerrikodunak. Erkiag Arran 10.<br />
- GERRIKOPE. (En casos locales de declinación en sing.). Zona de debajo del cinturón, de la faja. �<br />
Garrikopetik gaiñibeta ikaragarri bat argitaratuaz. A BeinB 56. Garrikopeko gaiñibetea. Ib. 86.<br />
- JAUNGOIKOAREN GERRIKO (G-azp-bet-nav). Ref.: Bähr ArcGip 397; Iz Als; Ond Bac. Arco iris.<br />
"Jangeikuan gerrikú, el arco iris" Iz Als. "Jangoikuen-gerriko" Ond Bac.<br />
gerrikotu (V, G ap. A). �1. Ceñir. �2. "Quitar la corteza del árbol en forma de cinturón para que se seque" Asp<br />
Leiz2. v. GERRIKOA EGIN.<br />
gerrikotxo. � Dim. de gerriko. � Soñeko pitxien azpian, gerrikotxo, zilizio latz bat. Bv AsL 90.<br />
gerrilla. � Guerrilla, línea de tiradores. � Altxatu fusillak, / prestatu gerrillak. MSIgn 344.<br />
gerrilotu. � Ceñir(se). v. gerrikatu. � Gaztea ziñanean, zerorri gerrilotzen ziñan [...]: baña zartuko zeranean,<br />
eskuak luzatuko dituzu, bestek gerrilotuko zaitu. Lard 476. Gerri-lotu nahi duen bere barneko zerbaiten aurrean<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
646
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
tenk. MEIG IX 134 (en colab. con NEtx).<br />
gerrimeatz. v. garrameatz.<br />
? gerrint. � Gerrint handi batentako / zütit ezagützen. Xarlem 116 (el ed. duda entre gerrier, Guérin y<br />
gerrient).<br />
gerrintzi. v. gerruntze.<br />
gerriondo. v. gerrondo.<br />
gerripeko (Dv, A). � Taparrabos; falda o túnica de cintura para abajo. "Tunique depuis la ceinture pour couvrir<br />
les cuisses, le perizoma de l'Écriture" Dv. � Oharturik buluz-gorriak zirela, josi zituzten piko hostoak, eta egin<br />
zituzten gerripekoak. Dv Gen 3, 7 (tbn. Ol, Ker y Bibl; Urt gerrikoak, Ur mantalak). Gerripekoa belaunetaraiño<br />
goratu eta latsa zear igaro zan. Sabiag Y 1933, 424.<br />
gerriratu. �1. "Arregazar, azitu, magalak gerriratu" Lar. "Sofaldar, alzar las faldas" Ib. "Enfaldarse" Ib. �2.<br />
Ceñir(se). � Tori, eta gerriratu ezazu zere gerri sendo ortan traketa onen ubalak. Ill Pill 31. Sartu eban atzera<br />
ta gerriratu eban. Or Tormes 73. Urrillo-belarra gerriratzeko garaia da. 'Se ceindre'. Or Mi 72.<br />
gerriste. "Cintura de calzones o pañetes, gerristea (G)" Aq 370.<br />
gerritxo. � Dim. de gerri. � Ibilkeran [...] kulunkatzen zaio gerritxo zumea. TAg Uzt 6. Kulunkatzen due<br />
[artoak] gerritxo lerdena ta burualdeko lorea. Ib. 146.<br />
gerriztura. "(G-bet), pedazo que se le echa disimuladamente a un vestido corto" A.<br />
gerrondo (V-gip ap. Iz ArOñ), gerriondo. � Cintura. � Berak ere lotu du Peru / besape ta gerrondoan. Or Eus<br />
171. Esku atsegiñez kiribildu du arek besoakin gerriondotik. TAg Uzt 59. � Nagiak gerriondoa zurrundu izan<br />
bailio [pagadiari]. TAg Uzt 78 (v. tbn. 152).<br />
gerruntze (BN-baig, Sal; SP, Aq 1129, Gèze, Dv, H), gerruntza (G-to; Lar, Añ, H), gerrontze (B, Ae; SP (sin<br />
trad.), -nz- VocB), gerrauntze (AN-ulz), gerrentze (S, R-uzt; O-SP 286, Foix ap. Lh), gerrentzu (S), gerrintzi<br />
(AN; H), gorruntze (G-goi). Ref.: A (gerruntze, gerruntza, gerrontze, gerrentze, gerrintzi); A Aezk 293; Lrq;<br />
Satr VocP; Iz Ulz (gerráuntzia); Izeta BHizt (gerrontze). �1. Cintura; zona lumbar. "Lomo" Lar y Añ. "Riñones<br />
en plural" Lar. "Derrengado, gerruntzak autsia" Ib. "Partie du corps depuis l'aisselle jusqu'au défaut des reins"<br />
Dv. "Gorruntze, cintura" SMuj. v. gerri. � Tr. Laphitz y J. Etchepare (Bur 156) lo emplean en plural. �<br />
Larruzko gerrikoa bere gerrunzean inguru. Lç Mt 3, 4 (TB y Echn errain, Dv, Ol, Ker e IBk gerri). Bira zuen<br />
gerrunzeak gerrikatuak. Lç Lc 12, 35. Seigarrena, luxuria: gerrunzean. El 13. Lotzen du bere gerrian edo<br />
gerrintzian esku-oial bat. Mb OtGai II 256. Gerrentzialadrano zen hartan ehortzi. Egiat 160. Egon beti<br />
zingillaturik gerruntzeak, ta tortxa itxekieki eskuetan (260). LE-Ir. Larruzko gerriko bat bazakharzan<br />
gerruntzean. HeH Mc 1, 6 (He gerrian). Nere beatzik txikiena nere aitaren gerruntza baño lodiago da. Lard 217.<br />
Gaizki erraileari gerruntzetan barna gogotik sarthuko zion [ezpata]. Laph 22. Khen lezan gerrentzetik bürdün<br />
khatia. SGrat 8. Hausten gerruntze konkortua. JE Ber 79. Gerruntzea lokarriz estekatzen du. Ol Iob 12, 18 (Ker<br />
gerri). Landerraren izerdiak gizentzen ditu aen gerrontzeak. Erkiag BatB 145. v. tbn. Barb Sup 37. Zub 43. Or<br />
Eus 32. Iratz 24. Gerrontze: Berron Kijote 174.<br />
� Zona de los órganos de generación; (fig.) linaje, estirpe. � Haren [Dabiden] gerrunzeko fruktutik, haragiaren<br />
arauez, Krist suszitaturen zuela. "Reins". Lç Act 2, 30 (He y TB odoletik, Dv sabeleko fruitutik). Abrahamen<br />
gerrunzetik ilkhi izan badirade ere. Lç He 7, 5.<br />
� Ingle. � Gerruntza bidutzi zaunkariz inguratuta. "Candida succintam latrantibus inguina monstris". Ibiñ<br />
Virgil 49.<br />
�2. (AN-5vill, BN-baig ap. A; Urt IV 200, Dv, H), gerrontze (L-ain ap. A). Corpiño; corsé. Cf. gorontz. �<br />
Kuirasa bat, erran nahi da, gerrontze-kara bat gorphutzean. Lg I 278. Ene gerruntze hunek ez nahi joan<br />
barnera! Barb Sup 20. Ainbesteko kaltea egiten dieten gerruntze edo kortse txar oiek. EEs 1925, 103. Gerruntzgona-txamarrak<br />
josi eutsazan. Otx 125. � (H), gerriatze (Ae ap. A Apend). Cinturón; faja. "Ceinture, dont on se<br />
ceint. Burdin gerruntzeak, les ceintures de fer" H. � Zuzentasuna izanen da haren gerruntze eta fedea haren<br />
gerriko. "Cingulum lumborum [...] cinctorium renum". Dv Is 11, 5 (Or MB 52 gerruntzeko; Ol y Ker gerriko).<br />
Gerrontzean ezpata esegi. "Talabarte". Or Tormes 73. � "Cuirasse. Burdinazko gerruntzea, cuirasse en fer" Dv.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
647
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� "Gerrontze (L-ain), chaleco de hombre" A. � "(R-vid), cierta almohadilla que las mujeres ponen sobre las<br />
caderas para evitar que caigan las sayas, o también por fantasía. Gerruntzea emaztekiek ezarten dei soinaren<br />
ondarretik anken anditako ta kotak eztian apal eror (R-vid)" A.<br />
�3. gerrintze. "Tronco del árbol hasta las ramas, gerrinzea (R)" Aq 765.<br />
�4. (AN-ulz-erro-burg ap. Echaide Nav 141). Riñón. � Odola loditzen delarik, gerruntzeak gaixtatzen dira. Lf<br />
Murtuts 37. Arras eri izan nauk; gerruntze bat kendu daitaie. Egunaria 1958, Agorrila, 7 (ap. DRA).<br />
- GERRUNTZE-GILTZA. "Gerronzegilza, articulación del rosario (hueso)" VocB � A.<br />
- GERRUNTZE-JUSTA. "Corsage" T-L.<br />
- GERRUNTZEKO MIN. "Mal de la région lombaire, lombago" H.<br />
- GERRUNTZETIK GOITI. De cintura para arriba. � Ttipoi batez gerruntzetik goiti jauntzia. JE Ber 30.<br />
gerruntzedun. "Cuirassier" Dv.<br />
gerruntzeko (H), gerrontzeko (VocB (-nz-), A). � Cinturón. � Aren gerruntzekoa zuzentasuna diteke, ta aren<br />
gerrikoa zintzotasuna. "Cingulum lumborum" (Is 11, 5). Or MB 52 (Dv gerruntze, Ol y Ker gerriko).<br />
gersti (SP � Dv, H y A), gertsi (H). � "Anse de vaisseau" SP.<br />
gert (V-gip ap. Etxba Eib). � (Estar, etc.) preparado, dispuesto. "Nai dozunian urten deigun gert nago" Etxba<br />
Eib. � Bazkaritxua polito / gert eukiten yok. Enb 151. Bertan uso-zain / azeri zar bi / erailteko gert. Ib. 171.<br />
Gert-gert banoa baselizara. Onintza in Onaind MEOE 1033.<br />
gerta. v. gertatu.<br />
gertaberritu. � Hacer que vuelva a suceder; representar (una obra de teatro). � Gerta-iduri au gertaberritzen<br />
diñagu kristauak. Or QA 59. Zergatik ioten zidaten txalo aundiagoa nik [Iunoren esaera] ua gertaberritzean,<br />
nere adiñeko lagun guzieri baiño? Or Aitork 32.<br />
gertaberritze. � Repetición de un acontecimiento. � Ez al dakizun nola ieki zaizkion gertaberritze ori dala-ta?<br />
Or QA 154.<br />
gertabide. �1. Preparación. � Gai aundi oetarako gertabiderik zuzenena or, ejerzizioetan dago. JBDei 1919,<br />
302. Gerorako gertabide bat izaki orain artean egin zuten guztia. Mde HaurB 90. �2. Acontecimiento, evento.<br />
� Igarle orrek, bada, denak dakizki; diranen, ziranen eta ditezkenen gertabideak oro. Ibiñ Virgil 115.<br />
gertaera (G, AN ap. A; Lar, Añ, H), gertaira. � Acontecimiento, suceso, evento; relato de un acontecimiento.<br />
"Aventura", "caso, suceso", "evento", "incidente", &c. Añ. AxN explica kasu (263) y exenplo bat edo elhe bat<br />
(469) por gertaera. v. gertakari. � Tr. Propio de la tradición meridional desde principios del s. XIX. En DFrec<br />
hay 87 ejs., meridionales. � Txit onak dira ejenplo edo gertaerak <strong>Fe</strong>dea sendotzeko. Mg CC 204. Gorputz ta<br />
arimeko gatx ta gertaera txarretarik. Añ EL 1 118. Bere pasio eta eriotza santuaren historia edo gertaera<br />
miragarria. Gco I 213. Testamentuko gertaerak. It Fab 215. Miragarrizko gertaera onen bidez. Izt C 12. Entzun<br />
beste gertaera labur bat. Ur MarIl 36. Gertaera ikaragarri onek negar andiak eragin zituen. Lard 92. Gertaera<br />
gaizto onetan zuk kulpa gutxi badezu ere. Arr GB 30. Gertaera zarrak kontatuaz. Zab Gabon 40. Bestelan<br />
gertaerau entzun baño ez dago. AB AmaE 237. Baserri batean iruditzen da gertaera. Moc Damu 4. Nik badakit<br />
gertaera polit bat, neure aitaitari entzuna. Ag Kr 84. Gertaera aien lekua ekustera. Goñi 93. Euskaldunak<br />
eukela gertaera aren errua. Echta Jos 145. Esaera bixiak, gertaera zorrotzak, ateraldi parreragilleak. Muj PAm<br />
7. Kezketan nindukan gertaera orrek. Ldi IL 84. Entzun ta ikusi zituzten gertaera guzi oiengatik. Ir YKBiz 23.<br />
Gertaira zarren jakin-paperak. SMitx Aranz 104. Zuen gertaera alaia telefonoz jakin degunean. NEtx Nola 27.<br />
Gertaera auek astean, begira ta iaso buruak, zuen zeruratzea urbil baitago. Or QA 203. Izenak eta deiturak ez<br />
dute gertaerarekin zer ikusi haundirik. Mde Pr 175. Gertaerok ain urrun, ain gerorako uste zituanez. Erkiag<br />
Arran 59. Etzuten ahantziko gertaera itzal aren eguna. Zait Plat 12. Bart-arratseko gertaera. Izeta DirG 33.<br />
Autobusarekin pasatako gertaera au. Uzt Sas 159. Kristau-artistek, sinboloak utzi eta gertaerak hartu zituztenez<br />
gero gaitzat. MEIG I 75.<br />
v. tbn. Bil 123. Aran SIgn 62. Bv AsL 124. Arrantz 79. PE 133. Otag EE 1882c, 511. EE 1884b, 78. Sor AuOst<br />
100. Alz ST<strong>Fe</strong>r 110. A BGuzur 117. Etxeg in Ag AL 7. Urruz Zer 57. Ill Testim 26. JanEd II 130. Inza Azalp 99.<br />
Eguzk RIEV 1927, 423. FIr 141. Kk Ab II 10. Lab EEguna 61. ABar Goi 24. Munita 128. JAIraz Bizia 93. Etxde<br />
JJ 134. SM Zirik 119. Txill Let 56. Basarri 155. Arti Tobera 283. Anab Aprika 76. Vill Jaink 70. Gazt MusIx 67.<br />
MAtx Gazt 72. Salav 24. Alzola Atalak 101. Berron Kijote 141.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
648
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� Misterio (del rosario). � Errosarioko amabost gertaerak (M.A. Iñarra, 1892). JFlor.<br />
� Exito. � Beren azken-urtetako gertaerarik aundiena izandu zan Madriden. A. Pagoaga Itzald II 143.<br />
� <strong>Fe</strong>nómeno. � Izadia, gizakumea, gizartea: ona emen iru gertaera, Jainkoa gabe ezin uler ditezkenak. Vill<br />
Jaink 186. Ordena, ukatu ezin diteken gertaera bat dugu. Ib. 55.<br />
� "Casualidad" Etxabu Ond 117.<br />
- GERTAERA DA. La cosa es (que), da la casualidad. � Ondo pagatzen badiyot, aterako niok estuasunetatik.<br />
Bañon gertaera da len zor dizkatala txanpon batzubek! Sor AKaik 119.<br />
? gertaetu. v. gertatu (6).<br />
gertagai, gertgei. �1. Que puede convertirse en. � Bizi zite zure adiskidiareki egün batez zure etsai gertgei<br />
baliz bezala. Egiat 213. �2. Aventura. � Gertagaien bila, diotenez, dabiltzan zaldun ibildari orietarik iñori ere<br />
(Quijote IX). AIr RIEV 1928, 599 (Anab Ib. 608 adurretarakoak, Or RIEV 1929, 6 eldetara, Ldi Ib. 207<br />
zorigerta-billa).<br />
gertagarri. �1. "Gerthagarria, qui peut arriver" H. �2. (T-L). Suceso, acontecimento. "Contingent,<br />
gerthakizun, gerthagarri" T-L. v. gertakari. � Gerthagarri hortarik bil irakaspena. Ox 95. �3. Preparatorio<br />
(?). � Egun bakoitza, urrengoaren [...] mailla gertagarria da. Erkiag Arran 30.<br />
gertagauza. � Hecho real, que ha acontecido. Cf. Or QA 150: Neri gerta-gauzetaz 'de las cosas que me<br />
sucedieron'. � Beraz, Genesis gerta-gauzaz ari da. Or QA 107. Ageri ez dan Iainko ori ez da gerta-gauza; baiña<br />
guk nolabait gerongan gertarazten dugula esan diteke. Ib. 155.<br />
gertagi. � <strong>Fe</strong>nómeno. � Gertagi au izadi legeen araupian egongo da. Zink Crit 19.<br />
gerta-iduri. v. gertirudi.<br />
gertaira. v. gertaera.<br />
gertaizun. v. gertakizun.<br />
gertakaitz (Lar, H). � "Contratiempo" Lar.<br />
gertakari (G-to ap. A; Ht VocGr 330, Lecl, H; -th- L, BN ap. A; Dv, H). �1. Acontecimiento, suceso, evento;<br />
eventualidad. "Aventure" Ht VocGr y Lecl. "Aventura" Lar. "Événement" Dv. "Caso fortuito (HeH)" A. v.<br />
gertaera. � Tr. Documentado desde el s. XVIII en autores septentrionales y guipuzcoanos; entre los vizcaínos<br />
sólo encontramos algún ej. moderno. En DFrec hay 72 ejs., 11 de ellos septentrionales. � Baldiñ fermu bazaude<br />
munduko gerthakari guzietan. Ch III 38, 2 (SP gertatzen diren guzietan, Mst zer nahibeita gaizaren heltziari).<br />
Gure urkoen gertakari latzak ta argaltasunak pazienziaz eramatea. CatBurg 31. Zeiñak onera itzul-arazten<br />
baitditu gerthakari ondikozkoenak. He Gudu 96. Nor bere gisa mintzo zen gerthakari handi hartaz. Lg II 178.<br />
Gerthakari gaixtotik Jainkoak / gaitzan iduk bere goardan (1798). BertsZB 132. Zenbait gerthakari gaxtoz bere<br />
onthasunak galtzen dituztenean. Dh 207. Gizon askori entzun izan nioten gertakari au. Izt C 252. Gertakari<br />
andiren bat izan zala. Lard 462. Nola gerthakari txarraz nihor guti orhoit baita. Dv Dial 66 (It doakabeaz, Ur<br />
zoritxarrakaz, Ip dohakaitzaz). Areisti artan aditu genduen gertakari probetxugarria. Arr EE 1882a, 101.<br />
Holako gertakari bat ororentzat etsenplu delakotz. HU Aurp 126. Bizi huntako gertakari handietarik batekin<br />
bekoz-beko aurkitzen direnean. JE Bur 167. Hauxe da gerthakaria! Barb Sup 125. Uste zuten bi gertakari oiek<br />
batean agituko zirala. Ir YKBiz 406n. Nehun ere ez bezalako gerthakari bat gerthatu zatekela. Lf Murtuts 18.<br />
Zer biziera ilaun, gertakari gabekoa berea! Mde Pr 149. Gertakariak agertu ditut / ezin atxikiz gorderik. Mattin<br />
56. Txekoslovakiako gertakariak. MEIG VIII 37.<br />
v. tbn. Gco II 3. Jaur 164. Gy 275. Prop 1876-1877, 113. Jnn SBi 5. Elsb Fram 96. Zby RIEV 1908, 85. Lap 20<br />
(V 12). Arb Igand 101. CatJauf 59. Prop 1906, 14. Ox 197. Cont 39. AIr RIEV 1928, 599. Or SCruz 81. FIr 157.<br />
Zub 43. JMB ELG 13. EA OlBe 67. Othoizlari 1954, 13. Lek SClar 132. Zerb IxtS 7. Txill Let 93. Erkiag Arran<br />
197. Arti Ipuin 24. Osk Kurl 35. Vill Jaink 45. Onaind in Gazt MusIx 157. Larz Senper 118. Ibiñ Virgil 115.<br />
Ardoy SFran 107. Xa Odol 68. Uzt Sas 298.<br />
� "Gerthakariak hala emanik, par l'effet du hasard" Dv.<br />
� <strong>Fe</strong>nómeno, acontecimiento (natural, humano, etc.) habitual o repetitivo. � Errana da marinelek edo itsasoan<br />
dabiltzanek gertakari bat askotan ikusten dutela. [...] iduri zaiote [...] lurra hurbil ikusten dutela. Lap 43 (V 24).<br />
Telepatia delako gertakari bakun horrek. Mde Pr 323. Izadiko gertakari ezezagunak. Vill Jaink 31. Unean<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
649
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
uneko gertakari eta gauza natural guziek. PPer Harrip 78. Zinemak asmatutako gertakaria ote da heriotza?<br />
MEIG I 172. Iparraldeko (ala eguzkialdeko) euskalkietan gureetan baino biziago ageri den gertakari hura.<br />
MEIG VI 154.<br />
� Misterio (del rosario). � Lenengo gertakaria: Jaungoiko-Semearen Gizakundea. KIkG 80.<br />
�2. Drama. � Azkalar gertakariaren (drame) aintzin solasa. Iratz 42.<br />
- GERTAKARI ON. "Gerthakari on, suceso, éxito (Darthayet Manuel 346)" DRA.<br />
- GERTAKARIZ (-th- Dv, A). Por casualidad; por accidente. "Othe zinuke gerthakariz ogi soberarik?" Dv. �<br />
Eritasunez, ala gerthakariz edo akzidentez? He Phil 49 (SP 47 kasuz). Baldin gerthakariz, herrarik eta<br />
etsaitasunik gabe, horietarik zerbait egin badu [eskuaz jo]. Dv Num 35, 22 (Ol alabearrean, Ker uste bagarik,<br />
BiblE ustegabean).<br />
gertaketa. �1. Acontecimiento, suceso. � Eiztari bat bere egite edo gertaketak kontatzen asi zan. EgutTo 1918,<br />
18 (ap. DRA). Lenagoko gertaketak berriztatzen ditugun ezkero. TAg Uzt 10. � Aparición, manifestación. �<br />
Katie King-en bete zen beste gertaketa bat ezagutzen da, Nepenthes, Denmark-eko ikertzale batzuei agertua,<br />
Helade zaharreko andragoi bat zela alegia. Mde Pr 334. �2. Preparación. � Arrantzu-aldirako oi diran<br />
gertaketak egiñaz. Erkiag Arran 21. Biaramonerako jai gertaketan ziarduen guztiak. Ib. 30. Azkenengo<br />
gertaketak antolatzera. NEtx LBB 48. � Disposición. � Bulko edo irudibide bakoitzaren bilbean eta gertaketan,<br />
arreta gutxiz lan egiten duena. Zait Plat 116.<br />
gertaki (Urt, Lar). � "Accidens, gerthakia, hazarra" Urt I 77. "Azar, caso que embaraza y estorba" Lar. �<br />
Anécdota. � Kontatzen nere gazte-denborako gertakiyak. Etxeg EE 1885b, 369.<br />
gertakizun (Añ, Dv, A). � Tr. Documentado en la tradición meridional. En DFrec hay 98 ejs., todos menos uno<br />
meridionales. �1. Acontecimiento futuro. "Acontecimiento [...] si es evento" Añ. "Événement, ce qui peut<br />
arriver. Gertakizunari begira zaudelarik, pendant qu'ils attendaient l'événement" Dv. � Orra [...] gertakizun<br />
lendanik nik zuei agertua, ta gertatzen den aldian erne ta kontu ta ez beldurtu. Mb IArg I 348. Nizaz hitzegiten<br />
zuen Eskritura Santuko profeziak edo gertakizun guziak osatu ditut. Gco I 261. Idazle oiek gogo-urritu eztitezen,<br />
ta gertakizun ari aalik ongien bidea ukatu naiez asmatua da. Ldi IL 98s. Teseu beste ez bedi gelditu,<br />
gertakizunak yakiteko. 'Lo que va a suceder'. Zait Sof 151. Beste ta beste geroko eginkizun, gertakizun eta<br />
itxarokizun. "Futuras actiones et eventa et spes". Or Aitork 254. Ez ditugu gertakizunak aurretik iragarri nai.<br />
Txill Let 76. Gertakizun txarretan sartuko baituzue zuen burua. Vill Jaink 82.<br />
� (Lo) que va a ocurrir. � Putzu gañean arinki dabilzanak eta gertakizunera begiratzen ez dutenak. Mb IArg I<br />
247. Neuk ere ez dakit gertakizuna. Txill Let 107.<br />
� + gertaizun. (No ref. al futuro). Acontecimiento, suceso; relato de un suceso. � Gertakizun edo parabol egoki<br />
batekin esan. Mb IArg I 210. Gertakizun bera adirazten zuen pinturazko iduri bat. Aran SIgn 96. Alik eta<br />
gertakizun au ondo aztu zan arteraño. Zab Gabon 77. Zubi ontako gertakizunak izkribuz ezartzea. EE 1882a,<br />
129. Iragoriko denporetako gertakizunak. AB AmaE 183. Euskalerriak bere kondairan duen gertakizunik<br />
aundiena da. Etxeg in Ag AL 6. Bere buruko irudittu ta era-aldiak gertakizunak bezala saldu. Inza Azalp 95.<br />
Bizitza ta gertakizun guziak. "Vida y milagros" (Quijote IX). AIr RIEV 1928, 600. Genesis ez zala yo bear<br />
gertakizun. Or QA 105. Inkesta bat izanen zela bezperako gertakizunagatik. Mde HaurB 106. Gerra aurreko<br />
gertakizuna da. Ugalde Iltz 59. Egun artako gertakizun guziak. Izeta DirG 125. Gertakizuna baezpako errialde<br />
batean, gaur egunean. Lab SuEm 165. Ez gendun geiago entzun karlisten gerrateko gertakizunik. Alzola Atalak<br />
66. Beste zenbait gertaizun, izen aundikoak. Berron Kijote 205.<br />
v. tbn. TAg Uzt 273. Etxde JJ 231. Erkiag Arran 178. Bilbao IpuiB 249. SM Zirik 49. Osk Kurl 211. MAtx Gazt<br />
90. Gazt MusIx 66. NEtx LBB 117. Uzt Sas 138.<br />
� Circunstancia. � Edo lagun artian arkitzen zalako, edo beste gertakizun batengatik. Bv AsL 28.<br />
� <strong>Fe</strong>nómeno. � Otoitzaldian gerta oi diran zenbait gertakizun bitxiri zer izena eman. Or QA 166. Gertakizun<br />
guztiak lege itsu ta baitezpadako batzuen arabera gertatzen direla. Vill Jaink 31.<br />
� Experiencia (?). � Bakotxak dugun gertakizunaz / kantuz behar dugu ari izan. Xa EzinB 113.<br />
� Argumento (de una obra). � Film honen gertakizuna gexa xamarra da. MIH 325.<br />
�2. (-th- Dv, H). (Adj., usado sólo como predicado). "Possible, qui peut arriver" Dv. "Qui est à arriver, qui n'est<br />
pas encore arrivé" H. � Adiarazi balitzaie gertakizuna zela hau. Mb (ap. Dv). Beti gertakizun baita, ta bakoitzak<br />
gertarazi bear baitu bere barnean, mendez mende. Or QA 59. "Galdegaiaren" eta aditzaren artean etena,<br />
ixilunea, gertatzen dela edo gertakizun dela, bederen. MEIG VI 145. Hor gertakizun eta bigarrenean ezinkizun<br />
dena [ebakidura]. Ib. 152.<br />
�3. Preparativo, disposición; preparación. � Elexakuak emon eutsoezan gizajuari, ilteko gertakizunak egin be<br />
bai. Kk Ab II 49. v. tbn. Txill Let 23. Gertakizunetan ebillela. Erkiag Arran 106. Auteskundeetako gertakizunak<br />
aurrera yoiazan. Erkiag BatB 83. Eguraldi onerako gertakizunak lasai asko egin ditzake. Ibiñ Virgil 75.<br />
- GERTAKIZUN-HARI. Argumento (de una obra). � [The power and the glory-ren] gertakizun-aria. NEtx EG<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
650
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
1955 (5-12), 111.<br />
gertakizuntxo. � Dim. de gertakizun. � Orain aste ta erdi-inguruko gertakizuntxo bat jakin-araziko dizut. A<br />
Ardi 76.<br />
gertakor (Añ, H). � "Inminente" Añ. "Qui peut facilement arriver" H.<br />
gerta-koxka. � Episodio. � Gerta-koxken bilduma. "Episodios". MEIG IX 125 (en colab. con NEtx).<br />
gertakune, gertakun. � Suceso, acontecimiento; relato de un suceso. � Didoren gertakuna eratzeko. "El<br />
episodio de Dido". Zink Crit 22 (v. tbn. 55). Gertakune neketsuak aurrera ta ondora eldu dakiguzanean. Erkiag<br />
Arran 165s.<br />
gertakuntza (G ap. A; Lar Sup, Añ; -th- Ht VocGr 428, H). �1. Suceso, acontecimiento; relato de un suceso.<br />
"Suceso", "caso, suceso" Lar Sup. � Nai nuke Jauna enzun ejenplo edo gertakuntza bat. Mg CC 224.<br />
Gertakunza guziz izugarria! AA II 195. Arduraak, pozkarriak, ibilerak eta gertakuntza on guztiak. Añ EL 2 93.<br />
�2. Preparación; preparativo. � Lan aundi ortarako ez gertakuntzarik, ez eretirik, eta bururik ere ez dedalako.<br />
PMuj Y 1934, 167. Gudari-biltze, lerrokatze ta gertakuntzak oro, aren menpeko tartean egiten baitira. Amez<br />
Hamlet 23. Ez dago, agian, gure eskuan amaika bideren mugarik, ez gure asmo soilletan gertakuntzen<br />
oiñarririk. (Interpr?). Erkiag Arran 150.<br />
gertaldi (V, G, AN ap. A; Lar, Añ, Dv, H; -th- S ap. Lh; Dv). �1. Suceso, acontecimento; caso, ocasión. "Caso,<br />
ocasión", "caso, suceso", "caso, coyuntura", "acontecimiento" Lar. � Halako gerthaldietan ezagutzak gogora<br />
detzaken guziak erran ziotzaten. "En pareille rencontre". Birjin 489. Hen borogia ükhen eztienek die zorthia<br />
gaitzago zeren eta gerthaldiak igaranez probetxürik ezpeitie egin. Egiat 251. Ikasi eban ziñatutea bere gertaldi<br />
gaisto guztietan. Añ MisE 4. Arestiko gertalditik laster, Jainkoak Abrahami emandako itza bete zan. Lard 22s.<br />
Ala ere gertaldi askotan pekatu mortala edo beniala dan ezagutzen, txit gaitz da. Arr CDoc 219. Santuaren<br />
bizitzako gertaldirik bikañenak. Aran SIgn III. Gerthaldi gaistoetan ixil egoitia. Ip Imit III 28, 1 (SP ordu, Mst<br />
batzarre; Ch gerthatzen zaizkigun gaitzetan). Ill ondorengo zenbait gertaldi. Bv AsL 412. Gertaldi bat bardiña<br />
jazoa berari. AB AmaE 292. Gero Dalmaziako Gobernadoria eta Alemaniako Enperadore katolikoa abisatü<br />
zütien gerthaldi izigarri horrez. Ip Hil 138. Gertaldi andi batean ezpada. Ag AL 30. Jakin ebazanean arek<br />
gertaldiak (suceso). Echta Jos 75. Gertaldi auek igaro zirala urte batzuek badira. Ag G 222. Berak bere begiez<br />
ikusitako gertaldi bat. Lh Itzald II 107. Islandiar mutiko biren gertaldiak. PMuj Noni tít. Onelako gertaldiren<br />
baterako ez izanik. Berron Kijote 53. � (Lar, Añ). Ocasión, oportunidad. "Caso, ocasión, coyuntura" Lar. "Azar,<br />
caso" Añ. � Eta Goiak, gertaldiak eta zorionak lagundu ez bazidaten. "El caso" (Quijote IX). Anab RIEV 1928,<br />
609 (Or RIEV 1929, 7 alabear, Ldi Ib. 208 abagune). � Acto (en una obra teatral). � Bigarren gertaldiko<br />
agerkideak. Ort Oroig 13. Laugarren gertaldia. Larz Iru 98. Joka-lekua: lehen gertaldiko hura bera. Ib. 120. �<br />
Escena. � Arizalea, bere erraitekoak erran-eta, bere bazterreko lerro hartarat itzultzen da eta han dago<br />
gertaldiak dirauno. Lf in Casve SGrazi 13.<br />
�2. Relato de un suceso, de un acontecimiento. "Exemplo" Lar. "Cuento, acaecimiento" Añ. "(S; Foix),<br />
anecdote" Lh. � Gerthaldi batzü adiskidegoaz edireiten dügü kondaira zaharretan. Egiat 218. Onetarako, egi<br />
au baieztuteko ejenplo ta gertaldi adigarri asko ta miragarriak idoro ditekez; baña nik oraingoan eztot bat<br />
baxen ekarriko. Añ GGero 161. Istoria edo gerthaldia. Ip Hil 30. Etsaitasun ori agertzeko iru gertaldi dakarzkit.<br />
Munita 25. Huna gerthaldi edo etsenplu bat. Etcheb MGaric 21 (ap. DRA).<br />
�3. Ejemplo (a seguir). Cf. supra "exemplo" en Lar. � Gazteroak, gerthaldi gaistoek ta kidari txarrek die<br />
laister soldadoaren arima galtzen. Egiat 179. Gerthaldi honik erakhusten. Ib. 256 (v. tbn. 267). Ib. 267.<br />
Predikuak, gertaldi onak. Legaz 37.<br />
- GERTALDITZAT (Lar, Añ). "(Por) exemplo" Lar y Añ. � Egintza batzuek eginez, gertalditzat, bekatuen<br />
damua. Legaz 19 (v. tbn. 20). Gertalditzat limosna egitea, Jaungoikoaren gogoko gauza da. Kortazar Serm 305.<br />
gertaleku. �1. Escenario, lugar donde se desarrolla un relato, una obra de teatro, etc. Cf. au gertatu-lekua 'el<br />
sitio donde ha pasado esto' en Or Mi 104. � Sekula [ipuin-berria] idazten ba dut, Indian baitate gerta-lekua.<br />
Mde Pr 82. Ipuin edo elebarri onen gertaleku, Lekeitio ta bere mugak dira. Erkiag Arran 5. Unai-kanta onek ere<br />
ba-du bere gertaleku emana. Onaind in Gazt MusIx 153. Erkiagaren Lekeitio, gertaleku atsegina izanik, sugerik<br />
gabeko paradisua da. MEIG II 101. � Gerta-lekuan bi antzeztoki: bata egon-leku ta gela; ta aruntzaxeago<br />
Biedermann jaunaren etxeko ganbara. Lab SuEm 165. �2. Lugar donde se hacen preparativos. � [Alderdi]<br />
bakotxaren gertaleku ta abiak bere, asterakoan beintzat, alkarrizkatu ta oiñarriak ipinteko, baztertxu bi, denda<br />
bi. Erkiag BatB 80. �3. Escena. � Bigarren gerta-lekua. Lab SuEm 176.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
651
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gertaliski. � "Anécdota (neol.)" A DBols. � Iñun diran barre karkaixak egin zituen, uste-uste bagako gertaliski<br />
axe ikusita. Erkiag BatB 30.<br />
gertalitz. � Baña, berela, asierako "ba" gertalitzaz bigarren aapaldiko ariari eltzen dio berriro. (Interpr?).<br />
Gazt MusIx 67.<br />
gertamen (-th- Dv � A). �1. Acontecimiento, suceso. v. gertapen. � Oro harritu eta ukituak ziren<br />
gerthamenaz. Hb Egia 45. Ez da nihon ikusi holako gerthamenik. Ib. 143. �2. "Acusación, salaketa, salakera,<br />
gaiz gertamena" Lar.<br />
gertantza (-thanza BN?, L?, S? ap. A � SP; H (-thantza)). � Avatar, accidente. "Gerthanza, accident" SP. �<br />
Haren ganik eztu apartatu behar kontrakozko gertanzak gatik. "Contraria accidentia". SP Imit III 5, 8.<br />
[Aflikzione] hek berekin eta bere ondotik dakhazketen gertanzak eta kasuak gatik. SP Phil 191 (He 193<br />
akzidentak). Ene biziaren gerthanza guziak. "Événements". SP POB 75.<br />
gertantzo. � Novela. � Gertantzo (neol.) edo novela bezain atsegiñez irakurri ditezke. Ldi Y 1933, 84. Ipui ta<br />
gertantzo (novela) lizunkeriz yosiak. Ldi IL 51.<br />
gertapen (Lar, Añ, H (+ -th-)). � "Acaecimiento", "aventura" Lar. "Acontecimiento" Añ. v. gertamen. �<br />
Gaztelara juan zan gertapen billa. "Aventuras". Otag EE 1882c, 477. Gertapen onek lekaretxeko gustijak ixutu<br />
euzan. AG 1526. Gertapenen aldi ta lurralde beretan bizi danak. "Acontecimientos". Zink Crit 55. Eliza, elizjai,<br />
erromeri, edo oiekiko ospetsu dan gertapenaren edesti labur t'ederrena. EEs 1920, 85. Gertapen zoriontsu<br />
au, Jainkoa lagun, Urrillaren 15an [...] izango da. NEtx Nola 36. Jan eta ordü dükegü / ziekilan berrikatzeko, /<br />
gure gerthapen ororen / untsa untsa ikhusteko. Casve SGrazi 36.<br />
gertaratu. � Preparar(se). � Noizipeiñean marrajoren bat edo beste ere arrapatzeko gertaratzen ziran. Elizdo<br />
EEs 1925, 248.<br />
gertarazi, gerta-arazi, gerta erazi. �1. Hacer resultar; convertir en, hacer. � Ene progotxukotz gertharaz<br />
dezazuntzat [tentazionea]. "In bonum mihi convertas". Ch III 29, 1. Üskararen irakurteko üsantxa gabiak gaitz,<br />
phenus, eta gogo gabe gertha eraziren diala egin-bide horren konplitzia. Mst XXI. Bizitze hunak gertha erazitzen<br />
dü gizona zühür Jinkuaren eretzian. Mst I 4, 2 (SP y Ch egiten). Haren odola ta heriotzea alfer gertha-arazten<br />
dituen [...] ondoan. Dh 230. Amaikatxo alegin eta lerren egin ditu giza-adimenak, dana bat eta bakar<br />
gertarazten. Zait Plat 45. Maizterrak eta nekazariak norbere eskuko ta norbere buruen iabe gertarazi zitezen. Ib.<br />
9. � Hacer que suceda, que esté presente; hacer que exista. � Han zuk profeten errana / zinuen gertharazi. Zby<br />
RIEV 1908, 410. Iainkoa begiz bezala gugan gertarazi nai izatea; ez, ordea, Bera guri begiz bezala gertatzea. Or<br />
QA 167. Iesukristo gure barnean gertarazi egin bear dugu, ez iduritaratu. Ib. 160s. Orain bertan eztana<br />
gertarazten astea. Zait Plat 44. Gizon ainitz eta agitz bat eginik, gizon aundia gertarazten omen da. Ib. 5. �<br />
Representar. � Olakoak gertarazten iaioena, Augustin. Or Aitork 31. �2. Hacer encontrarse. � Hortakotz<br />
gertharazi zuen aperiko azpian Simeon profetarekin. Jnn SBi 41.<br />
gertarazte, gertaerazte. � Acción de hacer suceder, de que algo se haga presente. � Noan orain bi gertarazte<br />
oriek adieraztera. Ageri ez dan Iainko ori ez da gerta-gauza; baiña guk nolabait gerongan gertarazten dugula<br />
esan diteke. Or QA 155 (153 gertaerazte).<br />
gertari. �1. Ejemplo. � Nai dituzu irakurri gertari edo ejenplotxo batzuek, Bizkaiko amaitu ta Gipuzkoako aitu<br />
bat dirana jakiteko? A Ezale 1899, 11b. �2. (V, G ap. A Morf 143). Suceso, acontecimento. v. gertaera,<br />
gertakari. � Alboko kristalerian Gipuzkoaren gertari aundienetako bat jartzea. Ayerb EEs 1915, 292.<br />
Baztertxu ontan gertari guztiz iakingarria gertatu da. JBDei 1919, 278. Antzerki-gertaria Tebeko bakaldunyauregiaren<br />
aurrean yazotzen da. Zait Sof 159. Zertako aipatzen dizut, beraz, oinbeste gertari? Or Aitork 303.<br />
Kontatzera noakizuen gertari au. NEtx Antz 136. Jazoera gogor ta gertari gordiñak. Erkiag Arran 160.<br />
Olerkariak arnasa apaltzen du etxe-gertari xalo batez poema bukatzeko. Ibiñ Virgil 42. Geurok geure begiz ikusi<br />
ez genituen gertari eta pertsona ugariren berri sakon zuena. MEIG VIII 88. v. tbn. A Itzald II 73. Ldi IL 66.<br />
Mde Pr 170. Gazt MusIx 65. � <strong>Fe</strong>nómeno. � Araugaindiko gertari adigaitz zenbait. Mde Pr 342 (v. tbn. 340).<br />
Uste bageko gertari onen zergatikakoak gizonek bere baitan dituzte. Zait Plat 83. Garaun eta bizkarmuinean<br />
gertatzen diren gertari ezkutuagoak. MEIG VI 116.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
652
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gertaritxo. � Dim. de gertari. � Alkarren arteko gertaritxo bat edatsiko det. A Itzald II 72.<br />
gertaritza. � Historia. � Bazirudian aren gertaritza ere berria bear zuala. "Historia" (Quijote IX). Ldi RIEV<br />
1929, 207 (AIr RIEV 1928, 599 kondaira, Anab Ib. 608 edestia).<br />
gertasun. � Disposición. � Irixten da gogo-gertasun egokia [...] lankizun batzuetatik bestietara leunki<br />
aldatzeko. Zink Crit 9n.<br />
? gertatatu. � Convertirse en, hacerse. (Es probable que gerthatatzen esté por gerthatzen, y se trate, por tanto,<br />
de gertatu, q.v.). � Zunbatenaz lüzazago hari mus emaitera ihur laxatzen beita, hanbatenaz flakiago egün oroz<br />
bere beithan gerthatatzen da. Mst I 13, 5.<br />
gertatoki. � Escenario, lugar donde ocurre algo. v. gertaleku. � Elebarriño onen gertatoki edo jazolekuaren<br />
ertzak eta mugak. Erkiag Arran 12.<br />
gertatu (V-ger ap. A; Lecl). � Tr. La forma de part. gerta se documenta en algunos autores meridionales: V.<br />
Moguel, Añibarro (que usa gertako como forma de futuro), Iturriaga (Fab 143), Beovide (AsL 117), Soroa (Bar<br />
47) y Zabala (Gabon 80) en el s. XIX, creciendo su uso desde aprox. 1930, gralmte. en los autores de mayor<br />
preocupación por el léxico, aunque no falta en algunos de estilo más popular (p.ej. en Salav 24). En todos ellos,<br />
excepto en Añibarro, alterna con la forma más usual gertatu. En DFrec hay 1085 ejs. de gertatu y 2 de gertau.<br />
�1. Resultar, quedar. "Devenir" Lecl. "Bedeinka gerta deilla deutsan lurra (V-ger)" A s.v. zerutar. � Tr.<br />
Atestiguado al Norte desde Dechepare, su frecuencia disminuye desde principios del s. XVIII; en textos<br />
guipuzcoanos, aunque se documenta ya desde Ochoa de Arin, es usual sobre todo a partir de la tercera década del<br />
s. XX; tbn. se encuentra en Beriayn y en la ed. de Azkue de las poesías de R.M. Azcue. � Jendek irrigarri gerta<br />
ezkiten. E 197. Ni gerthatzen bainaiz zure haur. Mat 272. Guregatik bitartekozale gerta ditezen. Ber Trat 19r.<br />
Faber, Laynez eta Iaius / ez azkenak gerthatu. EZ Noel 175. Ararteko on gertha zakizkit. Harb 100. Etzara<br />
beldur izanen kondenatuetarik bat gertha zaitezin? Ax 142 (V 93). Hek guztiak alfer gertha ditezin. Ib. 135s (V<br />
89). Errege gertaturik. O Po 9. Saintiago gertha ditian. FPrS 19. Bekhatü mortaletan hilzen direnak zer<br />
gerthatzen dira? Bp I 54. Maria aurdun gertatu zalarikan ere. OA 28. Azkenerat enganatuak gerthatu dire. Ch<br />
III 15, 1. Mereximentü handitako gerthatü düzü [karga]. Mst III 18, 2. Israeldarrak aitzindaririk gabe gerthatu<br />
ziren. Lg I 205. Antzu eta illurtu gertatzen direanentzako. Izt C 169. Gizona estraputan gerthatzen denean. Dv<br />
Lab 158. Berrogei urte orain zituen / gertatu balitz bizirik. Xe 370. Zuzentasuna biar genduen, / gertatu gera<br />
biyurri. PE 139. Ez balitz gutaz urrikari / gerthatu Jainko Semea. Zby RIEV 1908, 207. Izorra gerthatüren zira.<br />
Ip Hil 70. Tximista onegaz suturik / gerta zirean itsurik. Azc PB 213 (Ur PoBasc 418 gelditu). Moltsa huts<br />
gerthatu. Ox 154. Beraz xapeldun nor gertatu den / orai erran nahi nuke. Etcham 240. Buru-berotze oro alperalperrikako<br />
gertatzea. Ldi IL 168. Ez nintzan aitaren eraille gertatuko. Zait Sof 95. Iñor bere begiko gertatu<br />
ezkero. Etxde JJ 39. Alargun gertatu. Mde Pr 173. Lur gose gertatu nintzan. Or Aitork 52. Nola gure haurreko<br />
adixkidetasun goxo hura amodio baten hastapen eta erroa gertatu den. JEtchep 66. Da atzenian gertatzen gera /<br />
ezer ikasi gabiak. Uzt Sas 253. Euskal arimaren mintzabide gerta dadin. MEIG III 118.<br />
v. tbn. SP Phil b 2v. Tt Onsa 175. Gç 106. Dh 46. Gy 63. JMB ELG 99. MAtx Gazt 83. Ibiñ Virgil 43.<br />
� (SP, Dv). (Con -t(z)era). Ocurrir. "Gertha diteke ongi hiltzera" SP. "Gerthatzen bazare erran behar izatera,<br />
s'il vous arrive de devoir dire" Dv. v. infra (2). � Eta azkeneko bihia / pasatzera gerthatzean, // Zertan othe<br />
lizate, Jauna, / ene eternitatea? Gç 174. Gertha balite biak elkharrekin bidean joaitera. ES 392. Sakrifikatzaile<br />
bat yautsterat gerthatu zen bide beretik. TB Lc 10, 31 (Dv gerthatu [...] yaustera; Lç enkontruz [...] iauts zedin,<br />
He gerthatu zen [...] iragaten, Oteiza gertatu zan [...] pasatzen zala, IBe gertatu [...] hain zuzen). Behinere<br />
gerthatzen bazare belharra hezeegirik sartzera. Dv Lab 122. Anbat gerta niteke / partida galtzera. Tx B I 199.<br />
�2. (V-gip, G, AN, B, Sal, R; Lar, Mg Nom, Añ, Lecl, H; -th- L, BN; SP, Urt I 77, Gèze, Dv, H), gerta (G, L;<br />
Añ (V)). Ref.: A (gerta, gerthatu); Etxba Eib; Iz Als; Gte Erd 7, 37, 54, 83, 235. (Empleado en 3. a pers.).<br />
Ocurrir, suceder. "Acontecer", "gerta, [...] 3.º caber en suerte, corresponder" A. � Tr. De uso general entre los<br />
autores guipuzcoanos y septentrionales, aunque con menor frecuencia en los suletinos, donde parece ser menos<br />
usual que heltü. En textos vizcaínos, antes de finales del s. XIX, sólo lo encontramos en Añibarro; en el XX, si<br />
bien es bastante usado por Echeita o los eibarreses San Martin y T. Etxebarria, es muy escaso en los demás. �<br />
Eta gertha zedin konparazione hauk akabatu zituenean Iesus iragan baitzedin handik. "Advint que"; 'factum est'.<br />
Lç Mt 13, 53 (Ur (G) gertatu zan [...] joan zan). Gertha badadi eriden dezan hura. Ib. 18, 13 (He, TB, Dv, Ur<br />
(G) y Echn gerta(tu); Ip agitzen, Ol agian, Leon hala-beharrez). Ezen eztuk gerthatzen Profetarik batre hil dadin<br />
Ierusalemetik lekhora. "Il n'advient". Lç Lc 13, 33. Desgraziarik asko egun oros gerta baitakikegu. Ber Trat<br />
109v. O Iaun noblea, egun da / gerthatu egietan / iudu gaixtoei errana / zeure predikuetan. EZ Noel 113.<br />
Badakizu gaixtaginei hala gertatzen zaiela. Harb 141. Gerthatu zaitzun faltaren estaltzeko. Ax 168 (V 114).<br />
Zure ahala egin behar duzularik hala gerta eztadin. SP Phil 94. Beldur nizu zuri eta niri gertha dakigun Faraon<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
653
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
erregeari bezala. Tt Onsa 32. Gertha daiteke eginen duten [penitenzia] Jainkoaren graziarekin batean, bainan<br />
hori gutitan arribatzen da. CatLav 64 (V 41). Ezin gerta dakioke gauza gaistorik. El 96. Auxe bera gertatu<br />
zitzaion San Agustiñen argiari. Lar SAgust 6. Aintzinago baiño pena gehiago, gertha daiteken bezala, egiten<br />
badarotzute. He Gudu 116. Erregeen egunean agi-gertatu zen gertatuko zela Jainkoak esanik zedukan guzia. Mb<br />
IArg I 159. Horrela gertha baledi. Lg II 283. Zer gertatü zen Jesü-Kristo hilzian? CatLan 45. Zer gertatu zan<br />
horduan Ama Birjiñagan? Ub 64.<br />
� (ss. XIX y XX). Bere bitartez gerta dirian mirari [...] muga bageak. Añ EL 1 214. Gerta zitzaionaz azturik.<br />
VMg 98. Elkarri barkatzea gertatu diran utsegiteak. AA I 575. Orai artean ardura gerthatu zaut graziari ez<br />
ihardestea. Jaur 145. Guziak isildu zituen gauza bat gertatu zan. Lard 389. Hau bera gerthatzen da iguzkiarekin.<br />
Dv Dial 110 (tbn. It e Ip; Ur jazoten). Fortuneak esanik gertauko jatala. AB AmaE 230. Bada, gertatzen da<br />
erostun batek edo besteak galdetzia. Sor Bar 104. Sen Franzes Solanoren bizitzian hori gerthatürik irakurten da.<br />
Ip Hil 81. Gure aldaretan zer den egun oroz gerthatzen. Arb Igand 92. Zer gertau (suceder) jakan Ermokenegaz.<br />
Echta Jos 64. Gizonaren urhats, aztura, [...] lehen gertatuen xuritze (l'Histoire), esku-lan [...]. JE Bur 98.<br />
Kuntatzera zer gertatzen zen. Const 30. Jainkoak nai duena gerta dadin. FIr 149. Asi dira bada paper oiek<br />
azterkatzen, ta leengo txekotarren poema yator batzuk izatea gertatu da. Ldi IL 163. Gertatutakoa beti ta beti<br />
gogoraturik zauria berritu. ABar Goi 70. Hortik gertha ditake minez eta dolorez konkortzea. Lf Murtuts 37.<br />
Gertatuko dena haren gain! Zerb Azk 102. Besterik ere gerta zitzaion Kartagon ikasle nula. Or Aitork 140. Joxe<br />
Etxeberriatarrari gertautakoa da. SM Zirik 47. Gerta baititeke gauza bat berez txarra ez izatea. Zait Plat 33. --<br />
[...]. Izpiritua duela eri, dio, gorphutza baino gehiago. --Gertatzen dena da... 'Baliteke'. Larz Senper 114.<br />
Bizitzea gertatu zaigun egunon ezaugarri nabarmena da. MIH 279. Gerta daitekeena da. MEIG VIII 103.<br />
v. tbn. (Sólo para autores vizcaínos): Kk Ab II 113. Bilbao IpuiB 251. Erkiag BatB 69. Alzola Atalak 66. Etxba<br />
Ibilt 461.<br />
� (Con -t(z)era). � Presenteko kofesioan deusik ahanztera gerthatu bazait. Harb 195. Baldin halaber<br />
mendekatzera eta eskuen odolztatzera gertha badakie. Ax 280 (V 187).<br />
�3. (G-azp; -th- L, BN, S; Arch VocGr, VocBN, Dv, H), gerta (gral.). Ref.: A (gerta, gerthatu); AtSAc 39; Gte<br />
Erd 288. Encontrarse, hallarse; caer por, aparecer. "Trouver par hasard" Arch VocGr. "Trouver, se trouver, se<br />
rencontrer ensemble" VocBN. "Elkharrekin gerthatzera heldu bazare berriz" Dv. "Zeruan gerta deilla (V-geroroz-m),<br />
que se encuentre en el cielo, que santa gloria haya" A. "Elgarreki gertatu dira (BN-arb) [...] batera<br />
gertatu omen ziren (G-azp)" Gte Erd 288. � Tr. Más frecuente al Norte; al Sur se emplea a menudo en la expr.<br />
zeruan gertatu. � Salbatua gertha dadin [ene arima] dohatsuen artean. EZ Man I 39. Otsoa non aipa, han<br />
gerta. "On le rencontre". O Pr 385 (tbn. en Saug 55). Noiz ere gertatu bainaiz gizonekin, gutiago gizon bihurtu<br />
naiz. SP Imit I 20, 2 (Ch y Mst izan). Baldin gerthatzen bazare Chegoanchisko aldetik. INav 135. Armadan<br />
gerthatzen zela Elisea. Lg I 368 (v. tbn. II 291s). Saint Domingo Saintia / han gerthatü zenin. Xarlem 1527. Ill ta<br />
bereala gertako da arimea Jangoikoaren Adizain ta Judizioan. Añ EL 1 28. Gerthatu zen aphezpiku batekin<br />
karrosa berean. Hb Egia 29. Idi erostekotan gerthatzen zarenean. Dv Lab 235. Erregutzen det aien animak /<br />
gerta ditezen zeruan. Xe 376 (v. tbn. zeruan gerta(tu) en Ag G 234, Arrantz 145, NEtx Nola 51, Etxde AlosT 43,<br />
Salav 21, Uzt Sas 130, Mattin 115, Balad 231 y MEIG VIII 79). Orrela andre-gaiarekin gertatzen danian mutillgazteak<br />
ur-aparra bezela ibilli bear du diruba. Moc Damu 27s. Euskaldun guztiok an gertau gaitezala. Ag AL<br />
184. Erri batean gertatu omen ziran bost menpekoekin. Or SCruz 68. Zeruaren erdiyan / gertatu dedilla. Tx B<br />
100. Bazkariten gertatu bainintzan harekin Lekorneko dakizun etxe batean. JE Ber 35. Bertolda eritxon<br />
baserrittar bat gerta zan aren jauregijan. Otx 11. Ander illtzeko garaiean gertatutako lekaimetako bat. JAIraz<br />
Bizia 98. Gazte jaseko bat ondoan gertauten danean. Erkiag Arran 110. Arratsalde batean gertatu giñan<br />
emakume prantzes bi ta ni. Anab Aprika 54. Kristorekin gerta nadin. Or in Gazt MusIx 38. Gertatzen giñan leku<br />
guztietan egiten nuan ori. Salav 84. Gero zakurra ere gertatu / zen erbiaren parrean. Xa EzinB 120. Egunen<br />
batez gertatzen bada / Gurutzetako partian. In Uzt LEG II 82. Apaiz bat gertatu zen hain zuzen bide hartan<br />
behera. IBe Lc 10, 31. Nor geure aldian eta tokian gertatzen gara. MIH 227.<br />
v. tbn. Brtc 214. Etch 336. Laph 87. Ox 82. Const 31. Etcham 239. Mde Pr 54. Ibiñ Virgil 45.<br />
� Gazte saldo bat, aldiz, gelditu ditake karrikaren gainean, lanaren aiduru, lanik ez gertatuz. JE Bur 209.<br />
� (Trans.). Hacer encontrarse. � Jaungoikoak zeruan gertatu dezan. Zab Gabon 68.<br />
�4. Hacer que resulte, hacer que sea. � Hartarakotz halakoa gertha zazu orena / zeña ene bizitzeak behar baitu<br />
azkena, // non enetzat gertha dadin eme iuiamendua. EZ Man I 136 (Harriet traduce: "rendez son heure, son sort<br />
semblable"; v. la nota del ed.). Aditua othoi gertha nazazu. EZ Man II 54 [= 'haz que sea, resulte escuchado,<br />
atendido'].<br />
�5. Disponer, proporcionar. � Gerta zaizkiotzu [Erregeri] mirabe ta aldamen menak, bere biotzaren erakoak.<br />
Lar Fueros 8.<br />
�6. (V-ple-och-gip). Ref.: A; Etxba Eib; Iz ArOñ; Elexp Berg. Preparar. "Preparar la comida" Elexp Berg. En<br />
Lar Sup se encuentra "guisar, gertaetu", probablemente inducción errónea a partir de un sust. vbal. gertaeta-. �<br />
Tr. Documentado en textos meridionales desde principios del s. XIX. � Euki ezkero modako jantziak, zegaz<br />
aragiak estaldu edo zabaldu eta janariak gustora edo aukera [por aukeran?] gertatubak. msOñ 109r. Mikaelak<br />
onezkero gertatuko zuan afariya. Apaol 26. Txerrientzat zerbait gerta dezagun. Ag G 28. Txintxarri-jotze on bat<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
654
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gertatu bear zan. Ib. 301. Mando bat gertau. Kk Ab I 77. Bijar gaberako dantza pollita gertau dau. Altuna 31s.<br />
Otordua gertatu. Munita 105. Gertatu zuten urkamendia. Etxde JJ 177. Lanbreabeko etzanderea, gertau andaiserea.<br />
Akes Ipiñ 29. Teatro Amayan gertau eben jai aldi bat. SM Zirik 84. Azientzako lurrak gertetan. BEnb<br />
NereA 230. Garmendiak gertatzen eban orrialde bat, euskal-gaiez beterik. Alzola Atalak 76. Gertau eutsen katujana.<br />
Ib. 53. Gertau eban zigorra gatz-uretan beratuaz. Etxba Ibilt 470. v. tbn. A Ardi 115. Enb 199. Bilbao<br />
IpuiB 190. Erkiag BatB 132.<br />
� (V-gip; Lar), gerta (V-ple-oroz-och-gip). Ref.: A; Etxba Eib; Iz ArOñ; Elexp Berg. Disponerse, prepararse.<br />
"Prevenirse" Lar. "Vestirse y acicalarse. Prepararse. Etxoin puxkat, oinddio gertatzeke nago ta" Elexp Berg. �<br />
Zelan gertauko da komulgatzeko? Kristiñau Dotriñako (1889), 18 (ap. DRA). Aurreneko Meza ematera<br />
gertatzean. Ag G 334. Berealaxe atondu (gertatu) nintzan lanerako. A Ardi 125. Lotarako gertau (prestu) zan.<br />
Altuna 12. v. tbn. Enb 32. Eliz-gizon izateko gertatzen ari diranen artean. Munita 32.<br />
� Estar provisto. � Zer deuskun dinot, baldin bagagoz / ogi ardaoz / gertaurik urdai ta babaz, / zezin, arto ta<br />
gaztañaz? AB AmaE 368.<br />
�7. Avenirse a, estar dispuesto a. � Fraillia ez zan gertau artara, bere relijiñoko legiak debekatzen zetsela ta<br />
mezede ori egitera. Etxba Ibilt 464.<br />
�8. (Sust.). Acontecimiento; relato de un acontecimiento. � Gertatu bat edesten zaigunean. Zink Crit 48.<br />
Gertatu polit bat esango dizut. Ldi IL 110. Ontati igarri, gertatu ori / ez dala gezur nâstua. Or Eus 302. Gai<br />
onixe buruzko gertatu gogoangarri bat. Lek SClar 141. Ba al nekien, ordea, atzoko gertatua? Txill Let 68.<br />
Gertatu uts ortatik, ezetz atera. Vill Jaink 94.<br />
- EZIN GERTATUZKO (-tha- Dv). Imposible, que no puede ocurrir. � Non garen guzien erhautsetaratzea ez<br />
bailitake ezin gerthatuzko. Prop 1899, 108s.<br />
- GERTA AHALA GERTA. Pase lo que pase. � Argi eta garbi mintzatzea --gerta ahala gerta-- zer den ere<br />
erakusten digu. MEIG III 118. Itzulpenak zirt edo zart, gerta hala gerta (a cara de perro, gaztelaniaz esaten den<br />
denez). MEIG VI 122 (en la ed. orig., Eusk 1979, 162 gerta ala gerta). Plazan iraungo dugu, gerta ala gerta.<br />
MEIG IX 33.<br />
- GERTA GERTA. "Suceda lo que suceda" Asp Leiz2.<br />
- GERTARIK GERTA. Pase lo que pase. � Beinere, gertarik gerta, ezin pratika dezakena (Urdax, 1827). ASJU<br />
1993, 602.<br />
- GERTATU-BEHAR, GERTA-BEHAR. (Lo) que tiene que ocurrir. Cf. Mb IArg I 220: An agi-gertatu<br />
beharrak dira 'allí tienen que ocurrir'. � Hoik gerthatu beharrak ziren, profeten arabera. Hb Egia 90. Gertabearra<br />
gerta zanean, / beste biderik ez neukan. Or Poem 542. Aldian aldika gure etorkiari berez datozkion gerta<br />
bear oriek. Or Aitork 236. Berez gertatuko lizaizueke gerta-bearra. Zait Plat 104.<br />
- GERTATURIKO. (Hecho) real, sucedido. No incluimos aquí ejs. como mendian gertaturikoa 'lo que pasó en el<br />
monte' o gertaturiko guztia 'todo lo que pasó'. � Gertarikoa da. A Ezale 1897, 16a. "Kanposantuko izara<br />
zuriduna". Gertaturikoa ei-da. Etxean entzunikoa, neure gazte-denporan. Alzola Atalak 149. "Manuxepa ta<br />
Enrike". Gertaurikoa. Ib. 149.<br />
- GERTATZEN DENA GERTA (BN-lab ap. Gte Erd 136; -th- Dv). Pase lo que pase; de cualquier manera. �<br />
Gertatzen dena gerta, guhaur gelditurik ere, etsaiari buruz, ez dugu zeren izi. HU Zez 124. Gertatzen dena<br />
gerta, beren gogoetak ontsa eginik, biek boza eman dute freren eta seroren alde. HU Aurp 144. Bortz sei<br />
urtheren buruan, gertatzen dena gerta, etxerat itzultzeko. Larz Iru 58. � (Con una forma conjugada en el<br />
segundo término). "Gertetan dana gertetan dala (V-gip, G-goi-azp)" Gte Erd 136. � Oro nahas-mahas uzten<br />
dituzte, gerthatzen dena gertha dadiela. Dv Lab 275s. Gertatzen dana gertatu dedin / ez dago eskubiderik.<br />
Basarri 64.<br />
- ZER GERTA. a) (Tener miedo, etc.) de lo que pueda ocurrir. � Zuen etxia dago irruti, / birian zer gerta izan<br />
bildurti. Bil 78. Lêngoaz gain zer-gerta, ba du neskak bildur. Or Eus 36. b) Al azar, a la aventura. � Ainziradiz<br />
aintziradi goaz, zer gerta. Or Mi 132. Arrixkatu beharra zegoen, zer gerta... "Me arriesgara a la aventura".<br />
MEIG IX 138 (en colab. con NEtx). c) Por si acaso. � Onentzaroz, zer gerta, ditute erriratu / enborrak:<br />
legorteak ez detzan gogortu. Or Eus 145. Biamonean zer gerta an doa / urrutia arrapagale. Ib. 326s.<br />
- ZER GERTA AHALA. De cualquier forma, de todas las maneras. � Fraileak ziren orduan zer gerta ahala<br />
galduan irteten zirenak. MEIG VI 68.<br />
- ZER GERTA ERE (AN-ulz, BN-ciz; -th- Dv). Ref.: Inza Eusk 1926 (3-4), 9; Gte Erd 136a. ) Por si acaso, por<br />
lo que pueda ocurrir. "Zergertaere ongi bizitu zen (AN-ulz), quien vive prevenido vale por dos" Inza Eusk 1926<br />
(3-4), 9. � On da bethi liburua eskuan idukitzea zer gertha ere. CatLav A 5r (V 6). Zer gerta ere, komunio santa<br />
arzeko zauden aldian, ar zazu zere bekatu guzien onezko damua. Mb IArg I 190. Zer gerta ere, ez ukatu oriei<br />
[...] lagunz oriek. Ib. 254. Egon bear du albait ikuskiñean zer gerta ere. It Dial 71 (tbn. Dv; Ip zer hel ere). Zer<br />
gertha ere daie idiek agiñtzen sekretua. Gy 89. Bakean utzi zuten, zer gertha ere hatik begia haren gainean<br />
atxikiz. Laph 47. Bear bada eta zer gerta ere [...] bortz zizpa eta okeri doazkon zerak banatu zabezten. FIr 138.<br />
Hobe zuela zer gertha ere mirikuaren ganat joaitea. Lf Murtuts 37. Zer gerta ere, orain napar oiek etortzerako,<br />
ekarri bear diagu gurdi bat alpapa. Salav 58. Buruzagi ordain Aita Barzee kartsua zer gerta ere ezarririk.<br />
Ardoy SFran 257. Poltxak ongi aski ornituak zeramaztela, zer gerta ere. Berron Kijote 50.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
655
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
v. tbn. HU Zez 21. Lab EEguna 105. Or Eus 343. Anab Poli 49. Erkiag Arran 137.<br />
� Gain hartan zer gertha ere, alfotxetan ezartzen ditut [...] Gure Herriaren ager-aldi guziak. Barb Sup 13s.<br />
b) De cualquier modo, de todas formas. � Etorkizunean, gure arteko norbaitek Platonen idaztiak [...] euskeraz<br />
eskeiniko dizkigu [...]. Zer gerta ere, nai izatekoa lizake, Platonen berri lekarken zenbait idazti izan ledin. Zait<br />
Plat 2. Zer gerta ere [...] irakaslea galdu zueneko, [...] txibistarik gotorrena autsita zegoen. Ib. 12.<br />
- ZER GERTA ZAIN, ZER GERTAREN ZAIN. Esperando a ver que ocurre. � Babeseraño labaindu naiz zer<br />
gerta zai. Etxde JJ 45. Kanpoko muturrean jarri ta zer gertaren zai. Anab Poli 35.<br />
- ZER-GERTAKO. � Bere lan-jokotan asmatzen duen zer-gertako istilu-lekuetan. "Extensión azarosa". MEIG<br />
IX 126 (en colab. con NEtx).<br />
- ZER GERTATUKO (ERE). Por si acaso. � Inguruko bidean, bada ezpada, zer gertauko, albomutil erazko ta<br />
aiutuak izatea. Erkiag BatB 22. Eskolarantz ez, zer gertauko bere. Erkiag Arran 55.<br />
- ZER NAHI GERTA. a) Pase lo que pase. "Zernahi gertha, en tout cas, quelque chose qu'il arrive" Dv. � Zer<br />
nahi gerta, jende onik ere ikusten dugu han hemenka zokoetan. HU Aurp 105. Gure lehia da, gure zuzena eta<br />
gure xedea, zer nahi gerta. Ib. 212. b) Por si acaso. � Huts edo kausi, zer nahi gertha, Ellandek errana egin<br />
zuten beraz hiru egunez. "À tout hasard". Barb Leg 135.<br />
gertatze. � <strong>Fe</strong>nómeno. Cf. VocS: "Occurrence, goiatatzia", tal vez error por gertatzia. Cf. tbn. Or QA 167:<br />
Iainkoa guri begiz bezala gertatze ori. � Izadiko gertatzeak nola gertatzen diren etzekiten. Vill Jaink 30. En<br />
DFrec hay 6 ejs.<br />
- GERTATZE-LEGE. Condición de realización (de un fenómeno). � <strong>Fe</strong>nomenu partikular bakoitzaren kausa<br />
urbilla, edo obeki esateko, gertatze-legeak (condiciones de realización) jakitea. Vill Jaink 30. <strong>Fe</strong>nomenuen<br />
gertatze-legeak argitu. Ib. 35.<br />
gertgei. v. gertagai.<br />
gertirudi, gertiduri. �1. "Novela; litm. 'imagen de lo sucedido, suceso simulado'" A Ardi 152. � R. M. a Azkuek<br />
arteka-marteka egindako gertirudia. A Ardi III. Pequeñeces bere gertirudi aitatua argitaratu zuanean. Lh Itzald<br />
II 103. Edestiak, ipuñak, kondairak eta gertiduriak ditue atsegiñen. TAg GaGo I. �2. + gerta-iduri.<br />
Representación, imagen (?). � Gerta-iduri au gertaberritzen diñagu kristauak, zeruko ta ipernuko aingeru oiek<br />
aurrean dauzkagula. Gaizki esana zegon "gertirudi", beti gertakizun baita, ta bakoitzak gertarazi bear baitu<br />
bere barnean, mendez mende, gizaldien azkeneraño. Or QA 59.<br />
gertiruditxo. � Dim. de gertirudi. � Gertiruditxo onen aitabitxi izatea. A Ardi V.<br />
gerto. v. 1 gertu.<br />
gerto. v. 1 gertu.<br />
gertoi. � "Trance" Lar. � Gertoia estua izanaz bere. Iza EE 1881a, 183. Gertoi txit gogor onetan zer egin bear<br />
degun. Otag EE 1881b, 108.<br />
gertoki. v. gertuki.<br />
gertsi. v. gersti.<br />
1 gertu (SP (-th-) � A, Ht VocGr 424, Aq 552, Dv, H (-th-)). �1. Cierto, seguro. "Sûr" SP. "Cierto, firme y<br />
constante, gertu: au gertu da [...] (AN)" Aq 552. � Gauza segura eta gerthua da [...] ezen hark bere Aitaganik<br />
inpetraturen duela. Lç Adv *** 3r. Testimoniaje segurez eta gerthuz deklaratu. Ib. ** 4r. Il bear baituket nik?<br />
Bai, gertu date. (Poesía navarra citada por Isasti). TAV 3.1.19. Ethorkizuneko ere egin gerthu agintza [= agintza<br />
gerthua]. EZ Man II 8. Zurekin adiskidetzeko erremedio gerthua. Harb 193. Gerthu da eta zerorrek ere badakizu.<br />
Ib. 130. Fin gaitz egiteko seiñale gerthua. Ax 194 (V 130). Eztela heriotzea bezain gauza segurik, eta orena noiz<br />
izanen den bezain guti gerthurik. Ib. 55 (V 36). Zein gauza gerthua eta segura den zeruko graziaren<br />
idukitzekotzat munduko itxurapenari ihes egitea. SP Imit III 45, 5 (Mst segür, Ol eskier). Agian baita da lerro<br />
horretan hitz gertu eta segur bakarra. MEIG V 87. v. tbn. EA OlBe 12. Etxde JJ 44. Arti Tobera 280.<br />
� (Uso adv.). Con seguridad. � Gure misiyo santu / biyotz-biyotziyak, / burura ditu gertu / geren siniskaiak.<br />
(Interpr?). Ud 94. Orduan jakingo genduke gertu asko. Lek SClar 110.<br />
� Firme; fijo. "Firme, gertua (AN)" Aq 552. � Pisu aundirik eztauka baña / gorputzez ain da gertuba. EusJok<br />
II 89. Honek prezio gertua pagatzen zuela zekien. Arti Ipuin 56. � "(AN-larr), bien afianzado" A. � Kargak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
656
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
aundiyak eman, / premuakin lotu, / saltorik egin gabe / egongo da gertu [zaldiya]. Noe 63.<br />
� (Con izan). Estar seguro. "Cierto, firme y constante, gertu: au gertu da, ni gertu naiz (AN)" Aq 552. � Hunez<br />
gerthu garelarik. Lç 2 Cor 5, 14 (TB segurantza dugularik, Dv hau baitadukagu, IBk e IBe jakinik). Menturaz<br />
banerreikioke, gerthu banintz Jainkoak hori nere ganik galdatzen duela. Birjin 200.<br />
�2. (V, G, BN-baig; Lar, Mg Nom, H). Ref.: A; Iz ArOñ; Elexp Berg; Gte Erd 136, 262. (Estar, etc.) dispuesto;<br />
(estar, etc.) preparado. "(A) punto, dispuesto, prest, gertu" Lar. "(A la) vela" Ib. "Apercebir, gertu euki" Ib.<br />
"Pronto, aparejado" Lar y Añ. � Tr. Usado por autores meridionales; aunque se documenta ya en Refranes y<br />
Sentencias, es bastante escaso hasta principios del s. XX. En DFrec hay 75 ejs., meridionales. Con complemento<br />
en caso alativo (en lugar de los habituales -rako o -tzeko) lo hallamos en RS y Mirande (HaurB 6). � Totakoxe<br />
mirabe prestu, gauza gitxietara gertu. "Aparejada para pocas cosas". RS 306. Ekix nago gertuago inox baño<br />
gudurako. Ib. 331. Eta gertu eguanian, aurrez aurre arpegi emon eutsen Franzesai. Astar II XIII. Zer edo zer<br />
esateko gertu ta ernai. A BeinB 42. Bere borondatea egoan errime, sendo eta gertu, bere Aita Betikoak prestau<br />
eutsan kalizea edateko. Itz Azald 201. Agintzen zizkioten gauza danak egiteko gertu. Ag G 133. Edozetarako<br />
gertu. Kk Ab I 94. Jaiari noiz asiyera emongo gertu. Otx 36. Baserritarra [...] eztegu oraindik ugari ta egunero<br />
irakurtzeko gertu. Ldi IL 71. Atsa (gogoa) gertu baitago, aragia ordea makal (Mt 26, 41). Ir YKBiz 469 (Ker<br />
gertu; Lç pronpto, He atzar, Ur prest, Dv, Echn erne, Ip zalhe, Ol pizkor, IBk bizkorra, IBe gartsu). Zernai bere<br />
alde egiteko gertu negon. ABar Goi 55. Leiuan zagoz gertu. Laux AB 22. Gertu al-zerate? TAg Uzt 137.<br />
Adixkideen nago zain gau ta egun gertu. Mde Pr 307. Gertuago bainago Eneasen utsegiñak eta olakoak<br />
aanzteko, irakurten eta idazten aanzteko baiño. "Paratior sum". Or Aitork 27. Erne eta gertu lana egiteko. Izeta<br />
DirG 63. Eskillaretan beera lagun egiteko ei ebillen gertuen. Erkiag BatB 11. Zer nai gauza leporatzeko gertu<br />
nagola. Lab SuEm 184. Hemen naukazue, beraz, gogo onean edo txarrean etorria, zernahitarako gertu. MIH<br />
309.<br />
v. tbn. A Ardi 69. Alz Txib 87. ArgiDL 43. Inza Azalp 123. Enb 184. Eguzk GizAuz 103. EA OlBe 93. Zait Sof<br />
143. SMitx Aranz 45. NEtx Antz 147. Lek SClar 103. Etxde JJ 71. Anab Poli 112. Bilbao IpuiB 261. Akes Ipiñ<br />
14. And AUzta 149. Osk Kurl 57. BEnb NereA 105. Ibiñ Virgil 51.<br />
� (No ref. a personas). (Estar, etc.) preparado. "Bazkaixa gertu dago" Elexp Berg. � Afariya gertu danean<br />
ekarri zan oneraxe. Apaol 27. Jatekoa gertu eta prest imintea. Itz Azald 93. Zazpiretako dana zegoan gertu. Ag<br />
G 228. Dana gertu eguan zorijoneko subak egitteko. Altuna 75. Kaiola gertu daukanarentzat, / uraxen bai dek<br />
txoria! Enb 169. Gertu ipiñi eskopetia. Kk Ab II 30. Sarea neukan gertu. Lab EEguna 114. Nik gertu daukatzuet<br />
yaurgoa. Ir YKBiz 436. Maia gertu egongo da. ABar Goi 33. Azitegiko lurra gertu eduki. Munita 41. Begiak<br />
bizkor, sareak gertu. BEnb NereA 149. Erantzuna gertu neukakean. NEtx LBB 126.<br />
v. tbn. A Ardi 112. Alz Ram 22. Or Eus 90. Eguzk GizAuz 68. Anab Poli 112. Osk Kurl 174.<br />
� (Como adj. pleno). � Egogi Matxini mantua, ta ez afari gertua. "Cena aparejada". RS 160.<br />
� Presto, dispuesto. � Argatik zuek ere zaudete gertuak: zeren ez dakizuten orduan, gizonaren Semea etorriko<br />
da. Ur (G) Mt 24, 44 (Ker gertu, Ol gerturik; Lç, He, Ip, IBk e IBe prest, Dv goait, Echn erne). Esangiña ixaten,<br />
barriz, gertuba. "Pronta". Otx 22. Oraingo neskatilla kirol-zaleak oi diranetarikoa, gertua, ausarta, bipilla,<br />
edozertarakoa. Erkiag BatB 74. Gaurko zenbaiten lanak [...] gertuagoak omen dira gure herriaren gogoa<br />
hondatzeko lantzeko baino. MIH 361. � Berbazko erasoaldi luzeak aiñako iskillu eragikorrak eta gertuak<br />
zituan. Erkiag BatB 20.<br />
�3. (V-gip, G; H). Ref.: A; Iz Als (ankutsín); Elexp Berg; Gte Erd 156. Cerca. "Gertúbo báloó..." Iz Als s.v.<br />
ankutsín. "Azkoititik gertu dao (G-azp)" Gte Erd 156. � Tr. Documentado en textos de dialecto guipuzcoano. Se<br />
emplea con complemento en ablativo, excepto Guerrico que usa genitivo (cf. tbn. gen. en Iztueta y Campión, en<br />
GERTUAN, GERTURA y GERTUTIK). � Zenbat eriotzaren gertuago anbat naigabetuago eta turbatuago<br />
arkitzen da. Gco II 90. Izen berpereko baserri-etxea gertu daukalako. Izt C 101. Bildu ziran San Pedro guzien<br />
Burua, gertuena izaten ziran beste Apostoluak, Apaizak eta [...] ikasle zarretatik ere asko. Lard 510. Bi adar<br />
zorrotz oiek gertu ikusi ezkero. Urruz Zer 134. Eguzkia baño milloika leguaz gertuago dagoala guregandik. Inza<br />
Azalp 33. Bi akolito gazte-gazteak / gertu zituan berekin. Tx B I 43. Ziran alkargandik gertu. Ib. 192.<br />
Ikaslêngana joana? Emen diteke gertu. Or Poem 543. Elburua gertu jotzea. Txill Let 122. Izakirik urrutiena, eta<br />
denpora berean gertuena. Vill Jaink 24. Errenteritik gertuago dago. Salav 26. Ortik gertu dezu erri ori. NEtx<br />
LBB 82. v. tbn. A Ardi 36. JAIraz Bizia 69. AIr EuskIp 10. � (Adj.). Cercano, próximo. � Okasio edo peligro<br />
gertu edo urrean jarten. Gco II 61.<br />
�4. (S ap. A; Dv, H, Foix ap. Lh). Suceso, acontecimiento fortuito; ocasión. "Événement" Dv. "Hasard,<br />
accident" H (aunque todos los ejs. que citan ambos son de gerthuz). "Gerthu onari, iletik loth adi (S), a la buena<br />
ocasión agárrale del pelo" A. "(S; Foix), hasard, cas fortuit, accident" Lh. � Zer nahi agi dakigün nahigabe eta<br />
gerthü gaisto. Ip Hil 127. Oraiko gerthü huntan. Ib. 135 (v. tbn. 97). � (El) azar. � Haren kausa ezta zentzua, /<br />
baiña bakharrik gerthua. "Le hasard". Gy 197. Eta horrela ukhan zuen, gerthuaren drolea! / diruak berea nola,<br />
sokak bere yabea. Ib. 119.<br />
�5. gerto. "(AN-gip-5vill), recto, formal" A.<br />
�6. Cuerpo de una tela. "Gerthü badü (S; Alth RIEV 1911), (cette étoffe) a du corps" Lh (aunque lo que<br />
encontramos en Alth in Lander RIEV 1911, 599 es "gerthü, esku oneko oihal bat").<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
657
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GERTUAGOAN. Más cerca. � Zeruak ere gertuagoan / dagola dirudi askoz. Lazkao-Txiki in Uzt Noiz 69.<br />
- GERTUAN (V-gip, G-azp-nav; H). Ref.: Iz UrrAnz, Als (gertuban); Elexp Berg; Gte Erd 156. Cerca. �<br />
Arabako Probinziaren gertuan. Izt C 112 (v. tbn. 106). Silotik gertuan zegoalako. Lard 119. v. tbn. Zab Gabon<br />
105. An gertuan zegoan txara baten. Apaol 73. Oean, eri bat; oen gertuan, apaiz bat. Camp Ezale 1897, 268a.<br />
Aientzat dena gertuan dago. Etxeg EEs 1911, 133. Donostiatik gertuan. MEIG IX 138 (en colab. con NEtx).<br />
- GERTU ASKOAN. Muy cerca. � Gertu askoan geneukan Santiago Carrero jauna. MEIG I 75.<br />
- GERTU-GERTU. (Intensivo de gertu). � Galtzeko dagoz gertu gertu ta prest biziak. AB AmaE 461. Beti<br />
zerbait egiteko gertu-gertu dagolarik. Zait Sof 19.<br />
- GERTU-GERTUAN. a) "(V-ger-ple-arr-oroz-och), casi casi, a punto de, muy oportunamente" A. b) Muy<br />
cerca. � Gezurraren abantailak [...] ezin ukatuzkoak dira, gertu-gertuan eta eskumenean dauzkat; kalteak,<br />
berriz, oso urruti ikusten dira. Vill Jaink 86.<br />
- GERTUKO (G ap. A). Próximo, cercano. � Pekatu mortalaren gertukoak; eta aiñ gertukoak batzuek, nun ezin<br />
argiro ezagutu ditekean mortalak edo benialak diran. Gco II 16. Baldin ez balu aide gertukorik. Ur Lev 25, 26<br />
(Dv ahaide hurbilik). Ta ez gertukoak bakarrik, baita ere Araoz [...] ta beste auzotegietakoak. Ag G 34.<br />
- GERTURA. "(G), a un punto cercano" A. � Idiazabalko Erriaren gertura. Izt C 114.<br />
- GERTURIK. v. gerturik.<br />
- GERTUTIK (H). De cerca; por cerca. � Gertutik ikusi bazuen ere promisioko lurra. Gco I 129. Plazaren<br />
gertutik igaroaz. Izt C 96. Zer gertutikan ikusi duan eriotza. Apaol 60.<br />
- GERTUZ (A; -th- SP, Urt Gram 414, Dv, H). a) Ciertamente. � Nihaurk ere gerthuz maite bazitut. E 199 (v.<br />
tbn. 223). Gertuz ongi ari zara. Volt 263. Nik, zupertuz, / badut gertuz / maitasarre zugana. 'Certainement'. O Po<br />
3 (Azkue traduce "por ventura"). Gertuz gauza gorez mintzatzeak eztu nihor egiten saindu. SP Imit I 1, 3 (Ch<br />
egiaz, Mst egiazki, Ol noski, Leon zinez). Begitarte gerthuz amolsuak, baina garbiak. SP Phil 400. Gerthuz ezin<br />
ukha daiteken gauza da. He Phil 298. b) (-th- Dv, H). Por casualidad, casualmente. � Baiña hementxet Aneta /<br />
gerthuz behatztopatzen da. Gy 15. Batzen ditu gerthuz ohoiñak bidean. Ib. 286 (v. tbn. 18). Astoaren gainean,<br />
jarria gurbilduz, / amatzera zoaken emazte bat gertuz. Ox 64.<br />
- GERTUZKO. Casual; ocasional. � Jende ez-ezagutuak edo gertuzko ezagunak. Mde Pr 99. Moldegaizki,<br />
ordea, gertuzko gaiztagin batek bezala. Ib. 157.<br />
� Etim. De lat. certum.<br />
2 gertu (V, G; Añ, H). Ref.: A; Iz ArOñ. � Tr. La forma habitual del sust. vbal. es gertutze- (gertute- en los<br />
vizcaínos); sólo encontramos gertze- en Eguiateguy y, en alguna ocasión, en Lizardi (IL 77). En DFrec hay 22<br />
ejs. �1. Preparar, disponer. "Aprontar" Añ. "Disponer, prestar" A. v. gertatu (6). � Gertu edo prestadu ezkero<br />
geure bijotza. Astar II 253. Txilintxuen ordez arranak Elizan gertu bear izango doguz. A BeinB 68. Gosalduteko<br />
gertuta dauke / [...] berakasopa. Azc PB 118. Gertutzen da ludi atzipekor oni agur egiteko. Garit Usand 54.<br />
Jesuseri lurperatze egokia gertu edo prestatu. Inza Azalp 71. Euskal jaierako zere burua gertu bear dezula. Lab<br />
EEguna 99. Neure tresnatxubak gertuten. Otx 182. Yai bikain aiek gertutzeko. Ldi IL 135. Zuk gerturiko suoñazeetara.<br />
Or Aitork 115. Itsasontzi aundi bat itsasorako gertutzen ari ziran. Anab Poli 35. Dana gertuten<br />
ebillen. Bilbao IpuiB 258. Uelga bat gertu bear zala. Ugalde Iltz 46. Gertuko deutsaz paperak. Erkiag BatB 203.<br />
Gertu zizkion ianariak. Ibiñ Virgil 50. Gertuko dugu [...] euskarazko [almanaka] bikain bat. MEIG I 205.<br />
v. tbn. Enb 111. Zink Crit 4. Laux BBa 130. JMB ELG 42. Eguzk GizAuz 68. TAg Uzt 121. Zait Sof 66. Gand<br />
Elorri 91. NEtx LBB 51.<br />
� Prepararse; disponerse. "Zelan gertu edo preparadu biar zarian [...] (Astar)" H. � Moises berrogei eguneko<br />
barubagaz gertu edo prestatu zan legia artuteko. Astar II 247. Aurretik ongi gertu-ta. ArgiDL 10. Gertu adi,<br />
urira juan biar yuagu-ta. Otx 141. Gertu adi eriotzarako. Bilbao IpuiB 49. Jexteko gertu zan. Ugalde Iltz 32. v.<br />
tbn. TAg Uzt 260. Erkiag BatB 184. Ibiñ Virgil 35.<br />
�2. Ocurrir, acontecer. � Egiazki gerthü zena. Egiat 272. Zaudian zer gerthüren zen hantik aidürü. Ib. 159. �<br />
Resultar. � Güzien desohore gerthü direnetarik. Egiat 277. Errege zena atzo, herrestan egün gertzen. Ib. 167. �<br />
Aparecer. � Heia egia zenez zereioala igaran gaian alhaba maitia gerthü. Egiat 173.<br />
- GERTU-BIDEAN. En preparación. � "Exploración de los dólmenes de Gorriti" (gertu-bidean). In JMB ELG<br />
106.<br />
- GERTU ERAGIN. Hacer preparar. � Mando-andea gertu eragijezu otseñai. Otx 181 (v. tbn. 85).<br />
- GERTU-LAN. Preparativo. � Egunkariarekiko gertu-lanak gaurtik, nere aburuz, nola asi diteken azalduaz.<br />
Ldi IL 72.<br />
gertualdi. � Apresto, arreglo. � Txirringutsa bere tegian utzi, zor ebana ordaindu, soiñekoai gertualdia egin<br />
[....] eta [....] joan zan. Erkiag BatB 77.<br />
gertuarazi. � Hacer preparar. � Aurren jaia ta abar gertuarazi bear dira. Lab EEguna 87.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
658
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gertude.<br />
� Seguridad, certeza. � Behar zinduke ukhan zerbait gerthude seroratasunerat deitzen zaituela. Birjin 163.<br />
Menturaz banerreikioke, gerthu banintz Jainkoak hori nere ganik galdatzen duela; indazu zuk zerorrek gerthude<br />
hori. Ib. 200.<br />
gertuera (Lar, H). � Preparación. "Aprontamiento", "preparación" Lar. � Ain debozinoe baga, ain gertuera,<br />
prestaera edo preparazinoe gitxigaz. Astar II 235. Zelako gertuera edo prestatasunagaz [...] eldu biar dan<br />
Jaungoikozko Aingeruben janarija artutera. Ib. 229. Jaunartze ospatsua egiteko gertuera. ArgiDL 126. Egun<br />
batzutako gertuera eskatzen du. Ib. 125. En DFrec hay 4 ejs.<br />
gertugabe, gertubage (Lar). �1. "Desapercibido" Lar. �2. "Desapercibimiento" Lar.<br />
gertugabeko. "Incertain" Dv.<br />
gertukatu (Lar Sup, H). � "Guisar" Lar Sup.<br />
gertuki (Ht VocGr 424, A (s.v. gertu); -th- SP, Dv, H), gertoki (Aq (AN)), gertuzki (vEys). � Ciertamente,<br />
realmente; con certeza, con seguridad. "Apuradamente, ciertamente" Aq 989. � Ala Iuduén ber da Iainkoa? ala<br />
ez Jentilen ere? gerthuki Jentilen ere. Lç Rom 3, 28 (He y Dv segurki). Eta adimendu gerthuki seguratuaren<br />
abrastasun guzian. "En toutes richesses de certitude d'intelligence". Lç Col 2, 2. Iakiteko gerthuki. EZ Man I 22.<br />
Baitakigu segurki eta gerthuki hil behar dugula. Ax 65 (V 42; en He Phil 49 gerthuki eta segurki). v. tbn. O Po<br />
51. Ez gerthuki, eztiot emanen. "Non assurément". Birjin 55. Ni galda nezozu, eta gero gerthuki ni zurea naiteke.<br />
Dv LEd 146 (Cb Eg II 79 seguru).<br />
gertukiro, gertokiro (Aq (AN)). � "Apuradamente, ciertamente" Aq 989.<br />
gertura. � Seguridad, certeza. � Oraino etzuen bukatu ber-othoitza, non sentitu baitzuen ber-arimaren zolan<br />
gerthura bat bezala entzuna zela. "Assurance". Birjin 140.<br />
gerturatu (G ap. A). � Acercarse. � Eta gerturatzen zala erretzen etzalako mirari andi ura ikustera. Gco I 114.<br />
Gerturatzen da eguna / nazioen liga edo alianza / da ikusiko deguna. Iparg 354. Nere aita ta ama ere gerturatu<br />
dira Azpeitira. Moc Damu 14. v. tbn. A Ardi 24. Muj PAm 74. Elizdo EEs 1925, 215. Etxde AlosT 62.<br />
gerturik. �1. Ciertamente. � Emen dago gerturik / erioa eta bizia: / elizak erraten digu / bata nola bertzea<br />
(Pamplona, 1609). TAV 3.1.20, 115. �2. (BN-lab ap. Gte Erd 136). (Estar) dispuesto; preparado. � Alan sapatugau<br />
baten doa / senargei ona gerturik / ardao ta guzti lagunanera. Azc PB 117 (en Ur PoBasc 303 armaturik).<br />
Dantzara ointxe deituko neuke / gerturik baldin balego. Enb 180. Beraz, gerturik egon zuek ere. Ol Mt 24, 44<br />
(Ur (G) gertuak). Artzeko gerturik nago orain. Otx 85. Erdi gerturik egozan andik aldegiteko. Erkiag BatB 56s.<br />
Gerturik bear du garaia urbiltzen denean. Ibiñ Virgil 97. Gerturik baitago Margaita argitaratzeko behar dena<br />
emateko. MEIG I 233. v. tbn. Ldi IL 170. Zait Sof 21. Basarri 31. BEnb NereA 85. Lab SuEm 199. � (Estar,<br />
tener, etc.) preparado (no ref. a personas). � Txuri-erdia gerturik neukon, arek eskua luzatu baño len, ordez<br />
emoteko. Or Tormes 17. Zuentzat gerturik dagoen yaurgoaz. Ir YKBiz 421. Miztoa beti gerturik dute. Etxde JJ<br />
178. v. tbn. Bilbao IpuiB 204. MEIG II 106. � (Tener) decidido. � Iñori ezertxu bere adierazo bage, gerturik<br />
eukan zer egin. Erkiag BatB 95.<br />
- GERTU-GERTURIK. Muy dispuesto. � Bestelako ziorik ez aztertzeko gertu-gerturik nengokean. Zait Plat 87.<br />
gertutasun. � Preparación. � Zelako gertutasun, prestatasun edo preparazinoia eruan biar daben komulgetara<br />
doianak. Astar I 160. � Disposición. � Begi-erabilkizunetan beraganako gertutasuna antz-eman nairik. Etxde<br />
JJ 109. Bere anima aitortza on bat egiteko gertutasunean somatu zun. Ib. 221. Bere azken egunak eskean<br />
bukatzeko gertutasunez zegon. Ib. 273.<br />
gertutu (V-arr-oroz, G ap. A; Lar, Dv, H). �1. Disponer, preparar. "Aprontar" Lar. � Non nai dezu gertutu<br />
dezazugun jateko Paskoa? Ur (G) Mt 26, 17 (Lç y Dv aphain, He prepara, Ip adela, Echn, IBk e IBe presta(tu),<br />
Hual y Samper disponi, Ol y Ker atondu, Or antola). Autu eta gertutu zuen asieratikan eta mendeak baño<br />
lenagotikan bere seme bakarrarentzat ama bat. Ur BulaG 504 (BulaAl 2 prestau). Ai! baña gaiztuak daukez<br />
billatuak, / eta gertutuak, / lendanaz lurpietan nun egon lekuak. AB AmaE 344. Prestatu edo gertutu zion Jaunak<br />
bere bizi-lekua. Inza Azalp 44. Aitak neri [yaurgoa] gertutu didan bezala. Ir YKBiz 436. � Prepararse. � Gertutu<br />
ziran tronpetak jotzeko. Ur (ap. Dv). Españiako [laisterkari] onen guziak / bai pulamentuz gertutu. Basarri 97.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
659
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Orain gertutu, preparatu egin bear dezu alegin guzian. MAtx Gazt 66. En DFrec hay 18 ejs.<br />
�2. Asegurar. � Eta gerthutzen zaitut, nere izaba guziz ona, mundua geroroz deus etzautala izanen. "Je vous<br />
assure". Birjin 55. Nork gerthutu dautzu 'barneko moldean' delako hori aski dela. Ib. 61. Gerthu edo segura<br />
zezakela Bathaioko grazia osorik ta garbirik zadukala. Ib. 585.<br />
? gertza. "Sombra" Lar Sup. Se trata tal vez de una errata por geriza, que Larramendi pudo encontrar en RS 371<br />
y 495.<br />
gerualatu. v. geroratu.<br />
gerun. v. geun.<br />
geruza. "(V-gip), capa ligera, cubierta delgada. Sats-geruza bat, una capita de estiércol" A.<br />
gesal (G ap. A; Añ), gezal (G-azp ap. A). �1. Agua de mar; agua salada. "Kresala esaten deutsagu Bizkaian ur<br />
gaziari. Badakit obeto legokela gezala esatea" Ag Kr 5n. v. kresal. � Gersalzaha, una rega (1025). Arzam 254.<br />
Nostra uinea in Guissalza (1084). Ib. En Guessalaga (1100). Ib. Hereditatem de Guessaliuarr (1212). Ib. �<br />
Eliseo Profetak Jerikoko gesala edo ur gazitua gatza bertan botarik gozotu eban. Añ NekeA 231. Gezala galanto<br />
iruntziaz. Ag Kr 211. Euskal-itz zar ta berri artean gezaletan bezela igari ta ito-zorian. Ldi, carta a Orixe, 25-3-<br />
1928 (ap. DRA). Gesal zabaletan, gure egarria asetzeko zuk yalkiarazi zenun iturri [...] osasungarria. Or Mi<br />
131s. Gezal mugagabez bide ginyoazen. "Inmensidad salobre". Ldi BB 164. Itxas-gezalak. TAg GaGo 36. Iñork<br />
gogo baleza bizi gezalean, / sar dedilla txalupan nerekin batean. SMitx in Onaind MEOE 1048. Adan ederretik<br />
erori ez balitza, ez zan aterako aren sabeletik itsas-gesala. "Salsugo maris". Or Aitork 400. Gesal zelaiak utzirik<br />
/ eldu legorrari. NEtx LBB 353. v. tbn. P. Etxeberrria EEs 1928, 25. Mde HaurB 65s.<br />
� (BN, S ap. A; VocBN, Dv, H), gezal (L, BN, S ap. A). Salmuera. "Sel fondu ou l'on tient les viandes salées"<br />
VocBN.<br />
� "Gezal [...] (G, BN, S), salitre, nitro" A. � Gezal-urez edo zikinkeria garbitu bearra du [matsak] bizkor<br />
irauteko. Or JBDei 1919, 366. Zure birikak bear-bearreko duten gezalaz (salitre) eta mendiko aize guriaz ase<br />
dittezen. Etxde AlosT 55. Gezalez janik ditu hormak. Mde Pr 107 (v. tbn. 109).<br />
� "Gezal [...] (G arc., S), agua sulfurosa" A.<br />
� "Gezal (G-to), agua que echa el queso" A.<br />
� (V-gip ap. Iz UrrAnz; H). (Adj.). Salado; salitroso; (agua) mineral. "Ur gesala, eau minérale, eau épaisse" H.<br />
"Lo salado" Iz UrrAnz. � Sartu zituan lanpernok ur gezalagaz ordurako sugañean egoan topiña baltzean. Ag<br />
Kr 142. Zabaldi gesalean ba zetozen eriosuar irureun ta geiago zezen. 'La plaine salée'. Or Mi 48. v. tbn. EA<br />
OlBe 73. Eriotzaren usain gesala. 'Salitroso'. Azurm in Gand Elorri 145.<br />
�2. (G; Lar, H), gezal (G-to). Ref.: A (gesal, gezal); Iz To. "Aguacha de tumor, grano, divieso" Lar. "Ichor,<br />
materia tenue y sutil que arrojan las llagas" Ib. "Pus" A. "Gesala dariola, que le mana agua (a la herida)" Iz To.<br />
� Zeriozkan zorna eta gesal zikiñak tella puska batekin kentzen zituela. Lard 256.<br />
�3. (AN-larr-erro, B, L-ain, BN, R ap. A; VocBN � Dv, H). Nieve medio derretida. "Boue provenant de la fonte<br />
de la gelée" VocBN. � Egun guziuan egon da elurrari dunba-danba; gesal bateki kariketan, ez baizaiteken<br />
kristia¸)k erkin. Mdg 137. � "Deshielo" Satr VocP. � "(L-ain), lodazal" A.<br />
�4. "(G-to), jugo de la carne" A. "Líquido de la carne. Aragi puske horren gesala haundie da" Izeta BHizt.<br />
�5. (V-gip, L-ain), gezal (V-arr-och, B). Ref.: A (gesal, gezal); Iz ArOñ. "Gezal [...], 7.º ligera capa de nieve,<br />
costra superficial" A. "Paño del cristal" Ib. "Corteza. Lurgésala, la corteza de la tierra, la tierra mejor [...]; eduúrgesala<br />
dao, una capita delgada de nieve [...]. Eztauko gantzik, gésal batzuk besteik, se dice del cerdo flaco" Iz<br />
ArOñ.<br />
�6. "(B), lechada de cal" A.<br />
�7. Ungüento. � Sorginen urin bereziaz [...] bethea zen eltzea. Urin-gesal harekin torra eta torra, gantzutzen<br />
dire bi emaztekiak. "Onguent". Barb Leg 141.<br />
�8. (S-saug), gisal (S). "Auge à saler (le porc, etc.). Var. gisal" Lh.<br />
�9. "Lo soso, lo que está sin sal, lo que está desalado" Iz UrrAnz.<br />
�10. "Gezala, agua dulce del río en la confluencia con el mar" Etxba Eib.<br />
- GESAL-BELAR. Salicor. � Laisterka zelaieko gesal-belarra aztakatzen dute. 'Les salicornes'. Or Mi 50.<br />
- GEXAL. (Forma con palat. expresiva). "(G-to), enclenque, persona de poca energía" A. � Azkarra nintzan,<br />
danen bear nintzan; gexala nintzan, antxe bizi nintzan (G-goi). Inza EsZarr 147.<br />
- GEXAL-MEXAL. Débil. � Gexal-mexal eguzkia terraletan. I. Otamendi in Onaind MEOE 1085.<br />
� Etim. Para su posible origen en un préstamo (lat. aquae sal), v. FHV 560.<br />
gesaldu (G, AN, L, BN; VocBN � Dv, H), gezaldu (BN), gisaldu (L-sar). Ref.: A; A EY III 275; Lh; Satr VocP<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 660<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
(gesal); JMB At (gisaldu). �1. Derretirse (la nieve, el hielo); llenarse de nieve derretida. "Bideak gesalduak dira,<br />
les chemins sont devenus boueux" H. "Orma gezaldu, derretirse el hielo" A EY III 275. � Gezaldurik da izotza.<br />
Zait Gold 105. �2. Disolver. � Arno izpirituan gesalduz eta ithoz [liliak]. JE Bur 88. [Itsasoak] bere ur gaziaz<br />
zafratuz emeki-emeki gesaltzen ditu [arkaitzak]. JE Ber 79. � (Fig.). � Gesalduak ditugu etsaiak bertatik. Loram<br />
114. Diru-kezka eta buru-hauste guziak othoitzean gesalduz. Lf ELit 324. �3. "Devenir mûr, produire du pus,<br />
devenir purulent, parlant d'un abcès, d'une plaie" H. �4. "Saler de l'eau, la saturer de sel" H. �5. (V-gip ap. Iz<br />
UrrAnz), gezaldu (BN ap. A). Desalar.<br />
gesale. �1. "(BN) saladero, depósito de salazón" A. �2. "Gezale, pozo de nieve derretida" A Apend.<br />
gesaltze. �1. "(S; Foix), 1.º dégel. 2.º débâcle" Lh. �2. "Marinage" T-L.<br />
gesi (V-m ap. A), gesu (V-occ ap. A), gexi (V-ger ap. A), gexu. � (Usado en la expr. gesi bat 'un momento').<br />
"Luego, de aquí a poco [...] (V) gesibaten" Añ. "Tiempo inmediato, momentos después. Gesu baten, dentro de<br />
poco, muy en breve" A. "Momento futuro. Gesi baten, dentro de poco (Mg PAb)" Ib. � --Ze ordu da bada? --<br />
Gesi baten zortzirak. Mg PAb 115. Gesi bat arte isten zaitu: I.J.A.-k. Ezale 1897, 178b. Egon ardura barik, gesu<br />
baten etorriko da Peru. Zam Man 42. Gexu baterako iztiari luze eretxita. Otx 149. Gustijok lur bigurtuko gara<br />
gexu baten. Ib. 54.<br />
- GESIKO. "Gesuko (V,...), inmediato" A.<br />
gestera. v. geztera.<br />
gesteratu (S ap. A). � Castrar animales. v. kerestatu. � "(Sal), castrar las colmenas, quitar la miel a la abeja.<br />
Erleak gesteratu txugu (Sal)" A.<br />
gestero. "(S), cabrón castrado" A.<br />
gesto. v. gaizto.<br />
gesu. v. gesi.<br />
getari(a). "Atalaya en que se hacen las señas por humos" Aizk. Parece tratarse de un intento de explicación<br />
etimológica del topónimo Getaria; cf. Lar: "Fumante, keeztaria, getaria, kegillea". Gavel (RIEV 1924, 554n) lo<br />
relaciona con el gasc. guetari "guetteur" o "poste de guet".<br />
getozka. "(msLond), verdolaga (Bot.)" A.<br />
gettu. v. gehitu.<br />
getu. v. gabetu.<br />
getxo. v. 1 ketxo.<br />
getxokaran. "(msLond), ciruelas claudias (Bot.)" A.<br />
geu (V, G-azp-goi; Lar, Añ, Dv (V), H). Ref.: A; EI 222; Elexp Berg. � "Nosotros, tras gu guk, geu, geuk" Lar y<br />
Añ (que para "nosotros mismos" dan gerok y geurok). "Mismo [...] nosotros, gu geu" Ib. "Nosotros mismos" A.<br />
v. geur. � Tr. Propio de la tradición vizcaína y de uso prácticamente general en este dialecto; tbn. se encuentra<br />
en Ochoa de Arin y, desde finales del s. XIX, en algunos otros guipuzcoanos. Con el tiempo --especialmente<br />
desde mediados del s. XIX-- parece aumentar su empleo sin carácter intensivo (i.e., sin pertenecer al foco de una<br />
oración, sin ser resaltado por oposición, etc.), que sí conserva en los ejs. no vizcaínos modernos. Precedido de gu<br />
(guk, etc.) sólo lo encontramos en Arrese Beitia (AmaE 83), Lizardi, Txillardegi (Let 138) y Basarri (in Uzt Noiz<br />
40), en este último sin concordar en caso el primero con el segundo. En DFrec hay 81 ejs. � Proximoa [ametan]<br />
geu legez. Bet 11. Gura dau geuk bere satifazidu daigun beragaz. Cap 63. Biortu egizuz geugena<br />
miserikordiesko begiok. VJ 14. Geuk geren zordunai barkatzen diegun bezela. OA 1. Onek guri on egitea gura<br />
doguna legez geuk bere egiten deustegula. Cb CatV 49. Ez geuk edaateko, baña bai emoteko iñor badator. Mg<br />
PAb 104s. Ez deutsku inos bere itxiko, geuk berari isten ez badeutsagu. fB Ic I 74. Ezteuskuz kenduko geuk nai<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
661
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ezpadogu. Astar II 234. Aberiak geu lakuak dira. Ur Dial 54 (It, Dv e Ip gu). Geuk edo geure lekuan gero<br />
egongo dirian Aita Santu Erromakoak. Ur BulaAl 21 (BulaG 528 guk). Goazen geu ere zer ote dan. Apaol 123.<br />
Eztogula guk iñor biar: geu gara gu naikua. A BGuzur 147. Biztuten doguzala geugan ontasunerako gurari<br />
sutsuak. Itz Azald 61.<br />
� (s. XX). Geu izan gara geure gogamena egin nai izan dogunak. Echta Jos 183. Geldi-geldi! Geu be gixonak<br />
gara gero! Kk Ab I 82. Ezin ixan ebala lorik egin geugattik. Altuna 80. Negar-zotinka gagoz geu ta zure Ama.<br />
Enb 58. Zorijona eskubetara yatorkunian geuk ezagutu ezik. Otx 79. Gu geu izateaz ez gaiteala lotsa. Ldi IL<br />
136. Geuk ere bidez iguriki baitezakegu horrelako mirakulu bat. Mde Pr 205. Zatoz geugaz. Erkiag Arran 122.<br />
Baso orreitan geuk sartuko landarak be ba-dagoz. Akes Ipiñ 26. Geuk entzun dogu. Ker Io 4, 42 (IBk e IBe<br />
geuk; Lç geurok, He y Dv geronek, LE geurék, EvS gihauk, Ol gerok, TB y Leon guhaurek). Ikusi duguna,<br />
ordea, geuk ikusi dugu. MEIG I 64.<br />
v. tbn. (Para textos no vizcaínos): Ag G 190. Alz Bern 78. NEtx Antz 45. Txill Let 100. Etxde JJ 71. Basarri 175.<br />
Zait Plat 129.<br />
- GEUTARA. "Geu geutara, nosotros solos (V-ger-ple)" A EY III 337.<br />
geu. v. 1 gau; geun.<br />
geuganatu. �1. "Apuntarnos a nosotros" Lar. �2. Conseguir, lograr (nosotros); apoderarnos. � Españarrak<br />
geuganatuta daukagun itxaserri batera. Echta Jos 188. Gurutzeko Opariaren irabazki ta ordañak geuganatzeko.<br />
KIkV 93.<br />
geugandu. � Conseguir para nosotros. � Artu Tarifa, eta artu Kalpe, geugandu biak, / edo kiskaldu, erre ta<br />
austu, alako uriak. AB AmaE 443. Grazia galdurikoa barriro geuganduteko. Itz Azald 134 (v. tbn. 180). Geure<br />
indar eta alegiñez geuganduten doguzanak. Eguzk LorIl 6 (ap. DRA). Euskerak galdu daben indarra / zigur,<br />
astiro-astiro, / geuganduko da, maitasun garbiz / guztiok lan ein ezkero. BEnb NereA 94.<br />
geukeria. � Egoísmo (ref. a la 1. a pers. pl.). � Emengo adiskidetasuna [...] geukeriz lizunduta izan oi da. Ibarg<br />
Geroko 42 (ap. DRA).<br />
geun (V-ple-arr-oroz-och ap. A), geu (V-arr ap. A), gaun (V-ple-arr ap. A), guen (A, que cita RS). �1. Telaraña.<br />
� Guenak [, tal vez errata por gueunac] sagua askatzen ta eullia oratzen. RS 298. Gaur Zearrotzara<br />
doanak eztau aurkituko zaar-usaiña ta geuna baiño besterik. A Ezale 1897, 281b. Geunetan jausiriko eulijak,<br />
zelan mismaua uxatu? Otx 32. � (V-ger-ple-or ap. A; Lar, H), geu (V-ger-arr ap. A). "Floxel, tamo", "pelusa"<br />
Lar. "Tamo, que se forma en las junturas de tablas, en los rincones, etc.", "tamo, pelusa, moho" A. � Geuna edo<br />
lizuna kendu. Ezale 1897, 168b. � gau (V-ple ap. A). Moho. �2. (V-ger-oroz; Mg Nom, H), gerun (V-gip).<br />
Ref.: A; Garate 4. a Cont RIEV 1934, 57; Etxba Eib (geruna). "Catarata, nube de ojo" A. � Zure<br />
entendimentuaren begiak geun andiarekin illundurik daude. Mg CC 254 (v. tbn. 161). Begija badago garbija ta<br />
geun baga. Mg CO 238. �3. gau. "La bruma, gaua, a diferencia de gaba, la noche (V-m)" A EY III 254. �4.<br />
"Nata de la leche" Zubk Ond.<br />
geundu (V, G ap. A; H). �1. "Cubrirse de cataratas (los ojos)" A. � Beren begiak geundu edo illundu bidiz<br />
gauza onik ekusi ez dezen. Mg CC 252. Euren arimetako begi lausotu ta geundubetan. Mg CO 22. Geundurik ete<br />
daukadaz begiak? Ag Kr 208. �2. geutu (V-arr-oroz ap. A). "Enmohecerse" A. � Zuriñeren gero-asmo-lore<br />
irukoitzak ere, bata bestearen ondorik geundu, urdindu, ximurtu ta idortu egin ziran. Erkiag Arran 178. �<br />
"Ponerse muy maduro" A.<br />
geuni. v. geroni.<br />
geur. � Nosotros mismos. v. geu; cf. geurtxe. � Erabilten gaitu ilabetean / bere tripearenzat errastruan; /<br />
geur, barriz, tiri-taio konbentuan. Lazarraga (B) 1182vb. Gere betiko kondenazioa geurk gere buruari<br />
erakarteko. Gco I 417. Gere buruaren borrero gogorrak geur izatea. Gco II 43. Gure lagunaren animako<br />
kalteak geiago sentituko ginduzke geuri egiten dizkiguen bidegabeak baño. Ib. 50 (seguramente dat. de geur, no<br />
de geu, pron. que no utiliza nunca). Besteren begiak maiz aski geurk [...] ikusten ez ditugunak ikus ditzake.<br />
MEIG VIII 111.<br />
geur. v. gaur.<br />
geure (V-gip ap. Elexp Berg; Urt IV 101, Lar, Añ, Dv (V), H), geuren (A), gauren, gouren. �1. Nuestro. v.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
662
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gere. � Tr. Documentado ya en Lazarraga; es de uso general entre los vizcaínos. Al Norte es frecuente en los<br />
autores labortanos del s. XVII y principios del XVIII (más adelante sólo encontramos ejs. en Haraneder,<br />
Goyhetche, J. Etchepare y Mirande); entre los alto-navarros lo usan Beriayn, Elizalde y Lizarraga. En textos<br />
guipuzcoanos, además de Ochoa de Arin y Apaolaza, lo emplean algunos autores del s. XX. Hay geuren en los<br />
alto-navarros (en Lizarraga junto con algún ej. de geure), en Ochoa de Arin (tbn. junto a geure) y más<br />
modernamente en Orixe y Salaverria; tbn. se encuentra en Añibarro (CS 65), aunque en el original (MisE 57)<br />
aparece geure. Gouren aparece en un texto amescoano, gauren en CatAe, y gaure en una canción de Amorebieta<br />
recogida en EY IV 124 (aunque en la versión de CPV 653 se lee geure). Es usado como anafórico (es decir, con<br />
el antecedente en caso ergativo, absoluto o dativo dentro de la misma oración) por Lazarraga y por los autores<br />
septentrionales y alto-navarros, pero los vizcaínos y guipuzcoanos, ya desde los primeros textos, lo usan sin estas<br />
restricciones (v. Eusk 1980, 431-446). � Geure atzean guk darabilgu / mundua katigaturik. Lazarraga 1159r (cf.<br />
gure ib. 1152v, 1159r, 1159v, 1165r, 1169r, 1201r, siempre en contextos no anafóricos). Dalako geure argia.<br />
Bet 3. Iainkoari geure bekatuez barkamendu eskatzera. Mat 308. Oneristen dugula geuren Iauna. Ber Trat 90r.<br />
Zuek zaituztegu guarda / geure saihetsekoak. EZ Noel 158. Baldin gu geure gaixtakeriez gerok apartatzen<br />
ezpagara. Harb 264. Barkhatu zerakun geure anaiak. Ax 329 (V 218). Sinisetan dot [...] Iesu Kristo aren seme<br />
bakotx geure iaunagan. Cap (ed. 1893), 5. Zu zaitugu geure Iaunzat / Ahalaz defendatzen. Hm 73. Bide bi itzi<br />
euskun geure eskuan. CatAnz 4. San Ignazio geurea. BBizk 35. Geure baithako gauzak. ES 170. Aita geurea,<br />
zeruetan zaudena. OA 1. [Konsiderazio on ura bera] ifeni dagigula [...] geuren kontzientziako examina egitean<br />
bertan. Ib. 129. Hark egiten gaitu [...] mezprezagarri geure begietan. Ch III 5, 7. Orain da geure eriotzako<br />
orduan. Arz 21. Eman dazaguzu egu geuren egunorosko ogia. El 5. Mesfida gaiten geure buruaz. He Gudu 171.<br />
Geure arerioetarik libradu gagizuz. Cb CatV 4. Adoretze[a] Jangoikoa gouren gorputz da arimoki. (Améscoa<br />
Baja, s. XVIII). FLV 2004, 538. Iñoren begijan badakusku edozein samar; geureetan abe andi bat bere ez. Mg<br />
PAb 153. Geure bekatuen biotz-damu bizi bat. Añ EL 1 227. Geureas etsiturík. LE Ong 40r. Amau biar dogu<br />
geure izatia. fB Ic I 78. Geure erregu ta lan onak. Ur MarIl 120. Frantsesek geure buruak daduzkagu net handi.<br />
Gy 124. Gauren buruak bezala [onestea]. CatAe 52. Bat izan geure uste, eretxi, / gogo eta asmuetan. AB AmaE<br />
14. Geure seme bat balitza bezela. Apaol 67. Zeñen lepotik? Geuretik, geuretik. Ag Kr 174. Ez dituguia<br />
alabainan bakotxak geure aho, begi, sudurrak? JE Bur 89. Euzkadi geuria da-ta. Enb 61. Geure itxaso gogorra.<br />
Laux BBa 136. Geure erriari, geure izaerari, geure izkuntza biguñoni maiterik agertzea. Ldi IL 133. Geure<br />
baitarako mintzagaiak izatea. Txill Let 23. Geure erriko kanta zaarrak diñoana. Erkiag Arran 124. Geure irudi<br />
bat ikusi dogu / irudi samin orretan. Gand Elorri 141. Bai, berbetan berbetan, geure arire gu gero. Alzola<br />
Atalak 93. Geure ondoan ez ezik, geuregan daramagu heriotza. MEIG I 193.<br />
v. tbn. (Sólo para textos no vizcaínos): Arg DevB 133. Ag G 261. NEtx Antz 97. Mde Pr 129. Or Aitork 296.<br />
Basarri 74. Geure kabuz: Zait Plat 127. And AUzta 154. Uzt Sas 34. Geuren: LE Ong 47r. Or Aitork 133. Salav<br />
25.<br />
� Geure izatearen zatirik barrenena, geureena, zein ote dugu? MIH 16.<br />
� (En casos de declinación derivados de geure). � Geuretzat bezala haren alderakotzat ere gobernatuko gara.<br />
Mat 124. Dugu bakea [...] geureki, eta geuren proximo laguneki. Ber Trat 42v. Daramagun geurekin ere. Ax<br />
241 (V 161). Geuretzat bear dogun guztia. Cb CatV 106. Geuretzat daukazan ondasunak. fB Ic I 49. Geuretzat<br />
itxirik. Azc PB 315. Josetxo geuretzat artu genduanik arrezkero. Echta Jos 277. Zeure garbitasuna / geuregan<br />
ixuri. Laux BBa 110. Geurekin batean. Ldi IL 138s. San Migel eta Andre Maria / nola geurekin daukagun. And<br />
AUzta 155. Hemengoena eta geurekikoena hizkuntza denez gero. MEIG VIII 84.<br />
�2. (V-gip ap. Gte Erd 247). (En casos locales de declinación). En (a, de, etc.) nuestra casa. "Geurera doa" A<br />
Morf 484. � Nor edo nor baletor geurera. Mg PAb 104. Auxe dago geurean. A BeinB 44. Egoala geurean /<br />
beste iaietan lez. Azc PB 258. Erdu geurera! Echta Jos 179. Datorkidala geurera (V-ger). Balad 135. Zer<br />
deritxan geurera datorkigun mutil bana-banako Kermani? Erkiag Arran 110. Etxeberri medikuak, bide berrien<br />
froga etxean baizik egin ez zuelarik, geurera [= 'a nuestra región'] etorri zitzaigun. MEIG VI 55.<br />
- GEURE-GEURE. (Con reduplicación intensiva). � Bekhatuak eta bekhatuzko obrak baititugu geure geureak<br />
eta gerok eginak. Ax 112 (V 74). Al ixan baneu, geure-geure esakunak baño enittuzan nik ezarriko. Otx 7. Ez<br />
baita "besterena", geure-geurea baizik. MIH 222.<br />
- GEUREKITIAN. A nuestro modo. � Geure maurtubetan geurekittian gu bixi ixaten iztia. Otx 142s.<br />
- GEUREZ. v. geurez.<br />
- GEUREZ GAINE(TI)KO. Sobrenatural (con ref. expresa a la 1. a pers. pl.). � Zer da damu zerukua edo geurez<br />
gainekua? CrIc 155. Da birtute Jangoikozko edo geurezgainetiko bat. Ib. 121. Geurez gainetiko doe bat. Ib. 123.<br />
geureganatu (Lar), gereganatu (Lar, H), gerenganatu (Lar). �1. "Adherirse a nosotros" Lar. "Recurrir a nos"<br />
Ib. �2. (Urt II 357, H), gereganatu (H). Conseguir (nosotros), hacer nuestro, apropiarnos. "Attirer à nous,<br />
gagner quelqu'un. Azkenean elhe gozoz emeki gereganatu ginuen [...]. Beharrak gerenatuko zaituzte, le besoin<br />
vous amènera à nous" H. � Gure aurrekoetatik gereganatu genduen anziñako aserretasuna. "Heredamos". Otag<br />
EE 1882c, 476. Nairik gerenganatu, / indar galdu lenak, / lotan jartzen ditugu / nekeakin penak. RArt EE 1889b,<br />
233. Gure zoriontasun galdua berriz gerenganatzeko. Ill Testim 21. Al zan bezela bizimodua / bakoitzak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 663<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gereganatu. Uzt Sas 119. Laster aski eta muzinik gabe gereganatu genuela [metafora hori]. MEIG I 213.<br />
Mailegatzeko eskubidea ezker-eskuin eta zuzen-bihurri mugarik gabe geureganatua dugunez gero. MEIG VI<br />
186. Geureganatuak eta etxerakotuak ditugunak [hitzak]. Ib. 61.<br />
geureganatze. � Apropiación (por nosotros). � Aspaldi nabarmenduak dira, gure artean ere, bi joera horiek.<br />
Bata, geureganatze aldekoa, argiro azaldu zuen aspaldixko Txillardegik. MEIG VII 182.<br />
geuregandu (Lar, Añ), geregandu (Lar, H). �1. Recobrarnos, recobrar el conocimento. �2. Apropiarnos. �<br />
Euren dontzellak katigu dagoz ene mendean, / euren gloriak geuregandurik danak goaz. AB AmaE 437. Eguzki<br />
ori besarkatu, geuregandu eta geuretu nai dogu. Ibarg Geroko 10 (ap. DRA).<br />
geurek (AN-5vill ap. EI 222). � Nosotros mismos. Sólo encontramos ejs. alto-navarros y en caso ergativo (cf.<br />
geurok). � Zeinek geiago deseatzen baitu gure ondasuna guk geurek baño. Ber Trat 91r. Eztúgu geurék nai<br />
geurén salbázioa? LE Ong 47r. Ezi geurék aitu-dúgu. LE Io 4, 42 (Lç geurok).<br />
geurekoi (A Morf 209). � Egoístas (ref. a la 1. a pers. pl.). � Zeruan maitasunak ez dau geurekoi erdoi ta uger<br />
izpirik izango. Ibarg Geroko 42 (ap. DRA).<br />
geurekoitasun, gerekoitasun. � Egoísmo (ref. a la 1. a pers. pl.). v. gerekoikeria. � Ondo alare ezagutu zuan<br />
liburu onen egilleak gaur eguneko kristauen gerekoitasuna. F. Labayen in Munita 8. Geurekoitasuna dogu lege.<br />
Ibarg Geroko 61 (ap. DRA).<br />
geurekor. � Autónomo (ref. a la 1. a pers. pl.). � Ezkara gu izan geurekorrak eta askatuak, geure gurariz da<br />
geuk ipiñiriko zerzelada batzukaz, Españiaren laguntzat, ez mendekotzat, jarri giñan artean? Ag Kr 95.<br />
geurekortasun. � Autonomía (ref. a la 1. a pers. pl.). � Baña itxi daiogun alde batera euskaldunen<br />
geurekortasun da askatutasunari. Ag Kr 96.<br />
geuren. v. geure.<br />
geurendu. v. geuretu.<br />
geurendu. v. geuretu.<br />
geuretakotu. � Ganar para nosotros. � Denbora iragana reskatatzen eta geuretakotzen dugu. Ax 167 (V 113).<br />
geuretar. � (Lo) que es de los nuestros. � Geure-geurezkoa dogu geure ta geuretarren azi-orraziak yakin<br />
gurea. In Akes Ipiñ 3. Arantzazu barria / orratx munduari, / geuretar et'orotar, / ur aunditan, aundi. Gand<br />
Elorri 56.<br />
geuretu (Lar, Añ, H), geretu (H), geurendu (Lar), gerendu. � Hacer nuestro, apropiarnos de. � Ardietsten eta<br />
geuretzen ditugun giristiñosko bertuteak. He Gudu 90. Zer aterako degu mundu guzia geretuaz, anima galtzen<br />
badegu? Mg CC 193 (CO 290 geuretubaz). Tira ba! Beintzat geuretu dogu aurtengo lapikokua. Kk Ab I 65.<br />
Bera gerentzeko egiñal guzia egiten degula ta, gerok uskur eragiten diogula. Elizdo EEs 1929, 173. [Jainkoaren]<br />
zoriona gerendu nai badegu. Ib. 176. Jesusen miñak / ark bezela geuretzeko. SMitx Aranz 157. v. ej. de Ibarg<br />
s.v. geuregandu. Izen propioak salbu, hobe baita hauek (geuretuak ez dituguino) dauden daudenean uztea.<br />
MEIG VII 192.<br />
geuretzakotu. � Hacer nuestro, apropiarnos de. � Nai batzuk nai besteak asmau ta egin dabena geuretzakotu ta<br />
egikerara eroan bearra dago. Belaus LEItz 107.<br />
geuretzakotze. � Conquista (acción de hacer que algo sea nuestro). � Unibertsitatearen geuretzakotze hori<br />
erdiesteko. In MEIG IX 32.<br />
geurez (Vc ap. A). � Por nosotros mismos; por nuestra naturaleza. v. gerez. � Gu geurez itsubak gara. Mg CO<br />
31. Ibilliko gariala ezkontzagiñen geurez. JJMg BasEsc 253. Geuri geurez etorten jakuzan legez gurari oneek<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
664
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
premina orduban. fB Ic II 252. Geurez ezer ezak gariala. fB Ic III 263. Ez gariala duin geurez pensamentu ontxu<br />
bat bere eukiteko. Astar II 256. Ori ezin egin al ginaike guk geurez. Itz Azald 147. Geurez ezagutzen dugu gauza<br />
onak egin bear dituguna. Zait Plat 85. Geurez zerbait asmatzeko be gauza garalakoa ez, gero. Ker 2 Cor 3, 5<br />
(Lç geurorganik, Ol geronez). Gogo onez eta inork behartu gabe, geurez hartu behar. MIH 41.<br />
- GEURE-GEUREZKO. (Intens. de geurezko). v. ej. s.v. geuretar.<br />
- GEUREZKO. Particular, propio de nosotros. � --Zeinbat pekatu mueta dira? --Dira bi, jatorrizkua, ta<br />
geurezkua edo bakotxarena. CrIc 109. � (V ap. A; Añ). "(Nuestro natural) propio" Añ. "Razón natural [...]<br />
errazoi geurezkoa" Ib. "Natural, innato en nosotros" A. � Errazoi edo argi geurezko edo naturalaz. Añ MisE<br />
160. Geurezko gurari errubaga ta garbi oneek. fB Ic II 257. Pobriak bizigarrija gura izatia geurezkua da,<br />
naturalezazkua da. Ib. 257. Geurezko genituen eskubideak, ez ziren [...] etxeko hizkuntzaren alde erabiliak izan.<br />
MEIG VI 51.<br />
geurok (V-ger-ple, AN-erro; Añ, Dv (V)), gourok. Ref.: A; EI 222. � Nosotros mismos. "Amor propio,<br />
geuroen, geren, gerekiko amorioa" Añ. � Tr. Hallamos la var. gourok en un texto amescoano. En Lizarraga de<br />
Elcano sólo lo hallamos en caso absoluto (cf. geurek), aunque aparecen ejs. de ergativo en la mayoría de los<br />
restantes autores. Se documentan, además, gen. geuron, dat. geuro(r)i. � Ezen geurok enzun dinagu. Lç Io 4, 42<br />
(He y Dv geronek, LE geurék, EvS gihauk, Ol gerok, TB y Leon guhaurek, Ker, IBk e IBe geuk). Geurón kontra<br />
tharritatzen. Lç Ins D 1r. Obeditu behar ditugula geurok baiño zaharragoak. Mat 113. Guk geurok Iainkoaren<br />
legearen kontra egiten. Ib. 163. Lagun gaitzatzue lagun geurok moian utziez, / ez baduzue gogorik zeuek<br />
irabaziez. EZ Man I 122. Badakit gu geurok gabe zu gabe baino hobeki garatekela. Harb 140bis. Geurok geure<br />
indarrez ezin erdiets dezakeguna. Ax 365 (V 241). Hark gu egin, ez gu geurok. Hm 85. Prestutasun hura geuron<br />
baitan ezagut dezagula. SP Phil 221. Gourok baino geio diranak edaden. (Améscoa Baja, s. XVIII). FLV 2004,<br />
538. Guk geuroi zor izatea zerbait a zoriontasuna. Añ LoraS 193. Onestengaitu obéki ezi geurók onestengáren.<br />
LE Ong 45v. Zenbat bidar [...] ez gara egoten geu geurok ill osuetan ezer artu baga! Ur Dial 30 (It gerok, Dv<br />
gerorri, Ip gihaur). Guk geurok Oiartzungoaz gañera ezagutzen degu beste bat. Lek SClar 108. Berak egin<br />
gaitu, ez gu geurok. Or Aitork 331. Geurori egitea nai ez duguna besteri ez egitea. Ib. 33. Geurok desira<br />
genezakean baiño zuzenago. Berron Kijote 93. Gurasoen eta geuron zabarkeriak. MEIG VII 61. Guri geuroi.<br />
MIH 373.<br />
geuronez. � Por nosotros mismos. � Guk geuronez ulertu ta ezagutu ezin doguzanak. Añ MisE 169.<br />
geuror. � Nosotros mismos. � Ez sufizient garelakotz gure buruz zerbaiten pensatzeko, geurorganik bezala. Lç<br />
2 Cor 3, 5 (He gere baitharik, TB guhauren baitharik, Bibl gure ganik). Erideiten bagara geuror ere bekhatore.<br />
Lç Gal 2, 17.<br />
geurtxe. � (Intens. de geur). Nosotros mismos. � Ene laztana, solas daigun / geurtxeok biok bakarrik.<br />
Lazarraga 1172r.<br />
geurtz (SP � A; -rz A, Dv, H). �1. El año que viene. "Geurtzko ogia, le blé de l'année qui vient" SP. "Iragan<br />
urthea deitzen da iaz, oraingoa aurthen, eta heldu dena geurz" EZ Eliç XXV. � Aurtendanik geurz-dara anhitz<br />
eki eta euri. O Pr 56. Aurten haurrak haz, geurz ileak ilaz. Ib. 57. Xazkoaren adin, geurzkoaren bardin. "De la<br />
taille de celui qui naîtra d'ici à un an". Ib. 480. Geurtz (datorren-urtean) an bien izena bai âl du bordatzen. Or<br />
Eus 102. Sarak geurtz seme egingo dizu urtaro ontan. Ol Gen 17, 21 (Dv bertze urthean, Ker datorren urtean,<br />
BiblE urtebete barru).<br />
�2. (Sust.). "Geurtza, l'année qui vient" SP.<br />
� Etim. Sobre la posibilidad de que urtez, instr. de urte, forme parte de la palabra, v. FHV 413.<br />
geuso, keuso (V-m ap. A). �1. "Nube de ojos" A. v. lauso. �2. (V-ger ap. A), keuso (V-m ap. A). "Tamo,<br />
tundizno, pelusa de telar" A.<br />
geusotu, keusotu (V-m ap. A). � "Anublar los ojos" A.<br />
geutar. � Paisano (nuestro). � Iñor ori geutarra edo ingurukoa bada [...] arpegiak illun samar ipinten dira. Ag<br />
Kr 202. � "Correligionario nuestro" A DBols. "Geutarra aizala ta naiagok [...] (V, Alt)" A EY III 317. �<br />
Geutarren ostatuban. Enb 177. Geutar eztiranai. Ib. 177. Gora geu, ta geutarrak! Erkiag Arran 50.<br />
geutarteko. "Pariente nuestro" A Apend.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
665
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
geutu. � Hacernos con, apropiarnos. � Geutu daiguzan noizbat saguak / geure buruak. Azc PB 45.<br />
geutu. v. geundu.<br />
gexantxa. v. gezantxa.<br />
gexi. v. gesi.<br />
gexo, gexto. v. gaixo, gaizto.<br />
gexu. v. gesi.<br />
geza (V-gip, G, AN, L, Sal, R; SP, Lar, Añ, Dv, H), gaza (V; Lar, Añ, H), gasa. Ref.: A (geza, gaza); Iz ArOñ,<br />
To (gazie), R 307; Etxba Eib (gezia). �1. Insípido, soso; (agua) dulce. "Insulso, "dulce, no agrio", "soso" Lar y<br />
Añ. "Insípido" Añ. � Tr. No se documenta en la tradición suletina. En DFrec hay 6 ejs. de geza. � Hala ezin<br />
ekhar dezake ithurri batek ere ur gazi eta geza. Lç Iac 3, 12 (Ol, Ker e IBe geza; He, TB y Dv ezti, IBk gozo).<br />
Ur hetarik batzuk dira gazi eta bertzeak geza. Ax 215 (V 143). Phereka zazue idia [...] ganz gezaz. Mong 592.<br />
Nai adiña ur gez on. Mb IArg II 279. Manteka gezaa gatz gabea (Berastegi, 1763). ETZ 129. Ainbeste iturri<br />
geza. Izt C 103. Gatza egitan bada geza. Hual Mt 5, 13 (Lç gezat badadi). Gazia aldago ura edo geza dago?<br />
SBaroj CancB I 4, 51. Urgaziaren ondoren gezarekin bustitzen dira. Anab EEs 1919, 85. Ur gasa-gasatik<br />
urteniko arrain gazittubari. Otx 130. Berak bazkaria geza. "Su comida no era enjundiosa". Or Eus 422. Gazia<br />
Zuk artu zenun, neretzat utzi geza. Or Poem 539. Nire deserriko mahats geza bigunak. Arti MaldanB 191. Koipe<br />
gazea lez urtuten yoiat. Erkiag BatB 198. v. tbn. JanEd I 88. AB AmaE 91. Tx B I 202. � Agua dulce. � Gezak<br />
eiozko bisutsa. Ldi UO 46 [= 'la bruma tejida por el agua dulce'?]. � (V-gip, G, AN-5vill; Lcq 84), gaza (V-gip).<br />
Ref: A; Etxba Eib; Iz ArOñ (gazía), UrrAnz, Als; Caro CEEN 1969, 224; Elexp Berg. "Dulce, hablando de<br />
manzanas" A. "Sagar gezaat, una manzana no ácida" Iz Als. � Sagar gezak, orratio, ez dira ain arduratsu<br />
erabilli bearrekoak. TAg Uzt 279. � (H), gereza. "Pris substantivement, pomme douce" H. "Gereza, reineta roja<br />
(manzana)" Darric (ap. DRA).<br />
� (V-gip ap. Iz ArOñ; Lar, Añ, H), gaza (Lar, Añ). Simple, tonto; soso, sin gracia. "Camueso, insensato, simple"<br />
Lar. "(Es un) ave fría este hombre" Ib. "Zonzo" Lar y Añ. "El desganado, apático" Iz ArOñ. � Txistua joaz [...]<br />
geza ta parregarri, enparantzako guztiai gogait eragiñ arte. Ag EEs 1917, 203. Gaiak, bai, gaiak egokiak dira;<br />
baña egostarin eta gazaegi dagoz-ta, ipuin bikañak daukaguzanik ezin esan daikegu. Eguzk LEItz 28. Ain geza ta<br />
belaxka da [idaztia]. TAg GaGo 52. Aiekin ez dute gaur afaria geza. "La comida de hoy va a tener su salsa<br />
(literaria)". Or Eus 364. Ango mutillak, Juana, auzorako ditun onak; baña etxerako ura baño gezagoak. NEtx<br />
Antz 43. --[...]. Geza naun. --Ator! Nik gazituko aut. NEtx LBB 269. Gaiak erabiltzeko moduaz kanpora, geza<br />
iruditzen zitzaidan. MEIG V 103.<br />
� Disminuido, rebajado. � Pisuan ta neurrian gazago ta laburrago emon. Añ EL 2 151.<br />
� Tibio, templado, suave; débil, sin fuerza. � Añ ixill ta geza ikusirik. Ag G 326. Gerora ere motel, geza, txikia<br />
izango degu asterokoa. Ldi IL 75. Ez degu bear geza-epelak, / bai beroak eta gaziak. Auspoa 132, 69 (ap. ELok<br />
55). Gizartekeri gaza oneik. Eguzk GizAuz 82. Askozaz be gazeagoa da: Marx-enaren ondoan ur-epela dala<br />
esan geike. Ib. 73. Euskerea ez ete doa gaur makalduaz, zimelduaz, kolorea galduaz, gaza-geldo-motx eta indar<br />
barik geldituaz? Vill in Bilbao IpuiB 8.<br />
�2. (Lar), gaza (Lar). Insipidez.<br />
�3. "Gaza dagoz oraindiño, están verdes todavía (V-ger)" A EY III 347.<br />
- EZ GAZI EZ GEZA, GAZI-GEZA. v. gazi.<br />
- GEXA. (Forma con palat. expresiva). Soso, sin gracia. � Hain dira garbi --eta halaz ere ez gexak--, bizi eta<br />
egokiak [ipuiak]. MEIG II 97. Film honen gertakizuna gexa xamarra da eta gexak dira bertan agertzen<br />
zaizkigun lagunak. MIH 325. � Apático. � Bidelagun gexa xamar honen gorabeherak. MEIG III 92. � "Eguzki<br />
gexia, txepela dago / indartsua (G-azp)" Gte Erd 87.<br />
- GEXA-MEXA. Tibio. � Etzinduzkeet gexa-mexa ikusi nai katolikutasunean, ez "arraxoika", onaño bai ta<br />
arago ez. SMitx Unam 117.<br />
- GEZA ETA GAZIAK TRAGATU. Dar crédito sin excepción, sin discriminación. � Geza eta gaziak tragatu /<br />
dituztela notiziak. Auspoa 68-69-70, 129 (ap. ELok 360).<br />
geza. v. gezi.<br />
gezabeltz (Lcq 84, A). � "Manzana negra dulce" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
666
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gezagarri. "(Lo que sirve para poner algo o a alguno) insulso" Lar.<br />
gezage. "(Es un) ave fría este hombre" Lar.<br />
gezagorri (G ap. A; Lcq 84). � Variedad de manzana roja. "Geza-gorri (G), jauda colorada" A s.v. sagar.<br />
gezagozo (Lar, Añ, H, A), gazagozo (V ap. A; Añ). �1. Camuesa, variedad de manzana. � "Camueso, el árbol"<br />
Lar. �2. (H). (Adj.). (Agua) dulce, (fuente, etc.) de agua dulce. � Iturri osasungilleak eta edari gezagozo garbia<br />
ematen dutenak. Izt C 77. Ur garbi gezagozo ona. Ib. 98. Itsasoari lagarik emengo ibai andi gezagozokoetara<br />
izokiak duen joera. Ib. 203 (v. tbn. 104). Iturri iori gezagozoa. Aran SIgn 85.<br />
- GEZAGOXO (Lar, H). "Fada, camuesa pequeña" Lar.<br />
gezagozotu (G ap. A). � Hacerse dulce (el agua). � Egur bat, zeña urera bota, eta urak gezagozotu ziran eta<br />
Israeltarrak nai anbat edan zuten. Lard 74.<br />
gezakeria. "Chose insipide, fade. Yanharietan gezakeriarik etzaut lakhet" H. � (Fig.). "Utz nazazu gezakeria<br />
hoiekin, laissez[-moi], ne m'ennuyez pas avec ces fadeurs, ces fadaises" H.<br />
gezal. v. gesal.<br />
gezamin (G, L, BN-arb), gazamin (V). Ref.: A (geza, gezamin, gazamin); Iz ArOñ (gazamiña). � Variedad de<br />
manzana agridulce. "La manzana dulce, picante (?), amarga (?)" Iz ArOñ. � Erreten sagar mueta asko, berazak,<br />
gazaminak, urtebetiak, domentxak. Mg PAb 104. Badu zamora-sagarra [...], gezamiña [...] ta orla beste asko.<br />
Sor Bar 30.<br />
gezantxa (Lar), gexantxa (Lar). � "Babieca", "insulsillo" Lar. "(Es un) ave fría este hombre" Ib.<br />
gezarotsu. � Dulce, no picante. � Piper me pizkor ta gizen gezarotsuak. Izt C 155.<br />
gezatasun. � "État, condition de ce qui est insipid, fade" H. � (Fig.). � Xamurtasun neurri gabeak baditu bere<br />
arrixkuak, eta ez nola naikuak. Gezatasuna, uzkeritasuna, beste askoren artian. J. Artetxe Y 1933, 83.<br />
gezate (G ap. A; SP, H), gezati (vEys, H). � "Sorte de pomme. Gezate gorria" SP. "Manzana dulce" A. �<br />
Sagarra eder gezatea / gerriyan ere ezpatea / Domenjon de Andia / Gipuzkoako Erregia. Izt C 494 (versos que<br />
Iztueta da como contemporáneos del personaje).<br />
gezatu (V-gip, G, AN, L, BN; SP, Lar, Dv, H), gazatu, gasatu. Ref.: A; Etxba Eib. � Desalar(se); perder el<br />
carácter salado. "Desalar", "desazonar un manjar" Lar. � Zuek zarete lurreko gatza: eta baldin gatza gezat<br />
badadi, zerzaz gazituren da? Lç Mt 5, 13 (He, Ur, Dv, Ol, IBk e IBe gezatu, Ker gazatu; Ip gatzozten, Hual<br />
egitan [...] geza). Edatekorik etzuten aldian gezatzen zien ur gazia. Mb IArg I 270. Alan bere ezinda sekula<br />
tripea / gasatu, dakalako makallauz betea. AB AmaE 328. Geronezko ezetasuna ba degu baño minkatza ta<br />
garratza da; argatik gezatu ta goxotu bearrak gera. Or JBDei 1919, 365. Gatza gezatu (moteldu) badadi, zertaz<br />
gazituko duzue? Ir YKBiz 255. � (Fig.). "Alelarse" Lar. � Templarse, perder virulencia. � Langille ta ugazaben<br />
arteko burrukea pizka bat gazatu arren. Eguzk GizAuz 44. Sozialismoa bigundu ta gazatu nai leukienak be badagoz.<br />
Ib. 82. � Desnaturalizar(se). � Hedatu, bai, hedatu behar dira [kantak], baina gezatu eta urardotu gabe.<br />
MIH 155.<br />
gezatxo. � "Insulsillo" Lar. � gazatxu. Algo rebajado, algo disminuido. � Beti emon daroa neurrian ta pisuan<br />
gazatxu. Zav, sermones manuscritos (ap. DRA). Zuk gazatxu arazuak / munduan ondo egoteko. (Interpr?). Zav<br />
Fab RIEV 1907, 97.<br />
gezazuri (G ap. A; Lcq 84), gaza zuri (V-gip ap. Iz ArOñ). � Variedad de manzana blanca. "Geza-zuri (G),<br />
gezeta-zuri (G-to), jauda blanca" A s.v. sagar. "La (manzana) muy dulce y blanda" Iz ArOñ.<br />
gezeta-zuri (G-to ap. A). "Geza-zuri (G), gezeta-zuri (G-to), jauda blanca" A (s.v. sagar). "Abaleia ta espurua ta<br />
gezeta zuria dira sarrik gozoenak (G-to)" Ib. (s.v. sagar).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
667
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gezi (AN-erro ap. A; Ech 60r, SP, Lar, Dv, H), geza (AN, L ap. A (que cita tbn. a Is)), ezi (Ech 60r). � Dardo,<br />
venablo; flecha, saeta. � Tr. Su empleo aumenta notablemente a partir de mediados del s. XIX. En DFrec hay 16<br />
ejs. � Baldin abre batek ere mendia hunki badeza, lapidaturen da edo geziaz iraganen da. Lç He 12, 20 (TB<br />
dardo). Gaixtoaren gezi suz eraixeki guziak. Lç Eph 6, 16 (Dv, Ol, Ker, IBe y Bibl gezi; He tragaza, IBk azkon).<br />
Bide artati iramo badot / zure kalera gezirik. Lazarraga 1195v. Ez nigana iramo / zeure gezia. Ib. (B) 1173vb.<br />
Artuko dot esku batean gezia (Endechas por Martín Bañez). "Dardo". TAV 3.1.9. Bere arma gezi barriakaz.<br />
"Dardo" (Escrituras de Andramendi). Ib. 3.2.9. Herioa hor heldu duk eskuetan gezia. EZ Man I 25. Hasta<br />
duenari diok arthikitzen gezia. Ib. 44. Ill zuten berak gezia edo saetakin. Izt C 454. Iru gezi edo ezten artu zituen,<br />
eta biotzaren erdian sartu ziozkan. Lard 200. Izanen da harrika lehertua, edo geziz zilhatua. Dv Ex 19, 13 (Bibl<br />
gezi). Zorrozten ditu aizkor eta geziak Gorbeako aitz eta arrietan. Camp EE 1882a, 68. Inguru guztietatik<br />
iaurturiko eun gezi ta geiagok iosi-iosi eginda. Ag AL 164. Gal-autsa beorren sudurretara unan ustaietik gezia<br />
bezala. Or Mi 104. Aren [piztitzarraren] bizkarreko ezkatak eta geziak ikara ematen dute. 'Écailles et des dards'.<br />
Ib. 136. Gallurrera igoa dugu Iguzkia, / nondik yaurtiko zutago gezia. Ldi BB 118. Sagar-aleari gezia<br />
yaurtitzeko. Goen Y 1934, 90. Gizaldi danen begiak, / zureganako geziak, / zuregan daude josiak! SMitx Aranz<br />
107. Bein baiño geiago Xalbaten biotza gezi batek erdibitu zun. Etxde JJ 228. Indartsuenak du azkon hau<br />
jaurtiki: / zoritxar haatik! Galgarri bait da geza / beste edozein baiñoago. Mde Pr 306. Gezi bero ta ziztada<br />
goriak jaurtitzen eutsazan lurrari [eguzkiak]. Erkiag Arran 7. Dafniren uztai-geziak autsi zenitunean. Ibiñ Virgil<br />
37. Guda-arku ta gezitan famatuak. Berron Kijote 199. Ezten-kaku eta gezi-adarrez tinkatzen delarik. "Ramos de<br />
picas, garfios y dardos". MEIG IX 119 (en colab. con NEtx).<br />
v. tbn. BBizk 14. Zink Crit 61. Otx 99. JMB ELG 72. Laux AB 99. EA OlBe 68. Zait Sof 190. Arti MaldanB 195.<br />
Gazt MusIx 137. Lasa Poem 77.<br />
- GEZI-MUTUR. Punta de flecha. � Kaskaka suarriz egindako gezi muturrak. Arzdi LEItz 85. Gezi-mutur<br />
sardekatua. JMB ELG 40. Gezi-mutur alde batez miztotua. Ib. 40.<br />
- GEZI-ONTZI (g.-untzi Dv � A). Carcaj. � Haren gainean krinkaka hari da gezi-untzia. Dv Iob 39, 23 (BiblE<br />
geziontziak). Zure iskilluak, gezi-ontzia ta ustaia artuta. Ol Gen 27, 3 (Dv y Bibl gezi-untzi, Ker gezi-ontzi; Urt<br />
fletxatoki, Ur fletxategi). Iente aiek eztabiltza nagi gezi-ontziak aldean daramazkitenean. Ibiñ Virgil 85.<br />
- GEZI-ONTZIDUN. (El) que lleva carcaj. � Persitar gezi-ontzidunen urbillean. Ibiñ Virgil 113.<br />
- GEZI-SESKA. Caña para hacer flechas. � Gezi-seskak biltzen zituzten batez ere. Ibiñ Virgil 64n.<br />
- GEZI-UZTAI. Arco. � Nere ezpataz eta gezi-uztaiz amortarrei irabazi nien bazterraldea. Ol Gen 48, 22 (Ker<br />
gezi-ustai; Ur, BiblE uztai, Dv balazta). Baiña, gezi-ustaia tente geratzen yake. Ker Gen 49, 24 (Urt balesta, Dv<br />
balazta, Ur, Ol, BiblE uztaia, Bibl arranbela).<br />
� Etim. Se tratará probablemente del continuador de un término indoeuropeo atestiguado en diversas lenguas<br />
(cf. p.ej. lat. gaesum) y frecuente en la onomástica céltica y germánica. Lo que no está claro es si la palabra, cuya<br />
-i es en todo caso anómala, procede directamente de una lengua céltica o si ha sido tomada del latín, rodeo que<br />
han seguido con seguridad otros celtismos vascos. La e --en vez de ai-- de la primera sílaba favorecería la idea<br />
de una mediación latina, si se puediera excluir la posibilidad de una monoptongación temprana en algunas hablas<br />
célticas.<br />
geziari. v. gezilari.<br />
geziatu (Lar, H). � "Asaetear", "flechar" Lar.<br />
gezika. � A flechazos. � Arrika edo gezika illa izan bearra da. Ol Ex 19, 13 (Ker gezika; Ur saetaka).<br />
gezikada (Lar, H). � "Saetazo" Lar.<br />
gezikatu. � Asaetear. � Gezilariek mindu, gezikatu eta gorrotu dute. Ol Gen 49, 23.<br />
gezilari, gezitari (Lar, H), geziari (H). � "Saetero" Lar. � Baita Poib gezilariari ere. Zait Sof 62. Gezilariek<br />
mindu, gezikatu eta gorroto dute. Ol Gen 49, 23 (Ker y Bibl gezilari; Urt fletxa-tiratzaille, BiblE arkulari). Ango<br />
gezilari, uztailari, burrukalari, lasterkari-ta. Zait Plat 72.<br />
gezitu. � Asaetear. v. gezikatu. � Leun gezitu naroe / zeru-izpi urrezkoak. Onaind MEOE 733.<br />
gezitze. v. gerezitze.<br />
geziztatu. � Asaetear. v. gezikatu. � Zure maitez biotza geziztatu zenigun. Or Aitork 213.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
668
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gezna (Lar Sup, H, BeraLzM). � "Mensaje" Lar Sup. "Mensaje, aviso, embajada" BeraLzM. � Jaunaren<br />
geznarijak / poz-geznea ekarri dausku. AG 2418. Senarraren geznea entzunik. Otx 48. Gezna eder ori nere kiza<br />
artu bear izan nun. 'Misión'. Zait Sof 168. Igorri diozun geznari erantzuki. 'Recado'. Ib. 121. Gezna (misión) zail<br />
batek Alostorrera narakar. Etxde AlosT 42. Ez da geznaz gu estutzez aspertzen bere aitak galdu ta gure anai<br />
azkarrak irabazitako lurralde aiek eskatuz. Amez Hamlet 23.<br />
- GEZNA-ETXE. Embajada. � Igarobideen landola, gezna-etxea. "La oficina de pasaportes, la casa de la<br />
embajada". Zink Crit 61.<br />
� Etim. Para la posibilidad de que se trate de una mala lectura (guezna por mezua), v. SHLV I 372 y FDA 103.<br />
geznari (BeraLzM). Neol. creado por AG en 1896, de gezna 'mensaje' y -ari. � Mensajero, heraldo. � Jaunaren<br />
geznarija / dantzubebak, zorijontsubak! AG 2419 (v. tbn. 2418). Goiko geznariak poztu dituzu. R. Errenderi<br />
"Josuren Negarrari" (ap. DRA). Jesusen Biotz deunaren Geznarian (mensajero) argitaldu zuan. JBDei 1919,<br />
162. Nire gela-leiora usotxu geznari / alai bat etorri da. Enb 132. Betiaren begi, / Yainko-geznaria, / belardi<br />
beltzeko / loreño txuria. Ldi UO 18. Maitasun-Legeak ludian geznari / gure Erriko mendi-tontor bakoitza. Tene<br />
Muxika in Onaind MEOE 851. Berri galgarrien geznaria iñori ez baitzaio maitegarri. Zait Sof 168. Ez egidazu<br />
igorri / gaurgero geznaririk. Onaind in Gazt MusIx 204.<br />
v. tbn. Altuna 15. Otx 67. Goen Y 1934, 92. EA OlBe 16. SMitx Aranz 174. NEtx Antz 67. BEnb NereA 138.<br />
geznazai (Lar Sup, H). � "Mensajero" Lar Sup.<br />
geztera (V, G-to, BN-lab, Sal, S, R; SP, VocBN, Gèze, Dv, H), eztera (V, AN-gip-erro, B, L-ain, BN-baig, S;<br />
SP, Lar, Añ, Dv, H), estera (L, BN; Deen I 312), deztera (V-och, G-azp-to-bet), destera (V-gip), gestera (SP),<br />
geztara (Lar Sup), guztera (SP). Ref.: A (deztera, estera, eztera, geztera); Lrq; Iz ArOñ (destéra), UrrAnz<br />
(destería); Etxba Eib (desteria); Garm LexEV 261, 262. �1. "(Piedra de) afilar", "(piedra de) amolar",<br />
"aguzadera" Lar. "Muela, piedra" Lar Sup. "Piedra aguzadera, rotativa, de afilar" A. "Desteri edo zorroztarrixa,<br />
Eibarko lantei guztietan" Etxba Eib. � Eztera arriñatu. HerVal 230. � Piedra rotativa (en general). �<br />
Lurrontzigintzako deztera. JMB ELG 71. �2. "Eztera [...] 2.º (BN-ad), acequias profundas a donde llega el agua<br />
en pleamar" A. �3. "Eztera, todo el complejo de canal, pequeña presa, salto, piedra de afilar, edificio donde se<br />
trabaja" Asp Leiz2.<br />
gezterarri, ezterarri (AN-larr), geztera-harri (BN-lab), eztera-harri (B), desterarri (V-gip). Ref.: SM EiTec1<br />
(desterarri); Etxba Eib (dester arrixa); Asp Leiz2 (ezterarri); Izeta BHizt (eztera-harri). � Piedra de amolar.<br />
"Piedra de amolar casera movida mediante un pedal" SM EiTec1. "La piedra movida por el salto llamado eztera"<br />
Asp Leiz2.<br />
gezteratu (VocBN, A), ezteratu (AN-larr ap. Asp Leiz2; Lar), dezteratu (PMuj). � Afilar, aguzar. "Pulir,<br />
desgastar, hasta afilar el hacha. No es propiamente afilar" Asp Leiz2. � Aiztoaren zorroztasunaz dezteratua<br />
idazkera. TAg GaGo 70. Orain soilduago, iñausiago ta dezteratuago dator [olerkaria]. TAg Y 1933, 25.<br />
gezto. v. gaizto.<br />
geztoki. v. 2 gaiztoki.<br />
gezur (G, AN, L, BN, S, R; Volt 94, SP, Urt I 509, Ht VocGr, Lar, VocS 137, Añ, Arch VocGr, VocBN, Gèze,<br />
Dv, H, VocB), guzur (V; Lcc, Mic 7v, Lar, Añ, Dv, H), gizur (V-gip, G, S; Lar, H). Ref.: A (gezur, gizur,<br />
guzur); Lrq; Etxba Eib (guzurra); Iz ArOñ (droga), To, R 394, 400, UrrAnz (gizúrra), Ulz; Holmer ApuntV;<br />
Elexp Berg (gizur); Gte Erd 238. � Mentira, falsedad. "(No hay tales) carneros, gezur utsa da" Lar. "Mentira",<br />
"calumnia", "embuste", "falsedad", &c. Añ. � Tr. De uso general en todas las épocas y dialectos. La forma<br />
propia de la tradición vizcaína es guzur, que tbn. aparece en el alavés Lazarraga. Hay gizur en Noe (77) y en San<br />
Martin (Zirik 28). En DFrec hay 77 ejs. de gezur y 8 de guzur. � Ezen gezurti da [deabrua] eta gezurraren aita.<br />
Lç Io 8, 44 (tbn. gezur en todas las demás versiones). Nik orain diot inox ez zala / ipuitzarrik , guzurrik.<br />
Lazarraga 1195r. Erranen duela gezur bat yori kalterik eztatorkola. Ber Doc 143v (cf. GEZURRA ESAN).<br />
Ebaren alaba miserableak gezurrari garraizka. Harb 229. Gezurtiak bere gezurra egiatzat iragan eta salduko<br />
badu. Ax 514 (V 331). Begiratu baga guzurra ala egia dan. Cap 95. Ametsa eta gezurra biak bat dira. Tt Onsa<br />
106. Gezurrak erraten zarozkidaten. Gç 45. Dalarikan ere gezurra guziz txikia. OA 148. Orobat zaio baliatzea<br />
gezurraz edo egiaz. Ch III 30, 3. Egiarik bagekoak, ipuiak eta gezurrak. Lar SAgust 4. Gezurra ganik egia<br />
berezteko. He Gudu 59. Guzurrik batere asmatu baga. Acto 212. Egiaren eta gezürraren orano ezagützen<br />
dakiana. Mst III 55, 2. Andia bada gezurretik norbaiti etorzen zaion kaltea. Mb IArg I 263. Sinhets-arazi zioten<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
669
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gezurra. Lg I 196. Gezurra baizik etziran itxura gaiztoko Jainkoak. Ub 36. O gezur madarikatua (224). LE-Ir.<br />
Ustekabean gezur txiki bat esatea. Gco II 16. Ongi esan zanari aurpegi gaistoa ipiñiaz, gezurra eransiaz. AA III<br />
559. Gezur xumeak, medisentzia arinak. Dh 140. Ez guzurrik erantzun. fB Ic II 179. Eztot inos guzurrik eregi.<br />
Astar II 187. Elizaz kanpo ez da enganiorik eta gezurrik baizen. Jaur 115. Kleitua galtzeko eregi ta asmau<br />
deutsuen guzurra. Ur MarIl 30. Esau zala esatean, gezurra zeriola. Lard 33. Egiaren itxura dakharren gezurra<br />
da. Laph 177. Eztu gezurrak baliyo. Xe 233. Guzur asko errian dala zabalduten. AB AmaE 252. Liberté, Égalité<br />
eta Fraternité: / Ah! hiru gezur hoiek egiak balite! Zby RIEV 1909, 230.<br />
� (s. XX). Txurikerietan ta gezur goxoak esaten. Ag G 220. Baninduaien kantatzera, / oro gezurren erraitera<br />
(B). A CPV 671. Gezur eta herrak lehertua. StPierre 33. Jakintsuek hedatzen dute gezur frango. Ox 156. Gezür<br />
harek ez dialarik besterik ihuri ere okerrik egiten. Const 20. Besterik esatea gezurra litzake. Or Mi 91. Gezur<br />
galantak esanaz. Tx B I 212. Guzurra iruntsi erazoteko. Otx 135. Marx-en eretxi au guzur garbia dala edonok<br />
daki. Eguzk GizAuz 48. Gezurra edo dudakorra dela jakiñeraziz. Etxde JJ 17. Gezur edo egia-erdiak zituen<br />
esaten. Mde Pr 178. Ezta guzurra, kontxo! Erkiag Arran 144. Erdia baiño geiago guzurra. Bilbao IpuiB 199.<br />
Gezur-adierazten ari izan nakizukela al deritzazu? Zait Plat 132. Sartu nai dizkiguten gezur borobillak. Vill<br />
Jaink 148. Gezurra da hartuta berekin ereman zuela. Ardoy SFran 109. Gezurra esan nuen etxean: ni baño<br />
lenago kalean (AN-larr). Inza NaEsZarr 286. Gezurrik gabe esan daiteke gutxi idatzi zela. MEIG VII 69.<br />
� Guzurrak buztana labur. RS 59. Gezurra aisago arrapatzeko ezi ez maingua (Sal). A. Hatsa ere gezurra du<br />
(BN, S, R). Ib. (tbn. en AN-ulz, ap. Inza NaEsZarr 1877). Gezurrak buztana labur (L). Ib.<br />
� (Como primer miembro de comp.; v. infra más compuestos). � Hau gezur-harrobia [Azkain]! / Beti da<br />
idekia. Monho 52. Gezur-estalkin ipintzen dan Jauna. AA II 29. Gezurrak eta gezur hedatzalek egungo egunean<br />
duten baino kreit gutiago [lukete]. HU Aurp 113. Gezurtia bezalako gezur-iresle guti da. Lf Murtuts 9. Gezuraulkian<br />
eseri nintzalako. "In cathedra mendacii". Or Aitork 214. Gezur-estalkia. "Tegimentum erroris". Ib. 27.<br />
Nere lengo gezur-ibillerak. Ib. 76 (56 gezur-alegi).<br />
� (En compuestos en los que equivale a 'falso' o 'postizo'). "Perjurio, gezurzina" Lar. "Guzurragiñ (V-m),<br />
dientes postizos" A. "Guzurrule (V-m), peluca, pelo postizo" Ib. "Gezur-iraki (Sal, R), gezur irakin (BN-baig),<br />
hervor falso de agua que tiene en el fondo ceniza, salvado u otra cosa" Ib. (tbn. guzurrirakin (V-m)).<br />
"Guzurristar (V-m), pierna postiza" Ib. "Gezur-ortz (R-uzt), dientes postizos" Ib. "Guzur negar, lágrimas de<br />
cocodrilo. Guzur-barri, noticia falsa" A Apend. "Gezür-ahalke (S; Foix), fausse honte" Lh. � Onetarako guzurardaoak<br />
/ kanpotik ekarten dira. Azc PB 78. Guzur-ule baltzakaz / kokota apaindurik [astoa]. Ib. 53. Guzuriakintsu<br />
lotsa bakoak. Ib. 311. Parrezka, kiñuka, gezur-eztulka. Ag G 170. Ezin-antzak eta guzur-alegiñik asko<br />
erabillirik. Kk Ab I 99. Male Dollor-ek ortzikan gabe / zar itxura duala-ta / juan da naiez Donostiara / gezurortzak<br />
jartzera. EgutTo 20-12-1919 (ap. DRA). Gezur-lotsa galduko dezute ta sinismena sendotu. ArgiD 39.<br />
Izenez edo gezurrizenez idazle bakoitza izendatu bear banu. Or EEs 1927, 249 (v. tbn. gezur-izen en Etxde JJ<br />
161). Tutik etzun erantzun gezur-apaiz arrek. Or SCruz 80. Guzurtia zala, ta guzur-buldeak ekazala. Or Tormes<br />
107. Ondo irabazia dauko, guzur-testigu izan da ta. Ib. 111. Gezur-iduri ['ídolo'] guziek yausten dire aldarean<br />
beira. Or Mi 135. Gezur-maitasuna ta irrika bizia. Ib. 33. Anka ordez gomazko guzur-anka eder bat ipiñi<br />
eutsoela. Kk Ab II 34. Begik estaldu dautzuz... guzur-zapi baltzaz. Enb 58. Kukuai urten yakoz guzur-ziñaldari /<br />
neguak eruanak an zazpi gautxori. Ib. 179. Otoi au egin arte / gezur-yainko goriari. Ldi UO 41. Beren bear<br />
guziak yainkordeai, gezur-yainkoai yakin-araziz. Ir YKBiz 129n. Gezur-jaurti eginda. Or Eus 32. Naparroa bat<br />
ezagutzen dut / gezur-mugaz an-emendi. Ib. 196. Egia esan, benetako jakintza baño guzur-jakintza obeto dirudi.<br />
Eguzk GizAuz 16. Biotzak eragindako pozaldiaren gezur-irudi egiñaz. Etxde AlosT 49. Ez eta, bederen,<br />
gaiztakeriak berekin dun gezur-ederraren itzalik ere. Or Aitork 46. Gezur-eskola artan aintzinatu ez nezakela<br />
etsirik. Ib. 117. Gorputzezko idurikizun baitziran: gezur-gorputz. Ib. 61. Ez gezur-ziñik egin. Ib. 398. Gezuritxurak<br />
lotan naragite egizkoak esnai baiñon aruntzago. Ib. 278. Emengo zorigaitza iguin eta ango gezurzoriona<br />
maite. Ib. 113. Baal-en gezur-igarle asko. Or QA 121. Hil-bildur deithu gezur-minaz / gizendak eri<br />
ziradela. Mde Po 64. Gezur-aitzeki bat asmatu. Etxde JJ 108 (v. tbn. guzur-atxaki en Enb 150). Gezur-ziña egin<br />
badio. Ol Lev 5, 22 (Ker guzurrezko ziña, Bibl gezurrezko zina). Ondoan errautsa, edo zaia, edo orrelako<br />
edozer daukaken urak gezur-irakina izango duenez, garai artako irakina ere gezur-irakina ote zan? Zait Plat 53.<br />
Ala naun ik gezur-itzez / zoratzeraiño irakin. NEtx LBB 241 (v. tbn. gezur-itz en Or Eus 61). Ez nabil horien<br />
gezur-ametsen premian. MEIG IX 100. � Guzur-uledun bati. Azc in Ur PoBasc 379. Gezur-agindun apaiz<br />
burutxuriak. A Ardi 47.<br />
� (H). Errata. � Atera zituban guzur ta borroe asko [...] inprentatik [liburutxuak]. JJMg BasEsc (ed. 1845), 3.<br />
� "En terme de jeu, cassade, renvoi" Dv.<br />
- GEXUR. (Forma con palat. expresiva). � Ori guxur biribilla da. Eguzk GizAuz 12. Gexur eta gezur zonbaiten<br />
erditik, huna egia: [...]. Herr 10-9-1959, 2.<br />
- GEZUR-AITOR EGIN. Declarar en falso. � Ni ondatzearren gezur-aitor egin dezaikezute. Etxde JJ 70.<br />
- GEZUR-ANPOR. "Guzur anporra, se dice en Eibar para significar una mentira grande. Anporra elípticamente<br />
significa lo mismo. Aren guzur anporrak sinistuko dittuanik..." Etxba Eib.<br />
- GEZUR-APAINTZAILE. Hipócrita. � Mandataria añ palso eta gezur-apañtzallea. Arr GB 91.<br />
- GEZUR-ARKA. "(G-to), mentiroso" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
670
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GEZUR-ASKA (guzurraska A). a) "Desde un gezur-aska hasta la tobera" Lar Cor 79. "Guzur-askia" Mg PAb<br />
134 (en una lista de términos de una ferrería). "Metida [la rueda] en un cajón [...] asca perpendicular o<br />
guzurrasca (Juntas Generales de Guipúzcoa, 1806)" Garm Olag 123. "Cierto aparato de herrería" A (que cita Mg<br />
PAb). "Abrir [...] los agujeros de las guizurrascas" L.M. Ecenarro BAP 1975, 357. b) "Guzurraska (V,...),<br />
mentiroso" A.<br />
- GEZUR-ASMATZAILE. Mentiroso, que inventa embustes. � Gezur-asmatzalle palso. Arr GB 141.<br />
Sektarioak eta guzur-asmatzallak. Itz Azald 208. Gezur-asmatzailea zuzenbideak ioko baitu. Zait Plat 35.<br />
- GEZUR(RA) ATERA. Resultar mentira. � Itsuaren igarkizuna etzan guzurra atara. Or Tormes 31. Alde ta<br />
aldi oro siñesten dena ezin diteke gezur atera. Vill Jaink 28.<br />
- GEZUR BELTZ. Calumnia. � Izketa zuriak eta gezur beltzak. Or SCruz 108. Bigarren odeia Zotzune gañean<br />
kokatu zinan bel-beltza. Izena Gezur-beltz. Beste izenik etxun gurean latiñez calumnia dan orrek. Or QA 75.<br />
- GEZUR-BOTO. Voto amañado. � Emakumeak bere, izaten ziran geroago, guzur-botuak eta indar-tratuak,<br />
onen nai aren alde eratuten [...] ekienak. Erkiag BatB 81.<br />
- GEZUR-EGIA. Chisme, habladuría. � Gezur-egiak batu / ta lagunai banatzea. A CPV 189.<br />
- GEZUR EGIN. Mentir. � Zeure berthutearen multzutasunean, gezur eginen deratzute zeure etsaiek. Ax 204<br />
(V 137). Húme gaixtoek gezúr indiotéla. LE Ong 106r. Geren buruari gezur egingo giñioke. Inza Azalp 146.<br />
Jaungoikoak axekatzen du gezur egitteko edo engañatzeko. Ib. 148. Ez diezu gizonei gezurrik egin, Yainkoari<br />
baño. Ol Act 5, 4 (Lç gezur erran). � + GEZURRA EGIN (L-ain ap. A; Dv). Defraudar, fallar. "Faltar a la<br />
palabra, no presentarse a la hora" A. � Limosnaren azaroak estio beñere gezur egiten eraikizaleari (136). LE-Ir.<br />
- GEZUR-ELE. Cuento, leyenda. � Gabeko amabietan lixiba jotzen zuten sorgiñena, ta beste onelako gezur-ele<br />
zar koipatsuak. Ag G 139s.<br />
- GEZUR-ESALE (gezur-erraile S ap. A; SP, Dv, H; guzur-esale H). "Gezur-errailea txainkia beno aisago<br />
atzeman (Sc), el mentiroso se coge antes que el cojo" A. � Gezur-errailea ez da itzuriko. Dv Prov 19, 5.<br />
- GEZUR ESAN. v. GEZURRA ESAN.<br />
- GEZUR ETA ABAR. a) Mintiendo, engañando, inventando. Cf. ETA ABAR. � Deabru ark gezur eta abar...<br />
beti ni txar egin. Apaol 120. Leporatu beidaz, guzur da abar, miiñak emonala ta geiago. A BeinB 72. Asi ziran,<br />
guzur da abar, astiñaldirik lotsagarrizkoenak. Ag Kr 173. Edesten edo kontetan, guzur ta abar, itxasuaz-andiko<br />
gauzak. Kk Ab I 52. Guzur ta abar barriketa utsean diardue. Eguzk GizAuz 7. Gauza erreza da gezur ta abar<br />
gure neskatxa onetako bat itxutzea. JAIraz Bizia 60. Guzur eta abar, iñork baño obeto eitten zetsan arek gustua<br />
bere senar itxuorri. Etxba Ibilt 475. Zikin aute gezur d'abar. NEtx LBB 253. � Guzurra eta abarra, onegaz<br />
kenduten deutsube biarren dozubena. Astar II 38. � Au ta, nok aturetako? / Ez bada: guzurra, abarra: / ilgo<br />
yonagu ollarra. (Interpr?). Zav Fab RIEV 1907, 96. b) (Uso sust.). � Zuaz eurakgana zerbait itandutera,<br />
eranzuten deutsube urrengo burubak emon deijuena, guzurra eta abarra, onegaz kenduten deutsube biarren<br />
dozubena. Astar II 38. Guzurra ta abarra asmaurik zelan bait. AB AmaE 245. Egirik ezin danean, guzurra ta<br />
abarra, egiantza emonaz, ugari erabilli. Eguzk GizAuz 88. Gezurrez eta abarrez beterik baitaude. Or Aitork 185.<br />
� Alperrik orain guzur-abarrak. Enb 60.<br />
- GEZUR-ETXAPE. "(G-azp), mentidero" A.<br />
- GEZUR-ETXE. "(BN-ciz), mentiroso" A.<br />
- GEZUR-EZPATA. "Guzur espada, espada de madera" A Apend.<br />
- GEZUR-GEZUR. Intens. de gezur. � Eta gezur-gezurra, ots, besterik badiok. Berron Kijote 105.<br />
- GEZUR-GIZONTXO. Muñeco. � Denda eder baten aurrean biboliña joten egoan guzur-gizontxo bati barrez<br />
barrez begira. Ag Kr 190.<br />
- GEZUR-GOIAGA. "(G-to), tirante, solera, viga sobre los muros de la casa constituyendo la base del tejado" A.<br />
- GEZUR-ITURRI. "Gezurriturriya, el manantial que brota en días de lluvia y luego se seca" Iz To.<br />
- GEZUR-HIZKETAN. Murmurando, propalando mentiras. � Ez bezate iragan denbora gezur hitzketan. Urt Ex<br />
5, 9 (Ol berrikeri gezurtsurik aditu).<br />
- GEZUR-JABETZA. Propiedad ilegítima. � Lapurretaz eskuraturiko guzur-jabetzarik eztagoanik eztiñogu.<br />
Eguzk GizAuz 146.<br />
- GEZUR-JANTZI. Disfrazarse. � Guzur-iantzita doiazalako / auzora ioten ateak. Azc PB 361.<br />
- GEZUR-JARIO, G.-DARIO. Mentiroso. � Txori guzur-dario lotsa galdukua. Enb 179. Zertara deitu dut nik<br />
gezur-jario ori? Lek EunD 40. Zure itzak, zure laztanak, azalekoak ziran, otzak, gezur-jariozkoak. Etxde JJ 76.<br />
- GEZUR-KONTARI. (Con vbs. como ibili, etc.). (Andar, etc.) contando mentiras. � Gezur kontari dabil / au<br />
munduz mundu. AzpPr 43. Juan Jose ari zera / zu gezur kontari. Ib. 74. Ura gezur-kontari / etzebillen noski. Tx<br />
B I 159. � (Como adj. pleno). Embustero. � Gaizto ta inbustero, / gezur kontariya. Imaz Auspoa 24, 143.<br />
- GEZUR-LEGE. Ley amañada. � An ezingo da inor galtzeko / guzur-lege bat erosi. Azc PB 310.<br />
- GEZUR-LEKU (Añ + guzur-l.). Mentidero.<br />
- GEZUR-MAHAI. Mentidero (?). � Or illunetan guzur-maietan iarrita errementariak au ta bestea esaten.<br />
Ezale 1898, 339a.<br />
- GEZUR-MAINA (SP, sin trad.). Fingimiento. � Nola [...] eztuten elkhar maite itxura falsoz eta gezur-mainaz<br />
baizen. SP Phil 67.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
671
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GEZUR-MERKE. "Guzur-merke, mote que se da al que fácilmente inventa o lanza mentiras, patrañero (Vger)"<br />
DRA.<br />
- GEZUR-OLA. Fábrica de mentiras, de chismes. � Leaburuko etxe bakoitza gezurrola aundi bat da egungo<br />
egunean. A Ardi 33.<br />
- GEZUR-ONTZI (L, S, Sal, R ap. A; H, ZMoso 69; g.-untzi SP, H, Foix ap. Lh; gizur-untzi S ap. A). Mentiroso.<br />
� Aingeruak ixilltzen du Sathan gezur-untzia. EZ Man I 53. Gezur-untzi bat dela, ez duela sos berriek zilhar<br />
baino egia gehiago. Hb Egia 142.<br />
- GEZUR-OTZARE. "Mezuak egiteko bi kirtendun saski beltz itxia (gezur-otzara) (V-gip)" Urkia EEs 1930, 28.<br />
� "Guzur otzareaz errekadutan, ir a hacer recados falsos" A Apend.<br />
- GEZURPEAN. a) Por medio de la mentira (de). � Billa zitzatela gezurti bi ta orien gezurpean illeraz zezatela<br />
Naboth. Mb IArg I 263. b) Mintiendo, engañando. v. GEZURREAN. � Mugazaiak gezurpean atzeman<br />
eztezaten. Ldi IL 42.<br />
- GEZURRA BIRIBILKATU. "(S; Const), façonner une excuse" Lh. � Behar ükan zian gezür bat biribilkatü<br />
bere büriaren garbitzeko. Const 20.<br />
- GEZURRA DIRUDI. Parece mentira, es asombroso. � Damak berriz neri, / gezurra dirudi! / osiñez pagatu /<br />
lorezko zor ori. Bil 56. Gezurra dirudi, paper txar oiek bati ez diyotela utzi biar bizitzen. Iraola 127. Gezurra<br />
dirudi, baño gezur irudiko egi asko gertatzen dira. Ag G 125. Gezurra zirudik Mendaron jaio ta ainbeste jakitea.<br />
Urruz Zer 134. Gezurra dirudi mutil txotxolo orren burutik orrelako gauzik sortu biar zuenik. Alz Txib 95.<br />
Gezurra dirudi [...] aitortzeko ainbestetaraño lotsa. Ldi IL 49. Gezurra dirudi [...] oraindik egiteko geneukala.<br />
Ibiñ Virgil 22. --[...]. Gezurra dirudi! --Zerk dirudi gezurra? --Bi begi euki ta geiago ez ikustea. NEtx LBB 137.<br />
Horrenbeste gauza eder, iduri luke gezurra. Xa Odol 339. Ni ere, gezurra dirudi baina, hemengo semea naiz.<br />
MEIG VIII 24.<br />
v. tbn. Sor Bar 69. Kk Ab II 184. TAg Uzt 232. JAIraz Bizia 37. Txill Let 101. Erkiag Arran 67. Bilbao IpuiB<br />
267. Vill in Bilbao IpuiB 6. SM Zirik 84. Arti Ipuin 56.<br />
� Gezurra dirudin gauza. JAIraz Bizia 112. Gezurra dirudina [...] Luisek alde aundia kentzen dio Ibaneri itzurrenean.<br />
Or in Gazt MusIx 22. � Ez dugu Peru, gezurra badirudi ere, J.J. Rousseau-gandik oso urruti sortua.<br />
MIH 167.<br />
- GEZURRA EGIN. v. GEZUR EGIN.<br />
- GEZURRA ESAN (Lar; guzur esan Lcc; gezurra erran Lar, Dv; guzurra esan Mic 7v, Lar, Añ, H; gizurra<br />
esan Lar; gezur erran S ap. Lrq; SP, Ht VocGr 384, Gèze, H). Mentir. � Tr. Gezur esan (erran) se encuentra<br />
sobre todo en textos septentrionales y alto-navarros, más en los más antiguos (aunque ya en éstos, p.ej. en<br />
Leiçarraga o Pouvreau, puede alternar con gezurra e.). Cf. A Morf 745: "Yo siempre he oído [...] gezurra esan".<br />
� Gezurra erraiten dugu. Lç 1 Io 1, 6. Eztrauek gizonei gezur erran. Lç Act 5, 4 (He erran gezurra, TB y Dv<br />
gezurrik erran, Ol gezurrik egin, Ker guzurrik esan, IBk e IBe gezurra esan). Eta ez guzurrik ere esan. Bet 10.<br />
Gezurra nesan Getarian, ni itxean ta ura atarian. "Mentira dije". RIs 44. Gezur erraten duena. Volt 257. Ez<br />
gezurrik erran. Ber Doc 88v. Ezen gezur errateko trebea du mihia. EZ Man I 55. Gezur erraitea, elkharren ez<br />
sinhestea. Ax 250 (V 168). Eguzkiak ezin esan lei guzurrik. Mic 12r. Guzurra esaten dabenak. Cap 52. Peril da<br />
nihork gezur erran dezan. SP Phil 356. Ez gezurrik erranen. Gç 214. Ezteia iagoitik sori gezür erraitia? Bp I<br />
101. Gordetzea [egia], baña gezur esatea ez. Mb IArg I 265. Guzurra esan neban mendijan, neu baño leenago<br />
zan errijan. Mg PAb 123 (tbn., con pequeñas variaciones, en AB AmaE 243 y Erkiag Arran 150). Jaunaren<br />
Espirituari gezurra esateko. Lard 486. Gezurra erran diozula. Hb Egia X. Enian uste erraiten ziela Aitunen<br />
semek gezürrik (Cantar de Bereterretxe). ChantP 212. Gaizki nai duen batek / gezurra esan du. Xe 287. Gezur<br />
erraitea da bere ustearen kontra mintzatzea. CatJauf 85. Ainbeste geiegizten, irudintzen eta gezur-esaten bere<br />
begiz ikusi duanak. Zink Crit 67. Gezur erran niro, sekulan holakorik jan dudala erran baneza. Barb Sup 22.<br />
Mundu onetan pizkorragorik / gezur esaten zu baño. Tx B 230. Gezur esanaz. Ol Mt 5, 11 (Lç gezurrez).<br />
Eztautsezu gizonai guzurra esan, Jaungoikoari baño. Eguzk GizAuz 15. Zertarako gezurrik esan? TAg Uzt 283.<br />
Ez niz hiltzerakoan gezur erraiten hasiko. Lf Murtuts 50. Guzurra esango eustan ba? Bilbao IpuiB 95. Naizena<br />
naiz; ezin gezurrik esan. MEIG IX 110.<br />
v. tbn. Volt 203. SP Phil 157. Arz 44. El 58. Iraz 43. Brtc 66. Ub 182. Xarlem 283. VMg 73. Añ CatAN 39. AA<br />
III 526. fB Ic II 171. Astar II 63. CatB 47. It Fab 85. Gy XII. Arr GB 73. Goñi 38. KIkV 71. KIkG 58. ArgiDL 26.<br />
Muj PAm 63. Tx B I 133. Ir YKBiz 325. Or Aitork 315. Vill Jaink 82. Azurm HitzB 65. Gezur e.: CatLan 97.<br />
CatAe 46. CatSal 47. CatR 47. CatS 51. Or Aitork 113. (Con partitivo): Mat 116. CatBurg 30. Cb CatV 42. Añ<br />
EL 1 137. CatLlo 7. CatLuz 5. Etch 82. CatBus 25. Legaz 7. Sor Gabon 35. Ag AL 73. CatUlz 7. Ur MarIl 100. A<br />
Ardi 77. Itz Azald 111. Iraola 113. Zub 70. Ldi IL 135. JEtchep 73. Osk Kurl 136. BEnb NereA 252. MAtx Gazt<br />
95. Ibiñ Virgil 23. Uzt Sas 111.<br />
� (SP, Lar, H). "Gezurra diok, tu as menti" SP. "Mentís" Lar. "Guzurra dinozu (no guzur dinozu), miente usted"<br />
A Morf 745. � Tr. No encontramos ningún ej. con el sust. indeterminado (excepción hecha, claro, del partitivo).<br />
� Egia zioat Kristean, etzioat gezurrik. Lç 1 Tim 2, 7. Gezurra diola. Ber Doc 143r. Edo zuk diñozu guzurra,<br />
edo bai herloxuak. Mic 12r. Ixilik dagoenak eztio gezurrik. O Pr 630. Badarik ere gezurra zioen. SP Phil 356.<br />
Guzurra dinozube dirauskuzunian eztozubela ezer sentietan. Astar II 140. Nik ez dut ezkon minik, gezurra diote.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
672
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ChantP 124. Errozue [...] nere partez goraintzi eta gezurra diola. HU Zez 195. Eztiñot nik guzurrik. Ag Kr 137.<br />
Ortan gezurra diozute. Vill Jaink 88. Gezurra nioke nerau ere artega nabilela aitortuko ez banu. MEIG VIII<br />
112.<br />
v. tbn. Lar Fueros 169. CatBurg 30. Cb CatV 43. Mg PAb 48. VMg 60. Gco I 449. Legaz 30. AB AmaE 103. A<br />
BeinB 58. Goñi 42. Alz Bern 75. Balad 168. ABar Goi 70. Or Aitork 330. Zait Plat 129. Erkiag BatB 10. Ardoy<br />
SFran 320.<br />
- GEZURRA ESANARAZI. Hacer mentir. � Halakoei eritasunaren eta tormentaren indarrak gezurra erran<br />
arazi deraue, eta prometa arazi konplitzen eztutena. Ax 206 (V 138).<br />
- GEZURRA ETA ABARRA. v. GEZUR ETA ABAR.<br />
- GEZURRAGAZ. En falso, mintiendo. v. GEZURRAREKIN. � Ea iuramentu egin daben guzurragaz edo<br />
dudan dagoala. Cap 93. Ezarri eutseen Susanari guzurragaz arrika illtia merezidu eban pekatuba. fB Ic II 162.<br />
Guzurragaz eginiko juramentuba. Astar II 57. v. tbn. CatLlo 39. CatBus 24. Neure konfesore guzurragaz<br />
engañau nebanaren aurrian. Ur MarIl 37. Guzurragaz txarto esan egizu, bada zerbait geratuten da. Itz Azald<br />
207.<br />
- GEZURRAGAZKO. Falso. � Justiziaren aurrian egin ezpadabe guzurragazko juramenturik. Mg CO 27.<br />
- GEZURRA IZAN (trans.; g. ukan Lh). "Gezurra du, il ment" Lh. � Ez, jauna, gezurra du. HU Zez 61.<br />
- GEZURRAK IRTEN. Ni hablar, nada de eso. "Guzurrak urtengo dotso, pues no saldrá con la suya (V; Alt)" A<br />
EY III 334. � Norbere buruari ezer opa ez, eta millaka duro bestentzat utzita iltzeko?... Gezurrak irten dio!<br />
NEtx Antz 104. Guzurrak urteko dautzu! Erkiag Arran 124. Aren asmoa, nere adorea galtzekoa zan; baiña<br />
gezurrak irten dio! NEtx LBB 117. --Ik, nobeletara jo bear uke. --Gezurrak irten dik! Ib. 113.<br />
- GEZURRAK ZURITU. Mentir. � Gezurrak zuritu, ta ala zirala zekitenek ontzat eman. "Plura mentirer". Or<br />
Aitork 134. � Murmurar. "--Zer ari gera? --Guzurrak zurituten (V-arr), mar-marka" Inza EsZarr 168.<br />
- GEZURRAREKIN. En falso, mintiendo. � Zergatik daukan peligro gezurarreki juramentu egiteko. El 51. v.<br />
tbn. Legaz 25. Gezurrarekin artu / dituzu neurriyak, / kanpora zabalduaz / etxeko berriyak. AzpPr 42.<br />
Gezurrarekin ez du baliyo / dantzatutzia mingaña. EusJok II 137. Gezurrarekin eman dituzu / ausuntu<br />
izugarriyak. Tx B I 245.<br />
- GEZURRAREN GAINEAN. En falso (ref. gralmte. a los juramentos). � Zina egin behar dela ezin bertzez<br />
[...], ez gezurarren gaiñean. Mat 110. Gezurraren gainean hala nihor desfamatzea. Harb 173. Juramentu<br />
gezurraren gainean, eta egiaren gainean premiarik gabe egiten duten guziek. Brtc 57. Juramentu sarritan egiten<br />
det [...] batzuetan egiarekin, besteetan gezurraren gañean. AA II 28. Egin dot juramentu / guzurren ganean (Vm).<br />
A CPV 485. v. tbn. Ber Doc 143v. Ax 263 (V 176). OA 148. CatB 43. CatUlz 28.<br />
- GEZURRAREN GAINEKO. Falso (juramento). � Egiten ditubela guzurraren gañeko juramentubak. Mg CO<br />
27. v. tbn. Añ EL 2 136.<br />
- GEZURRA SARTU. Mentir, engañar. � Ez bada iñori gezurrik sartu. VMg 57. Jainkoari gezurra sartu nai<br />
izan ziola. Lard 485. Eztezakigu gezurrik sartu. Inza Azalp 26. v. tbn. Enb 93.<br />
- GEZURREAN. (Hallar, atrapar, etc.) mintiendo. � Behin gezurrean frogatuz gero [...] etzaie handik harat<br />
halakoei sinhesterik emaiten. Ax 266 (V 178). Guzurrian artuten bagaitu. JJMg BasEsc 58. Apheza behar duela<br />
gezurrean atzeman. Laph 221. Lekhukoak mintzatzen / abiatzen dire; / gezurrean aurkituz / bai ixilzen ere. Zby<br />
RIEV 1908, 213 (v. tbn. gezurrean atzeman en StPierre 35). � Mintiendo; en falso, falsamente. � Zin gezürrian<br />
egitia. Bp I 90. Guzurrian ibiltia. fB Ic II 228. Haren nortasunaz gezurrean estaliz, hila bera agertzen dela<br />
iduriazi. Mde Pr 345.<br />
- GEZURRETAKO. Falso, mentiroso. � Zortzigarrenak ez izateko / gezurretako testigu. Uzt Sas 217.<br />
- GEZURRETAN (G ap. A; guzurretan V ap. A; gizurretan V-gip ap. Elexp Berg). Mintiendo; en falso,<br />
falsamente. � Gezurretan ibilli zirala. Lard 369. Bizi direalako beti guzurretan. AB AmaE 243. Gezurretan<br />
badabill. Sor Bar 105. Iñor gezurretan salatzea. KIkG 58. Galde ni gezurretan ari naizenentz. Or Mi 77.<br />
Gizakume gurbillak ere itzez il dirala badakit, baña gezurretan. 'Mueren falsamente de palabra'. Zait Sof 14.<br />
Gezurretan ari ziran izarrak alkarri. NEtx LBB 358. Gezurretan asma-ahalak zuentzat esaten dituztenean. IBk<br />
Mt 5, 11 (Lç gezurrez). Gezurretan zin eginez. BiblE Lev 5, 22. Gezurretan mintzatzeaz gainera. MIH 224. Ez<br />
dut ukatuko, gezurretan ukatuko bainuke. Ib. 192. v. tbn. Apaol 37. Ill Testim 14. ArgiDL 26. Etxde JJ 127.<br />
Berron Kijote 58.<br />
� (Hallar, atrapar, etc.) mintiendo. � Begira arrapatzen baaut / Martintxo gezurretan, / gogoango dek betiko /<br />
mokor ezur orretan. BorrB 16. Guzurretan iñok artuagaitik etziran lotsatuten. Ag Kr 67. Nexka gezurretan<br />
arrapatuta. Goñi 41. v. tbn. Etxde JJ 203. Gezurretan atzeman zuten aietan iaioak ziranek. Or Aitork 107.<br />
Gezurretan arrapatzen bazaituzte-ere. Berron Kijote 19.<br />
- GEZURREZ (B, BN, S; SP, Añ, VocBN, Dv, H; guzurrez Lar, Añ, H), GEZURRAZ. Ref.: A; Lrq. Mintiendo;<br />
en falso, falsamente. "Mentirosamente", "mendosamente", &c. Lar. "Perjurar, jurar falso, guzurrez [...]<br />
juramentu egin" Añ. � Tr. Documentado desde Leiçarraga, se usa tanto al Norte como al Sur. Con -az aparece<br />
en autores vizcaínos (ya desde RS), y en Guerrico, Goyhetche (136) y Orixe (Aitork 272); en los vizcaínos podría<br />
estar influido o tratarse de una var. de gezurragaz. � Hitz gaixto guzia erran dukeitenean zuen kontra gezurrez<br />
ene kausaz. Lç Mt 5, 11 (TB, Ip, Dv, Echn e IBe gezurrez, Ker guzurrez, Ur (V) guzurraz; He falsoki, SalabBN<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
673
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
faltsuki, Samper gezurrekin, IBk gezurretan). Edo egiaz nai guzurraz elikatuko naiz. "O con verdad o con<br />
mentira mantenerme he". RS 57. Gezurrez ekhar eztezan / kristauaren izena. EZ Eliç 87. Noiz mintzo den egiaz<br />
eta noiz gezurrez. Ax 263 (V 176). Gaixtoak gezurrez dira alegera, eta egiaz triste. Ib. 441 (V 288). Gezürrez<br />
edo gaizki minzatzez besteri damü egin derionaz. Bp I 102. Konfesetan dira, baña edo guzurrez edo obetasun<br />
baga. Mg CO 253. Guzurraz juramentu egiteko. Añ EL<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 674<br />
mende.<br />
1 129. Eskaera ori gezurraz esaten duenak. Gco I 413s.<br />
Norbaiti gauz itsusiren bat bidegabe edo gezurrez egotzitzea. AA I 583. Zuzen kontra ta gezurrez dakharke<br />
giristino izena. Dh 254s. Gezurrez bere burua garbitu nai izan zuen. Lard 168. Ez ditezke ager gezurrez<br />
Erromano. Hb Egia 125. Guzurraz ez daiodan nik kreiturik galdu. AB AmaE 237. Moztu darozkigute ixilka,<br />
gezurrez [gure zuzenak]. Zby RIEV 1909, 233. Suzanaren kontra gezurrez mintzaturik. CatJauf 85. Aurrak<br />
gezurrez bide okerretara eramaten. Inza Azalp 134. Batzutan gezurrez ta bestetan indarrez azpiratu-naiean. Ldi<br />
IL 170. Gezurrez zikhindu zuen eta preso sar-arazi. Zerb IxtS 26. Gezurrez baiño egiz poztu naiago du. Or<br />
Aitork 273. Gezurrez beltzatu zuten Iñaki. Ardoy SFran 137.<br />
v. tbn. Tt Onsa 162. Egiat 257. Monho 28. VMg 43. Etch 444. Bv AsL 59. Urruz Urz 58. Arrantz 36. Arb Igand<br />
150. HU Aurp 138. AzpPr 29. Ir YKBiz 118. ABar Goi 54. EA OlBe 101. Zait Sof 71. Txill Let 84. Arti Tobera<br />
271. Lasa Poem 63. Xa Odol 91. Guzurrez: Añ EL 1 129. fB Ic II 162. CatBus 24. Itz Azald 110. Guzurraz: Itz<br />
Azald 112. Enb 79.<br />
� (Con adj.). "Gezur hutsez ari da (BN-arb)" Gte Erd 157.<br />
- GEZURREZ AURRERA. Mintiendo. � Eiñ dute sarrera / gezurrez aurrera. AzpPr 83. Ez geiago ibilli /<br />
gezurrez aurrera. Auspoa 140, 40 (ap. ELok 258).<br />
- GEZURREZKO (SP, Lar, Dv, H; guzurrezko V-gip ap. Etxba Eib; Añ, A Apend). Falso. "Perjurio [...]<br />
gezurrezko juramentua" Lar. "(Caballeros) andantes, ipuñetako edo guzurrezko zaldunak" Añ. � Gezurrezko<br />
mirakulurekin. Lç 2 Thes 2, 9 (TB falso; en las demás versiones gezurrezko). Ez [...] aithor gezurrezkorik. Harb<br />
210. Ezizal' ohaidekari / [...] Ez gezurrezko iakile. O Po 53. Ez eta gezurrezko humiltasunik. SP Phil 207.<br />
Haragiaren gezurrezko konsolazione guziak. Ch III 26, 3. Anbeste Jainko gezurrezko ta irrigarriri. Lar DT<br />
LXXXII. Gezürrezko üdüripenetzaz ingana gitzan. Mst III 30, 3. Gezurrezko esanak. Cb Eg II 84. Itxurazko eta<br />
gezurrezko ama. Lg I 327. Gezurrezko lekukotasuna. Ub 181. Lurreko ondasun uts guzurrezkoen guraria. Añ<br />
EL 1 97. Gezurrezko juramentu-gilleak. Gco I 413. Musu gezurrezko bat. AA I 419. Gezurrezko adiskide baten<br />
exenpluak. Dh 230. Susanari guzurrezko pekatuba jaso eutseen agura zaarrai. fB Ic II 162. Profeta gezurrezko<br />
edo falsoakin. Lard 385. Onhets ez detzaten gezurrezko solasak. Dv Ex 5, 9 (Ur gezurrezko; Ol gezurtus, Bibl<br />
gezurti). Txarra eta guzurrezkoa zala. Ur BulaAl 12. Bere-biziko negar gezurrezkuakin. Bv AsL 136. Gezurrezko<br />
libertate bat. HU Zez 111. Alper bidebageko / ta guzurrezkorik [zinik]. Azc PB 22. Irakatsi guzurrezkoak. Itz<br />
Azald 54. Negar musiñgak eta guzurrezko zotiñak. Ag Kr 183. Gezurrezko korkoxa jarri nuben. Alz Txib 106.<br />
Gezurrezko eleiza dela Aurkalariena. Inza Azalp 95. Guzurrezko subak (su artifizialak) egin biarko ziran. Altuna<br />
75. Gezurrezko agiriz datorrela. Ldi IL 43. Bizi berri baten gezurrezko agintza. Mde HaurB 13. Aspaldiko edo<br />
gezurrezko gizon aien ezbearretan. Or Aitork 54s. Iduri gezurrezkoa. Txill Let 76. Gizurrezko izen ori. SM Zirik<br />
56. Gezurrezkotzat jotzen dituzte bi eskola oien iritziak. Vill Jaink 100. Regoyosen lauko-faltsuak, guzurrezkoak.<br />
Alzola Atalak 139. Erazte hori gezurrezkoa edo --garbi baino zehatz hobe-- sinbolikoa dela. MEIG I 159. En<br />
DFrec hay 11 ejs. de gezurrezko y 2 de guzurrezko.<br />
v. tbn. VMg 73. Izt C 209. Hb Egia 121. Arr GB 138. JanEd I 55. Legaz 24. Aran SIgn 103. Prop 1882, 177. AB<br />
AmaE 114. Elsb Fram XI. Lap 127 (V 59). Goñi 86. Ill Testim 21. StPierre 35. KIkG 28. ArgiDL 58. Ir YKBiz<br />
349. Zerb IxtS 38. SMitx Aranz 22. Zait Plat 61. NEtx LBB 134. Lasa Poem 71. Berron Kijote 130. Guzurrezko:<br />
Mg CO 57. JJMg BasEsc 98. Astar II 59. CatBus 23. Kk Ab I 44. KIkV 61. Enb 131. Otx 19. Akes Ipiñ 28. Etxba<br />
Ibilt 486. Guzurrazko: Añ EL 2 136.<br />
� De mentira (pecado). � Etziran judatar gogorren aldi onetako bekatu guziak; egin zituzten gezurrezko zenbait<br />
ere. Mb IArg I 263.<br />
- GEZUR-HUTS. Falso. � O lurreko banidade zoro ta gezur utsak. Cb Eg II 210. Illun guzur utsa / da askoren<br />
poza. AB AmaE 346. Beste bide gustiak / guzur utsak dira. Enb 91. Ainbeste ipuin gezurruts siñestera beartu. Or<br />
Aitork 132. Pake gezurruts, jendarte galkor. "La falsa paz". Gazt MusIx 117.<br />
- GEZUR-UZTARRI. "(L-ain), palo que se ata a los cuernos de un par de bueyes para hacerles viajar" A.<br />
- GEZUR-ZALE (H + guzur-z.). Embustero, aficionado a mentir. � Guzur zale bati. Mg CO 36. Guzur-zaleak<br />
berenagaz urtetearren asmautako guda bat. Ag AL 21. Ezkara guzur-zale. Enb 93. Igarle txarra ta guzur-zalea.<br />
Eguzk GizAuz 64. Neska hezurzalea bada ez da gezur zalea. Mde Pr 70. Besteen gauzekin zaleegiak dira ta<br />
baita gezurzaleak ere. Anab Aprika 86.<br />
- GEZUR-ZULO. Mentiroso, embustero. Cf. Or Aitork 215: Gezur-zulo galgarri artara, "in illam foveam<br />
perniciosissimi erroris". � Naiz gezur-zulo izan, / naiz bentsu, egi esale. EA OlBe 102. Nori sinistu bear zionat,<br />
iri txalburu gezurzulo orri? Etxde AlosT 27.<br />
- GEZUR-ZUN. Buscando la mentira. � Aizekeria nuan maite ta gezur-zun nindabillan. Or Aitork 219.<br />
- GEZUR-ZURI (Sal; g.-xuri R-uzt; gizur-zuri L-ain). Ref.: A (gezur-zuri, zuri). a) Falso, mentiroso. � Erkin<br />
zitan gezur xuri. 'Me has salido falso'. MEst Ezka 268. Asmakerian yaioa da, gezur-zuria, lilluratzaille ta<br />
zoragarria. Zait Plat 154. b) Mentira. � Odeiaren izena Gezur-zuri, gezurra zuri baita, Euskalerrian esana. Or
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
QA 75. Gezur zuri alperrok sasi-iakitun batentzat egokiagoak lirakela. Or in Zait Plat 103.<br />
- GEZUR-ZURIKETA. "Guzur-zuriketan dabiz, andan murmurando (V-arrig)" A EY III 315.<br />
gezurbide. � Engaño. Cf. Or Aitork 185: Ene gezur-bideak oro "circuitus erroris mei". � Xalbatek agurtu zitun<br />
bere adiskideak Engrazik asmatutako gezurbidez. Etxde JJ 206. Aburuok gezurbide zuriz eta kako-mako ugariz<br />
agertzen aleginak egiten zituen Gorgiak. Zait Plat 123. Ta gezur-bidez bein dirua kentzeko alegiñak. NEtx LBB<br />
116.<br />
gezurgabe, guzurbaga. � Verdadero, sin mentira, sin engaño. � Aozko konfesinoe garbi, estalki ta guzur bagia.<br />
Mg CO 9. Zu gozoago zakidan, gozotasun gezurgabea, gozotasun doatsu ta segurua. Or Aitork 37.<br />
- GEZURGABEKO. Verdadero, auténtico. � Naparroa-ardao guzurbakoak / gorputza dauko ta indarra. Azc<br />
PB 79.<br />
gezurgin. � Mentiroso. � Badira ere gizon gezurgiñak. EEs 1916, 148.<br />
gezurkeria, gezurreria. � Mentira; hipocresía. � Bazterretako gezurkeria, egite makhur, aztura arrotz eta<br />
gaxtoak. Arb Igand 19. Egia gezurkeriz estalirik. Etxde AlosT 58. Munduaren norkeri ta gezurkeria begietara<br />
zitzaion. Etxde JJ 221. Xurikeria eta gezurreria guziak bazterrerat utziz. Ardoy SFran 110.<br />
gezurketa. � Cúmulo de mentiras. � Bai, baña niondík / aurkitzen eztúte / nola kondenátu, / ezin ere dúte /<br />
gezurkéta konformátu. LE Kop 90.<br />
gezurkizun. � Apócrifo. � Leloren kantua gezurkizun bat izanarren. Etxde EG 1956 (7-8), 17.<br />
gezurkor (AN-erro). Figura, sin trad., en EI 328.<br />
gezurmendi, guzurmendi. � Mentidero. � Eta kalera joan zan arratsaldean, erriko guzurmendietan ea ezer<br />
albista barririk entzuten ebanentz. Erkiag BatB 99.<br />
gezurño. � Dim. de gezur. � Gezurño zonbait erran behauzu / adoratzale orori. Bordel 69. Eta ondarrik<br />
gezurño hau, niniak uste gabetarik klixk ilhuntzen zauzkitzula. JE Bur 92.<br />
gezurpetu, guzurpetu (V ap. A). � Desmentir. � Oraingoan guzurpetuta geratu da arako zarrai askotan entzun<br />
izango zeutsena. Ezale 1899, 84b.<br />
gezurreria. v. gezurkeria.<br />
gezurtakizun. � (Lo) que se puede desmentir. � Hona erraz gezurtakizun den ustekaria. MEIG VII 31.<br />
gezurtamen, gezurtapen (Dv � A). � Desmentido, refutación. "Action de démentir" Dv. � Eztala gure<br />
Euskera gauza andi, mee, goi diranak adirazteko. Ona bertan guzien gezurtamena, zure libru Euskeraz ain<br />
garbiro moldatuan. Lar, carta a Mb 278.<br />
gezurtamendu. � Desmentido. � Berek egin zezaten gezurtamendua. Lf ELit 228.<br />
gezurtaratu. � Engañar. � Egiya berbera da eta ezin gezurtaratu gaitu. Elizondo KristPE 177 (ap. DRA). Nere<br />
burua ordea gezurtaratu nai dudanean. Txill Let 23. Ez da maitemiña bakarrik gezurtaratzen duena. Ib. 118 (v.<br />
tbn. 81).<br />
gezurtarazi (H). � Desmentir. � Kontra mintzatuko diren guziak gezurtarazitzeagatik. Gç 46. Sehi herbal<br />
baten hitza aski izan zen dizipulu haren fermutasuna kordokatzeko eta haren gezurtarazteko. Lg II 263s.<br />
gezurtari (BN-arb ap. Gte Erd 45). �1. Mentiroso. � Gezürtarien kapitaña. Egiat 250. Ezen gezurtaria da, eta<br />
gezurraren aita. TB Io 8, 44 (Lç gezurti). Funditzeko gezurtari maltzur [...] garaitzak galarazi dituztenak. Prop<br />
1893, 115. Gaizki egileak eta gezurtariak sustengatzen. Prop 1906, 92. v. tbn. Michel LPB 376.<br />
�2. Engañado. � Gezurti gezurtari aien aurka. "Deceptos deceptores". Or Aitork 155.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
675
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gezurtatu (S; SP, Urt Gram 398, Lar, Añ, Gèze, Dv, H, VocB), guzurtatu (-au V; Lar (+ -adu), Añ), gizurtatu<br />
(Lar). Ref.: A (gezurtatu, guzurtau); Etxba Eib (guzurtau). �1. Desmentir; contradecir. "Desdecir", "desmentir"<br />
Lar. "Probar la mentira" VocB. "Berboak izenetarik atheraiak, [...] hala nola gezurtatzea, urreztatzea" ES 101. �<br />
Berzela du Kristauaren gezurtatzen deitzea [= Kristauaren deitzea gezurtatzen du]. EZ Man I 3. Nihork eztu hura<br />
[ene iuieamendua] gezurtatuko. SP Imit III 46, 4 (Ch ganbiatuko). <strong>Fe</strong>de hura ez dezagun gezurta gure akzionez.<br />
CatLav 422 (V 200). Gezurtatzen dituzula Erdaldunen ta Euskaldunen usteketa txarrak. Lar, carta a Mb 277.<br />
Nola arpegia agertu etsai bere aragi zaleen esanak gezurtatzeko? VMg 4. Guzurtauko ditu mundutarreen ames<br />
zoruak. JJMg May 92. Faraonek denbora artan erreinuan bazituen sorgin edo gaizkin batzuek, Jainkoaren<br />
mirari egiazkoak gezurtatu naiez. Lard 68. Bere eskeñi eta esan guziak gezurtatu zitzaiozkala. Ib. 533. Badituzte<br />
hain egiaren itxura handiak, non ezbaita nihor gai [irakuspen] hekien gezurtatzeko. Hb Egia 55. Mingañak egun<br />
bat opa, eta biotzak barrunbean gezurtatzera guzia biurtzen dan bitartean. Antia Ezale 1899, 2a. Guzurrezko<br />
zalakuntza lotsagarriak guzurtatzen ezpaebazan. GMant LEItz 64. Juduak zabalduko zuten gezurra gezurtatzeko<br />
bidean. Inza Azalp 76. Gezurra zirudik e? [...]; alere, kantak dion bezala gertatu. Ez duk au gezurtatuko dunik.<br />
Or Mi 9. Euroen uste guztiyak guzurtauta gelditu ziralarik. Kk Ab II 160. Agintzak ez ditut gezurtatu nai. Zait<br />
Sof 148. Gaiztoek eta xarrek ahatz-erazi, gezurtatu nahi daukuten Gazteen Lur irrikatu hartara. Mde HaurB 94.<br />
Berak zerbait entzun zun eta neri etorri zitzaidan galdezka. Nik ezin izan nion gezurtatu. Etxde JJ 253. Gertaera<br />
oiek eztute nere esana gezurtatzen. Vill Jaink 181. Begiak gezurtatzen zuten aoak ziotena. NEtx LBB 149. Ezin<br />
egizta ez gezurta daitekeen esaldi batek ez du ezer adierazten. MIH 89. En DFrec hay 12 ejs. de gezurtatu y uno<br />
de guzurtatu.<br />
v. tbn. Ir YKBiz 525n. TAg Uzt 14. Guzurtau: CrIc 53. Enb 47. Otx 88.<br />
� (Con aux. intrans.). � Egun-oro [eskolak] alkarren kontratzen eta gezurtatzen dirade. Lar SAgust 10.<br />
� Desmentir (a una persona). "Hitz batetik bertzera bere burua gezurtatzen du" Dv. � Gezurtiak zer du<br />
meritatu? Egia derranean gezurtatu. O Pr 191. Gezurtatzen banau, galdua betiko nere egiteko guzia ta nik<br />
esaten dudana. Mb IArg I 259. Ukhatzen zituen bere lagunaren erran guziak: gezurtatzen zuen bere solas<br />
guzietan. Lg I 327. Behinere zure buruba gezurtatu gabe bethi ibilli izan ziñen Jinkoak irakatsi zarozkitzun<br />
bidetan. Mih 15. Nai du gezurta dezadan nere burua? (221). LE-Ir. Ezin gezurtatuko gaitu. Ur Gen 38, 23.<br />
Gezurtatuba nai nuke atera, bañan uste det denbora gutxiko gizona dagola. Sor Bar 53. Gezurtatuko ditut erriko<br />
atso zar berritxu guziak. Urruz Urz 60. Ez othe du Jerusalemeko populuak haltoki Apostolua gezurtatuko. Lap<br />
309 (V 141). Paula, egizalea zan ta, egia esan oizuan miñez bada ere; baño gezurtatzera bezela etorri zitzaion<br />
Peru Odolki illuntze batean. Ag G 173. Ezton [egija]! da laster guzurtauko aut. Kk Ab I 69. Idazlea ezin<br />
gezurtatu dezateken gizajoak. Zink Crit 67. Jaungoikoa guzurtau nairik, lurraz zerua egin nairik ba-dabiltz.<br />
Eguzk GizAuz 191. Ark ez du erantzunen zorrik etzula, salatzaille maltzurrak auzitan gezurta ez dezan. "Ne<br />
convincatur et obtineatur ab accusatore". Or Aitork 240. Eta zinetan poztuko nintzateke Caracastik datorkigun<br />
euskal ikasbide honek gezurtatuko banindu. MEIG III 63.<br />
v. tbn. Echve OngiB 48. Hb Egia 140. Zait Sof 179.<br />
� (Con aux. intrans.). Resultar desmentido. � Zeñari erantzuten diodan, gezurtatzeko beldur bage, ezen [...]<br />
egiten dituztela ogei milla arkume. Izt C 174. Jaunaren errukimentuan zuen uste osoak sinisterazotzen ziola<br />
gañerakoen ondamenetik gordea izango zala; eta etzan gezurtatu. Lard 21.<br />
� "(Vc), chasquear" A (que cita el ej. de Mg PAb). � Guzurtaubak geratu ziriala, ogi biguna erakutsi ta<br />
emonaz birzaiz eginiko balz ta jangatxa. Mg PAb 125.<br />
� (Con aux. intrans.). Quedar decepcionado, quedar chasqueado. � Etziran, bada, gezurtatu bera esleitu<br />
zutenak! Izt C 416. Astoa abiaurik kortatik arrantzaz, / guzurtau zan bertantxe gorriturik lotsaz. (Interpr?). AB<br />
AmaE 244.<br />
�2. Engañar, mentir. "Mentir, prometer una cosa y hacer otra" VocB. � [Satanasek] gezurtatzen gaitu<br />
engañatziagati. (Aralar, 1833). ETZ 190. Ezen gezurrezko lekhukoak ene kontra jaiki dira, eta gaixtakeriak bere<br />
burua du gezurtatu. "Mentita est iniquitas sibi". Dv Ps 26, 12.<br />
� (Con aux. intrans.). Engañarse. � Nere gaiztakeria berez gezurta ez dedin. "Ne mentiatur iniquitas mea sibi".<br />
Or Aitork 14.<br />
- EZIN GEZURTATUZKO. "Irrécusable" T-L.<br />
gezurtatzaile (Lar, Dv). � "Desmentidor" Lar.<br />
gezurte, guzurte. � Engaño, mentira (?). � Eztakutsu onetan, / ene semea, / munduaren egina / ta guzurtea? /<br />
Asko agindu / ta barriz emotean / labur gelditu. Zav Fab RIEV 1907, 98.<br />
gezurtegi (Añ), guzurtegi (Lar, Añ), guzurtei (V-gip ap. Etxba Eib). �1. "Mentidero. Trinketeko kafia, ez zan<br />
guzurtei txikiña" Etxba Eib. �2. Cúmulo de mentiras. � Orrako berban berbango guzur tegijori, guztiok ta<br />
bakotxa diriala pekatubak. fB Ic II 175s. Utsetik gezurtegiraño joateko etzara txarrak zuek. Ag G 112.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
676
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gezurtero (V-gip, G-to-azp), gizurtero (V-gip), gezurter (S). Ref.: A (gezurter); Garate 1. a Cont RIEV 1930,<br />
155; Iz To (gezurre); Elexp Berg (gizurtero). � Mentiroso.<br />
gezurti (G, AN, L, BN, S, R; SP, Deen I 430, Urt I 478, Ht VocGr, Lar, Añ, Arch VocGr, Gèze, Dv, H, VocB),<br />
guzurti (V; Lcc, Mic 7v, Lar, Añ, Dv, H), gizurti (V, S; H). Ref.: A (gezurti, guzurti); A Morf 172; Lrq; Iz To<br />
(gezurre), Als; Etxba Eib (guzurtixa); Asp Leiz2 (pote); Elexp Berg (gizurti); Gte Erd 45. � Mentiroso.<br />
"Embustero", "mentiroso" Lar y Añ. � Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos. En DFrec hay 6 ejs. �<br />
Ezen gezurti da [deabrua] eta gezurraren aita. Lç Io 8, 44 (TB gezurtaria; en las demás versiones gezurti).<br />
Gezurti baten arma. Volt 241. Berze honlako gauzarik asko demonio gezurtiak inbentaturikakoak. Ber Trat 54v.<br />
Gaitzetsten gizon gezurti / eta barren falsoak. EZ Eliç 300. Egiati zirenak egiten dira gezurti. Ax 351 (V 233).<br />
Baleztari gaiztoa, gezurti. Saug 46. Gezurtiak zer du merezi? Egia erraitean ez sinhetsi. O Pr 191. Gezurtien<br />
ezpainetan. Hm 125. Iakile falsü ezizala, ez iagoiti gezürti. FPrS 14 (tbn., con ligeras variaciones, en Bp I 47,<br />
CatLan 14 y CatS 7). --Bekhatü handi deia zin gezürrrian egitia? --Bai, hori da Jinkoaren gezürti egin nahia. Bp<br />
I 90. Hala nola gauza eztirenen berriak ekhartzen tuena baita mandatari gezurtia. ES 382. Gizonak oro dütüzü<br />
gezürti. Mst III 45, 3 (tbn. SP y Ch). Profeta gezurti anitz. Mb IArg I 368. Salatzalle gezurtiak. Cb Eg III 336.<br />
Esta gizon, benzait prestua, gezurti dena (220). LE-Ir. Agura guzurti bijak. fB Ic II 162. Gezurti frogatua. Gy<br />
115. Engañatzen zebilzan gizon gezurti batzuek. Lard 509. Gezurti zar bat bezela. PE 88. Alfer-gezurti bat da.<br />
Jnn SBi 93. Ura ezagutzen eztudala esan baneza, gezurtia nintzake. Ir YKBiz 327. Iduri luke gezurtiak nehor<br />
baino sinetsgaitzago behar lukeela. Lf Murtuts 9. Sasi-sendalariak ez dira denak gezurti eta lapurrak. Mde Pr<br />
343. Saindu gezurti ta iruzurti aieri. Or Aitork 116. Zoazi zu gezurtien [...] ixilarazterat! Ardoy SFran 138.<br />
Azpijaneko guzurti agertu al izatia. Etxba Ibilt 487. Gezurtie, audoo (agudoago) arrapatzen duk maingue baño<br />
(AN-ulz). Inza NaEsZarr 986.<br />
v. tbn. Harb 387. Lg II 268. Egiat 262. Ub 88. Monho 42. VMg 37. Gco I 453. AA II 21. AstLas 52. It Fab 229.<br />
Izt C 189. Dv LEd 157. Hb Egia 8. Laph 177. Zab Gabon 66. Sor AuOst 102. Elsb Fram 170. Zby RIEV 1908,<br />
763. Arb Igand 106. AzpPr 28. CatJauf 17. JE Bur 194. Ayerb EEs 1913, 72. Urruz Zer 86. Alz Bern 79. Zink<br />
Crit 42. Inza Azalp 47. Ox 54. Barb Leg 68. Lek EunD 40. Tx B II 18. Ldi IL 164. Zait Sof 148. Etxde AlosT 26.<br />
Vill Jaink 120. NEtx LBB 247. Uzt Sas 335. Berron Kijote 160. Guzurti: Astar II 186. AB AmaE 236. Ag Kr<br />
115. Enb 62. Otx 19. Eguzk GizAuz 176. Erkiag Arran 152. Bilbao IpuiB 205.<br />
� (No ref. a personas). "Afeites [...] apaingarri gezurtiak" Lar. "Hur, heltzaur gezurtia, noisette, noix vide, qui<br />
trompe" H. � Fiñean mihiari emok guardia, ezten gezurti. EZ Man I 12 (tbn. en Ub 171). Hersturetarik sortzen<br />
den penitenzia maiz dela alfer, faun, falso, gezurti. Ax 207 (V 139). Anhitz solas bano, gezurti, arin. Hm 197.<br />
Hitz gezurtiez enganatuak. ES 382. Mundua gezurtia eta banoa dela. Ch III 20, 4. Etsaiaren bake hau bake<br />
gezurti galgarria da. Mb IArg I 301. Dan legez uts guzurtia konfesiñoa. Añ LoraS 30. Gezurtia da orien<br />
orazioa. Gco I 449. Ezpillu guzurtia! Zav Fab RIEV 1907, 95. Bere agintza gezurtiez. Dv LEd 116. Amaika<br />
iskanbilla ta esamesa gezurti banatu. Aran SIgn 92. Fama gezurti batzu. Prop 1876-1877, 25. Inbernuko illunpe<br />
guzurtia. AB AmaE 343. Jansenisten irakaste gezurtiak. Arb Igand 109. Ipuirik gezurtienak. Etxeg in Muj PAm<br />
23. Papertzar orren / guzurtijaren aurka. Enb 93. Ezpain gezurtiak. Zerb IxtS 58. Iakite gezurtiaren izenetik. Or<br />
Aitork 402. Sasi-egiztabide gezurtiz adierazi. Zait Plat 152. Ele gezurtiei kasu egin gabe. Bibl Ex 5, 9 (Ol<br />
gezurtsu).<br />
v. tbn. Cb Eg II 169. VMg 74. Vill Jaink 91. Ibiñ Virgil 79. NEtx LBB 246. Guzurti: Mg CO 173. Astar II 170.<br />
- GEZURTI ANPOLARI. "Guzurti anpolarixa, mentiroso, de mentiras grandes" Etxba Eib.<br />
- GEZURTI EGIN (Lcc guzurti e.). Desmentir (a una persona). Cf. supra el ej. de Belapeyre. � Baldin erran<br />
badezagu ezen eztugula bekhaturik egin, gezurti egiten dugu hura, eta haren hitza ezta gutan. "Nous le faisons<br />
menteur". Lç 1 Io 1, 10 (tbn. He, TB, Dv, Ker, IBk e IBe; Ol gezurtitzat Bera darakusgu). Barkhamendu eman<br />
diazakedazu izterbegiak gezurti egitea gatik eta ni zure iduritako kreatura zeuretzea gatik. Harb 256. Hura<br />
gezurti egin ustez kendu zuten gurutzetik aren gorputz illa. Mb IArg I 291. Maitasun-lege bi auengatik<br />
gogoeman zula siñesten ezba dugu, Iainkoa gezurti dagigu. Or Aitork 367s.<br />
gezurtiero. "Gezurtiéra, mentirosa; gezurtiéro, mentiroso" Iz R 400.<br />
gezurtika. � Acusando de mentiroso. � Segurki gezurtika ez dezakegu jazar. "Mendacii arguere nos non<br />
potest". Dv Gen 38, 23 (Ur ezin gezurtatuko gaitu). Hori hala ez bada, nork jazar dizaket gezurtika, eta ene<br />
hitzez nork niri iratxik Jainkoaren aitzinean? Dv Iob 24, 25 (Ol gezurtitzat salatu, Ker guzurtatu).<br />
gezurtitu, guzurtitu. � Convertir en mentiroso. � Gaiski esaliak [...] logrerututen ditu kaballeruak,<br />
guzurtituten ditu predikadoriak. fB Ic II 191.<br />
gezurtoki (Lar, Añ), guzurtoki (Añ). � Mentidero. � Guzurra Iesukristo ta guzurtokiak zuen Elizak. Ag AL 44.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
677
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Poztu gaizan, ba, guzurtokitik / urten daulako egijak. Enb 58.<br />
gezurtsu. � Falso, mentiroso. � Berrikeri gezurtsurik aditu ez dezaten. Ol Ex 5, 9 (Dv y Ur gezurrezko, Bibl<br />
gezurti).<br />
gezurtto. � Dim. de gezur. � Igortzen dautzut, herri maitia, / gezurtto batzu, hau da egia. Arch Fab 7. Eta<br />
gezurtto batzu ere erran. HU Aurp 64.<br />
gezurtu, guzurtu. �1. Engañarse. � Zetako ain argiro guzurtu ta engañetan zara? Añ LoraS 31s. �2.<br />
Convertir(se) en mentira. � Beetik ikusiriko ezgauzatxu onei goitik begiratu al bageutse, zeinbat egi elitzakiguz<br />
guzurtuko? A BeinB 67. Egiaren argia gezurtua. "Vuelta en mentira". Berron Kijote 157. � "Desmentir" A (que<br />
dice tomarlo de Dv, aunque en éste sólo aparece gezurtatu). � Alperrik ibilliko da esan dodana guzurtu gura<br />
daben gizona. Canala Jesucristo 76 (ap. DRA).<br />
gezurtxo (Lar), guzurtxu. � Dim. de gezur. "Mentirilla" Lar. � Gezurtxo batekin hori sinisterazo nai izandu<br />
digu. Lar DT CCIV. Guzurtxuren bat. Mg CO 35. Gaitz andi bageko gezurtxoak. Gco II 17. Esan daizula<br />
guzurtxu txiki bat. Astar II 63. Jolaseko gezurtxo bat. MAtx Gazt 50.<br />
gezurztatu (H), gezurstatu (BN-baig ap. A). � Desmentir, contradecir. v. gezurtatu. � Erho batek bezala [...]<br />
guztiak gezurztatzen dituen, desohoratzen dituen. 'Acusa de mentirosos'. Ax 280 (V 187). Karitate bat konstanta,<br />
zeina ez baita behin ere gezurstatzen. MarIl 161. <strong>Fe</strong>dea izaitea eta haren gezurstatzea gure obrez. Jaur 393. �<br />
"Assimulare, itxura egin, gezurztatu, disimulatu" Urt II 474.<br />
gi. v. 1 giri.<br />
1 gia (SP (giya) � A). �1. "Anca, cadera" A. � Sorbaldaz zabalak eta giaz meak. Etxde Egan 1961, 96. �2.<br />
(G-azp-goi-to, AN-araq; gixa V-gip), gi. Ref.: A; Iz ArOñ, To. "Dermis, capa inferior de la piel que<br />
inmediatamente cubre los músculos y la carne. Se usa con la significación de 'hueso' en algunas locuciones.<br />
Giako miña, dolor de huesos. Gia besterik eztauka orrek (G, AN)" A. "El nervio de la carne" Iz To. "Azazkalgixaan<br />
sartu xat, entre la uña y la carne" Iz ArOñ. Cf. 2 giri. � Olio tantoa zabalkorra dan bezelaxe, edari<br />
xirristadak gorputz barruko gi me biguñ guziak maistrekatu egiten ditu. Ayerb EEs 1916, 15. �3. "(G-to),<br />
membrana rojiza interior del parpado" A. �4. "(Gc), vástago" A. �5. "(G-to), ingle" A. �6. Ordurarte etzekien<br />
zer zan uztarria. / Etzion ere moztu adarraren gia. "La punta de las astas". Or Eus 359.<br />
2 gia. "Gia (S), giara (S), chaleur de la jument et de l'ânesse" Lh. v. 1 giri.<br />
gia. v. gida.<br />
giadore. "Guía o guiador" Lcc.<br />
giakate (V-m ap. A). � Cadena del arado. "Cierta especie de cadena" A. � Bertan esango deutsudaz euren<br />
izenak, ta dira: aria bere gija katiaz ta areskubaz. Mg PAb 148.<br />
giako. "(msLond), giaco (bot.)." A.<br />
giamentu. � Camino, guía. � Guk pakia nai degu / ez gerrarik emen, / zarrak eman ziguten / giyamentuan len.<br />
Xe 399.<br />
gianoi. v. giranoi.<br />
gianso (R-vid-uzt), yanso (R-uzt; Aq 46 (ianso; R)), janso (R-uzt), giaso (R-is), jantzu (R). Ref.: VocPir 329; A<br />
(gianso, janso, jantzu, zumail); Iz R 290, 307. �1. "Tocino" A. "Lur-ileko gramatto ulunetan jansoa ta lukainkak<br />
itxikitan tugu, zumail egon tean, en los cuartos oscuros del piso llano solemos tener tocino y chorizos, para que<br />
se conserven frescos" (R-uzt) Ib. (s.v. zumail). VocPir trae guianso con una interrogación sobre la -u-.<br />
�2. janso. "(R-uzt), cerdo muerto" A.<br />
- GIANSO-AZPI. "Janso-azpi, jamón" A.<br />
- GIANSO-ALME. "Janso-alme, pecho de cerdo" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
678
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GIANSO GORRI. "Giaso gorri, magro" Iz R 307.<br />
- GIANSO-LEPAKI. "Janso-lepaki, lomo del cerdo" A.<br />
- GIANSO ZURI. "Giáso xuri, graso" Iz R 307.<br />
giao. v. gehiago.<br />
gihar (A), giharra (V, G, AN, L; SP, H; giarra Lar, Añ H), ginhar (Dv), giñar (AN-gip-araq, L-sar), iñar (AN-<br />
5vill, B, BN; VocB), inhar (H), ginharra (det.; SP (in m.), H), giñarra (Urt Gram 10 (giñh-), A), giharre (Vgip,<br />
S, R; giar- Lcc, H), ginharre (BN-mix, S), giñarre (L), ginharri (BN-baig), gearre (Sal), gierre (Mic 7v,<br />
Añ (V)), ginherre (BN-baig), gidarra (V-gip), gier (G-nav (+ gierra)), gierri (AN-ulz), gigarra (V), giger (Vple),<br />
gizarra (V-gip), igerri (AN-ulz), iñer (B). Ref.: A (giarra, giarre, gigarra, giñar, giñarre, ginherre, gearre,<br />
iñar); Zam Voc (giarra); Iz Als (giyer), UrrAnz (giarría), Ulz (gierri), ArOñ (gidxárra), To (giyarrea); Etxba Eib<br />
(gizarria); Izeta BHizt (iñerra); Elexp Berg (giarra, giarre). (Las refs. de los lexicógrafos son muchas veces<br />
dudosas con respecto a la -a constitutiva). � Tr. Documentado en autores meridionales y septentrionales (no se<br />
encuentran ejs. suletinos). La forma más empleada al Sur es giar, mientras que al Norte dominan las formas con<br />
-n(h)- (no en Axular, que emplea giharra). En DFrec hay 8 ejs. de gi(h)ar y uno de giharre.<br />
I (Sust.). �1. Magro; músculo. (Sentidos prop. y fig.). "Magra cosa" Lcc. "Giharra, à chair vive" SP.<br />
"Ginharriko, qui est du maigre. Ginharriko alderdia, la côté du maigre" Dv. "Au fig. chair vive, endroit<br />
sensible" H. "Chair musculaire, maigre, sans mélange de gras" Ib. "Maigre de viande" Ib. "Magro; xingar iñar,<br />
tocino magro" VocB. "Carne viva, lo magro de la carne" A. "Argala baña gogorra, dana gizarria zan ba a<br />
gizona" Etxba Eib. "Hunek eztu urinik dena iñerra da. Iñarra gantzik gabea" Izeta BHizt. "Xinger-iñerra, parte<br />
magra del tocino" Ib. Cf. hirugihar. � Gizonak berreun ta amar hezur ditu eta bosteun giar. EgutTo (ap. DRA).<br />
Harzazu xingar freskoa, gizena eta ginarria. ECocin 10. Lehoin bat jauregitik athera zen behin, / --ginharrian<br />
erraki, gizenetik urin-- / moldez behar zuela bazkari bat egin. Ox 129. Xingar ginarri xafla ederrak. Zub 90.<br />
Bete ditzadan argiz begiok, / eten zain-giar lotuegiok. "Músculos". Ldi BB 110. Besoko, ixterreko eta<br />
zangarreko ginarri batzu gelditzen dira ezinduak. JE Med 104. Giñarri zail mehe batez egina da ["le<br />
diaphragme"]. Ib. 64. Ginarri-xafla mehe batzuek lotzen dute Adamen konkorrari. Ib. 54. Orrek ere erakutsi du<br />
abertzale biotza galtzairua baño zallagoa dan giarrez egiña dala. Ldi IL 167 (v. tbn. Markiegi ib. 10). Giarrak<br />
eta lokezurrak. "Músculos y articulaciones". Etxde Itxas 157. Ez zan argala, lodia gutxiago: giar utsa zan. Anab<br />
Poli 17. Nikanor-ek berak egunkariak saldu, eta arek jasotzen zituan koipe ta giarrak? Erkiag BatB 91. Giarrak<br />
geldi egonaz galdu egiten dira. Vill Jaink 140. Batzuk gizena izaten dute / eta zuk dezu giarra. Uzt Noiz 116.<br />
Landare onen egosia guztiz garratza duzu, ta edan ezkeroz, muxin, parista, keiñu ta giar-zimurduak ezpainertzean.<br />
Ibiñ Virgil 53n. � Bertze nehun ez zitzaikun hor bezala gorputza airostuko, odola berotuko, ginaraldartea<br />
indarretan jarriko. Herr 24-9-1964, 4. v. tbn. Or Eus 78 (giar). � Axolatuago zan ni garbitasunera<br />
eragiteaz, [...] ots, griña likitsa ta arriskutsua giñare [sic] bizian ebakitzeaz. Or Aitork 42. � "Jamón,<br />
urdaiazpikoa, gierrea, giarra" Añ. "Gearre (Sal), jamón" A.<br />
�2. (S), giharra (G-azp, L), ginarri. Ref.: A (giharra); Gketx Loiola (giarrak); Gte Erd 54. Fibra, nervio.<br />
(Sentidos prop. y fig.). "La fibra más delicada, la parte más sensible del cuerpo" A. "Giarrak eten, enervarse,<br />
perder el vigor. Giarra guziak etenda gelditu ziran" Gketx Loiola. � Au bera egiten due askok Jaunaren<br />
itzarekin giarreraño igarotzen bazate. AA III 423. Bertsuok eta antzar-jokuaren giarra Orixeren Euskaldunak<br />
poematik atera ditugu. Etxde JJ 205n. Bere bidez biziaren giarra ausnartzeko gauza egiten ba nau, betor ordu<br />
onean erotasuna. Txill Let 36. Izpirik ez zaiagu geiago gelditzen larrutik ginarreraino amodioak beretu ez<br />
daukunik. Herr 18-1-1962, 4. Orixe duzu Platonek erakutsiaren giarra ta muina. Zait Plat 109. Alkar ezagutze<br />
onek ez deutsa kalterik egingo euskeraren giarrari ta euskaldunen izakerari. SM Zirik 6. � Eskual-ginarri,<br />
hemen lodixago, han mehexago den hura orotan bardin zail eta gogor. HU Aurp 215.<br />
� Fuerza. "[Eleberriaren gaiak] badu giarrik (S)" Gte Erd 54. � Bizkitartean hedatzen dute [izarrek] argia<br />
lurreraino. Bertzetarik hartzen balituzte ginharrak, ez letzakete gu ganaino hel hain urrundik. Hb Egia 40.<br />
Karitatea zeruko ginharra da. Ib. 94. Benetako euskaldun osoaren berbeteak zelako giarra ta mamin gizena<br />
daukon jakiteko. Vill in Bilbao IpuiB 8. Edozeiñek daki nolako giarraz idatzi zuen gure Unamunok gizonaren<br />
bizi-nai orren gaiñean. Vill Jaink 110. Erdarazkoek izan zuten beti garra eta giharra. MEIG VI 78.<br />
�3. giharra (V, G), ginharri (Dv), giñarre (L, BN), iñar (AN-5vill, B, BN), ginharru (S; Foix ap. Lh). Ref.: A<br />
(giharra, giñarre, iñar); Lh (ginharrü). "Cœur du bois" Dv. "Leño propiamente dicho, parte central del árbol,<br />
cubierta de liber, albura y corteza" A. "Iñar, parte [...] dura del leño" Ib. "Ginharria, zuhamu-bihotz sendoa"<br />
Alth in Lander RIEV 1911, 599. � [Zuhamu zaharretan] hari dire luzeki pipia zainharrak / iharrarazten arras<br />
dirauten ginharrak. Hb Esk 235. Makila gorrail lerden hazta ttipiko bat, mizpira ginharriz. JE Bur 145. Makila<br />
bat mizpira ginharrizkoa. Ib. 127. Ekartzalliak ere bastante / tatxa badauka berekiñ, / ez dakit nola deskuidatu<br />
dan / giyarra duben orrekiñ. EusJok 94. v. tbn. Tx B III 129. Bere zura giar utsa da ta oso iraunkorra. Munita<br />
54 (v. tbn. 39). v. tbn. Etcheb MGaric 145 (ap. DRA). � "Giharri (S; Foix), cœur, moelle" Lh. � "Gearre (Sal),<br />
parte más fuerte del lino" A.<br />
II (Adj.). ginharri (L-ain ap. A; Dv), ginharre (A), gierre, giarri. (Aplicado tanto a cosas como a personas).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 679<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Fuerte, vigoroso, robusto. "Ginharri (adj.), se dit d'un homme vigoureux dont les chairs sont fermes et<br />
musculeuses. On dit aussi harri ginharra de la pierre dure qui est en masse et non en couches" Dv. "Ginharre,<br />
fornido, calificación que se da a un hombre vigoroso, de carnes firmes y musculosas" A. v. gihartsu. � Gizon<br />
ginharri xut ile xuri bat. JE Bur 130. Ezagut-errexak dira begitartetik, mintzotik, ibileratik; lerden, ginarri eta<br />
zail. JE Ber 86. Gaurko irakurleen agoak idazkera giarra eskatzen dau. TAg GaGo II. Kalerik ez ageri, / baratza<br />
dago tarteka; / beso giarrez yotzen / al duzu arrika. Ldi UO 37. Orok daramate etxeko antza; bai edertasunez,<br />
bai euskera giarrez. Aitzol in Ldi UO 8. v. tbn. TAg Uzt 47. Or dezu, irakurle, gizon mozkote, baño gierria.<br />
NEtx Antz 136. Auxe da leku giarra, / ixiltsu eta goitarra, / otoitzerako azkarra. Gand Elorri 54. Eta irazan<br />
indarra somatzen baduzu, / beste izaki baten beharra, / maitasun lehertze giharra. Lasa Poem 90. Bere<br />
idazlanak beti izan dira gihar, zorrotz eta trinkoak. MIH 333. � Olerki oiek, nere iritzirako, giar-giarrak dituzu,<br />
ta biotz-indar bikain batek eragiñak. Or BM 10.<br />
� Ez gare jende giñhar, ez deusentzat saltatzen diren hoitarik; bainan, zauriaren gainean eskua pausatzen<br />
daukutelarik, guk ere atx! egiten dugu. Herr 5-10-1961, 2.<br />
� "Intxaur giarrea, nogal rojizo" A Apend.<br />
� (Uso predicativo o adv.). � Xirriparen bazterrean / eder zagon zuhaitza: / erroak barna lurrean, / adaskaz<br />
aberatsa, / burua zaraman gora / giar eta ostotsu. Eskualdun Kantaria 116 (ap. DRA). Lerden, indartsu, besoak<br />
zaiñar, / gorputza, berriz, giarri. "Magro". Or Eus 388. Gauzak sakonago ta giarrago aztertu ezkero, ordea,<br />
besterik uste zuen Sokratek. Zait Plat 123. Beuren barren-miñak oiukatzen ditute, xamur ta giar. Onaind in Gazt<br />
MusIx 150 (v. tbn. 155).<br />
- GIHAR-KIZKIN. Célula nerviosa. � Giar-kizkiñ batzuk luzez 3'tik 10 zm.-rañokoak dira; baña begi-utsez<br />
ikusi eziñak dituzu, xe ta meiak baitira. Zait RIEV 1933, 62.<br />
- GIHARREAN UKITU (AN-gip-vill ap. Gte Erd; Lar, Añ; giharran u. SP), G. JO (Lar, Añ, H). "Giharran<br />
ukitua, zaurtua, touché au vif" SP. "(Dar, herir en lo) vivo, giarrean ukitu, jo" Lar y Añ. "Giarrean yo dezu" H.<br />
"Giñarrin ukitu zun itz arekin (AN-gip-vill)" Gte Erd 122. � Sobera zaudela errea, zaurtua eta giharran ukitua.<br />
Ax 323 (V 214). Beste batzuek gustoz entzuten ditue dotrinarik zorrotzenak ere giarrean ukituak izan ditezen<br />
artean. AA III 422. Noiztandik ona izaten asten da gizona? Ezbearrak gigarrean ukintzen dionetik. Ayerb EEs<br />
1912, 178. � Zure giar-giarrean ukuitu zaituela. AA III 244. � (giharra ukitu). � Jaunaren itzak giarra ukitzen<br />
dienean sumintzen dira. AA III 423.<br />
giara. v. 2 gia.<br />
giarbolatxo. "Viscum in quercum agnascitur, giarbolatxoa haritzari sortzen zaio" Urt I 447.<br />
gihardun. "Musculeux, ginhardun" T-L. v. gihartsu.<br />
giaren. "(AN-araq), arador" A Apend.<br />
giari. � (El) que cultiva. Cf. giatu. � Eurak dira erella, / lino gijarijak, / eunla eta jostun / ta gorularijak. Mg<br />
PAb 147.<br />
giari. v. gidari.<br />
giharki, ginarki (H -nh-), giharreki (Sc ap. A), inarki (B ap. A; SP -nh- � H). � "Inharkitik nahi dut, ez<br />
gizenetik, je veut du maigre et non du gras" SP. "Ce qui est tiré du maigre d'une viande. Emadazu niri inharkitik,<br />
etzaut lakhet gizenkia" H. "Trozo de carne magra" A.<br />
giharño, ginarriño. � Dim. de gihar. � Goraxago ginion plaka lotua dela tutuari ginarriño batzuez. JE Med<br />
55.<br />
giharra, -rre, -rri. v. gihar.<br />
giarraba. v. ginarreba.<br />
giarraukida. v. ginarreukide.<br />
giarraukida. v. ginarreukide.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
680
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
giarre. "(V-ger-och, G-goi), rencor, amargo recuerdo" A.<br />
gihartsu, ginhartsu (T-L), giharretsu, ginharritsu (T-L). �1. Fuerte, musculoso. "Râblé", "musculeux" T-L. �<br />
Bost gizon giartsu zama aundi banakin bizkar gaiñean mendian gora dijoaz. Etxde JJ 44. Urde mehats<br />
ginharritsua dute nahi. Egunaria 13-1-1961 (ap. DRA). � (Usos figs.). � Bizkaiera giartsu-egokia oi darabil.<br />
Ldi IL 88. v. tbn. Etxde JJ 96. Prediku ederra, bihotz hunkigarria, eskuara ginarritsu eta loretsu batean aise eta<br />
ozenki emana. Herr 10-9-1959, 4. Lagunarterako antolaketa zuen bere irakas-gairik beinena ta giartsuena. Zait<br />
Plat 119. Ez nabil literatura utsa egiten, gai gotor eta giartsu bat azaltzen baizik. Vill Jaink 11. Bost neurtitzeko<br />
aapaldi onek, "lira"-k alegia, giartsu oi du esakuntza. Gazt MusIx 65s. Gizonak du predikatzen mortuetan /<br />
ganbelu narruzko hitz giartsua. Azurm HitzB 42.<br />
�2. (Ref. a la madera). Cf. gihar I (3). � Zura gizen gutxikoa du, giarretsua. Arotzak oso pozik erabiltzen omen<br />
dute. Munita 91. Lurrera / makurturik / laborarien sustrai / giartsu zorrotza. Azurm HitzB 66.<br />
�3. (G-to ap. Iz To), giarratsu. De mucha carne magra. � Erosi eban asto gaztia, / ogei bat urte ondo betia, /<br />
giarratsua, / lukainkarako aukerakua. BEnb NereA 48.<br />
gihartu. �1. Condensar. � Laburtu ta giartu-bearrak, orraatik, illuntasunera darama maiz. TAg Y 1933, 24.<br />
�2. giarratu. (Part. en función de adj.). Fibroso. � Bere eskuak badagoz bere giarratuak, / zintzo derautse<br />
beranduraño goruetan. AB Olerk 432. �3. giarretu, giñartu (Asp Gehi). "Hacerse, crecer del todo, desarrollarse<br />
el árbol del todo" Asp Gehi. � Bere zura lenengo urteetan gizena ta beraa; giarretuta oso ona ta iraunkorra.<br />
Munita 79. Bere zura onenetakoa, giarretua bada. Giartzeko urteak bear ditu; giarretu gabea, papera egiteko<br />
ona. Ib. 84.<br />
gihartza, ginartza. � Conjunto de fibras, músculos. � Soin xumeko haur batzu dira, xuhurki haziak itxuraz,<br />
bainan xailak beren ginartza mehean. JE Ber 29.<br />
giaso. v. gianso.<br />
giatu (giau Vc ap. A; Dv (V)). � Preparar, aderezar; cultivar, arar, preparar la tierra. "Gijau, preparar, amoldar<br />
alguna cosa como la tierra para sembrar, el lino para hilar" Mg PAbVoc. "Gijauba, labouré. Onduen gijauriko<br />
lurra, la terre la mieux labourée" Dv. � Olaok bere giadu bite ondo. 'También esas herrerías se aderecen bien'.<br />
fJZ 99. Ereiten dogu lina-azija lur ondo gijau ta azaro onekuan. Mg PAb 138. Kukusturik dagozan lino gijaubak<br />
daruez barriro txarrantxara. Ib. 139. Errazago esaten da zelan gijau biar diran soluak, gijeetan diran baño.<br />
JJMg BasEsc 18. Onduen gijauriko lurra da ziatuen daguana. Ur Dial 61 (It, Dv e Ip landu). Neure Maria dabil<br />
goizerik / intxaur-saltsea gietan. Azc PB 91. Soluan ostera, oñik ipiñi bez, bertan-bera itxi, ez giyau, ez<br />
mokillausi, ez sastu, ez yorrau, ez ezebez. Kk Ab II 144. Euskalerrian beti / ibarrak giatzen / mendi orlegietan /<br />
ardiak larratzen. Atutxa Mugarra (ap. DRA).<br />
giatu. v. gidatu.<br />
giaur. "(R-uzt), acordarse" A. Es evidente que, a pesar de la trad. de Azkue, difícilmente puede tratarse de un<br />
participio; quizá esté relacionado con guartu 'ohartu'.<br />
gihaur. v. guhaur.<br />
1 gibel (AN, L, BN, S; SP, Ht VocGr, Añ, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H), bigel (AN-5vill), kibel (Lar Sup,<br />
H). Ref.: A; Bon-Ond 153; Lrq; Iz Ulz; EAEL 10; Gte Erd 128. �1. Parte trasera; espalda. "Le derrière" SP.<br />
"Envés" Añ. "Parte posterior" A. "Gibel, opuesto a begi. Eguzkibel y eguzkibegi" Garate 5. a Cont RIEV 1935,<br />
350. "Gibel, lomo y parte zaguera. En Vergara traducía erróneamente un músico mendigibelean como 'entrañas<br />
de monte', donde era difícil viviera nadie" Garate 6. a Cont BAP 1949, 358. � Tr. De uso general en todas las<br />
épocas en los dialectos orientales. Es tbn. muy abundante en la documentación medieval. En textos<br />
guipuzcoanos y vizcaínos anteriores al s. XX se documenta en RS (kibel) y en Mendiburu y, en el s. XX, en<br />
autores de léxico cuidado. En DFrec hay 34 ejs., 22 de ellos septentrionales. � In montem campario nomine<br />
Bagibel (953). Arzam 255. Illam uineam que est in Mendiguibel (1080). Ib. 255. In erret ihera guiuelea (1150).<br />
Ib. 255. Guviel [sic] alde ychussia. Ib. 255. Issassguiuel (Irache, 1198) Lac VM 38. � Unzi gibela hausten zen<br />
bagén botherez. Lç Act 27, 41. Kibel ekatxari, bular aldionari. RS 239 (cf. infra GIBEL EGIN). Hura dute<br />
bidean lekhaio bezala, / gauaz diote zaintzen zizailu gibela. Hb Esk 218. Etxe-gibelez etxe-gibel, landaz landa,<br />
gathu zehatu bat bezala sartu ninduan etxera. Elzb PAd 24. Ganbarako athe gibelari beha. Arb Igand 43. Gune<br />
bat uspel dago eta hil; gibela arras tzarra du [plazak]. JE Bur 27. Sanson zenak bezala, ez othe zuen lepho-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
681
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gibela, xara beltz bat iduri, alimaleko ile batzuz estalia? Barb Sup 145. Motho adardun histu batek gordetzen<br />
dio buru-gibela. JE Ber 30. Bere xixparen gibelaz kaskoa arrailtzen dio Mazondori. Zerb Azk 102. Txalupa<br />
baten gibel borobila. Lasa Poem 63.<br />
� Trasero. � Gero urratsa nuen ikasten / gibela firurikatuz, / gerria mehe tinkatuz. Etcham 98.<br />
� Detrás (de). "Detrás, a espaldas. Comunmente no se usa en Eibar, que se vale de su sin. oste, ostia. Oiz<br />
mendixan gibel Zenarruza" Etxba Eib. v. GIBELEAN. � Erasotzen ba-zioten, errez ezkuta zitekean zugaitzenbor<br />
lodienaren gibel. NEtx Antz 145.<br />
� (Como primer miembro de comp.). "Gibel bero batsu, quelques chauffer cul" SP. � Frantzian aspaldiko<br />
urthetan egin tiela lege... erlijionari aitziko gibelgogoz eta jatzarkuntez... ezin ukhatia da. ArmUs 1893, 2 (ap.<br />
DRA, que traduce "aversión, animadversión"). Gibel-gogorik, ez eta gibel-xederik gabeko leialtasun bat halakoa,<br />
non deus ez baitzuen gordetzekorik. HU Aurp 107. Denbora aitzina beitoa, jenter eta gaizer gibel-sorik egin<br />
gabe (S). Eskual 20-6-1913 (ap. DRA). Ez zuela gibel-asmorik. Mde HaurB 75. Hori deitzen dute gibel-soa. [...]<br />
Lehen pasatu den gertakaria orai agitzen balitz bezala emaiten dute ikusliarren bixtarat. Lf in Casve SGrazi 17.<br />
v. tbn. Zait Plat 83. Ibiñ Virgil 102. � (Con susts. concretos). � Otoaren gibel-alkietan. JE Ber 96. Arontzakoan<br />
lagun, ez aundi, / gibel-egoaize epela. Or Eus 390.<br />
� Ezi bihotza, zu beti hala / ikusiz gibel zauztadala, / hotzarriturik orai hil-hila, / hoboro nitan eztabila. 'Vous<br />
me tournez ainsi toujours le dos'. O Po 15.<br />
� (Delante de vb., significando 'volver a'). � Begir'ezan nik gibel galthatü artio. Mde Pr 123. Neskenegunean,<br />
arren, gibel eman izadazu. Ib. 60. Gibel ützül adi eta etxera goatzen. Ib. 124.<br />
�2. Zaguero. v. 2 gibeleko, gibelari. � Botak bai erreferak, / marrak bai gibelak, / han dituzte agertzen / nork<br />
bere ahalak. Zby RIEV 1908, 92.<br />
�3. (Lh). Tímido, retraído; retrasado. "Timide, gibel" Lh Eusk 1919-20, 82. (Es muy probable que se trate más<br />
bien de alat. gibela; cf. ATZERA (c) y GIBEL(A) EGON). � Eskalduna ez balitz den bezen gibela, / hetan den<br />
gatza luke bilduren bertzela. Hb Esk 123. Nehor guti ere lur-lanetan gu bezen gibela denik. Dv Lab X (ed. 1892;<br />
ap. DRA). Bainan gelditu banintz uzkur ta gibela, / segur naiz pindar hura ilaunduko zela. Xa Odol 119. �<br />
"Gibel-aire bat badu, litm. tiene así un aire de retraído" A EY III 342. � "Qui est en retard" VocBN. � "(S),<br />
huraño, arisco" A.<br />
- AITZIN-GIBEL. v. aitzin-gibel.<br />
- ESKU-GIBEL. v. esku.<br />
- GIBELA(T) (AN-ulz ap. Iz Ulz; gibelat B ap. Izeta BHizt; Volt 8, Lar, Añ, H; bigela AN-5vill ap. Gte Erd).<br />
(Hacia) atrás. "À reculons" Volt 8. "Retroceder, gibelat etorri" Lar, Añ. "Gibela duayé, va atrás" Iz Ulz. "Ez<br />
aintzina ta ez bigela, ortxe dago (AN-5vill)" Gte Erd 122. v. GIBELERA. � Abiatu berri hartan, maiz behatzen<br />
du gibelat, utzi duen bizitze presturat. Ax 107 (V 71). Ene semea, eztuzu gibela goan behar. Ch III, 32, 2 (Mst<br />
gibeltü). Ahalkatua eta gorritua, bethi gibela erretiratzen baita. He Gudu 159. Eitzazü gibelialat lürreko<br />
zühürtzia. Mst III 32, 2. Itzuli zela gibelat edo atzera. Mb IArg I 269 (gibelialat ützüli en Xarlem 255). Utzi<br />
ginuenian / Tolosa gibela, / segur da bihotzian / pena ginuela. Bordel 46. Egundaiño nihork eztu, sobraz gibelat<br />
utzi. Gy 113 (cf. infra GIBEL UTZI). Itzulirik gibelat buruz. Jnn SBi 145. Gibelat so egin gabe. Iratz 125.<br />
Joaitian bezin asto / jin nintzen gibela. Mattin 17. Zurea beti aintzina, / gibela enea, / ageri du etzirela / herriko<br />
semea. Xa EzinB 109. � Cf. supra (3). � Ikhus-azue garela / hastean bezain gibela. Gy 189. Liburu Saindueri<br />
buruz arras gibela gare. Othoizlari 1957, 113. � "Gibelat egitea, aller (faire) en arrière, reculer" H. � "Adv.<br />
loin. Ikhusirik egun hura gibela zela, ayant vu que ce jour était loin" H.<br />
- GIBELAGO. Más atrás. � Gibelago gelditzen bada. EZ Eliç XXVII. Aitortzen dugu Lavigerie kardinalea<br />
mintzatu zenean gauzak orai diren baino gibelago zirela. HU Aurp 54. Berriz abiatzen gira zalu, hura bethi ta<br />
gibelago gu ganik. JE Ber 90. � (Con suf. -xe). � Aphezaren ezkerreko aldean, hura baino gibelaxeago. CatLav<br />
462 (V 215). Oinez zioan bi aitzindarien erdian, hamar bat soldadu gibelaxagotik. Hb Egia 25. Nik, gibelaxago<br />
gelditua nindagon lekhutik, ikhusten ditut orduan sasitik atheratzen. Elzb PAd 52. Gibelxago utzi dugu karrikan<br />
ertor-etxea, bertze aldetik. JE Ber 99. Alde guzietarat behatu zuen eta gibelxago, sasian adarrez lothua, ahari<br />
bat ikusi. Zerb IxtS 20.<br />
- GIBEL-AITZIN (H). Detrás y delante. "Le derrière et le devant, tous les côtés, toutes les faces, sens devantderrière"<br />
H. v. aitzin-gibel. � Irestearekin, sudur-barnetarat gibel-aitzin lanhotzen da pindarka. JE Ber 28.<br />
Berrogoita-hamar metra luze, lau estaia, gibel-aintzinean egiazko bi dorre edo gaztelu ttipi. Ardoy SFran 152.<br />
- GIBEL-HAIZE. "(L-sar), pedo, cuezco" A. � Exeritzerakoan, [...] gibel-aize zaratatsua urten yakon<br />
atsotxuari. Abeletxe GaziG 20.<br />
- GIBELAKOAN. De regreso, de vuelta. � Gibelakoan zuen erre Iruñea / eta asaldan eman menditar semea.<br />
Hb Esk 57.<br />
- GIBEL-ALDE. v. gibelalde.<br />
- GIBEL-ARRAUN. "Godille, gibelarrau, kudea" T-L.<br />
- GIBEL-ATE (H). a) "Porte de derrière, porte échappatoire, excuse, dissimulation. Uzkitzu gibel-athe hoiek" H.<br />
� Gibel-atherik gabeko gizona. Herr (ap. DRA). b) "Syn. de gibeleko athea, et moins usité dans le sens propre<br />
de celui-ci" H.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
682
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GIBEL-HATS. "(S-bas), zullón, pedo sin ruido" A.<br />
- GIBEL-ATZIRIKO. "(Sal), posterior" A.<br />
- GIBELAZ, GIBELEZ. (Con dat.). De espaldas a. � Jainkoari gibelaz jarririk, deabruari eman hatzaiola. Dh<br />
186. Gibelez Mariari dagola. Barb Sup 158. Arrosako eliza, bixkar baten gainetik zelaiari gibelaz dagona. JE<br />
Ber 11. Bere etxeñoari gibelaz. Ib. 51. Aldakaitz dirau muño-gañean itxasoari gibelez. TAg Uzt 10s. � "Gibelaz<br />
ere, sans le voir et sans preuve (je le devine sans le voir et sans preuve)" Lrq. � "Gibelaz (BN-mix), en contra.<br />
Gomak aitzinan dagokikana, gibelaz jar eztakikan" A.<br />
- GIBELAZ ITZULI (Dv), GIBELEZ I. Dar la espalda, abandonar. � Orduan gibelaz itzul zekién Iainkoa, eta<br />
abandona zitzan zeruko gendarmeriaren zerbitzatzera. Lç Act 7, 42 (He itzuli, TB itzuri, Dv aldaratu). Gibelaz<br />
itzultzen zaika Iainkoari eta begitarteaz kreaturari. Ax 575 (V 369). Eni hitzeman eta gibelaz itzuli. ChantP 150.<br />
Beren herriari eta mintzaiari gibelez edo sahetsez itzuliak. HU Aurp 214. Diruari baizik ez dute eskerrik; eta<br />
hura eskuratuz geroz, itzul gibelaz, bertze aldi arte. HU Zez 35. Ihardets ditake Platonek ez duela nahi izan<br />
zahar hoieri gibelaz itzuli den gutienik. Lf in Zait Plat XX.<br />
- GIBEL-BEGIRATU. � Dana dala, gogoa betikoa da gibel-begiratuz (retrospective). Zait Plat 70.<br />
- GIBEL-BELDUR (L, BNc ap. A; Dv, H). a) Miedo, recelo. "Desconfianza" A. � Ezagutuz ezkinabiltzala gure<br />
onaren ondotik, behatuko zitzaizkigula lañokiago eta gibel-beldur handi-handirik gabe. Prop 1894, 20. Ezarri<br />
dugu hemen eta egun berriz ezartzen lañoki den gutieneko gibel-beldurrik, ez itzulikarik gabe. HU Zez 20.<br />
Gaiztakeriak berekin baitu gibel-bildurra, Salomonek diona. Or QA 71. b) (H, A). "Desconfiado" A.<br />
- GIBEL-BELDURTASUN. "Esprit de méfiance" Dv.<br />
- GIBEL-BELDURTI (SP, Dv, H, A). Desconfiado. "Gibel-beldurtia da maliziatia" SP. � Gaixtoa bethi da<br />
gibel beldurti, eta gogan behartsu. Ax 432 (V 281; v. tbn. 448 (V 292)). Behartu zen mandarinen eta xinatar<br />
gibel-beldurtien amarruarekin gudukatu. Prop 1897, 274.<br />
- GIBEL-BELDURTIKERIA. Desconfianza, recelo. � Gure bidariak gibelerat itzultzen ikhusiz, bere gibelbeldurtikeriak<br />
berriz hartzen hasi zituen. Prop 1899, 170.<br />
- GIBEL-BELDURTITU. "Devenir méfiant, ombrageux" Dv.<br />
- GIBEL-BELDURTU (Dv � A). "Concevoir des craintes sur les suites d'une affaire" Dv.<br />
- GIBELEAN (AN-egüés, B; Volt 10, Lar, Añ, Gèze (-ian)), KIBELEAN (Lar). Ref.: Izeta BHizt; Bon-Ond 166.<br />
Detrás (de). "Atrás" Lar y Añ. � Tronoaren inguruan laur animal begiz betheak aitzinean eta gibelean. Lç<br />
Apoc 4, 6. Aitzinean badu nondik lot, baiña ez gibelean. Ax 153 (V 101). Bi zorro nausi handiak ezari dikuzu; /<br />
Bata gibelian / Bestia aitzinian. Arch Fab 185. Beharri gibelean. Hb Esk 182. Sasi-gibelean. Elzb PAd 45.<br />
Burregoa ari zaiolarik bizkar gibelean bi eskuen estekatzen. HU Aurp 47. Büstana gibelin dü zakhürrek bezala.<br />
Xikito 9. Phareta beltz hen gibelian hirotzen zirela. Mde Pr 49. Haurrak etxe gibelean. JEtchep 19. Aurrean<br />
Baztan daukazu, gibelean Erro alde. Xa Odol 261. Arizale guziak oihalaren gibelean egonen dira eta zoin bere<br />
aldian agertuko. Lf in Casve SGrazi 12. Partizipioa edo partizipio itxurako ajutu hori, laguntzailearen aurretik<br />
doa, gibelean egon beharrean. MEIG VI 155.<br />
v. tbn. (Sólo para autores guipuzcoanos y vizcaínos): Or Mi 62. Laux AB 92. TAg Uzt 229. Zait Sof 186. NEtx<br />
Antz 152. Vill Jaink 165.<br />
� Bere martiritzaren gibelean, bere hasarrearen gibelean, arima oso beltz bat ezkutatzen da. Arti Tobera 282.<br />
- GIBEL EGIN (SP). a) Dar la espalda. v. GIBEL EMAN. � Kibel egiok ekatxari. RS 466. Gibel egiok<br />
ekaitzari. O Pr 192. Gibel-egin atiari, bai, eta aurrekera barik, atze-atzeka sartu. Otx 56. b) (Dv, A).<br />
"Retroceder" A. � Ez aintzin ez gibel egiteko eran. Or Aitork 111.<br />
- GIBEL(A) EGON (Dv). Estar remiso, retrasado; estar alejado. "Tarder" Dv. � Hauk guztiak zuk ezarri tutzu,<br />
Aita, hunela, / laudorio eman gabe nor dagoke gibela? EZ Man I 15. Haserre zarenean, zaren beldur, zaude<br />
gibela, eztagizula orduan gogoak diotsun gauzarik. Ax 299 (V 199). Zer laiteke nitaz, oraino uzkur banindago,<br />
oraino gibela banindago? Brtc 249. Arrainik larrienak gibel egon ziren hastean; bainan hek ere bere asmu<br />
sainduez bildu zituen Franzizkok. Laph 212. Eskual-herrian, aldiz, lagungo hoitaz bezenbatean gibel gaude<br />
oraino. Eta, itxura guzien arabera, gibel egoitekotan. JE Bur 200.<br />
- GIBELEKO (AN, L, BN, S ap. A; Lar, Añ, Dv). (Adnom.). Posterior, de atrás. "Trasero" Lar. "Gibeleko aldea,<br />
la partie, la côté de derrière" H. Cf. 2 gibeleko. � Eta hura unziaren gibeleko aldean zetzan lo. Lç Mc 4, 38.<br />
Harturen duzue hirur untza turmentina eta hura haur baten eskuaz idiari gibeleko aldetik sar diozozue. Mong<br />
590. Gure hutsak gibelekoan [zorroan] ditugu ezarten, / Besteren hutsak aldiz aitzinekoan ekharten. Arch Fab<br />
185. Xutik hadi gibeleko bi zangoen gaiñean. Gy 42. Baratze gibeleko elhorri zuria. Elzb Po 184. Aldarearen<br />
gibeleko erretaula handiaren zati margoztatuak. JE Ber 23. v. tbn. TAg Uzt 191. Altzineko aldeala leku pixka<br />
bat sukaldetako eta gibleko aldiala etzontzia lo egiteko. ZMoso 34. Antziñekuak nolako, gibelekuak alako (AN-<br />
5vill). Inza NaEsZarr 1618. � Bistan da latinetik mailebatuekin silabaren bokal-aitzinekoetan behar zituztela<br />
izan istilurik garratzenak euskaldunek, ez bokal-gibelekoetan. MEIG VII 179. � "Maliziarik gabe [...], gileko<br />
bortarik gabe (BN-ciz), orrek ez du gibeleko aterik, xaloa da (BN-arb)" Gte Erd 217.<br />
- GIBELEKOZ AITZIN(A). De espaldas. "Gibelekoz aintzina jarrie (B), [...] gibelekoz aintzin jarria da (BNarb)"<br />
Gte Erd 275.<br />
- GIBEL(A) EMAN (SP, H). Dar la espalda. "Munduari gibela emaitea, tourner le dos au monde" SP. v. GIBEL<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
683
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
EGIN. � Zuk gibela demazuna nola baita galduia. E 75. Bere guthiziéi gibela emaiten drauelarik. Lç Ins B 2v.<br />
Bere egitekoei gibela emanik, loa galdurik. Ax 357 (V 237). Egundaino nihork aditu othe du [...] gibela eman<br />
dioela Kristoren bikarioari? ES 122. Gauzak ar ditzagun diran bezela, ez dezaiegun egiñei gibel-eman. Ldi IL<br />
57. v. tbn. Etxde JJ 11. Oni gibela emanik, Darwinen epaiarekin gelditu zan. Vill Jaink 17. Nekez hartuko dugu<br />
elkar, elkarri gibela emanik gabiltzaino. MIH 373. � Nihaurenak gibel-emanik. 'En négligeant les miens<br />
propres'. O Po 50.<br />
- GIBELENGO. "Ultimo" Añ.<br />
- GIBELERA(T) (-era AN-egüés, B; -erat Dv), GIBELARA (SP). Ref.: Bon-Ond 166; Izeta BHizt. a) (Hacia)<br />
atrás; (dejar) de lado. "Gan zaite gibelera" Izeta BHizt. � Baina utziten dituzue gibelera Iainkoaren iujemendua<br />
eta karitatea. "Derrière". Lç Lc 11, 42 (Dv e IBk bazterrera(t)). Aitzinerat, gibelerat, saihetserat edo norat nahi<br />
den beha dagoela. Ax 468 (V 304). Beha eztagoena aitzinara, lerra daite gibelara. O Pr 77. Azkain gibelera utzi<br />
ginuenean. Elzb PAd 35. Maiz gibelera behatzen du, bihotzak min egiten dio. Arb Igand 28. Urhats ttipi bat egin<br />
zuen gibelerat. JEtchep 116. Gutiak ziren gibelerat itzuli eta gehienak preso zauden. Ardoy SFran 249. Ez diot<br />
inori gibelera begira geldi dadin eskatzen. MEIG VIII 54.<br />
v. tbn. (Para autores guipuzcoanos y vizcaínos): TAg Uzt 68. Or Aitork 152. Anab Poli 110.<br />
� Bereziki Eskual-herrian oro gibelerat gauden tonto batzu girela derasatelakotz. HU Zez 119.<br />
b) De nuevo ('volver a'). v. atzera, harzara. � Jainkoari eman diotzat; ez ditzazket gibelerat har; ez dut<br />
gibelerat hartzeko ez dretxorik, ez gogorik. Laph 197. Orizue gibelerat zuen arnoa! "Je vous rends votre vin!".<br />
Barb Leg 143. Ezin eskuratu zuen gibelerat. Ib. 140. Ez, ez zira gibelerat ethorriko! Larz Iru 106. Ihesi joan zen<br />
jende gaixoa, eta gibelerat jin zelarik, bazterrak nola fundituak kausitu! Ardoy SFran 172. Eta behin emanik,<br />
egundaino gehiago gibelerat ez hartu. Ib. 283.<br />
c) "Gibelara, non exposé au soleil" Lh. v. gibelai.<br />
- GIBELERA(T) EGIN (BN-arb ap Gte Erd; Dv). Volver hacia atrás, retroceder. "Reculer, rétrograder" Dv.<br />
"Auzia hasi orduko gibelerat egin zuen (BN-arb)" Gte Erd 274. � Humiliatzen da batere lotsatu gabe eta<br />
gibelerat egin gabe, pertseberatzen du. Jaur 112. Izerdia beheiti jauts laiteke eta arbolak gibelerat egin lezake<br />
aintzinatu behar bidean. Dv Lab 356s. Urrats bat behar baino aintzinago edo gibelerat egiten duena, galdua da!<br />
HU Zez 22. Heien zakur artzanorrek gibelerat egin zuten, erausi eta erausi. Barb Leg 124. v. tbn. JEtchep 48.<br />
- GIBELERA(T) ERAGIN. Hacer retroceder. � Hamar ezpadak ezteroie ürrhats bat gibelerat eraginen. Egiat<br />
255.<br />
- GIBELERAKO. (Adnom. de gibelera). "Gibelerako bidea, le chemin de retour" Dv.<br />
- GIBELERAKOAN (Dv). A la vuelta. "En se retirant" Dv. � Gibeleratekoan, thira biraka ibiltzen dute<br />
soldadoek. Laph 66. Bidea labur iduritu zitzaioten gibelerakoan. Barb Sup 166. Pullita ahal baitzen<br />
gibelerakoan! Barb Leg 145n.<br />
- GIBELETI(K) (AN-5vill-egüés, BN-arb; SP, Urt I 8, Lar, Añ, H, VocB; bigeletik AN-5vill; gibeleti S). Ref.:<br />
Bon-Ond 166; Lrq (gibeleti); Gte Erd 128, 288. Por detrás. "Atrás de" Lar. "À la suite, par derrière" H.<br />
"Gibeletik jorratzen ari da (BN-arb)" Gte Erd 128. "Gibeletik aztalak jaten ari dira (AN-5vill), bigeletik aztalak<br />
jan nahi zition gaizki erranez (AN-5vill)" Ib. 128. "Zerbaiten bigeltik dabille ori (AN-5vill)" Gte Erd 288. �<br />
Osorik, othoi, iagiteko zuk idazu bidia, / izterbegiak eztagidan gibeletik irria. E 249. Gibeletik eztarraio /<br />
soldadu harmaturik. EZ Noel 88. Beste txarkeri-bekatu ta deshonrak isilka ta atze-gibeletik bezala egiten<br />
zaizkanak dira. Mb IArg I 260. Koki saldo bat gibeleti. ChantP 318. Gizon hori gibeletik ikhusiz iduritzen<br />
zitzaidan ez zela saratarra izan behar. Elzb PAd 4. Azkenean, ororen gibeletik gelditu nintzen, zango batekin<br />
ezin jarraikiz. StPierre 18. Ordu berean, athe gibeletik heldu, entzuten dute boz bat. Barb Leg 24. Mendigibeletik.<br />
TAg Uzt 107. Haren gibeletik ibilia zen neska gazte baten ixtorioa. JEtchep 51. Zango puntetan zaizko<br />
/ etorri biphilik, / aizkora eskuetan / ixil gibeletik. Larz Senper 102. Zer? Eskualdunak gibeletik... hor ere?<br />
Ardoy SFran 12. Aitzinetik ederki, eta gibeletik autsiki (BN-baig). Inza NaEsZarr 2418.<br />
v. tbn. (Para autores guipuzcoanos y vizcaínos): Ldi UO 29. Etxde JJ 95. Osk Kurl 212. Ibiñ Virgil 73.<br />
- GIBELETIKAKO. "Qui vient de derrière" Dv.<br />
- GIBELEZ AITZIN. Al revés. � Eskuratzen ahal dituen puska-muska guziak ezartzen ditu azpikoz goia,<br />
gibelez-aintzin, nehork ezin berezizko heinean. EGAlm 1895, 43 (ap. DRA).<br />
- GIBEL-JALE. v. gibeljale.<br />
- GIBEL-KARGA (S ap. Lrq; H). a) "Arrière charge, opposé à aitzin-karga" H. "(Charge) dont le centre de<br />
gravité est trop en arrière" Lrq. v. ATZERA-KARGA. b) "Qui répugne à quelque chose. Hañ ekharri gaiza<br />
ederren ikhusteko, hañ gibel-karga gaiza aphalen besarkatzeko (Mst)" H.<br />
- GIBEL-KORDA. Segunda intención. � Gibel-kordarik gabe erraiten daukuzu ez zarela kontent ditutzuen<br />
buruzagiez. Herr 18-15 [sic]-1916 (ap. DRA).<br />
- GIBEL-MASTA. "Mât d'artimon" T-L.<br />
- GIBEL-OLDAR. "Réaction" T-L.<br />
- GIBELTXEAGO. Un poco más atrás. "Bigeltxigo (AN-5vill)" Gte Erd 259.<br />
- GIBEL-UHATX. "(S), pet, vesse" Lh.<br />
- GIBEL UTZI. Dejar atrás, dejar de lado. � Gibel oraikoz üzten dügülarik [...] Jesüs-Kristen doktrina luzaz eta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
684
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
barnago. Bp I 21. Norat hintzan ihes jina, / gibel utzirik atsegina, / hegaztina? Ox 171. Utzirik gibel eme bero'ta<br />
/ gizon mozkorren multzoak. Mde Po 80.<br />
- GIBEL-ZULO. "Gibel-zilo (Sal), eufemismo para designar 'el ano'" A. "Eskua olioztaturik eta gatza barnean<br />
dela gibel-zilotik anka-kurutzealartio sartzen beitzaie ta ongarri ta zikin guzia eskuz elki" Ib. (s.v. erraietako).<br />
2 gibel (gral.; Lcc, IC 443r, Volt 80, Mic 7r, SP, Deen II 125 (gebila), Urt Gram 19, Lar, Añ, VocBN, Gèze, Dv,<br />
H, VocB), bigel (AN-gip). Ref.: VocPir 280; Bon-Ond 140; A (gibel, bigel); Lrq; Iz Als, To, Ulz, ArOñ, R 307;<br />
Etxba Eib; Elexp Berg. � Hígado. "Gibelera jo deutso gatxak (V-m)" A (s.v. gibeleratu). Cf. VocNav: "Bigel,<br />
hígado". � Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos. Gibel es la única forma atestiguada. En DFrec hay<br />
12 ejs. � Gibeleko on dana areko gaxo. RS 141 (lo recogen tbn. RIs 45 y Aq 48). Estomaka agertutik bele<br />
erroiak gibela / ausikitzen lioela eta altxatzen okhela. EZ Man I 101. Baditu urdaila, hertzeak, sabela, bihotza,<br />
biriak; izan ere behar ditu gibela, barea eta geltxurrinak. Dv Dial 24 (It, Ur, Ip gibela). Xerri gibela. ECocin 10.<br />
Bestiak berriz bota biar zituan gibelak abotik. Kk Ab I 9. Zure gibela / edo dago gaxorik / edo da ustela. JanEd<br />
II 146. Ez eguan ar asko bere gibelian. Enb 181. Gibelak beaztuna berez dakarren lez, garunak be gogaia<br />
alantxe ei dakarre. Eguzk GizAuz 47. Urdalla goxatu, gibela igurtzi, eztul bakoitzean sudurzapiari begiratu<br />
odolik ote zegon... JAIraz Bizia 26.<br />
v. tbn. Mb IArg I 317. Mg PAb 89. Gy 69. Hb Egia 132. AB AmaE 259. Echta Jos 307. Iraola 71. Ag G 186. A<br />
Ardi 43. Noe 116. Muj PAm 77. Or Mi 104. FIr 175. Zerb IxtS 62. Etxde JJ 205. Arti MaldanB 220. And AUzta<br />
122. Erkiag BatB 56. Ibiñ Virgil 50. ZMoso 63. Uzt Sas 54.<br />
� (V, G-azp-goi, AN-gip-larr, Sal, R; Lar, Añ, H). Ref.: A; Inza Eusk 1928, 236; Etxba Eib; Gte Erd 138. "(Es<br />
de valiente) pachorra, gibel andikoa" Lar. "Gibel onekua, de buena pasta o cachaza" Mg PAbVoc. "(Buena) pasta<br />
de hombre, gibel onekoa, gibel zabala, gogo onekoa, gibelondoa" Añ. "Au fig., flegme, au sens de caractère<br />
flegmatique" H. "Cachaza" A. "Esanak esan bere gibelarekin gelditu duk (AN-larr), ¡Qué cachazudo es!" Inza<br />
Eusk 1928, 236. "Frescura, tranquilidad. Orrek daukan gibela! Andria urkatzen lanian eta bedori tabernan"<br />
Etxba Eib. "Orrek deuka gibela (G-azp-goi, AN-gip)" Gte Erd 138. � Tr. Documentado fundamentalmente en<br />
autores meridionales del s. XX. � Gizonaren gibela! Lard (ap. H). Gibel andikoa. A BGuzur 117. v. tbn. Echta<br />
Jos 74. Gibelak euki biar ixaten dozak errimiak basterrera urteteko. Kk Ab I 17. Bide-baztarren bat arkitzen ote<br />
zun, iges egiteko. Gibela bear du! Or SCruz 46. Eskerrik asko lasai xamarra / dadukatela gibela. In Tx B III 58.<br />
Egoarririk, eramapenik eta gibelik asko bear baita, euskeltzaleak txintik atera gabe euskeraren igesari begira<br />
egoteko. Ldi IL 68. Ikus, Iauna, ikus, gibel aundiz, oi bezala, gizasemeek iztun zaarren legeak nola dituten<br />
gordetzen itzetan eta silabetan. "Patienter". Or Aitork 33. Promesak aundi baña / betetan ez dausku, / gibel<br />
aundikua dok / gure anai Praisku. BEnb NereA 214. Bi egun auetan, iñorekin itzik egiteke naukate, baiña nere<br />
gibel ederrari eskerrak, patxara ta giro ederrean iraun det orain arte. NEtx LBB 116s. Gizon patxarosoa ta<br />
gibel aundietakoa Lorentzo. Alzola Atalak 57. � I beintzat ez au gibelak galduko. NEtx Antz 17.<br />
� Gibel gaizto ta demontretakua zan, eta bada-ezpadakuan, aizto luze bat gerrikuan erabilten eban. Kk Ab I 31.<br />
- GIBEL-HANDI (V-gip, G, AN). Ref.: Inza EsZarr (gibel-aundi); Etxba Eib; Elexp Berg (gibelaundi). "Fresco,<br />
tranquilo, despreocupado" Etxba Eib. � Bai, zu beti Gibel aundi; esan liteke Martiñez aztu zerala. Zab Gabon<br />
34. v. tbn. Osk Kurl 184. Alper gibelaundi'yori, tabernan ibilliko zeñien zu gaur be, aiñ berandu etorteko!<br />
Alzola Atalak 57. Zein gibel-aundia aizen! Ez aiz ustelduko! (G-nav). Inza NaEsZarr 140. Etzekiñat non<br />
pukatzeko asmoa iziin dun gibelaundi zerri onek (AN-gip). PPer FLV 1987, 190. � Txakurrak, pozkerian<br />
dabilkiola, eramaten dio aragia, Gibel-andik pensatu ere gabe alako gauzarik. Urruz Urz 24.<br />
- GIBEL-ANTORNA. "Gibel-anthorna: gros viscère: undertxia" H (s.v. anthorna). v. ondeste.<br />
- GIBEL-ANTSI. Nombre de cierta afección hepática. � Sendotzen ditu: idorreria, sabelako gaitzak, gibelantsiak,<br />
sueria, jan-neke, mingrena, zipoteria. GAlm 1951, 46.<br />
- GIBEL-HARRI. a) "(V, G, AN, Sal, R), piedrecillas del hígado" A. "Batzuk gibel-arri esaten dabe gaizdun<br />
gibelen arriagaitik" Ezale 1897, 421n. b) "(V-och-m), piedra de arroyo, canto rodado" A. "Gibel-arri [...]<br />
Otxandio-aldean, erreketan egoten direan arri leun gibel-taiukoei esaten dautse" Ezale 1897, 421n. Cf.<br />
GILTZURRIN-HARRI. � Gibel-arriz beterik egoan! Ezale 1897, 421b. c) "Gibelarri (AN-araq), hígado" Satr<br />
VocP. "Gibelarri, higadillos de cordero. Gozuak jartzen die gibelarrixak saltsan, ardao-zuri puxkatekin" Elexp<br />
Berg. d) "Gibelarriak (BN-baig), asadura (en la matanza)" Satr VocP. (Es posible que en los apartados c) y d) se<br />
trate de variante de gibel-errai).<br />
- GIBEL-BELAR. "Gibel-bedar (msLond), hepática noble (bot.)" A.<br />
- GIBELEKO. (Adnom.). "Del hígado" A. Cf. 1 gibeleko. � Gañera gibeleko gatxa ta kuntzurrunetakoa be ba<br />
ei daukaz. Ag Kr 135. Bizi ondo, baña gibeleko gexoak neketuten nau sarritxo. Echta Jos 312. Iru egunian<br />
egondu naiz oyian gibeleko miñez. Iraola 126. v. tbn. Uzt Noiz 63.<br />
- GIBEL-ERRAI (V, AN, L, BN, R-uzt; Lar, Añ, Dv, H; gibelarrai G, L; gibelerrain T-L; bigelarrai AN-gip).<br />
Ref.: A (gibel-errai, gibelarrai, bigelarrai); EI 124. Tripas, entrañas. "Asaduras del animal, conjunto de sus<br />
entrañas, corazón, hígado, bazo, pulmones" A. "Fraise d'agneau" T-L. v. 1 errai; GIBEL-HARRI (c, d). � Ondo<br />
garbitu eta ipintzen da atea kazuela batean; [...] au guzia ongi berotua dagoenean, botatzen zaizka gibelerraiak.<br />
Cocinan 13s. Bazterrerat ezarriak zauzkaten hekien gibel-erraiak, gure ustez aztiarentzat. Prop 1891, 205.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
685
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Bulharrak ere errotik / trukesez zaizko khenduak [Santa Graziri], / gibel-erraiak barnetik / kanporat dilindatuak.<br />
Zby RIEV 1908, 418. Gibel-errai ta erre-egosiak, /[...] usu ta arin garbi dituzte. Or Eus 160. Aspaldian<br />
gizenduko nitun zeruko miru guziak yopu orren gibelerraiez. "Offal". Amez Hamlet 80. [Zauritik] gibel-erraiak<br />
jarioka izan. Berron Kijote 97.<br />
� "(Sc), pulmones" A. "Poumon (S)" Lrq.<br />
� (S ap. Lh; Arch VocGr). "(Foix), foie" Lh.<br />
- GIBEL-GARBI. "Hombre falso, gizon gibelgarbia, sabelzuria" Aq 1395.<br />
- GIBEL-KOLORE. "Gero, a beste irugarrena rapidua dok eta gibel-koloria emon biajakok ondo iraotzeko" SM<br />
EiTec1 (s.v. iraotu).<br />
gibeladura. � Retraso, dilación. v. gibelamendu. � Ethorri naiz gibeladurarik gabe. TB Act 10, 29 (He trikatu<br />
gabe, Dv deblauki).<br />
gibelagarri. "Propre à éloigner, à détourner, à faire reculer" Dv.<br />
gibelai. �1. "(S), (endroit) non ensoleillé où le soleil arrive tard. Güne gibelaia düzü" Lh. v. GIBELERA(T) (c).<br />
�2. "(S; Foix), versant nord" Lh.<br />
gibelaka. v. gibelka.<br />
gibelakor. "Moratoire, adj." T-L.<br />
gibelalde (B, L, BN, S; Añ, Dv, H, VocB, A). Ref.: Lh; A EY III 407; Izeta BHizt. � Parte trasera; espalda;<br />
trasero. "Espalda" Mg Nom 66. "(Parte) posterior" Añ. "(L, BN, S; Foix), croupe" Lh. "Gibelaldea milikatzea<br />
aski, kurri abiatzeko (L)" A EY III 407 (acertijo del sello de correos). "Zer duzu gibelaldean? Etxearen gibelalde<br />
hortan dago" Izeta BHizt. � Okhasinoa kopetan [...] illetsu da, eta xerlotsu, baiña garhaitean, garzetan, gibel<br />
aldean, motz, soil, garbal, karsoil eta ille gabe. Ax 153 (V 101). Nihori potegin behar duenak gibelaldean, eztu<br />
irabazirik luzatzean. O Pr 700. Zaragollen gibel aldia oihal hobez egin dezen. Etch 303 (versión Lrq). Abereen<br />
azpiak izan behar du galtzadatua, ixuri guti batekin gibel-aldera. Dv Lab 217. Itsasoaren indarrak ordean<br />
urratzen zuten gibelaldea. "Puppis vero solvebatur". Dv Act 27, 41. Elkharri gibel aldea erakusten. Elzb PAd<br />
53. Gibel-aldetik zion / sendi usteldura. Zby RIEV 1908, 764. Hemen jauzi, hanxet gibelaldea larrutuz herrestan.<br />
HU Zez 138. Etzako huni ageri gibel-aldea baizik, zamalzainaren gibel-aldeari lothua. JE Bur 141n. Hilak<br />
gibelaldea hotz. Zerb GH 1936, 227. Ez fida emazte ederrari ez mandoaren gibelaldeari. Ib. 223. Gibelaldea<br />
biribil eta tinki ibili. Herr (ap. DRA). Kondenatua alderen alde zilatzen dute zurezko ziri batekin, haren punta<br />
gibelaldetik, atzekaldetik sarreraziz. Mde Pr 78. Gibelaldean, urruti, dagoen oihala da. MEIG IX 94.<br />
v. tbn. ES 113. Bordel 78. ChantP 308. Jnn SBi 115. StPierre 28. Ox 31. Barb Leg 137. TAg Uzt 153. Etxde JJ<br />
173. Ardoy SFran 183.<br />
- GIBELALDERAKO. "Qui se dirige vers le derrière" Dv.<br />
- GIBELALDETIKAKO. "Qui vient du derrière" Dv.<br />
gibelalderatu (Dv, A). � "Ir hacia atrás" A.<br />
gibelaldi (Dv � A). � "Gibelaldi ou gibelataldi, reculade, mouvement en arrière" Dv.<br />
gibelamen. � Retraso. v. gibelamendu. � Bai eta gerthatuko nihorek amestu ere ez zituzkeen bezalako<br />
gibelamenak. Prop 1897, 10.<br />
gibelamendu (L-ain ap. A; SP (sin trad.), Ht VocGr, Dv, H). �1. Retraso, aplazamiento, dilación; molestia,<br />
obstáculo. "Reculement" Ht VocGr 415. "Retardement" Ib. 418. � Tr. Documentado en autores labortanos y<br />
bajo-navarros. � Luzamenduak bilhatzen dituena, gibelamendutan dabillana. Ax 71 (V 47). v. tbn. Arbill 125<br />
(III 48, 11). [Jainkoa] zeiña gauza guziek obeditzen baitute gibelamendurik batere gabe. Ch I 25, 10 (SP laster,<br />
Mst berhala). Salbamenduari gibelamendu ekhar diozoketen gauza guzietarik. Lg II 187. Gibelamendurik izatu<br />
ez balitz, hemen ginitazkeen jadanik bigarren aldiko. Dv Gen 43, 10 (Ol, Bibl y BiblE (h)ainbeste luzatu). Buru<br />
batetik aitzinamendu bezenbat bederen gibelamendu baitugu bertzetik. HU Zez 115. �2. Atraso. � Bere<br />
gibelamendu guzien-gatik ezen, aithortzeko da jendekia dohakabe hauk ez dutela fedearentzateko urhuntasunik.<br />
Prop 1896, 112. �3. "Renvoi, remise, ajournement. Gibelamendutik gibelamendura auzia nahasten baizen ezta"<br />
H.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
686
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gibelapen. � Retraso. v. gibelamendu. � Parisetik abiatu eta, bidean, karrosako tinboia eta bertze zerbait<br />
hautsirik, izan zuen bigarren gibelapen handi bat. Elsb Fram 90. Oren baten gibelapena. Ib. 88.<br />
gibelarazi (L ap. A; Urt II 411, Dv), gibelerazi, gibelterazi (S ap. Lrq), gielarazi. � Hacer retroceder, hacer<br />
apartarse de algo; hacer cambiar de idea. "1.º hacer recular. 2.º disuadir de un proyecto a alguien" A. � Gaitzen<br />
gibelatzeko [erran behar zaio] Iainkoari arren gibela zazu etc. sainduari, gibelarazi zazu etc. EZ Man II 189.<br />
Gure bekhatietarik gure gibel eraziteko eta haren borondate saindiaren konpli eraziteko. Tt Onsa 157. Batbederaren<br />
bere eginbidetik gibelarazteko. ES 195. Munduko lan eta borroka salbamendutik gibel-araz<br />
detzaketenak. Lg II 144. Tribaillü Jinkuaren zerbitxütik aunhitz gibelaazten gitüzten güziak. CatLan 88.<br />
Jerusalemerat juaitetik ezin gibelarazi zuten español batzuek. Laph 58. Bere bisitaren ariaz gibelaraziko othe<br />
ditu Bezperak? Arb Igand 127. Uste dute gibelaraziko nautela... Ez dute ezagutzen or duten beren mera berria...<br />
Larz GH 1955, 29s. Ez nindun, ordea, gibelerazten, bai berantarazten. Or Aitork 205. Bandalak eta Zuebak, /<br />
bosgerren mente hastian, / zütien gibelerazi / eüskaldünek alkharrian. Casve SGrazi 24.<br />
v. tbn. CatLav 197 (V 101). LE Doc 47. MarIl 109 (gibela a.). Prop 1895, 134. Ardoy SFran 123. Gibelerazi:<br />
Bp I 129 (gibel e.). Ox 28. Ibiñ Virgil 109. In MEIG VI 25. Gielarazi: EZ Eliç 234.<br />
gibelarazle (Dv), gibelterazle (S ap. Lrq), gibelaraztale. � "Celui qui fait reculer, qui détourne d'un projet" Dv.<br />
� Gibelaraztale bat bada: dirua. GAlm 1937, 87 (ap. DRA).<br />
gibelari. � Zaguero. Cf. gibeldari. � Batzuek aintzinetik, / bota eta airetik; / bertzeak gibelariak / handiak.<br />
Mattin 59.<br />
gibelarrai. v. GIBEL-ERRAI.<br />
gibelataldi. v. gibelaldi.<br />
gibelatsu. � Receloso. � Astoa hiruretan gelditu zen angerua ikusirik, gibelatsu bezala. SP Phil 322 (He 323<br />
gibelat ixti bezala).<br />
gibelatu (AN, L-ain, BN; SP, Lar DVC 237, Añ, VocBN, Dv, H), gibeletu. Ref.: A; Bon-Ond 156. � Tr.<br />
Documentado en textos septentrionales (salvo en autores suletinos que emplean gibeltü) y navarros. Se encuentra<br />
tbn. en Lizardi y Villasante. En DFrec hay 2 ejs. v. atzeratu, 1 gibeleratu, 1 gibeldu. �1. (Aux. trans.).<br />
Retrasar, apartar, retraer, disuadir; evitar. "Retarder" SP. "Postergar" Añ. "Ethortzetik gibelatu du, il l'a dissuadé<br />
de venir" Dv. "Faire reculer, rétrocéder" H. "2.º (msLond), postergar. 3.º diferir, retardar la ejecución de un<br />
proyecto" A. � Iangoikoa ganik gure arimen salbamendua gibelatzen duten trabu guztiei garaitzeko indarra.<br />
Mat 302s. Ohoiña zerk gibelatzen du, gibelatzen denean, ebastetik? Ax 570s (V 366). Iaki baten gibelatzea<br />
bertzearen hartzeagatik. SP Phil 320 (He 321 aldaratzea). Bi egun galdu ditut zeñek gibelatu bainaute orai<br />
artean. (Vera, 1676). FLV 2006, 265. Lanaren difikultatek edo gaitztasunak gibelatzen edo geldi arazten<br />
bazaituzte zuen bidean. CatLav A 3v (V 4). Superstizionez bekhatu egiten dute zenbait hitz suerteren berthutez<br />
[...] etxeak edo berze zerbait erretzetik gibelatu uste dutenek. Ib. 108 (V 60). Egizu, o Ama amultsua, egun<br />
egiten dudan komunioneak gibela nazan gaizkitik. Brtc 72. Neguko hotz handietan jaikitzea gibela diteke bortz<br />
orenak eta erdietaraino. Dh 48. Zuk baratzen eta gibelatzen ninduzun. Dv LEd 137 (Cb Eg II 74 eragozten ta<br />
gelditzen). Deusek ez du gibelatu etsaia. HU Aurp 122 (203 gibeletu). Aphezak eskua gibelatu duenean ahoa<br />
hetsi behar da eta Ostia Saindua iretsi. CatJauf 117 (v. tbn. gibelatu para el mismo contexto en CatLuz 38).<br />
v. tbn. EZ Man I 13. Harb 447. Hm 194. Arg DevB 153. Ch III 58, 5. ES 117. He Gudu 132. Lg II 287. Mih 65.<br />
Monho 72. MarIl 13. Jaur 146. Gy 283. Laph 92. Prop 1876-77, 8. Jnn SBi 78. Larz Iru 142. Ardoy SFran 297.<br />
Mattin 79.<br />
�2. (L-sar, Sal ap. A; Volt 112, SP, Urt I 452, Ht VocGr, Lar, Añ, VocBN, Dv). (Aux. intrans.). Apartarse,<br />
retraerse, retirarse, alejarse, atrasarse. "Reculer" SP. "Retroceder" Lar. "Revenir en arrière" H. � Bañan hargatik<br />
etziren / batere gibelatu, / aitzitik eskua zuten / haurretara hedatu. EZ Noel 76. Sutik gibela, okhasionetarik<br />
aparta, etsaietarik ihes egin. Ax 291 (V 193). Uste duzun bezala ikusten baduzu guti aitzinatu edo gibelatu<br />
zarela. SP Phil 511 (He 518 gibelatu). Zer ez dugu egin behar sekulan akhabatuko ez den zori gaitzetik<br />
gibelatzeko? Jaur 123. Trebetasun handiegietarik behar dela gibelatu. Dv Imit 15 (ap. A). Ikusi baitegu otseña<br />
eztala esanetik gibelatuko. Ldi IL 42. Bainan hi hemen ikustearekin gibelatu dira. JEtchep 95. Azken ondorioa<br />
atera bear den orduan, ortxe gibelatzen dira. Vill Jaink 148.<br />
v. tbn. SP Imit IV 10, 3. He Gudu 120. Lg I 221. JesBih 471. Zub 122. JE Ber 45. Zerb Azk 90.<br />
� (Part. en función de adj.). � Jende gibelatua, deusik ezin adiarazia. HU Zez 122. Ez baitziren segurki<br />
gibelatuenak beren elizarentzat duten atxikimenduaren erakusteko. Ib. 131. � Atrasado. � Barastarrak dire<br />
irletako gibelatuenak eta makhurrenak. Prop 1911, 44 (ap. DRA).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 687<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
�3. "Tarder. Gibelatzen dute, ils tardent" H.<br />
�4. (B ap. Izeta BHizt; H). "Retarder, en parlant d'heure, d'horloge. Orenak gibelatzen du, l'horloge retarde" H.<br />
"Erleju hunek gibelatzen du" Izeta BHizt.<br />
- EZIN GIBELATUZKO. "Qu'on ne peut empêcher, dissuader, renvoyer. Bidaia hori gehiago ezin-gibelatuzkoa<br />
da" Dv.<br />
- GIBELATU-NAHI. "Désireux de reculer. Gibelatu-nahia, aintzinerat egin behar izan du, désireux de reculer,<br />
il a dû avancer" Dv.<br />
- GIBELATUXE (L-ain ap. A; Dv). (Forma con suf. xe, de valor aprox.). "Gibelatuxe zenean ihesari eman zen"<br />
Dv. "Un poco separado" A.<br />
gibelatzaile (SP (sin trad.), Dv). � "Celui qui détourne de faire" Dv. v. gibelzale. � Gaitzen gibelatzaillea.<br />
Tristeen konsolatzaillea. EZ Man II 192. Beraz, etzara zu ere zeure aitzinekoen giristinotasunaren gibelatzaile<br />
izatu. 'Tampoco tú has desmerecido del cristianismo de tus mayores'. Ax 8 (V 4).<br />
gibelatzapen (-ltz- Dv), gibelatzepen. � Retraso; molestia. "Retardement provenant du fait de quelqu'un. Ce mot<br />
diffère de son synonyme gibelamendu en ce que ce dérnier ne fait allusion à aucune opposition" Dv. v.<br />
gibelamendu. � [Soberbiak] zenbat tranpa ez dekarra kontutzaletan, zenbat injustizia eta ebasko<br />
gobernazaletan, zenbat zor eta gibelatzepen etxeetan eta familietan? (Zugarramurdi, 1875). ETZ 301.<br />
Gibelatzapenik gabe, laster egina izan den hezur hura, hezur mehea, baina zinez gogorra eta azkarra. Gatxitegi<br />
Laborantza 138 (ap. DRA).<br />
gibeldari (BN ap. A; VocBN � Dv, H), gibelari (SP (sin trad.), H). � (El) que va (viene...) detrás. "Retardataire,<br />
qui tarde" H. "Tardío" A. Cf. gibelari. � Antekristo noizbait ere berzen gibeldaria / ethorriren da enganoz<br />
guztien nausia. EZ Man I 64.<br />
gibeldegi (SP � A, Dv), gibeldei (BN-lab ap. Lh). � "Parte posterior de la casa" A.<br />
1 gibeldu (L-sar, B, Sal), gibeltu (S, R; Arch VocGr (gibeltzea), Gèze, Dv (S), H), bigeltu (A Apend). Ref.: A<br />
(gibeldu, gibeltu); Lrq /gibelce/; Izeta BHizt. v. gibelatu. � Tr. Documentado en textos suletinos (siempre<br />
gibeltü) y en Etchamendy (gibeldu). �1. (Aux. intrans.). Apartarse, alejarse, atrasarse, dejar (de). � Hel-helez<br />
egon naizenean / etzitzauzte hurbiltu, ez heltu / aitzitik zitzauzte gibeltu. O Po 48. Gibel zite zihauren<br />
boronthatetik. Mst III 12, 4 (SP itzul zaite). Zure kofesorak ikhus dezan berthütian aitzinatü ala gibeltü zirenez.<br />
UskLiB 80. Goihenetx ahalketürik gibeltü zen. Const 41. Ihiztari jauna zen / jauzian gibeldu / eta urzoa aldiz /<br />
airian partitu. Etcham 169. v. tbn. Tt Arima 40. Bp I 118. Egiat 223. Mercy 8.<br />
�2. (Aux. trans.) Apartar, disuadir. � Üskaraz onsa ezin mintzatziaren penak gibel etzitzen, ez herabezti. Bp I<br />
20. Bihotza gastatzen deikü eta huntarzün ezinago handitik gibeltzen gütü. Mst III 42, 2 (SP gibelatzen, Ch<br />
hastantzen). Behar gira orano begiratü Jinkuaren zerbütxütik gibeltzen gütien beste oküpazionetarik. CatS 46.<br />
Ene bekhatiek lotsatzen nizie eta zureganat hüillantzetik gibeltzen. Ip Hil 237. � (Aux. tripersonal). � Gibeltzen<br />
deikü ifernia. UNLilia 18.<br />
�3. "(G-to), esconderse" A.<br />
2 gibeldu. "(V-ger), espesarse demasiado (un líquido) a consecuencia de tenerle sobrado tiempo al fuego" A.<br />
gibelegile (Dv (gibel-e.) � A). � "Cobarde, quien retrocede cuando debería tenerse firme y dar la cara" A.<br />
1 gibeleko (V-gip). Ref.: A EY IV 244; Elexp Berg. � Enfermedad del hígado. "Gibelekoa uratsaz eta gazuraz<br />
osatuten da (V-gip)" A EY IV 244. "Gibeleko, gibeleko gaitza, hepatitis (?). Gibelekuakin ei dago aspalditxotik"<br />
Elexp Berg. Cf. GIBELEKO (s.v. 2 gibel). � Bai gizona, uste-uste barik estuasuntxo bat euki juagu, gibelekua<br />
dala-ta. SM Zirik 34. Gibelekoa daukanarentzat, ezin da okerragoa [arraultza]. MAtx Gazt 56. � Jolasak berez<br />
geienak onak dituzu; gizakia, ordea, gibelekoarekin, jatorrizko pekatuarekin jota egon. MAtx Gazt 56.<br />
2 gibeleko. � Zaguero. Cf. GIBELEKO (s.v. 1 gibel). � Berri-berritan entzunak ditut / gizon batzuen erranak, /<br />
Etxemendi ta Haran direla / gibeleko hoberenak. Mattin 59.<br />
gibelengo (AN ap. A � Añ). � Ultimo.<br />
1 gibeleratu (L, AN, BN, S ap. A; Lar DVC 237, Añ, Dv, H). �1. Recular, apartar(se). "Atrasar" Añ.<br />
"Détourner, écarter, éloigner" H. v. atzeratu, gibelatu. � Handik apur bat gibeleraturik, eta berriz plomua<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
688
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
hundarrera egotzirik, eriden zezaten hamaborz braza. "Reculez". Lç Act 27, 28. Nahi duzu gehiago, gaizki bizi<br />
direnak, / biziotik gibelera detzagun sarrienak. EZ Man I 14. Osterak (ioan-etorriak) egiteko gogoa gibelera<br />
(atzera) zezaiokean Sokraterekin egoteko nai biziak. Zait Plat 12. � Ene iratxoetan iharrenak enekin neramazkin<br />
/ zazpi-urte-geroz gibeleratuak. Lasa Poem 66. �2. Volver, regresar. � Goportara bat eltzekari emaiten ahal<br />
diozu, gibeleratzen delarik, artho xigor onarekin. Barb Sup 76. Zonbait irri goxo eta obra on eginik gibeleratuko<br />
zirezte, moltsa arindua, bainan bihotza zorionez bethea (BN). Herr 9-13 [sic]-1959 (ap. DRA).<br />
2 gibeleratu. "(c...), pasar al hígado, p.ej. alguna enfermedad. Gibeleratu egin jako (Vc)" A.<br />
gibeleratze. � Retroceso. v. atzerakada. � Nafarroan, ostera, hurrengo mendean gertatuko omen da<br />
gibeleratze nagusia. In MEIG VI 35.<br />
gibel-errai. v. GIBEL-ERRAI.<br />
gibelesta (V-gip ap. Iz ArOñ), gibirista (V-gip ap. Iz ArOñ). � "La lazada" Iz ArOñ. v. begizta.<br />
gibeletu. v. gibelatu.<br />
gibelgorri. "Russula integra. Udazkenien ateratzen da. Gorri iluntxoa" Satr UrdSet. "Ahuntzak eta ardiek<br />
gehienik jaten dituzten zizak: gibelurdina, gibelgorria, xixetak eta ointuek" Ib. (s.v. xixeta atxapardunak).<br />
gibeli. �1. "(G-goi), carne fresca de vaca o buey" A. �2. "(G-goi), bacalao" A.<br />
gibel-izter. "(G, Sc), solomillo" A.<br />
gibeljale (AN-5vill, L, BN, S; SP, H). Ref.: A; Inza EsZarr 176 (gibel-jale). �1. "Gibel ialea, qui mord par<br />
derrière, traître" H. "Murmurador" A. � Gibel-jale eta errankizun dunak ongi obratuz mespreza zatzu. ES 199.<br />
Etzaite salatzaille, ez eta gibel-jale (Lev 19, 16). Or MB 292. Beti izango degu, mingain-zorrotz, gibel-jaleren<br />
bat [...] izen garbiak zikinduz, ziri ta miri asiko zaiguna. Loidi 223. Inoiz bekaizkoa gibel-jalearen atzaparretan<br />
eroria. MEIG IV 119. �2. "Detractor, difamador" A.<br />
gibeljoko. "(L-ain), jugarreta" A.<br />
gibelka (B ap. Izeta BHizt; Dv), gibelaka, bigelka (AN-araq ap. A Apend). � Hacia atrás, retrasando(se); de<br />
espaldas; con dificultad. "À reculons" Dv. � Zuhurrek askotan, iduri langosta, / kurritzen dute gibelka. Gy 270.<br />
Zergatik, bada, galtzeko zorian, gaurtik biharrera gibelaka, ixtika ibili-gabe, [...] etzare egun beretik ethortzen<br />
salbamendurako bidera? Dv LEd 200. Jesusek erran orduko "ni naiz" gibelka goan eta lurrerat erori ziren. Dv<br />
Io 18, 6 (Lç gibelerat zitezen, He abiatu ziren gibelerat, LE atzerá joan, Ol atzeratu). Elgarren ganik hurbilegi<br />
direla kausiturik, gibelka urruntzen dira biak. Barb Sup 94. Argiari gibelaka nindagon eta argitu-gauzeri,<br />
aurpegiz. Or Aitork 98. Gazte andana bat sano eta azkar zoan, bainan uzkur eta gibelka ezkontzari ihesi. Herr<br />
23-3-1960 (ap. DRA; la ref. es incorrecta). Gibelka zoan mintzatuz, gibelka, beldurrez ithoa... JEtchep 114.<br />
- BESO-GIBELKA. v. beso.<br />
gibelkari (L-ain, Sal ap. A; Dv, H). �1. "Qui va par pas en arrière, rétif" H. "Retraído, abstencionista, remolón"<br />
A. �2. "Au fig. qui est difficile à faire obéir. Haur gibelkaria" H.<br />
gibelki (SP (sin trad.), H). � "Manger consistant en foie. Gibelkiz hazten ohi da aztorea" H.<br />
gibelkoi (S; H), gibeloi (S). Ref.: A (gibelkari); Lrq (gibeloi). � "Qui aime à se tenir en arrière" H. "Retraído,<br />
abstencionista, remolón" A. "Timide, gibeloi" Lh Eusk 1919-1920, 82. v. gibelkari.<br />
gibelkoikeria, gibeloikeria (S ap. Lh). � (Foix), timidité" Lh.<br />
gibelkoitasun. "Disposition naturelle à se tenir en arrière" H.<br />
gibelkor. � "(H), rétif" Lh (pero no lo encontramos en Harriet). � Gibelkor eta etsigarri, hots, ezin hurbildua,<br />
bere baitan hetsia. Lf ELit 75.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 689<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gibelkortasun. "(H), disposition à reculer, à être rétif" Lh (pero no lo encontramos en Harriet).<br />
gibel-lur. "(msLond), centaura" A.<br />
gibelmai (Aq 664, A). � "Mayal, llaman en Navarra la primera madera sobre que estriba el eje del molino" Aq<br />
664.<br />
gibelmin (L, Ae, Sal, S, R; Gèze, Dv). Ref.: VocPir 281; A. �1. "Fiel" Gèze. "Hiel" A. "Animosidad, rencor" Ib.<br />
Leiçarraga (Decl a) 7v) da gibelmina como equivalente suletino de behazuna. � Amaren bularrakin batera<br />
artzen dute bata bestearekiko gibel-min ori, jatorrizkoa dute eztabaidarako joera. Sorarrain Lili 93. Juno<br />
zitalaren gibelmiñetik igeska. Onaind EG 1956 (5-6), 103. Obro ellu eintzaten da eztiaz ezi ez gibelminaz. Herr<br />
(ap. DRA). �2. "Gibel-min, maladie au foie des moutons" H. "Gibel-min, maladie du foie (S)" Lrq.<br />
gibelmindu. � Enfadar, poner de mal humor. � Esaidazu, otoi, zerk zauritu edo zerk gibelmindu zun urtzien<br />
erregiña, giza-seme leial ta errukitsuari ainbat oker ta zori gaizto arrerazteko. Onaind EG 1956 (5-6), 103s.<br />
gibeloi. v. gibelkoi.<br />
1 gibelondo (Sal ap. A; Dv). �1. Consecuencia, efecto, resultado. "Comme ce mot est pris ordinairement en<br />
mauvaise part, on l'emploie au fig. dans le sens de déboire. Egiteko horrek gibelondo txar zerbait izanen du,<br />
cette affaire finira par quelque mauvais résultat. Gibelondorik baizen ez ditut bildu munduan, je n'ai recueilli que<br />
des déboires dans le monde" Dv. � Lagunen aldetikako nahigabeak ta gibel-ondo txarrak eztiki ta<br />
penitentziazko izpirituz hartzen eta jasaten ditutzu? Dh 454. Begira, Adamek jan zuen sagarraren gozoa zeinen<br />
laster iragan zen, eta gibelondoa zenbat eta zenbat urthez kharats gelditu. Dv LEd 118 (Cb Eg II 62 ondorea).<br />
Oi bekhatuaren gibelondo garratza! Ib. 111. Bozkarioz nigar egiten du Aita Iñaziok, ikhusi baitu obra horren<br />
gibelondo salbagarria. Laph 246. Etzakiat zer gibelondo ukanen duen ene solasak. JE Bur 95. Badakigu,<br />
bertzalde, zer gibelondo ona duten hemengo urek. JE Ber 75. �2. "Médisance, calommnie, diffamation dont on<br />
poursuit quelqu'un" H. "(L), desdén" A. � Pairatuko dut hunelako edo halako gibelondo, erdeiñu eta mespresio.<br />
He Phil 33s. �3. gibel-ondo (H). "Proprement derrière et proche de quelque chose" H. � Lagünaren gibel<br />
ondotik, hark egin dien, baina ezagütia ezten, gaitza erranez kometitzen den bekatia. CatLan 97. Proximuaren<br />
ohoria haren gibel-ondotik herrestatzen dutenak. AR 444. �4. (BN-baig, Sal, S ap. A; VocBN, H). "Sujet<br />
d'accusation, chose à son désavantage q'on a dans ses antécédents" H. "Conducta buena o mala. Gibelondo huna<br />
du mitil horrek" A. �5. "(BN-baig), constancia. Gibelondo handiko gizona" A.<br />
2 gibelondo. �1. "(Buena) pasta de hombre, gibel onekoa, gibel zabala, gogo onekoa, gibelondoa" Añ. v. 2<br />
gibel. �2. "(BN-baig, Sal, Sc), constitución del cuerpo" A.<br />
gibel-ore. � Foie gras. � Oteletan ez da deusen eskasik dirudunentzat, izan dadin "caviar" fresko ala gibelorhe.<br />
Herr 25-7-197 [sic] (ap. DRA). Aitzina, aitzina goatzan, gibeloria erdollatzen beita, goiz edo berant. Herr<br />
11-9-1958, 3.<br />
gibelori (V, G, AN ap. A), gidelori. � "Nombre de cierta seta" A. Cf. gibelurdin. � Ontoak, gibelurdiñak,<br />
gibeloriak, guretoak, urrizak. Lar Cor 61. v. tbn. Izt C 2 (137 gidelori).<br />
gibel-perretxiko (V-m ap. A Apend). � Carbonera (Russula cyanoxantha). v. urritx.<br />
gibelsko. � Dim. de 1 gibel. � Maiatza: hastetik fresko. Erditan denbora ederra, ondoreat uri, bazterra<br />
gibelsko. EskLAlm 1897, 19 (ap. DRA).<br />
gibeltu. v. 1 gibeldu.<br />
gibeltxa. � Menditik faltatia da miga bat gorria, [...] bi beharri gibeltxaki --adar zabala juare batekin--. Herr<br />
1-10-1959, 3 (DRA traduce "algo retrasado").<br />
gibeltxo. "Higadillo" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
690
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gibeltxorrotx (AN-gip ap. Garbiz Lezo), gieltxorrotx. � "Es una manzana que termina en punta, muy parecida a<br />
la pera. Es muy agradable" Garbiz Lezo 116n. � Urtebiya, gezamiña, giel txorrotxa edo mutur luzia (oso ederra<br />
da jateko bañan du azal lodiya), udare-sagarra. Sor Bar 30.<br />
gibeltza. � Sakona. Egutera. Gibeltza. Laiotza. Izt C 234 (en una lista de nombres de tierras y productos de<br />
agricultura).<br />
gibelurdin (V-gip, G, AN, B; Lar, Lcq 181, Dv, H), giberurdin (Añ), gidelurdin. Ref.: A; Iz UrrAnz, ArOñ; SM<br />
EiSet; Satr UrdSet; Elexp Berg. �1. "Hongo" Lar. "Nombre de cierta seta" A. "Russula heterophila" SM EiSet.<br />
"Russula Cyanoxantha" Satr UrdSet. "Seta de color hígado y otros tonos, muy apreciada" Elexp Berg. Cf.<br />
gibelori. � Tr. Documentado en textos guipuzcoanos. En DFrec hay 2 ejs. � (Para un ej. de Larramendi v.<br />
gibelori). Ontoa, ontiba, guritoa, gibelurdiña, gibeloria. Izt C 47 (en una lista de setas; 137 gidelurdin). Santa<br />
Cruzen burua diru ordez eskatu zutenean, gibelurdiñek bezain ugaritu ziran ispiak. Or SCruz 79. Gibel-urdin<br />
goxoak bere garaian billatzeko, zoaz pagadietara. Munita 46. v. tbn. Ag G 3. Monzon Urrundik 197. Uzt Sas<br />
133. BasoM 81. �2. "(V-gip), cómodamente" A Apend.<br />
- URRITX-GIBELURDIN. v. urritx.<br />
gibelzale (S). � Que impide; que aparta de. "Qui recule" Lrq. v. gibelatzaile. � [Eskümükatü berhezi dira]<br />
elizak, eliza gizonek, edo haiek nahi dütien arrandantek bere honak goza eztitzen [=ez ditzen] gibelzaliak. FPrS<br />
26.<br />
giberri (V-m ap. A; Añ, H). �1. "Giberrija, ganado lanar, ovejas, carneros, cabras, etc." Mg PAbVoc. "Cabrío"<br />
Añ. "Animal, bête" H. "Ganado lanar de cualquier edad" A. � Daukaguz larogei giberri: irurogei ardi, aari bi<br />
ta zortzi auntz. Mg PAb 109. Baña bear da gezurra / neretzeko giberria. Mg in VMg 94 (v. tbn. giberri en la<br />
misma fábula Zav Fab RIEV 1909, 33). Beiak eta giberriak nola zaitu. Ibiñ Virgil 69. � Aragi egosia, usaia ere<br />
berri; / [...] artatik sartu ditu lau libra giberri. "Vaca". Or Eus 369. �2. "(V-ger-arr-oroz-och), cabrito de más de<br />
un año. En V-m designan con el nombre de giberri todo ganado lanar que no ha padreado" A.<br />
giberrita. "(V-m), ganado menor" A Morf 208.<br />
giberurdin. v. gibelurdin.<br />
gibesta. v. kibista.<br />
gibili (V-ger-m ap. A), kibil (V-ple ap. A). � "Lazada" A. "Hebilla" A Apend. v. gibelesta.<br />
gibirista. v. gibelesta.<br />
gibiten. v. begiten.<br />
gibizta. v. begizta.<br />
gibiztin (V-m-gip ap. A (s.v. gibili)), kibisten (V-gip ap. A (s.v. kibil)), kipustun (V-arrig ap. A), kibeste (Vgip).<br />
� "Lazada" A. v. begizta.<br />
gibo. v. 1 jibo.<br />
gida (Volt 65, SP, Lar, Añ, H), gia (Lar, Añ, H), kida (Lar, Añ, H), kide (Añ). �1. Guía, director. "1. guide qui<br />
conduit une personne et lui montre le chemin. 2. guide, qui dirige, conseille, conduit dans la vie" H. v. bidari,<br />
gidari. � Tr. Documentado en textos septentrionales, y al Sur en Lazarraga y Cardaberaz. En el s. XX sólo se<br />
encuentra en Zerbitzari. En DFrec hay 3 ejs. � Iesus Krist Iauna gida eta begirale duten fidelenzat. Lç Ins B 7v.<br />
Konpañiatzat tristurea / askotan legez arturik, / giatzat barriz benturea. Lazarraga (B) 1181rb. Hauta zazu gida<br />
bat millaren artetik dio Abilak. SP Phil 19. Ezen badakit neure ezdeustasunaren meditazionea Zeruko gidatzat<br />
baliatuko zaitala. Arg DevB 175. Harturik haren exenplia zure gida eta zure mirail. Tt Onsa 48s. Gure ajütazale<br />
dateke gure gida eta aitzinetiko izan dena. Mst III 56, 6 (Ch gidari, Ol aurrelari). Gure bideko gida, lagun ta<br />
kapitan edo burua. Cb EBO 35. Jesüs gure gida eta bizia. UskLiB 17. Goizan tie igorten olha-pen behera, /<br />
artzañ-hor gaixua gida eman eta. Etch 346. Zizeronek erran du: / legia gida har zazu. Zerb Azk 105.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
691
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
v. tbn. Harb VII. EZ Eliç 210. Gç 37. CatLav 284 (V 141). AR 116. Gy 306. ChantP 332. UNLilia 8. Lap 14 (V<br />
9). Zby RIEV 1908, 412.<br />
�2. (Urt I 192, H). Dirección, mando, gobierno. "Direction, établissement" H. v. gidaritza. � Haren gidan eta<br />
haren kargian direner. Tt Arima 74. Maita obeditzea eta bertzeren gidaren azpian izatea (tít). Ch I 9. Ez duzu<br />
kausituko egiazko bakerik aitzindari baten gidaren azpian humillki ematen ez bazare. Ch I 9, 1 (SP manuaren,<br />
Mst goberniaren). Gida ona denean, etxeak irauten. Hb Esk 190. � Hemen ere, gure eskuara ari du frantsesak<br />
ithotzen eta gure gida guzia ari da erdaldunperatzen. Herr 2-2-1961, 1 (DRA traduce "nueva generación").<br />
�3. gia. Guía, libro de indicaciones. � Bere probintziko / gia egin zuen, / moldatu euskaldun / kanta-tegia. AB<br />
AmaE 115.<br />
�4. (H). Rienda. � Naiz zaldizkoak, zeiñ oñezkoak, giak galduta, / itsumendiak oso eukazan opillduak. AB<br />
AmaE 449. Esku ezkerraz badauzko hunek gidak, eskuinaz zaharoarekin joiten duelarik. JE Bur 141n.<br />
�5. (H), gia (R ap. A), kida (L ap. A � Lcq 41). "Branche supérieure d'un arbre qui en forme le sommet, et<br />
semble amener le reste des branches après-soi" H. "Vástago o renuevo que sale de la yema (L)" Lcq 41.<br />
"Renuevo, primeras ramas que brotan de la tierra" A.<br />
- GIDA-HEDE, G.-UHAL. Rienda. � Eldu zion, bada, gida-edetik Rozinanteri [...] eta belasoroan gora abiatu<br />
ziran. Berron Kijote 215 (v. tbn. 202, 206). Gida-ualari eragiñaz, aruntz zuzendu zuan Rozinante. Ib. 57 (v. tbn.<br />
210).<br />
gidagarri. � (Lo) que guía, conduce. � Hek eztirade legearen egiazko deklarazione baizen, zein ezpaitirade<br />
haren obedienziatik gure harzaragarri, baina hartara gidagarri. Lç Ins E 1v. � "Administrativus, egingárria,<br />
usagárria, gidagárria" Urt I 192. "Administrandus, [...] gobernagárria, gidagárria" Ib. 194.<br />
gidago. � Dirección. v. gidaritza. � Zer bihotzmina ukan zuten Compiegneko komentuan hango kofesorgo eta<br />
gidagoa ezinbertzez kendu ziotelarik bere buruzagiek. Zerb Azk 55s.<br />
1 gidail (IC 447r, SP (-illa), Lar (-alla), H), gidal (Lcc), gidaila (L-ain, BN-baig-ciz, Sal, R), kidail (A Apend),<br />
kiral (AN-larr), kirail. Ref.: A (gidaila); Inza RIEV 1928, 153. � "Pierna" Lcc. "Pantorrilla" Lar. "Os de la<br />
jambe, tibia" H. "Patas o piernas posteriores de cuadrúpedos" A. "Kiral-luze, flaco y de largas piernas" Inza<br />
RIEV 1928, 153. "Kidalla, pierna, pata (trasera). (Lapurrak auntz ebatsiari) loturik besoak ta kidallak, paratzen<br />
du soñean" LE-Ir. "Garra, gidall" ZMoso 68. � Gizon onak dei egin da lotu eben [txakurtxoa] gidaletan.<br />
Lazarraga 1197v. Gidal bi, gidal gozoagorik eztira jamas ikusi! Acto 344. Bronzezko izterra, burdinezko gidallaztala<br />
ta lurrezko oña. Mb IArg I 97. Aren kidallak marmolezko pilareak, urrezko zimenduen gañean inak. Echn<br />
Cant 5, 15 (Dv zangarrak). Belhauna handi eta makhur gidailak. ChantP 86. Ale fripuak, / apho gidail salduan! /<br />
Dolütü behar zaizie / hartü duzien jestua. StJul 163 (ap. DRA). Mal gobierno den etxea, asto kirallako eltzea.<br />
(AN-5vill). Inza NaEsZarr 1591. Ustekabekorik, ardi bati gidall bat autsi zakon. ZMoso 53.<br />
- GIDAILEZ. "Gidaillez (Sal), zangoloteando. Gidailez ta uztar-ostikoka ari da mando kori (Sal)" A.<br />
2 gidail. � Guía, conductor. � Bihotztoiki ari da orotan, legia dü gidail. Egiat 255. Berze argirik eziez<br />
egiarena, ta fama hona baizik begien aitzinian gidail. Ib. 255.<br />
gidaila, gidal. v. 1 gidail.<br />
gidamen. � Guía, dirección. v. gidamendu. � Giristino doktrinaren gidamena. CatLan 18. Berak gidatzen<br />
gaitu, eta haren gidamenaren azpian ez da deus beldurtzekorik. Jaur 169. Utz gaiten Izpiritu Sainduaren<br />
gidamenera. Ib. 399.<br />
gidamendu (SP, H), gidamentu. � Guía, dirección, gobierno. "Direction donnée ou reçue" H. � Haren<br />
Spirituaren gidamenduz egiten ditugun obra onak. Lç Ins G 5r. Bekatoreen salbamendua, iustuen bozkarioa eta<br />
errebelatuen gidamendua. Mat 282. Hauta zazue gidari bat, zeinaren gidamenduz zuen bihotza eta gorputza<br />
saindukiago konsekra ahal diotzotzuen Iainkoaren Maiestateari. SP Phil 424 (He 428 gobernuaren azpian).<br />
Lehen gidamendia eta lehen eskola emanen dute bide hontan. Tt Onsa 14. [Parte ükheitia] bere aita espiritüalen<br />
gidamentietan. Bp I 115. Fidantza oso batekin eman ziotzan bai bere bihotza, bai bere arimaren gidamendua.<br />
Laph 135.<br />
gidar. v. gider.<br />
gidarazi (Urt III 204). � Hacer llevar, guiar. � Hartarakotz errespetuz arka gidarazia, / eta beldur etzirenak<br />
lurrerat egotzia. EZ Man II 91.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
692
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gidarazle, gidarazitzaile. � Guía, conductor. v. gidatzaile. � O Iongoiko, hedoiaren gidarazitzaillea, / ene<br />
gañean iduki zazu begi ernea. EZ Man II 111.<br />
gidari (V-gip, G, AN, L, BN-arb, S; SP, Urt I 192, Lar, Añ, H), giari (V-m), kidari (AN, L; Lar, Aq 1276, H).<br />
Ref.: A (gidari, giari, kidari); Lrq; Etxba Eib; Gte Erd 260. � Guía, conductor, director. "Adalid" Lar.<br />
"Guiador" Añ. "Aren sentimentuak dituzte gidari (G-azp), mendian artzaina dute gidari (BN-arb)" Gte Erd 260.<br />
v. bidari (2), gida, gidatzaile, gidoin (2).<br />
� Tr. Gidari es la forma más general, que aparece en los autores septentrionales junto con kidari, y en los<br />
meridionales con giari (tbn. gijari, giyari). Kidari se documenta en Axular, Lizarraga de Elcano y Eguiateguy.<br />
En DFrec hay 67 ejs. de gidari.<br />
� Itsuén gidari aizela. "Conducteur". Lç Rom 2, 19 (He, TB, IBk gidari; Dv bidari, Ol itsumutil). O, zuzia,<br />
erran zioten, / zaren gure gidari. EZ Noel 64. Erakuslerik eta kidaririk gabe. Ax 36 (V 22; 420 (V 272) gidari).<br />
Hirur erregeak, edo magoak, eman zitzaizkon bideari; izar arraiotsu hura zutelarik bere gidari. Lg II 113.<br />
Konfraria asestitüren da jaun direktor edo gidariaren [...] ehortzetala. Mercy 35. Espiritu Santuak markatzen du<br />
apaizaren anima eta egiten du Jesusen artaldeko giarietatik bat. AA I 553. Berbera jarten da euren buru,<br />
gordetzalla ta gijari egiñik. Ur MarIl 22. Bat eskola gidari Baionan higatzen. Hb Esk 144. Torilletik atera /<br />
zuten lendabizi, / bei zar bat giyariya / bandera ta guzi. Xe 204. Bitartean, ni, ororen gidaria, ene kontzientzia<br />
azterzearekin ohartzen niz zoin erho izan naizen. JE Ber 97. Hori zioten bestalde irlandar populuari aholkatzen<br />
orduko gidari abertzaleek berek. Mde Pr 238. Igande arrats batez, arnoa nausi eta gidari. Zerb Azk 89.<br />
Poemaren nondik norakoa, ari gidaria. Vill in Gand Elorri 9. Ondo kostauta, sartu eben idiskoa illetxera, aren<br />
jabe ta gidariak. Erkiag BatB 51. Oinkadak zuzen emateko gidari ta zuzendari on bat bear dezu. MAtx Gazt 93.<br />
Egia beti izan daitela / bizi-bideko gidari. BEnb NereA 206. Idazleek, gidari baitira, beti herriaren aurretik joan<br />
behar dute. PMuj in MEIG I 93. Txara tapitu horretan gidari dabil Etxaide eta bere senaz baliatu behar nahi eta<br />
ez biderik zabalduko badu. MEIG II 128.<br />
v. tbn. Mat 293. Volt 151. SP Phil 424. Arg DevB I. Gç 188. ES 141. Ch III 56, 6. CatLav 37 (V 26). Mih 104.<br />
Monho 32. Gco II 79. JesBih 413. MarIl 74. It Fab 201. Izt Po 138. Gy 230. Lard 98. Balad 244. Hb Egia 128.<br />
Bordel 178. Noe 61. Aran SIgn 113. Elzb Po 183. Bv AsL 70. AB AmaE 114. EE 1885b, 546. Jnn SBi 157. Lap<br />
265s (V 121). HU Aurp 117. Ag AL 13. Zby RIEV 1908, 204. Goñi 108. StPierre 17. EusJok 88. Inza Azalp 86.<br />
Ox 58. Kk Ab II 170. Etcham 217. Alz Ram 99. Ldi IL 154. Ir YKBiz 400. EA OlBe 12. Etxde JJ 247. Or Aitork<br />
108. Txill Let 131. SMitx Aranz 49. Anab Aprika 35. Vill Jaink 9. Gazt MusIx 173. Ibiñ Virgil 55. Ardoy SFran<br />
207. NEtx LBB 38. Xa Odol 339. Uzt Auspoa 10, 88. Lf in Casve SGrazi 12. Giari: Izt C 509. EusJok II 30. AB<br />
AmaE 439. Urruz Zer 122. Giyari: Noe 62. PE 122. Arrantz 123. Kidari: LE Prog 108. Egiat 179 (kidarri).<br />
� Conductor (de un vehículo). � Oza eta Ahio, Abinadabeen bi semeak, ziren orgaren gidari. Lg I 300.<br />
Zalburdiaren gidariari labetakoa bialdu diogu. Alz Ram 122. Beribilen gidariek. JE Ber 45 (71 beribil-gidari).<br />
Fiat txiker bat etorren bidean beera errirantz, eta oi zalako soiñu durunditsua jo eban, arako gomazko puxika<br />
biribillari, gidariak marruskaldi latza egiñaz. Erkiag BatB 87.<br />
gidarigo. � Dirección. v. gidaritza. � Compiegneko kofesorgo eta gidarigoaren brixtakean. Zerb Azk 57.<br />
gidaritasun. � Dirección, gobierno. v. gidaritza. � Umeak dituen alhargunak, haren antzearen eta<br />
gidaritasunaren beharrean daudenak, [...] ezin utz detzake niholatako maneraz. SP Phil 419 (He 422<br />
gobernuaren).<br />
gidaritza. � Dirección, gobierno, mando. v. gidaritasun. � Beharrezkoa izan zen [Zeruko Argia-ren] gidaritza<br />
Ondarribiara eramatea. MEIG I 117. Nahiago zuten, dirudienez, gidaritza eskasa inolazko gidaritzarik eza<br />
baino. MEIG VIII 95. Ez baitira guti izan prestatzen ari diren liburu eta idazlanetarako gidaritza bila hurbildu<br />
zaizkigunak. Ib. 95. En DFrec hay 20 ejs.<br />
- GIDARITZAPE. (En casos locales de declinación en sing.). Bajo... la dirección (de). � Azken urteotan, erdimendeetako<br />
kornubitar testuak oro publikatzen hasi dira, Morton-Nance delakoaren gidaritzapean. Mde Pr 258<br />
(v. tbn. HaurB 95). Patxi Altunaren gidaritzapean. MEIG IV 112.<br />
gidarra. v. gihar.<br />
gidatu (S; Volt 95, SP, Urt I 193, Ht VocGr, Lar, Añ, Gèze, H), giatu (V-gip; Lcc (-adu), Añ), kidatu (AN, L;<br />
Lar, Aq 861, Añ, H), kiatu (Izt). Ref.: A (kidatu); Lrq; Etxba Eib (giau). �1. Guiar, conducir, llevar. "Guiar,<br />
kiatu" Izt 57. "Guider, servir de guide à quelqu'un, lui montrer son chemin" H. "Giau, guiar. Gurasuen zeregiña,<br />
umiak azi eta onera giau" Etxba Eib. v. 1 bidatu. � Tr. Documentado en todos los dialectos (en vizcaíno sólo en<br />
Añibarro y Kirikiño). No hay ningún ejemplo de roncalés con este significado (v. infra (4)). Emplean kidatu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 693<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Axular, Etcheberri de Ziburu, Harizmendi, Lizarraga de Elcano, Iztueta y Aresti. Giatu es desde Lazarraga<br />
bastante frecuente en autores meridionales donde tbn. se documenta gidatu (Cardaberaz y Guerrico emplean<br />
ambas). En DFrec hay 30 ejs. de gidatu. � Posible da itsuak itsua gida ahal dezan? "Puisse mener". Lç Lc 6,<br />
39. --Andraetan diskreziorik / ez dala uste al dozu? --Bai, baia daben zenzutxo ori / gaxki daroae giadu.<br />
Lazarraga 1175r. Neure begiok giaduko dot / tristezea dan errira. Ib. 1146v. Aideok deseatzen dabe / leku onera<br />
giaetan. Ib. (B) 1201rb. Nigana gia eztezazula / sekula zeure barkea. Ib. (B) 1164vb. Ierusalengo hirira / xuxen<br />
ditu gidatu [izarrak]. EZ Noel 65. Zuhurki konseilla, kida, goberna eta burutan athera. Ax 5 (V 2). Ezta<br />
zuhurtziarik zure argiaz ezpada gidatua. Ch III 14, 2. Gietu zuela Spiritu Sanduek desierto atera (Ororbia,<br />
1758). ETZ 92. Ifernurat gidatzen duen bidea. Brtc 140. Ara giatu zituan juduak eta erakutsi zien nor zan Jesus.<br />
AA I 419. Esan diteke erazeki ta sutu zirala, eta amoriuaren indarrak gidatuko zituala. Bv AsL 163. Bertzeak<br />
oro gidaturik, alargun gelditu bera, 40 urteko alaba hunekin. HU Aurp 183. Zeruko bidetik gizon guztiak giyau<br />
eta zuzendu bear dituzan argi-zuziya. Itz Azald 170. Nai badituzu artu / onrak eta famak / giatuko zaituzte / aitak<br />
eta amak. Balad 230. Errosariyua giyetako izentau eben euretaiko bat. Kk Ab II 169. Beiak gidatzeko<br />
Florentinok daraman akullua ikusiko da. Alz Ram 100s. Bere Fiat ederra Bilboko kaleetatik kidatzen zuen<br />
artean. Arti Ipuin 76. Erregeek, udaberriz, erle-mulko berriak gidatuko ditutenean. Ibiñ Virgil 108. Ez gaitu<br />
intuizio argiak gidatuko. MEIG VIII 104.<br />
v. tbn. Volt 177. Mat 334. Harb 264. Hm 67. Tt Onsa 177. Gç 189. SP Phil 79. Arg DevB 213. INav 85. ES 164.<br />
CatLav 146 (V 75). He Gudu 103. Mst III 58, 3. Cb EBO 9. Lg II 114. Mih 105. CatLan 74. AR 386s. Monho<br />
130. Xarlem 826. Gco I 460. Añ MisE 51. Dh 117. JesBih 448. UskLiB 28. Jaur 127. Etch 606. Gy 229. Hb Esk<br />
175. CatS 99. Aran SIgn 20. Elsb Fram XI. Lap 20 (V 12). Ip Hil 87. UNLilia 13. CatJauf 81. Etcham 183. Zerb<br />
IxtS 51. Txill Let 137. Anab Aprika 24. Larz Iru 26. Gazt MusIx 173. Ardoy SFran 242. Xa Odol 340. Berron<br />
Kijote 57. Giatu: Cb EBO 62. GavS 33. Gco I 460. JanEd I 22. Xe 159. AB AmaE 181. Goñi 115. MEIG IX 139<br />
(en colab. con NEtx). Kidatu: EZ Eliç 226. Hm 228. LE Ong 133v. Izt C 463.<br />
� Aithortzen dute orok, herri gidatzeko, / ez ditekela kausi hainitz hobeago. Hb Esk 102.<br />
� (Part. en función de sust.). � Iudizio jeneralean ere aingeruak darama bere kidatua iudiziora. Hm 229.<br />
�2. (H), giatu. Guiarse. "Ilhunbean ezin gida bazaite" H. � Iauna, zeuregaña gida / bedi othoitz enea. EZ Eliç<br />
268. Errebelatuko dire [...] presuna zuhurren eta iakinsunen argitz ezpadire gidatzen. Ch III 7, 2. Bere buruz<br />
gidatzen dena urrikalgarri dela. Lg I 202. Au ongi egiteko, gia zaite, ez zere burutik, baizik konfesorearen<br />
iritziarekin. AA I 403.<br />
�3. + giatu. Dirigirse, acudir. � Gidatuko zarete gure etxera behar duzuenaren izaiteko. Mong 594. Jakin<br />
dezan norengana biar deben giyatu, menturaz nai balu egin billete oien jabe. Bil 93.<br />
�4. Enviar. � Azken kartan erran naun gisa gidatan daud zerxkobait gore uskaratik berorren<br />
gobernioarentako. Mdg 147. Ez dakid ala ez nion ikasi, ala antze zren; guartuz nuana gisa, fanen naz gidatuz.<br />
Ib. 149.<br />
� Etim. De rom. guidar.<br />
gidatzaile (H; -aille SP, Urt I 192; -alle Lar, Añ), giatzaile, kidatzaile (-alle Lar, VocCB), gidatzale, gidazale. �<br />
Guía, director. "Jefe, caudillo, el que manda o gobierna" VocCB. v. gidari. � Haur da lur prometatura gure<br />
gidatzeko kapitain eta gidazale Iehosuach fidela. Lç Adv ** 7v. O, entrepresa sainduen xuxen gidatzaillea, /<br />
arren, othoi, fineraño gida zazu enea. EZ Man II 37. Gure iaun arxapezküpü, apezküpü, erretor eta beste arimen<br />
gidazale oro gatik. FPrS 18. Profeta eta patriarka / gure gidazale handiak. Xarlem 794. Gidatzalle argia / dijoa<br />
aurretik, / Belengo portalera / bide zuzenetik. Echag 199. Aplikatua zakolarik indulentzia osoa aphez<br />
kongregazioneko gidatzaleaz. JesBih 402. Buruzai eta giatzallerik etzeukaten. Lard 134. En DFrec hay 3 ejs. de<br />
gidatzai(l)le. � (Lo) que lleva, conduce (a). � Egiazki fraide hun baten bizitzia khürütxe bat düzü, bena bai<br />
pharadüsialat gidazalia ere. Mst III 56, 5 (SP paradisura gidatzen duen gurutzea).<br />
gidatze. � Dirección. � Erran nahi da, osoki sumetitzen naizela haren izpirituaren eta haren Elizaren manuei,<br />
maximei, gidatzeari. JesBih 432.<br />
gidazale. v. gidatzaile.<br />
gide. v. geide, kide.<br />
gidelori. v. gibelori.<br />
gider (AN, L, BN, Ae, S; SP, Urt II 128, Lar, Arch VocGr, Dv, H), gidar (BN-mix, Sal; Chaho), kider (AN, B;<br />
H), kidar (G-nav, B; VocB), gier (H), kier (H (khierra s.v. gider)). Ref.: A (gider, gidar, kider, kidar); Lrq;<br />
ZMoso 69; CEEN 1969, 223 y 1970, 223; Echaide Nav 179; Izeta BHizt. �1. Mango, asa. "Manche de couteau,<br />
giderrak ganibeta egin" SP. "Clavicula, mahasti giderra" Urt V 203. "Kindar [sic], asa, mango, agarradero" LE-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
694
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Ir. "Mango grande" A. "Mangos de azadas (aitzun kiderrak), mangos para layas (laia kiderrak), [...] y mangos de<br />
hacha (aizkor kiderrak) [AN-burg]" AEF 1926, 9. "Kanpotik eskulekua darama: kiderra (AN-5vill)" Garm EskL<br />
I 100. "Sega kiderra hautsi zitzaiten" Izeta BHizt. v. kirten. � Tr. Documentado en textos orientales y en Orixe.<br />
En DFrec hay 6 ejs. de gider y uno de kider. � Behar zituen [kandelerak] sei gidar, birazka ilkhiko zirenak hek<br />
zaduzkan zuraren bi basterretarik. Lg I 156. Haritz-adar bakhar baten / utz dezan arren hartzerat / egiteko bere<br />
harmari gider bat. Gy 290 (v. tbn. 289). Han hari zuan, yo eta yo, sagardearen giderraz. Elzb PAd 45. Oso-osoa<br />
eta bete-betea zela ikusirik, hartu zuten bi giderretarik. HU Zez 58. Golde-nabarraren gider gainean. Barb Sup<br />
148 (v. tbn. 78). Heldu zira, heldu zira, jaun kurrierra, / fier fierra, / eskuan daukazularik giderra... Ox 206. Beti<br />
hura lengo kiderretik, adiarazteko nola batek jarraikitzen dion oitura tzarreri. FIr 160. Eskuz txukatuz, iguzten<br />
dute / biko sardearen kidar. Or Eus 309 (312 kider). Arotzaren etxian zurezko kiderra (AN-5vill). Inza NaEsZarr<br />
1643. Hitzari hel biezaio irakurleak nahi duen giderretik. MEIG VIII 35 (v. tbn. III 77). v. tbn. HerVal 141. Elsb<br />
Fram 79. JE Bur 58. Lf Murtuts 38.<br />
� Zioten oraino gizon buru handikoa zela eta legetako itzulian gider on eta txar guzien berri bazakiela. Prop<br />
1900, 209.<br />
� Itza bere kiderrakin. 'Itz ori egia dela erakusteko bear diren ageriekin' (AN-ulz). Inza NaEsZarr 1206.<br />
� (Fig.). Llave, mando, poder. � Beren eskuko dituztela kargu guziak, gako edo giltza eta gider guziak. HU<br />
Aurp 59. Lau urtetarik behin bazuketen arrotarrek gizon lanjeros hari gider guzien kentzeko parada ona. Ib.<br />
130. Komerzioko ala industriako giderrik hoberenak aspaldiskoan jadanik frantsesek galduak dituztela. JE Ber<br />
72. 27 urte ditiat eta aita-amek uzten zauztaie etxaldearen giderrak. Mattin Herr 5-12-1963 (ap. DRA). Gizonak<br />
manatzeko ohorea; baño emazteak kiderra (B). Inza NaEsZarr 2155.<br />
� (vEys, H, A, Lcq 33). "Pedúnculo de frutas" A. "Se dice gerezi-kiderra al cabo de las cerezas" Lcq 33. �<br />
Gero emaiten tuzu laur libera gerezi, giderrak eta hexurrak khendurik. ECocin 49. � "Kider-luzia, equivale a<br />
manzana de pedúnculo largo" Lcq 86.<br />
� "Hiderra, manivela" Deen I 436.<br />
� "Axari-kiderra (AN-ulz), el murciélago" Iz IzG.<br />
�2. (H). Guía, director. "Guide, qui dirige, conseille" H. v. gidari. � Etxean ez badute haurrek gider onik, / guti<br />
aitzinaturen eskolan egonik. Hb Esk 167. Sinhetsi behar dute orok badutela gauzek bere nausi eta giderra. Hb<br />
Egia 2. Hura zen ororen berozale, hura ororen gider. JE Ber 66.<br />
giderdun (Urt II 127, Lar, H). � (El) que tiene el mando, la dirección. "(Cosa con) asas" Lar. "Qui a un manche,<br />
une anse, une poignée, un pédoncule" H. � Apez lana da teknikako giderduneri erakustea "Jainkoaren bidea".<br />
Larz Othoizlari 1965 (nº 41), 11.<br />
giderreztatu (Dv � A). � "Enmancher, mettre une anse" Dv.<br />
gidertxo (Urt, Lar). � "Ansula" Urt II 128. "Asilla" Lar.<br />
gidoin (SP, H). �1. Estandarte. "Guidon, enseigne" SP. "Guidon, bannière, étendart. Celui qui porte le guidon"<br />
H. � Guztietarik hauta zak Iesus Kristen gidoiña. EZ Man I 8. Erregen iauregia inguratuten daben ormatzaregal<br />
batean Napar-erriko gidoina edo bandera ikusi genduan. Ezale 1897, 117b. �2. kidoin (Lar Sup). Guía,<br />
jefe. AxN explica kidoin (139) por gidari. v. gidari. � Aingiru guztien lehena, aitzindaria eta agintaria egin zen<br />
deabru, eta deabru guztien buruzagi, kidoin eta kapitain. Ax 139 (V 92). Salbatzaillearen ama ona, / zeruan<br />
sartzeko kidoina. Hm 177 app. �3. "Guidon de bicyclette" Lh.<br />
gidoindun. Figura en SP, sin trad.<br />
gielarazi. v. gibelarazi.<br />
gier. v. gihar; gider.<br />
gierrain. "(G-nav), asador" A. v. gerren.<br />
gierre, -rri. v. gihar.<br />
gieten. "(G-to), hernia" A.<br />
gietz. "(R-uzt), ajado" A. v. ihetxe.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
695
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gigarra, giger. v. gihar.<br />
gigilurritz. v. gingilurritz.<br />
gigotso. "(Lc, BNc), hombre rústico, semisalvaje, huraño" A. Para su origen a partir de gizotso (q.v.), v. FHV<br />
293.<br />
gihitei. v. igitai.<br />
1 gila (-ll- V-ger-m ap. A), kila (-ll- Lar, Añ, Dv). � Quilla de barco. "Carina, quille" Dv. � Xalupa irauli gabe<br />
gillaz gañera. EZ Man II 155 (v. tbn. 131). Tirabira badabilla / untziak agertzen gilla (1798). BertsZB 98.<br />
Dijoaz kaietik, / bultzeaz killa, / Pedroren ontziaren billa, / beti bultzeaz killa. It Fab 203. Oraiñ igoten genduan<br />
killa gañera, oraiñ karelera jatzi, gañean ezin egonda... Ag Kr 91. Jira-bira egiten badu zure ontziyak, eta<br />
tillape edo killari elduaz zaudela, zeru ta ur tarteko bakardadean, zer egingo dezu? EEs 1918, 158. Kaia<br />
gainean txalupa zahar bat, beltza, kilez gora. Lasa Poem 83. � Zorigaitzez, heien (arbolen) adarrak eskale<br />
baten besoa iduri, larrutuak. Eta zenbait, aro gaixtoak eta gaitzak iharturik han daudela, kilak xutik. Eskual 26-<br />
2-1909 (ap. DRA).<br />
2 gila (-ll- V-ger; -ll- SP, Urt, H), kila (-ll- S; -ll- SP). Ref.: A (killa); Holmer ApuntV. � "Quille. Gilletan<br />
haritzea, jouer aux quilles" SP. "Astragalus, gilletako jokoa" Urt II 508. "Gillaketan haritzea, jouer (faire) aux<br />
quilles" H. "Gilla-joko, juego de bolos" DRA.<br />
v. birla. � Baziren, ontsa orhoit baniz, birla edo killa bi mota. Herr 18-11-1965, 3.<br />
3 gila (AN-gip-ilzarb, BN; -ll- Aq 1278, VocBN, Deen I 510 , Dv, H). Ref.: A (gilla); Bon-Ond 150. �1.<br />
Guinda. "Guigne, sorte de cerise" H. "Cereza negra" A. v. 1 ginda. � Aranak, gillak, sagarrak eta pagoezkurrak.<br />
Bera EEs 1915, 215. �2. (gilla AN-5vill ap. Lcq; H). "Guindo" Lcq 77. "Guignier, arbre qui porte les<br />
guignes" H. � Mendietan badire zugatzondo asko, sagarrak, udareak, gillak eta aritzak. Bera EEs 1915, 227.<br />
gilabe. "Gillabe (AN-gip), cadenas de la boya" A.<br />
giladi (-ll- Aq 1279, H). � "Guindalera" Aq 1279. "Lieu complanté de guigniers" H.<br />
gilagai (-ll- DRA), kilagai. � Material para hacer quillas. � Zerren gañera munduko mintegia landare okerrez<br />
betea dagoan eta killagai gutxi dan. AA II 226.<br />
gilagain, kilagain (-ill- Hb ap. Lh). "Contre-quille, carlingue de vaisseau" Lh.<br />
gilaka, kilaka (-ill- Hb ap. Lh). � Jugando a los bolos.<br />
- GILAKAN. "Killakan (S, Chaho ms.), jugando a los bolos" A.<br />
gilakari, killakari (Chaho ms. ap. A), killakai. � Jugador de bolos. v. birlakari. � Killakaiak, Urruxtoiko! /<br />
Kartakaiak, Larroiko! GAlm 1960, 23. Duela zonbait urte nun nahi ikus zitazken birlakari edo killakariak. Herr<br />
18-11-1965, 3.<br />
gilamari. v. gilamatzaile.<br />
gilamatu. "Acepillar, según la diversidad de cepillos se dice diversamente, garlopatu, gillamatu, junteratu,<br />
molduratu" Lar.<br />
gilamatzaile. "Acepillador, gillamatzailea, gillamaria" Lar.<br />
gilape (S; Foix ap. Lh), gillapi (S; Foix ap. Lh). Ref.: Giese CasaS 8; Lh (gilape, gillape, gillapi). � "Gilapía, se<br />
trata de la parte más baja del tejado" Giese CasaS 8. "Sablière, pièce de charpente sur un mur; corniche sous le<br />
toit" Lh. � Ihunezko graneko hutxak, bojapiak, gilapiak eta xokho-mokho guziak ikherturik deuse eztie<br />
edireiten. GH 1931, 109.<br />
gilar(re), -arri. v. ginarra.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
696
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gilartze. "Babador, erdoiala, lerdeuna, gilartzea" Lar.<br />
gilba. v. gilbo.<br />
gilbea (det.). "(G-goi), centella, chispita" D. Irigoyen Notas manuscritas al Dic. de Azkue (ap. DRA).<br />
gilbeltz. "Guinda negra" (AN-5vill).<br />
gilbera. v. kilibera.<br />
gilbin (AN-5vill ap. A; Lcq 73 (gilbiña det.)). � "Cicerula, galbana" A.<br />
gilbo (G-goi ap. A), gilba (G-azp ap. Gketx Loiola), gelbo (G-goi ap. JMB At). � "Hilacha, pelusa. Gilboz bete<br />
zait soiñekoa" A. "Pelusa" JMB At. � Zirkilluak gelboaz arindu. (Interpr?). EEs 1912, 219. � "Gilbo, copo"<br />
Garate 5. a Cont RIEV 1935, 350. � "Gelbo, arista que el viento lleva" JMB At.<br />
gilboka. "Elurra asi zan gilboka ta matazaka (G-to), comenzó a nevar a copos y copiosamente" Inza Eusk 1928,<br />
233.<br />
gilbor (V, G, AN; Zam Voc), bilkor (Aq sg. A). Ref.: A; Iz To. �1. "Panza" A. "Bilkor (AN; Aq), abdomen" Ib.<br />
(pero en Aq 179 sólo se encuentra con el significado de "sebo"). � Gilbor ori ederto ipiñi ei dok gaur. A Ezale<br />
1897, 270b. Gilborrean sartu. JAIraz Bizia 17. Neure gilborra asetu arte / ugatza emonaz ganoso. BEnb NereA<br />
43. Orain lan gabe bete nai dogu / gilborra eta boltsia. Ib. 218. v. tbn. "Atso txarraren kuziña" (ap. DRA). --Eta<br />
guk ez degula lanik egiten uste al dezu? --[...] Ire gilbor aundi orrek ezetz ziok. Ataño TxanKan 11. � (Fig.). �<br />
Kale luze ta estu bateko gilbor aldean dagoan etxe zaar ezain aundi batean. Erkiag BatB 184. �2. "(V-ple-arroroz),<br />
jiba" A. �3. "(V-och), grupa del ganado" A.<br />
� Etim. Relacionado sin duda con bilgor; para su posible relación con zilbor, v. FHV 296.<br />
gilbor. v. 1 bilgor.<br />
gilbortsu. � Panzudo. � Pardel gilbortsuon begira. Erkiag BatB 29. Bide zabalean gora, errenka ta puzka,<br />
"Faun" automobil gilbortsu biribilla etorren. Ib. 44.<br />
gilbortu. � Engordar. � Ziskua gilbortuteko. Erkiag BatB 137.<br />
1 gilda. � "Gildak euren kontura lanean diarduen langille batzak baño besterik eztira" Eguzk GizAuz 80. �<br />
Egikizun andiagoetarako be gilden antzeko langille-batzak antolatuko balira ainbat obe. Eguzk GizAuz 80.<br />
2 gilda. "Gildí, la cereza, bi gilda" Iz Als. v. 1 ginda.<br />
gildar (A), gilder (V-arr-och ap. A). � "Grano pequeño de la piel" A.<br />
gileko. v. GIBELEKO.<br />
gilen-peske. "1º martin-pêcheur; 2º au fig., un homme mince, au longues jambes" Lrq.<br />
gilgil. �1. "Bombylius, pitxer lepho hertsi, edatean gill gill gill egiten duena" Urt III 372. �2. "(V-gip), muy<br />
lleno" A. �3. "(B), gordísimo" A. �4. "Vivir en la abundancia, gil-gil bizi (G)" A EY III 238.<br />
gili. "(V-m), piltrafa (?), cierto pedazo de la carne" A.<br />
gilibera. v. kilibera.<br />
gilidura. "Gilidura (barneko), dégôut qui provoque un soulèvement d'estomac" H.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
697
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gilin-gilin. "Onomatopeya del sonido del cencerro" LE-Ir. v. dilin-dalan. � Ertxi zue [falea] arkan giltzapean,<br />
baña arkatik oroat beti gilin gilin (209). LE-Ir (s.v. fale).<br />
gillen. Para el "ente mítico" gillen y gillen-zoluak, etc. en AN-gip, v. BAP 1967, 79s.<br />
gillenpesker (S-saug; Foix ap. Lh), gillenpeske (S). Ref.: A Apend (gillenpeskera); Lrq; Lh (gillen-pesker). �<br />
"Airon, amiamoko" A Apend. "Martin-pêcheur" Lrq. "Héron" Lh.<br />
gilli. v. kili.<br />
gilloi. "(Crex crex), guión de codorniz" MItziar Txoriak 40.<br />
gillori. � Mirto. � Ezta gillori (mirtu) itsas-ertze zalerik ere. Ibiñ Virgil 110. Alkidek lertxuna maiteen, Iakuk<br />
matsondoa, Venus ederrak gilloria. Ib. 53 (v. tbn. 51).<br />
gillotina (T-L), gilotina. � Guillotina. � Robespierre kruela / gillotinan da finatu. Monho 64. Kendu zioten<br />
bizia plaza agirikoan gillotinaren azpian. Izt C 378. Erromako kadira gilotina bat zen hiru mendez. Hb Egia 91.<br />
Gillotiniaz gorriak zuri / ebagi arren samia, / orain zeruan gozetan dozu / martiriaren koroia. AB AmaE 190.<br />
Gillotina bat kolpe bakhox hogoi eta hamar bururen ebakitzekoa. Elsb Fram 125. Gillotina. (Tít.). EskLAlm<br />
1892, 9. Erreko dugu burregoa, erreko dugu gillotina, eta beharbada Montbrisoneko hiri guzia! HU Aurp 46.<br />
Gillotinaz lepoa neurtzeko ere badiat naikoa esku. NEtx Antz 141. Zuek "gillotina" merexi duzue. Izeta DirG 78.<br />
Urkamendia edo gilotina gutxietsirik, gizonak laurdenkatzen zituzten aldi eder haiekin ametsetan. MIH 321<br />
(gillotina en Egan 1955 (3-4), 56).<br />
gillotinatu (T-L). � Guillotinar. � Hirur hogoi eta bi egun Robespierre, haren nagusia baino lehen, gillotinatu<br />
zuten. Elsb Fram 85. Gizon bat behar die gillotinatu. EskLAlm 1892, 9. Bi anaia izigarriak gillotinatuak izan<br />
ziren. Arb Igand 80.<br />
gillunkeria. � (Interj.). � Zaldiaren azantza intzutiarekin, berehala jelostu zen haren gibeletik zabilan norbeit<br />
zaitekela. Gillunkeria! GH 1932, 210.<br />
giltizini (-a Lh), glizini (Michel LPB 144). � Llave (en el habla de los gitanos vascos). v. giltza.<br />
giltsa. v. giltza.<br />
giltsatu. v. giltsu.<br />
giltsu. "Plâtre, gypse, igelsua. Gilsatzea [sin trad.]" SP. v. igeltsu, kisu.<br />
giltxaur. v. eltzaur.<br />
giltxori (Lar, Izt C 199), gilxori. � Gulloría. "Gilxori, cogujada (ave)" Arch ms. (ap. DRA).<br />
giltxurdin, -txurrin. v. giltzurrin.<br />
giltza (V-arr-gip, G-azp-goi-to-nav, AN-gip-egüés-ilzarb, Sal, R-is; Mic 7v (gilsea); (det.) IC 443r, SP, Urt V<br />
203, Ht VocGr 340, Lar, Deen II 26, Añ, Lecl, Arch VocGr, H), giltz (V, AN, B (gilz), BN (+ gilz), R, S (+ gilz);<br />
VocBN, Gèze, Dv, VocB), giltze (V-ple-arr-oroz-och, G, AN-ulz-olza; Añ (det. giltzea)), kiltza (V-gip; Lcc<br />
(kilzea)). Ref.: A (giltz, giltze); VocB (giltz); Lrq /gilc/; ZMoso 68; Iz Ulz (gíltze), Als (giltzí), IzG, To, UrrAnz,<br />
ArOñ (giltza, kíltza), R 307; Holmer ApuntV (giltz); Etxba Eib; Gte Erd 166; Elexp Berg.<br />
� Tr. La forma giltz se encuentra en textos meridionales y en Eguiateguy. Hallamos kilza en Lazarraga. �1.<br />
Llave. Leiçarraga (Decl a) 7v) da giltza como equivalente suletino de gakhoa. "Gakhoa, gilza, la clé" Arch<br />
VocGr. "Clef d'une porte, d'une serrure" H. "Gíltsa" Giese CasaS 9. "Kiltza-bako zerraillia" Iz ArOñ (s.v.<br />
igartekua). v. gako. � Tr. De empleo general, aunque poco frecuente en autores labortanos y bajo-navarros, que<br />
emplean sobre todo gako. En DFrec hay 48 ejs. de giltz (+ giltza, + giltze). � Zeure aoan dozu agiri / an ez<br />
dozuna kilzarik. Lazarraga 1201r. Gilza porra andiaen jabe zan. (Milia de Lastur). TAV 3.1.5, 76. Iesus zeruko<br />
athea. / Zeruko giltza. EZ Man II 194. Au da zeruko atearen giltza, mesede guzien sillua. Cb Eg III 214.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
698
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Kapitüla ezak hiria / eta gilzak errenda. Xarlem 1235. Ez daukat giltzik, etxeko-andriak gorde daruaz. Mg PAb<br />
71. Zarratuko dot irakurtzau urre gorrizko giltze bategaz. Añ LoraS 46 (44 giltza). Entregau eijeezuz zeure<br />
arima ta biotzeko giltzak. JJMg BasEsc 74. Argi bat eta giltza-mordollu andi bat eskuan artu. Arr GB 141. Har<br />
kanpoko giltza. "Recouvrer la liberté". Hb GH 1929, 86. Giltz txiki bategaz idigi eben narru zorrotxua. Kk Ab II<br />
76. Zeru-yaurerriko giltzak zuri emango dizkizut. Ol Mt 16, 19 (Ip, SalabBN, Samper, Hual, Echn, Ker, IBk<br />
giltzak; Lç, He, TB, Dv gakhoak). Oe-adarretik eskegitta idoro zittuzan jauregiko giltzak. Otx 83. Etxe artan<br />
ikusia zegoen zeiñek zituan giltzak... giltzak eta galtzak! NEtx LBB 122. Nahi duenaren jabe denak ez du<br />
gehiago giltza beharrik. MIH 250.<br />
v. tbn. LE Ong 37v. AB AmaE 130. HerVal 148 (gilza). Iraola 13. Alz Ram 107. Barb Sup 134. Or Tormes 65.<br />
Giltza (det.): EgiaK 90. Tt Arima 36 (gilza). O Pr 87. Ub 77. VMg 13 (giltzen). AA III 493. fB Ic III 304. Izt C<br />
225. Gy 312. Lard 405. Xe 186. Ud 27. Sor Bar 37. Apaol 102. AzpPr 96. HU Aurp 59. EusJok 171. JanEd II<br />
114. Inza Azalp 92. Ox 178. Jaukol Biozk VIII. Enb 209. Tx B II 152. Etcham 39. Ir YKBiz 275. Mde HaurB 38.<br />
Etxde JJ 52. Basarri 44. Bilbao IpuiB 233. Gand Elorri 10. MAtx Gazt 88. BEnb NereA 128. Uzt Auspoa 43,<br />
113. Giltze: Akes Ipiñ 13. Giltz: Mb IArg I 204 (gilz). Egiat in MEIG I 231 (gils). Balad 94. Ag G 339. A Ardi<br />
142. Laux AB 30. SMitx Aranz 99. Anab Aprika 86. Erkiag BatB 45.<br />
� Familia da gizartearen atea eta asiera. [...] Familiaren giltza, berriz, ezkontza. Vill Jaink 154. Mattin, zu atzo<br />
arte irriaren giltza. Xa Odol 166.<br />
� Zerraturik kofretan gilzaren pian. Tt Arima 110s. Gari ta artuak daukadaz giltz baga ganbara zabalian. Mg<br />
PAb 93. Ez zinduen bada hobe idukitzea etxean, / giltza segur baten pean. Gy 88. Giltz aren azpian Valenciako<br />
gorde-yaki guztiak bai legozan, untze batetik esegita egozan kipulak baiño egon ezta. Or Tormes 39.<br />
�2. (Vc ap. A; Añ (V)). "Sien, sienes" A. � Ume bat giltzetatik oratu ta goratuaz auxe esaten ddako: Orio ala<br />
berakatz? (V). "De las sienes". A EY IV 299.<br />
�3. (Lar, Añ, H), giltz (V, G, AN, BN, R; Gèze, Dv), kiltza (V-gip). Ref.: A (giltz); Iz ArOñ 149, 179. Juntura.<br />
"Articulation" Gèze. "Junturas, artejo, articulación de huesos, del tallo de plantas. Belhain-giltz (R), articulación<br />
de los dedos. Besainku-giltz (R), articulación del codo. Azpigiltz (Sal), articulación de la nalga" A. "Mokórkiltzia,<br />
el hueso redondo saliente del pernil, mokórgiltzaak" Iz ArOñ. v. erraingiltz, HEZUR-GILTZA, SOIN-<br />
GILTZA. � Gau ta egun bere giltza edo juntura guzietako oñaze guzizkoak daramatzi. Cb Josefa 177s.<br />
Guntzurrunetako giltzak askatzen zitzaiozkan. "Compages renum". Ur Dan 5, 6 (Dv gerruntzeko giltzak).<br />
Zezenak behar dü bizkarra zabal, lephua lodi eta giltzak llabür. Ip Dial 92s (It giltzak, Ur giltz laburrak; Dv<br />
yunta motzak). Etzait ezurrik giltzetatik askatu. Or QA 173. Lau anken azken-zatiak euren giltzetarik auzi, ebagi<br />
ta erauzi eutsazan arakiñak. Erkiag BatB 56.<br />
� "Lepoko kiltza-kiltzati ebai tta eruan dau" Iz ArOñ (s.v. kíltza).<br />
� "Sutura o coyuntura de diversas partes del tallo monocotiledón, gilza" Lcq 40.<br />
�4. giltz (V, G, AN, L-sar), kiltza (V-gip). Ref.: A (giltz); Iz ArOñ (kíltza). "Zubi baten erdi erdian azkenengo<br />
ipinten dan arriari giltza esaten dautse euskaldunak. [...] Giltz ori kenduezkero, zubi guztia beera iausiko<br />
litzateke" Ezale 1897, 55b. "Llave, última piedra que cierra un arco" A. "La clave de un arco o bóveda" Iz ArOñ.<br />
v. giltzarri. � Arri errebusatu zeina fabrikazaliek, kori bera xin zen izaitra anguluaren giltza. Hual Mt 21, 42<br />
(Ip, Samper giltz-harri, Ol, Ker, IBk, BiblE giltzarri). Bere lekuban zubiyaren giltza ipiñiyaz. EE 1882a, 131.<br />
�5. (G-goi), giltz (V-gip; FSeg). Ref.: A (giltz); Iz IzG. "Compuerta en un saetín o cauce de molino" A. "Giltza<br />
bat, una compuerta del canal del molino para vaciarlo" Iz IzG.<br />
�6. (Lar, H). Clave, quid. "Clave para entender alguna cifra" Lar. � Gernikako arbola / euskeraren giltza. Ud<br />
40. Butariaren joko / latz eta borthitza... / maiz horren eskuan da / partidaren giltza. Zby RIEV 1908, 93.<br />
Bakoitzak bere aukerak eskatzen elkar artzeko, ta ortan zegoan giltza. Or SCruz 109. "Nil igitur mors est"<br />
poemaren giltza. Mde Pr 370 (v. tbn. 271). Iakin-zaleak izanik, eskuetan zeukaten Pitagorak-eta auzi guziak<br />
erabakiteko giltza. Zait Plat 71. Esaera onen giltza. Vill Jaink 110. Metodu berri orrekin zenbat ezkutuen giltza<br />
ta adibidea etzen azkenik zabaldu! Ib. 34. Hemen dagoela deritzat aspaldi bila nenbilen Garoa-ko pasarte haren<br />
giltza. MEIG VI 154.<br />
�7. giltz (A Apend). Vuelta. "Giltz, vueltas de andarines" A Apend. � Giltz eta bira. "A vueltas y más vueltas".<br />
Or Eus 341. Iru giltz eman zitiola Elizari, ta irugarrenean beste mundukoek eraman zutela. Or QA 110. Ua ere<br />
ez litzake egun, ordu betean eguzkiak giltz osoa eginen balu. Or Aitork 327s.<br />
�8. (Lar). Llave, manivela, mando. "Llave de fuente" Lar. � Alboan ur-txurruxtari ematen diot giltza. Or Poem<br />
543. Asi ziran bonberuak euren ur-odiak eskuetan [...]. --Edegi giltzak aguro!, agindu eban alkateak. Erkiag<br />
BatB 13s. Illunabarrean zuk argi-giltzari eragin diozu ta bonbilla piztu da. MAtx Gazt 22. Argi-indarrik ez dezu<br />
sortu. Moztuta zegon tokian alkartu, baizik, giltzari eragiñaz. Ib. 22. Gaseko giltza zabalik utzi dezala. Lab<br />
SuEm 173. Oñetakorik gabe argi-giltzari emanez itzaltzen du. Ib. 175. Aldiro-aldiro aldatzen eta aberasten ari<br />
den hizkuntza hori jakitea, argiaren giltza non dagoen jakitea bezalaxe da. MEIG I 112.<br />
� "Tecla y registro de instrumentos musicales, piano, órgano, etc. Giltzak jo, teclear" DRA.<br />
�9. (V-m ap. Onaind EEs; H), giltz (V-gip ap. SM EiTec1). "Dans les arts, les instruments, machines, etc., ce qui<br />
sert à ouvrir, fermer, serrer, détendre, etc. Clef de dentiste, hagin atheratzaileen giltza" H. "Giltza, biurrikoak<br />
estutzeko berau baño oberik ez da errez aurkitzen (V-m)" Onaind EEs 1931, 201. "Giltz, lantegiko 'llave' edo<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
699
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
'llave-inglesa'-ri esaten diote, baña zarrak bakarrik darabilte. Giltza bai dala benetan biar-biarrezkua tallarrian.<br />
Giltza ona bada, soltatze-txu gogorren daozen torlojuakpe" SM EiTec1. � Ingles giltz bat erakutsi zidan,<br />
gizonik altuena baño luzeagoa. Osk Kurl 126. Burdiña-negarrez beteriko artaziak, giltz ingelez ao bakoa...<br />
Ainbat eta ainbat erreminta zaar. Erkiag BatB 21.<br />
�10. (V-gip, G-azp-nav). Ref.: Ond Bac 400; Iz Als, IzG, ArOñ, UrrAnz. Clavo. "Puntapaxa: los clavos<br />
modernos; los antiguos giltza" Ond Bac 400. "Azpigíltzak, los clavos que se meten en los extremos del eje del<br />
carro para que no se salga" Iz UrrAnz. v. iltze.<br />
�11. "Resorte. Giltz asko joten dakian gizona (V)" DRA.<br />
- ADAR-GILTZA, HANKA-GILTZA, HEZUR-GILTZA. v. adar, hanka, hezur.<br />
- GILTZA-BIHUR. Vuelta de llave. � Etzoaztela, emakume berandutarrak, eliz utsera, iru giltze-biur emanera<br />
alki gañean bekokia duzutela loak artzera. '<strong>Fe</strong>rmées à triple tour de clef'. Or Mi 77.<br />
- GILTZA-EGILE. "Giltzgillea, serrurier" SP. "Claviarius, [...] giltzagillea, giltza egillea" Urt V 203.<br />
- GILTZA EMAN. a) Dar la llave, cerrar con llave; dar fin. � Ija orduba da lotsarizko sail oni giltza emotekoa.<br />
fB Ic II 84. Bada-ezpadan giltza emon eutsan atiari. Otx 150. Agoartean zerabilkien izketaldiari giltza emanaz,<br />
osaba Martinen eta Malentxoren zai oinkadak geldiagotu zituen aurreko bidari biak. TAg Uzt 302. b) "Erlojuari<br />
giltza emon, dar cuerda al reloj (Vc)" A EY III 270.<br />
- GILTZA-HEZUR. a) Columna vertebral. � Sorbaldan kolpatua izan da eta giltz-ezurra hautsi zaio. Herr 10-<br />
4-1958 (ap. DRA). b) "Nudillo, gil(t)zezurra" Deen I 126.<br />
- GILTZA-GAKO (gilz-gako L-ain ap. A). Llave, piedra que cierra la bóveda.<br />
- GILTZA-HITZ. Palabra clave. � Ez dago urrutira joan beharrik Txillardegi eta Peruren giltz-hitz nagusia<br />
aurkitzeko. MIH 337. Estilistika berriak maiz aipatzen ditu mots-clés direlakoak, euskaraz giltz-hitzak (giltzharriak<br />
bezalatsu) esan genitzakeenak. Ib. 337.<br />
- GILTZA MAISU. Llave maestra. � Gurutze Santua da neretzat zeruko atearen giltza maisua. Cb Eg III 309.<br />
- GILTZA-MIHI. "Gilz-mii (G-bet, R-uzt), lengüeta de cerrojo" A.<br />
- GILTZA-MOTZ. "Capona, sin ejercicio, v.g. llave capona, giltzamotza" Lar.<br />
- GILTZAN. "Bajo llave. Aberats entzuna izan arren, giltzian aren etxian ogixa" Etxba Eib.<br />
- GILTZA NAGUSI. "Llave maestra" Lar.<br />
- GILTZA-ORRATZ. "Kiltzá-orratza, el imperdible" Iz ArOñ.<br />
- GILTZA-HOTS, G.-SOINU. Ruido de llaves. � Zure gerriko giltza-soiñua / emendixe dut aditzen. Or Eus<br />
143. Entzun bitez giltza-otsak eta norbaiten marmarra... NEtx LBB 170. Giltza-otsa isterakoan. Ib. 170.<br />
- GILTZA-UZTAI. "Llavero en que se juntan [las llaves], giltzuztaia" Lar. "Giltza-usteia, v. gakhusteia" H.<br />
- GILTZAZ, GILTZEZ ITXI (vEys), HERTSI, ZERRATU. Cerrar con llave. � Mutil, itsi egizu atea gilzaz. Mic<br />
14v. Infernuko portalia haienzat egonen da iagoitikoz gilzaz zerraturik. Tt Onsa 90. Atea barrendik giltzaz<br />
itxirik. Apaol 79. Atea giltzaz itxia. Or Tormes 67 (77 giltzez itxi). Galerazita daukate txabola-ataka giltzaz<br />
ixtea. JMB ELG 66. v. tbn. EA OlBe 68 (giltzez itxi). Ixillaren urrezko giltzaz ezpaiñak ertsi dizkie. Zait Sof 136.<br />
� (giltzagaz). � Agureak alde-egin eban, atia giltzagaz ondo itxitta gero. Altuna 104. Giltzagaz itxia. Or<br />
Tormes 37.<br />
- GILTZA-ZULO (V-gip, G-nav; giltz-zulo V-gip). Ref.: Iz Als (giltzazulú); Etxba Eib (giltz zulo); Elexp Berg.<br />
Ojo de la cerradura. "El cerrojo" Iz Als. � Zelatean da adi geldittu zan ate-ondoan, giltz-zuloan batean belarria,<br />
bestean begia ebazala. A BGuzur 119. Ateko giltza xilotik. Zub 39 (tbn. en AIr EuskIp 81 giltzaxilotik; Akes Ipiñ<br />
28 giltze-zulo). Ate-morrolluan giltz-zulua billatzeko. SM Zirik 37. v. tbn. Osk Kurl 22 (giltz-z.). Gehienoi<br />
atsegin zaigunez giltza-zulotik zelatan egotea, egon gintezke hemen adi-adi. MEIG I 144.<br />
- SOIN-GILTZA. v. soin.<br />
giltzabia (det.). "Sobrellave" Lar.<br />
giltzadun (Lar, Añ), giltzdun (V-gip ap. Etxba Eib), giltzedun. �1. "Llavero, el que las tiene [las llaves] a su<br />
cargo" Lar. "Giltzduna, encargado de las llaves. Giltzduna lelengo agertu biar dana lanteira" Etxba Eib. �<br />
Aingeru, lagun kirmen zintzoak, / gure malkoen giltzedunak. A EE 1900a, 471.<br />
�2. giltzdun. (Lo) que tiene llave. � Gilzatzen dute diru gelako atea, bai ta eskal-burukoa ere gilzduna bada<br />
eskalburua. Mb IArg I 313.<br />
giltzadura (-lz- B ap. A; VocB (-lz-)). � "Llave, piedra que cierra la bóveda" A. v. giltzarri.<br />
giltzagain. "(G-to), íleon, un hueso de la cadera" A.<br />
giltzagile. v. GILTZA-EGILE.<br />
giltzagur. v. eltzaur.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
700
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
giltzain (Sc ap. A), giltzai (Lar), giltzazain (S ap. A; Urt V 204, Lar, Añ, Arch VocGr � Dv, H), giltzazai (Lar,<br />
Añ, H). �1. Portero, conserje. "Ama de llaves" Lar y Añ. "Llavero, llavera" A. "Tesorero de una sociedad" Ib. v.<br />
giltzari, giltzera. � Ez dezaket asma nola jainkoak egin zaituen zeruko giltzain (Baiona, 1909). FLV 1972, 200.<br />
Gizonok ezkera giltzain izateko jaioak. A Ardi 142. Jon Doni Petri, zeruko giltzaina. Barb Sup 133. Gaur zeruko<br />
giltzaia Kristogana pozez egatu zan. EgutAr 1957, 28 (ap. DRA).<br />
�2. (BNc ap. A; Arch VocGr, Gèze). Sacristán. "Klabera, giltzaina, le fabricien" Arch VocGr. "Marguillier"<br />
Gèze. "Sacristán, mayordomo de la iglesia. Urtaldizka etxeko jaun ezkonberriak izaten dira giltzain, etxetiarrik<br />
ez (BN-baig)" A. v. sakristau, klaber. � Giltzain edo sakristau ohi bat, bere kargua galdua. Prop 1905, 271.<br />
Herriko erretorak bazakien Pette etzela jiten ahal elizalat giltzaiña bezain ardura. Eskual 10-1-1913 (ap. DRA).<br />
Erranik izan da Haritchabalet bere giltzain, beretter eta kantatiarekin juan zela Drundala. Const 30. Denbora<br />
hartan Santa Grazian elizako giltzaina Berriets zen. Ib. 35. Giltzaina edo sankristaua. Lf Murtuts 7. 1920etik<br />
aintzina, bere nahitara "giltzain" jarri zen elizan. Lf ELit 257. Elizan Mañex jaun mera giltzain gisa jaun<br />
erretoraren mutil. Ib. 258.<br />
giltzaingo. � Oficio de sacristán. � Bere kargua galdua, [...] hura giltzaingoa galdua. Prop 1905, 271.<br />
giltzaketa. � Erdi-hausitako giltzaketa hauen zati bakoitzak. 'Engranajes'. MEIG IX 127 (en colab. con NEtx).<br />
Ez egitura-giltzaketarik, ez hutsune-eraketarik. 'Ni armazón'. Ib. 124.<br />
giltzaldi. � Vuelta. v. giltza (7). � Zintzarriaren giltzaldi oro / tintin bakar bat emaro. Or Eus 319.<br />
giltzape (V-gip; Lar, Añ, H; giltzpean V-gip; giltzabean msOch ap. A Apend, H (V)). Ref.: Etxba Eib<br />
(giltzpian); Elexp Berg. � (En ines.). Bajo llave; en la cárcel. "(A buen) recaudo" Lar. � Tr. Documentado en<br />
autores meridionales y en Goyhetche. En DFrec hay 15 ejs. � Ertxi zue arkan giltzapean (209). LE-Ir (s.v. fale).<br />
Ze ugazaba-andrak gorde ez daruaz gilzpian okela, urdai ta bestelango gauza asko? Mg PAb 71. Halere eztu<br />
zeren fidatu sobera, / non ez luken eman giltzapean bera. Gy 312. Giltzapean sartu naute / poliki-poliki. Iparg<br />
342. Ogia giltzpean euki. Ag G 246. Gaisoak giltzepean gau ta egun isil-isilik iduki dauzkagu. A EEs 1916, 301.<br />
Gilzpian ipiñi. Kk Ab II 168. Goien sar egin baitu / Eurik Eguzki giltzapean. Ldi BB 110. Itxi egidak abo ori<br />
giltzapian lez eta ezegik geiago idegi atzera etorri artian. Otx 142. Baño lapurretan egiteagatik giltzapean euki<br />
dute. Anab Aprika 45. Pozik gorde zituan paperok giltzapean. Erkiag BatB 92. Au ikusi bitartean bada, euki zazu<br />
zure ostatuko giltzapean. Berron Kijote 83. Famili galtzeak eta giltzapean egoteak ireki diote zauri izkutua<br />
ariman. MEIG I 159.<br />
v. tbn. Astar II 179. Sor AKaik 134. Goñi 41. KIkG 65. Alz Burr 38. TAg Uzt 266. Zait Sof 174. Or Poem 552.<br />
Etxde JJ 127. Arti Tobera 288. Osk Kurl 198. Izeta DirG 44. Or in Gazt MusIx 92. Alzola Atalak 102. NEtx LBB<br />
367. Giltzpean: Azc PB 257.<br />
� (Con determinantes). � Isilka ta gilzape berean idukitzen zuen gogoak ematen zion aldian edateko bere zato<br />
ardoa. Mb IArg I 294. Aren begikun gozoa! / burni-tartetik giltzape beltzean sartzen. Ldi BB 28.<br />
� (Con -ko, adnom.). � Gilzapeko bere gauzak, ondasunak eta diru zituenak galzeko beldurrez. Mb IArg I 204.<br />
Giltza gordetan dan artian giltzpeko gauzak gordeta dagoz. fB Ic II 243. � (Sust.). Preso. � Pazko-jaietan<br />
giltzapeko bat askatu oi zun, erriaren gogara (Mt 27, 15). Or MB 339 (TB presunera, Dv presoner, Samper reo,<br />
Ol baitegiko, IBk preso).<br />
� (Con otros sufs. locales de declinación). � Mirabe arek giltzapera bidaliko zaitu. Ir YKBiz 286. Giltzapera<br />
nindôla esku lotuak burniz. Or Poem 547. Aietako norbait erori bazedin, burni gabeko giltzape artara<br />
sarrerazten zuten. Or QA 58. v. tbn. Anab Poli 28. Eraman zazue giltzapera. Izeta DirG 124. Giltzape horretatik<br />
ezin irten ez ezaguera bidez, ez lurreko maitasun bidez. MIH 18s.<br />
- GILTZAPE-ALDI. Tiempo de reclusión. � Etzun illabete pare batetik gorako giltzape aldirik egin oraingo<br />
ontan. Etxde JJ 194.<br />
giltzaperatu. � Encarcelar, meter bajo llave. v. giltzapetu. � Piarres giltzaperatu zutela ikusirik. Etxde JJ 169.<br />
v. tbn. Anab Poli 29.<br />
giltzapetu (H). � Encarcelar, meter bajo llave. v. giltzaperatu. � Alegrian atzeman zuen Zumalakarregik<br />
O'Doyle bere etsaien burua, ta amar eun gizon il ondoren, giltzapetu zuen. Bera EEs 1915, 228. Ala ta guziz ere,<br />
illabete pare batean giltzapetua euki zuten. Etxde JJ 195. Emen naukazue giltzapetua ta galderaz josia ta itoa.<br />
NEtx LBB 116. � (Part. en función de sust.). � Giltzapetuaren askatasuna. Anab Don 39. Joan zan, giltzapetuok<br />
ikustera. Alt LB 51.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
701
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
giltzari (SP, Ht VocGr 340 (-lz-), Lar, Añ). � Portero, (el) que lleva las llaves. "Clavier" SP. "Llavero, llavera"<br />
Añ. v. giltzain. � Aita Jainkuak egin banindu / zeruetako giltzari, / azken orduan jakingo nuke / atea nori iriki.<br />
Canc. pop. v. tbn. A EY II 243. Zeruko Giltzari dogunaren bezpera. Erkiag Arran 23 (v. tbn. 34). Jente oso<br />
pobrearen etxeetan eztago atezairik, eztago giltzaririk. Arti Ipuin 79s. � Ta nori ez atsegin negu-giltzarion<br />
[enaron] elduerea, arako biñan biñan agertzen yakuzanean. Erkiag Arran 191.<br />
giltzarrapo (BN-mix, S ap. A; Gèze, H), giltzarropo (S ap. Lrq), giltz-sarrapo (S ap. A), giltz-zarrapo (S (Foix)<br />
ap. Lh). � "Candado" A. "Serrure" Lrq.<br />
giltzarre. "(BN-mix), caso fortuito" A Apend.<br />
giltzarri (V, G, -lz- B, L-ain; VocB (-lz-)), giltz-harri (T-L), kiltzarri (V-gip). Ref.: A (giltzarri, gilzadura); Iz<br />
ArOñ (kiltzáarrixa). � Piedra angular; base fundamental. "Llave, piedra última que cierra un arco, calero" A. v.<br />
giltza (4). � Etxe-egilek bazterrialat ezarri harria, izan da giltz-harritako harturik. Ip Mt 21, 42 (Samper<br />
giltzharri [sic], Ol, Ker, IBk, BiblE giltzarri; Lç kantoin buru, Echn kantoiñ harri, Hual anguluaren giltza, Leon<br />
harri-buru). Pedro bera jartzen du etxe onen giltzarritako. Inza Azalp 92 (v. tbn. 99). Etxe egiten zuek baztertu<br />
harria orai giltz-harri egina. Egunaria 1959 (Urtharrila), 4 (ap. DRA; tbn., con ligeros cambios, en Ker EMeza<br />
60 (ap. DRA)). Gizartearen giltzarria gara, mundua sustengatzen duen oinarria. Arti Tobera 273s. Oiñarri zaar<br />
gain, iñoizko gogo- / aro bat nai dau giltzarri. Gand Elorri 55. Erabateko aditza, mintzaidea ahotan hartzen ez<br />
duena, orain arte eta beti euskal aditzaren giltz harri izan dena. MIH 389. [Unibertsitatean] dagoela, nolazpait<br />
ere, gure irakaskuntza osoaren giltzarria. MEIG IX 26s.<br />
giltzatu (G, AN, B (-lz-), BN, S, R; VocBN (-lz-), Gèze, Dv, H, VocB (-lz-)). Ref.: A; Lrq. �1. Cerrar con llave,<br />
guardar bajo llave. � Gabaz gilzatu ta trankatua uzten dute itxeko sar-bide guzia. Mb IArg I 313 (v. tbn. 300).<br />
Agindu zion konfesoreak, atea barrendik giltzatzen zuanean, etzegiola giltza kendu. AA III 493. Mendien<br />
behereko erroetara jautsi naiz, lurreko hersgailuek giltzatu naute bethiko. "Concluserunt me". Dv Ion 2, 7.<br />
Aberats zikhoitz batek / metaka diruak / bethi oso zaduzkan / kutxan giltzatuak. Zby RIEV 1908, 764. Arduraz<br />
kutxea giltzatuta. Or Tormes 45. Atea itxi ta giltzatu ondoren. Mde HaurB 36. Ataka irekia uzten duelarik nahiz<br />
ateak giltzatu. MEIG VII 32. � (Part. en función de adj.). � Gela gilzatuaren gisakoa zen Jesusen obi hau. Mb<br />
IArg I 275. � Encerrar (sentidos prop. y fig.). � Lotsak giltzatzen dizka / mingain ta aoan, / danak esango ditu /<br />
moxkortutakoan. JanEd II 113. Horrelakoen egile-argitaratzaileak eroetxean giltzatu ez zituztenez gero. MEIG<br />
IV 124. �2. (G, AN, B (-lz-), BN, S, R; VocB), kiltzatu (V-gip). Ref.: A; Iz ArOñ (kíltza). "Cerrar un arco<br />
colocando la última piedra. Neronek giltzatu ditut laurogei karobi gutxienez (G-to)" A. "Kiltzáitten da, se cierra<br />
el arco o bóveda" Iz ArOñ. � Etziyon utzi zubiya giltzatzen egilleari. EE 1882a, 131 (v. tbn. 132). � "(S), se<br />
fixer au sol. Harriak hasi tützü giltzatzen, les pierres ont commencé à se coller au sol" Lh. �3. Bere "Ingude"<br />
batzuek, elkarren artean giltzatutako eta pitzatu haundiz zulatutako arteak gogora dakarzkite. "Encajados".<br />
MEIG IX 126 (en colab. con NEtx).<br />
giltzatxo (Urt V 203). � Dim. de giltza. � Saiaturik bada, ezin xehetasun guztiak gogoan eduki. Giltzatxo<br />
batekikoa ahaztu zaio oraingoan. MEIG I 128.<br />
giltzatzar. � Aum. de giltza. � Giltzatzar erdoitua. Etxde AlosT 52.<br />
giltzatze. � Acción de cerrar con llave. � Zertako dirala uste dezu orrenbat itxe gilzatze ta trankatze? Mb IArg<br />
I 313.<br />
giltzaur. v. eltzaur.<br />
giltzazain. v. giltzain.<br />
giltze. v. giltza.<br />
giltzera (Añ, Dv (s.v. giltzazain)). � Ama de llaves. v. giltzain, giltzero. � Non zan orduan giltzera zar<br />
juiziozko Monika ondo azitzen zuena? Cb Eg III 365. Baña juake atera / giltzera andria, / an da esturia. Mg PAb<br />
100. Giltzera neskatxa ebilli zan batetik ta bestera gauzeen billa. VMg 13. � (Como segundo miembro de<br />
comp.). � Da bildur ta ikara / juan ez dedin ara / etxe giltzeria. Mg PAb 100. Amaseiko bateko / abadegiltzerak,<br />
/ burutsuak ostuten / dotrina-paperak. Azc PB 323s.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
702
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
giltzerdi. � Media vuelta. Cf. giltza (7). � Begi-klixka batez negurtuak ditut millakan eremu; / giltzerdi<br />
neregan, eta beste klixkaz buka dut inguru. "Doy media vuelta". Or Poem 526.<br />
giltzero, giltzeru (Añ). � (El) que cuida las llaves. "Llavero, llavera" Añ. v. giltzera. � Ames gozo guztien /<br />
ateko aingerua / munduko zorionak / dauken giltzerua! Azc PB 337.<br />
giltzorde. "Giltzordea, v. gakhordea" H. "Fausse clef" T-L.<br />
giltzpe. v. giltzape.<br />
giltz-sarrapo. v. giltzarrapo.<br />
giltzurrin (G, AN-gip-ulz, B, L, BN-baig, R; IC 447r (-lz-), Dv), giltzurrun (G, AN-egüés-erro-ilzarb-olza, Ae,<br />
Sal; Lar, Añ (G), Bon, IC 447r (-lz-), H), giltzurdin (G, AN, BN, R-vid), gultzurdin (G-goi), gultzurdun (Gazp),<br />
gultxurdun (G-azp), gultzurrin (G-goi-nav), gultzurrun (Gèze, Dv (S)), guntzurrun (V-occ-gip, G-azp (+<br />
guntxurrun), S; Lar, H), gultxurrin (B), geltzurrin (G-nav, L; Dv, H (+ geltzurrein)), geltxurrin, geltzurrun (H),<br />
gintzurrun, giltxurrin (AN-gip, B, BN-baig; VocB (-lxu-)), gintxurin (S; Foix ap. Lh), giltxurdin (G-bet),<br />
gizurdin, kuntzurrun (V, G (?); Añ (V), Dv), beltzarrun (R), beltzurrin (R-uzt-is), beltzurrun (R), beltxurin (Ruzt),<br />
buntzurrun (V-gip), bultzurrun (G-nav), untzurrun (V-gip; H). Ref.: VocPir 283; A (beltxurin, beltzurrin,<br />
geltzurriñ, giltzurrin, giltzurrun, giltxurrin, gultxurrin, gultzurdin, guntzurrun, kuntzurrun); Lh (gintxürin); Bon-<br />
Ond 238; Satr VocP (giltxurrin); Ond Bac (bulzurrun); Iz Ulz; Als (bultzurrun), UrrAnz (guntzurrúna), ArOñ<br />
(buntzurrun, guntzurrune, kuntzúrrunak), To (giltzurdiñe); Echaide Nav 141; Izeta BHizt (giltxurrine); Etxba Eib<br />
(untzurrunak); Elexp Berg (guntzurrun). �1. Riñón. "Untzurrunak odola garbitzeko ofiziuan dittugun organuak<br />
dira" Etxba Eib. � Tr. De empleo general. Las formas con gil- parecen ser las más extendidas. En DFrec hay 2<br />
ejs. de giltzurrun. � Iakinen dié eliza guziék ezen ni naizela gelzurrunak eta bihotzak examinatzen ditudana. Lç<br />
Apoc 2, 23 (He gelzurriñak, BiblE giltzurrin, Ol giltzurrun; TB errainak, Dv barneak, Ur (V) erraijak).<br />
Errezebitu det zure gilzurriña, txit zuen gusto ederra (Donostia, 1761). (Interpr?). ETZ 114. Ganzutzen ziran len<br />
giltzurriñak baña utzi zan au egitea. AA I 537. Salsa badu koipean / ondotxo egiña, / guztiz gozoa baita / aren<br />
gizurdiña. Izt Po 62. Izan ere behar ditu gibela, barea eta geltxurrinak. Dv Dial 24 (It giltzurriñak, Ur<br />
kuntzurrunak, Ip gültzürrünak). Zer erran haukien beso, azpi [...], giltzurrin, bare eta birikaz! Hb Egia 132s.<br />
Otsoari ezkapatu zitzazkan tripak giltzurinetarik. Mdg 170. Sagardoak gultzurdiñak garbitu, maskuri edo puxiga<br />
bizkortu eta gernua edo usuria eragiten du. Ayerb EEs 1916, 15. Gultzurrunak eran orrek galdutzen ditu. IArt<br />
Itzald II 52. Bildotx giltxurrinak, oillasko eta sasoineko hegaztin yaki hautak. Zub 90. Burutik naasten ezpadire<br />
giltzurrinetik edo biotzetik mainguka dabiltza. FIr 175. Giltzurrunetan min bizi bat sentitu zuen. Arti Ipuin 28.<br />
Minduak daukaz bizkar, gerri, kuntzurrun aldeak Erkiag BatB 188. Pardix zanga latz, ginzurrun gorri, gibel<br />
beratx. ZMoso 63.<br />
v. tbn. Izt C 96. Ag G 186. Or Eus 230. Giltzurrun: LE Ong 67r. Ol Gen 35, 11. Giltxurrin: JE Med 52.<br />
Kuntzurrun: Mg PAb 89 (kunzurrun). Ag Kr 135. Giltzurdin: Noe 120. PPer FLV 1987, 193 (AN-gip).<br />
Giltxurdin: JAIraz Joañixio 28. Guntzurrun: Erkiag BatB 56. Kk Ab I 22. Gunzurrun: Mg PAb 86.<br />
�2. giltxurrin. (Interj.). � Ez zaude tratalari txarra. Giltxurriña! Alz Burr 38.<br />
- HARRI-GILTZURRIN. v. harri.<br />
- GILTZURRIN-HARRI (geltzurrin-h. L ap. A � Dv; giltxurrinarri AN-gip, B ap. A; VocB (-lxu-);<br />
gultxurrinarri B ap. A; giltzunarri G-to ap. A Apend). "Geltzurrin-harri (L), se dit de la plus dure des roches"<br />
Dv. "Piedras de arroyo" A. "Gultxurrinarri, guijarro" Ib. "Canto rodado" A Apend. Cf. Zerb Azk 33: Borda<br />
hortatik goraxago behako bat eman nahiko diogu Giltxurrin-Harria delako harrokari. Cf. GIBEL-HARRI (b). �<br />
"Giltxurdin arri, mármol" (AN-5vill).<br />
giltzurrintxo, guntzurruntxo. � (Dim. de giltzurrin). Riñón. � Guntzurruntxo biak. "Duos renunculos" (Lev 4,<br />
9) Ur in BOEg 222 (en la ed. de 1859 giltzurrun).<br />
giltzurrunki (Lar), guntzurrunki (Lar). � "Riñonada, guisado de riñones" Lar.<br />
giltz-zarrapo. v. giltzarrapo.<br />
gilzurun. v. galzurin.<br />
gima. v. 2 kima.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
703
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gimalet, -melet. v. ginbalet.<br />
gimitria (SP � Dv y A). � "Hitz bati hainitz gimitria emaitea" SP (sin trad.). "Commentaire" Dv. "Symétries"<br />
Darric (ap. DRA). Azkue leyó erróneamente gimitsia, que después recogió tbn. Lhande.<br />
� gimitsia. v. gimitria.<br />
gimnasi(a). � Gimnasia. v. jimaztika. � Gimnasi-inarkunetan ziarduten, soinez sendo litezen. Zait Plat 8. Ez<br />
dut goizero gimnasi saiorik egin behar. MIH 253. Gimnasi antzeko ariketa. Ib. 148.<br />
gimnosofista. � Gimnosofista. � Gimnosofista zerizten iende batzuek. Ax 32 (V 19).<br />
gimurzi (R ap. A), girmuzi (R-vid ap. A). � "Reverso" A. "Gimurziara, al revés" Ib. v. gurrumuseara.<br />
� Etim. Podría tratarse de un cruce de *gainber con algún continuador de inuersum (cf. inprensu, inprentzu<br />
'revés').<br />
gin. v. 1 jin.<br />
gina. v. 1 ginda.<br />
ginar (?). � Tiruli eta Pardo, biak montañesak, giñarrean sartzen eztira errezak (V-m). "No son fáciles de ser<br />
metidos en el yugo". A EY III 351.<br />
ginar. v. ginarra.<br />
ginhar. v. gihar.<br />
ginarra (V-ger-ple-m ap. A (giñarra)), ginar, gilar (BN; Dv (BN-mix, S), Lcq 114 (gillarra det.)), giñarre,<br />
kilar (-ill- V-gip), kilarra (V-gip; -ill- V-gip), killarri (Arzdi Plant1), gilharre (Lecl), gilharri (S; -ila- H),<br />
gindarra (V-ger), kiñar (V-ger-m). Ref.: A (gillar, gindarra, giñarra, kiñar); Lh (gilharri); Elexp berg (killar).<br />
� Brezo. "Unas matas espesas de brezo [...] llamadas en la lengua vascongada ginarrak" IC II 412. "Erica,<br />
brezo" Arzdi Plant1. "Brezo. Urbixan, gero ta killar geixao dago" Elexp Berg. "Ointxe dao killarria loran" (Vgip).<br />
v. ainar, inar. � Abetxubak dira beste oneek: [...] masusta txikarra, gisatsa, giñarria, saratsa. Mg PAb<br />
188. Itxuski edo ginarria ate ostian ifini ezkero ezin an sorginik sartu leitekiala. Astar II 41. Gorozti ta giñarren<br />
batzuk. Ag AL 108. Ota, giñarra, elorri, arantza ta ostantzeko larrak. Kk Ab II 16. Bedar, giñarra, sasi ta zume,<br />
/ su bardin baten erasoz. Gand Elorri 195.<br />
- GINARRA-ESKOBA. "Escobón de brezo. Killareskobiakin garbitzen da ganbaria" Elexp Berg.<br />
- GINARRA-ITXUSKI. "Escobón de brezo" Elexp Berg.<br />
- GINARRA LATZ. "Giñar-latza (V-arr) v. giñarra" A.<br />
ginharra, -rre. v. gihar.<br />
ginarreba (S (giha-); Volt 57, SP, Lar DVC 241, H), giarraba (Añ, H, A), ginarraba (V-ger-ple-arr; Mic 9r, Añ,<br />
H), ginerreba, giñerraba (V-ple-arr-oroz), giarraua (Lar DVC 241 (+ ginarraua), H), giarrauba (H). Ref.: A<br />
(giharreba, giñarraba); Zam Voc (giñerraba). � "Suegro" Mic. "Suegro o suegra" A. "Zaragia osorik,<br />
giñarrebea ordirik (V-ger)" Ib. Cf. aitaginarreba, amaginarreba. � Eraman zezaten lehenik Anasgana (ezen<br />
Kaifasen ginharreba zen). "Beau-père". Lç Io 18, 13 (He aitaginarraua, TB aitinarreba, Dv aitaginarreba, EvS<br />
aitagiharreba, Ol aitagiarreba). Kaifasen ginharraba. EZ Noel 95. Ea ofensarik egin deusteenz gurasoai,<br />
giñarrabai, sazerdoteri edo elexakori. Cap 97. Nere senarra, nere giarraba, nere suia, nere humea ta etxean<br />
ezkonzaz edo serbitzurako sartu zaidana. Mb IArg 229s. � "Ginarrabaren zaldia il (V; msOch 81), se dice de<br />
quien está murriático" A Apend.<br />
- GINARREBA-EMAZTE. "Belle-mère" SP.<br />
- GINARREBA-GIZON (SP). "Giñarreba gizona, beau-père" SP (Azkue trae giñarrebaemazte,<br />
giñarrebagizon). v. GIZON GINARREBA.<br />
ginarreukide (Lar), giarraukide (Lar, H), giarraukida (H). � "Consuegro" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
704
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ginharri, -rru. v. gihar.<br />
ginhaur. v. guhaur.<br />
ginhaurri. v. inurri.<br />
ginbail, ginbal, ginbel (A DBols). � Sombrero. "Ginbel decían los antiguos (v. JJMg BasEsc 86) por un<br />
sombrero de forma hoy desusada" A DBols (no encontramos el ejemplo de Moguel). v. txapel. � Tr.<br />
Documentado únicamente en autores meridionales del s. XX. � Badirudi, kokotzian bizarra eta ginballa edo<br />
kasketia buruban jantziezkeroz, euzkeraz itz egitiaz lotsatu egiten dirala euskaldun asko. EgutTo 29-7-1921 (ap.<br />
DRA). Ginballako lumak. EEs 1928, 18. Ezko-ginbaila. 'Chapeau de toile cirée'. Or Mi 46. Zenbetek arro<br />
biderik-bide lili-urdiña eta txirritta ginbalan erabili ete ebezan! Laux Euzk 1930, 363. "Levita" ta ginbail<br />
ederrik badu etxean. Lab EEguna 115. Japoniar jantzian, beren lastozko ginbail zabalakin. Anab Don 131.<br />
Buruan ingizko ginbail aundi bat dula. Ldi IL 18. Ginballa, soñeko ta oñetakoak beltzak. JAIraz Bizia 34.<br />
Ezkerreko eskuan kapela edo ginbailla artu oi dau. Erkiag Arran 36. v. tbn. Mde Pr 100. Anab Aprika 55. Osk<br />
Kurl 107. Lab SuEm 191.<br />
- GINBAIL-KENTZE. Reverencia, saludo. � Nik, eskua estutuz gañera, izugarrizko ginbail-kentzea egin nion.<br />
Anab Aprika 56 (tbn. en Anab Don 131).<br />
ginbailtxo. � Dim. de ginbail. � Provenza-erako ginbailtxoa. Or Mi 99. Lastozko ginbailtxo bildua buruan.<br />
TAg GaGo 23 (v. tbn. Uzt 6).<br />
ginbalet (G-azp, AN-gip, BN; SP, Deen II 58 (ginbalita), Urt II 323, Lar, Añ (G), Arch VocGr), pinpalet (L,<br />
BN-baig; Lar, Dv, H), ginbelet (V, G-to), gimalet (V; Mic 5v y 9v), gimelet (Añ (V)), binbalet (S; Hb y Foix ap.<br />
Lh), bingalet (AN; H (s.v. ginbalet)), kinbelet (V-m). Ref.: A (binbalet, bingalet, gimalet, ginbalet, ginbelet,<br />
kinbelet, pinpalet); Lrq /binbalét/; Etxba Eib (ginbelet). �1. "Taladro", "barreno" Mic. "Barrena" Lar.<br />
"Ginbaleta, bingaleta (Is), tarière, avant-clou" H (tbn. Azkue (s.v. bingalet) cita a Isasti, pero no lo encontramos<br />
en RIs). "Barreno pequeño" A. "Ginbeleta, au untza edo biurriko txikiak ol baten sartzeko zuloa egiten erabilli oi<br />
da (V-m)" Onaind EEs 1931, 201. "Pinpalet xilo (Hb), trou fait avec le foret" Lh. "Vrille" Lrq. � --Ze<br />
erramienta biar da arotzijarako? --[...] Laatrua, ginbaleta, eskoplua, zurmalluba. Mg PAb 152. Ginbeleta<br />
urrezkoa bada ere, akatsduna bada, eziñ zurik zulatuko du. Ezale 1899, 77b. Baziran sugurrak barbariñak<br />
ziruritenak eta legortzian gelditzen ziranak ginbaletakin zulatuta bezela. Iraola 137. Sotoan, pinpaletarekin<br />
barrika xilaturik, edan eta edan arizan ondoan. "Avec un vilebrequin". Barb Leg 144. Pinpaletaren, giderrik<br />
gabeko pinpalet baten, idurikoa da. JE Med 131. Bekanikazko binbaletakin eta tiro arhin eli batekin. Herr 4-4-<br />
1957 (ap. DRA). � (Adj.). Agudo, penetrante. � Behatzen dio jaunak begi pinpalet batzuekin. JE Ber 71.<br />
Burdin-karrotik beha, begitarte zorrotz, pinpalet! SoEg Herr 7-8-1958, 1. � Eskualdunak dion bezala: "ipurdia<br />
pinpalet". SoEg Herr 14-13 [sic]-1961 (ap. DRA). Eta, ohepetik ateratzen ikusi zuten Pelo... Pelo artzaina,<br />
burua apalik eta gibel-aldea pinpalet. GH 1971, 348.<br />
�2. binbalet (S; Dv, Foix ap. Lh), binbale (S). Ref.: A (binbalet); Lrq /binbalé/. "Mecha de la vela de resina" A.<br />
"Mèche d'une bougie, d'une chandelle. Bimbalet est une forme fautive" Lrq.<br />
ginbaletatu (Lar, Añ, H), pinpaletatu (H), gimeletatu (Añ (V, G, AN)), bingaletatu (H s.v. pinpaletatu). �<br />
"Taladrar" Lar y Añ. "Percer avec une tarière" H.<br />
ginbaleztatu. "Taladrar" Lar.<br />
ginbela. "(G-azp), capitel rústico" A. Cf. ginbail. � Gañean tupikizko ginbel bat bost ukarai luze zutoiak<br />
zeukan. Ol Ier 52, 22 (Ker kapitel).<br />
ginbelet. v. ginbalet.<br />
1 ginda (V, G, AN, L, Ae, Sal, R; Lcc, SP, Añ, H), kinda (V-im [?], G-azp), dinda (Lh), girda (SP), gina (H),<br />
gine (vEys). Ref.: A (ginda, kinda); VocPir 675; Bon-Ond 150. �1. Guinda. "Cerise aigre" SP. "Guigne" H.<br />
"Dinda, cerise de qualité grosse et noirâtre" Lh. v. 3 gila, gindoil, 1 ginga. � Garcia Quindaburu (1360).<br />
Arzam 302. � Ginda, gozo dala min da. RG A 7, B 41. Billostu arren gindaz beterik dagoan arbola bat, ikusiko<br />
dozue urrengo urtean garauz beterik. Añ LoraS 19. Noiz eta ere gindak arrimatu beitituzu unzietan estal zaitzu<br />
siroparekin. ECocin 50. Gure baratzan ginda / ondu ezta ta mina / gure kalean daude / iru dama linda. Balad<br />
205.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
705
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
�2. (Lcc, Añ, H s.v. gila). Guindo. "Guinda, fruta y árbol" Añ. v. 3 gila (2). � Eztagoan legez gindarik aretx<br />
gindatik jaioten eztanik. Añ LoraS 18.<br />
- GINDA ANPULU. "Garrafal, guinda: (c) ginda anpulua" Añ. v. GINGA ANPULU, GEREZI ANPOLAI.<br />
- GINDA GARRATZ (V, G ap. A; kinda garratz V-m ap. A). "Cereza agria" A.<br />
- GINDA GORRI. "Kinda gorri (V-m), guinda roja" A.<br />
- GINDA ZURI. "Kinda zuri (V-m), guinda blanca" A.<br />
2 ginda. "Pelota muy bombeada (BU VocPel)" DRA.<br />
gindadi. "Lieu complanté de guigniers" H (s.v. gila). v. giladi.<br />
gindalatz. "(G), cereza de árbol bravío" A. v. gingalatx.<br />
gindalesa. "(V-m), guindaleza, cabo grueso y redondo, colchado de cuatro cordones, por lo regular, que se lleva<br />
en los navíos para diversos usos" A.<br />
gindanobi. v. indandobi.<br />
gindarra. v. ginarra.<br />
gindatu (Lar, H). � "Guindar" Lar. "Guinder, hisser" H.<br />
gindax (SP, O-SP 228, Dv y A), gindatx (H). �1. "Piège à chiens et renards dans les vignes, au moyen duquel<br />
on les étrangle" H. "Gindatxaren mihia, piège, languette de ce piège qui, touchée, fait que la machine joue et se<br />
détend" Ib. "Armadijo. Gindaxaren mihia, lengüeta que mantiene abierto un armadijo o cepo" A. �2. (vEys, A,<br />
T-L), kindax (Lc ap. A), gindatx (H). "Espèce de treuil servant à hisser des fardeaux" H. "Potro, máquina de<br />
madera que sirve para sujetar el ganado para poder herrarle" A. "Kindax, polea" Ib. "Grue, machine" T-L. � Bi<br />
burdin-bideak trabatuak ziren eta Tarbetik behar ukan dute gindax bat ekharrarazi bagon horien altxatzeko.<br />
Herr 16-10-1958, 2. En DFrec hay 2 ejs. de gindax, septentrionales.<br />
gindoil (SP, O-SP 228 � A, H). �1. "Grosse guigne" H. "Guinda" A. v. 1 ginda. �2. "(O-SP), pédoncule" Dv<br />
(no lo encontramos en O-SP con ese significado).<br />
gindoiltze (SP; -lz- O-SP 228 � A), gindoltze (H). � "Gindoltzea, guigner à gros grains" H. "Guindo, árbol que<br />
produce guindas" A.<br />
gindola (Chaho, H). � "Guindal, guindoule, machine à hisser des fardeaux" H.<br />
gindondo. "Griottier, ginda-ondo" T-L. "Gindondo, guindo, árbol que produce guindas" DRA.<br />
ginebra. � Ginebra (bebida). � Ginebra edarigaillu lurrezkoak ur goriz beterik. Erkiag Arran 158.<br />
ginherre. v. gihar.<br />
ginerreba. v. ginarreba.<br />
1 ginga (G ap. A; IC 442v, Lar, H). �1. Guinda. "Garrafal, guinda, ginga anpuluak" Lar. "Guigne, cerise" H.<br />
"Ginga, guinda, cereza agria" A. v. 1 ginda. � Zozo aseak gingak igi. Lar (s.v. tordo). Ez aldin utziko amak<br />
gingak jaten. AA II 30. Dulze legor piska bat edo gingak inguruan apaingarri ipiñiaz. Cocinan 52. Egunero<br />
jantzi bat eun berriz egiña, / gaur askotan bezala ginga-margo ziña. Or Poem 533. v. tbn. Echag 174. Izt C 154.<br />
�2. (Lar � Lcq 77, H (s.v. gila)). Guindo. "Guindal" Lar. � Era berean ginga edo gerezi gañetan gañean<br />
jartzen dirala gaizki dirudian eran, mutillak begira daudela. AA II 120.<br />
- GINGA ANPULU, G. ANPOLAI. "Garrafal guinda, ginga anpuluak" Lar. v. GINDA ANPULU, GEREZI<br />
ANPOLAI. � Ginga anpolai gizen gizenak guziyak kontuz landuak. Iraola (ap. DRA).<br />
- GINGA-EDARI. Licor de guindas. � Ginga-edari onekin agoa ezatuko diat. 'Agriotat'. Or Mi 69.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
706
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
2 ginga (G-to ap. A). � "Zénit. Eguzki-gingan, en lo más caluroso del sol" A. v. gingabegi. � Udako eguerdiz,<br />
sargori miñean, / iguzkiak, gingan, dario su ta gar. Zait Gold 18. Eguzki biribil-diztikorra ortzi-erdian yarri ta<br />
bero-gingak erre oi dun garaia. (Interpr?). Zait Sof 172. Gingan eguzkia. "El sol está en el cénit". Or Poem 529.<br />
Argi-iturri nagusia kiskalgarri, gingan egoan, udako egunik beroenak eldu ziralako. Erkiag Arran 105. Bere<br />
animarentzako atsedenbide ta bere izan-izatearen ginga du olertitza. Gazt MusIx 168.<br />
3 ginga. � --Ai, au txardina! Oraingua! --Zenbatean dezu? --Amar zentimuan, azkena, andria: begira zer<br />
ginga! EgutTo 1921 (Lotazilla), 30 (ap. DRA, que traduce "ganga").<br />
gingabegi. � Cénit. v. 2 ginga. � Goienean, txinpartaz ziarduan eguzkiak gingabegian. Erkiag Arran 121.<br />
gingadi (Lar, H). � "Guindalera" Lar.<br />
gingalatx. Figura, como G, en Azkue, quien lo remite a ginga.<br />
gingil (S), dindil (B, L-ain). Ref.: A (dindil); Lh (gingilla). �1. Colgante. "Colgajo, péndulo" A. "Pendeloque"<br />
Lh. v. 1 girgil. � Ertzak urre gingill eta txingolaz ingurutuak ditu. EEs 1912, 61. Gorri daukez gingillak / idijon<br />
burkoialak! Laux AB 28. Mortxil-dindil gorriak arratz-apaingarri. Or Eus 12. Zillar-dindillaz atea eta /<br />
urregorrizko giltzea. SMitx Aranz 73.<br />
�2. (AN, BN-baig; Lar (gingillak), H (gingilla det.)), gingila (G (-ll-), AN-gip, R-uzt), gangail (V-ple-arr-oroz),<br />
gaingil (G-to, AN-gip). Ref.: A (gingil, gangail); A EY IV 244; JMB MitV 407; CEEN 1972, 29. Escrófula.<br />
"Seca" Lar. "Écrouelle, goitre" H. "Ciertas hinchazones o infartos del cuello" JMB MitV 407. v. gangailen (1),<br />
girgil (4). � Gingillak sendatzeko iru bat gatz ale artu, berakin zinatu eta asnasa batean esaten da: [...]. A EY<br />
IV 246. � "Gangail, cierta erupción cutánea" A.<br />
�3. (G-to, L-ain, BN-ciz-baig, Sal ap. A; H), gingila (Dv (s.v. gangaila)), kinkil (BN-baig ap. A), dindil,<br />
ddinddil (L-sar ap. A), gangaila (L-ain, BN-mix, Sal, S, R-uzt ap. A; Lecl, Dv, H (gangaila det.)), gaingaila (Ruzt<br />
ap. A). Uvula; lóbulo; prolongación de la carne. "Gangaila ou gingila, luette; lobe de l'oreille; barbe du coq.<br />
Pour mieux distinguer, l'on dit souvent aho-gaingaila, luette, beharri-gangaila, lobe" Dv. "Au pl. gingillak,<br />
appendices, au nombre de deux, que portent les chèvres au-dessous du menton" H. "Glándulas colgantes de la<br />
cabra" A. � Gona-mots, gingilla-luze. Ezale 1898, 343a (acertijo de la campana). Barbera jiten den artin, egin<br />
ahalak oro egin erendatzeko, bi erhi züntzür zolala heltüz, edo gingilla lüma batez gillikatzez. Alth Bot 5s.<br />
Muxturragaz gingilla ikutu eustan. Or Tormes 29. Ahotik eria sartuz, eta gingilaren gibelerat heldu deneko<br />
kakolatuz goiti. JE Med 15. An Zaldibiko Okerra --agoten belarri, / dindil aundiak eta sudurra ere larri--. "De<br />
grandes lóbulos". Or Eus 15. � "(BN-mix), cresta del gallo" A.<br />
- GINGIL-LORE. "Escrofularia" DRA. � Hori baita untzian lo egiteko, gingila-lore gisa, soketan dilindaka<br />
dagoen [...] ohea. Prop 1909, 89.<br />
gingileria. � Conjunto de adornos, quincallería. v. girgileria. � Kathedraletik ekhar arazi nituen ornament,<br />
bandera, ziren edergailu guziak. Bertzalde han bereko jendeek obratu zuten zer nahi gingilleria. Prop 1880b,<br />
368.<br />
gingilizka. v. dingilizka.<br />
gingilkara. � Omiasainduz asten dituk Bausko neskatxak, zaku ta zorro, oliaran gorrixka ta gingilkara<br />
betetzen. 'Vermeilles ou amygdalines'. Or Mi 4.<br />
gingilurritz, gigilurritz (PMuj). � Almendro. v. AMANDA-ONDO. � Oliondo tartean begira nabari,<br />
matsondo ta gingillurritz lerroak. 'Amandier'. Or Mi 4.<br />
gingirri. "--Zer da gingirrie? --Sudur-barruko azkurie" Gketx Loiola. v. dindirri.<br />
1 gino (Vc ap. A (giño)). � (Con ines. y precedido de rel.). En la medida que. "Giñoan, en proporción. Al daigun<br />
giñoan, en la medida (proporción) que podamos. Usaiña daben giñoan ondo egitekoa bada (V-ger), si es<br />
beneficioso en la proporción que tiene olor" A. � Tr. Documentado, hasta el s. XX, sólo en autores vizcaínos. �<br />
Emon zertxubait, bakotxak al daben giñuan. Ur MarIl 3. Emon egidazu bear dodana albait geien zu ametako,<br />
edo beinik bein ofendidurik zaukadazan beste ta giñoan. Ur Bisit 97 (ap. A). Nire erritarren lege zarra<br />
adierazoko dot al dodan giñoan. Ag AL 139. Ikusi daigun al daigun giñoan. A BGuzur 116. Al dagikian giñuan<br />
lan egin. Otx 98. Badakigu, zana ez dan edo dana ez zan giñoan, il eta iaio egiten dala. Or Aitork 310. Erorikoa<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
707
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
aundiagoa dan ginoan, durundua gogorragoa. Zait Plat 34. v. tbn. Eguzk GizAuz 153. Ibiñ Virgil 64.<br />
� Egin aal giñoan yo zizun yo bekoki zabalez bide ortan gora. Markiegi in Ldi IL 10. Jatekoa ta jaztekoa beti<br />
osatu dugu, sabela ase ta nun-nai txukun agertzeko giñoan. Etxde JJ 76. Okotz luzexka, sudurra onen giñoan. Ib.<br />
215.<br />
� "Dangiño (V-oroz-arr-ger), dangiñoan (V-ple-ger), caerse de bruces, haciendo ruido" A. � Blaust! lurrera<br />
dangiño edo luze luze iausi zan arpegiz gora. A Ezale 1897, 315a. An jausi zan luze, zan giñoan, lurrera<br />
Nikanor gizajoa. Erkiag BatB 29.<br />
� (Como sust.). "Proporción" A. � Aipurik txurienak jaioterriarentzako izaten ziran bezela, Euskalerriarentzat,<br />
aldiz, asma-alik beltzenak. Giño ortan jo bear guk, Aimeric Picaud pelegriño aserreak euskaldunentzat ditun<br />
itxuskeri ezagunak. SMitx Aranz 152n.<br />
- GINOKO. (Adnom.). � Zeinek [Jangoikoak] artuko badeust berba alper baten kontu estua, estuago artuko<br />
deust nire erruz galduten dan lauziri giñokoa. Añ LoraS 163. Zure giñoko lantxo bat eman bear dizut ta ark<br />
sendatuko zaitu. Lab EEguna 64. Zeren giñoko edota zein esteritako lapurretak egin ete zituan Zorriztok? Erkiag<br />
BatB 23.<br />
2 gino. "Giño (S), pretensión, orgullo" A.<br />
? ginoi. "(V; msOch), rizos" A. Cf. Añ: "Rizo del pelo, jiroia ".<br />
ginper. v. binper.<br />
gintxirri. "Gintxirrixa, (el) tocino frito" Iz ArOñ.<br />
gintxurin, -tzurrun. v. giltzurrin.<br />
giñar. v. gihar.<br />
giñarra. "(V-m), reflejo pequeño de peces en el agua" A Apend.<br />
giñarre. v. gihar; ginarra.<br />
giñatu. v. geinatu; keinatu.<br />
giñerraba. v. ginarreba.<br />
giñol. � Giñol. � Noranaiko "giñol" bi irasteko 1.500 Lko. Ldi IL 121.<br />
giok. v. gerok.<br />
gipe. "Dépression, rabaissement, abattement, humiliation (Lar)" H (Lar trae "depresión, gipetzea" y "deprimir<br />
gipetu").<br />
gipetu. v. gipe.<br />
gipida. "Ahorro" Lar.<br />
gipida. v. gupida.<br />
gipul(l)a. v. tipula.<br />
giputz (V; H (s.v. iputz)), giputx (V), kiputz (V), kiputx (V), iputz (H). Ref.: A (giputx, kiputx); Iz ArOñ<br />
(kiputzak); Etxba Eib (giputz). �1. Guipuzcoano. (Hay testimonios en que la palabra se ref. a la zona de habla<br />
guipuzcoana). "Llama el vizcaíno al guipuzcoano: giputz labaiña, giputz uger uts, que no son de fiar los<br />
guiputzes" Lar DT XXIX. "Iputz-apezak napar-istupez atorra, napar-apezak iputz-istupez atorra (AN-larr)" A EY<br />
III 365. "Kiputzak, Ixkixio aldekuak: Segura, Gabiri, Mutiloa [...]" Iz ArOñ. "Kiputz ipurzurixak" Ib.<br />
"Giputzanian eiñ genduan zuk diñozun afarixa" Etxba Eib. "Giputzen itza zurezko giltza" DRA. Cf. VocNav:<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
708
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
"Guipuche, -cha, despectivo. Guipuzcoano [Zona N.O.]. También dicen lipuche". Parece que tradicionalmente y<br />
en la lengua hablada, giputz es nombre que dan a los guipuzcoanos los que no lo son, o al menos no lo son de<br />
habla, pero que ellos no dicen de sí mismos. v. gipuzkoar. � Tr. Documentado en todas las épocas en los<br />
dialectos meridionales. Las formas con k- se encuentran en algunos textos vizcaínos (hay tbn. un ej. de Orixe).<br />
En DFrec hay 15 ejs. de giputz. � Eximinus Ipuça (1218). Arzam 282. Maria Bela Uxor Orti Ipuça (1277). Ib.<br />
282. � Gomizek asko lagunik, / zabal arabaarrik, / giputz hondo ederrik, / bizkaitar urduri gogorrik. TAV<br />
3.1.7. Agur, Gandara jauna, giputz labaiña. Lar, carta a Gandara 161. Eta ze opizijo dau kiputz orrek? Mg PAb<br />
164 (CC XIV giputz). Euskera egiten dezu dala giputzen, dala bizkaitarren gisan. VMg VII. Euren izkeratik<br />
danak kiputzak ei irudijen. Kk Ab I 115. Ni giputz gaiztoa naizela, eztedala giputz-izenik merezi? Or SCruz 14.<br />
Gu, giputzok, ezezik, bazan an ale bat edo beste Bizkaia ta Naparroatik. Ldi IL 46. Kiputxentzat be, zalantza<br />
bage, bizkai-bizkaikoa baño ulerterrezagoa izango da. SM Zirik 6. Ederki, giputxak olakoari! Erkiag BatB 71.<br />
Sagarra jan zuelako gau hartan akelarrean agertu omen zen neska giputxa. PPer Harrip 17. Ezin agin diezaioke<br />
bizkaitar bati gipuzkeraz mintza dadin edo giputz bati bizkaieraz. MEIG VII 77.<br />
v. tbn. TAV 3.1.5, 77. Azc PB 301. Enb 208. A Y 1934, 7. SMitx Aranz 212. Mde Pr 55. Osk Kurl 23. Kiputz: Or<br />
Eus 249. Egan 1964, 48.<br />
� (Ref. a la lengua o dialecto propio de Guipúzcoa). � Giputz garbi garbia billatu bear da Giputz erdian. Mg<br />
CC XVI. Errazago egiten zaie bizkaitarrai aditzea Kardaberazen itzkera giputz utsekoa, Mendibururen giputznaparra<br />
baño. Ib. XIII. Bizkaitarrai atsegin dakioe kiputz itz egitea. Egan 1964, 49. Nahiz Lapurdikoa<br />
[euskalkia], adibidez, giputzaren kide hurbilagoa izan hizkuntzalari batentzat bizkaitarra baino. MIH 109.<br />
Morfologia, hizkuntzaren muina, giputza dugu, eta giputz baino giputzagoa batzuetan. Ib. 348. Giputznafarreraren<br />
arteko neurria eta erdi aldeko bidea. MEIG V 104. � Deritxat, nor edo nor dendatuko dela giputz<br />
euskeran imintera. Mg CO 294 (III kiputz euskera). I-n ordez giputz-izkerantzean [...] J esaten dai. A Gram 17.<br />
Giputz-izkuntza eta bizkaiera. JMB ELG 97s. Ni giputz aditzaren alde nago argi eta garbi. MIH 124. Badirudi,<br />
[...] ez zela orduan giputz hizkeran al orain bezala erabiltzen. MEIG VI 163.<br />
� (En construcciones como giputz-bizkaitar, giputz-nafar...). � Maiz aski baterago gatoz hitzetan giputzbizkaitarrak<br />
giputz-lapurtarrak baino. MIH 109. Ez dakit ezer nik XVII. mendearen azken alde horretan giputzbizkaitarren<br />
artean sutan omen zeuden borroka horiez. MEIG V 72. Honen antzeko beste bat, amaina<br />
"alguacil", badakar Azkuek giputz-nafartzat, nondik hartua ez dakit. MEIG I 228.<br />
� "Kiputz, variedad de manzana" Garate 1. a Cont RIEV 1931, 155. "Kiputza, especie de manzana que se da en<br />
Mañaria" Eusk 1931, 763 (ap. DRA; la ref. es incorrecta).<br />
�2. + kiputz (V-gip ap. Iz ArOñ). (Con sufs. locales en sing., con o sin -alde, ref. a Guipúzcoa o a la zona<br />
dialectal de habla guipuzcoana). "Kiputz aldekua, de hacia Guipúzcoa: de Cegama, Segura, Idiazábal, Mutiloa,<br />
Gabiria, Cerain" Iz ArOñ. "Or kipútzian" Ib. "Kiputz-aldera esaten da, se dice en la zona de habla guipuzcoana"<br />
Ib. 150n. � Giputzean ikusi ditugu on guzien lotsagarriz. Lar Cor 184. Mondragon saka Gatzagan jaiki, / bota<br />
kiputzera bola. And AUzta 155.<br />
�3. "Preguntó: --Zelan dagoz garixak? Y un viejo casero le contestó: --Giputzak, jauna, giputzak. Replicó<br />
Altuna: --Zer esan gura dau giputzak? [...] --Buru ariñak" EAlde 1922, 7 (ap. DRA). "Se da este nombre [kiputz]<br />
a las mazorcas de maíz que no han formado el grano o han formado muy pocos granos" Iz ArOñ. "[Las mazorcas<br />
sin formar grano], kipútza ugari xaok" Ib. (s.v. arto-kirtena).<br />
- GIPUTZEZ. En dialecto guipuzcoano. v. GIPUZKERAZ. � Dasadazu lenengo nire liburutxo "Bizkaya por su<br />
independencia"-en euzkerazko zatija ez bizkattarraz ez giputzaz daguala. AG Euzk 1936, 75 (ap. NeolAG s.v.<br />
ipuzkera). Ez noia agintzera urrengokoa nungo euskeran egingo dodan, bear bada kiputxez. SM Zirik 7.<br />
- GIPUTZ-TXORI. "Chelidon urbica: elaia (V), iputz-txuri (G-goi-to)" Arzdi Aves 161.<br />
gipuzkera, kipuzkera, giputzera, giputxera, ipuzkera. (Neol.). Gipuzkera e ipuzkera formados por AG, a partir<br />
de (G)ipuzkoa y era 'lengua' (v. NeolAG). � Dialecto guipuzcoano. v. giputz, gipuzkoera, gipuzkoar (2). � Tr.<br />
Documentado en el s. XX en textos meridionales. En DFrec hay 23 ejs. de gipuzkera y 2 de gipuzkoera. � Gaur<br />
argittaltzen dogu gipuzkeraz izkelbijauta be. AG 2404n. Gazi-gezak (ipuzkeraz) (tít.). AG 1625. Bizkaiko<br />
edozein aldetakuak, berialaxe ikasi ta erabilten ei eben gipuzkerea (Gipuzkuako euzkerea). Kk Ab I 115.<br />
Giputzera, zerbait beste izkelgietatik geituz, Euskalerriko izkera izatea nai nukelako. A Ardi VI. Bizkaiera,<br />
gipuzkera, lapurdiera, guziak dira euskera, ta euskera eder. Ldi IL 112. v. tbn. Etxde JJ 145n. Osk Kurl 16.<br />
Egan 1964, 48. MIH 385. MEIG II 104. � Ona gipuzkera osotuan. Etxde JJ 113n. v. tbn. Osk Kurl 12. Azkueren<br />
gipuzkera osotuaren aldeko jende asko eta asko Azkueren legeen kontra ibili zen jendea izan zen. MEIG IX 79.<br />
- GIPUZKERAZ. En dialecto guipuzcoano. v. GIPUZKOARREZ. � Leintz-ko erri guziak Gipuzkoakoak dira.<br />
Baña ez dute giputxeraz egiten. In Loram 6. Gipuzkeraz itz egiten duten erriak (itsaso ta erdi-aldekoak) Iruñan<br />
zuten beren gotzaina. A Y 1934, 7. Ona bertsuok gipuzkeraz jantzita. Etxde JJ 5n. Gure ardandegietako<br />
bertsulariek be bertsuak kipuzkeraz lorrintzen ekin daroatse. Egan 1964, 49. Gipuzkeraz mintzatzen delako,<br />
seinalagarri, ez Gipuzkoan jaio eta bizi dela bereizteko. MEIG IX 150. v. tbn. Or Eus 111n. Alzola Atalak 91.<br />
- GIPUZKERAZKO. (Adnom.). � Gipuzkerazko esakera asko. Osk Kurl 28.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
709
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gipuzkeratu. � Traducir al dialecto guipuzcoano. � Ona bertsuok gipuzkeraturik. Etxde JJ 11n. Gipuzkeratzea<br />
Manuel Lekuona apaiz jaunaren eskuetan utzia izan da. MEIG III 95.<br />
gipuzkoano. � Guipuzcoano. v. gipuzkoar. � Alabes eta bizkaino, / gu gera gipuzkoano. Xe 411. Gipuzkoano<br />
eta naparrak / denak anaiak gerade. EusJok 149. Nere etorreraz naiz / gipuzkoanoa. Mattin 41.<br />
gipuzkoar (BeraLzM), gipuzkoatar, kipuzkoar, gipuzkotar, ipuzk(o)ar, ipuzkotar. �1. Guipuzcoano. v. giputz.<br />
� Tr. Gipuzkoar y gipuzkoatar son las formas más generales. Sólo hay un ejemplo de kipuzkoar (Egan 1964,<br />
49). � Gipuzkoarrok sartu dira / Gazteluko etxean. TAV 3.1.1. Obeto erakutsiko dizute estudio ta eskola gabeko<br />
emakume bik: bat gipuzkoarra, bestea bizkaitarra. Cb EBO 41. Bizian ta illean gipuzkoatarrak / alkarri<br />
laguntzeko txit dira leialak. Izt C 242. Batzarrak / autu zindun / ipuzkarren / Zai Deuntzat. AG 2404 (2404<br />
ipuzkoar, que sg. NeolAG puede tratarse de una errata; 1625 gipuzkotar). Eztago iñon gipuzkoatarrak<br />
bezelakorik! Ag G 105. Mutil ori gipuzkuarra da. Kk Ab I 108. Errana baita bazter guzietan, gipuzkoarrak<br />
direla eskualdunen artean larrienak. JE Ber 46. Zu, gipuzkoar artaldearen / artzai jatorra izana. Basarri 41.<br />
Sagardotegi gipuzkoarrak. Ib. 156. Laurok gerade gipuzkoarrak, / laurok euskaldun garbiyak. Uzt Noiz 62.<br />
Gipuzkoar bat nahiago dut / Norteko frantzes bat baino! Mattin 44. Aski egin zuten gipuzkoar horiek (gehiegi,<br />
zenbait gipuzkoar zintzoren ustetan) besteri amore emateko. MIH 392.<br />
v. tbn. It Fab 206. Gy IX. Goñi 17. EusJok 68. Etxeg in Muj PAm 17. Anab RIEV 1928, 610n. Or SCruz 120. Tx<br />
B 220. Enb 58. Alz Ram 48. Ldi IL 7. JMB ELG 77. SMitx Aranz 190. And AUzta 133. Salav 103. Ardoy SFran<br />
20. NEtx LBB 5. Xa Odol 331. PPer Harrip 17. Gipuzkoatar: EConst 5. Aran SIgn 113. AB AmaE 378. AzpPr<br />
52. EusJok II 155. And AUzta 133.<br />
�2. + ipuzkotar. Dialecto guipuzcoano. v. gipuzkera. � Euzkelgi ipuzkotarra. AG 1058. Iruñarrak gipuzkoarra<br />
ikasten. Zub 104.<br />
- GIPUZKOARREZ. En dialecto guipuzcoano. � Gipuzkoarrez eskutiztu. A Ezale 1897, 65b. Biar,<br />
gipuzkoatarrez zerbait egiten badot, badakit Gipuzkoako izkuntzearen utsuneak billatuko ditudana. Ag Kr 8.<br />
gipuzkoartasun. � Cualidad de guipuzcoano. � Ara emen nola zuen Pernandok, amezketarrak, gure<br />
Pernandok, gipuzkoarrak, erakusten digun itz gutxitan, bere gipuzkoartasuna. Etxeg in Muj PAm 26.<br />
gipuzkoatar. v. gipuzkoar.<br />
gipuzkoera. � Dialecto guipuzcoano. v. gipuzkera. � Gipuzkoera ala zein izango dan euskaldunak alkarulertzeko<br />
euskalkia. Belaus LEItz 117. Noz edo bein Mikoletak gipuzkoerea darabil. Eguzk RIEV 1930, 477.<br />
- GIPUZKOERAZ. En guipuzcoano. � Salgai eztegu arkitzen gipuzkoeraz bat bakarrik ere. Inza Azalp 5.<br />
Gipuzkoeraz egin ala gure bizkaitarren kutsuduna egin erabagi naian ibilli nintzanean. SM Zirik 6. Artetik esan<br />
behar dizut bertso auek egin ala gipuzkoeraz jarrita daudela. Xa EzinB 60. � (Con -ko, adnom.). � Geienian<br />
gipuzkoerazko liburuak eskeintzen deutsaguz gure inguru oni. SM Zirik 6.<br />
gipuzkotar. v. gipuzkoar.<br />
gipuztar, giputztar. � Guipuzcoano. v. gipuzkoar. � Adiskideak! Gipuztarra dezute tratalaria, ez erbestekoa.<br />
Lar Cor 152 (v. tbn. 184). Nafartar, giputztar, espaindar ta edozein beste aldetan ilzen diran guziei. Mb IArg I<br />
73. Zeren billatzera / gipuztarrak joan giñan / Gaztel aldera? It Fab 206s. Bale arrapatzalle azkar ta zintzoak, /<br />
gipuztarrak ziraden lendabizikoak. Izt C 208. Anaiak gara laburditarrak, / zuberotar ta naparrak, / anaiak baita<br />
gipuztarrakin / arabar ta bizkaitarrak. Enb 122. Gipuztarrak Anibal buruzagiaren gudari omen ziran. EgutAr<br />
1958 (Ilbeltza), 9 (ap. DRA).<br />
girakea (det.; Lar Sup; -ke Lh). � "Inquieto, girakea" Lar Sup. "Inquiet, mécontent" Lh. "Inquieto, girakea,<br />
ondo dago. Egun ere ume egonezin eta iperloka bat ikusten dugunean auxe ume gerakie esan oi dugu Bizkaian"<br />
Ibiñ Egan 1962, 279. v. geraka.<br />
giranoi (BNc, Sc ap. A; T-L), gianoi (Sc ap. A). �1. "Esófago" A. � Zolak baditu bi xilo: bat, zintzurrari<br />
beheiti birietarakoa; bertzea, haren gibelean, giranoiarena. JE Med 49. Zintzurra, beraz, aitzinean, giranoia<br />
haren gibelean, bat hatsarendako, bertzea jan-edanentzat. Ib. 64.<br />
�2. gianoi (H). "Pomme d'Adam" H.<br />
- ZINTZUR-GIRANOI. v. zintzur.<br />
girapo. "Girapua, molleja de las aves. Girapua eta egaztixan barruak, ipiñizuz piparrekin" Etxba Eib.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
710
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
girbin. v. binper.<br />
girbitza (V-ple). "Zati txikia, ezpala" X. Kintana Iker-10, 1997, 153. "Girbitza bat gelditu da hor" Ib. 153.<br />
"Egur girbitzaz beterik itxi dau lurra" Ib. 153.<br />
girbun. v. binper.<br />
girda. v. 1 ginda.<br />
girgika (Sc ap. A; T-L s.v. coin). � "A las cuatro esquinas, juego de niños" A.<br />
1 girgil (SP � H y A). �1. Cinta. "Ruban" SP. � Lên il dudan lepa-zuti / ikusi duk girgil-gorri. "Cinta roja". Or<br />
Eus 182. Amalau txintxil, lau kana girgil, / txirrikaz jantzi du dena. Ib. 166s. Loreak azauka, girgilak eta<br />
banderak hamar urhatsetarik hamar urhatsetarat, ahurka! SoEg Herr 19-5-1960, 1.<br />
�2. "Girgila, faux brillant" Dv. "Girgilla, ornement léger qui pend, fait comme un petit cliquetis, et brille, id.<br />
gargallua" H. �3. + girgila (S ap. A), kirkila (Sal, R ap. A). "Cascabel" A. "Kirkila, sonajero" Ib. � Girgil,<br />
arran ta txilin-otsian, / egal gustiai begira. Enb 174. Aztaletan, berriz, azpantar dotoreak daramazkite girgil<br />
burrunbatsuaz ornituta. Etxde JJ 204. Ene adiskidea zibuka-zabuka zebilen, txapelako girgilak dindatuz. Mde Pr<br />
108. �4. (G-goi), girgila (V-m), kirkila (V-m). Ref.: A EY IV 244s; Iz ArOñ. Escrófula. "Girgill, cada una de<br />
las bolitas que a veces cuelgan del cuello de una oveja (G-goi)" Iz ArOñ. v. gingil (2). � Kirkilak kentzeko<br />
laumaraiko bategaz kirkila orrek igortzi ta arnasa baten auxe esaten da: Kirkila bat eta kirkila bi, kirkilak dira<br />
amabi (V-m). A EY IV 244 (244 girgila (V-m)). � (V-m), kirkil (V-m), kirkir. "Cierta erupción cutánea" A. �<br />
Berak zekian ondoen, ziotenez, umeen arpegiko atz edo kirkirrak ateratzen. Ag Ezale 1897, 187b.<br />
- GIRGIL-HOTS. Sonido de cascabel. � Soilki girgil-hots bat etorri zen erantzun antzean. Mde Pr 116.<br />
2 girgil. "(Lc), viruta" A.<br />
girgil. v. gergel; gorgoil.<br />
girgila. v. 1 girgil.<br />
girgilaketa. � Honen hegaldia erantzunari ezartzen zaio, eta girgillaketak behartzen duen saiheskeran lotzen<br />
da. "Acuñación". MEIG IX 126 (en colab. con NEtx).<br />
girgildu. v. kirikildu.<br />
girgildun. � (Lo) que tiene cascabeles, colgantes. � Soineko hertsi, laukitu bat zekarren eta buruan adaritxurako<br />
txapel girgildun bat. Mde Pr 106.<br />
girgileria (L-ain, B (-ll-), BN-baig; Dv), kirkileria (-ll- L-ain, BN-lab), girgileri (-ll- B, BN-baig). Ref.: A<br />
(girgileria, kirkilleria); Satr VocP; Izeta BHizt. � Conjunto de adornos (peyor.), quincalla. "L'ensemble des<br />
oripeaux dont se couvrent certaines personnes" Dv. "Adornos extravagantes del vestido" A. "Kirkilleria, lujo" Ib.<br />
"Girgilleri, bisutería barata, colgantes, etc." Satr VocP. "Girgillierie, adornos extravagantes del vestido.<br />
Hainbeste girgilleri zertako? Hau girgillerie" Izeta BHizt. v. gingileria. � Marianak nahi baitu / hedoiak buruz<br />
ukhitu, / girgilleriaz eginikako / uztai erdi bat aski du (1780). BertsZB 123 (tbn. en Chaho Biarritz II 170).<br />
Zuhurra ez da bethi berritan estaltzen; / girgileria ez du sobera maitatzen. Hb Esk 178 (DRA cita el mismo ej. de<br />
Arch ms.). Bizkarrean derabiltzaten pildak ahalgegarri dire; xingolaz eta girgileriaz estaliak derabiltzate. HU<br />
Zez 73. Gainetik dena xingola, urre eta girgileriaz apaindurik. JE Bur 182. Kirkilleria dario alde guzietatik<br />
argidi oni. EEs 1912, 60. Gerriko zintak egiten ziozkan hiru inguru segurik, gorri gorria, girgileriak sahetsetik<br />
dilindan. Barb Sup 9. Ez naiz girgileriez / batere griñatzen. Etcham 70. Jendeak xingurriak bezala metatzen<br />
omen dira bide bazterretan Besta Berrietako zapur eta makilari horien ikusteko. [...] Bainan zapur eta<br />
gainerateko girgileoiak [sic, seguramente errata] baino gehiago agradatzen makilaria bazterretikakoari. Herr<br />
12-6-1956, 2. Haren aphaindura zintzoen aldean, bertzenek ergel iduri zuten. Harena urhetik, bertzerena<br />
girgileriatik. Larz GH 1959, 86. Etzen hor bilatu behar egungo egunean den etxe txarrenean bilatzen dugun<br />
girgileria eta gurikeriarik. Ardoy SFran 34. Argia ere badariote zure neurtitzek, ez ordean girgileriarik, ez eta<br />
itsutzeko dirdira gaixtorik. Lf ELit 339.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
711
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
girgilerio. "Grille (insecto)" A Apend.<br />
girgilete (-ll- R ap. A Apend), girgileta (-ll- R ap. A Apend). � Argolla. � Zomait xitok ebatsi aldu axtiadraino<br />
girgilete korri lotruk zegon astoa (R). A Morf 425.<br />
girgillo (V-ger-oroz-gip). Ref.: A; Etxba Eib. �1. "Papada, dobladillo de carne bajo la barbadilla" A.<br />
"Girgilluak, gorduras en forma de pliegues. Generalmente en plural. Girgillo utsak zan aren lepua" Etxba Eib.<br />
�2. (V-gip). Ref.: Iz IzG (grigrillodun), UrrAnz, ArOñ. "Girgillo, cada una de las bolitas del cuello de las<br />
ovejas" Iz ArOñ.<br />
girgillodun (V-gip), grigrillodun (V-gip). Ref.: Iz UrrAnz (gírgillua), IzG (grigrillodune). � "Grigrillodune, la<br />
(oveja) que tiene bolitas carnosas pendientes del cuello" Iz IzG.<br />
1 girgilu (-llu G? ap. A). � "Grillo, grillete" A. � Gelditu zen lo datzala girgillu-grilloz eskuak eta oñak<br />
norbaitek lotzen diozkan gizon bat bezala. Mb IArg I 199. Gibraltarra gabe biziko gerade / girgilluz oñak<br />
lotuak. Izt Po 168. Manases atzemanik, eta girgilluz eta katez ondo loturik, Babiloniara eraman eta ziega illun<br />
batean sartu zuten. Lard 277. Girgilluek anketan, lepoa zepoan (AN-larr). A CPV 504.<br />
2 girgilu (L-ain ap. A � Dv). � "Moule plat dans lequel on met l'argile pour faire les tuiles" Dv. � Buztiña<br />
lenengo topau, [...] ondoren girgilluan sartu, gero moldean artu ta gero seketan larrañan utzi. AEF 1927, 90.<br />
girgin. v. gorgoina.<br />
girgin. v. gorgoina.<br />
gir-gir. �1. "S'emploi aussi comme syn. de dir-dir, pour exprimer une scintillation d'objets qui brillent à la<br />
lumière" H. v. dir-dir. �2. (Onomat. del tembleque). � Suaren izena entzun-orduko, gir gir gir egiñaz jartzen<br />
dira. Ezale 1897, 346a.<br />
gir-gir. v. kir-kir(-kir).<br />
girgirka. "(BNc), juego de niños que consiste en arrojar la pelota unos contra otros" A (se trata, obviamente, de<br />
una expr. adv., no de un sust.).<br />
girgirontzitxo. � Olla, puchero. � Egizu kontu eltze lurrintsu edo girgirontzitxorako dituzunetatik ari zerala.<br />
Ezale 1897, 356b.<br />
girgista (L-ain ap. A � Dv). � "Bello (irónicamente)" A.<br />
girgitx. �1. "(S-bas), grillo de campo o de horno" A. �2. "(S-bas), cigarra" A.<br />
girgoin. v. gorgoina.<br />
girgorra (BN-baig ap. A; T-L). � "Hablar con rr defectuosa" A. "Grasseyement" T-L.<br />
girgorratu. "Grasseyer" T-L.<br />
1 giri (L, BN, S; SP, Dv, H), gi (S). Ref.: A; Lh (gi); Lrq. � "Jument en chaleur" SP. "Estar en celo (la hembra<br />
caballar y asnal)" A. v. 2 gia, iel.<br />
2 giri. "Las venas y el sebo de la carne. Ze okela emon dotsue? Dana girixa besteik eztauka ta" Elexp Berg. Cf. 1<br />
gia (2).<br />
(giri). "Tojo, planta de la familia de las leguminosas, Genista scorpius" Baraib Voc.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
712
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
girigai (Lar, Añ). � "Guirigai" Lar.<br />
giri-giri. � (Onomat.). "Sumergido; nadando" LE-Ir. � Nola arimarén poténzia guziak berladanik [...]<br />
egonendiren án gozátzen giri giri naiadiña. 'Abundantemente'. LE Doc 249. An ondaturik delizietan, nola arraia<br />
giri giri (333). LE-Ir. Zeruan egoin dire sanduak alegre irris, kantus, gozatzen nauten adiña ta nola nauten giri<br />
giri (325). Ib. Zer izain da an giri giri gozo utsean? (336). Ib.<br />
girikeria (Lecl, H). � "Mollesse" Lecl. "Condition mollasse d'une personne, état de flaccidité, de relâchement.<br />
Le mot se prend en mauvaise part" H.<br />
girin. � Pasión, inclinación. Cf. 1 grina. � Bedarte-ziar nabil loratxu artian, / girin bako pitxijak irrika bidian.<br />
Laux BBa 90. Giriñak dauken aizto-itxura / zeure irrijak, ba, metzen dittu. Laux AB 93. Emakumeok, ogenez<br />
kuin-kuin ta askotariko giriñaz okiturik. Ol (ed. 1958) 2 Tim 3, 6 (en la ed. de 1931, griñaz). Giriñ makurra duk<br />
nagikeria, ta ez nikek nai nire lagunik alperra edo nagia litekenik. EG 1959 (1-2), 55.<br />
giristindade. � Cristiandad. � Giristindadeko erri guzietan debotki zelebratzeko misterio andi au (Urdax,<br />
1827). ASJU 1993, 589.<br />
giristino (L, BN ap. A; SP, Añ, Arch VocGr, VocBN, Dv, H; -iño Urt IV 299, Ht VocGr 297, Lar), girixtino,<br />
kristino, kristio (Ae, Sal; Añ, Izt), giristione, giriztino. Ref.: A (giristino, kristiai); Echaide Nav 207. �<br />
Cristiano. "Kristioa, cristiano" LE Urt voc. v. kristau, kiristi, kristinau. � Tr. De empleo general en textos<br />
septentrionales (no suletinos) y, en la forma kristio, en navarros. Giristino es la forma más frecuente; girixt- se<br />
encuentra en textos de los ss. XIX y XX. Kristino se documenta en Leiçarraga y Tartas (-iño; emplea tbn.<br />
giristiño). Si no se trata de errata, hay un ej. de giristione en Mihura. En DFrec hay 3 ejs., meridionales, de<br />
giristino, y 58 (56 septentrionales) de girixtino. � Ebanjelioa eta haren ezagutzea gabe kristino ezin garate. Lç<br />
Adv ** 5v. Giristinoez egiten den Eliza. Mat 70 (1 , probablemente errata). Zein da kristioaren<br />
señalea? Ber Doc 96r. Giristino onak iaten ditu mundu hunetan bere trabailluak eta bertze munduan<br />
trabailluaren irabaziak eta fruituak. Ax 502 (V 324). Giristino legez bizi eztena gaizki erorteko peril agerian da.<br />
SP Imit I 25, 7. Egiazko kristiñoaren fedia. Tt Onsa 27 (giristiño en la misma pág.). Bathaioak egiten gaitu<br />
giristiño, Elizako eta Jainkoaren seme. Gç 215. Gure Obispadoko kristio fiel guzieri. (Orrio, 1750). ETZ 80.<br />
Erantzun bear diote gañerako kristioak edo kristauak baño zuzenago ta obeki. Mb JBDei 1919, 172. Giriztino<br />
leihalak hetan edireten du egiazko atsegina. Lg II 213. Handitasuna ez da zuzen bat giristione ez izateko. Mih<br />
93. O ene kristioak. (Sal, 1780). ETZ 165. Kristioarén izán ta izenarén gáin. LE Doc 69. Ezen zer da giristinoa?<br />
Izen horrek erran nahi du, Kristorena. Dh 254 (196, 223 giriztino). Giristino bat ona dut hartu / nik emaztea<br />
hartzean. Elzb Po 196. Argi bat hil da munduan, giristino katoliko guzien Aita. HU Aurp 132. Marabedi,<br />
marabedi, / haurra girixtino bedi. Ox 41. Giristino eta beste, denak hor ziren, dena oihu eta nigar. Ardoy SFran<br />
267s. Girixtinoek ez zuten kasik etsai handiagorik amesten. Lf in Casve SGrazi 10. v. tbn. Kristio: El 21. CatAe<br />
30. CatSal 19.<br />
� (Como primer miembro de comp.). � Zuri oraiño zordun zaitzu / giristiño herria. EZ Noel 176. Katixima<br />
xipia edo giristino doktrina. CatLan 5 (tít.). Kristio dotrinaren dibisioa edo bereziera. Añ CatAN 14. Haltoki<br />
publikatzen zuten girixtino legea. Jaur 390. Bazuela aski atsegin emanik giristino populuari. Jnn SBi 157.<br />
Giristino fede. HU Aurp 167. Girixtinoak haizu zirela agerian bere girixtino urratsen egiterat. Zerb IxtS 99.<br />
"Bozuak" etzirena giristino fraideak bezala bizi [...]. Ardoy SFran 220. Laket zuten harekin giristino erlijioneaz<br />
luzaz solastatzea. Ib. 220. Zuk eginik mutikontzat giristino eskola. Xa Odol 158.<br />
� (Adj.). � Latinez lehen skribatu duen doktor kristinoetarik batek. Lç Adv ** 7r. Bere bihotz giristino<br />
noblearekin. Ax 6s (V 3). Errege eta printze giristiñoen artean. Gç 53. Nola izanendá, ezpadáki doktrina<br />
kristioa? LE Doc 58. Soldadu giristino bat ethorri zitzaion alde-aldera. Jnn SBi 145. Hainbeste eta hainbeste<br />
gizon eta emazte giristino. Ardoy SFran 18. Ibili dut lan frango, langile girixtino, zindikat girixtino batasunek<br />
muntatzen. Larz in Alzola Atalak 117.<br />
- GIRISTINO BERRI. Cristiano nuevo. � Markatzen du Jinkuak giristino berriaren bihotzera abündoski<br />
ixurzen eta hedatzen dien grazia. CatLan 127. Girixtino berri eta kharsu heien erditik izkiribatzen zuen<br />
Franzizkok. Laph 218. Giristino berriei eta paganoei. Jnn SBi 135. <strong>Fe</strong>dea azkarregi zen girixtino berrietan. Zerb<br />
IxtS 99. v. tbn. Ardoy SFran 238.<br />
- GIRISTINO EGIN. Hacer(se) cristiano. v. giristinotu. � Zeure idurira eta imajinara kreatu bai-nauzu, [...]<br />
giristino egin. Mat 311. Egin zaitez lenik kristio óna. LE Prog 118. Fagore handia egin darotzu bathaioaz<br />
giristino egin zaituenean. Brtc 83.Edozein erresuma bathaia zeneko, / giristino egina eskaldun guzia. Hb Esk 46.<br />
Sekulan joaiten bazen haren herrirat haren herritarrak giristino eginen zirela. Ardoy SFran 203. v. tbn. JesBih<br />
455. CatJauf 34. Barb Sup 166.<br />
- GIRISTINO LAGUN. Prójimo. � Karitatea da berthute bat zeiñez onhesten baitugu Iainkoa gauza guztien<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
713
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gaiñetik, eta, geure Giristino laguna geure burua bezala Iainkoa gatik. Mat 101. Khen ezazu gure ganik hitz<br />
ergel guzira, giristino lagunaren kontrako aiphamen guzia eta berze gainerako banaloria guzia. Harb 60.<br />
Giristino lagunari barkhatzea. Ax 516 (V 332). Eztut giristino laguna behar nuen arauera oneritsi. "Je n'ai pas<br />
cheri le prochain comme je devais". SP Phil 156. Ezkira solamente obligatu behar ordian gure buriegati<br />
Iinkoaren othoitzera, baina orano gure kristino lagunegatik. Tt Arima 11. Zeren jaingin eta gibel-jale baitira<br />
bere Giristino lagunentzat. ES 197. Ikhusiko duzu maitatu behar ditutzula eta bihotzez guziak eta beregainki<br />
zure giristino-lagunak. Brtc 207. Horra zergatik zabilan etxez-etxe eta presondegiz-presondegi, giristino<br />
lagunen sokhorritzen, eta giristino berriei eta paganoei gure Erlisioneko egia sainduen ezagutarazten. Jnn SBi<br />
135.<br />
- GIRISTINOZKO. (Adnom.). Cristiano. � Giristinozko errelijionearen punturik barrenena. SP Phil 136 (He<br />
139 giristinotasunaren zentroa). Ahalka zaite arima giristiñozkoa. Ch III 3, 3. Giriztiñozko perfekzionea. He<br />
Gudu 38 (SP 11 giristinoaren perfekzionea). Nahi du xoilki xede giriztinozko batzuekin eta sainduki konpli<br />
detzagun. Mih 62. Urrun izatu bai naiz disposizione hain giristinozkoetarik. Brtc 203. Eraman dezagun bizi bat<br />
egiazki girixtinozkoa. MarIl 116. Hil ziren girixtinozko jenerostasun batekin. Jaur 390. Karitate giristinozkoaren<br />
obra xarmagarrietan. Arb Igand 186. Hekien presunan geroxagoko zenbat familia girixtinozkoen abiamenak!<br />
Prop 1906, 123. v. tbn. In Arg DevB II. Lg II 176. Dh 63. JesBih 428.<br />
giristinogai (Dv), giristinogei, girixtino-gai (T-L). � "Néophyte" Dv. "Catéchumène" T-L. � Itzultzen niz ene<br />
giristino geietara eta lau orenetako lau hogoi eta hamar batheioak eginak ziren. Prop 1876-77, 104. v. tbn. Prop<br />
1906, 19.<br />
giristinokarazko. � Cristiano. � Ama Eskolastikak ematen dio Birjiniari bizitzeko arau giristinokarazko bat.<br />
"Un plan de conduite Chrétienne" Birjin 67.<br />
giristinoki (SP (sin trad.), Dv, H (s.v. kristauki), A), girixtinoki, kristioki. � Cristianamente. "Kristioki,<br />
cristianamente" LE-Ir. v. kristauki. � Modugontára dibertitzen ta bedeikatzendá lána, ta trabajatzendá<br />
kristiokí nekazária. LE Prog 100. Giristinoki bizitzeko eta hiltzeko moldea (tít.). Brtc 1. Ni apez edo fraire<br />
baninz, giristinoki biziko nindeke (Urdax, 1827). ASJU 1993, 586. Nahiago zuela igande eguna giristinoki<br />
iragan ezenez irabazi poxi bat egin. Arb Igand 75. Haurren giristinoki altxatzeaz, haur gaixoen arimez, nor da<br />
mintzo? HU Zez 145 (180 girixtinoki). Behar da giristinoki bizi. CatJauf 46. Beren eginbidea xuxen bethe<br />
zezaten eta girixtinoki. Barb Sup 3. Beren urratsak dituztelarik xuxen-bidean ezarri, / giristinoki hezi ditugun<br />
ait'amen kontsolagarri. Xa Odol 289.<br />
v. tbn. CatLan 158. Lap 18 (V 11). Ardoy SFran 201. Girixtinoki: Arb Igand 59. Etcham 96. Othoizlari 1958,<br />
173. Ardoy SFran 106.<br />
giristinotasun (SP (sin trad.), Urt V 7, H (s.v. kristautasun)), girixtinotasun, kristinotasun. �1. Cristianismo,<br />
religión cristiana. v. kristautasun. � Zeren hura Kristinotasunaren lehen hatsetik bethiere eduki izan baita. Lç<br />
Ins B 8v. Hala guztiek egiten dutela Eliza bat eta giristinotasun bat. Mat 70s. Giristinotasunaren mindegia da<br />
lurra fidelez bethetzen duena. SP Phil 391 (He 396 giristiñoen sordegia). Ez da giristinotasunean deus ere<br />
mezako sakrifizioa baino errespetagarriagorik. Brtc 239. Ez da egia bat girixtinotasunean seguragorik. MarIl<br />
84s. Paganoen artetik atheratu ditu, hekiei girixtinotasunaren besarka arazteko eta gero hek fraide bilhakatzeko.<br />
Jaur 390. Ezkonduko haiz nere semearekin edo behar dun arbuiatu giristinotasuna. Jnn SBi 137. Jesus<br />
errezebitzen / denek lerro-lerro... / girixtinotasuna / zinez hor da bero. Etcham 196.<br />
v. tbn. CatLav 16 (V 15). Mih 5. Dh 255. Hb Egia XI. Elsb Fram 127. Arb Igand 165.<br />
�2. (Dv, A), girixtinotasun, kristinotasun, kristiotasun. "Cualidad de cristiano" A. � Baptismoa da gure<br />
Kristinotasunaren merká. Lç ABC I 7r. [Eman diazadazu] bihotzean debozinoa, herrian adiskidetasuna,<br />
erresuman giristinotasuna. Harb 131. Beraz, etzara zu ere, zeure aitzinekoen giristinotasunaren gibelatzaile<br />
izatu. Ax 8 (V 4). Lenbizikoa dá aprénsio egitean kristiotasúnas. LE Prog 106. Kristiotasúna edo fedea dá<br />
ziméndu. LE Doc 77. Gure girixtinotasuneko bokazioneak galdegiten duenaz geroz. Jaur 189.<br />
Giristinotasunarengatik ez bada, bederen gizontasunarengatik, laster aseko dela [...] ikusgarri okaztagarri<br />
horietaz. HU Zez 77. Eta aditzaileak ez du behar aditua errepikatu, bi sosen girixtinotasunik balinbadu segurik.<br />
Barb Sup 111.<br />
v. tbn. Dh 212. Jnn SBi 151. Girixtinotasun: HU Zez 147.<br />
giristinotu (SP (sin trad.), Dv, H (s.v. kristautu); -iño- Lar, Añ), girixtinotu, kristinotu. � Hacer(se) cristiano.<br />
"Christianar" Lar y Añ. "Se faire chrétien, rendre chrétien" Dv. v. kristautu. � Onesimo Filemonen zerbitzaria<br />
Paulen moienez kristinotu (tít.). Lç Philem 1. Geroxago giristinotu eta aita hori mintzatu zen erlijioneaz. Prop<br />
1876-77, 76. Erroma xutitu zen girixtinoturik. Zby RIEV 1908, 604. Eremu handiak girixtinotu zituen. JE Ber<br />
68n. Apostoluak aditzean, jendeketa handienak konbertitu ziren eta girixtinotu. Zerb IxtS 97. Begi emaiten zeiela<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
714
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
euskaldunak Iguzki amandreari bai eta Ilargi amandreari, [...] girixtinotu-eta ere ez baitzitzaizkon ahanzten<br />
ahal. Lf CEEN 1973, 124. v. tbn. Prop 1880a, 21. Prop 1906, 17. Ardoy SFran 176.<br />
giristinotze. � Conversión al cristianismo. � Gobernadoreak jakin zuenean soldadu hekien giristinotzea eman<br />
zuen manua denak hilaraz zetzatela. Jnn SBi 101.<br />
giristinozki, giriztinozki. � Cristianamente. v. giristinoki. � Jainkoari galdetzen zioela emazte bat, zeinarekin<br />
osoki giriztinozki bizi baitzitakeien. Birjin 393.<br />
? giriston. v. giristino.<br />
1 giritu (S ap. Lrq; Lecl, Dv, H, A). � "Entrer en chaleur" Dv. "Devenir en chaleur" Lrq (s.v. giri).<br />
2 giritu. "(BN-lab), seco, a punto de enmohecerse. Arto giritua, giritzen hasia" A.<br />
girixtino. v. giristino.<br />
girizi. v. geriza.<br />
giriztatu. � Ocultarse, ensombrecerse. v. gerizatu. � Zaputz bedi eguzkia, / ezkutatu illargia, / giriztatu<br />
izardegi / eder ori guzia. Ezale 1898, 111b.<br />
giriztino. v. giristino.<br />
girla. � Jainko errege batentzat / ah, zer buruko girla! / koroa batez egiteko, / ah, zer tromenta kruela!<br />
(Interpr?). Gç 83.<br />
girla. v. birla.<br />
girlanda (Lar (girlañda), H), girnalda (Lcc). �1. Guirnalda. � Baziran an lora ederrez eginiko aro edo<br />
girnaldak. Mg PAb 216. Presentatuko diozu Mariari lore izpiritualezko girlanda hori. MarIl 24. Arbola txit luze<br />
bat elizako plazatxoan lore eta girlanda askorekiñ. EE 1884b, 113. Maitetzallea samurtuten da, bai eta jantzi, /<br />
egiten deutsa larros ederdun girnaldea. AB AmaE 158. Agindu, neri ere, oitariko edozein lan; baita loragirlandak<br />
egiteko ere. Alt LB 22. Azkeneko zatian, erdiko etxe noblea, girlandaz eta galardoaz horniturik<br />
agertuko da. Arti Tobera 262s. Laparrak eta asunak aurtiki dira, girlandak eta arkiak, zonbeit xeila zahar ere!<br />
Herr 16-6-1960, 3.<br />
�2. (Lar, Izt C 44), girnalda (Lcq 137). "Amaranto, yerba muy olorosa" Lar. "Amaranta" Izt C 44.<br />
girlandatu. "Enguirnaldado" Lar.<br />
girlatu. v. birlatu.<br />
girleta. v. birleta.<br />
girli. v. gerli.<br />
girmuzi. v. gimurzi.<br />
girna (V-ple-m ap. A). � Greña. "Girnak ta griñak eztira bat: griñak dira oitura txarrak, eta girnak idun-ganeko<br />
uleak" Ezale 1897, 390n. � Buruko ulea erabilten eban nire aitak orraztuta idun-atzeti lepoan bera; zeintzuei<br />
esan eroikoen girnak. Ezale 1897, 390b.<br />
girna. v. 1 grina.<br />
girnalda. v. girlanda.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
715
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
1 giro (V-gip, G-goi-nav, AN-ulz; Lar, Dv (V, G), H). Ref.: SMuj EEs 1921, 29; Iz Ulz, Als, ArOñ; JMB At;<br />
Elexp Berg. � Tr. Documentado en textos meridionales desde mediados del s. XVIII. En DFrec hay 334 ejs. �1.<br />
Sazón, tempero. "Giro ona, buen tempero o disposición de tierra" Mg PAbVoc. "Tempero, sazón [...]. Lurrak<br />
giro ona al dauka?, ¿tiene la tierra buena sazón?" (G-goi) SMuj EEs 1921, 29. "El buen punto para acarrear la<br />
hierba, el helecho, etc. Gabian lanbrua eiñ dau eta bedarronduak eztauka giroik. Primerako girua dauka<br />
garuak" Elexp Berg. v. 1 aro. � Euskaldunak eztira sekañak, erriberak bai lubera gozoak, beti giro onean<br />
daudenak. Lar, carta a Mb 280. Ereiten dogu lina-azija lur ondo gijau ta azaro onekuan. Lurrak biar dau giro<br />
ona. Mg PAb 138. Badira denborak eta giroak igarotzen utzi bear ez diranak. It Dial 62 (Ur giruak; Dv aroak,<br />
Ip haruak). Ikasiak zeuzkan lurrean azia botatzeko aro ta giroak. Ag G 132. Alorrean, girotan lan egiten<br />
denean, ikusirik dauzkat askotan sei alimali gizen uztarrian. 'En temps propice'. Or Mi 90. � Artarakoxe "giroa"<br />
sortu arazi bear izaten da, asmoak loreztu ditezen. Ldi IL 77. � (giro egon). � Galonduak lantzeko / aiñ egon<br />
da giro. Enb 169. � "Temple, sazón buena o mala para algo, v.g. de cuerpo, etc. Gorputz giroa, anka giroa, de<br />
uno que tiene buen aire para andar" FSeg.<br />
�2. (V-gip, G, L; Lar, Izt C 235). Ref.: A; Etxba Eib; JMB At; Elexp Berg. Tiempo (atmosférico). "Temple"<br />
Lar. "Temperatura" A. "Gaur giro ederra dago plaiarako" Elexp Berg. v. 1 aro (2), eguraldi. � Bigaramonean<br />
ezegoan eizerako girorik. Ag AL 162. Ollagorretarako giro ederra. JAIraz Bizia 24. Oian-basoak ezetasun, giro<br />
atsegin eta bizitza-emalleak dira. Munita 136. Giro beratze onek, itsas-egitan eta behe-alderditan euri<br />
txingortsua ekarri zun. Etxde JJ 257. Margula zan argia, ta eurikara giroa. Txill Let 81. Uda berri gorrixka,<br />
mastiak landatzeko giro egokiena. Ibiñ Virgil 88. Udaran bai an giro ederra / iñon ederrikan bazan. Uzt Sas 37.<br />
Nahiago zuen giro aldakorra, Bidaso-aldeko maiz goibeltzen den zerua. MIH 273.<br />
v. tbn. Ur MarIl 1. Aran SIgn 86. Goñi 15. Or SCruz 71. Lab EEguna 75. Ldi BB 110. Or Eus 296. JMB ELG 16.<br />
Laux AB 13. TAg Uzt 262. Erkiag Arran 33. NEtx Antz 42. Zait Plat 70. Basarri 100. Anab Aprika 32. Gand<br />
Elorri 35. Erkiag BatB 25. Vill Jaink 63. Onaind in Gazt MusIx 154. BEnb NereA 189. NEtx LBB 73. MIH 135.<br />
� (giro egon). � Baldin ezkondu bear / banintz ni berriro, / bearko luke egon / denbora txit giro. Urruz Urz 101<br />
(ap. DRA).<br />
� (Fig.). � Mila huskeria gazigoxoren inguruak lanbrotzen dituen giro euritsu hori Ingalaterra aldetik dator.<br />
MEIG III 93.<br />
� (Como segundo miembro de comp.). v. ELUR-GIRO, GAU-GIRO, GOIZ-GIRO. � Sendagiñak agintzen<br />
zioten eran jaioterriko aize giroetara zijoala osasunean irmetu ta pijotu zediñ. Aran SIgn 75. Ostots-giroa suma<br />
du, orde, / suge gorriak zaiñetan. "Tronada". Or Eus 313. Erabat zetorren legor-giroa. TAg Uzt 224. v. tbn.<br />
Basarri 100. Negu-giroko iluntze goiztiarrean batera eta bestera genbiltzalarik. MEIG IV 112.<br />
� (Ref. al tiempo o disposición adecuada para algo). "Lo-giro, temps propice au sommeil" H. "Barru giro da (Gazp..<br />
[...] Sukalde giro da gaur (G-azp). Lan giro txarra dago (G-azp). [...] Etxegiro da gaur (G-azp)" Gte Erd<br />
42. "Langiro da (G-azp, AN-gip, B)" Ib. 86. Cf. egongiro. � Bakarrik eta oiñ-giro onean aurrera jarraiturik,<br />
joan zan Iruña edo Panplonara. Aran SIgn 86. Andik Itziarrera sartu dira, ez noski an su-ondoan anka-zabal<br />
egoteko, elurrarekin su-ondo-giro bazegoan ere. Or SCruz 71. Egun on, gazteok. Jardun-giro al degu? NEtx<br />
Antz 42. Ordu ontan alkarrekin bagiña, nolako izketaldi-giro izango genduken! Ib. 102s. Ez dago kale-giro<br />
txarra. MIH 135.<br />
�3. Estación (del año). � Iru giro izanok, nik dei ta atozte: / nork-zeren saria ekardazute. 'Mis tres estaciones'.<br />
Ldi BB 130.<br />
�4. Ambiente, medio, atmósfera. "Giro ona ei dago Bitorixako jaixetan" Elexp Berg. "Kantatzen asi da giroa<br />
berotzeko (G-azp)" Gte Erd 138. � Baltzategin gurean baño giro obea du biziak. NEtx Antz 42. Bizi izan zan<br />
giroak urliaren ezaguera sakona gureganatuko digute. Zait Plat 28. Zirikadetarako etorkizuna, giroa ta gatza.<br />
SM Zirik 6. Prantziskotar eskola eta Arantzazuko giroa. Vill in Gand Elorri 12. Arimako giroak, arimako<br />
paisajeak kontatzen eta adierazten dira. Ib. 16. Orduko giroa ezagutu genduenoi etzaigu bat ere arrigarri egiten.<br />
NEtx LBB 35. Pipa erriaz a zer girua / suaren aurrian! Uzt Sas 71. Olerkariak ondoko giroarekin,<br />
paisajearekin, jarduten du. MEIG III 141.<br />
v. tbn. Txill Let 133. Gazt MusIx 68. Lab SuEm 208. Etxba Ibilt 453. Lasa Poem 90.<br />
� (Como segundo miembro de comp.). v. GELDI-GIRO, giza-giro, gogo-giro. � Jendeak agertzen zion<br />
oztasun eta eraso-giro onek Xalbati min aundia egiten zion. Etxde JJ 266. Kezkatzen ez diran izakiekiko bekaitzgiro<br />
bat sentitzen dut. Txill Let 24. Erri osoari alako pozantza ta jolas-giroa ezarten dautse. Erkiag Arran 33.<br />
Toledoko baitegian [...] irarria dagerkigu emen bere barne-giro osoa. Onaind in Gazt MusIx 151 (Gazt MusIx<br />
163 olerti-giro). Ez al zenduke kristau-giroa jarri nai? MAtx Gazt 102. Erdel-giroan itota azi eta ezi. Ibiñ Virgil<br />
22 (v. tbn. MEIG VII 167 erdal giro). Gerra giro onek errezeloa ta susmo txarra errez pizten ditu. NEtx LBB 80<br />
(379 eztai-giro). Euskaldun izango ziren haurrak euskal giroan euskalduntzen ziren. MEIG VII 166. v. tbn. Lab<br />
SuEm 198 (utopi giro). NEtx LBB 293 (euskal-giro). Azurm HitzB 27 (asperkunde giro). MEIG I 50 (bihotzgiro).<br />
�5. (Uso adv.). � Bada, batez ere bere erritarren artean diraute oraiñdik bizi ta giro [...] oroimen gozo eta<br />
jaiera iraunkor biotzezkoak. Aran SIgn 75. Zeñ eroso, sasoi ta giro-giro ai zaizkigun euskal-erriaren onra ta<br />
edergarri izandu ziraden bi. Ib. 202. Galanki eta dotore, / giro giro ipintzen. AB AmaE 394.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
716
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GIRO-ALDA. Cambio de humor. � Begi zabaletan, irria nagusi: / giro-alda ain usurik ez dut ikusi! Ldi UO<br />
22.<br />
- GIRO-ALDATZE. a) Cambio de tiempo. � Basoak galtzeak, ordea, giro-aldatzea ekarri die. Munita 147. b)<br />
Cambio de ambiente. � Mundu guztia ari da giro-aldatze ori jasaiten. Vill Jaink 7. Orbelaundik Arantzazura<br />
aldatu zanean, etzuen, alde ontatik, giro-aldatze aundirik jasan bear. Vill in Gand Elorri 12. Bata eta bestearen<br />
artean halako giro-aldatzea [...] nabari uste dudalako. MEIG VI 75. � Ahapaldi bat beraren barruan ere gerta<br />
oi da iñoiz giro-aldatzea. Onaind in Gazt MusIx 153.<br />
- GIRO IZAN, EGON, etc. Hacer buen tiempo. � --Giro dago. --Bai, jauna, bai. Sor Bar 15. Mugiro, ez da an<br />
beti giro. Or Eus 61. Ostatu-terrazetan / (giro da gaur). Mde Po 91. Neguteak jotzen zituanean etzan giro goi<br />
aietan! NEtx LBB 93. Giro zegok hementxe! MEIG IX 103.<br />
� (Con eduki). � Gizajo orrek giro daukazu / itxutzen baldin bazera. Basarri 170.<br />
� (En oraciones negativas). (No) haber buen ambiente. "Arek zakarraldixa daukanian ezta giro izaten inguruan"<br />
Elexp Berg. "Polizia tiroka hasi zanian, han etzan giro" Ib. "Txatxualdixak emute zotsanian etzan giro izaten<br />
aren inguruan" Ib. (s.v. txatxualdi). "Ez da giro oiekin (G-azp)" Gte Erd 212. v. atsegin (1). � Golpia lijero, /<br />
etzeguen giro / etzeguen giro, / bentajan aguro, / ezagun zan klaro. EusJok 126. Andriaren begirakunan ez zan<br />
izan giro. SM Zirik 27. Ortzak zuriak erakusten zituan iñor kanpokorik joaten zanean. Etzan izaten giro arrekin.<br />
Salav 31. Bestela, etzan giro Benitoren ondoan. NEtx LBB 67. Onekiñ ez da giro / gaurko egunian, / berai<br />
buruko illeak / galdu zaizkonian. In Mattin 146.<br />
v. tbn. TAg Uzt 13. Etxde AlosT 42. Jaukol Ipui 32. Basarri 115. Uzt LEG II 319. Giro egon: Tx B 230.<br />
- URTE-GIRO. v. urte.<br />
2 giro (H, A). � "Sorte de, espèce de, manière de" H. "Mendiburu emplea frecuentemente esta palabra en<br />
sentido de 'manera, traza, especie'" A. � Ereintzen badu batek bere baratz-lur maneatuan, egiten dela azagirorik<br />
andiena bezain andia. Mb IArg I 209. Ekus dezazun zer bekatu-giro den blasfemia. Ib. 262. Neka-giro<br />
oriek garaitzen dute, dio Santuak, komunioz sendorturik arkitzen ez den bihotza. Ib. 271 (79 giza-giro; Mb IArg<br />
II 329 jenda-giro). Batzarre txar bat edo konzilia-giro gaisto bat. Mb OtGai II 290. Erromar, euskaldun,<br />
arabiar, godo ta beste jende giro arrotzetati artu ditu ezin esan beste luma. Mg PAb 197.<br />
3 giro (L? ap. A; Dv). �1. "Syn. de gura, envie, désir" Dv. "Sinónimo de 'gana, deseo' como substantivo" A. �<br />
Giroz bete dezake atsoak estea. "Con afán". Or Eus 132. Beste batzuek oi eben kemen ta burrukarako odol-giro<br />
berorik ez eben agertzen. (Interpr?). Erkiag BatB 88. �2. (Dv � A). "Envieux, désireux. Ez naiz jan giro. Je n'ai<br />
pas envie de manger" Dv. "Como adjetivo [sinónimo de] 'ganoso, deseoso'" A. Cf. odolgiro. � Logiro naiz ta<br />
logale (AN-5vill). A CPV 594.<br />
4 giro. � Hara ikhazketariek duten girua; / bonetaren kaskoan xuxen zilua. 'Voilà des charbonniers les<br />
splendeurs'. ChantP 94.<br />
giroaldi. � Buena disposición, buen tiempo. � Aspalditxoan baztertuxe baitzeukan [xixpa] eizerako betarik edo<br />
giroaldirik ezean. Etxde JJ 151.<br />
giroge (Lar, H). � "Destemplanza" Lar. "Mauvaise disposition d'esprit, d'humeur" H.<br />
girogetu (Lar, H). � "Destemplar" Lar. "Devenir mal disposé d'humeur, d'âme, de caractère, d'inclination" H.<br />
giron. � Buen tiempo. � Laño ta odeien egoetan irakurtzen zuan urrengo egunerako girona edo giro txarra.<br />
Ag G 4 (v. tbn. 9).<br />
� gironea. v. jironea.<br />
1 girotu (V; Lar, H). Ref.: A; Elexp Berg. �1. "Atemperar" Lar. "Devenir favorable, en parlant du temps, de la<br />
saison" H. "Sazonar" A (que cita a Moguel, pero no lo encontramos). "Ponerse a punto la hierba para ser<br />
retirada, la tierra para ser trabajada, etc. Atzo ebagittako bedarra oiñezkero girotuta dago" Elexp Berg. � Bedar<br />
ta landarak ezkotu ta girotuteko. Ur Bisit 108 (ap. DRA). Girotu zireanean [lukainkak] Txoleten ustez, atera<br />
sartagiña ta [...]. Ezale 1898, 301a. �2. Refrescar, templar. � Zer pozik daben azuzenazko lora salletan, /<br />
Jaunak girotzen zu lako lora eskertsua. AB AmaE 156. Zeñek girotu egingo gaitu uda errean, / garretan jagi<br />
egiten bada eguzkia? Ib. 168. Zure ikusteak girotzen bai du lore eskertsua! EEs 1916, 28. Amaren argi, zoruna, /<br />
betaxaletan / giro bezaizu / nere abesti kutuna. (Interpr?). EA OlBe 29. �3. "Devenir bien disposé d'humeur, de<br />
caractère, d'inclination" H.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
717
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
2 girotu. "Devenir désireux" Dv.<br />
giroztatu. � "Sazonar, dar sazón" Lar. � Bere barrenetan sentitzen zuten barjakinde on baten bozkaria<br />
hedatzen zen heien solasetarat ere, eta giroztatzen zitzuten boztasun xahu batez. Birjin 90.<br />
girrin. � Chillido. � Lurbira datoz leitsu egaka, / girrin ta txio...! zalapartaka. Loram 89.<br />
girrinda. "Zumbidos de oídos (V-ger)" Garate 5. a Cont RIEV 1935, 350. Cf. kirrinka.<br />
girrindel. "Anilla que cuelga de la lanza de un carro" A Apend.<br />
girringola (V-m ap. A), kirrinkola (V-m ap. A). � "Carnazas y pliegues del ganado o persona" A. "Kirrinkola,<br />
papada" Ib.<br />
girrintz. v. irrintzi.<br />
girrintzaka. v. irrintzika.<br />
girtain (L ap. A; SP, Lar Sup, H; -th- Dv, H), kirtain (B ap. A; H), girtin (BN-lab ap. A (s.v. girten)), girtoin (H<br />
(-th-)), girtoi (H). � Tr. Documentado en autores septentrionales y en Orixe. �1. "Manche" SP. "Asa, girtaiña"<br />
Lar Sup. "Mango" A. v. gider, kirten. � Eztute edireiten girthaiñik, esku-tokirik, sostengurik eta ez<br />
konsolatzeko biderik. Ax 598 (V 385). Mikelek suma du satagina / ta, arturik sarde-girtaina, / kali du. Or Eus<br />
301.<br />
� (Fig.). � Gezurraren girthoinak etzuen balio, / Sinhestez egiteko nihoiz gaphirio. Hb in BOEl 171.<br />
�2. (SP, Dv (-th-)), kirtain (H), girtoin (-th- H), girtoi (Dv, H, A), girtin (A s.v. girten). "Queue de fruit" SP.<br />
"Pedúnculo, cabillo de las frutas; pecíolo, pezón de las hojas" A. "Gerezi-girtin, el pedúnculo de cerezas" Ib. �<br />
Fruitu hori hain gordoa, / girtoia aldiz hain flakoa. Gy 12. Harzaitzu gerezi onak eta onthuak, khen zoizute<br />
girtoinak eta hexurrak. ECocin 52s. Nahi luke loreak segitu bidean... / girtainak zertako du gelditzen lurrean?<br />
Elzb Po 188. Girtainetik xuxen mozten dituzte haixturrez. JE Bur 82. �3. "Au fig. tout ce qui sert à tirer parti de,<br />
donne occasion, fournit motif pour, prête à, donne prise pour" H.<br />
- GIRTAINDUN (-th- Dv � A, H), GIRTOINDUN (H + girtoidun). a) "Pédonculé, pétiolé" Dv. b) (-toi(n)dun<br />
H). "[Qui a] une anse, un manche" H.<br />
� Etim. Probablemente de *gider-t-oin o acaso, por el vocalismo de la última sílaba, *gider-ta- (de -te) + oin.<br />
girtin, girtoi(n). v. girtain.<br />
girtoin. v. girtain.<br />
girueta. � Veleta. � Girueta bat dorre baten kapetan ezarria. Birjin 359.<br />
gisa (gral.; Volt 6, SP, Urt I 23, Lar, Ht VocGr 388, Añ, Gèze, VocBN, Dv, H), gixa. Ref.: A; Iz R 297. � Tr.<br />
Documentado abundantemente en todas las épocas y dialectos desde Leiçarraga. La forma gixa se encuentra en<br />
algunos textos meridionales del s. XX. En DFrec hay 321 ejs. de gisa. Sg. Azkue (Gram 346) giza es "locución<br />
puramente eúskara, originada de giza 'naturaleza, modo de ser'"; y así escribe: olatuen gizako txakoliña (A BeinB<br />
40), begi baltz eder batzun gizan (A BGuzur 108). �1. (Sust.). Modo, manera; clase. "Il n'y a pas moyen, ez da<br />
gisarik" Ht VocGr 388. "Pareillement, gisa berean" Ib. 396. "Apparence" VocBN. "Ezta gisarik hobeki egiteko, il<br />
n'y a pas moyen de mieux faire" H. "Zenbat buru, kainbat gisa (R)" A. "Gisa berean, [...] igualmente" Iz R 297<br />
(v. infra BER GISAN). AxN explica thaillu (114 y 150) por gise. v. modu. � Gisa onean. fJZ 98. Bizi aphur<br />
hunetan / ibilli bestiturikan, / dolu gisa batetan. Arg DevB 61. Zonbat bekhatü gisa da? Bp I 52. Espiritu Santua<br />
ez da beti gisa batean etorzen anim guzietara. Mb IArg I 364. Kopla-gisa batzuk gozatzeko Sakramentu<br />
Sanduaren laudarioetan. LE Kop 137. Egin dezakegu Jaungoikoaran borondatea Zerukoen gisa beraren<br />
graziarekin. Gco I 416. Gure Jesus onak milla gisatara agertu du bere guganako ontasun eta amorio geiegia.<br />
AA I 541. Ifernuak asma-araz zetzaken thormenta gisa guziak. Dh 182. Zer gisa ederrean nauten ni paratu! Gy<br />
142. Gañerako zati guziak ere gisa onetan egiñak ziran. Lard 211. Bertze gisa bat idi mihiaren preparatzeko.<br />
ECocin 5. Eriek gaitza berbera izanik, ez dela bi eri berdinik: gisa berean, azkenetan daudenetan ere eztagola bi<br />
berdinik. FIr 188. Gantzukaria, usai oneko ur edo olio-gisa bat. Ir YKBiz 371n. Hitz eta aieru urriko, baina alaia<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
718
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
bere gisa isilean. Mde HaurB 76. � "Zer gísa du? ¿cómo está (usted)? (R-uzt)" Iz R 297.<br />
�2. (Lar, Ht VocGr, Añ, VocBN, H, A). (Precedido de gen. o de frase relativa). Como, a la manera de, del modo<br />
que. "Orren gisa (G, BN, S), a manera de ése" A. AxN explica aparailluaren arauaz (530) por prebenzioaren<br />
gisa. � Ohoin baten gisa altxatu zuten. EZ Noel 95. Orai erretzen aizen gisa, / bethi aizela erretzen. Gç 179.<br />
Itsuen gisa jo ezak emen, jo ezak or. Lar DT CCIV. Jainkoak, berari zaion gisa, erregelatzen duela. Lg I 266.<br />
Anka altxatu eta, / txakurraren gisa, / egiten dio batek / zar, zar, goitik pisa. It Fab 76. Ala ere nere gisa / ez da<br />
aberastu. AzpPr 82. Arkitu ez duanak --nere gixa-- obe du jarrai ezkongai. Lab EEguna 117. Zuri zor dizugun,<br />
ohore baten gisa, / otoi, har zazu. Arti MaldanB 196. Kaliak kristalaren / gixa garbituak. Uzt Sas 356. � Zuen<br />
hegi-muthurrak / mihise batek hila gisa, / gorde ditik elhurrak. Elzb Po 199.<br />
� (Tras tema nominal nudo). "Gizon gisa, courageux" SP. "Sehi gisa hartzen zaitut" H. � Kontrako guziak<br />
pairatzatzu gizon gisa. SP Imit III 47, 2. Bekatu mortal bat kofesatzen badu dudazko gisa. CatLuz 33. Bi urthe<br />
igaran ditiat Españan pelegri gisa. Etch 240. Liburu huntan hanitz gauza frantses gisa izendatuak izanen dire,<br />
ez dazkiulakotz eskuaraz izenak. ECocin 2. Zuhur gisa nik baitakit / labur dela bizia. Elzb Po 211s. Elizari<br />
jabetasun orren etekiñak lansari gixa ordaindu. Etxde JJ 20. Maixu gisa ari da emen gure Santua. Onaind in<br />
Gazt MusIx 154. Ondoan zuela, morroin gisa, Migel Landibar. Ardoy SFran 90. Euskal herriko seme gisa, ahal<br />
nezakeen neurrian, jokatuko nuela aurrerantzean. MIH 369. � Bertutetan hagitz aitzinatzenago dute, zeinak<br />
gizon gisago enseiatzen baitira garaitzera zer ere gaitzenik eta kontrakoenik suertatzen baitzaie. "Virilius". SP<br />
Imit I 25, 3.<br />
� (Precedido de frase relativa sin aux.). � Ezin erran gisa zuten / hura ere tormentatu. EZ Noel 169.<br />
� (Precedido de frase condicional). � Ikusten zan Etxe-alai, uso zuri bat erramu tartean balego gisa. Apaol<br />
114.<br />
� (Precedido de frase relativa con determinante. La oración de gisa precede a la oración principal; todos los ejs.<br />
son de Mendigacha). Cf. Mdg 129: Tenpra digu on, azia egin digu nai digun gisa. � Egun, xei andia diguna<br />
gisa, nik ere dud egun ona. Mdg 122. Ekusten diona gisa, isartan dazkad gaizak kasoak emon bage. Ib. 132.<br />
Guartuz nuana gisa, fanenaz gidatuz. 'En la forma que lo voy recordando, iré enviando'. Ib. 149.<br />
� (Precedido de -ko). � Saindu guziez, igandeaz eta gainerakoa, laudetako gisa. Hm 166. Ikusi zuanian<br />
zetorkiola bestetako gisa itzegitera, ezkutatu zan Santua. Bv AsL 179. Adios D. Resurreccion betiko gisa. 'Como<br />
siempre'. Mdg 152. Eztigu negu guziuan ekusi, kainbat elur nola orai dagona; eta egiteko gisa ere. Ib. 122.<br />
Elizondoko gisa emen ere egal aundiko etxeak dira. Anab Poli 86. Oraingo gisa, orduan ere jende asko biltzen<br />
zan Panplonan. Salav 49.<br />
� (En otros contextos). "Ori zer gise torri ote da añ agudo?" Iz Ulz s.v. ori. � Ene ganat bere ethorkira gisa<br />
bihurtu. Ch III 9, 1. Bañan kontu ori beste gisa moldatu biegu. Sor AuOst 83. Zerbait gisa moldatzen nintzan<br />
beti. Xa Odol 39.<br />
�3. (Precedido de neure, bere...). Por mi (su...) cuenta, a mi (su...) aire; de modo diferente, especial. "Beregisa,<br />
d'une façon particulière" Lecl. "Utz ezazue bere gisa, laissez-le à part lui, de côté" H. "Bere gisa (Sal, R), por su<br />
voluntad" A. "Bere gisa utzi, abandonar (AN-5vill-erro)" A Apend. "Naurekisa, a mi manera" Iz Als. "Bereise,<br />
contr. de beregise, beregisa, naturalmente, por sí mismo; sin intervención ajena, ni propia voluntaria. Aur ori,<br />
beregise erori da lizarretik" Asp Leiz2. � Bizio hau beregisa behar duzu gudukatu, eta bertzeak baiño eta indar<br />
gehiagorekin. He Gudu 108. Nahiago dut beraz neure gisa bizi. Laph 137. Justo Mari Mokoroak irugarren aldiz<br />
bere gisa euskeraz antolatua. Mok 1. Bakoitza bere gisa, susmoz bezela, baserri batera bildu giñan. Or SCruz<br />
65. Astoa ta Rozinante beren gisa ango belar-bazka ugaritan utzi-ta. "Dejando... a sus anchuras pacer". Berron<br />
Kijote 163.<br />
v. tbn. Ch III 13, 1. Lg I 202. Mb IArg I 302. Monho 48. Dh 71. Hb Egia 18. Sor Bar 29. Elsb Fram 182. Barb<br />
Leg 132. Vill Jaink 85. Larz Iru 80. Lab SuEm 208. MEIG I 109.<br />
� (BN-ciz, Sal, R, S ap. A), kisa (G-to-bet-nav ap. A), kiza. "Cargo, cuidado. Bere gisa dago, está a su cargo, le<br />
está recomendado" A. "Bere kisa dago ori, ése está a su cargo" Ib. � Nere kisa bedi gudoiala yasorik orain<br />
diarduten guda orren amaia. 'Que en mí esté el resultado final'. Zait Sof 117. Apolon-ek baitu bere bizkar<br />
etorkizunen kisa. Ib. 67. Gezna eder ori nere kiza artu bear izan nun. Ib.168.<br />
- HALAKO GISAN... NON. De tal manera... que. � Bainan halako gisan dire non, izpiritua nahasi gabe,<br />
ukitzen baitute bihotza. Hb Egia 85. Halako gisan non guziek trufan baitzabilaten. Laph 38.<br />
- HALAKO GISAZ... NON (H). De tal manera... que. v. GISA BATEZ... NON. � Arbola loratu gabe nahi<br />
lukete fruitua bildu, halako gisaz non erran baititeke hautaz: Desideria occidunt pigrum. ES 180. Itsutzen<br />
gaituelarik halako gisaz, non ez baitugu ikhusten. He Gudu 121. Halako gisaz molda dezagun gure egiteko<br />
manera guzia, non gu baithan agertuko baitire [...]. Dh 230s. Egiten da arbola bat, halako gisaz nun zeruko<br />
xoriak ethortzen baitire. TB Mt 13, 32. v. tbn. Jaur 147. Gy 228. Jnn SBi 45. � Molda dezadan ene bizia<br />
hunelako gisaz non, [...]. MarIl 96.<br />
- BER GISA. Del mismo modo. v. BER GISAN. � Ene abisa ere Sira / ber gisa edireiten düzü. Xarlem 103.<br />
Beha ene abisa zük keta elizan / nik eginen ber gisa lakhatüz eihean. Xikito 3.<br />
� "Berber gisa, de la misma manera (R-uzt)" Iz R 394.<br />
- BER GISAN (S). Del mismo modo. "Ber gisan, de la misma manera" A s.v. ber. v. BER GISA, BER<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
719
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
GISARA.� Gure laguna ikhusten dugunian gosez hiltzera doela, obligatu gira hari sokorri emaitera [...], ber<br />
gisan ikhusten dugunian gure laguna tribulazione espiritual handi batetan gure orazione honez obligatu gira<br />
haren sokorritzera. Tt Onsa 11. Exhortatzen dütügü ber gisan konfraiak oro, ez jagoiti mankatzez goizanko eta<br />
arratseko othoitziari. Mercy 31. Jinko zelükoaren izenian / aita berriz zütüt othoizen, / idola faltsien kitazera /<br />
ber gisan exortatzen. Xarlem 672. Orai ere phartitzen beniz zure othoitzez ber gisan / Haietzaz bizi-eraz nezazü<br />
malerus nizan denboran. Etch 246. Jesüs harat igaiten ikhusi düzien hura, ber gisan egün batez hantik jaiziren<br />
da. CatS 104. Bena mintzatzen giren bezala Jinkoaren beraren perfetzione mügagabez, gure ahalaren arabera,<br />
sori düzü zurez ere ber gisan mintzatzera atrebi gitian. Ip Hil VI.<br />
- BER GISARA, BER GISALA. Del mismo modo. v. BER GISAN. � Hala nula prinze bat zure etxen<br />
errezebitü behar bazünü, ezpeitzintake kontenta zure etxiaren xahatzez; bena zerbaitez orano eder beitziniro;<br />
bergisala zure arima behar düzü berthütez edertü, Jesüs-Kristen errezebitzeko. UskLiB 95. Bergisala hartü<br />
zizün kalitza bat arduareki eta benedikatürik eman ziezün. Ib. 89.<br />
- DEUS GISAZ. v. deus.<br />
- GISA BATERA. De algún modo, por una parte. � Erran zien etzela gisa batera Laphurtar mintzorik, horgo<br />
mintzaira Nafartar hutsa zelakotz. Zub 103s. Bizkitartean, gisa batera, hartaz dolu ere zuen. "D'autre part,<br />
cependant". Barb Leg 138. Frantsesa bainiz gisa batera, nola zuhau, ahalgetzen niz. JE Ber 72. Gisa baterat<br />
nahi nuke banintz hila, / zerurat joaiteko bakeraren bila. Xa Odol 251.<br />
- GISA BATEZ. De algún modo. � Hura dela gisa batez Jesüs-Kristen misterio ororen besta. CatS 107. Egia<br />
erran, gisa batez batere ez da harritzeko. Zerb Azk 43.<br />
- GISA BATEZ... NON. De tal manera... que. v. HALAKO GISAZ... NON. � Iseia zite orai gisa batez<br />
bizitzera, nun hiltzeko orenian lotsa beno haboro alagrantzia ükhen ahal dezazün. Mst I 23, 6. Gisa batez nun<br />
edirenen beitzütie [...]. Mst III 33, 1. Azkar nezazü gisa batez nun eztezadan nigar egin behar. UskLiB 12s.<br />
Hura da Jinkuari estekatü izatia gisa batez nun [...] biziaren ere galtzera ekharriak beikinate. CatS 43. � (Sin<br />
non). � Aphezek ber miraküillia egiten dizie [...], gisa batez horietarik landan ezpeita ogirik ostian ez kalitzan<br />
ardurik. UskLiB 90.<br />
- GISA GAIZKI. De mala manera. � Iuduek gure Iaungoikoa garrotatu eta amarratu zuten, baina gisa gaizki.<br />
Harb 453. Ezta zerrenik oihala hala eta hain gisa gaizki bilhakatzen duenik. Ax 423 (V 274).<br />
- GISAGOKO. (Adnom.). Más apropiado. � Nai danean ezkon buztarria askatua legokek. Beste maite<br />
gisagokoren baten billa jun bear. TAg GaGo 85.<br />
- GISA IZAN. (Intrans.; no con primera y segunda personas). "Il est à propos, gisa da" Ht VocGr 410. "Gisa<br />
balitz, s'il y avait convenance, s'il était à propos" H. � Gisa dea, [...] eskale batek predika dezan? Laph 92.<br />
Betirisantsi bertze asko / begiak itsurik darraizko; / hek ere gisa baitire harendako, / zeren diren gaixto / xoro<br />
edo asto. Zby RIEV 1909, 229. --Nahi zinduke trukada bat egin? --Hoin ongi, baldin gisa bazaut. Darthayet<br />
Manuel 374 (ap. DRA). Oi zu Baxenabarre, / eta zu Lapurdi, / gisa da dezazuen, / hots, egin biderdi. Etcham<br />
128. Baitirudit iñoiz, gisa dan baiñon dedu aundiago demaiodala. Or Aitork 284. � (Gisago izan). � Burulanetako<br />
gisago izanen zen eskulanetako baino. Lf ELit 257. � (Gisenik izan). � Hauta zazu gur-eremuan<br />
Jainkoari hitz eman diozun bezala bizitzekotzat gisenik zaitzun lekhua. Birjin 489. Iduritu zitzaion hura zela<br />
gisenik xede haren bethetzeko. Ib. 490s. --Noiz behar da drainatu? --Noiz-nahi. Neguan da gisenik. Dv Lab<br />
117s.<br />
- GISAKO. (Adnom.). (Precedido de gen. o de frase relativa). "(El que es) de mi guisa, nere gisakoa" Lar. "Hara<br />
beste zaldi bat hunen gisakoa" Dv. "Beste gizonen gisakoa" H. (cf. supra Tr. ej. de gizako en Azkue). Cf. gisako.<br />
� Harri desilatuaren gisakoak. (Interpr?). INav 84. Mirrazko present andi eder zegokan gisako bat. Mb IArg I<br />
160. Jakob-ren gisako biguntasunaz esan zion. Arr GB 132. Zubiari ezer kendu barik esan geinke, bere gisako<br />
beste umant asko dirala Euskalerrian. Ag Kr 32. Egur orri beste bere gixako egur bat josten zitzaion. Inza Azalp<br />
69.<br />
� (Tras tema nominal nudo). "Gizon gisako obra bat, action courageuse" SP. � Konseillu ona eta ez atso<br />
gisakoa. ES 171. Eguzki beraren argi gisako argi bat. Mb IArg 235. Mandatari gisako bat zaldi txar baten<br />
gañian. Bil 163. Eman zion bere pozarekin eztai gisako bazkari on bat. Bv AsL 136. Idazleen lana ereintza<br />
gisakoa da. MIH 121. Hutsak eta huts-gisakotzat har ditzakegunak. MEIG VI 169.<br />
� (Con nere, bere...). Diferente, propio, particular, personal. "Particulier, beregisakoa" Ht VocGr 397.<br />
"Beregisakoa, particulier" Lecl. "Halako bere gisako iaun bat da, c'est un monsieur singulier, qui a des façons à<br />
lui propres" H. "Beregisako (L, BN, Sc), raro, original" A. Tbn. en Lrq (beregisako) s.v. bere. � Hekien<br />
hitzkuntza bere gisakoa da. "Toute particulière". ES 111. Ez da populurik, bere gisako erlijione bat ez duenik.<br />
Lap 13 (V 9). Norbeitek erran dezake: Jende beregisakoa! Aithor dut bai, hori dela hala den gauza, bethidanik<br />
naizela nere gisakoa, bertze bat ere ez bezalakoa. Prop 1911, 14 (ap. DRA). Bere gisako arropa. Tx B I 187.<br />
Herrikoi izatera saiatu zen; haren saiatze horrek ez zuen ordea ondorio onik izan, bere-gisakoegi zelako. Mde<br />
HaurB 11. Gure gisako hiztegi bat moldatua ginuen. Xa Odol 37. Hizkera berezia zor zaio [poesiari], bere<br />
gisakoa. MIH 241.<br />
� (Otros contextos). � Onak ziran biak, bata bestearentzat gisakoak. Ag AL 136. Eresia otoitzerako gisakoa.<br />
NEtx LBB 141.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
720
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GISALA. v. GISARA.<br />
- GISAN. (Precedido de gen. o de frase relativa). � Tr. Documentado en todos los dialectos. Sg. Azkue gisan y<br />
gisara "no se dicen" en guipuzcoano, bajo-navarro y suletino (cf. supra Tr. ej. de gizan en Azkue). � Iainkoaren<br />
Spiritua uso kolunba baten gisan iausten. Lç Mt 3, 16. Krutzearen gisan onela ifeniaz. OA 17. Egin zuen,<br />
ekusten dezun gisan, bere eskuz. Mb IArg I 178. Zergatik zabiltza zabuka ordi baten gisan? VMg 80. [Maniak]<br />
exekütatürik izan ditian erran den konfrariako personez oroz, diren gisan eta etxekiten dienaren arau. Mercy 43.<br />
Haren eskutik dathorren gisan. Dh 234. Abere basatien gisan bizi ziran. Lard 388. Esan niyon desio, / senti nuen<br />
gisan. Bil 70. Aiekgatikan gaude / oraiñ gauden gixan. Tx B III 63. Txorijen gixan. Enb 203. Errazago zitzaiela<br />
gipuzkoarrei, orain ere errazago zaien gisan. MIH 380.<br />
v. tbn. Cb Eg II 28. CatLan 23. Mg PAb 196. Izt C 140. Ur MarIl 16. CatS 116. Aran SIgn 81. Arrantz 32. Bv<br />
AsL 46. AB AmaE 283. Zab Gabon 96. Azc PB 196. Balad 231. Echta Jos 75. Ag G 11. EusJok 145. EusJok II<br />
30. Mdg 125. JanEd II 69. Tx B II 161. Zub 77. TAg Uzt 49. Or Poem 528. Mde HaurB 68. Erkiag Arran 187.<br />
Anab Aprika 34. Arti MaldanB 201. Larz Iru 116. Uzt Noiz 69. Xa EzinB 127.<br />
� (Precedido de -ko). � Guziak gelditzen dira jaio ziran aldiko gisan. Mb IArg I 204. Emengo gisan Indian ere.<br />
Mb IArg II 321. [Amar mandamentuak] Franziako gisan. Ub 170. Beste urtetako gisan. Enb 85. Nola egon zen<br />
plazan, / munduan geigo ez balitz / bezalako gisan. EusJok 74. v. tbn. Mdg 164. Grafia gaurko gisan aldatu dut.<br />
MIH 242n.<br />
� Ezta mintzo zurru-burruka eta nihork deus ezin ezagutuzko gisan. Hb Egia 6.<br />
� (Precedido de -t(z)eko). Como para (que). � Onzi txikia zerabillen luma zirudiela ta ez-bai-puntu oro<br />
ondatzeko gisan ta eran. Mb IArg I 193. Botza altxatu baitu etxe guziak entzuteko gisan. Laph 82. Bazkaldu<br />
berriak ginen, eta zenbait egunentzat ongi izateko gisan. Elzb PAd 56. Herri batetarat heldu ilhuna gabe,<br />
biharamunean goizik saltzen abiatzeko gisan. Arb Igand 75. [Eskallerak] jarri zituen amona xarrak / aixa<br />
igotzeko gisan. In Tx B III 138.<br />
v. tbn. Hb Egia 6. Sor Gabon 19. Lap 33 (V 19). Zby RIEV 1908, 88. Jnn SBi 24. StPierre 28. Barb Sup 86. Lf<br />
Murtuts 20. Xa Odol 203.<br />
� (Tras tema nominal nudo). � Gazteak gazte gisan behar dire jauntzi. Dh 133. Aiton seme gisan bizi nahiturik.<br />
Arch Fab 121. Baña gu emen deslai itxirik umezurtz gisan. AB AmaE 112. Ateko arkua miresgarriki lantua<br />
gótico gisan. Zub 82. Azken-nai gisan. Or BM 14. Igesi joan zan, uso lumatxuri gixan. NEtx Antz 158. Jostallu<br />
gisan erabiltzeko. Basarri 84.<br />
� (Con nere, bere...). A mi (su) manera. � Bere gisan eta maneran egiten du bere iokoa. Tt Onsa 63. Ni nere<br />
gisan bezala, hura ere berean igandetako arropa ederrenekin. Elzb PAd 4. Biek baitzuten, bakotxak bere gisan,<br />
kontrabandist aireño bat. Ardoy SFran 249.<br />
� (En otros contextos). � Jakin naiez zer gisan arkitzen zen Santuaren gorputza. Mb IArg II 302. Lenengo<br />
maitasuna gisan, Paris ezagutu duenak aaztu dezakeanik ez dut uste. Txill Let 116. Nigandik igeska gisan. Ib.<br />
132. Berriz jaio izan banintz gisan. Ib. 111. Ez bestetan gisan. Ib. 59. Otzikarak artuta gisan. Ib. 22.<br />
- GISANAGO. (Con izan). Ser más apropiado. � Denik ere gisanago zen gizon bat eta ez neskatoko bat izan<br />
zadin kanaila multzo haren buruan. Elsb Fram 82.<br />
- GISARA (R ap. A; Lar, H; gisala BNc, S ap. A; VocBN, H). (Precedido de gen. o de frase relativa). "A manera<br />
de" Lar. "Ebanyelioa Mateoren gisara" H. Cf. gisala. � Haur ona, Amak ez zaitu / munduan eman argira, /<br />
bertze haurrek bere haurrak / ematen tusten gisara. Gç 66. Ez herabeztiaren gisala. Mst III 26, 1. Aren gisara /<br />
mantxa bage ta osorik / gelditzen dala. GavS 13. Deus etzen hunen gogara, / ez deus, behar zen gisara. Gy 204.<br />
Aren gisara izan bear gera. Arr GB 85. Akuluaren gisara / egiak gure jaidura / sumintzen dauku ardura. Etcham<br />
191. Azkuek eta nahi zuten gisara. MIH 106.<br />
v. tbn. Ur (G) Gen 31, 28. Aran SIgn 74. Bil 161. Ag AL 49. Mde HaurB 88. Anab Poli 139. Arti MaldanB 205.<br />
Basarri 100.<br />
� (Precedido de frase relativa sin aux.). � Han penarazi zintuen / ezin erran gisara. EZ Noel 149.<br />
� (Precedido de bere). Por su cuenta, a su aire; de modo diferente. "Nor bere gisara, chacun à sa guise" SP.<br />
"Bego bakhotxa bere gisara egitera, qu'on laisse chacun en faire à sa guise" H. � Anhitz moldez eta diferentki<br />
minzatzen baitira [...]. Finean bat bederak bere gisara, anzura eta moldera. Ax 17 (V 8). Bakoitzak bere gisara<br />
egin nai zuan Jainko berri bat. AA II 45. Jaungoikoak bere gixara ta mirariz egin zualako. Inza Azalp 53. v. tbn.<br />
Ag AL 28. MEIG VII 170.<br />
� (Precedido de -ko). "De esta manera, onelako gisara" Lar. � Millionka ioanen dire bere herrautsetara /<br />
gorputzetan agertzeko leheneko gisara. EZ Man I 81. Bazkatuko du mendiko gisara gaiak agintzen dion<br />
moduan. Izt C 227. v. tbn. Gy 199. Sermoi batzuk egiten dira euskeraz, lengo gisara. Vill Jaink 8.<br />
� (Tras tema nominal nudo). � Ez dezute ikusten / ortz eta agiñak / errot-arri gisara / daudela egiñak? It Fab<br />
97s. � Bitara esan eta idatzi behar lirateke: euskal-jantzian eta erdal-gisara. MEIG VIII 112.<br />
� (En otros contextos). "De otra manera, beste gisara" Lar, Añ. � Orduan iautsi zitzaien / buruen gaiñetara /<br />
suaren kharrazko mihi / batzuekin gisara. (Interpr?). EZ Noel 118. Eta mundua gerora / bioa ohi gisara. Gy 14.<br />
Esaera dan bezela: San Markos astia, [...]; edo beste gisara: San Jorji, artuak eregiteko goizegi. Sor Bar 76.<br />
Jainkoaren legea / ez dute ikasi: / Gizonenez gisala / ez dira beldurti. Etcham 182.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
721
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GISAZ. a) (Tras tema nominal nudo). � Nola nizaz, / motil-gisaz, / ziren, iraganean, / zerbitzatu. O Po 7.<br />
Baño gizon kristau zintzo gisaz, geiago maite zuen biotz on-onekoa zelakotz. FIr 132. � (Tras -t(z)eko). Como<br />
para (que). � Oatze ondoan aisa eskuratzeko gisaz utzi zuen. FIr 138. � (Con bere). "Bere gisaz, por su cuenta"<br />
A Apend. � Gazta urintsuak badakizue nolaz zabaltzen diren bere gisaz eta azaletik arrailatzen. FIr 158. b)<br />
(Con predeterminantes: beste gisaz, etc.). "De cuántas maneras, [...] zenbat gisaz?" Lar. Cf. supra HALAKO<br />
GISAZ... NON. � Bertze gisaz behatuko bide diozu zure bizitze iraganari. Ch I 23, 3. Zer nahi beita gisaz,<br />
gizonak zerbait gaixtoki desiratzen badu. "Quandocumque". Mst I 6, 1. Zer nahi gisaz, ez bide zuen, eskolako<br />
alkietan, galtzipurdi hanitzik higatu. Ox 190s. Hamazazpi gisaz. Zub 45. Zonbat gisaz aberastu den zurekin<br />
Baigorri! Xa Odol 157. c) Adecuadamente, como es debido. "Kisaz (G-to), cuerdamente, con madurez" A. �<br />
Gisaz konbeni lizatekin bezala. UskLiB 92 (Harriet traduce "peut-être"). Bizi dut aita, ni gisaz iagoteko. Or<br />
Aitork 248.<br />
- GISAZKO. (Adnom.). � Hitz gaizki eskiribaturik edo berze gisazko faltarik edireiten duzunean. Harb u) 4v.<br />
- GISENIK IZAN. v. GISA IZAN.<br />
gisaberritu. � Renovar. � Orrék, Jesus, enegátik / zenbat figura artzendú! / Zargáu nola beregátik / gisa<br />
berritzen eztú? LE Kop 151.<br />
� gisabide. "(G), cortesía. Boozen ontasuna eta gisabidea (Lard 177 [ed. 1887])" A, pero al menos en la ed. de<br />
1855 (pág. 161) se lee gizabide (q.v.).<br />
gisadu. v. 1 gisatu.<br />
gisagune. �1. Cualidad. � Hekien gisasune edo kalitate onen finkatzeko. Birjin 582. Edertasun, jujustasun,<br />
asko bertze gisagune ta kalitate eder, on eta prezagarri. Dh 105. Edozein arimako ta gorphutzeko gisagune edo<br />
kalitate on. Ib. 67. �2. Calidad, rango. � Gaizki minzo zen hari bere hutsa erakhustenn zioen, haren<br />
gisaguneak, zuhurtziak ta onhesguneak galdetzen zuten bezala. "Selon que la qualité de la personne l'exigeait".<br />
Birjin 572.<br />
gisaki. � Oportunamente. � Bainan egun bat ethorririk gisaki, Herodesek emaiten baitzuen bere sor eguneko<br />
bazkari bat [...], Herodiasen alaba sarthu zen eta danzatu zen. "Et cum dies opportunus accidisset". TB Mc 6,<br />
21.<br />
gisako (L ap. A; VocBN, Dv, H). � Apropiado, bueno, como es debido; amable. "De belle apparence, de belle<br />
allure, propre" VocBN. "Zure lanerako tresna hau gisakoa da, cet outil convient à votre travail" Dv. "Qui a de<br />
bonnes qualités, qui est honnorable" H. Cf. GISAKO. � Inozenziaren begiratzeko moien gisakoena. Mih 20.<br />
[Umeak] badire itsusisko / heier zaizkote gisako; / eta gisako badire, / ederrago deus ez zaie / ume gisako hek<br />
baiño. Gy 225. Egoitza fresko eta gisako bat. Elzb PAd 58. Misionesta, bere goan-ethorri noiz nahikoetan, ez da<br />
bethi gizon gisakoenekin aurkhitzen. Prop 1907, 139. Neure burua gizon gisako ikusi nebanean. "En hábito de<br />
hombre de bien". Or Tormes 119. Gizon hura oso gisakoa baitzen, moralitate onekoa, eskola onetan izana. Mde<br />
Pr 74. Ain baitzan gisakua (simpático, agradable), adeitsua eta kunplimentuz betea. Etxde JJ 84. v. tbn. Prop<br />
1897, 276. Barb Sup 157. Zub 49. Lf Murtuts 44.<br />
� (Precediendo al sust.). � Gisako etxekoandrea ez duena ez da etxetiarra. FIr 173.<br />
- GIXAKO. "(L, BN), persona enteramente amable (dim. de gisako)" A. � Zoin lagun goxo, gixakoekin! HU<br />
Aurp 217. Bi andere biziki gixakoak eta othoitzekoak. Othoizlari 1954, 13 (cf., en la misma pág., arrunt jende<br />
gisakoak). Infirmiertsak biziki gixakoak ditut, bethi alegera. JEtchep 99.<br />
gisakogoa. � Substancia. � Zertzaz ere eginik beita haren phasta edo bere gisako-gua (jakintsün batek erran<br />
lioienaz "sübstantia"). GH 1933, 306.<br />
gisakotasun. � Morala civica, erran nahi da gizakotasuna, eta honestasuna mundi huntan ongi portatzen<br />
jakiteko. Almanaka Berria 1885, 16 (ap. DRA).<br />
gisakotu. � (En la expr. bere gisakotu 'enrarecer(se), convertir(se) en extraño, peculiar'). � Euskal-mintzaira,<br />
Erdal-mintzairekin nahastatzerat uzten badugu, arte laburrez behin beregisakotzen eta gero suntsitzen<br />
ikustekoak gaudezela. Lander RIEV 1909, 654. Dathorzkigula beraz hunat, Uropa bere gisakotu hortan, arbuio<br />
eta laido baizik izan ez dezaketen aphez-fraile, anaia-fraide eta serorak. Prop 1911, 35 (ap. DRA).<br />
gisal. v. gesal.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
722
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gisala (Chaho, H). � Sin duda. "(S), probablement, apparemment" H. Cf. GISARA. � Espos horrek behala,<br />
süjet zian bezala, / Jaun erretorak ziala traditü gisala. 'Que sans doute M. le curé l'avait trahi'. Etch 436.<br />
gisari (L ap. Lh; Lar � Chaho � Lh). � "Guisador, guisandero, gisatzallea, gisaria" Lar. "Celui qui apprète,<br />
accommode les viandes, cuisinier" Chaho.<br />
gisasti (G ap. A; H). � "(VMg), retamal" A. Cf. gisats. � Gorde naiagatik buruak otatza, gisasti ta tokirik<br />
ezkutuenetan, arkitzen gaituzte txakurrak. VMg 30s.<br />
gisatasun. � Característica, cualidad. v. gisagune. � [Adiskidetasun] hunek eztu bertze zimendurik gisatasun<br />
sortizkoi edo faun batzu baizen. Birjin 84. Errosaliak bazituen serora bati dagozkon gisatasun guziak. Ib. 138.<br />
Zeren duen edertasun, jakitate edo holako zenbait kalitate ta gisatasun on. Dh 248. Bertze zenbait gisatasun edo<br />
kalitate onek. Ib. 239.<br />
gisats (Vc ap. A). � "Retama" A. Cf. isats. � Basaberak esaten jakee txikar igon baga datozanai, zelanguak<br />
dirian otia, gisatsa, ginarria ta beste asko. Mg PAb 187s.<br />
- GISATSPE. (Con suf. local de declinación). Lugar debajo de la retama. � [Aizeriak] irten zuen pozez beterik<br />
zegoan gisatspetik. VMg 83.<br />
gisatsu. �1. (Aprox. de gisa). � Entseiatzen naiz umil eta aphalgura izateko ditudan arrazoinak ongi gogoan<br />
hartzerat gisatsu huntan: Zer naiz nere baitharik? Dh 105. Gisatsu huntan: O aphalesgunea! O [...]! Ib. 108.<br />
Horren gisatsukoa zen <strong>Fe</strong>rmat-en galdera hura. MEIG I 128. � Denbora ederra eta hotza 7-tik eta 15-era.<br />
Lekhu batzuetan uriteak. Gero hamar bat egunez gisatsu bat. EskLAlm 1900, 18 (ap. DRA, que traduce por<br />
'pasable, aceptable'). �2. "(G?), cortés" A. � Izan gisatsu guziekin eta etxetar iñorekin. EgutAr (G) 1958<br />
(Uztaila), 28 (ap. DRA).<br />
1 gisatu (Lar, Añ), gisadu (Lcc), gisau. � Guisar. � Direala aen jateko presta, ze edozein ordutan idoro daiz<br />
gizonak gisadurik . "La hallará guisada". Mic 13v. Janari gaizki gisatuaz. Cb Eg II 137. Amak gisatu<br />
zituen [antxumeak]. Lard 32. Ollasko pare bat gisatuta illarrarekin. Sor AuOst 75. Urdai-azpi zatiakin<br />
gisatutako egaztiak. Cocinan 18. Eper gisatua. Ib. 40. Gero aragi gisaua. And AUzta 70.<br />
v. tbn. Ur (G) Gen 27, 7. JanEd I 75. Gisau: fB Olg 117. Gisadu: Astar II 70.<br />
� gisadu. (Part. en función de sust.). Guisado. "Guiso" Añ. � [Gula da pekatu beniala] gusto andiko gisaduak<br />
berariaz eragiten diranean, premiarik batere bage. Gco II 58. Oneek ez eben lizenziarik, jaietan surik, lapikorik,<br />
gisadurik, erre-egosirik egiteko. Añ MisE 241. Solomuzko gisadu on bat. Cocinan 22.<br />
2 gisatu. � "Amoldar" Lar. "Moyenner", "tracer" Ht VocGr. � [Jesus, zerúko ógia] eman zaigu bidéko otámen<br />
gisa guri bere amóres; án órdea gisaturík ángo gisa, agérrian, emén eméngo gisa, altxaturík. LE Urt ms. 93v.<br />
gisatzaile. v. gisari.<br />
giskil. v. kiskil.<br />
giso (Lar, Añ), gisu. � Guiso. v. 1 gisatu. � Eztakutsue zeinbat balio daben gisu on batek? Añ LoraS 179.<br />
? gisosari. "(V?, G?, msLond), hombrecillo (Bot.)" A. Se tratará probablemente de gixosari.<br />
gisu. v. giso; kisu.<br />
gita (R; Izt C 199). Ref.: A; VocPir 486. � Pato. v. ahate.<br />
gitargile (Lar, H). � Guitarrero.<br />
gitarra (Urt III 266, Chaho, Dv, H), kitarra, gitar, kitar. � Guitarra; cítara. "Gitarr-a, cithara, guitare" Dv.<br />
"Gitarria; vernacular: gitxarria" Etxba Eib. Cf. Lar: "Guitarra, es voz Bascongada, [...]". Cf. zitara. � Enzun<br />
nezan bere gitarrak ioiten zituzten gitarrarién soinu bat. "Harpes"; (Vulgata): 'in chitaris'. Lç Apoc 14, 2 (He<br />
githarra, Dv gitarra; TB harpa). Zeren eztiki eta ederki ukhitzen duen gitarra. SP Phil 447 (He 452 gitarra<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
723
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
iotzen). Deithoretara aldatu da ene gitarra. Dv Iob 30, 31. Gitarra zartxo bat da / neretzat laguna. Iparg 343. --<br />
Dana dala: uste det jaun ori zurekin aserre izango dala. --Tenplatuko diogu kitarra. Urruz Urz 71 (ap. ELok<br />
359). Eztauka biboliñik; estarria du biboliñ-gitarra. Ag G 187. Biotza nai ase. Kitar-sabelean kuka du gordeki.<br />
"En el seno de la guitarra". Or Poem 532. Kitarra soinua. MEIG I 191. En DFrec hay 7 ejs. de gitarra y 11 de<br />
kitarra.<br />
v. tbn. EZ Eliç 196. Hm 99. fB Olg 32. Xe 231. AB AmaE 142. Arr GB 11. Noe 62. JE Ber 94. Enb 46. Iraola<br />
107 (gitar). Txill Let 133. Alzola Atalak 68. Lasa Poem 80. Uzt Sas 240. Kitarra: Mok 18. Etcham 151. Kk Ab II<br />
178. Otx 74. Anab Poli 53 (kitar). NEtx LBB 293. Azurm HitzB 90.<br />
- KITARRA-BELAR. "Kitarra-bedar" A Apend (sin trad.).<br />
- GITARRA-JOLE, -JOTZAILE. Gitarrista; (el) que toca la cítara. "Citharista, gitarjotzaillea" Urt V 160.�<br />
Gitarra joilleen soiñua bezalakoa. He Apoc 14, 2. Ezkondu zan gitar jotzalle batekin. Iraola 17. Urretxuar<br />
gitarra-jotzalle ta bertsolariari. Y 1933, 192.<br />
gitarrari (Lar, Dv, H). � Citarista. "Guitarrista" Lar. v. GITARRA-JOLE. � Enzun nezan bere gitarrak ioiten<br />
zituzten gitarrarién soinu bat. "Joueurs de harpes". Lç Apoc 14, 2 (Dv gitarrari; He gitarra-joille). Gitarrarien<br />
boza [...] ez dun adituko gehiago hire baithan. He Apoc 18, 22 (Ur (V) zitararijen boza).<br />
gitarratxo (Lar). � Dim. de gitarra. � [Iparragirre], bere gitarratxoarekin jendea poztu ta pixtu egiten zuana.<br />
Pagoaga Itzald II 127.<br />
git-git. "Terme emprunté au gascon guitoun-guitoun, par lequel on appel les canetons, guits, guitons" H. Cf.<br />
gita.<br />
gito. v. ijito.<br />
gitoar. "Gitoarra , qui vient d'Egypte, bohémien" H. Cf. ejiptoar; jito.<br />
gitoi (Lar, H), giton (AN-erro ap. A Apend). � "Guitón, el bribón que anda libre" Lar. "Vagabond, vaurien,<br />
paresseux, qui vit de quête et fuit le travail" H. "Canalla" A Apend.<br />
gitoikeria. "Vagabondage. Gitoikerian ibiltzea, vivre dans le vagabondage" H.<br />
giton. "Gitonak, jetons" SP � Chaho.<br />
gitotxo. v. ijitotxo.<br />
gitxi. v. gutxi.<br />
gitxiendu (Añ), gitxirendu (V-oroz-m ap. A). � "Aniñarse", "caduco, viejo, agure edo atso umetua, [...],<br />
gitxiendua" Añ. "Alelarse, caducar" A. Cf. gitxiren, gutxi. � Burua puskaren bat galdu edo gitxiendu egiten<br />
bada, bakean eroan eikiezu, ez gurasoa gitxi egin. Zav ms (ap. DRA).<br />
gitxienkeria. "Gitxienkeri, simplezas, chocheces de viejo. Zav ms" DRA.<br />
gitxigi. "Un poquitín (V-ger)" A Apend. Cf. gutxi.<br />
gitxi-poz. v. gutxi-behar.<br />
gitxiren. "(V-ger-ple-oroz-m), idiota, caduco" A. "Gitxiren guztiak izaten dira jatunak [...], todos los idiotas<br />
suelen ser comilones" Ib. s.v. txarriki. Cf. gitxiendu, gutxi.<br />
gitxirendu. v. gitxiendu.<br />
gitxitu. "Gitxituak (V-arrig), los menguados (de calceta)" A. Cf. gutxitu.<br />
gixa (V-m). "Gixi(a): fuste. Pero siempre usado en sentido negativo. Arek eztauke gixaik" Etxabu Ond 114.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
724
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gixa. v. 1 gia; gisa.<br />
gixagaixo, gixarajo, gixajo, gixaixo... v. GIXAGAIXO s.v. gizagaixo.<br />
gixakoki. � Afectuosamente, amablemente. Cf. GIXAKO s.v. gisako. � Bulta bat arras gixakoki arizan ginen<br />
eleketan. Jainkoa Sotoetan Herria (folletón) 58 (ap. DRA).<br />
gixantx. v. GIZANTX s.v. gizantz.<br />
gixantzera. (Neol.). Creado por AG en 1893, de gixantz(a) 'figura de hombre' y -era. � Raza. � Lau erri orrek,<br />
kondairetan banakuak, baña berbegikeraz, gixantzeraz ta ixakeraz anaiak. AG 168.<br />
gixarte. v. gizarte.<br />
1 gixatu. (Neol.). Creado por AG en 1897, de gixa y -tu. � Hacerse hombre. Cf. NeolAG: "Gixaztau, poblar de<br />
hombres" (AG 556). � Onetarakoxe Autija gixatu zan eta geure artian bixi ixan zan (Io 1, 14). AG 1464.<br />
2 gixatu. "Gixáu, propagarse (la hierba) Iz ArOñ (en nota a pie de página se lee: "gixau, conservarse<br />
mejorando").<br />
gixi. v. gizi; gutxi.<br />
gixkaldu. v. kiskali.<br />
gixon. v. GIXON s.v. gizon.<br />
gixontxokeria. "Gixóntxokerixaak" Iz ArOñ (sin trad.). Cf. gizontxo.<br />
gixot (S). Ref.: A; Lrq. � "1.º hombrecillo. 2.º poco franco, de poco espíritu" A. "Homme mesquin, peu<br />
généreux" Lrq (s.v. gizon). � Ohart hiz arauz zuñen gozoki gixot hartaz trüfatzen hintzan. Eskual 3-1-1908 (ap.<br />
DRA). Gixot horrek (Lonbet jaunak) egin zütian azken tzarkerietarik bat. Eskual 17-1-1913 (ap. DRA). Gizun<br />
bati, edo hobeki erraitera gixot bati. Eskual 11-4-1913 (ap. DRA). v. tbn. GH 1932, 509.<br />
gixozte. v. gizoste.<br />
gixuren. v. gizuren.<br />
giza. �1. (F. pref. de gizon). Son muy abundantes los compuestos y derivados en los que se emplea giza (gizadi,<br />
gizaixo, gizakume, gizarte, etc.). Hasta el siglo XX, giza aparece sobre todo en un número limitado de<br />
compuestos nominales (cf. el abundante uso de gizon como primer miembro de comp.). En Larramendi son<br />
frecuentes los neols. con giza: "Atlantes de los edificios, giza-kolomak", "antropología, giza-erako hizkuntza",<br />
etc. Buen número de autores meridionales modernos sustituyen gizon por giza en todos los compuestos<br />
nominales en los que gizon es primer término (cf. infra la versión de Mt 4, 19). "Brutal, guizaabréa" Urt Gram<br />
46. � Eginen zaituztet giza peskadore. Lç Mt 4, 19 (Ol, IBe, IBk giza arrantzale; EvL, Ip, Echn, SalabBN, Dv,<br />
Ker gizon arrantzale (arraintzari...); cf. Lç Lc 5, 10: gizon hatzamaile). Giza ustea, guztia ustel. "Las esperanzas<br />
de los hombres". RG A 38. Norbaitek jo baldinbadu haren gizaesklaboa [...] makhill batez. Urt Ex 21, 20. Giza<br />
usain puska bat. fB Olg 206. Ez bide, ez bidexka nihora ez dutenik / ezta giza oiñ arrastorik. "Les moins<br />
fréquentés des humains". Gy 183.<br />
� (s. XX). Egungo egunean oraino [...] giza-sakrifizioak egiten dituzte. Prop 1906, 110. <strong>Fe</strong>dearen etsaiek nahi<br />
zioten misionesteri jazarri, giza-sal-erosia lagundu nahi zutelakoan. Ib. 118. Orrela aztertzen zituan Joanesek<br />
bere gizalandarak. Ag G 67. Suge edo obeto esan, giza-suge arek. "Culebra, o el culebro, por mejor decir". Or<br />
Tormes 55. Itzal yauregian giz-argia izetu. 'Humana luz'. Ldi BB 82. Sudurra, berriz, luze xamarra eta zorrotza.<br />
[...] Euskotarren giz-eredua. JMB ELG 64. Giza-begiari eder baño ederrago deritzaio gaztetasuna. TAg Uzt 53.<br />
Giza-bizitzan lorrik gabe ezer ez doa aurrerantz. Zait Sof 178. Bi giza-izen bakarrik arkitzen dituzularik, (Jesus<br />
ta Prantxisko). Lek SClar 116. Bere naikeri sutsua izan zen emakume giza-berogarri aren jabe egitea. Etxde JJ<br />
119. Ezagutu nuan beste giza mota bat ere. Or Aitork 109 (v. tbn. giza-mota Vill Jaink 32, Ibiñ Virgil 107). Orra<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
725
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gizartea, giza-erlauntza ori. Vill Jaink 88. Giza-eskubideak. Ibiñ Virgil 75 (v. tbn. g.-eskubideak en Vill Jaink<br />
181, MEIG VIII 60). Bildurrik gogorrena, giza-bildurra (AN-ulz). Inza NaEsZarr 1005. Giza kulturaren gaina.<br />
MIH 284.<br />
v. tbn. Mde Pr 189. Erkiag Arran 62. Bilbao IpuiB 176. Gand Elorri 135. Gazt MusIx 62. MAtx Gazt 21. BEnb<br />
NereA 240. Lasa Poem 113.<br />
� (Dv, que cita a Dh). (Seguido de adj. o part.). � Nihork ezkaitu ikhusten, erran zioten giza zahar-galduek. Dh<br />
204 (cf. gizatzar, gizagaldu). Gure giza zaharra, gure naturaleza gaxtoa zurekin batean gurutzefikatzea ta<br />
hilaraztea. Ib. 461. Giza ilkorrak zerura yaso bearrean. Or Mi 71 (v. tbn. giza-ilkor en Ibiñ Virgil 95). [Gajoak]<br />
biotza nekatua dauka, giza eroria, batere ez digu laguntzen. (Interpr?). Alz Ram 87. Giza-errukiberak nortzuk<br />
diranetz, ezagutzen ditute aiek. Zait Sof 113. Giza birrinduen gaua. Lasa Poem 113.<br />
�2. (Urt I 50). (Como sust.). Hombre. Cf. ema-. � Zeren gizak kasik bethi / baidohaz etxera ostatuetarik / tripa<br />
ontsa bethea. Gy 272s. Nere gizak erron zautan arroltze bat. "Mon mari". Ib. 149. Nik baño lenau irakurririk /<br />
jaupari eta giza lau, / jakitun askok goraldu dabe / euzkel idaztiñotxu au. Enb 139. Giza geienak dirutu bear, /<br />
gose asekaitz, lerzori. EA OlBe 80.<br />
- GIXA. (Forma con palat.). a) (Sust.). (Lo) humano. � Neurriz baña gixak eztau bixi-gura. "Lo humano que<br />
porto". Laux BBa 132. b) (F. pref.). � Erdu niri jarrai, eta gixa-arrantzaliaik zagikedaze. Arriand Mt 4, 19.<br />
Guztiek gixa-azurrez beterik agertuten ei-zirean. Akes Ipiñ 30. c) (En el comp. pl. gixa-eme; v. infra GIZA-<br />
EME). � Nagikerijaz aizkide diran / Gixa-emien ikasbidetzat. Enb 138.<br />
- GIZA-EMAKUME. (Pl.). Hombres y mujeres. v. GIZON-EMAKUME. � Giza-emakumien negar otsez. Zait<br />
Sof 191. Giza-emakume arteko eztitasun paregabea. Etxde JJ 40. Izerdi ta giza-emakume usaia bazan an.<br />
Ugalde Iltz 31. Griña au giza-emakumeak eltzen dijoazen neurrian, geitu oi da. MAtx Gazt 27. � Arraiotzinguruko<br />
giza-emakumeren bat ekartzen zizuten. NEtx Antz 156.<br />
- GIZA-EME. Varón y hembra. Cf. gizeme. � Ontan ez baita giza-emerik, ez iudurik, ez grezitarrik, ez menpeko<br />
ez eskuko danik. "Non est masculus et femina". Or Aitork 405.<br />
- GIZA-SOIN. "(Ol), cuerpo humano" Eusk 1919-20 (II), 93 (en una lista de neols.). �<br />
Naturalista batek esaten baldin badit neri berak eztuela uste giza-soiña zerutik jetxitako zera dela. Vill Jaink 60.<br />
giza. v. gisa.<br />
giza-ale. v. ale (5).<br />
giza-haragi, gizharagi. � Carne humana. � Gizharagi jale batzuen erdian. Prop 1898, 211. Hobeago zaiote<br />
mendi aldeko gizharagia; itsas aldeko gizonen haragiak baduela otsez arrainkiaren thepua. Prop 1901, 185.<br />
giza-haragijale. "Anthropóphago, giza aragi jalea" Lar.<br />
giza-haragiki, gizharagiki. � Carne humana. � Galdetzen nioen ene haurretarik bati, jastatu zuenez<br />
gizharagikia. Prop 1898, 211.<br />
giza-arraza, gizarraza. � Humanidad, raza humana. � Bidazti bat legez, / giza-arrazia dua aurrera. AB AmaE<br />
349. Gizarraza salbatzeko mundura etorri ziñana. Ant JesBi 195. Gizarraza demonioaren atzaparretatik<br />
ateratzeko. Arr May 130. Aren aurrera bilduko dira gizenda (giza-arraza) guziak. Ir YKBiz 421. v. tbn. Vill<br />
Jaink 176.<br />
giza-arrazoi (G-azp). � Razón (dicho, frase...) seria, formal, recta, severa (litm. 'razón de hombre'). "Orrek dana<br />
giza-arrazoia ibiltzen dik" (G-azp).<br />
giza-arte. v. gizarte.<br />
gizabanako. � Individuo (humano). � Entelegua, gizabanakoarena baizik izan ez daitekeena. PPer Harrip 33.<br />
En DFrec hay 5 ejs.<br />
gizabar. � Muchedumbre, gentío. � Beiñola, Jesus gizabarreri ta ikasleeri onela mintzo zitzaien (Mt 23, 1). Or<br />
MB 206. Emendixe ikusten dut Bizkaiko gizabarra / ango labe andietan dabilen su ta garra! Zait BGold 12 (ap.<br />
DRA).<br />
� Humanidad, gente. � Gizabarrentzat arrotzak, Yainkoarentzat, ordea, urrengo ta nabasiak ziran. "Mundo<br />
erant alieni". Ol Imit I 18, 4 (Pi munduarentzat).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
726
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gizabatz, gizbatz. � Gente, pueblo; estado. � Gizbatzaren gorputz-bearrizanak. GMant LEItz 66. Gizartekeriak<br />
gizabatza ala estadua baño beste Jaungoikorik eztazau. Eguzk GizAuz 40. Alogeren neurria gizabatz osoaren<br />
onak eskatzen dauan bestekoa izan bedi. Ib. 142.<br />
gizabeltz. � Gero, Oiartzungo Mitxelena, lên / burni-olan ari izana, / deabru gorri, gizabeltz, lana / azala aiña<br />
alda zuana. "Hombre negro". Or Eus 195.<br />
gizabete (-th- L-ain ap. A; Dv). � Medida equivalente a la altura de un hombre. "Gizon baten betea; giza-bete<br />
baten, gizon baten luzearen negurria adiarazteko" FIr 160. v. gizonbete. � Badira lama batzu, lau edo bortz<br />
gizabethe gora altxatzen direnak. Prop 1880b, 174. v. tbn. HU Zez 117. Hogoi urthe eta zenbeit hilabethe ditu<br />
iragan gizabethera heltzen. Eskual 3-1-1908 (ap. DRA). Kurpitu au lurrera bedi, ta ondatu bedi nigaz zazpi<br />
giza-bete. "Siete estados debajo de tierra". Or Tormes 111. Bazegoen gizon bat harkaitz erpinean. [...].<br />
Gizabetea ez zuen ondo nabari, aurpegia ordea jainko batena zeukan. Mde Pr 119. � (Con -ko, adnom.). "Lausei<br />
gizabetheko zuloa da (BN-ciz), gizabeteko otea badago (G-azp), [...] gizabeteko elurra bazan (G-azp)" Gte<br />
Erd 13. � Humanidad, plenitud humana. � Auetan erdiets al izaten duelako norberak bere gizabetearen neurri<br />
doia. Gazt MusIx 59. Espaiñiako Pizkundearoan gizabetezko eredurik garaiena bezela. Ib. 63. Ele-jakitun arauz<br />
ez-baña gizabete arauz alboratzen da Bibliara. Ib. 62. Gizona, berriz, gizabetekoa da. MIH 266. Ezagutu nahi<br />
genuke, bere gizabete osoan. MEIG VII 69.<br />
gizabide (V, G, AN; T-L), gizapire, gixabide. Ref.: A; JMB At. �1. Humanidad, cualidad humana;<br />
comportamiento, respeto. "Conduite, comportement", "urbanité" T-L. � Non ikusten diran argiroki beraren<br />
egikera balioso eta gizabide andiak. Izt C 455. Gipuzkoatarren gizabidezko ondradutasun pare bageko<br />
maitagarria. Ib. 255. Booz-en ontasuna eta gizabidea bazekusan. Lard 161. Gizapire eskasa / nunbait iruritu.<br />
AzpPr 111. Ezin autortu leie, nik eguno eurakaz gizabide txarrik euki dodanik. Echta Jos 237. Illean amar<br />
ogerleko ta jana. Gero, zeure gizabidea ona bada, igoko deutsut zerbait illeko saria. Ib. 307. Eztaukozu<br />
lauzirijen gixabiderik ez adei-legerik. Otx 54. Haien azalpenak, gizabideak nahi duen araura, isilik entzun<br />
zituzten. Mde Pr 135. Zer zorakeri gizona gizabidez maitatzen ez iakitzea! "Diligere homines humaniter". Or<br />
Aitork 84. Maite [zituen] gure jendea, gure izaera, gure gizabidea. MIH 269. En DFrec hay 12 ejs. de gizabide.<br />
v. tbn. A Ardi 66. Ldi IL 49. Munita 115. Zait Plat 48. Gazt MusIx 61. BEnb NereA 168.<br />
� Civilización. � Auzo paketsu ura. Oraindik-orain eztio gizabideak (civilización) urrakizun aundirik egin ahal<br />
izan. Etxde JJ 237.<br />
�2. Humanismo. v. gizakitasun. � Amaseigarren mendean [...] kristaubide eder ori alde batera utzi nairik<br />
(batzuek beñipein) gizabide utsera jo zutela. Or in OrOm 287.<br />
�3. "Suerte, destino, carrera de la vida. Lo mismo que burubidia. Arek izan daben gizabidia, bere obran<br />
ondoria" Etxba Eib.<br />
- GIZABIDEAN. "Gizabidean ibili, portarse bien" A. � Gizon eder-eder eta atsegin-atsegin onek, gizabidean<br />
ibilten bazekien, noski. Eladeko gizon azkarraren berebiziko eredua, benetan. Zait Plat 39.<br />
- GIZABIDEZKO. Respetuoso. � Ez det ordea ikusi gure basarritarrak bezain gizabidezko uritarrik. Or in<br />
OrOm 288.<br />
gizabideki. � Amablemente, respetuosamente. � Tenpluan sartu zenean, pastoreak alaiki eta gizabideki agurtu<br />
zuen, gizon hura oso gisakoa baitzen. Mde Pr 74.<br />
gizabidetsu, gixabidetsu. �1. Respetuoso, amable. � Edonogaz gixabidetsu ta xalo agertu. Otx 150. �2.<br />
Humanista. � Gizabidetsu oiek ba dutela beren Prantzisko Sales-koa. Or in OrOm 287.<br />
gizabidetsuki. � Amablemente, respetuosamente. � Gizartean gizabidetsuki zebilen gizona, erdeinu apur bat<br />
doi-doi erakutsiz. Mde HaurB 8s.<br />
gizabidetsukiro. � Amablemente, respetuosamente. � Lehen bezain gizabidetsukiro agurtzen zuen. Mde<br />
HaurB 61.<br />
gizaburdi. v. gizagurdi.<br />
gizaburu. �1. Busto. Cf. top. Guizaburuaga. � Balio andiko arriarekin egindako giza-buru bat; eta sinistaturik<br />
Santiagorena zala, jarri izan zuten maitaro, beraren izeneko elizan. Izt C 51. �2. Cabeza humana. � Ordun<br />
gizaburu'at sutako autsetara eroi ementzan. JMB OC III 370.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
727
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
giza-dantza. Nombre de una danza en Urdiain (v. CEEN 1970, 218).<br />
gizadema. "Prueba o tienta de hombres" A s.v. dema.<br />
giza-denbora. AxN explica belhaunekoek (249) por giza-denborakoak. v. gizamende.<br />
gizadi (G ap. A; Lar, H), gixadi. � Muchedumbre, gente, grupo de hombres, pueblo; humanidad, raza humana.<br />
"Partida de hombres" Lar. � Tr. Documentado en textos meridionales desde el siglo XIX. Lo emplea tbn. J.<br />
Etchepare. Prácticamente todos los ejs. del s. XX corresponden a "humanidad, raza humana". En DFrec hay 16<br />
ejs. de gizadi. � Ain modutan geitu eban bere gizadija, ze eldu zan eukitera zorzi milla oñezko, milla zaldizko,<br />
[...]. Astar II XIII. Esan zien Moisesek Israelko semeen gizadi guztiari. "Ad omnem catervam filiorum Israel". Ur<br />
Ex 35, 4 (Dv bilku, Ol erri osoari). Kopuratzea da errezago izarrak / [...] / gizadi argiya baño Kantabria-rena.<br />
Aran SIgn 214.<br />
� (s. XX). Mundakako gizadi guztia elizaratu zan. Echta Jos 286. Gudu-ontziak gizadi gitxi eukan. Ib. 187s.<br />
Gizadizko erreken antzera, etxeruntz dijoazenean. Ag G 181. "Gizadi-ikaskizun Bazkuna"-ren sustraia jarri<br />
zuela [gure gotzaiak]. Urreta EEs 1918, 154. Gizadia zeure gurutzearen bitartez erosi zendualako. KIkV 8 (v. en<br />
contextos similares KIkG 5, Ir YKBiz 19n, Arti MaldanB 228). Gixadi oro eruateko / gurenda-bidez elbururaño.<br />
Enb 144. Eta gixadi-buru egiñik txerrenak. Ib. 209. Gizadi guzien artean frantses gizadia badaukat lehen. JE<br />
Ber 72. Ori asma dauanak gizadiya asko onduko dau, gizadiyaren ongille gorenetaikua izango da. Kk Ab II 136.<br />
Ludian gizadia danetik. Ldi IL 72. Gizadiaren zuzentzalle izan nai dabenen elburua, estadu baketsu ta<br />
zoriontsua dan ezkero. Eguzk GizAuz 75. Gizona abereekin nahasi, eta gizadia abere-eremuko pizti-mota bat<br />
balitz bezala azaldu. Vill Jaink 64. Jainkoak, gizadia bukatu ez dedin, gizon-emakumeeri zati bereizi bana ipiñi<br />
die gorputzean. MAtx Gazt 21. Gu ez ezik gizadi osoa ere galduan geldituko bailitzateke. MEIG I 63.<br />
v. tbn. Inza Azalp 85. Enb 209. TAg GaGo 75. Or Eus 15. EA OlBe 75. SMitx Aranz 176. Mde Pr 119. Etxde JJ<br />
227. Txill Let 100. Zait Plat 110. BEnb NereA 191. Azurm HitzB 61. Berron Kijote 49.<br />
� (Pl.). Gentes, muchedumbres. � Antiguara igoniko gizadiak menditik bera jatsi ziranerako. Ag Kr 85. Nik<br />
sendatu ditut Paris, Londres, Berlin ta Bienan eri zeuden gizadiak. Ag G 184.<br />
gizaditsu. � Populoso. � Uri andi gizaditsuetatik eta baserri txiki padutarretik. Ag G 177.<br />
giza-ebasle. � Secuestrador. � Bugreakgatik, giza ebatsleakgatik. "Larrons d'hommes". Lç 1 Tim 1, 10 (TB<br />
gizon ebasle; Dv gathibuen harrapari).<br />
giza-eme. v. gizeme.<br />
giza-enda, gizenda. � Raza humana. � Lurbira guztiko gizatalde ta gizenda txikiena Andaman-go ugarte edo<br />
isletakoa ei da. Ezale 1899, 7a. Giza-enda [...] bakoitzak eder-era berezia dakar. Ldi IL 125. Aren aurrera<br />
bilduko dira gizenda (giza-arraza) guziak. Ir YKBiz 421. Lapon ala Mogol antzeko gizenden arrastoak. Mde Pr<br />
271. Giza-enda iakin-miñez sakona. "Genus humanum profunde curiosum". Or Aitork 400.<br />
v. tbn. JMB ELG 18. Zait Plat 141. Gizenda: Ibiñ Virgil 93.<br />
giza-eraile. v. gizeraile.<br />
giza-erailtze, gizerailtza (Lar gizeriltza). � Homicidio. � Gizerailtza [tít]. Ugalde Iltz 11. Giza-erailtze,<br />
ezkontz-auste, lapurreta. MAtx Gazt 59.<br />
giza-eraiteka. v. eraiteka.<br />
giza-erdi, gizerdi (Lar, H). � Medio hombre. "Semihombre" Lar. v. GIZON-ERDI. � Giza erdi baño geio<br />
zerala, / Begi-Txiki, uste badezu, / pultsuban eta karga jasotzen / igual jokatuko zazu. Tx B I 224. Onela<br />
mintzatu zitzaion bere semetzako gizerdi dollorrari. Etxde AlosT 102.<br />
giza-eskuko. � Artificial. � Apaingarri dira [palmerak], zalantzik gabe, baiñan, zertxobait ere giza-eskuko<br />
(artiphizialak) iduri zaizkit. Etxde Itxas 83.<br />
gizagabetasun. � Inhumanidad. � Noraño, bada, eldu da zuen aberetasun edo gizagabetasun zeruraño dei<br />
egiten duena? Mg VersBasc 14 (aberetasun sin más en Mg PAb 208).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
728
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gizagaindiko. � (Adnom.). Sobrehumano. Cf. gizapetiko. � Folklore guzietan aurkitzen ditugun gizagaindi<br />
edo petiko izakiak. Mde Pr 310. Gizagaindiko indarka egiten zuen Theresa hondatu zen gunera heltzekotz. Mde<br />
HaurB 102. � (Uso sust.). � Jenderik gehienak ordea, begirik ez du gizagaindikoak ikusteko. Mde Pr 271.<br />
gizagaixo (Añ, H), gizajo (V, G-bet-nav, AN-larr), gizagajo (G; Lar), gizagaiso (gral.; Lar, Aq 248), gizagaizo<br />
(H, Dv), gizarajo (G), gizaraxo, gizaiso, gizaixo (V, G), gizaizo. Ref.: A (gizagaiso, gizarajo), Asp Leiz2<br />
(gizajo); Iz Als (aita, gizarajo); Etxba Eib (gizajo); Gketx Loiola (pasara artu). � Pobre (hombre), desdichado,<br />
infeliz; ingenuo. Se emplea para referirse a varones; sólo Izeta lo emplea indistintamente para hombres y<br />
mujeres. Se encuentran además algunos ejs. en que se refiere a sustantivos en pl. o sing. colectivo, que podrían<br />
incluir ambos sexos indistintamente: también podrían interpretarse estos mismos como referidos sólo a hombres:<br />
bakit irakurle gizaxoari gogait eragingo dautsodala (Kk Ab II 68); cf. infra Cb Eg III 347 y Ldi IL 73. � Tr.<br />
Documentado desde mediados del s. XVIII. Es muy frecuente en los dialectos meridionales. Al Norte parece<br />
algo menos habitual (el primer ejemplo es de Goyhetche (32)). En los dialectos septentrionales se documentan<br />
gizagaixo y gizagaizo. Al Sur se emplean practicamente todas las variantes. Gizagajo (donde , tanto en ésta<br />
como en las otras variantes, representa la fricativa velar sorda) aparece desde la segunda mitad del s. XVIII<br />
(Cardaberaz, Gavon Sariac (7, , que podría interpretarse en este texto también como -gaxo), Aguirre de<br />
Asteasu (II 67), Arrue (GB 128), etc.); no faltan ejemplos de esta variante en el siglo XX; gizaga(i)xo ya desde<br />
Iturriaga (Fab 262) e Iztueta (C 164), es de uso frecuente en la tradición meridional. Gizajo se documenta ya en<br />
Iztueta (C 163); en el siglo XX es con mucho la forma más frecuente en la tradición meridional. Gizaxo se<br />
encuentra en Lardizabal y en unos pocos autores más. Gizarajo se documenta en autores guipuzcoanos (tbn.<br />
Erkiaga (BatB 179)); es frecuente sobre todo en autores del Beterri. Gizagaizo se documenta en Lizarraga de<br />
Elcano. En DFrec hay 5 ejs. de gaizagaixo, 3 de gizaixo, 4 de gizajo, 13 de gizarajo, y uno de gizaxo y gixaxo.<br />
En la tradición meridional se emplea siempre detrás del sust. (Bikendi gizagaxoa Or Mi 61); al Norte lo<br />
encontramos tanto en este orden (hargin gizagaizoa HU Zez 149; tbn. en Barb Sup 34, Etcham 63, Mde Pr 75),<br />
como en el inverso (gizagaixo Lukas Xa Odol 140; tbn. en Elsb Fram 146, Barb Sup 43, Const 38). �<br />
Gizagajoak, uda ta negu, neke ta izerdien azpian. Cb Eg III 347 (se refiere a los campesinos). Aita gizaxoak<br />
soñekoak urratu eta auzpez jarri zan. Lard 195. Guziyak txandaka / gizarajua dute / ibiltzen burlaka. Bil 132.<br />
Apaltzak apaltzak gizajo orrek, onezkero premian egongo aiz ta. Zab Gabon 52. Ordurako afusillatu zuten<br />
Lesakan. A gizajo gizajoa! Urruz Zer 55. Gizon ona ta piña zala, baño gizagajo siñis-errex bat. Or SCruz 87.<br />
Gizagaixoak gu! Handienak ikusteko gintuen. JE Ber 92. Gu bezelako txiro gizaxoei. Ldi IL 73. Erruki bat emon<br />
eutsan gizajoak! Bilbao IpuiB 154. Piarresek eman zizkion beren buruzagien izenak. Gizajoa dardaraka zagon<br />
eta emaztekiek izituak. Izeta DirG 31. Mayi gizajoari. Ib. 121. Hamaika ahalegin egin dituzte galesez niona<br />
ingelesez nola esaten den erakutsi beharrean gizagaxo honi. MIH 185.<br />
v. tbn. Bil 43. Arch Gram 89. Arr GB 89. EE 1882c, 478. HU Aurp 161. Moc Damu 23. Ag AL 145. Barb Sup<br />
80. Inza Azalp 18. Const 38. Tx B I 45. Kk Ab II 116. Lek EunD 47. Ldi IL 102. Zait Sof 94. Or Poem 519. Osk<br />
Kurl 97. Berron Kijote 166. Gizaaxo: Lek EunD 21. MEIG IV 50. Gizaajo: Lek EunD 21. Gizagaiso: A BGuzur<br />
115. Azc PB 137 (Ur PoBasc 346 gizagaixo). Ag AL 130. Or Eus 415. Erkiag Arran 79. Arti Ipuin 29.<br />
Gizagaizo: LE-Ir. Dv Lab 158. HU Zez 184. Prop 1896, 28. A Ardi 115. Barb Sup 167. Etcham 75. JE Ber 77. Lf<br />
Murtuts 28. Mde Pr 137. Larz Iru 104. Gizagajo: AzpPr 107. Goñi 69. Mok 19. Lek EunD 19. Arti MaldanB<br />
213. MAtx Gazt 97. Berron Kijote 72. Gizaiso: JanEd II 23. Or Eus 418. Erkiag Arran 105. Gizaixo: Or Eus 59.<br />
Gizaizo: Zub 61. Gizajo (no se incluye el s. XX): Aran SIgn 94. Bv AsL 180. Urruz Urz 61. Apaol 96. Gizarajo:<br />
Sor Bar 34. Iraola 26. Ill Testim 11. Muj PAm 58. Alz Ram 29. Tx B 228. ABar Goi 20. Etxde AlosT 84. Basarri<br />
25. Arti Tobera 286. Vill Jaink 43. Ugalde Iltz 40. Salav 70. Uzt Sas 92. Lasa Poem 74. MEIG II 68. Gizaraxo:<br />
Arrantz 76. Gizaxo: ABar Goi 25. Ldi in Or BM 10. Etxde AlosT 104. Mde Pr 73. Anab Poli 62.<br />
� (Ref. a animales). � Zezen gizarajuak / ez du indarrikan. Bil 144. Nora-ezean idisko gizarajo aundia. Erkiag<br />
BatB 55. v. tbn. Alzola Atalak 70. Anab Poli 103.<br />
- GIXAGAIXO (Añ (+ gixajo)). (Formas con palat. en el primer miembro: gixa-). "Gixáajo, cuitado" Iz ArOñ.<br />
� Beartsu gixa-gaisoakaz errukia erakustea. Añ LoraS 160 (MisE 77 gixagaixo). Nere biyotz koitadu /<br />
gixaraxua [sic] onek. Bil 135 (120 gixarajua orrek). Motrollo gixajua. Kk Ab I 43. Zer diñozun be eztakixun<br />
gixagaxo-gixagaxua! Otx 78. Gixakoak, zer egingo due, besteren mendian bizi badira? J.S. Jaka Euskaria I<br />
169n. (ap. DRA).<br />
v. tbn. Iraola 67. Zait Sof 93. Gixajo: Añ LoraS 175. AB AmaE 247. EE 1882c, 478. Urruz Zer 140. Jaukol Biozk<br />
97. JAIraz Bizia 33. Bilbao IpuiB 110. Anab Aprika 77. Alzola Atalak 65. NEtx LBB 36. Berron Kijote 62.<br />
Gixagaxo: Tx B I 216. Gixarajo: Salav 12. Gixaxo: Alz ST<strong>Fe</strong>r 129. Jaukol Biozk 39. Kk Ab II 12. Otx 32. Eguzk<br />
GizAuz 137. Zait Sof 80. Anab Aprika 70. Gixaixo: Itz Berb I 63.<br />
- GIZA-GIZAJO. � Ekaitza izugarria aipatu zuan, Pinisterre giza-gizajoa il zanekoa. Anab Poli 130.<br />
- GIZAJA, GIXAJA. (Forma femenina). � Mikaela gizajea! Bilbao IpuiB 165. Izan eban gizajeak nok adarra<br />
jo. Ib. 35 (28 gixajia).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
729
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gizagaixotasun, gizaixotasun. � Calidad de infeliz, desdichado, ingenuo. � Gerorako emaztetzat eskeintzen<br />
dizue, baiña ez duzu izanen zure gizaixotasunarentzat. Goen Y 1934, 186.<br />
gizagaixotu. "Gizajotu, volverse cuitado (un varón). Andria hil jakonetik ziero gizajotuta dago" Elexp Berg.<br />
gizagaizkin. � (Hombre) malvado. � Borreruak zerate zuek, biotzgabeak, gizagaizkiñak. Ag G 292.<br />
giza-gaizto, giza-gaixto (S ap. Lh). � Hombre malvado. � Giza gaixto hark [...] bere buria miserableki galdu<br />
zian. Tt Onsa 55. Afrontur bat nizala, giza gaixto bat nizala. Ib. 13. v. tbn. Zait Sof 97.<br />
gizagajo. v. gizagaixo.<br />
gizagaldu, gixagaldu. � (Hombre) libertino, disoluto. � Gixagalduen eta bada-ezpadakuen aolkurik eztagikiala<br />
artu. Otx 98. Jokoetxeetara inguratu oi diran gizagaldu sabelzuri batzuk. TAg Uzt 173. Gizagaldu ta emakume<br />
galdu ariek. Ib. 174.<br />
giza-gazte. � Varón joven. � Ona emen giza-gazte bikain bat. TAg Uzt 11. Ni giza-gazte naiz olako gauzak<br />
entzuteko. Or EG 1952 (7-8), 9. [Agure] haren boz luto, erlatsuak ez zituen sentimendu atseginak ekartzen giza<br />
gazte baten gogorat. Mde Pr 163.<br />
gizagende. v. gizajende.<br />
gizagente. v. gizajende.<br />
gizagin (Vc ap. A), gizakin (R ap. A). Cf. gizongin. �1. "Mujer que cuida bien al marido" A. � Gizagiña<br />
esaten iake emakuma maratz, burutsu, etxe-andra, senarra edo gizona ondo artuten dabenai. Ezale 1897, 143b.<br />
�2. "Gizágiña, lo que contribuye al buen desarrollo del hombre. Oi ezta gizagiña, eso daña al hombre" Iz ArOñ.<br />
giza-giro. �1. Clase de hombre. � Jakin naiez zer giza-giro zen predikari berri hau [...]. Mb IArg I 79. �2.<br />
Ambiente humano. � Irlandarazko literatura bere egiazko giza-giroan ezartzekotz. Mde Pr 230. Barne-iturri<br />
ortatik jarion olertitzak, giza-giro naas-maas orren azalpen gorenak, [...] pilpira ideko bat ernaraz dezake. Gazt<br />
MusIx 61.<br />
gizagite. "Gizagitte (G-goi), persona desfigurada por malos tratos. Ori da gizagittea egin dutena orrekin!<br />
¡qué destrozo de hombre han hecho en ése!" JMB At.<br />
gizago. � Lizungoak biltzen ditu ara arratsero. [...]. Freud bururatu zait, eta arrazoi betea duela pentsatu dut.<br />
Gizagorik gabe, zer izango litzake orretzaz guziaz? (Interpr?). Txill Let 87.<br />
giza-gogo. �1. Deseo hacia los hombres. � Apainketa, erakeria ta giza-gogoa baizik ez den neskatx eta andreki<br />
arroari ere. Mb IArg I 93. �2. Espíritu (alma) humano; espíritu del hombre. � Freud-ek ordea, giza-gogoak<br />
beste alde bat daukala irakatsi digu. Mde Pr 347. Emakumeak orrelantxe gozandu daroe, giza-gogoak<br />
saminduaz. Erkiag Arran 99. Erlijioak berak, giza-gogoaren lan berezi bat den aldetik, [...]. Vill Jaink 132. v.<br />
tbn. Or Aitork 120. NEtx Antz 109. Zait Plat 36.<br />
gizagurdi, gizaburdi. � Palanquín, silla de manos. � Indiyetako aberatsak gizaburdiyetan (palankiñetan). A<br />
EEs 1908, 28.<br />
gizaguren. v. gizuren.<br />
gizai. � Guardia, policía. � Obe zala iñor ez sartzea, zibillak edo gizaiak ots egin arte, etxea ondo<br />
inguruturikan idukitzeko baño. Inza EEs 1917, 17.<br />
gizaide. � Homínido. � Antzina-antzinako gizaki zein gizaideen kaskezurretan. MEIG VI 113.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
730
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gizaiduri. v. giza-irudi.<br />
giza-hiltzaile (gizailzale Dv (que cita a LE), A), giziltzale. � Homicida, asesino. v. gizeraile. � Kain, Adanen<br />
semea, izan ze lenbiziko giz-iltzalea (158). LE-Ir. Giza-iltzaile koldarrak. Or Mi 62. Bide-lapur gizailtzalleak.<br />
TAg Uzt 19.<br />
giza-hiltze. � Homicidio, asesinato. � Gaizkilleen giza-iltze ta orrelako zoritxar aidetan. NEtx LBB 110.<br />
gizaingeru. � Angel humano. � Gizaingeru diran Muyshondt-arrak oro / emen barne ontan nigaz deramatzit.<br />
Or Poem 556.<br />
gizaintzura. � Imagen (representación) humana. � Giz-ainzur edo pintur belaunikatu bat, ezker eskuan S.<br />
Kristoa ta eskoiekoan arri gogor bat. Mb IArg I 96. Estatuak eta giz-ainzurak zuen urrezko burua. Ib. 97.<br />
giza-irudi, gizaiduri, gizirudi (H), giziduri (AN ap. A; Urt I 299), gixa-irudi. � Efigie, retrato, imagen humana.<br />
"Mannequin" H. � Semero Macua de Guiçairudiaga (1257). Arzam 256 (el nombre es hoy Izurdiaga). � Ez<br />
naz ni, ez, zion Davidek, giz idurian edo aintzuran arkitzen nazan gizona. Mb OtGai II 376. Egin zinezaten giza<br />
edo ema iduri edo itxura zerbait. "Imaginem masculi vel feminae". Dv Deut 4, 16. Toki guztietan gizirudiak<br />
(retrato) elemenian ikustea. Ag G 248. Arrimeta ganian eguan gixa-irudija ikusi eban. Altuna 12. Maritxo zutzutik<br />
Arroxkoren aldamenean giza-irudi bat dirudilla dago. Alz Ram 123. Erdi etzana, Inazioren gizairudi bat<br />
bronzaz. JE Ber 56. Dostoiewsky aipatuak margozten ditun giza-irudiak. TAg GaGo 29. Geienak abere irudiak<br />
izan oi dira, [...], giza-irudi-antzeko marrezlanak ere badira. JMB ELG 49. Sei lurrezko gizirudi edo muñeka.<br />
EgutAr 1960 (Irailla), 12 (ap. DRA). Giza-irudia edo gizonaren ideal ori ezta gisa ortakoa. Vill Jaink 92.<br />
Jainko-jainkosak aurrenik, hain giza-irudiko eta halaz ere hain bestelako. MIH 323 (MEIG I 68 gizirudi).<br />
v. tbn. Ur Dan 3, 2. Or BM 46. Txill Let 115. Zait Plat 116. Gizaiduri: JE Ber 67. Gizirudi: Sabiag Y 1934, 32.<br />
gizaiso. v. gizagaixo.<br />
giza-itxura. �1. Busto, escultura (de un hombre). � Giza-itxura bat zen gerriraiñokoa / metal edo zurezkoa, /<br />
eta barnean hutskoa. "Buste". Gy 315 (cf. giza 'hombre' en Goyhetche). v. tbn. ej. de Dv Deut 4, 16, s.v. gizairudi.<br />
�2. Forma de hombre, aspecto humano. � Ederki bereizi dituzu gizatasuna ta giza-itxura. Or QA 157.<br />
Baie, zer dozu, gixontxo? Giza-itxurerik be eztozu! Akes Ipiñ 32. Giza-itxurako zimu batzuk. Arti MaldanB 195.<br />
Giza-itxurako bi-oinetakoak. MIH 363.<br />
gizajale. � Antropófago. v. GIZON-JALE. � Gizajale batek besteari: --Nola senti ziñen aita-amak jan<br />
ondoren? Mde Pr 71. v. tbn. PMuj in MEIG I 93.<br />
giza-jantzi. � Ropa de hombre. � Lendabiziko giza-jantzia, lendabiziko errira jeistea, lendabiziko mendira<br />
igotzea. Ag G 204.<br />
gizajende, gizagende (Dv (AN)), gizagente (Sal, R ap. A), gizakente (Sc ap. A). v. gizonkente. �1. Humanidad;<br />
pueblo; raza humana. � Mantenitzea gizagéndea múnduan. LE Matr2 82. Desonra nezake gizagendea deitzeas<br />
gizon alakoak. LE ms. (ap. DRA). Nafarroako gizagende (Erronkarin ilagende = 'ganado lanar') mota larriena an<br />
dago. Soinez sendo eta lerden badire. FIr 177. Abere ta gizakentearentzat. Mde Pr 351. Munduan barrena<br />
abiatzen bazera, giza-jendeak aurkituko dituzu mota askotakoak: [...], Jainkoagan siñesten eztuen giza-jenderik,<br />
ori ez. Vill Jaink 24. Ementxe sortu dira giza-iente azkarrak: Marsitarrak [...]. "Genus acre uirum". Ibiñ Virgil<br />
85. Jainkoak gizajendea sortu zuenez geroztik. MEIG II 101. � "An zegoan gizajendie (G-azp), olako jende<br />
pillorik! (V-arr)" Gte Erd 256. �2. gizagente (R), gizakente (S). "Hombredad, calidad de hombre" A.<br />
gizakarazko. � Humano. � Hori dela gizakarazko bozkidantza bat bilhatzen dudana. Birjin 170.<br />
giza-kasta. �1. Raza humana. � Gordiana hagitz zen samina bere solasetan, eta lakhet zitzaioen maiz odol<br />
hotzez ta mengoarik gabe giza khastari hauzi gitea. Birjin 77. Giza-kasta ezkurrez zenean neurritzen. Gy 144.<br />
�2. Tipo de hombre. � Munduban bada giza kastarik, sugiak legez dabilenik: dantzarijak dira. fB Olg 139.<br />
Orregaitik andia zan bere famea, / zalako gizakasta bardiñik bagea, / agiñik bat ez eukan, begiak ezkelak. AB<br />
AmaE 233.<br />
gizakaxkar. � Hombrezuelo. � Eldu zan etxera, esanaz, gizakaxkar batekin burruka egin zuala, baña jipoi<br />
ederra eman ziola. Urruz Iru ziri 45 (ap. DRA).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
731
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gizakente. v. gizajende.<br />
gizakera. � Humanidad, cualidad humana. � Bere izakeraren alde burrukalari ta griñatsu onek buru ematen<br />
diola olerkietan nabari duen gozotasun, eztitasun eta narotasunari. Alaz ere, bere gizakeraren bi aldeok alkar<br />
artu ta eutsi egiten diote. Gazt MusIx 60s.<br />
gizakeria. �1. Humanidad, cualidad humana (con sentido peyor.). "Ruindad, acción de hombre bajo y vil" Ast<br />
Apol 95. � Gure akzioneak hasten ditugunean, entsaiatu behar dugu naturalezak eta gizakeriak hartan sar araz<br />
dezaken xede guziak apartatzera. He Gudu 69s. Jaungoikoak igorritako argiari ate-leioak itxi baizizkion,<br />
gizakerizko lerak ['(mala) pasión humana'] ziaro garaituta. Etxde JJ 211.<br />
�2. (V-ger-gip; H). Ref.: A; Iz ArOñ. Hombrada. "Gisákerixaak. Orreik estittuk gisákerixaak; umekerixaak,<br />
mutíkokerixaak (dittuk)" Iz ArOñ. v. gizonkeria.<br />
�3. Mundo (en sdo. peyorativo). � Ain gogor burruka ekinda gizakeria (mundua) aspiratu ebenak. Pi Imit I 18,<br />
5 (Ol gizakeri oro). Gizakeria ta gizakien ederra eukitzeko irrits tentela zugan bizi dala. "Mundus". Ol Imit III<br />
46, 2.<br />
- GIXAKERIA. (Forma con palat. expresiva). � Gizatxar bezala, gixakeri utsez ari. Zait Plat 9. Omer-ek<br />
azaltzen zituen iainkoak edonolako gixakeriz itsusiegi ageri baitira. Ib. 30.<br />
gizaketa. � Política. � Berak, komunistak diran aldetik, badute beren-biziko gizaketa edo politika. Herr 24-1-<br />
1957, 4.<br />
gizaki (V-ger-arr-och, AN-larr-ulz, B, Ae, Sal, R; H (remite a gizonki)). Ref.: A; VocPir 141; BU Arano; ZMoso<br />
68; Iz IzG 204; EAEL 34. �1. Hombre, ser humano; varón. "Casta de hombre" A. v. 1 gizonki. � Tr.<br />
Significando 'varón' se encuentra en textos navarros (Mendiburu, Mendigatxa, Inza, Orixe, Iraizoz) y en el único<br />
ej. septentrional encontrado (HeH). Iztueta emplea gizaki como 'ser humano' y con este significado es frecuente<br />
en el siglo XX. Al menos Inza y Orixe lo emplean con los dos significados. En DFrec hay 52 ejs., meridionales.<br />
� Gizaki eta andreki guziak. Mb IArg I 287 (v. tbn. opuesto a emazteki, emakume en HeH Lc 2, 22n, Mdg 147,<br />
Or Mi 128, Ir YKBiz 346). Anziñako denporan gizakiak ezkurra jan oi zutela. Izt C 153. Abereak eta gizakiak. Ib.<br />
160. Josef izena zuan gizakiari ezkontze-itza emanik zegoan birjiñarengana. Inza Azalp 54. [Adan eta Eba]<br />
gizaki guztien Aita-ama edo gurasoak. Ib. 45. Gizaki batek ez dezake beste batekin osotara barrena zabaldu. Or<br />
QA 137. Seme ta eme, gizaki guztiongan. Erkiag Arran 100. Gizakia bakarrik baitegu aukeramen-doaia berekin<br />
dun izaki. MAtx Gazt 25. Izaki eta gizaki guztiak. MIH 240.<br />
v. tbn. A Ardi 12. Ldi IL 125. Eguzk GizAuz 151. Zait Sof 198. Mde Pr 334. Etxde JJ 209. Ol Lev 5, 3. Onaind<br />
in Gazt MusIx 148. Ibiñ Virgil 55. Lasa Poem 108.<br />
� "Karfeta batek emaztekia ta gizakia txu, un corchete tiene hembra y macho" A s.v. karfeta (Sal).<br />
�2. "Nation" Lh.<br />
�3. "Siglo. Lengo gizakitik oná pasa da difêntzi êrra. Generación, como gizaldi" BU Arano.<br />
�4. Gizaki ederra (bello sexo) gorrotagarri biurtu izan zait aldizka. Etxde Itxas 87.<br />
gizakide. �1. Hembra (compañera del hombre). v. gizeme. � Au dá orái ezúrra nere ezurretáik ta arágia nere<br />
aragitík: au deitukodá Virago, gure uskarán erranbadaike gizakidea, zeren gizonagándik ártua baita. LE Matr1<br />
357. �2. Congénere humano. � Zer garrantzi dauka bere "gizakideek" amets zaharraren irauteak bizitze eta<br />
hiltze badelako sineskerian? Mde Pr 373.<br />
gizakijende (-gende Sal, R ap. A). � Humanidad.<br />
gizakitasun. � Humanismo. v. gizabide (2). � "Norbera norberarentzat, gizona gizonarentzat", auxe da<br />
gaueko gizakitasuna (humanismoak) gizonari eman gura deutsona. EgutAr 29-4-1959 (ap. DRA).<br />
gizakoi (c. sg. A; Lar Sup, Dv, H). En DFrec hay 6 ejs. �1. (Mujer) aficionada a los hombres. "Puta" Lar Sup. v.<br />
gizonkoi. � Emazte gizakoiak eta gizon emakoiak, presuna putanerak. Ax 357 (V 237). v. tbn. AA III 501.<br />
Etxekoandre gizakoi lotsagabeari. Lard 63. Zain zazu ongi alaba gizakoia. Dv Eccli 42, 11. � (Hombre)<br />
homosexual. � Gizakoi abominableen gatik. He 1 Tim 1, 10 (Lç bugre, Dv muthilkoi).<br />
�2. Humano. � Bainan ikhustate gizakoiak asma-arazi zautan itzulpide bat. "Le respect humain". Birjin 50.<br />
Gizakoiegia jainkozkoa izateko. Lab SuEm 166.<br />
�3. Simpático. � Soiñez zaparrote, lodikote, begi-baltz bizi ta arpegi gizakoia. Ibarg EG 1958, 510.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
732
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gizakote (V, G-azp, AN-ulz-arce). Ref.: A; EI 145; Elexp Berg. � Hombrachón. � Menditar gizakote narras<br />
baldan bat. Ag AL 127. Arrizko gizakote cíclopes deritxenik. A LEItz 134.<br />
gizakume (V, G, AN, L, BN-baig, R; Añ, H), giza-ume, gixakume. Ref.: A; Iz ArOñ 122; Elexp Berg. �<br />
Hombre (varón y ser humano); niño. "Varón" Añ. "1.º (V, G, AN), hombre, varón. 2.º (L; Hm 42), persona. 3.º<br />
(BN-baig, R), niño varón" A. Cf. gizonkume. � Tr. Al Norte se documenta sólo en Etcheberri de Ziburu y<br />
Harizmendi (en ambos significa 'ser humano'). Al Sur su uso es más frecuente; Micoleta, Mendiburu (primeros<br />
ejemplos documentados al Sur), Lizarraga de Elcano y D. Aguirre (G 212) parecen referirse más bien a 'niño,<br />
chico, muchacho'. Al menos Iturzaeta, D. Aguirre y Villasante, lo emplean tanto para 'varón' (Ag Kr 117; v. tbn.<br />
infra), como 'hombre, ser humano' (Itz Azald 185, Vill Jaink 165; para Aguirre v. infra). En DFrec hay 5 ejs. �<br />
Giza-kume guztietan, fiñean, etsaiena / Antekrist enganosa da izanen Iesusena. EZ Man I 64. [Kriaduak] dirudi<br />
giza kume ona. "Buen hijo". Mic 14v. Ehizi eta bai abre, / nihon diren guztiak: / Guztiz bai gizakumeok, / egin<br />
solas eztiak. Hm 94. Beste amen atseginzak emengo gizakume aurrak eman ditzaken atseginzak dira ta Jesusen<br />
amarenak Jangoiko-gizon Jesusek emanak. Mb IArg I 169. Beste gizakumerik / aurkitzen ezda / aurtxo onen<br />
konpañia / eztitsu onetan (antes se ha referido a José y María). GavS 14. Niri ta gizakume dirianai eginiko<br />
mesede neurri bageak. Añ EL 1 6. Neskatilla batek leku emon deutsee gizakumeren baten eskuka zantar edo<br />
akzino txaarrai. Mg CO 177 (en contexto similar JJMg BasEsc 133). Gizakume edo emakume. Gco II 60 (v. tbn.,<br />
junto a emakume, en Itz Azald 38, A Ardi 125, Vill Jaink 131, NEtx LBB 20). Mundua gizakumez betetzeko. Lard<br />
10. Gazteak dira geienak, txitatxoak, gizakumeak, adimen laburrekoak. Ag G 162s. Zuaitzak beti irauten degu<br />
gizakumeak baño geiago. Ib. 212. Mendi aldekuak eta, beraz, larra-gixakumiak. Otx 104. Gizakume abotsa ['voz<br />
de varón']. NEtx LBB 174. Gizakumeari eta gizarteari dagozten jakintzak. MEIG VIII 62.<br />
v. tbn. LE-Ir. Ldi IL 74. TAg Uzt 251. Mde Pr 128. Etxde JJ 94. Or Aitork 408. Zait Plat 71. Erkiag BatB 202.<br />
Gazt MusIx 5. Etxba Ibilt 476. Giza-ume: Gy 252.<br />
gizakunde (B ap. Izeta BHizt; Aq 759), izakunde (B ap. A; VocB). �1. Jueves de septuagésima (tercer jueves<br />
antes de carnaval). "Jueves lardero, gizakunde eguna (R)" Aq. Cf. emakunde. � "Gizakunde" lên-eguna / jainko<br />
txikiak diguna. "El primer jueves es el de compadres". Or Eus 158. �2. (BeraLzM), gixakunde. Encarnación. �<br />
Jaungoiko-Semiaren Gixakundia (1896). AG 992 (v. tbn. 2372). Gizakunde edo Inkarnazioak. KIkG 17. v. tbn.<br />
KIkV 114. Jesukristo zure Semearen gizakundea. ArgiDL 18. �3. Humanidad; sociedad. � Gerkarrak<br />
gizakundean eta jakintzan erri oso aurreratuak izan zirala. Zink Crit 65. --[Maitasuna] gizakunde zaletasun bat<br />
besterik ez dala diote. --Gizon eta emakumeen alkarganako zaletasuna besterik ez? ABar Goi 26. Olako gogosemengatik<br />
eraiki dira elizak, beiñere ez gizakundezko semeengatik. Or in Zait Plat 154. Gizakunde guzia<br />
ziminoen aitonetarik sortua dela. Lf CEEN 1973, 131.<br />
gizakuntze. � Hombre, sexo masculino. Cf. emakuntza. � [Emaztea] arrazoidun izatez berdin bada ere, bere<br />
emakuntzez gizakuntzearen menpeko da. "Masculino sexui subiceretur". Or Aitork 419.<br />
gizalaba (V ap. A), giza-alaba. � Mujer. Cf. gizaseme. � Bere emaztea zan gizalaba polit, [...] da elizalea.<br />
Echta Jos 11. Giza alabak bezala ziren aurpegiz. Mde Pr 268. Gizaseme ta gizalabak. Erkiag BatB 134. v. tbn.<br />
Ldi BB 164. Zait Sof 153.<br />
gizalan (Gc, R ap. A). �1. Trabajo de hombre; trabajo humano. � Gelditu arteo inkapaz giza-lanendako (163).<br />
LE-Ir. Gizalanetan dabillen emakumeari. AA II 91. Artu daiguzun lurrak / danok bardiñian: / baña urte bete<br />
barru, / ez dago dudarik, / asko egongo dala / gizalan bat barik. Azc in Ur PoBasc 355 (en Azc PB 333 se lee<br />
lagun asko egongo da / gizalan bat barik; la modificación del ed. transforma el sentido de gizalan; parece más<br />
apropiado interpretar el texto como: [lur] asko egongo da / gizalan bat barik). Xoragarrizko gizalan antzeko<br />
batzuk. Buztin-muño batzuk, euriak bi aldetatik yanak eta iduri polit biurtuak. Or QA 50. Gizakiak eta giza lanak<br />
neurtzeko eta sailkatzeko bide asko daude. MIH 267. �2. (V-ger-ple ap. A), gixalan. "Peonada, trabajo que<br />
puede hacer un hombre. Se usa para medir tierras; está más en uso su variante gizelan" A. v. gizalur. � Iru<br />
gixalan yaukodaz. Laux AB 50.<br />
gizalandu. � (Hombre) cultivado, civilizado. � Europatar gizalandu guztien sentimenari hainbat erason behar<br />
ziona. Mde Pr 251. Eredutzat hartzen zituztela, gizalanduago zirelakotz edo. Ib. 212. Basatiak igarri diona, [...]<br />
ez dio igarri gizalanduak. Etxde Itxas 39.<br />
gizalantze, gizalantza. � Cultura, civilización. � Estatuak, jakintzak, irakaskintzak, hots, gizalantzaren sail<br />
orok [hizkuntza] hura zuela usatzen. Mde Pr 224. Gizalantze edo zibilizaziñoa. Etxde Itxas 84.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
733
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gizalasto (Lar, H). � "Bausán, hombre de paja" Lar. "1. figure d'homme rempli de paille, épouvantail d'oiseaux.<br />
2. (fig.), homme de paille, de nulle valeur" H.<br />
gizalde (Dv, A). � Pueblo, raza; muchedumbre. "Troupe, foule d'hommes" Dv. v. GIZON-ALDE. �<br />
Eskualdunek egiten dugu gizalde bat bertzetarik berezia. JE Bur 174. Yesus bera yartzen da gizalde aiei<br />
irakastera. Ir YKBiz 208n. Gizalde aundi ori asetzeko bear dan ainbat ogi. Ib. 232. [Abraham,] gizalde handi<br />
baten aita izanen haiz. Zerb IxtS 17. Egiptoko, Babiloniako, Kanaan eta bertze zenbait gizalde batzuen berri.<br />
Othoizlari 1957, 113. Poliki zoan / bide gaiztoan / gizaldea ni hiltzera. Arti MaldanB 202. v. tbn. Etcham 207.<br />
Iratz 180.<br />
gizaldeko. � Laico. � Jainkoaren gizaldean, eskual-elizan denek badute beren egitekoa, bai gizaldekoek<br />
(laikoek), bai apezek, bai bereziki deituek. Iratz Othoizlari 1967 (n.º 47), 23.<br />
gizaldi (V, G, L; Dv, H), gixaldi, giza-aldi. Ref.: A; Etxba Eib. � Generación; siglo. "Vida de una persona<br />
(Elgóibar)" Garate 1. a Cont RIEV 1930, 155 (en G-azp hay tbn. giza-aldi con el sentido de 'tiempo de la vida de<br />
una persona o del conjunto de personas coetáneas'). v. GIZON-ALDI. � Tr. Documentado en la tradición<br />
meridional. Lo emplea también Jean Etchepare. En DFrec hay 88 ejs., meridionales, prácticamente todos en la<br />
acepción 'siglo'. � Gurasuetati umeetara, giza aldirik giza aldira eldu dira geure denporaragino. fB<br />
Olg 144 (v. tbn. en contextos similares: JJMg BasEsc 142 (gizaaldi), AB AmaE 349, Mde Po 31, Akes Ipiñ 23,<br />
Vill Jaink 73, Erkiag BatB 153). [Azaña] guztiak daude arras illak giza-aldia [sic] bat igaro orduko. Izt C 253<br />
(177 giza-aldi onetan). Adangandik Noegana amar belaun edo gizaldi izan ziran. Lard 7. O gizaldi fedegabea<br />
eta gaiztoa! "Generación". Otag EE 1884a, 310. XIIIen gizaldiaren aurren-aldean. Arr May 168 (v. tbn. en<br />
contextos similares: fB Olg 172, Bv AsL 55, Itz Azald 70, Or Mi IV, Kk Ab II 164, JMB ELG 95, Eguzk GizAuz<br />
16, SMitx Aranz 90, Lek SClar 115, Etxde JJ 8, Basarri 12, Akes Ipiñ 11, Alzola Atalak 145). Gixaldi bi ta<br />
lauren (1893). AG 162. Etzan mando burdirik / gizaldi aretan. Azc PB 201. Gixaldi amaseigarren asijeran bixi<br />
izan zan. Kk Ab I 88. Orain eta beti, gizaldi ta gizaldietan. Amen. KIkG 35 (v. tbn. ArgiDL 109). Gizaldi edo<br />
jenerazione. JE Med 144. Gizaldi artako olerkaririk bikaiñenak. Or Mi III. Ija gixaldi-erdiko lotan / zure soin illa<br />
or datza. Enb 70. Gizaldi onek, orain bizi diran gizonak ikusiko dute guzi au gertatzen. Ir YKBiz 413n. Iru<br />
gizaldi ari ziran lanean Eperzelaitako soroan. TAg Uzt 265. Gizaldien arteko borrokari legezkoa deritzat. MIH<br />
65.<br />
v. tbn. Ur MarIl 94. Dv Gen 17, 9. AB AmaE 423. Ag Kr 169. A Ardi 84. Ldi IL 58. ABar Goi 19. JAIraz Bizia<br />
8. Zait Plat 73. And AUzta 16. Vill Jaink 27. Osk Kurl 211. Gand Elorri 120. Ibiñ Virgil 79. NEtx LBB 130. Uzt<br />
EBT 68.<br />
- GIZALDIORO. En todas las generaciones. � Gizaldioro dagoalako berau umantez, / atx eta mendiz dagoan<br />
legez apaindurik. AB AmaE 63.<br />
gizalditxo. � Dim. de gizaldi. � Gizalditxo bi uts aiña jakoz / sekulakoa danari. AB AmaE 195.<br />
gizaldra (V-m ap. A), giza-aldra. � Muchedumbre, gente, grupo humano. � Gizaldra ugariak agiri ziran<br />
besoak jasoak, oiuka. Ag Kr 218. Gizaldra (gente) guztia urreratu zan burrukariak ikustera. Echta Jos 45. Gizon<br />
nai giza-aldra bakotxak besteakazko artu-emonetan. Eguzk GizAuz 179. v. tbn. Bilbao IpuiB 271.<br />
gizalege (V, G, AN, BN, S; Dv, Foix ap. Lh). Ref.: A; Lh; Etxba Eib. � (Buen) comportamiento, costumbre,<br />
educación; ley humana. "Esta palabra indica conducta buena o mala; pero de ordinario se entiende que es buena.<br />
Gizalegean erraiten diat (BN), te digo como hombre" A. "Équité" Lh. "Humanidad, condición humana.<br />
Gizalegia da jausi, damutu, jaiki eta ostera lengora etorri" Etxba Eib. v. GIZON-LEGE. � Tr. Documentado en<br />
la tradición meridional. � Atsegin onean / egin dozulako giza legean / Iaunari alabanzak. EgiaK 86. Nik badet<br />
giza-legia, / Prantxiskuk baño obia. In Xe 141. Idukirik Euskal-erriko gizalegia. Sor Bar 106. Gizalege onaren<br />
gañeko aginduak. "Moralidad y orden público". OrdUs 3. Gizalegian biar dan bezela / esku emanaz alkarri.<br />
EusJok 32. Gizalegea ondo daki ta etxekoa ez dan bat, bakarrik nola utziko du bada? Lab EEguna 105.<br />
Gizalege-esaerak--Frases de cumplido. NEtx Nola 50. Paganoen gizalegeak handiesten eta Judu-Kristauenak<br />
gaitzesten dituzten bertuteak. Mde Pr 229. Emakumeok tabernetan sartzerik bagenu! Gizalegearen beltza! Etxde<br />
JJ 202. Gizalegezko ekitea izan zun bizitza osoa. Gazt MusIx 60. Au ez duk gizalegea, Joxe; ez duk edukaziorik.<br />
Lab SuEm 184. Naiz Jainko-legeak, naiz gizalegeak. Berron Kijote 98. Gure arteko gizalegezko ohitura<br />
atseginari narraiola. MEIG VII 167.<br />
v. tbn. AzpPr 44. Ag AL 147. A Ardi V. JBDei 1919, 227. JanEd II 70. Mok 19. Ldi IL 21. Or Aitork 70. Zait<br />
Plat 34. BEnb NereA 243. Xa Odol 312.<br />
- GIZALEGEKO. Cortesía, cumplido. � Yakobek Paraori gizalegekoak egin ondoren. Ol Gen 47, 7.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
734
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gizalekoreko. � (Adnom.). Preterhumano. v. gizagaindiko. � Kelten gizalekoreko edo gizagaindiko izaiteei<br />
buruz. Mde Pr 265.<br />
gizaloratu. � Alcanzar la madurez (un joven). � Ezen gazteak gizaloratzen direnean, mediumtasuna<br />
baletorkieke zenbait aldiz. Mde Pr 337s. Heriotzaldiak, gizaloratzeak bezala, mediumtasun zenbait batzutan sor<br />
dezakeela. Ib. 341.<br />
gizalur (AN-5vill, B). Ref.: A; Izeta BHizt. �1. Peonada (medida de superficie). "Landa orri iru gizalur berriak<br />
eman diozkat saetsetik zerrendan" A (s.v. zerrenda). "Lur negurria, Baztanen erabiltzen dena, peonada. Nere<br />
landak baditu zortzi gizelur. Gizelurrak 374 m 2 " Izeta BHizt. v. gizalan (2). �2. Tierra poblada por el hombre. �<br />
Kê urdiña badut nabari, / ai, nire poza! uraxe baita / gizalur ezagungarri. Ldi UO 16.<br />
gizamaila. � Clase social. "Gizamaila (Alt), hierarquía" Eusk 1919-1920 (II), 93 (en una lista de neols.). �<br />
Gizamail nardagarriak (repugnantes clases sociales) berexten zien indarra aula, utsa zan. Etxde AlosT 57.<br />
gizamalda. � Apoyo humano. Cf. 1 malda (2). � Ez, arren, illundu, gizamaldarik ezpa-dezu. "Si non habes<br />
favorem hominum". Ol Imit I 21, 3 (Pi gizonen laguntasuna).<br />
giza-marixa. "Hombre afeminado, giza-marixa, andremota" Aq 1394.<br />
gizamende (L-ain ap. A � Dv), gizamendu (T-L). � "Âge d'hommes. Belea bizitzen da hirur gizamende" Dv.<br />
"Generación, conjunto de coetáneos" A. "Génération, vie d'homme" T-L. v. gizaldi. � Zer da eternitatearen<br />
aldean gizamende bat? Dv LEd 226s. Gizamende tzar eta galdu hunek ikusgarri bat nahi du. Leon Mt 16, 4.<br />
Gizamendeen asieratik itzegin omen zala. Or QA 198. Gizamenduen errotak egin du itzuli bat. Bertze bizi-molde<br />
bat hastera doa. SoEg Herr 21-7-1966, 1.<br />
gizamolde. � Efigie, estatua. � Gizamolde haren burua zen urhe ederrenetik. "Statuae caput". Dv Dan 2, 32.<br />
gizanarru. "Oi dok gizá-narrua, malhechor. Etxakun guk emen giza-narruik, se dice para animar a entrar en una<br />
casa a uno que no se atreve" Iz ArOñ. "Sinvergüenza. Otros [informantes]: fanfarrón, robusto, fuerte, malvado,<br />
'sacamantecas'" Ib. 122n.<br />
gizanddere (-ny- Lar, H). � "Petimetre, gizanyerea" Lar. "Efféminé, presque femme" H. � --[Nor da] burutik<br />
behera jauntzi edo beztitu behar lukena? [....] --Gizanjerea, emaxtekia. GAlm 1954, 53.<br />
gizanderia. "Sodomía" Añ y Garate 2. a Cont RIEV 1933, 98.<br />
gizandi (T-L), gizaundi, giza handi. � Gigante. "Géant" T-L. � Aralar, Aralar, otoimendi!... Uda ta negu / txit<br />
ernai / gizandi jator baten antzera / goi-goien zakust aberzai. EA EEs 1924, 246. Nekazari, / gizandi bat iduri /<br />
soroan zut. 'Gigante'. Ldi BB 64. Bi erraldoi edo gizandi ta lau buruaundi. Anab Don 130.<br />
� Hombre grande. "Hombrachón. Zu zaren gizaundixa ta negarrez?" Etxba Eib. � Tarascaren zalduna, mardul<br />
ta gizaundi, baño biozti ta adiskide on. 'Beau bloc de garçon'. Or Mi 112. Ez da gizaundi, egia esan; baña bai<br />
jeiki bikañekoa. TAg Uzt 33.<br />
� Héroe. � Amabosgarren gizaldiz-ona, / abots sendo orren deira, / zenbat gizandi, batzuk betiko, / urruntzen<br />
ikusi dira! SMitx Aranz 90. Hark zituen Bazkoko gizandien irudiak ekarri hormetan ezartzekotz. Mde Pr 294.<br />
Klaneko giza handien arimen oihartzuna. Ib. 352.<br />
En DFrec hay 2 ejs. de gizandi y 3 de gizaundi.<br />
gizandre. "Hermaphrodita, gizandrea" Lar y Añ.<br />
gizanjere. v. gizanddere.<br />
gizanpa (Lar, H). � "Regordete, potzoloa, gizanpa" Lar.<br />
gizantz. �1. Forma humana; semejanza humana. � Jakoben itxean gizanza artuko duen Jangoiko Jesus. Mb<br />
IArg I 341. [Borreroak] utzi ninduten giz-anzik bage. Ib. 153. Isturitzko ezur batek dauzkan giza-antzeko irudiak.<br />
JMB ELG 46. Gizonen eta Iainkoaren bitartekoa, zerbait Iainko-antzeko bear zun eta zerbait giza-antzeko. Or<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
735
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Aitork 299. Etziñala giza-antzera mugatua. Ib. 131. �2. Efigie; retrato. � Zur puskaz egin zuten giz-anza. Mb<br />
IArg I 72. Agindu zuan guziak agur egin ziozaela urrezko gizanz hari. Ub 51. Giz-antz begiratu ikaragarriko<br />
bat. Lard 306. Erakutsi nion Pedro Migelen gizantza. Ag G 369 (v. tbn. 248n.: "Gizirudi, gizantz, retrato"). Aren<br />
gizantzak andizuren eta ospe ekarri diote geroko geroan [Gorgiari]. Zait Plat 122.<br />
- GIZANTX (Lar), GIXANTX (Lar, Añ). (Forma con palat. expresiva). "Arrancapinos, gizantxa. (Lat.)<br />
Homunculus" Lar. "Muñeco, gixantxa " Lar, Añ. � Ekusiko dira dagoten baño apaindura geiago<br />
darabiltenak. Eta ez ote dira gizonen artean ere gizantx edo anyere biurtu diranak? AA I 442.<br />
gizanyere. v. gizanddere.<br />
gizaon. � Respeto. � Begiratu bear deutsegu lotsaz eta gizaonez abadeai? Itz Azald 170. Lotsa, itzal eta<br />
gizaona. Ib. 171.<br />
gizapetiko. � (Adnom.). Infrahumano. Cf. gizagaindiko. � Herri guztietan aurkitzen diren gizapetiko izateok.<br />
Mde Pr 269s. v. tbn. otro ej. de Mirande s.v. gizagaindiko.<br />
gizapila (Lar). � Muchedumbre; grupo humano. "Atropar, juntar en tropas, gizapillak egin" Lar. � Txosna<br />
baten alboan gizapilla iskanbillatsuak ibilpidea galerazitzen diote. Ag G 188. [Jainkoa] dago giza-pilla ororen<br />
gibelean. Vill Jaink 175.<br />
gizapilo. � Muchedumbre. � Gizapillo aundiak zerraizkiola Yesuk ikusirik. Ol Mt 8, 18.<br />
gizapire. v. gizabide.<br />
gizapotzo. "Recoquín, hombre pequeño y gordo" Lar.<br />
giza-puska. �1. Hombretón. Giza-puska (o pusketa) es usual en hablas guipuzcoanas, empleado sobre todo en<br />
contextos exclamativos. � Murmurazaleak, naiz direla diren bekala bizardun giza-puskak (149). LE-Ir. �2.<br />
"Bon homme, bon, agréable et commode à vivre" H.<br />
- GIZA-PUXKA. "Bajete hombre" Lar. "Petit homme, soit de corpulence, soit de mérite" H.<br />
gizar (V?, G?, AN? ap. A; Lar, Añ). � Varón.<br />
gizharagi. v. giza-haragi.<br />
gizarajo. v. gizagaixo.<br />
gizaralde. "Troupe, foule d'hommes. On dit aussi par syncope gizalde. Gizaralde handi bat jautsi zen menditik"<br />
Dv.<br />
gizarande. v. gizaraude.<br />
gizaraude (Lar; Dv, que cita REusk 1880, 306). � "Derecho humano" Lar. Aizkibel (sin duda por error) trae<br />
"gizarande (Lar), derecho humano". También se encuentra gizarande en un ej. recogido por JFlor: Oñazpituak<br />
gizarandeak / begirun izan ordean (1880).<br />
gizaro (Lar, H). �1. "Virilité, âge viril" H". �2. (En la expr. gizaro batean egon 'estar lúcido'). � Emendik edan<br />
oi dauanak, ostera, beti dago gizaro batian eta beti dauko buruba bere senian. Otx 111. Sokrate, beti gizaro<br />
batean, beti burua bere senean. Zait Plat 90. �3. Edad (del hombre). � Ez gaztedia bakarrik, urtetan ongi<br />
umotuak ere bai, eta, gizaro orotatik izan dadin, arpegiak zimurrez egindako makiñatxo bat agure zimel ere<br />
ikusi oi dira. Etxde JJ 203. �4. Ambiente (humano). � Nere sorterriari utzi, nere gizaroa galdu, nere erriari<br />
aldegin. Txill Let 106. Joera, azikuntza, gizaroa ta biotza ez ditugu guk aukeratu. Ib. 125.<br />
gizarra. v. gihar.<br />
gizarraza. v. giza-arraza.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
736
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gizarro. � Hombre orgulloso. � Ujui! gizarro, igana ziak / nere pozaren zantzoa. EA OlBe 23.<br />
gizarte (V, G, AN, BN-baig; SP, H), giza-arte, gizatarte, gixarte. Ref.: A; Etxba Eib. � Tr. De uso más<br />
frecuente en textos meridionales. Al Norte se documenta poco: en Etcheberri de Ziburu (primer testimonio), en<br />
Goyhetche y en algún texto del s. XX. Hasta las primeras décadas del s. XX se emplea sobre todo con casos<br />
locales de declinación. En DFrec hay 537 ejs. de gizarte.<br />
�1. Vida o convivencia pública, sociedad (humana). "Gizarteko elheak, les discours qui ont lieu [...] parmi les<br />
hommes" H. "Humanidad, género humano" Etxba Eib. v. GIZON-ARTE. � Laudorio duzula gizartean. EZ Man<br />
II 117. [Quintilianok] giza arterako, guk aingeru arterako umeak ondo azitzea nai degu. Cb EBO 5. Kristo<br />
Jaunak ekusi zuen gizartean gizarte berean beste geienak ekusi oi dutena, bada ekusi zuen eskergabenz andia.<br />
Mb IArg I 251. Gizatxar gizarteko gauza estirenak (225). LE-Ir. Giza arteko artu emonai. fB Ic II 173. Gizaartetik<br />
irtenda, abereetara zoaz. Lard 310. Gizarte eder bat biar / zutela egin / [...] / irurak izateko / premiyua<br />
berdin. AzpPr 126 (v. GIZON-ARTE). Gure gazteok, gizartetik zear dijoaz [...] ezertan arretarik ipiñi ezinda.<br />
Ag G 195. Gizartia da erri bateko gizonen batasuna, arau bereziyen bidez. EEs 1917, 138. Apostoluak gizartean<br />
zabalduriko siniskaien laburgoa. KIkV 11. Ni gixarterako ona / naiagok ondiño! Enb 200. Gizarte osoaren ona<br />
egitea. Eguzk GizAuz 171. Theresa zen premiazko gizarte bakarra. Mde HaurB 67. Gizarte guziak gaitzesten<br />
zula bere jokabidea. Etxde JJ 199. Orra gizartea, giza-erlauntza ori. Vill Jaink 88. Pobre kontuak orrela dira /<br />
gure gizarte onetan. NEtx LBB 371. Gales hizkuntza, eskoletatik eta gizartetik baztertua. MIH 186.<br />
v. tbn. Aran SIgn 114. AB AmaE 460. Azc PB 308. Tx B 124. Ir YKBiz 120n. JMB ELG 50. TAg Uzt 88. SMitx<br />
Aranz 77. Or QA 63. Anab Poli 59. Bilbao IpuiB 150. Arti Ipuin 49. Zait Plat 83. Erkiag BatB 128. Gazt MusIx<br />
139. Ibiñ Virgil 25. Xa Odol 265. Giza-arte: Gy 10. AzpPr 25. Muj PAm 13. Zait Sof 184. NEtx LBB 163. Lf in<br />
Casve SGrazi 9. Gizatarte: Zait Sof 16.<br />
� (Como primer miembro de comp.). � Aintziñako bazkun kristarrak gizarte-erakundearen eredu dira. JBDei<br />
1919, 232. Lanik luzeena ta laburrena alkarrekin batu, kopurua erdibiditu ta gizarte lan ertaña orixe dozu.<br />
Eguzk GizAuz 53. Gizarte-maila guztietan. Mde Pr 252 (v. tbn. gizarte-malla en JBDei 1919, 227). Gizarteeginbideak.<br />
Vill Jaink 88. Gizarte auzia gero ta beroago dator. Erkiag BatB 127 (v. tbn. gizarte-auzi en Eguzk<br />
GizAuz (tít.) 3, Zait Plat 6, Ibiñ Virgil 25, MEIG I 123). Gizarte olertia [= 'poesía social']. Ibiñ Virgil 25 (v. tbn.<br />
gizarte-poesia en MEIG I 217). Giza eta gizarte-zientziak. MEIG VIII 61.<br />
�2. (En casos locales de decl. sing.). Lugar, situación entre varones; sociedad de varones. "Ator giza-artera" (Gazp).<br />
� Munduko giz artean ez ezik, mundu bereko emakume beretan ere arkitzen dira. Mb IArg I 351. Ekusi<br />
dezue gerra onetan, nola andre arrotzak jartzen ziran [Elizan] gizonen alkietan, gizartean. AA II 48. Jarriko<br />
zerala gizartean eseririk, prensan bezala alde bietatik estuturik. AA III 553.<br />
�3. "(G-to), urbanidad, comportamiento. Gizarte ona izan du orrek nun nai" A. v. gizalege. � "Gizarte onari<br />
dagozkion legeak" aitatzen dituzu. Ldi IL 94.<br />
- GIZARTEKO. a) "Social" Eusk 1919-20 (II), 93 (en una lista de neols., en la forma gixarteko). � Izkuntzen<br />
gixarteko bizitza. Eusk 1919-20 (I), 40. b) "Sociable" BU Arano.<br />
gizartekeria. � Socialismo. � Marx-en eta onen jarraitzallien gizartekeri edo sozialismoa. Eguzk GizAuz 72.<br />
- GIZARTEKERIA-ZALE. Socialista. � Alemaniako gizartekeri-zaleak euren eretxi ta asmuak Gotthako<br />
programa edo egitarauan agertu ebezan. Eguzk GizAuz 40.<br />
gizartekoi. � (El) que vive en sociedad; sociable. � Gizona bere izatez gizartekoi da. Vill Jaink 171. Nikanoren<br />
gogoa askatasun-miñez egoan. [...] Gizartekoia bere, aldarteka, bazalako izan. Erkiag BatB 18.<br />
gizartekotu. � Socializar; convertir en miembro de la sociedad. � Irakaskintzea gizartekotu bear ei-da,<br />
ikasteko gai diran eta gogoa dauken guztiei orretarako bideak erraztu. Eguzk GizAuz 79. Gizartekotzen gaituen<br />
hizkuntzaz ari garenean. MIH 386n.<br />
gizartelari. � Estudioso de la sociedad. � [Ugazaba ta langille arteko asarreak] gozatzeko, alak eta lerrak egin<br />
bear litzakezala, ori gizartelari guztien eretxia da. Eguzk GizAuz 154.<br />
gizartetsu. � Sociable. � Berez zan txerakor, gizartetsu eta lagunarte bearrekoa. Etxde JJ 266.<br />
giza-sail. � Multitud (de hombres). � Ontzian arkitzen ziran milla gizon bezala; itxe baterako giza-sall<br />
arrigarria. Mb IArg II 341. Biltzen ziran Jerusalemera giza-sail aundiak. Inza Azalp 85. Ara non datorren gizasailla.<br />
Beretakok ziralakoan biziago ekin zioten suari. Or SCruz 62. v. tbn. Zait Plat 52.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
737
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
giza-saldo. � Masa, multitud de hombres. � Hura ez zen giza-saldoaren aitzin-eritzietara makurtuko. Mde<br />
HaurB 9. Giza-saldoetan egunoro damurik ikus ez ba geneza. "Turbas innumerabiles". Or Aitork 230.<br />
giza-seinale. �1. "Lunar, señal, gizaseñalea" Lcc. Cf. Garbiz Lezo 233: "Kristau-seinale, lunar". �2. Prepucio.<br />
� Eun filistin-tarren giza-siñaleen zatiak eramatea, erregearen etsaiai zegokien kastigua eman zitzaiela<br />
adierazteko. Lard 166s (cf. 1 Sam 18, 20: centum praeputia Philisthinorum).<br />
gizaseme (V, G-to, AN-5vill, B, L, BN, S; Dv, H), gixaseme. Ref.: A; Izeta BHizt; EAEL 33 y 34. � Varón;<br />
hombre. � Tr. Está más extendido su uso en la tradición meridional. Al Norte se encuentra en Duhalde,<br />
Duvoisin, Iratzeder (112) y J. Etchepare. Es casi general su empleo con el significado de 'varón'; recogemos, sin<br />
embargo, algunos ejs. en los que se utiliza con la acepción 'hombre (ser humano)'. En los textos septentrionales<br />
no se encuentra --al menos de manera inequívoca-- con el significado de 'varón'. En DFrec hay 17 ejs. de<br />
gizaseme. � Ala gizaseme nola emakumeetan. Cb EBO 13 (v. tbn. junto a emakume, andre, etc., en Mg CC 152,<br />
JJMg BasEsc 121, Echag 61, Ur Gen 1, 27, AB AmaE 312, Echta Jos 70, Goñi 100, A Ardi 19, EusJok 61, Noe<br />
125, KIkV 87, in ArgiDL 170, Alz Txib 83, Tx B I 203, Lab EEguna 70, Ldi IL 140, Munita 49, Mde Pr 267,<br />
Etxde JJ 146, Anab Poli 94, Erkiag Arran 94, MAtx Gazt 16). Jesu-Kristo da giza-semen arteko ederrena. Dh<br />
238s. [Mundua] giza-seme-eske zegoan; eta lendabiziko gizonak luzaro bizitzea on zan, lenbaitlen bizilariz bete<br />
zedin. Lard 7. Eta ni, gizaseme dohakabea, gaizkia gaizkiaren gainera metatu dudana. Dv LEd 6. Gizaseme<br />
argidotarrak. 'Claros varones'. Aran SIgn 112. Gizaseme gazteak eztakite neska ezkongeiaren [...] alderdi txarrik<br />
ezagutzen. Ag G 34. Gixaseme gustijen ganetik bere buruba agertu leukiala. Otx 15. Gizaseme oro baltsan<br />
bizitea. Eguzk GizAuz 8 (v. tbn. con el significado de 'ser humano' en EArzdi in Kk Ab II 5, JE Ber 86, Inza<br />
Azalp 110, Arti MaldanB 226, Vill Jaink 112). Gizaseme bikaña mutil uaxe. TAg Uzt 62. Gizaseme biurtuta<br />
ikusi dut Miren. Txill Let 88. Zaik, duk, zioat, gizaseme batekin ari garenean esan ohi ditugu. MEIG VI 179.<br />
v. tbn. VMg 86. Izt C 246. Sor Gabon 35. Urruz Zer 53. Or Eus 18. Mde Pr 132. Zait Plat 125. Gand Elorri 82.<br />
Ibiñ Virgil 53. BEnb NereA 192.<br />
� Iregana oldartu oi dituk gizasemeak. "Filii hominum". Or Aitork 30.<br />
� (Lh). (Ref. a Jesucristo; "el hijo del hombre"). � Jangoiko-gizaseme hau egun batez or geldituko da. Mb IArg<br />
I 220. Gizasemearen etorreran Ir YKBiz 414. Gizasemearen aragia iaten eta odola edaten. Or QA 158. v. tbn.<br />
Inza Azalp 74. SMitx Aranz 176. MAtx Gazt 87.<br />
� Sg. Duvoisin, Cardaberaz lo emplea significando "les enfants des hommes". Un ej. de Cardaberaz podría tener<br />
este significado: "Erriko buruak orrela badabiltza, beste ondorengoak nola ibilliko dira? Gizaseme ta mutil<br />
gazteak ori ikusi ta zer ikasiko dute? (Eg III 358), aunque gizaseme también puede ser 'hombre (varón)'.<br />
- GIZASEME-EMAKUME. (Pl.). Hombres y mujeres. � Gizaseme-emakumeak. Erkiag Arran 152.<br />
- GIZASEME-ALABA. (Pl.). Hombres y mujeres. � Gizaseme-alaben arteko alkartasun-alorrean. Erkiag<br />
Arran 83.<br />
gizasto. "Onocentaurus, onocentaure" Dv.<br />
gizatadi. "(?), humanidad (conjunto)" A.<br />
gizatalde (V, G-azp), gixatalde. Ref.: A; Gte Erd 251. �1. Muchedumbre, grupo humano, gente, pueblo.<br />
"Gentío" A. "Gizatalde aundia zijoan (G-azp)" Gte Erd 257. � Damietan arkitzen ziran orduan gurutzetien [=<br />
'cruzados'] gizataldiak. Bv AsL 212. Gizatalde eta erriak gobernatzeko gauzarik bearrena eta sostengatzallerik<br />
onena. "Sociedades". OrdUs 3. Enparantzako gizatalde ugaria zabulundu zan ekaitzaren aizeak ikutzen dion<br />
zugaztia bezela; saltzalleak eta erosleak, gizonezko ta emakume danak, utzi zituzten beren tokiak. Ag G 101.<br />
Edozein erridi edo gizataldekoak izan, badute irabazpidea Elizaren goi-ondasunetan. Inza Azalp 105. Gixataldeartian<br />
ikusi eban ama eskalia. Altuna 111. Erriko gizatalde guzia atarian zegoen otoitz egiñez. Ir YKBiz 2.<br />
Gizataldeen eboluzio edo biraldakuntza. Vill Jaink 180. Gizona eta gizataldea baizik ez den herria. MEIG VIII<br />
54. En DFrec hay 8 ejs.<br />
v. tbn. Ezale 1898, 131b. Or SCruz 88. Zait Sof 61. SMitx Aranz 61. Etxde JJ 257. Erkiag Arran 168. TAg Uzt<br />
39.<br />
�2. Grupo de varones. � Andreteria ta gizataldea sakabanatuten asi baño lentxuago. Ag Kr 55.<br />
gizatarte. v. gizarte.<br />
gizatasun (V, G, AN, L, BN ap. A; Dv, H), gizatarzun (L, BN, S ap. A). (Los testimonios de lexicógrafos con<br />
indicaciones como "humanidad", "humanité", sin otros datos que aclaren su uso, van incluidos en el primer<br />
apartado). En DFrec hay 14 ejs. de gizatasun. v. gizontasun. �1. Naturaleza humana, cualidad de humano. �<br />
Gurutzean ehortzi zen / xoilki iainkotasuna; / baiñan harekin batean / hemen gizatasuna. EZ Noel 125. [Edan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 738<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
daruenai] esan biar jake galdu daruela gizatasunaren ezagubide edo señalia. CrIc 73. Jainko zanetik errege<br />
guzien erregearen semea zan, eta gizatasunetik Dabid erregearen odolekoa. Lard 408. Gizatasunaren erraietan<br />
landatua den sinestea da. Arb Igand 57. Guk gizonok, gure gizatasunaren esiak eta mugak ezin iraul ditzakegu.<br />
Zait Plat 121. Gizatasuna eskuratzen da / zor au ordaintzen danean. And AUzta 116. Ume, markarik gabea, [...]<br />
haurra, berriz, gizatasun horri lotua agertzen da. MEIG VI 175.<br />
v. tbn. Harb 199. Gç 116. CatBurg 8. Cb CatV 10. Ub 201. Mg CC 202. Añ CatAN 8. Gco I 470. AA I 527.<br />
CatLuz 6. Legaz 3. Itz Azald 82. KIkV 26. KIkG 17. ArgiDL 78. Inza Azalp 130. Eguzk GizAuz 97. Or QA 153.<br />
Txill in Ibiñ Virgil 25. Gizatarzun: O Po 55. Bp I 144 (-ün).<br />
�2. Madurez, edad adulta. � Gaztetasunekoak, gizatasun edo adin onekoak eta zahartasunekoak. EZ Man II<br />
181.<br />
�3. Género humano, humanidad. � Ordikerija da gizatasunaren lotsaarija. JJMg BasEsc 206 (v. tbn. en<br />
contexto similar fB Olg 141). Gizatasun guztiaren salbagille. Itz Azald 29. Illeta aitatu dodan ezkero, Jainkoak<br />
barka begit orduan gizatasunaren aurka egon izana. "Enemigo de la naturaleza humana". Or Tormes 41. Jausi<br />
zan gizatasun / dana illunpera. Enb 82. [Erri primitivu auek] gizatasunaren beerengo maillan aurkitzen direla<br />
ezin uka diteke. Vill Jaink 20. v. tbn. Ur BulAl 57. Otag EE 1884a, 312.<br />
�4. Humanidad, hombría (de bien). "Humanidad, hombría de bien" Ast Apol 95. "Gizatarzün (S; Const),<br />
politesse" Lh. � Pellok gizatasunik / ez du batere. AzpPr 77. Jaungoikoaren biguintasuna ta gizatasuna. Inza<br />
Azalp 58. Plain-chant-eko oso zirela, bena gizatarzünez zinez eskaz. Const 40. Gizatasuna babestu dezala,<br />
gizonari dagozkion baliozko guztiak zaindu. Vill Jaink 92. Zuk erakutsi gizatasuna. Xa Odol 312. Geroz ta<br />
gizatasun gutxiago ikusten zuala mundu onetan. Uzt Sas 341. Gizatasunezko lokarriak edozein etsaikeria baino<br />
etengaitzagoak. MEIG I 196. v. tbn. Alt LB 96. Basarri 95. Lab SuEm 167.<br />
�5. "(BN), gordura" A.<br />
gizate. �1. Generación. v. gizaldi, gizamende. � Egiaz derratzuet ez dela gizate hau iraganen, non ez diren<br />
horiek oro gerthatzen. "Generatio". Dv Lc 21, 32. �2. Gentío. � Ibai zabalaren ertz bietan gizate soka lodi<br />
trinkoa, zubi zar da barria gizon da emakumez beterik. Ag Kr 54. Gizate guztiaren jaun da jabe izan balira lez<br />
etorri ziran kanpai ots zindo ta kalerik kaleko soñuen zarata. Ib. 60. �3. "Genre humain" Dv.<br />
gizategi (V, G ap. A). �1. Sala, salón. "Cuarto comedor en las ferrerías" A. � [Olako] gizategijan daukee mai<br />
iminerraza. Mg PAb 131. Gizategirako erosi diren jarleku berriak. Ag G 369. Gizategi (sala) aundi tresnatua. Ir<br />
YKBiz 434. Ikasaldiak gizategi (saloi) nagusietan izaten zituzten. Zait Plat 21. v. tbn. Urruz Ezale 1899, 13b. A<br />
BeinB 125. Erkiag Arran 148. �2. Sociedad. Cf. gizontegi. � Gizon eta gizategien (sociedades) gexoak, urteak<br />
joan etorrian jaio ta gogortuten dira. EEs 1917, 38.<br />
gizateria (V-m ap. A (-teri)). � Población; tropa; humanidad. "Coro, tropel" A. "Gizateria gizon pilloa da" A<br />
Ezale 1898, 277a. � Mundakako gizateri guztia. Echta Jos 98. Laster ezpetorren Matamorosen egoan Españar<br />
gizateria, Kortinan egozan Mexikotarrari alde eragittera. Ib. 189. Gizateria izan dadin salbatua. Arti MaldanB<br />
226. En DFrec hay 2 ejs. � Partido. � "Bizkaitarra" edo obeto esateko "Erritarra" deritxon gizateri edo<br />
"partidoa". A Ezale 1898, 278b.<br />
gizati. Figura en Harriet, que remite a gizakoi.<br />
gizatiar (Dv � A). �1. Humano. "Humain, ami de l'homme, philanthrope" Dv. � Gizatiar jakintzari eskañi<br />
litzaiozken arlorik goieneko ta zallenak. Zink Crit 5n. Ikasleai izan bear dien maitasuna, ez gizatiarra, baizik<br />
goitikoa. JBDei 1919, 265. En DFrec hay 5 ejs. �2. Humanista. � Gero liburua humanista bete baten (gizatiar<br />
baten, esate baterako) kumea da. AIr Egan 1953, 7.<br />
gizatiarki. � Con humanidad. � Juliok Pauloren alderat gizatiarki egiten baitzuen. "Humane". Dv Act 27, 3<br />
(He honeski).<br />
gizatiartasun. "Humanité, philanthropie" Dv.<br />
gizato (V-ger-gip; Añ). Ref.: A; Iz ArOñ; Etxba Eib. � Hombretón; gigante. "Hombrón" Añ. "Se dice del mozo<br />
que viene a ser hombre. Gizato galanta eiñ jatzu semia, hermoso mocetón" Etxba Eib. v. gizonto. � Goliat<br />
jigantea edo gizatoa. Itz Berb II 92. Sagar-lapurretan ibilli dalako, baserritar gizatoren batek iarraitu dautsala<br />
ta [...] larrapast edo laban eginda iausi zala gizatoa. A BGuzur 152.<br />
gizatotzar. � "Gigante, gizatozarra" Añ. "Hombrón, gizatotzarra" Ib. � Aurrez aur peletan Goliat gizatotzar<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
739
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
jigante andiaz. Añ MisE 52.<br />
gizatsu. � Populoso. v. gizontsu (4). � [Erri] andi ta gizatsuak, Bribieska ta Burgos. Ag G 114. Apostularien<br />
deadarrak eta billera gizatsuko durundi zurrumurroak. Ib. 102. Zu baño gizatsu ta azkarragoak diran erri asko.<br />
Ol Deut 7, 1. � "Poli, jende, gizatsu" T-L s.v. civil.<br />
gizatto. � Dim. de gizon. v. gizontto. � Bainan gizaldi huntako gizattoak / heure Zuzentzaz ez dituk<br />
gogoratzen. Mde Po 69.<br />
gizatu. � Hacerse hombre. v. gizondu. � Jainko gizatuaren gorpua. Eguzk LorIl 88 (ap. DRA). Zelan gizatu<br />
zan Jaungoikoaren Semea? KIkV 26. � Humanizar, educar. � Gizatu aurtxoak, zigorpean ikusi nai ezpadituzu.<br />
EgutAr (G) 24-9-1959 (ap. DRA).<br />
gizatxar (V, G, AN, S; Lar, Añ, H). Ref.: A; Bon-Ond 152; Lrq /gisac#ár/; BU Arano. � (Hombre) malvado;<br />
hombre de mal genio. "Hombre ruin", "hombrecillo" Lar. "San Jose gizatxarra omen zan da elurra ta<br />
kazkabarra bialtzen ditu (G-to)" AEF 1924, 50. "Mesquin, peu généreux" Lrq. "Mal genio, impaciente. No mala<br />
persona" BU Arano. v. gizatzar (2). � Giza txar blasfemari ta gezurti. Mb IArg I 261. Jaun ofenditúa /<br />
gizatxarrengátik! LE Kop 123 (v. otro ej. de LE s.v. gizarte). Soldadu giza-txarrak erakutsi ziotenarekin. Lard<br />
457. Gizatxar ta asarrekorra da Kalbino. Inza Azalp 96. Ez nazak gizatxartzat jo au esan diatalako. Etxde AlosT<br />
70. Giza txarra plazan ezagun da trazan (AN-ulz). Inza NaEsZarr 1893. En DFrec hay 3 ejs.<br />
v. tbn. CrIc 142. Echag 161. Gy 290, Aran SIgn 100. Laph 219. AB AmaE 439. Urruz Urz 28. Ag G 275. Or<br />
Tormes 63. Tx B 109. EA OlBe 53. Basarri 145. Zait Plat 75. Lab SuEm 167. Uzt Sas 337.<br />
- GIXATXAR (Dv � A). (Forma con palat. expresiva). "Petit et piètre homme" Dv. � Biraoka ari den eultzilari<br />
gixatxarraren oiutara bezala. Or Mi 105. v. tbn. Ugalde Iltz 34.<br />
gizatxarkeria (V, G, AN). Ref.: A (-keri); Iz ArOñ. � Maldad, mala acción "Gisátxarkerixaak eiñ, cometer<br />
acciones malas, robos, etc." Iz ArOñ (tbn. gixátxarkerixaak eiñ). � Lagatzeko an bera bakar-bakarrik, bizitza<br />
kentzea bezelako gizatxarkeria alegiya. Aran SIgn 38. Gizatxarkeri pixuenetakoak egiten ziozkaten. 'Le<br />
escarnecían'. Ib. 50.<br />
gizatxartu. � Enfadarse, ponerse de mal genio. � Pazientzia artu dezagun, / zertarako gizatxartu? Uzt Sas 241.<br />
gizatxoro. � Hombre casquivano. � Olerkaria deritzan gizatxoro ori. Ldi IL 37.<br />
gizatza (V-arr-oroz-m, L ap. A), gizatze (Lh). � "Gente, muchedumbre de hombres" A. � Bedaioko zentzak edo<br />
gizatzak, gaur mintzatzen omen zerate erderaz ere. Zubill 254.<br />
gizatzar (BNc, R, Sc ap. A; Lar, Añ). �1. Hombretón; gigante. "Hombrón" Lar, Añ. v. gizontzar. � Beldurrik<br />
bage joanen zela gizatzar hura garaitzera [se refiere a Goliat]. Mb IArg I 349. Sartzen da gizatzar bat azkarra,<br />
bitarte lotsagarri bat zuena (167). LE-Ir. Orra Arranondoko arrantzari, izena ta gorputza baiño ere biotz<br />
andiago duten gizatzarrak. RIEV 1907, 169. Baziren lurrean gizatzarrak, antziñako gizon azkar ta ospetsuak.<br />
"Gigantes". Ol Gen 6, 4. �2. (BN-mix, Sal, R, S ap. A; Urt II 29). (Hombre) malvado. "Granuja, canalla" A. Cf.<br />
gizatxar. � Galdu dogu gizatzar a ta goitu dogu eskergaro [se refiere a Catilina]. Mg PAb 214. Giza tzar,<br />
gaixtagin ta zirtzil guzien erdian. Dv LEd 268. Giza tzar bat zela eta auzitegian ordaindu bearrak bazituela. FIr<br />
141. Gautar gizatzarren beldur. Mde Pr 162. En DFrec hay 2 ejs. v. tbn. Laph 57. Casve SGrazi 150.<br />
giza-ume. v. gizakume.<br />
gizaundi. v. gizandi.<br />
gizaurdi. v. gizurde.<br />
gizaurreko. "Guía (como itaurreko)" A Apend.<br />
gizaxka (L, S; H, Foix ap. Lh). Ref.: A; Lh. � "Petit homme, petit de taille ou de valeur" H. "Hombrecillo" A.<br />
gizazalke (Sal), gizazalka (Sal). "En Sal se distinguen dos especies [de zalke], gizazalke 'veza cultivada' y<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
740
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
basazalke 'veza silvestre'" A (s.v. zalke). "Gizazalka (Sal)" A Apend.<br />
gizazi. � Criar, educar (humanamente). � Gure aurren irakasleak, aiek ongi gizazi-bearrez, argiari galbide<br />
iritzita, egun osoan illunpe beltz batean baleuzkate? Ldi IL 52.<br />
gizazital. � Follón, villano. � Non-ta gizazital [...] edo-ta erraldoi aunditzarren batek indarrez galdu etzuen<br />
(Quijote IX). "Follón". Ldi RIEV 1929, 208.<br />
gizbatz. v. gizabatz.<br />
gizeli (S; Gèze, Foix ap. Lh). Ref.: A; Lh. � Tribu, pueblo; multitud. "Tribu" Gèze. � Judaren gizeliko lehuak.<br />
"Leo de tribu Iuda". Ip Apoc 5, 5. Goi-Amerika artan gizeli (multitudo gentium) andi bat omen da, erlijioko<br />
izakietan ezer sinesten eztuena. A Ardi 114s. Gizeli osoa bateratsu sakristeiara begira jarri zan. Ib. 125.<br />
Israelgo amabi gizeliak (leinuak). Ir YKBiz 436. Lurreko gizeli (erri) guziak marraska egingo dute. Ib. 412.<br />
German gizeli batzu. Mde Pr 248.<br />
gizema. v. gizeme.<br />
gizeme, giza-eme (V?, G? ap. A), gizema (L?, BN?, S? ap. A; Dv). � (Empleado para traducir el lat. 'virago' y<br />
mantener en su trad. el sentido etimológico que la palabra tiene en el pasaje bíblico). "Gizaeme (V?, G?; Ur Gen<br />
2, 23), hembra" A. v. 1 gizonki (2), gizakide. � Huna orai ene hezurretako hezurra eta ene haragiko haragia;<br />
hau deithuko da gizema, zeren gizona ganik atheratua baita. "Virago". Dv Gen 2, 23 (Ur gizaemea, Ol, Ker<br />
gizeme; Urt gizonki).<br />
gizen (gral.; Lcc, Volt 82, SP, Deen I 492, Mic 7r, Ht VocGr, Lar, Añ, Arch VocGr, Gèze, Dv, H, VocB). Ref.:<br />
A; Bon-Ond 155; Lrq; Iz Als (musu), Ulz, ArOñ, R 290; Gketx Loiola (puntako); Etxba Eib. � Tr. Documentado<br />
en todas las épocas y dialectos. En DFrec hay 5 ejs. �1. Gordo. "Gorda cosa, gauza gizena, lodia" Lcc. � Hil<br />
ukhan dik hire aitak aretze gizen bat. Lç Lc 15, 27. Dezatela argal gorputz gizena. EZ Man I 113. Matralla<br />
albuak gizen gizenak. Mg PAb 193. Jauntxo gizenak zurrunka. Mde Pr 286. Harrak bezain gizen. "Gras". Ardoy<br />
SFran 221.<br />
v. tbn. (Sólo hasta el s. XX): SP Phil 317. Mong 587. Mb IArg I 211. Lg I 271. Añ MisE 43. VMg 46. AA II 41.<br />
Arch Fab 211. It Fab 94. Izt C 241. Gy 32. Lard 418. Ip Dial 76. Dv Lab 278. Hb Egia 131. Xe 257. Noe 24.<br />
Elzb Po 214. Sor Akaik 110. AB AmaE 207. Zab Gabon 52. Zby RIEV 1908, 772.<br />
�2. (L, BN-baig-mix, Sal, R, S ap. A; H). (No ref. a personas o animales). Grueso, rico, abundante, fértil,<br />
pingüe. "Toux grasse, heztul gizena" H. "Tierra lozana" A. � Kozina gizenegiak iabea du ahultzen. "Trop<br />
grasse". O Pr 110. Mahats gizenak. SP Phil 327. Bekatu gizen, lodi lodi ta itsusien batzuek. Mg CC 141. Salda<br />
gizena. Etch 498. Ondoa barna duten lur gizen [...] direnetan. Dv Lab 36 (v. tbn. lur gizen en Hb Esk 189, Lap 7<br />
(V 5), Jnn SBi 7, JE Bur 84, Barb Sup V, Zub 117, Zerb IxtS 17, Munita 73, Zait Plat 26, Vill in Gand Elorri 15,<br />
Ibiñ Virgil 86). Euri gizen batez busti. Ip Hil 9. Pazkaleku gizen. StPierre 25. Etxalde gizenagorik ez dugu<br />
hanbat ezagutzen. JE Ber 9. Eguberri-egunez, atsaldeko gizen / erri-etxean dute. "Suculenta merienda". Or Eus<br />
144. Aldi laburrean irabazi gizen-gizenak egin ebezan. Eguzk GizAuz 24 (v. tbn. irabazi gizen en Gy 83). Bere<br />
zura lenengo urteetan gizena ta beraa. Munita 79. Aukera gizena izan dau. Erkiag BatB 137.<br />
v. tbn. Gç 126. Izt C 151. Lard 13. Aran SIgn 112. AB AmaE 406. HU Aurp 97. Arb Igand 27. Kk Ab II 162. Ldi<br />
BB 26. Iratz 63. Arti MaldanB 203. JEtchep 48. Or in Gazt MusIx 91.<br />
�3. (Dv, H, A DBols). "Hitz gizenak (He), paroles graveleuses" Dv. "Cuentos verdes, istorio gizenak" A DBols<br />
(tbn. en A Apend, que trae BN-g (= Donibane Garazi (BN-ciz)?) como marca dialectal). � Azkenean itzultzen<br />
dire hitz gizen eta galde ahalkegarrietara. He Phil 303 (SP 302 hitz busteletara).<br />
�4. (gral.; Lcc, Urt I 151, Dv, H, VocB). Ref.: A; Izeta BHizt; Etxba Eib. (Sust.). Grasa, gordura. "Le gras,<br />
opposé à l'aliment maigre, poisson, légume" H. "Parte grasienta, adiposa de la carne" A. "Xingar-gizen (B), lo<br />
gordo del tocino" Ib. v. 2 gizenki. � Inharkitik nahi dut ez gizenetik. Ax 3 (ap. DRA; no se encuentra en la<br />
primera edición). Arthaldeko lehen sorthuetarik eta hekien gizenetik. "De adipibus eorum". Urt Gen 4, 4 (Ur<br />
gizenenetatik). Zingar gizen. Gy 209 (v. tbn. xingar gizen en ECocin 10, Zub 90). Bihiak egiten du gizenerat<br />
hobeki ezenetz belharrak; hunek egiten du gehiago haragirat. Dv Lab 260. Pribatü behar dügü gizenetik<br />
aurthen. Xikito 2. Gosez naiabilk, gizena zer dan be etxakiadala, azur eta azal uts. Eguzk GizAuz 103. Alozak<br />
egiñik dauzke gizenez (B). Inza NaEsZarr 1970.<br />
v. tbn. ChantP 238. Ox 129. FIr 159. Or Eus 89. CatJauf 88. Erkiag BatB 198. Uzt Noiz 116.<br />
� (Ref. a inanimados). "Aubier du bois" Dv. v. tbn. Alth RIEV 1911, 599. � Lurra bera, azala ta ariña [...]<br />
belar izpi bat ere emateko gizenik ez duna. JBDei 1919, 363. Bere zura onenetakoa da: gizen gutxi, giargorrantza.<br />
Munita 91. [Ford-en filmak] gizen gutxiago zuen beharbada. MEIG I 190.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 741<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� "Egun ezta gizena sori, ajourd'hui le gras n'est pas permis" H. "Gizen, no guardar abstinencia. Se contrapone a<br />
mee 'vigilia'" Satr VocP. Cf. infra GIZEN EGIN. � Gizon gazte batek mehe galdetzen du ostatu batean. Lagun<br />
batek hirriz [...]: --Meheko zare holatan? --Bai, yauna, zu gizeneko? Hb Egia 36.<br />
- GIXEN. (Forma palatalizada con o sin valor expresivo, según los casos). a) (Adj.). Gordo, graso; abundante. �<br />
[Ostria bat] mami gixen, umo, eder bat erakhusten duela. Gy 28. Herriko segretario gixen. Barb Sup 3. Zelai<br />
hertsi, gixen batean. JE Ber 74. Xerrikume gixen bat. Mde Pr 92. v. tbn. Enb 167. Etcham 66. Or Eus 338.<br />
b) (Sust.). � Gixenaren aldean giñharra (L-côte). "Inégalité d'humeur, qui fait passar du grave au doux, du<br />
plaisant au sévère". Lander Eusk 1925 (IV), 42.<br />
- GIZEN EGIN. "Faire gras" H, Lh. � Zer da gizen egitea? --Haragikia edo urinkia jatea. Dih GirLeg 65. Ez<br />
dezakegu katolikoek ortzilaretan gizenik egin. Prop 1908, 88.<br />
- GIZEN-ZALE. "Guizen zale zare? aimes-tu le gras?" Urt Gram 476.<br />
- OSTEGUN GIZEN. v. ostegun.<br />
gizenarazi (Dv � A), gizentarazi, gizenterazi (S ap. Lrq). � Hacer engordar. � Hola eginez, goizago<br />
gizentaraziko dituzu ardiak. Dv Lab 277. Faruxak ez du bere parerik abereen gizenarazteko. Ib. 97s (v. tbn. 14,<br />
220, 234, etc.). Hortako gizentarazia ere zuen. Prop 1890, 213. Kabale mütak oro arte llabürretan gizenterazten<br />
tü kunsodiak, eta ez beste bazka berdek bezala zañhiltzen eta ahültzen. ArmUs 1893, 25. v. tbn. Egunaria 8-1-<br />
1961 (gizentarazi, ap. DRA).<br />
gizenarazle. "Gizenterazle, qui fait engraisser (S)" Lrq.<br />
gizenda. v. giza-enda.<br />
gizendu (gral.; Lcc, SP, Urt V 15, Ht VocGr 353, Lar, Añ, H, VocB), gixendu (T-L), gizentu (S; Gèze). Ref.: A;<br />
Lrq (gizent); Iz Ulz (gizen); Gketx Loiola (jan-gutxi). � (Aux. trans. e intrans.). Engordar, cebar. "Démaigrir" T-<br />
L. � Ene zezenak eta harakei gizenduak harakeitatu dirade. Lç Mt 22, 4. Nausiaren begiak gizenzen du abrea.<br />
Volt 165. Nahi nau bazkatu eta gizendu bere gorphutz sakratuaz. Brtc 229. Lo egik, gizendu adi. Mg PAb 89.<br />
Aizez gizendua / laster da galdua. VMg 40. Idia da hobeena, ez laneko, bainan bai gizentzeko. Dv Lab 250.<br />
Belok noz urtengo dagoz, / eurak gixendu dabezan jaunai / begijak kentzeko gogoz. Enb 173. Peio ere orai ontsa<br />
gizendua baita. JEtchep 21. Iñoren azpian egiten dana, ugazaba gizenduteko baiño ez da. Erkiag BatB 171. En<br />
DFrec hay 10 ejs.<br />
v. tbn. (Sólo hasta el s. XX): SP Phil 85. Acto 136. Cb Eg II 193. Lg I 328. Zav Fab RIEV 1907, 537. Izt C 187.<br />
Gy 209. Hb Esk 95. Lard 210. It Fab 196. Noe 62. Xe 297. Ud 157. Zab Gabon 52. Sor AKaik 127.<br />
� (AN-larr ap. Asp Leiz2; H). (No ref. a personas o animales). "Donner de l'engrais à une terre. Alhor guti<br />
gizenduak bihi guti" H. "Errekak gizendu, crecer el caudal de los ríos en la temporada de lluvias" Asp Leiz2. Cf.<br />
gizen (2). � Gizendua da populu hunen bihotza eta beharriéz gogorki enzun ukhan duté. "Engraissé". Lç Mt 13,<br />
15 (He loditu). Ene arima gizen dadin faborez. EZ Man II 82. Gisuak ez du lurra gizentzen. Dv Lab 182.<br />
Arpideak-eta gizentzeko. Ldi IL 73. Pipa baten gizentzeko tabakorik ere ezin eros. Lf Murtuts 40.<br />
Kontrabandarekin aitak ederki gizenduak baitziozkan etxeko lurrak. Zerb Azk 36. Ondasunetan gizenduz.<br />
"Augebatur divitiis". Or Aitork 162s.<br />
v. tbn. SP Imit IV 3, 4. Dh 57. Hb Esk 151. Barb Sup VI. Gand Elorri 185. Ibiñ Virgil 79.<br />
gizendun (Urt, Dv, A). � (El) que tiene grasa. "Adipatus, [...] ginñhar gizendúna" Urt I 176. "Qui a du gras. Qui<br />
a de l'aubier" Dv. � Ipurdi zabal, sabelastun, bular gizendunak... baiña oiñez bizkorrak. Erkiag Arran 34.<br />
gizendura. Figura en SP, sin trad.<br />
gizengailu. "(BN-baig), condimento" A.<br />
gizengarri. "Parte grasa de la carne" Iz To.<br />
gizengihar. "Gizengiarra (V, G, L), carne compuesta de magra y grasa" A.<br />
gizenkara (Dv, A). � "Qui promet d'engraisser" Dv.<br />
gizenkaratasun. "Qualité qui promet l'engraissement" Dv.<br />
gizenkeria (S ap. Lrq; H). �1. "Chose qui tient du gras. Etzaut gizenkeriarik lakhet" H. "Aliments gras<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
742
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
(collectif)" Lrq. �2. "Ez horrelako gizenkeriarik erran, ne dites pas de ces choses grasses, malpropres" H.<br />
1 gizenki (S ap. Lrq; SP, Dv � A). � Copiosamente, ricamente. "Grassement" SP. � Nik ezinago gizenki<br />
ordaria emanen dit. Mst III 35, 3. Flata, lauda, intsentsa zatzue gizenki. Gy 215.<br />
2 gizenki (G-nav, AN-ulz-egüés-ilzarb-olza; Urt II 380, Dv, H). Ref.: Bon-Ond 139; EI 211; Iz Als, Ulz. �<br />
Grasa. "Partie de gras, partie d'aubier" Dv. "La parte no magra de la carne" Iz Als. v. gizen (3). � Nontu tripako,<br />
burarreko eta soin gaineko gizenkiak? Mdg 142. Okel ederra, gizenki naiko. Or Eus 226. Gizenkiz egiten ziran<br />
ase batzu, orhoitzekoak! Herr 18-2-1965, 4. Ahate eta antzara gizenkiak. Herr 28-12-200, 8.<br />
gizenkor (gral.; Dv). Ref.: A; Lrq. �1. Propenso a engordar. "Qui engraisse à peu de frais" Lrq. � Gizentzeko<br />
baizik ez badituzu idiak, erosatzu ilea izarka jarria dutenak. [...] alferrago dira, bainan gizenkorragoak. Dv Lab<br />
237. Jakiñ daigun zein txarri kasta, bi oñekoa ala laukoa dan gizenkorrena. AB Dic 94 (ap. DRA). v. tbn. Prop<br />
1887, 63. EOnAlm 1905, 18 (ap. DRA). � Besoak luze ditu, lepoa gizenkor. "Cuello bien lucido". Or Eus 147.<br />
�2. Grasiento. � Zaude beroki, zure lephoa ardi ile ahal bezain zikin eta gizenkorrez ontsa tapaturik. Larz GH<br />
1934, 409. �3. Nutritivo, que engorda. � [Lur-sagarra,] edozoin kabalentzat ere hazkurri gizenkor irintsua. Herr<br />
26-11-1959, 4.<br />
gizenkortasun. "Qualité de la bête facile à engraisser" Dv.<br />
gizenpots. "(G-to), hidropesía en el ganado" A.<br />
gizentarazi. v. gizenarazi.<br />
gizentasun (V, G, AN ap. A; SP, Urt I 151, Lar, Añ, H, VocB), gizentarzun (S ap. A; Gèze). � Gordura, grasa;<br />
abundancia, riqueza. (Sentidos prop. y fig.). "Embonpoint" Gèze. � Lurraren gozoa eta gizentasuna. Ax 24 (V<br />
14; v. tbn. referido a lur en Izt C 4 y Lard 34). [Baleai] gizentasunak begiak tapatzen baitiotza. ES 142. v. tbn.<br />
Mg PAb 84. Nola iltzen ez dira [txingurriak]? --Beren gizentasunak iraunarazotzen die. It Dial 29 (Ur<br />
gizentasun, Ip gizentarzün; Dv goritasun). Itz meak, ariñak, gizentasunik, ez gorputzik, ez astuntasunik<br />
eztutenak. Vill in Gand Elorri 13. En DFrec hay 4 ejs. v. tbn. FLV 1988, 278 (Larrainzar, 1905).<br />
gizenterazi. v. gizenarazi.<br />
gizentsu (Urt I 176, Dv, A). � "Qui a beaucoup de gras, d'aubier" Dv. "Que tiene mucha grasa o gordura" A. �<br />
Sarrarazten baitute bihotzetan, gizentsu maite baten khea bezala Jainkoaganat dohazin adorazionezko,<br />
ezkeronezko, amodiozko sendimendu hetarik. CatAst (ed. 1842), VI.<br />
gizentto. � Dim. de gizen. � Gorputza gizentto hiz! Ithurry Napoleon 30 (ap. DRA).<br />
gizentxo. � Dim. de gizen. � [Gizon] bat bazekusten gizentxoa edo arpegi betekoa. Lard 542.<br />
gizentzaile (Urt II 77), gizentzale (S ap. Lrq). � "Qui engraisse" Lrq. � [Ardi] eznedün huna, aragi huna ere<br />
eta gizentzale huna bazka marduetan. GH 1931, 449.<br />
gizentze. � Acción de engordar. � Angelesak munduko laborari guzien nausi dira azienda haztetan eta<br />
gizentzetan. Dv Lab 257. Hazpandarra baita (Behengaray pilotaria)... gizentzeari kasu eman behar. Egunaria 3-<br />
3-1955 (ap. DRA).<br />
gizenune. "(S), parte carnosa. Zer edireiten da muhuriaren bihotzean, axalaren eta pipitaren arteko gizenunean?<br />
¿Qué se encuentra en el corazón (pulpa) del grano (de uva), en la parte carnosa de entre la corteza y las pepitas?<br />
Eskual 17-11-1905" A.<br />
gizenxko. "Grasset" T-L.<br />
gizera (V-arr ap. A). � Gente, grupo de hombres. v. gizeri.<br />
gizeraikeria. "Gizerhaikeria (suf. péjorat. -keria), assassinat par guet-apens et embûches" H.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
743
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gizeraile (-ill- AN-larr; -erhaille SP; Lar, Dv (-rh-), H (-rh-, -alle)), giza-eraile (erhaille vEys), giza-eralla,<br />
gizehaile (S-saug ap. Lh), gizerle (Lar, H). Ref.: A; Lh. �1. Homicida, asesino. "Gizehaile detxema-lurrian (Ssaug),<br />
l'assassin est dans les terres de la maison. Dicton qui se répète à la veillée quand on entend le coq chanter<br />
avant minuit" Lh. � Nork ere gaitz baitaritza bere anaieri hura gizerhaile da. Lç 1 Io 3, 15 (v. tbn. Apoc 22,<br />
15). Enzutea dot izan zala / giza eralla andia. BBizk 18. Giz-eralleak edo gizon-iltzalleak. Ub 14. Gizeraile<br />
sadiko bihurtzekotz. Mde Pr 156. v. tbn. TB Io 8, 44 (Act 7, 52 gizehaile). Ol Gen 49, 6. Giza-eraile: Gco II 67.<br />
Zait Sof 67.<br />
�2. (-rh- H), gizerle (Lar, H). "Verdugo" Lar.<br />
gizerailketa, ? gizeraiketa (H -rh-). � Homicidio, asesinato. � Hemen gertatu diren gizerailketak gatik. Mde Pr<br />
154 (en 137 gizeraiketan [por gizerail-?]).<br />
gizerailtza. v. giza-erailtze.<br />
gizeraite. � "Homicidio" A DBols. Cf. H: "Gizerhaitea, gizerho, assassiner un homme". v. eraite. � Bi zio<br />
nausiren gatik egin du gizeraite hori. Mde Pr 180.<br />
gizeraiteka (-rh- H), giza-eraiteka (-rh- vEys). � Homicidio, asesinato. v. eraiteka. � Bortz ohiuk eta bortz<br />
ausikik / gizerhaiteka egin dute. Mde Po 78.<br />
gizerdi. v. giza-erdi.<br />
gizeri (V-ple-arr-oroz-m ap. A). � Gente. "Gizeri andia, gentío" A Apend. v. gizera. � Ango gizeri (gente)<br />
gaisoa. Echta Jos 101. Mundakako gizeri guztia egoan elizan. Ib. 255.<br />
gizerle. v. gizeraile.<br />
gizerraile (S ap. A; SP, Foix ap. Lh). � "(O), arbitre, gizon prestua" SP. "Hombre bueno, tercero en discordia"<br />
A.<br />
gizi (V-gip ap. Iz ArOñ), gixi (V-gip ap. Iz ArOñ). �1. Hebra, brizna. "Gisixa, es cada una de las fibras o<br />
hilachas de la lana" Iz ArOñ. "Gixi sendua, ule sendua, txakurrulia, la lana gruesa. Gixi luzia, la fibra de lino<br />
larga" Ib. � Ezin emun leikiola bere korputzari ulegizi baten lodierako luzerarik. msOñ 101r. Emendik ule gizi<br />
baten urten bagarik. Ib. 21v. �2. "(V-oroz), tiempo inmediato, momentos después. Gizi baten (V-oroz), dentro<br />
de poco, en seguida" A. �3. "(V-gip; FSeg), cosa muy menuda. Jateko gogo-gizirik eztaukat (V-gip), no tengo la<br />
menor gana de comer. Lanbro-gizia (V-gip), la brumilla" A.<br />
giziatu (V-gip), gixi(a)tu (V-gip). � "Gisixaatu es esparcir, separar o distanciar las fibras unas de otras" Iz<br />
ArOñ. "Gixixaatu, arrotu" Ib. "Gixíttu, aflojar el copo de lino, lana" Ib. "Gixíxaatu, aflojar bien, v.gr.: la lana en<br />
el copo que vaya igual en todo el hilo; o la yerba, al extenderla, para que se seque bien" Ib.<br />
giziberia. � Nimiedad (?). � Dremenden hitza okher hartzen dienak, giziberia bat ere damnü handitan. Egiat<br />
226.<br />
giziltzale. v. giza-hiltzaile.<br />
gizirudi. v. giza-irudi.<br />
giziskatxo. "Gisískatxua, fibrilla" Iz ArOñ.<br />
gizitxo, gixitxo (V-gip). � "Gixitxo bat, un manojito (de paja)" Iz ArOñ.<br />
gizkarbi. � Virgen. � O Maria, gizkarbien Ama garbia. Eguzk LorIl 12 (ap. DRA).<br />
gizkarbitasun. � Virginidad. � Beren gizkarbitasuna (birjinetasuna) [...] soinean daramakiten aietarik<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
744
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
(Quijote IX). "Virginidad". AIr RIEV 1928, 600.<br />
gizkarra (det.). "Dupina guztietako gizkarra, leche de todas las marmitas (BN-mix)" A Apend. Cf. gizkei.<br />
gizkei (BN-mix ap. A; SP (giskei)), gixkei (BN-bard ap. A � Dv), gizkai (BN ap. A EY III 284), kixkei (BNbard<br />
ap. A). � "Giskei, gaiha, cuiller de pot" SP. "Gizkai, gizkei, cucharón" A. "Duphina guzietako gizkaia,<br />
entrometido, litm.: cucharón de todas las marmitas (BN)" A EY III 284. Cf. gizkarra. v. burduntzali.<br />
gizki. v. 1 kizki.<br />
gizon (gral.; Lcc, Deen II 216, Volt 57, SP, Mic 8r, Urt I 6, Lar, Aq 1458, Añ, Ht VocGr, Arch VocGr, VocBN,<br />
H, Dv), gizun (BN-mix, S; Volt 87, Gèze). Ref.: A (gizon, gizun); Bon-Ond 138; VocPir 142; EI 80, 138, 187;<br />
Lrq (gizun); Iz ArOñ, R 290, To; EAEL 33. � Hombre. "Iakintasun handia izana gatik, ez nuk gutiago gizona"<br />
H. "Gizon gaztea (Vc), el recién casado" A (cf. Mic 7v: "Mancebo, gizon gastea). "Gizon egin (Vc), terminar<br />
una carrera" Ib. "Gizongisa, como hombre, honradamente" Ib. "Gizon asko ta prakadun gitxi (Vc), mucha gente<br />
y pocas personas" Ib. (hay varios refranes con gizon en éste mismo artículo de Azkue). � Tr. De uso general. En<br />
suletino gizon es la única forma documentada hasta el s. XIX; gizun aparece en este dialecto desde principios del<br />
XIX (ya gizun tbn. en Voltoire (222), quizá mera variante gráfica). En DFrec hay 1417 ejs. de gizon. � Cison.<br />
Gorrochategui Aquit 185. Pedro Sanchiz dicto Gizon (1350). Arzam 256. � Gure llobau bere gizon prestu egin<br />
da. fJZ 99. Heuskaldun den gizon orok altxa beza buruia. E 259. Gizonaren naturán regnatzen duen<br />
gaixtakeriaren erroagatik. Lç Decl a) 2r. Ascanio eretxan gizon aberaspategaz. Lazarraga 1146v. Dakianak<br />
bildur ituten, dakike gizon izaiten. RS 375. Iainko seme, enegatik / gizon egin ziñena. EZ Noel 142. Gizon<br />
ezkonduak bethi ere baitu bere emaztea bere eskuko. Ax 359 (V 238). Iesus bat zugati hilik, Ienko gizon bat eta<br />
gizon Ienko bat. Tt Onsa 115. Vienan kanpotik gerrako gizonak. Mb IArg I 197. [Joseph] egin zan Erregeren<br />
urrengo gizon. Ub 69. Atsegiñ lotsagarriak artzea gizonak gizonakin, emakumeak emakumeakin. AA II 132.<br />
Zeren agertü beitzeion gizun baten üdürian. CatS 101. Gizona bazera, gaur gabean txurrut bat emango al dezu<br />
nonbait. Urruz Urz 39. Gizonen artean billatzen ez badegu justiziarik. Apaol 59. --Zer esan gura dau<br />
kristinauak? --Kristoren gizona. Itz Azald 8. Bizi bedi azkatasuna! Bizi beitez gizonaren eskubideak! Kk Ab II<br />
116. Leen euskal gizona. JMB LEG (título del libro). Gizona abere bailitzan, lanerako buztartu. Eguzk GizAuz<br />
113. Gostu oneko gizona, he! JEtchep 86. Gizona gizartean bizitzea, izadiaren lana da. Vill Jaink 171.<br />
Mutikotatik mutil badabil / gizonera ezta iritxiko. And AUzta 118. Gizonak eta mutil gazteak. Erkiag BatB 139.<br />
Gizona gizon, saski-petik ere! "L'homme est homme, même sous le panier!". Ardoy SFran 24 (v. tbn. gizona beti<br />
gizon, saskitik ere en And AUzta 45). Gizon lepo-miak, burua arin (AN-5vill). Inza NaEsZarr 1585. Gizon<br />
bizar-gorri, andre-zapaltzalle (AN-ulz). Gizon zakarra, gogorra izaki. Ib. 1948. Gizona gizon denez gero, zer<br />
den galdezka ari da. MIH 15.<br />
v. tbn. (Sólo para autores suletinos y mixanos): FPrS 14. Bp I 152. Mst III 39, 3. Mercy 16. CatLan 36. Egiat<br />
174. AR 3. UskLiB 90. Arch Fab 231. Ip Hil 92 (et passim; pero Ip Dial 41 basa gizun). Gizun: Xarlem 1077.<br />
AstLas 41. Etch 276. Mysterio 8 (ap. DRA). UNLilia 3. Const 43. Mde Pr 49. Casve SGrazi 130.<br />
� (Como vocativo; muy frecuente). � Gizoná, barkhatu zaizkik eure bekhatuak. "Homme". Lç Lc 5, 20. Zer<br />
hari az, gizona? Ax 70 (V 46). Ah, gizona! Non tuk / arima eta gorphutza? Gç 168. Gizona, [...] egin dezu zuk<br />
gauza gaistoren bat. Mb IArg I 129. Bainan, gizona, guk zer egin dezakegu? HU Zez 138. Zu, gizon! --diyo<br />
alargun batek-- egingo al dirazu mesere ez bultzatzia? Iraola 20. Gizona, gizona --zioten bestiak-- bei arrek<br />
zenbat titi ditu ba? Muj PAm 39. Lasai, gizonak! Etxde AlosT 18. Tira gizon, tira; ixilik egon ari. SM Zirik 25.<br />
Bai gizona! Ardoy SFran 262.<br />
� (Uso predicativo). "Caballero. Etzen gizon portatu" Gketx Loiola. "Beste gizon egon, estar cambiado, ser otro,<br />
ser distinto. Arratsaldean oso beste gizon egoten da Inixio" Ib. (s.v. beste). � Ez da bat, haren etsai<br />
zirelakoetan, gizon agertzeko on denik. HU Aurp 114. Donostigatik, seme ederrak, / gizon atera gaitezen. Or Eus<br />
396. Bapo...! Gizon gelditu aiz, Enrike!... Andre batek ez au menderatu. ABar Goi 55. � Gizon jokatzen bagera.<br />
Basarri 104. Orretarako zeuk be daukazu / gizon jokatu bearra. BEnb NereA 186.<br />
� (Como primer miembro de comp.). Cf. giza e infra GIZON-ALDI, G.-ARO, G.-ARTE, etc. "Homicida, gizonhiltzallea"<br />
Lar, Lcc (s.v. matador), Añ. "Omiciano, gizon erailea" Mic 8r, VocS (erh-). "Gizunerhaite, meurtre"<br />
Gèze � A. "Gizon-atorra (AN-5vill, R), camisa de hombre" A. "Bonhomme, gizon-puska" T-L. "Gizon-garaua,<br />
hombrachón. Au da gizon-garaua! (V)" DRA (cf. giza-ale). "Gizonzati, hombrachón (V)" Ib. (cf. giza-puska). �<br />
Oraindanik gizon hatzamaile izanen aiz. "Preneur d'hommes". Lç Lc 5, 10. Haren gizonzeak gizon arrazari<br />
eman zioen ontasuna gatik. Harb 63 (cf. gizarraza). Ohoiñak edo gizon hilzaileak. Ax 432 (V 281; v. tbn. gizon<br />
hiltzaile, g. eraile, g. hiltze, etc., en Lg II 271, Egiat 271, CatLan 91, Ub 15, Monho 42, Dh 251, AA II 112, fB<br />
Ic III 320, JJMg BasEsc 101, It Fab 224, LE Urt ms. 57v (gizonilzále), Lard 45, Arr GB 141, Elsb Fram 101,<br />
Zby RIEV 1908, 213, Ip Hil 129, HU Aurp 57, Arb Igand 79, JE Bur 78, Ir YKBiz 325n, Larz Senper 130, Berron<br />
Kijote 116, MEIG III 130). Gizon gorputzetako demoninuak konjuretako. fB Ic III 285. Bere gizon-dretxoak.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
745
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Elzb Po 215. Edozoin gizon bilkuraren nausi handi izan diren handienetarik bat zela. HU Aurp 133. Gizonarrantzale<br />
egingo zaituztet. Ir YKBiz 81. Gizon haragia nola-nahi jaten zuen, gizon odola edaten. Zerb IxtS 103.<br />
Gizon-amets arroxkoak. SMitx Aranz 94. Gizon-abotsa. NEtx LBB 159.<br />
v. tbn. Gy 316. Alz ST<strong>Fe</strong>r 134. Ag AL 42. A BeinB 91. Or Mi 3. Ldi UO 39. Mde HaurB 13. Arti Ipuin 35. Zait<br />
Plat 136. Lf in Zait Plat XIV. Or QA 100. Ugalde Iltz 46. And AUzta 38. Erkiag BatB 146. Salav 71s. Ibiñ Virgil<br />
116.<br />
� (Con susts. como mota, multzo, antz). "Tropa, gizon-taldea" Aq 1462. "Gizon-molde, v. gizamolde" Dv.<br />
"Gizon-alde (Sal,..., L), gizon-aralde (S), gente, grupo de hombres" A. "Cohorte, gizon-alde, andana" T-L. Cf. el<br />
empleo de giza en estos contextos. � Bi gizon mota diraden bezala, bi ofizio dituela Legeak. Lç Ins E 1r (v. tbn.<br />
gizon-mota, -klase, etc., en Lard 90, Hb Esk 116, Noe 31, JE Bur 107, Inza Azalp 89, Tx B I 182, Txill Let 86,<br />
Arti Ipuin 65, Uzt Sas 147, MIH 203). [Sanson] Jainkoa gizon-antzean edo gizon utsa ote zan zalantzan. Lard<br />
144 (v. tbn. con antz, irudi, itxura en O Po 58, Dv Lab 67, Azc PB 362, Anab Poli 59, Alzola Atalak 56). Gizon<br />
multzo bat. FIr 149 (v. tbn. gizon multzo, mordo, aralde, etc. en Lç Act 5, 36, Lard 142, Izt C 228, AB AmaE<br />
449, Zby RIEV 1908, 93, Ag AL 24, JE Bur 31, Barb Sup 139n, Kk Ab II 109, Or Eus 418, Etxde JJ 254, Anab<br />
Aprika 86, Erkiag BatB 193, Salav 83, Uzt LEG II 307).<br />
� Marido. "Le mari" H. "Senar. De más uso es gison" Iz ArOñ. "Ez beste bat nere gizona lakorik" Etxba Eib. v.<br />
senar. � San Isidro bere gizonari dion amorio, errespeto ta onra. Cb Eg III 345. Geiegi apaintzen dala kanpora<br />
ta bere gizona gabe dijoanean. AA I 580. Andre bat ikusi det / joan den astean, / gizonaren galtzakin. JanEd II<br />
38. Auxe, nere gizona il zitzaidanetik, nere ardura bakarra. NEtx Antz 67. Urrikari da halako gizona / etxian<br />
duen andria. Xa EzinB 88. Ene gizuna, / zirade ükhüatüren. "Mon mari". Casve SGrazi 140.<br />
� (En exprs. como hau gizonez! '¡qué cantidad de hombres!'). "Gizzzonez buéno! Eregaz bakotxan gizon bat<br />
zagón eta, ¡qué de hombres!" Iz Ulz. Cf. gizonezko (4); andrazko (2). � --Au gizonez dator! Au andrazkoz! --<br />
Jakiña ba, Zabaletakoen aide ta artuemaneko guztiak. Ag G 235.<br />
� "Arbitre, expert. Ezar ezazu gizon bat, nik ezarriko dut bertze bat, mettez un expert, un arbitre. Egiteko bat<br />
gizonetara emaitea, remetre un affaire en mains d'arbitres. Gizonak bil bitez eta erabak bezate, que les juges,<br />
[...]" H. v. gizerraile.<br />
� "(G-to), el layador colocado hacia el medio del grupo" A.<br />
� "Stèle discoidale, harri-gizon" T-L. � Gure oraiko hilarrietan ditugun harri xut edo "gizonak" ez ote zaizkigu<br />
lehengo harriluzetarik sortuak, emeki emeki, gizonaren moldeari jarraikiz, hilaren iduriak bezala? GH 1921,<br />
371.<br />
- ELIZA-GIZON, ETXE-G., EMAZTE-G., etc. v. elizgizon, etxegizon, emazte, etc.<br />
- GIXON. (Forma palatalizada con o sin valor expresivo, según los casos). "Homme de petite taille" VocBN.<br />
"Dim. de gizona. Homme de petite taille, brave petit homme. Ttipia da, bainan gixona da" H. "1.º (V-m, B, BN,<br />
Sal, S), hombrecillo. 2.º (V-ger-m), hombre" A. En EAEL 33 ('hombre, en general') hay para el dialecto vizcaíno<br />
gixon en V-ger-arr-arrig-och-m. � Tr. Sólo se documenta en unos pocos autores occidentales desde finales del s.<br />
XIX. Recogemos todos los ejs. de textos no vizcaínos. � Umiakin dabillen gixona eztala gixona. A BGuzur 148.<br />
Jose Domingo azpiratzeko gixonik etzan jaio. Ag G 98. Gizon ta gixon, andere ta anddere aien zalaparta. A<br />
Ardi 45. Zu zaran gixonaz gusti ori egitia geiegi dozu. Kk Ab I 37. Gixona be jo egiten don ta. Ib. 69. Zu, gixon!<br />
Altuna 82. Eztot gixonakaitik egin, Aberrijagaitik baño. Laux BBa 142. Ezin eban etsi Alboin bakaldunak gixon<br />
ain zurra galdu ixatiaz. Otx 103. Zenbait atso ta gixonen yardun txotxoloei begiratu-ezkero. Ldi IL 36. Gizona?<br />
Gixona ta naiko lan! Etxde JJ 14. v. tbn. Enb 55. Akes Ipiñ 23. � (Como primer miembro de comp.). � Gixonitxurea<br />
yaukok beñipein. Kk Ab I 35. Gixon-adimena. Enb 58. Gixon-okelea yanda bixi ete zirean. Akes Ipiñ 30.<br />
v. tbn. Laux BBa 138. � (Con suf. de comparación; nótese la diversidad de sentidos de gixonago en los dos ejs.<br />
citados, debida al carácter expresivo o no de la palatal). � Errazago baketuko litxakek, bestia baño gixonagua<br />
dalako. Kk Ab I 35. Sakristau ta eliz-mutillentzat ere, orrela oi da apaiza: kanpotik dabiltzanentzako baiño<br />
txikiagoa, gixonagoa. NEtx LBB 169.<br />
- GIZONAGO. Más hombre. � Andiak bota arren kerizpe geiago, / txikia leitekela izan gizonago. AB AmaE<br />
301. Bere burua gizonago baizik etzuen egin, hanxe aitortuz eskuararen aldeko bere atxikimendua. HU Aurp<br />
197. [Hortan, eskualduna] gizonago da frantsesa baino. JE Bur 100. Gizonago egin nadiñean, nere osaba<br />
caporal-ak emango dit orrelako [erloju] bat. NEtx Antz 142. Zu baño gizonago izatea behar da niri adarra<br />
joteko. Osk Kurl 26. v. tbn. Jaukol Biozk 88. Matx Gazt 102. Xa Odol 273. MEIG I 170.<br />
- GIZON-ALDE. Grupo, cantidad de hombres. v. gizalde. � Ikusi dugu zer gizon aldea, zeren gatik, zenbat<br />
denboraz elizarat ezin agertuz dauden mendian. Gatxitegi Othoizlari 1957, 136.<br />
- GIZON-ALDI. v. gizaldi. � Ezta gizon aldi dakigunian, etxe onetara ezkondu mutil arrotz edo beste<br />
etxetakorik. Mg PAb 91.<br />
- GIZON-ANDRE. (Pl.). Hombres y mujeres. v. ANDRE-GIZON. � Gizon-andre ta jendeketa txea. Lab<br />
EEguna 115. Afusilatuko ditut hemengo gizon andre guztiak. Arti Tobera 288.<br />
- GIZON-ARO. Edad de hombre (maduro). � Gizon-aroko kiskaldasunak jun diranean. TAg Uzt 280. Gizonaroan<br />
puro erretan ikasi ta etzion atheraten hain beste. Osk Kurl 105.<br />
- GIZON-ARTE. "Sociedad, mundo, siglo. Gaztiak, gizonarterako ikasi biarra izaten dau. Gizonartetik urriñ<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
746
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
baten bizi zan, bakarrik errezuan" Etxba Eib. v. gizarte. � Bere etorrera / gizon artera. GavS 20. Gizon artean,<br />
gizonak bezela itz egin bear degu. Alz ST<strong>Fe</strong>r 114. Gizon artean nekatzen danak / izena nekazaria. Or Eus 206.<br />
v. tbn. Azc PB 244. Tx B 104. Arti MaldanB 226. Enb 200 (gixon arte). � Juan Josek pentsa zuben / Azpeitira<br />
juatia, / onratutziagatik / gizon-artia. AzpPr 118. Len lagun maitia, / oso amantia, / orain apartia, / zer gizonartia!<br />
Ib. 118.<br />
- GIZONEGI. Demasiado humano. � Anbizio gogor hura / desegin zidaten / gizonegi zelakoz. Azurm HitzB 45.<br />
- GIZON EGIN. v. gizonegin.<br />
- GIZON-EGITE. Encarnación, (el) convertirse en hombre. Cf. gizonegin. � Haren gizon egite, sortze, hilze ta<br />
pitzian. Bp I 123. Jainkoaren gizon-egitea. Lard 362. Inkarnazioneak edo gizon egiteak. Hb Egia 49. Gizon<br />
egitte oni esaten zaio batutzea. Inza Azalp 51.<br />
v. tbn. CatLan 35. Gco I 456. AA I 489. fB Ic I 34. Añ EL 2 243. CatLuz 40. CatBus 60. Jnn SBi 9. Ip Hil 7. Itz<br />
Azald 31.<br />
- GIZON-EMAKUME. (Pl.). Hombres y mujeres. v. GIZA-EMAKUME. � Gaitzkiñak ateratzen zituan gizonemakumeen<br />
gorputzetatik. Ub 80. Nola gure Jaungoikoak gizon emakumeak beretako egin gaituan. Gco I 398.<br />
500 gizon-emakume urte batean hilerazi! Mde Pr 310. Larrugorrian dabiltzan gizon-emakumerik gehienak.<br />
MEIG I 238.<br />
v. tbn. Astar II 148. Añ EL 2 100. Lard 491. Legaz 17. ArgiDL 119. Zait Plat 53. Erkiag BatB 172. MAtx Gazt<br />
29.<br />
� Adimentua duen edozein gizon emakumeak. Legaz 38.<br />
- GIZON-EMAZTE (BN-mix, Sc ap. A; Urt II 83). a) "1.º hombre que ejecuta trabajos de mujer, maricón. 2.º<br />
hombre melindroso" A. b) (Urt Gram 466). (Pl.). Hombres y mujeres. � Lagundua naiz gizon emazte jatorrez.<br />
Xa Odol 317. � Yainkoak ostera, lenbizitik gizon-emazte egin zitula. Or QA 106.<br />
- GIZONEN. (El) más hombre. � Gizonik gizonena, gudalaririk argi ta sutsuena zu izan zara. Ag AL 104.<br />
Jakintsuen arabera, gizonen artean izan diren gizonenak. JE Ber 81.<br />
- GIZON-ERDI. Medio hombre. "Eunuque" SP. v. giza-erdi. � Gizona, ingelesez mintzatu ezik, gizon erdi dala.<br />
A Ardi 12. Gizon-erdi, lan-erdi (AN-erro). Inza NaEsZarr 2302.<br />
- GIZONEZ. a) "(Vc, G), civilmente" A. � Yesus txikitatik asi ta Galilean bizi izan baitzan, argatik gizonez<br />
Heroderen mendekoa zan. Ir YKBiz 487n. Elizaz baserritar orrek Lekeitiokoak dira, gizonez barriz Izpasterkoak<br />
(V). A EY III 281. b) Como hombre, como persona. � Nik gizonez obeto agertuko naieukek beren izatea; baiña<br />
ik gizona baiño naiago dok iraslea edo liburularia ezautu. A in Azc PB 16. Gizonez erregular da baño /<br />
indarrez gogor samarra. EusJok II 144. Larreko-ren iritziak maiz txorrotxegiak iruditzen zaizkidan arren,<br />
gizonez maite det. Ldi IL 114. Gizonez eta bertsotan ezta / Lasarte bezelakorik. Uzt Noiz 97.<br />
- GIZONEZ GIZON. Como hombre(s). � Oiek guziak etsaiari arpegi emateko gizonez-gizon gitxi ziran; baña<br />
Jainkoaren laguntzak gizonen utsunea bete bear zuen. Lard 128. Bi mutiko jin zauzkit / bertsu berri galdez, / [...]<br />
/ Bainan, gizonez gizon / erran deiet ezetz. Etcham 104. Gizonez gizon jarri zaitezte / oiartzuarran onduan, / zein<br />
dan langille balientia / ikusiko da orduan. Tx B I 114. Elgarrekin mintzatu gira, gizonez-gizon, eta ene zaldia<br />
eman diot. Lf Murtuts 42. Eta, gizonez gizon, gizonago derizkiot nik behintzat Silvestre Paradox-i Zalakain-i<br />
baino. MIH 272.<br />
- GIZON GINARREBA. Suegro. � Minzatu naiz zure aitari [...], gizon giñerrebari, kusiñari, koñatari. Volt<br />
204.<br />
- GIZON-JALE (L, BN, S ap. Lh; Dv, A). "Anthropophage" Dv. v. gizajale. � Isla horietako jendea gizon jalea<br />
zela. Prop 1876-77, 370. Tartalo gizon-jalea. MIH 323.<br />
- GIZON-LEGE. "(BN-baig), caballerosidad. Gizonlegean erraiten dut (BN-baig), lo digo como hombre, como<br />
caballero. Gizonlegetan erraitan diar (R-uzt), lo digo con formalidad" A. v. gizalege.<br />
- GIZON-MAITE. (La) que quiere a su marido, cariñosa. "Oso andremaitea, oso gizonmaitea da (V-gip, G-azp)"<br />
Gte Erd 192.<br />
- GIZON-MIN. Deseo de varón. � Badakizu, Jauna, egundaino ez dudala gizon minik izatu. Dv Tob 3, 16 (Ur<br />
ez dedala nai izan gizonik batere, Ol senarrik opa izateke).<br />
- GIZON-MURU. "Gizon-muruak, foule d'hommes" H s.v. murua.<br />
- GIZONPEAN. Como hombre. � Gehiago laudorio gizonpean dagotzu, / zeña itzala bezala, ondotik<br />
baitarraitzu. / Ezen mundu gaixtoaren trebesien artean, / Iauna bistatik eztuzu galdu bizkitartean. EZ Man II 25.<br />
- GIZON-ZALE (Dv, A). a) "Humanus, humain" Dv. "Humano, filántropo" A. � Zuen otoitzok eta erreguok /<br />
egiaz dira debalde. / Urrikalmentu gizon-zalerik / eztut inola nik gorde. Arti MaldanB 223. b) Aficionada a los<br />
hombres. "Oso gizonzalea da (G-azp)" Gte Erd. � Anbotoko señora etortzen zaigu jolas-gurearekin. [...].<br />
Señora ori oso gizon-zalea da. BasoM 71.<br />
- KAKA-GIZON. v. kaka. - LEHEN-GIZON. Hombre primitivo. � Euskalerriko leen-gizona. JMB ELG 3.<br />
Onen [Rousseau-ren] iritziz, leen-gizonak basa-piztiak bezala bizi ziran bakartadean, bata besteagandik<br />
bakanduta. Vill Jaink 186.<br />
gizonada. � Cantidad de gente. � Zer gizonada izigarria! balinba eztügü holako bilkhüra eder eta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
747
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
hunkigarririk beste behin ikhusiko. Herr 9-5-1957, 3.<br />
gizonagotu. � Hacerse más hombre. � Platon aundiagotzen, gizonagotzen zioan ginoan. Zait Plat 10.<br />
gizonbete. "(G-to), medida de un hombre en altura. v. gizabete" A.<br />
gizon-bizi. � Nombre de una planta. � Axintxo, brasil, erratz, gizon bizia, jenetre, zardina eta nork daki bertze<br />
zenbat. JE Bur 83.<br />
gizondasun. v. gizontasun.<br />
gizonde (Lar). � Humanidad, raza humana. "Humanidad, naturaleza humana, gizondea" Lar. � Gizondearen<br />
salbatzalleak / ber bera gizon egiñik. Otag (ap. DRA).<br />
gizondi (SP, Lar). � Humanidad. "L'université des hommes" SP. "Caterva de hombres, gizon dia" Lar. � [Aita<br />
Sainduak] mundu beherean dabillan gizondiaz, / kontu bihurtu behar du nola bere elhiaz. EZ Man II 103.<br />
gizondu (BN?, S? ap. A; SP, Lar, Añ, Lecl, VocBN, H, Dv), gizontu, gizuntu. � Hacer(se) hombre (en algún ej.<br />
'humanizar (salvajes...)'); convertirse en hombre, encarnarse. "Devenir homme, grandir matériellement ou<br />
d'intelligence, lorsqu'on parle d'un enfant mâle" VocBN. "Casarse, hacerse hombre" A. v. gizatu. � Eskerrak eta<br />
laudoriak derazkitzut [...] zeure seme Iauna gizonzeko misterioa gatik. Harb 288. Gizonaren libratzeko, / noiz<br />
baitziren gizondu. Hm 75 (v. tbn. en contextos similares: Añ EL 1 172, Lard 363, CatS 27 (gizuntü), UNLilia 13<br />
(gizontü), Gand Elorri 133). Pahuinak oraino erdi basak dira [...]. Bainan Jainkoaren graziak denborarekin<br />
gizonduko eta giristinotuko ditu. Prop 1880a, 21. Zure sabelian dozu gizondu zure Jauna. AB (ap. Dv). Pattin<br />
aberasteak / hola badu jaundu, / nola gerthatzen zaio / ez baita gizondu? Zby RIEV 1909, 226. Bildurra bera<br />
aragiz iantzi ta gizondu al balitz. A BeinB 91. Gizona bada emakume egiten da, emakumea bada, gizondu (V). A<br />
EY I 166. Haurra nahi baduzu gizondu, altxa zazu gizonki. Herr 18-8-1955 (ap. DRA). Gizontzen ari nintzan,<br />
zarrago ta aundiputzago. Or Aitork 153. Anartean handitu behar zuen Xaberrin eta ahalaz gizondu. "Devenir un<br />
homme". Ardoy SFran 75. Gizontzen gaituen mintzatzeko gaitasunak. MIH 386.<br />
v. tbn. Bp I 152 (-tü). Azc PB 270. A BGuzur 146. JE Bur 69. Or BM 88. Iratz 97. JEtchep 61. Osk Kurl 159.<br />
Gand Elorri 51. Ibiñ Virgil 42. MIH 31.<br />
� (H). (Part. en función de adj.). Encarnado, hecho hombre. � Iongoiko gizondua. EZ Man II 88. Jainko<br />
gizondu onen asabaen errenkada luzean. Lard 162. v. tbn. Hm 36. AB AmaE 390.<br />
- GIXONDU. (Forma con palat. expresiva). � Gixontzean lagunekin zenbat aldiz gan naizen, / batteliku bat<br />
harturik, arrauetan. Iratz 111. Gixondu orduko, dena beharri egon zen herriko gertakarieri. Othoizlari 1954, 13<br />
gizonegin. (Part. en función de adj. o sust.). �1. (Hombre) adulto. � Gizon eginak ikusteaz khexatzen eta bere<br />
gogoaren sartzen hain guti merezi duten fitsetan. SP Phil 86 (He 87 gizon egiñak). Gizon egiña edo andia bada<br />
bekatari moldakaitz zuzendu beharra. Mb IArg I 119. Gizon egin bat, lau errengloi Euskeraz ezin irakurririk. Cb<br />
EBO 16. Etxeguren, gizon egiña da. Ldi IL 40. Gizon egiñakin asitzia beldurtzen nintzan. ABar Goi 28. Gizon<br />
egiñari zegokionez. TAg Uzt 187. Gizonezkoak, umeak eta andra egiñak. Erkiag BatB 16. �2. Encarnado, hecho<br />
hombre. Cf. GIZON-EGITE. � Adora zazu Jaiñkoa Seme, Gizon egina. He Gudu 143. Jangoiko gizon egiña<br />
Belenen jaio zeneko. Mb IArg I 103. Jainkoaren seme gizon egiñak lurreko Errege izan beharko zuala. Ub 58.<br />
Aita Eternoak eman zion bere Seme gizon eginari gizonen juzgatze osoa. Mg CC 103. Eta izen hori guziz ongi<br />
dohako Jainko gizon eginari. Jnn SBi 14. Jinko-Seme gizoneginaren Ama. Ip Hil 14. Adorazinoeko kultua,<br />
maituten dana Jaungoikoaren Seme Gizon eginagan. Itz Azald 82. Bai, egiazki hila zen beraz. Hila Jainko gizon<br />
egina. Zerb IxtS 90. Au egi gizon egiña, / beste guziak gezur. Or Poem 549. v. tbn. Lg II 114. Brtc 88. Lard 536.<br />
Hb Egia 50. Elsb Fram IX. CatJauf 37. KIkG 16. KIkV 24. Inza Azalp 53.<br />
gizonezko (AN-ulz ap. EAEL 37; H). En DFrec hay 34 ejs. �1. (Adnom.). De hombres, humano; (menos frec.)<br />
varón. "Gizonezko oste bat, une multitude composée d'hommes" H. "Hijo varón, ume gizonezkoa" EAEL 37. �<br />
Handi dire (Iongoikoa) zure misterioak, / arrazoin da ondra detzan zaldu gizonezkoak. EZ Man II 91. Jesu-<br />
Kristogan persona bat baizik arkitzen, eta ori ez gizonezkoa, ezpada jaungoikozkoa. Gco I 463 (v. tbn. en<br />
contextos similares: Legaz 14, Itz Azald 28, KIkG 16, KIkV 25, Inza Azalp 52). Gizonezko ujol ari ataka isteko<br />
bear ziran neurri eta zuzenbideak eman. Arr May 163 (v. tbn. en contexto similar Hb Esk 23). Gaitx bakoitxak<br />
daroa / etorten danean / gizonezko amarrena / beragaz batean. Azc PB 356. Gizonezko langilleen ordez,<br />
emakume, neskatxa ta mutikoak. Eguzk GizAuz 176s (v. tbn. gizonezko langilleak Izt C 254; podría interpretarse<br />
tbn. como gizonezko sust. + langile adj.). Zein da, ortaz, fedearena baño egintza bidezkoago ta gizonezkoagorik?<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
748
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Gizon guziok egiten dugu. Txill Let 127. [Larramendik], izengoitiak, gizonezkoak baziren ere, bestetan erabili<br />
zituela badakigu. MEIG I 216. v. tbn. Azurm HitzB 60.<br />
�2. (V, G-goi-to, AN-gip-5vill; Añ, H), gixonezko (V-ger-arr). Ref.: A; Iz ArOñ; Etxba Eib; EAEL 34; Elexp<br />
Berg. (Sust.). Varón. � Tr. Propio de la tradición meridional. � Elizak beti nai izan du gizonezkoak bereziak<br />
egotea emakumeetatik. AA I 530. Ogei gizonezko [...] lanbide onetan dabiltzanak. Izt C 186. Gizonezko guziak<br />
zirkunzidatu ziran. Lard 45. Zeregin ori gixonezkuena da-ta. Otx 52. Gizonezkoak eguneroko ogia ekarri bear du<br />
etxera. MAtx Gazt 14. v. tbn. JJMg BasEsc 119. fB Olg 35. Xe 225. A BeinB 76. Moc Damu 27. Tx B I 234. Alz<br />
Ram 123. Kk Ab II 143. Or Eus 413. ABar Goi 22. TAg Uzt 140. SMitx Aranz 88. Zait Sof 139. Etxde AlosT<br />
46n. Mde HaurB 20. Erkiag Arran 82. Anab Poli 81. Bilbao IpuiB 122. SM Zirik 119. Basarri 161. Arti Tobera<br />
263. Etxba Ibilt 465. Akes Ipiñ 22. Gixonezko: Kk Ab I 38.<br />
� Hombre (ser humano). � Gaur egunean gizonezko geienok ez dute Jainkoagan sinisten, ta bai bonbero ta suiltzailleetan.<br />
Lab SuEm 171.<br />
�3. Hombre, varón; humano, de sexo masculino. En función de predicativo o atributo, los límites entre el sust. y<br />
el adnom. son en algunos ejs. inseguros. � Zabaletako guztiak gizonezkoak ziran, prakadunak. Ag G 67. --Ire<br />
mendekoa nauk, baño i bezala gizon nauk. --I gizon aizela? I ez aiz gizonezkoa. Inza Azalp 122. Bere antzirudira<br />
egin zuan gizakia. Gizonezko ta emakumezko sortu zituan. MAtx Gazt 13. Gizonezkoa ez baiña infernuko<br />
etsaia zala uste bait-zuten danak. "No era hombre sino diablo". Berron Kijote 210. v. tbn. Alzola Atalak 41.<br />
�4. "Muchedumbre de hombres, a zan gizonezkoa! (V)" A Morf 345. Cf. exprs. como hau gizonez! s.v. gizon.<br />
- HERRI-GIZONEZKO. v. HERRI-GIZON (c).<br />
gizongai (G ap. A), gizongei (Vc, Sal, R, Sc ap. A). �1. "Joven de buenas prendas, a quien se augura brillante<br />
porvenir" A. � Zer ditxa andia zan, oriek Seminarioan seguru ta Jainkoak nai duen bezala gizongai egitea. Cb<br />
Just 89. Gizon gai ori landu ta leunduko bada, maisuaren erreglakin lan egin, ekin ta ekin bear da. Cb EBO 46.<br />
�2. (H, Dv), gizongei (V; H). Ref.: A; Iz ArOñ. Novio; pretendiente (de una mujer). "Soltero o novio" A. v.<br />
senargai. � Ez nukeien zeren higurikatu aiphatzen dautazuna baino gizongei ohoragarriagorik. "Parti". Birjin<br />
379. Haren gizongeia ere harat ethorri. "Futur époux". Ib. 487. Telemaken bihurkuntza gordetzeagatik<br />
Penelopen gizongeiei. Dv Telem 122. Jan eta erateko ardurik gabe / bai ere ezkontzeko gizon gaiak. Sor AKaik<br />
111. Bazuen gizon-geia ere. HU Zez 36. Nola ez bainuen beñere iñorekin ikusi, pensatu det gizon gaien bat egin<br />
ote zuan. Ill Testim 28. Sasoin bezenbat gizon-gai berri. Ox 28.<br />
v. tbn. Prop 1906, 85. Iraola 23. Tx B I 67. Or Eus 361. Mattin 84. Lf ELit 172. Gizongei: Egunaria 28-3-1966<br />
(ap. DRA).<br />
�3. "(V-m?), mujer que ha llegado a la edad de la pubertad" A.<br />
gizongende. v. gizonkente (2).<br />
gizongin. Cf. gizagin. �1. "(R-uzt), mujer propensa a hombres" A. �2. gixongin. Conveniente para el hombre.<br />
"Jaiak ez dira gixongin (V-arr)" DRA.<br />
gizongoa (det.). � Cualidad de hombre, hombría. � Amodioz nahi zinuela nitarik gizon bat egin. // Alabainan ez<br />
nuen nik hanbat konprenitzen gizongoan, / are gutiago zuk enetzat zinuen amodioan. Xa Odol 79.<br />
1 gizonka. � (En la expr. gizonka jolastu 'jugar a ser mayores, hombres'). � Neska-mutiltxuak gizonka iolastu<br />
edo olgetan direan antzera. A Ezale 1898, 186b.<br />
2 gizonka. "Caballerosidad" A Apend, que trae como marca dialectal V-de; se puede referir a Derio (V-ple) o<br />
acaso a Deusto (V-arrig).<br />
gizonkada. "Embajada. Juzgadura eroango dodala esanaz gizonkadea bota nuntsen, le envié una embajada<br />
diciendo que le llevaría al juzgado (V-arr-oroz)" A EY III 281; la expr. "enviar una embajada" significa aquí<br />
'soltar una impertinencia, una bravuconada'.<br />
gizonkarako (Dv). � Humano. "Humanus, humain. Berthute gizonkarakoa (He), vertu humaine" Dv. � Gizon<br />
batzu dire aiñgeruzko bihotzak dituztenak, edo ez-beren aiñgeru batzu gizonkarako gorphutzak ditzutenak. He<br />
Phil 9 (SP 10 gizonen bezalako gorputzekin).<br />
gizonkaran. "Guapo" A Apend, que trae como marca dialectal BN-b (?).<br />
gizonkarazko. � Humano, humanitario. � Soldadoek hartu ziuzten sendimendu eztiagoak eta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
749
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gizonkarazkoagoak. MarIl 90.<br />
gizonkari (BN-mix, Sal, R, S ap. A). � (Mujer) propensa a los hombres. � Nere ama ez zen gizonkaria, nere<br />
aitak ez zuen edaten, [...]; ez dut dretxorik maluros agertzeko. Egan 1972, 64.<br />
gizonkente (S ap. A; Gèze (gizun-)), gizonkende (R ap. A). v. gizajende. �1. Humanidad. � Gizunkente orori<br />
edo familier edo gizun bakhoitz bati zerbait abantailla emaiten dian jakitatiak, behar dü phezatü. CatS III.<br />
Gizonkentia galdü beitzien ürgülliak. Ip Hil 95. Gizonkentiaren arreroslia. Ib. 90s. �2. "Gizongende (Sal),<br />
gizongente (R), hombredad, cualidad de hombre" A.<br />
gizonkeria (V, G, R; H). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg. �1. Hombrada. "Acción de un joven que quiere<br />
echárselas de hombre, impropia de sus años" A. v. gizakeria. � Gizonkeria eta gizontasuna. Azc PB 52 (que<br />
Azkue traduce por 'hombrada y hombría'). Zenbat gizonkeri ez ote zittun egin motikoetan! Txori kabiak arrapatu<br />
[...]. Etxde AlosT 24. Barruan zeraman gizonkeriak erasotzea agindu zion eta bai zoritxarrez eraso ere. Etxde JJ<br />
14. Mutil koskorretako gizonkeriak eta okerreriatxuak. Erkiag Arran 9. v. tbn. Anab Poli 47. SM Zirik 93. �<br />
"Debilidad humana. Gizonen harat hunatetan gizonkeriak ager diten, nor harri diteke? GH 1924, 155" DRA. �<br />
Hombría. � Parkatzea gizonkeria ta ez parkatzea koldarkeria dala autortu egizu. Eguzk LorIl 119 (ap. DRA).<br />
�2. "Sodomía" Añ. �3. Adulterio (cometido por una mujer). � Emaztea ta alabaren artean, emaztea salatzen<br />
dezu gizonkeriz, naiz ta erri osoak Usoari erru egin. Etxde AlosT 64s.<br />
- GIXONKERIA. (Forma con palat. expresiva). � Gizontasuna egintza gogorretan bakarrik somatzen zun eta<br />
giza-emakume arteko eztitasun paregabea gixonkeri zeritzaion. Etxde JJ 40.<br />
1 gizonketa (Dv � A). � Multitud de hombres, muchedumbre. � Zertako gizonketa hori hire ondotik? Prop<br />
1876-77, 6. Zer gizonketak lanean, zer harrabotsak, zer hiriak! StPierre 27.<br />
2 gizonketa. � En busca de hombres. � Polizak bi neska atxeman ditu gizonketa zabiltzanak. Herr 28-7-1960,<br />
2.<br />
gizonketari. �1. "Reclutador. Gizonketari triste batek seguraturik, han, gure herrian baino doble irabazten<br />
dela" Darthayet Manuel 309 (ap. DRA). �2. Aficionada a los hombres; prostituta. "Neska, gizonak maite<br />
dituena; mujer que le gustan los hombres. Gure hauzoko neska hau gizonketarie da" Izeta BHizt. � [Filma<br />
horrek] emazte bortz mota presentatuak zauzku: emazte mokorra, segretario eñula, neskatxa gizonketaria [...].<br />
Herr 4-2-1960, 4.<br />
1 gizonki (V-gip, AN, L, BN-baig; SP, Ht VocGr, Dv, H), gizunki. Ref.: A; Etxba Eib; EAEL 34. �1. (Sust.).<br />
Varón. v. gizaki. � Gizonkien eta emakumeen artean. SP Phil 286. Berboak aditzera emaiten du mintzo dela<br />
gizonkiarekin, eta bertzean emakumearekin. ES 91 (v. tbn. junto a emakume en Mih 73; con emazteki en Brtc 61,<br />
LE Urt ms. 65r, Dv Gen 1, 27, Lf in Casve SGrazi 11; con emazte en UNLilia 16 (gizunki)). Gizonki ta emazteki<br />
nasirikako danzetan (Orrio, 1750). ETZ 81. v. tbn. Lg I 238. Gizonki fanfarrun ihizikoi bati. Gy 323. Ez omen<br />
zuen uste bazitekela nihun gazteendako erabiltza hoin ederrik eta gizonkiaren ariziari hobeki dohakonik. Zby<br />
RIEV 1908, 89. Neskatxen batek ezetz esan ote dion gizonki gazteari. ADonostia Itzald II 9. Eskualdun<br />
gizonkiari ez zaizko laket bihotzeko berdureri eta ttattulikeriak... Are gutiago, besteen aintzinean. Larz GH 1960,<br />
230. � Hombre, ser humano. � Espainiako olioa berez-bere ona da, hoberenetarik; urrinari gizonki edozoin<br />
jarria zaioke zortzi egunik barne. JE Ber 29. [Yesusek] ogiz ase zituen bost milla gizonki. Ir YKBiz 232n. Delako<br />
"évolutionisme" teoriak dion bezala, suskerra gizonkitik biziki hurbil omen da! Herr 29-7-1965, 1.<br />
�2. (Empleado con el significado de 'hembra', queriendo mantener en la trad. el sentido etimológico que la<br />
palabra tiene en el pasaje bíblico). v. gizeme. � Orai hau ene hezurretarikako hezurra da, eta ene haragitikako<br />
haragia. Hori deithuko dute gizonkia: gizonaganik hartua izan baita. "Virago". Urt Gen 2, 23 (Dv gizema, Ur<br />
gizaemea, Ol, Ker gizeme).<br />
�3. Carne humana. � Abreek ez die bere idurikoaren haragirik jaten. Eta hik, adimentsu haizelarik, ez duk<br />
hastio gizonkia. Prop 1901, 185.<br />
2 gizonki (Dv, H). � (Adv.). Como un hombre, con hombría; humanamente. "En homme d'honneur, de courage,<br />
de caractère et de fermeté" H. "Bere eritasuna gizonki derama" Lf Gram 317. � Gizonki maneia zite, koraje har<br />
ezazü. "Viriliter". Mst III 35, 3 (Ip, Ol gizonki; SP gizon gisa). Bera gizonki agertu balinbada lehengo etsaiei<br />
buruz, hauiek ere gizonki ohoratu dute, hil denean. HU Aurp 87. Erranez, eskua tinkatzearekin, eztiki, bainan<br />
gizonki: [...]. Ib. 178. Bai emakumezkoekin ta bai gaxo-eriekin gizonki joka zazu. Lab EEguna 69. Nehor ez da<br />
hura bezain gizonki mintzatu eskualdun emaztekiaz. JE Ber 77. Liskarrean gizonki il gintezke. Goen Y 1934, 100.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
750
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
v. un ej. de Herria 1955, s.v. gizondu. Amodioz ari denean bihotza, zoin gizonki dabilan gizona. Iratz Othoizlari<br />
1961, 357. Lotuak ziren, gizonki eta girixtinoki, beren aita familiako eginbideeri. "En hommes et en chrétiens".<br />
Ardoy SFran 106. [Euskarak] dituen gaitzak eta sendabideak gizonki azaltzen baditu. MIH 138.<br />
v. tbn. Zait Sof 37. Etxde AlosT 74. NEtx Antz 17. JEtchep 53. Basarri 34. Larz Iru 38. Onaind in Gazt MusIx<br />
146.<br />
gizonkila. � Muñeco (de nieve). Cf. andrakila. � Umeak barriz, diñoe: / "Bideak zuriz doguz / gizonkillak<br />
egiteko; / zugatzak, barriz, mamuz". EG 1954 (11-12), 165.<br />
gizonkiro (H s.v. gizonki). � Como un hombre, con hombría. v. gizonki. � Gizonkiro etsaien saietsetan zuen<br />
burniak sarturik. Mg VersBasc 11. Aitzurrean, lurra iraultzen ginduan gizonkiro, ezur-muiñak igartu arteo. Or<br />
Mi 94.<br />
gizonkixi. "Hombrecito. v. gixon" DRA.<br />
gizonko. � Dim. de gizon. � Lan egiteko, muttiko, jateko, gizonko. Osk Kurl 91.<br />
gizonkoi (Sal, R, S ap. A; SP, Dv). � Aficionada a los hombres. "Mulier viri cupida lubrica" SP. v. gizakoi. �<br />
Lotsa galdurikako neska zatar gizonkoiak. Izt D 59.<br />
gizonkoitasun, gizonkoitu. Figuran en SP, sin trad.<br />
gizonkor. � (Adj.). Humano. � [Jesukristogan] dagozala izate bi, bata jaungoikozkoa eta bestea gizonkorra. Itz<br />
Azald 16. Zer da fede gizonkorra? Ib. 14.<br />
gizonkote (G-goi ap. EI 145). � Hombrachón. v. gizakote.<br />
gizonkume. � (Hijo del) hombre. Cf. gizakume. � Arinak dire gizonkumeen iujeamenduak, zeren eztira bata<br />
bertzearen iuje. SP Phil 341 (He 344 gizonen umen yuiamenduak).<br />
gizonkunde. "(BN-mix): 1.º hombredad, cualidad de hombre. 2.º sexo masculino" A.<br />
gizonorde (Lar, H). � "Maniquí" Lar.<br />
gizonsu. "Gizonsua, vivo, valiente" VocB. Azkue, s.v. gizon, lo recoge como "gizon sua (B), hombre vivo,<br />
valiente; podría quizá interpretarse más probablemente como gizon(t)su.<br />
gizontasun (V, G, AN, L, BN; Urt V 215, Añ, Dv), gizontarzun, gizondasun, gixontasun. Ref.: A; Etxba Eib;<br />
Elexp Berg. �1. Cualidad de hombre, humanidad; hombría (de bien). "1.º humanidad. 2.º (Vc), caballerosidad"<br />
A. "Gizontasun gutxi demostrau ziñuan auzoko basarrixa erre zanian" Elexp Berg. v. gizatasun. � Iesu Kristo<br />
Iauna, zu, arima eta gorputza, Iainkotasuna eta gizontasuna, ene gana zara. Harb 213 (v. tbn. en contextos<br />
similares: SP Phil 91, Mih 45, Brtc 73, Añ CatAN 9, CatLlo 8, CatB 16, Jaur 178, CatBus 7, Zby RIEV 1908,<br />
207, CatUlz 8). Malba eta bare izaitea eztheustasuna da eta ez gizontasuna. Ax 275 (V 184). Natura humanoa /<br />
edo gizontasuna. Gç 212 (v. tbn. en este contexto OA 17). Gizontasuna artu nai beeban bere [Yaunak]. Zav<br />
Serm I 88. Are gordetzen du bere gizontasuna. Gy (ap. Dv, s.v. are). Badugu ezperantza, giristinotasunarengatik<br />
ez bada, bederen gizontasunarengatik laster aseko dela [...] ikusgarri okaztagarri horietaz. HU Zez 77.<br />
Gizonkeria ta gizontasuna. Azc PB 52 (Azkue traduce (s.v. gizonkeria) "hombrada y hombría"). Edozein<br />
gixontasun-bidietan zeugaz neurtzeko gertu nago. Kk Ab I 90. Ez dea bada hemen legerik? [...] Gizontasunik<br />
gabeko lekua da Gipuzkoako bazter hau. JE Ber 93. Ez dik agoan itz-jario txororik erabilli bear gizon egiñak.<br />
Egiñetan erakutsi bear dik gizondasuna. TAg Uzt 48. Nun zegon bada bere gizontasuna urte t'erdi lenago<br />
agindutakoari uko egiteko? Etxde JJ 72 (v. otro ej. s.v. gizonkeria). Bere penak, berak zion bezala, edanean<br />
ahantzi ondoan, bere gizontasuna etzuen galtzerat uzten. JEtchep 97. Atseginetan zoro eta ezbeharretan<br />
gizontasunez betea. MIH 27s. En DFrec hay 6 ejs. de gizontasun.<br />
v. tbn. Lg II 262. LE Prog 120. Dh 470. Izt Po 71. Hb Egia 122. Dv Lab 173. Prop 1876-77, 9. Lap 242 (V 109).<br />
Ag Kr 17. Inza Azalp 79. Or Eus 39. ABar Goi 42. Iratz 178. Arti Tobera 277. Zait Plat 39. Ugalde Iltz 54. BEnb<br />
NereA 167. Uzt Sas 271. Gizontarzun: AR 349.<br />
�2. Edad adulta (del hombre). � Gaztezaro sutsua itxaropenez anpatua, gizontasun neketsu eta emankorra eta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
751
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gero zaartzaro bat. Vill Jaink 173.<br />
�3. Virilidad. � Bera ere desbeztitzen zelarik [...] ironiarik agertu gabe haren gizontasun anker eta<br />
arrontarengatik. Mde HaurB 98s.<br />
gizontegi (V-ger ap. A Apend; Lar, Añ). � Grupo de hombres. "Multitud" Lar. "Multitud de hombres" Añ. Cf.<br />
gizategi (2). � Batuten da ara gizon-tegia / ateraten yake zaragia. / An bai zala atsegin atsegina! Zav Fab<br />
RIEV 1909, 31.<br />
gizonteria. � Multitud de hombres. � Nasa-ganeetan alako gizonteria ebillen, guztiak itsastarrak. Erkiag<br />
Arran 79.<br />
gizontiar. Figura en Dv, quien lo remite a gizatiar.<br />
gizontiarki. "Humane, avec humanité" Dv.<br />
gizonto. "Hombre rechoncho. Gizonto hori kontent da bere buriaz" VocBN 198 (ap. DRA). "Gros petit homme;<br />
gros bonhomme" H. Cf. Ht VocGr 368: "Grand homme, gizontuoa". v. gizato.<br />
gizontsa. � Mujer hombruna. � [Zerbitzarietarik] bat zen mutzurdin gordin bat, boza idor batekin, jitez<br />
gizontsa, sasi-peko moldetarik egundaino guti jalia. Larz GH 1959, 95. Gizontsa hura bere ondoan jar zadien,<br />
plazerrekin onhartzen zuen. Ib. 95.<br />
gizontsu. �1. Humano (?). � Ikhusten dügü bihotz franko ükhüdia bezaiñ gogorrik [...]. Halako bihotzak<br />
gizontsü izairian dirade, arima ederrer harrigarri, hen hontarzünik ükha eliroke aita ametarik diradiala sorthü.<br />
Egiat 265s. �2. "(Vc), humanamente, como hombre. Gizontsu dabil (Vc), anda o se porta como hombre" A. �<br />
Obe da gizontsu burdinia erabilli ta emotia eurai gerra irabazte gora, odoltsu eta damugarrija. Mg PAb 207<br />
(VersBasc 11 gizonkiro). �3. Casi hombre. � Jende hanitz bildu da, gehiena gizontsu eta gazte. Herr 27-9-1962,<br />
2. �4. v. gizatsu. � Jaun Aphezpikuak nahi luke besta gizontsu izan dadin, eta egin dadin othoitz kartsurik.<br />
Herr 27-2-1958, 1 (DRA traduce "abundante en hombres").<br />
gizontto (Ht VocGr 401, H), gizuntto. � Dim. de gizon. v. gizatto, gizontxo. Cf. Ax 18 (V 9): "Euskarak ere bi t<br />
egiten dituela bat, ttipia, ttipittoa, gizonttoa, haurttoa. Zeren eskiribatzera [...] gizontxoa , haurtxoa ezta<br />
ongi heldu". � Egin dut ele gizontto langile batekin. HU Zez 95. Ba omen zuen zer konda gure gizonttoak! Barb<br />
Sup 146. Berdoli jáuna, éri ejér batéki, gizunttúeki elhéstan hasi ziá. "Avec le bonhomme". Lrq Larraja RIEV<br />
1931, 235. [Lancre] legetiar gizonttoa. Zerb Azk 93. Goretsi nai zaitu Zure sorkari duzun gizontto onek? Or<br />
Aitork 9. v. tbn. Gy 263. Ox 125. Zub 106.<br />
- GIXONTTO. (Forma con palat. expresiva). � Gixontto onek, alegiten nuan Zu Iainko aundiena eta bakarra<br />
asmatzea. Or Aitork 153.<br />
gizontxa (G ap. A). � "Gizona gizontxa otzarpetik ere (G), el hombre es hombre aun debajo de una cesta (se<br />
dice ponderando la influencia del hombre en la familia)" A (s.v. gizon). "Hombrecito (G)" A Apend. Si no se<br />
trata de un error, Azkue trae también gizontxe: "Gizona, gizontxe, el hombre aunque pequeño, siempre es<br />
hombre, siempre más que la mujer" A EY III 300.<br />
gizontxe. v. gizontxa.<br />
gizontxo (SP , Urt I 215, H), gizontxu. � Dim. de gizon. Cf. Ax 18 (V 9) (s.v. gizontto). Cf.<br />
gixontxokeria. v. gizontto. � Tr. Documentado en textos meridionales. Se encuentra también en Goyhetche<br />
(129). � Biak gizontxo prestuak. Echag 184. Legoe tzarra gizontxo batek / eukala ostikopean. AB AmaE 205.<br />
Zer predika zezakian gizontxo ark? esan dezake norbaitek. Bv AsL 102. Kaxo, gizontxoa! Zu ziñan, beraz? Ldi<br />
IL 22. Danean dantxoa, nere gizontxoa, gure aita zanak esan oi zuna. Or QA 139. Nik ere nere gizontxoan ez al<br />
nezakek ori egin? "Ego homuncio". Or Aitork 31. Erotua dabil gure gizontxoa, [...] etengabe dabil ara ta onera<br />
bere txirrinka gaiñean. Vill Jaink 27. Alako gizontxo xistrin bat. NEtx LBB 178. Ezin halare etxean geldi,<br />
edozein gizontxo bezala. MIH 314.<br />
v. tbn. Sor Bar 57. Ag G 167. Tx B 175. Mde HaurB 83. Etxde JJ 180. Txill Let 87. MAtx Gazt 34. Berron<br />
Kijote 187. Gizontxu: Ag AL 40. Azc PB 143. Kk Ab II 116. Bilbao IpuiB 250.<br />
- GIXONTXO. (Forma con palat., expresiva o no). � Gixontxua, nagusia etxean dago. Muj PAm 37. Jose Zorri,<br />
gixontxu zindo biargin ta on bat. Kk Ab II 7. Baie, zer dozu, gixontxo? Akes Ipiñ 32. v. tbn. Kk Ab I 64. Otx 84.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
752
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Bilbao IpuiB 33.<br />
gizontza. � (El) hecho de hacerse hombre. v. gizontze. � Jesusen gure amorezko gizonza ta jaiotza. Mb IArg I<br />
106.<br />
gizontzako. � (Peyorativo de gizon). � Zeure gizontzakoa be, edo gizontzako zenduana be, nundik nora artu<br />
zenduan eta nundik nora aldendu? Erkiag Arran 144.<br />
gizontzar. � Gigante. v. gizatzar. � Gu ez gera gero parte txarreko gizontzarren batzuk, gu San Benitoren<br />
fraile bi gera. "No somos endiablados ni descomunales". Berron Kijote 101. Sei ardazburu oiek sei gizontzar<br />
biurtu itzazu. "Jayanes". Ib. 227.<br />
gizontze. �1. (El) hecho de hacerse hombre. v. gizontza. � Haren gizonzeak gizon arrazari eman zioen<br />
ontasuna gatik. Harb 63. Jinkoak nahi zian hura goga ladin gure salbazaliaren gizonziari. Bp II 97. Gizontzeak<br />
ez du gutitu / Jesusen Jainkotasuna. Zby RIEV 1908, 207. Jesüs Kristek gütü / gizontzez arra erosi. UNLilia 13.<br />
v. tbn. Arr Orac 164 (ap. DRA). �2. (Dv, A). "Troupe d'hommes" Dv. � Eta harekin gizontze handi bat ezpata<br />
eta makhilekin. HeH Mt 26, 47 (He jendetze).<br />
gizonxar. "(BN-baig), hombrecillo" A. Cf. gizuxkot.<br />
gizonxka, gizonska (BN-ciz ap. Gte Erd 258). � Dim. de gizon. v. gizontxo. � Gizonxka bat erdi maingu, erdi<br />
eskale. "Un petit homme". Ardoy SFran 96.<br />
gizonxkila. � Hombrecillo (en sdo. despectivo). � "Gizon tresna"! Hitz horrekilan izendatzen ginuen Eskual-<br />
Herrian gizonxkila zerbait, kixkila, entherka, aise mokokaria. SoEg Herr 20-10-1960, 1. Gizonxkila bat jin<br />
zitzaion egun hartan, pottoka bat bezein ernia, gerrena bezein mehia. Herr 10-10-1968, 5.<br />
gizorde. "Mannequin" T-L.<br />
gizoste, gizozte, gixozte. � Pueblo; multitud, grupo (de hombres). "Vulgo, gixozte ez ikasija" Garbinai Euzk<br />
1930, 367 (ap. DRA). � Giz-ozte andijaren aitziñan narru-gorrijan dakuskezu. Eleiz GDBidea 23. Gixoztietatik<br />
igeska ta beti gixozteak igestaldurik! Arriaga Lekob 10. Esan lei itxaso onetatik gizaldijak, gizoste gustijak eta<br />
jakidi gustijak igaro diriala. Izur JerOs 129. Eguberdijan, gixoztia (jentia) azokara joyanian, arrittuta lotu zan.<br />
Altuna 49. Gañerontzeko beste gizostea zeietan sailka exeririk duzu. 'El resto del pueblo'. Zait Sof 57. Gizoste<br />
aldakorrak, asper-asper eginda, erbestera iaurti zezakean. Zait Plat 76 (v. tbn. 28). Kresal barrena doan /<br />
gizoste gaxoaren / estuasuna dezaket nik ikus. "Del miserable bando". Gazt MusIx 119. Gizoste aundia bildu<br />
omen zan irudiaren oñetan. AEmil AndreM 33.<br />
gizototzar. � Hombretón, hombre corpulento. � Azotadu ebeen borreruak izan zirean sei gizoto tzar. Añ EL 2<br />
212 (EL 1 212 sei gizon indartsu).<br />
gizots. � Voz humana; ruido humano. � Apur bat ala egonik, gizotsek gaiñaldetik zioten, "Cuidado que está<br />
armado y escondido". FIr 146. Urrun giz-otsetatik, menditara nua. "Apartado de los pasos humanos". Laux BBa<br />
90.<br />
gizotso (V-arrig, BN; Dv, H), gizotsu (BN-baig). Ref.: A; Satr VocP (gizotsu); JMB At. � "Un être fantastique,<br />
ennemi des hommes, mais pas trop méchant" Dv. "Lycanthrope, loup-garou" H. "Duende. Según la creencia<br />
popular, sale de noche cargado de cadenas" A. "(Mit.) Tipo de hombre con piel de animal salvaje al que se<br />
atribuye gran poder y fuerza. [...]" Satr VocP. "Genio maligno (V-arrig)" JMB At. Cf. OTSO-GIZON. � Batbatean<br />
agertzen zaizkigu, gizotsoak iduri, hiru begiekilako mamu beltz larri batzu. JE Ber 92. Ardietan, saldo<br />
bakoitzak / badu bere gizotsoa. "Hombre lobo". Or Eus 183. Gizotsua bere izar bakharrarekin kopetan. GH<br />
1935, 15. Gizotsoak nahi duten irudian yartzen omen tuk (BN-ciz). "Los duendes". A EY II 390. Baso-gerizan<br />
atzar dira / otsoak eta gizotsoak. Mde Po 77. San Agustinek [...] ez dio gizotsoari izaiterik ukatzen. Lf CEEN<br />
1973, 131. � (Aplicado a personas). � Lénine zelako giz-otsoak [...] saldu behar gintuen alemaneri. Barb Piar<br />
II 206. Elgarrentzat gizotsoak dituk zinez gizonak. Othoizlari 1958, 168.<br />
gizoxko, gizonxko (Sal, R ap. A). � Dim. de gizon. � Jalitzen dire oihanetik gizoxko bitxi batzu. EskLAlm<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
753
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
1903, 6 (ap. DRA).<br />
gizozte. v. gizoste.<br />
giztin-gaztaina. "Giztin-gaztaiña (BN), castaña de Indias" A.<br />
gizun. v. gizon.<br />
gizur. v. gezur.<br />
gizurde (L-côte ap. A), gizaurdi. � "Tonino, litm.: cerdo de mar. v. izurde" A. "Marsouin" Lf GAlm 1957, 33.<br />
� Ur-eremu zabalean han-hemenka gizaurdi (marsouin) andana batzu, jauzi eta jauzi untziari buruz heldu.<br />
Zerb GH 1925, 79.<br />
gizurdin. v. giltzurrin.<br />
gizuren, gizaguren, gizauren, gixuren. � "Héroe (neol.), literalmente 'hombre principal'" A DBols. �<br />
Antzinako gizuren (héroes) batzuk bururatu zitzaizkidan. Ulises [...]. Solon. A Ardi 73. Eguneko gizurenari<br />
galde egin zion: [...]. Ib. 65. Gizaguren onetzaz [Zumarraga-tar Juan]. GMant LEItz 60. Gudari eta gixurenen<br />
egipenak. Laux Euzk 1930, 364. [Mireio], gizauren erritar au. Or Mi III. Leen ergel ta arlote ainbat, gaur<br />
gizaguren. Ldi IL 27. Ezpedi ez eskuderuz, ez gizaurenez, ez morroiz inguratua kaleratu. "Gentiles hombres". A<br />
EY I 243. Kristau gizurenek ain estualdi larrian beren buruak ikusirik. Zait Plat 101. Gizurenak iainkoekin<br />
naasita. Ibiñ Virgil 43.<br />
gizuxkot. "(BN-mix), hombrecillo" A. Cf. gizoxko.<br />
glandula. � Glándula. � Erdika bakoitzak, bi errape-sagar edo glandula esne-emaile dauzka. Oñatibia<br />
Baserria 99. Gizona salba / norberagandik, ta norberaren glanduletatik / nahi nuke. Azurm HitzB 64.<br />
glan-glan. � (Onomat. del tañido de la campana). � Noizean bein, glan, glan, joten ditue kanpai nagiak. Erkiag<br />
BatB 126.<br />
glarima (AN-ilzarb ap. Bon-Ond 139). � Lágrima. Cf. VocNav: "Glarima, lágrima (Tudela, San Martín de Unx,<br />
Ujué)". v. malko. � Glarimazko balle kontan. Mdg 159.<br />
glask. "1.º (Sal, Sc), morder (hablando del perro). 2.º (Vc, Sal), voz onomat. para indicar que se ha suelto una<br />
cosa pegada a otra" A.<br />
glaska-glaska. "(Lc, Sc), onomat. del ruido que hace el perro al comer" A.<br />
glazatu. � Glasear (cubrir de azúcar). � Glazatzen tuzu sukre herrautsarekin. ECocin 45. Indi-oilo glazatua edo<br />
galantina. Ib. 15.<br />
glebari. � Glebari deritzenak Amazona direlakoen etxezai oi dituzu. Barne-lantxoetan diardute, nagusiek gudaarazoa<br />
erabilli bitartean [se refiere a las hormigas]. Ldi Y 1933, 86.<br />
gli-gli. � (Onomat. del ruido del agua (de un río)). � Artibai eder txukuna [...] alai ta bizi, zuri ta kiskur, gli-gli,<br />
glu-glu, kutio-kutio, itxas alderuntz gurguraiz dijoa. Ag EEs 1917, 173.<br />
glin-glan. � (Onomat. del líquido vertido de una botella). � Glin glan bonbiletik, naiz gorri ta naiz txuritik (G).<br />
A EY IV 81.<br />
glin-glin-glin. � (Onomat. del brindis). � Glin glin glin dezagun egin / plei plei beterik basoa. JanEd I 115.<br />
gliska. "(S; Foix), morsure" Lh.<br />
gliska-glaska. "(Sal, Sc), onomat. de cortar el pelo" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
754
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gliski-glaska. � "Onomat. de atacar a mordiscos" DRA. � [Zazpi hor] gliski-glaska hartzari [...] ari ziren oldar<br />
izigarrian. GH 1932, 407.<br />
glizini. v. giltizini.<br />
globo, globa (Urt II 166). � Globo. � Globo baten neurtuten / neurri ziurragaz / izar-bide guztiak / dago<br />
konpasagaz. Azc PB 307. Ke guztie globoan sartute, globoa gora ta gora. A BGuzur 143. Agur! --suzko<br />
borobillak (globuak) esan eban. Altuna 78. Globo musikadun bat [...]. Globoak tutua joten zuan hustu artean.<br />
Osk Kurl 49. En DFrec hay 11 ejs., meridionales.<br />
- GLOBODUN. � Erriko mutiko ederzaleagoak, globodun galtzak eukazala burla egiten eutsen. Erkiag BatB<br />
42.<br />
glok. "Glok eiñ, verb. onomatopéyico para significar en estilo familiar: 'ahitarse'. Ainbeste jateko aurrian<br />
ditturala, ekin baño len glok eiñ dot" Etxba Eib.<br />
glope. "(G-azp), mergo, ave marina que se zambulle con ímpetu; es la gaviota mayor del golfo de Bizkaya" A.<br />
gloria (V-gip; Lcc, Urt, Lar, Añ, Arch VocGr, Gèze, H), loria (BN, S; SP, Urt, Lar, Ht VocGr, VocBN, Gèze,<br />
Dv, H). Ref.: A (loria); Lrq /lória/; Etxba Eib. �1. Gloria; delicia, placer. "Abripuit virum gloria, loriak, gloriak<br />
eraman du" Urt I 39. v. aintza. � Tr. La forma gloria es casi general en la tradición meridional; hay loria en<br />
CatAe (28), CatSal (29) y en algún texto alto-navarro (aunque gloria en Beriayn (Doc 104r), Elizalde (40), y<br />
Lizarraga). En textos labortanos y bajo-navarros hay gloria en Dechepare, Leiçarraga, Etcheberri de Ziburu,<br />
Gasteluçar y en unos pocos autores más; loria es la forma más empleada en estos dialectos desde Materre y<br />
Axular. En suletino gloria es de uso casi general (pero loria en Etch (524), Inchauspe (Hil 28; 214 gloria), y<br />
Const (20)). En DFrec hay 9 ejs. (7 septentrionales) de loria y uno de gloria. � Ene arima orduian har, othoi,<br />
zure glorian. E 23. Emazteari adatsdun izatea gloria zaiola? Lç 1 Cor 11, 15. Iainkoari gloria emanik. Lç Rom<br />
4, 20. Merezitzen du zeruko loria. Ax 222s (V 148). Zerren penatan bior ekida / emon zengidan gloria. Mic TAV<br />
3.1.27, 134. Gloria duela Aitak eta Semeak eta Spiritu Sainduak. Gç 43. Zeinaren arima Jainkoak lorian duela.<br />
ES 178. O zein laster doan munduko loria! Ch I 3, 6 (I 19, 7 gloria). Sekulako glori-ondasunen irabaz-denbora.<br />
Mb IArg I 229. Bere gloriako maira betiko eraman gaitzatela. Añ CatAN 74 (82 loria). Betiko gloria galdu. Gco<br />
II 27. Momentubatéko neke pixkagónek, óngi eramaník, dakár gloria-montio eternobát zéruan. LE Ong 58r.<br />
Maihatza, Jainkoaren amaren loriakotz kontsekratua. MarIl V. Kantauko dodaz Euskal / Erriaren gloriak. AB<br />
AmaE 47. Guzien ama izatea glori anditzat dauka. Arr May 81. Loria zen haren aditzea. HU Aurp 161. Batzuek<br />
ez dute loria eta handitasuna baizik ikusten. MIH 66.<br />
v. tbn. (Gloria en autores labortanos y bajo-navarros): EZ Man I 121. He Gudu 80. CatLan 162. Brtc 175.<br />
Monho 142. Lap 218 (V 98); (loria en textos meridionales): ETZ 59 (Larrasoaña, s. XVIII; que trae en la misma<br />
pág. el gen. llorearen [sic]). Añ CatAN 2. Legaz 35 (17 gloria). Txill Let 61.<br />
� Gloria (parte de la misa que comienza con las palabras "Gloria in excelsis Deo"). � Gloria kantatzen denean<br />
txutiturik. Ber Trat 123r. [Mezan] Gloria esateak erakusten deusku [...]. Cap 142. v. tbn. Añ EL 1 97. AA III 454.<br />
UskLiB 47. Xe 156. KIkG 86. ArgiDL 140. Bilbao IpuiB 237.<br />
� (H). Gloria Patri. "Loria, [...] verset terminant les psaumes" H. v. infra GLORIA PATRI. � Eresi guziak<br />
onela gloria esanda bukatzen dira. ArgiDL 148. v. tbn. Mdg 145. KIkV 53. Kk Ab II 170. Or Eus 266.<br />
�2. "Loria 'gloria', liqueur. Syn. kafe-ondoko" Lh.<br />
- GLORIADUN. Glorioso. � Jesusen Jerusalengo sar-aldi gloridun hau. Mb IArg I 267.<br />
- LORIAN (VocBN), LORIETAN, GLORIAN. (Estar, etc.) en la gloria, muy a gusto; encantado, muy contento.<br />
"Aux délices" VocBN. � Tr. Empleado sobre todo por autores septentrionales desde mediados del s. XIX. Al Sur<br />
todos los ejs. encontrados son del sing.; al Norte, se emplean tanto el sing. como el plural, a veces en un mismo<br />
autor, si bien lorian es quizá algo más frec. en el s. XIX, y lorietan en el s. XX. � Haien obretzaz lorian [aita].<br />
Etch 176. Bada fableak ere haurrer zaizkote irakhasten, ez hekientzat baizik on eztirelakotz: ezen hek ikhasten<br />
dituzte lorietan eta kondatzen, baiña perroketaren pare. Gy VIII. Haren arima lorietan jarri zen plazerez. Jaur<br />
160. Lorian bizi ginen ez balitz agertu. Bordel 179. Begira egoten naiz [xori] hekiei lorian. Elzb Po 192.<br />
Eskuaraz gogotik, lorietan, dauku erantzuten. JE Ber 30. Populuak lorietan onhartu zuen Samuelen hautua. Zerb<br />
IxtS 52. Lorian litake zure entzuteaz hango ixtorien kondatzen. Larz Iru 138. Frantses ixilik zagon, bihotza<br />
lorietan. Ardoy SFran 201.<br />
v. tbn. (G)lorian: It Fab 73. AB AmaE 463. Hb Esk 20. Zby RIEV 1908, 760. Arb Igand 138. Barb Sup 186. Ox<br />
163. Etcham 163. Iratz 156. Xa Odol 182. Lorietan: Elzb PAd 76. Zby RIEV 1908, 759. Ox 90. Etcham 194.<br />
Barb Leg 126. Iratz 55. Larz Senper 106. Mattin 16. Xa EzinB 42.<br />
� Joan-Ederrek [...] galdatu bezala egiten du eta bi sagarrak iresten, Jainkoaren lorian. Barb Sup 22 (v. tbn.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
755
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
65). � Zer lorietan aurthik lezakeen, hatzez gora, mandozain gaizki ikasia! Barb Sup 130.<br />
- GLORIA PATRI. Gloria Patri. � Zaspi Glorie Patri. VJ 16. v. tbn. Cb CatV 105. JesBih 410. MarIl 47. Arr<br />
May 13.<br />
- GLORIAZKO (loriazko SP, sin trad.). Glorioso, de gloria. � Haren irudi gloriazkoa gutan inprimitzen dela.<br />
Lç Adv *** 1r. Haren loriazko erresumarat. Dh 253. Misterio gloriazkoak. Añ EL 2 236. Ekiñaldi gloriazkoak.<br />
'Empresas gloriosas'. Aran SIgn 29.<br />
v. tbn. EZ Eliç 378. Mb IArg I 276 (glorizko). Cb Eg III 385. CatLan 70. Xarlem 1239. Gco I 415. JJMg BasEsc<br />
233. UskLiB 105. Arr May 15. Ip Hil 233. Loriazko: Mat 256. Harb 54. SP Phil 288. Arg DevB 194. Jaur 353.<br />
Zby RIEV 1908, 210. Gand Elorri 127. Ardoy SFran 17. Xa Odol 186.<br />
gloriagarri (Lecl), loriagarri (SP (sin trad.) � Chaho). � Glorioso, magnífico. "Glorieux" Lecl. � O solhaz<br />
loriagarriyak! Mih 115. Zenbatez ezta loriagarriago izanen bere baithan eta den bezala ikhustea Jainko [...],<br />
guziak baino mugarririk gabe ederrago den hura. Dh 175. Adi araz zozu ene bihotzari salbamenduko hitz<br />
hetarik bat, zeinen gozotasun loriagarriak alegeratzen baititu, zure boza entzuten dutenen bihotzak. MarIl 68.<br />
Pentsa zazu ikhuskaria / Zoin zen loriagarria. Gy 73. Tobias zaharrak berrogoi urthe eder gozatu zituen oraino<br />
familia gazte loriagarri baten erdian. Zerb IxtS 63. Seroren etxe aintzinean, lorezko baratze bat loriagarria.<br />
Othoizlari 1963, 497. Sumatra, Java eta eskualde horietako beste urarteak zinez ziren loriagarri eta<br />
aberatsgarri, dena iguzki, dena usain on. Ardoy SFran 189.<br />
- GLORIAGARRIKO. Que da gloria. � Gloriagarriko koroa. "Couronne de gloire". Lç 1 Thess 2, 19.<br />
gloriaratu. � Ir a la gloria. � Trabajuttogebek diréla [...] purgatório gisa gloriarátzeko ondórean. LE Ong 41r.<br />
gloriatsia (det.). "Altoea, gloriatsia" Alth Bot 3. Azkue interpreta: "Gloria (S), gloriatze (S, Alth), malvabisco<br />
(Bot.)".<br />
gloriatsu, loriatsu (SP, sin trad.), gloriotsu. � Glorioso. v. glorios. � Aren gorputz ta anima gloriatsua.<br />
CatBurg 19. Misterio gloriotsuak. Añ EL 1 223. Ikusi zenduan gloriotsua / zeure Semea bizturik. Ib. 224. S.<br />
Agustin gloriatsuak esaten digu. AA III 365. Suertaldirik andi eta gloriatsuenean egiñ nai izan zuen. Arr May<br />
185. v. tbn. Cb CatV 27. Aran SIgn 6. Bv AsL 55. Gloriotsu: Lard 466.<br />
gloriatu (Lcc, Lar, Añ), loriatu (BN ap. A; SP, Ht VocGr 367, H, Dv). �1. Alegrarse, llenarse de gozo,<br />
entusiasmarse; enorgullecerse de. "Gloriarse" Lcc, Añ. "Vanagloriarse" Lar. � Gloriatu nahi banaiz gure<br />
puisanzáz, [...], ez naiz ahalketuren. Lç 2 Cor 10, 8. Bere soiñeko arropez prezatzen eta loriatzen dena. Ax 416<br />
(V 270). Errendatzen dire ene kontra, eta ene lazeriaz gloriatzen dire. Gç 45. Loriatuak, xoratuak, ezin<br />
erranezko kontentamenduz. Dh 176. Gure muthikoa, fortuna egin duela loriatua, abiatzen da kuxean etxe-alde.<br />
Barb Leg 65. Zerbeit grazia duenean, loriatzen da bere haurrentzat. Othoizlari 1961, 358. En DFrec hay 5 ejs.<br />
de loriatu y uno de gloriatu.<br />
v. tbn. EZ Noel 104. CatS 116. Loriatu: SP Phil 511. Hm 110. ES 106. Ch III 54, 14. He Gudu 58. Lg I 219.<br />
Elzb PAd 18. Zby RIEV 1908, 85. Ip Hil 155. HU Aurp 191. Ox 18. JE Ber 87. JEtchep 66. Lf ELit 248. Ardoy<br />
SFran 238. Xa Odol 43.<br />
� (BN ap. A; Dv). (Aux. trans.). Llenar de gozo. "Causar gran júbilo" A. � Bihotz sainduaren amodioak<br />
loriatzen du. JesBih 398. Ez du ala argi-albak / loriatzen xoria. Elzb Po 187.<br />
�2. (SP). Dar gloria, glorificar. � [Jauna,] adoretan ta gloriatuten zaitugu. CrIc 149. Gloriau begie gañera /<br />
Bizkaiko trenak guztiak. AB AmaE 147. v. tbn. Añ MisE 23. Lard 380. Otag EE 1884a, 313. � "Glorioso,<br />
gloriatua" Añ.<br />
gloriatzaile. � (El) que da gloria, glorificador. � --Nola da Jainkoa gloriatzallea? --Zeren gloria ematen dion,<br />
aren grazian irauten duenari. CatBurg 16. Jainko gure Jaunaren gloriatzallea / Loiolako Ignazio da paregabea.<br />
Aran SIgn 212.<br />
gloriatze. � Gloria. � Kristen egiá da nitan, ezen gloriatze haur eztela bozaturen enetzat Akaiako rejionétan.<br />
"Cette gloire". Lç 2 Cor 11, 10 (He gloria).<br />
gloriazio, gloriazione. � Gloria. � Abunda dadinzát zuen gloriazionea Iesus Kristean nizaz. "Votre gloire". Lç<br />
Phil 1, 26 (He glorifikatzeko).<br />
gloriaztatu, loriaztatu (SP). � Glorificar. "Loriaztatuko da, sera glorifié" SP. � Non gloriastatzen tuen bere<br />
umetako artuak. LE-Fag.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
756
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gloriaztu. � Glorificar. v. glorifikatu. � Gizonaren Semea gloriaztua edo altxatua izango dana. Lard 430.<br />
glorieta. � Glorieta. � Ondarribi aldera begira be jesarri naz, itsas-ertzeko orma ganean dagoan glorietan.<br />
Alzola Atalak 88.<br />
glorifikadore. � Glorificador. � Zelan da Jangoiko glorifikadorea? Cb CatV 23s. v. tbn. CatAnz 3. CatLlo 8.<br />
CatBus 14.<br />
glorifikagarri (Lecl), lorifikagarri (Chaho). � Digno de ser glorificado, glorioso. "Glorieux" Lecl. � Ikhusirik<br />
zure begithartia / elizateke posible, maitia, / düdan pazentzia, / hanbat zirade glorifikagarria! ChantP 116.<br />
glorifikamendu. � Gloria. � Ezen hobe nuke hil nendin ezen ez nehork ene glorifikamendua ezdeusetara dezan.<br />
"Gloire". Lç 1 Cor 9, 15 (He gloria, Dv ospea).<br />
glorifikarazi, lorifikarazi, glorifika erazi. �1. Hacer glorificar, dar gloria. � Iainkoaren glorifika eraziteko. Lç<br />
Adv ** 1v. �2. Hacer jactarse, alegrarse. � Eztüzü, glorifika erazitzen ahal zütian gaizarik batere; bena bai,<br />
zure büria hanitx mesperetxa erazi behar deizienik. Mst III 4, 2. v. tbn. Jaur 189 (lorifika arazi).<br />
glorifikatu (Urt V 184, Chaho), lorifikatu (VocBN, Chaho, H). �1. Glorificar, dar gloria, alabar. � Iainkoak<br />
glorifikatu du Iesus bere Semea. Lç Act 3, 13. Gaixtoak izanen direla sekulakotzat penatuak eta onak<br />
golardoatuak eta lorifikatuak. Ax 505 (V 325). Zure obra guzien glorifikatzeko. Brtc 19. Lorifika zazu Jauna.<br />
JesBih 462. Holako gizona izan da glorifikatua errepublikanoez. Elsb Fram 145. Ez da izanen gorphutz<br />
glorifikatuarentzat, ez minik, ez pairatzerik. Lap 423 (V 193).<br />
v. tbn. Tt Onsa 76. Gç 197. Ch III 40, 5. Mst III 5, 1. Cb Eg II 70. Monho 80. CatS 80. Lorifikatu: Harb 223. SP<br />
Imit III 5, 1. Ch III 21, 7. Lg II 223. Mih 54. Dh 222. MarIl 53. Jaur 350. Elsb Fram IX. Ip Hil 164. Arb Igand<br />
198. CatJauf 20.<br />
�2. (Urt IV 29), lorifikatu (H). Jactarse; alegrarse, regocijarse. � Glorifika ahal baikaitezke apostoluarekin,<br />
diogula: O ifernua, non da orain hire biktoria? Lç Adv ** 8r. Alegera eta glorifika zaitezte haren baithan. Gç<br />
44. Arraza handitik jalkitiaz glorifikatzen da. Mst III 54, 6. Lorifikatu gure baithan gure leialtasunaz. Jaur 184.<br />
v. tbn. EZ Eliç 158. Tt Onsa 94. Monho 106. Lorifikatu: Harb 325. Hm 197. Lg II 245.<br />
glorifikatzaile, lorifikatzaile, glorifika(t)zale, lorifikazale. � Glorificador. � Iainkoa dela lorifikatzaillea. Mat<br />
13. --Nola da Yaungoikoa glorifikatzalea? --Zergatik ematen du gloria. CatB 26.<br />
v. tbn. CatBurg 8. Añ CatAN 19. Lorifikatzaile: Harb 188. CatLuz 6. Glorifikazale: CatR 25. CatUlz 8.<br />
Glorifikatzale: CatUlz 17. Lorifikazale: CatAe 24. CatSal 25.<br />
glorifikatze. "Clarificatio" Urt V 184.<br />
glorifikazio (Lcc, Urt V 184), glorifikazione (Urt V 184). � "Glorificación" Lcc. � Bokazionea.<br />
Iustifikazionea. Glorifikazionea. Lç Rom 8, tít.<br />
glorios (Chaho, Gèze), lorios (SP (sin trad.), H), glorioso (V-gip ap. Elexp Berg; Lcc, Urt III 179, Lar, Añ, H),<br />
lorioso (Urt I 210), glorius (Chaho, Gèze), lorius (S ap. Lrq [oxítona]; Chaho). � Glorioso; alegre, feliz,<br />
orgulloso. "Gloriosamente, gloriosoa legez" Lcc. "Glorieux, vaniteux" Gèze. "Glorioso, berezko poztasunez bizi<br />
direnengatik esan oi da. Beti humore onez eta brometarako goguakin, hauraxe da persona gloriosua" Elexp<br />
Berg. � Iainkoak egiten dituen obra guziak, nola egiazki baitirade glorioso. Lç Ins E 5r. Macias gloriosoa legez<br />
/ ezpanagie benzidu. Lazarraga (B) 1179rb. Gerla perilosa eta biktoria loriosa. Ax 274 (V 182). Serbitzu hura<br />
loriosago da erregetasuna baino. SP Phil 272. Lorios biztuko zela. Lg II 211. Zéruan egotemódu agérri naturál<br />
gloriósos. LE Doc 38. Gaztia niz, bai eta loriusa. 'Fier'. ChantP 392. Karrika bat izen glorios horrekin. Elsb<br />
Fram 145. Misterio gloriosoak. CatUlz 62. Bideberrian barna zoazin jada [Angles] hauk, lorios eta hantuak.<br />
Zerb Azk 35. Sartzerat noa berrogi ta hamabortzgarren urtean, / eta gaztetan bezain lorios ni zure beso artean.<br />
Xa Odol 303 (tbn. significando 'alegre, feliz' en Zub 109 y JEtchep 75).<br />
v. tbn. Mat 300s. EZ Noel 110. Hm 103. Tt Onsa 178. Gç 138. He Gudu 89. CatLan 132. Brtc 181. Monho 150.<br />
Lap 283 (V 128). Glorioso: EZ Man I 36. Hm 49. Arg DevB 228. Cb Eg II 177. Brtc 264. LE Ong 55r. fB Olg<br />
155. JJMg BasEsc 129. Añ EL 2 172. Izt C 458. CatR 29. AB AmaE 379. Moc Damu 33. NEtx LBB 172. Lorios:<br />
Harb 97. Hm 133. ES 123. Dh 156. JesBih 433. MarIl 90. Jaur 154. Bordel 107. Laph 152. Zby RIEV 1908, 211.<br />
Jnn SBi 107. Etcham 119. CatJauf 7. Lorioso: Hm 113. Lg I 303. Glorius: Mercy 20. UskLiB 94. CatS 29.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
757
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Lorius: Ip Hil 121.<br />
- GLORIOSA. (Forma de femenino). � O andere gloriosa eta ama eztia. E 19. Santa Maria gloriosagandik<br />
jaio. Cb Eg III 244. Birjiñe loriosa. Añ CatAN 81.<br />
- GLORIOS EGIN. "Clarificare, glorificare Deum, Jainkoa glorios egitea" Urt V 184.<br />
- GLORIOSORIK. Gloriosamente. � Jaungoikoa dago leku guztietan zeruan gloriosorik. CatAnz 5.<br />
glorioski (Chaho), lorioski (SP, sin trad.), gloriosoki, gloriuski (Chaho), loriuski (Chaho). � Gloriosamente. �<br />
Jesus Kristo, / glorioski piztua. EZ Noel 110. Ardiatsiko darotazu / biktoria glorioski. Gç 121. Triunfátus<br />
gloriosokí infernuko potestadeengánik. LE Doc 85. Soldado gazte / lorioski hil direnak. Etcham 119. Begi hits<br />
uherrak basaki eta lorioski distirant. Mde Pr 93.<br />
v. tbn. Gy 171. Lorioski: SP Imit III 49, 6. ES 125. Lg I 231. Dh 84. Jaur 357. Ip Hil 203. Iratz 112.<br />
gloriotsu. v. gloriatsu.<br />
glorius. v. glorios.<br />
glosa (Lcc, Chaho). � Glosa. � Glosak dioen bezala, San Agustinganik atherarik: [...]. Ax 220 (V 146).<br />
Gehienak glosa batzuk baizik ez dira, Goidel fraideek istudiatzen zituzten Latinezko textuen marginan emanak.<br />
Mde Pr 231s. Teresa deunaren "nigan bizi ezik bizi naiz" gaiari eraskiñak (glosak) Donibane Gurutzen<br />
aapaldien artean sartu bide ziran. Gazt MusIx 163. v. tbn. Tt Onsa 141. ES 393.<br />
glosatu. "Glosar, glosadu", "glosador, glosaitan deuena" Lcc.<br />
gloskan (ines.). "Gloskan, multzoan" Alth in Lander RIEV 1911, 599. "1.º en tas, en foule. 2.º en une bouchée"<br />
Lh.<br />
glotokronologia. � Glotocronología. � Swadesh dela eta glotokronologia dela. MEIG VI 121.<br />
glub. v. klub.<br />
glu-glu(-glu). �1. "Glu-glu, onomatopeya que imita el trasiego de las bebidas al gaznate. Pitxarra jaso eta gluglu,<br />
aldi baten ustu eban" Etxba Eib. "Glouglou, gluglu" T-L. � Ustu dezagun pitxerra. / Glu, glu, glu. Iparg<br />
348. Glu-glu-glu botilla guztia ustu zun. Etxde JJ 19. �2. (Onomat. del gruñido de tripas). � Au dok gosie!<br />
Tripek barriz glu-glu etxen dostie. Ort Oroig 25.<br />
gnandro. "(Boh[èmien]), œuf" Lh.<br />
gnomiko. � (Verbo) gnómico. � Aldi hori, gramatikazko "iraganaldi" hori, [...] "gnomikoa" da, aspaldidanik<br />
datorkion grekozko izenari (hor duzue aoristo gnomiko delakoa) lotzen bagatzaizkio. MEIG IV 102.<br />
gnosis-zale. � Gnóstico. � Lendabizian gnosis-zaleak, gero Arrioren ta Nestorioren aldekoak. Inza Azalp 90.<br />
goha (BN-arb-baig; SP, Dv, H), gohan (S), gohain (Lh). Ref.: A; Lrq (gohan); Gte Erd 133. � "Goha da [...], il<br />
fait temps étouffant" H. "Sofocante, calor pesado" A. "Gohain, temps sans soleil et étouffant" Lh. "Egun goha da<br />
(BN-arb), sargori da" Gte Erd 133. � Eta badakik, Peltan, aiziak eta bereziki hegoak edo gohak kurliak gure<br />
kartierrean nahasten dituela. Eskual 15-5-1908 (ap. DRA). Arratsalde bero bat zen eta konpartimenduan araura<br />
goha (bero, pisu) zen. Mde Pr 83. Nun nahi gohak edo sapak jendea trenpa-txar aurdikitzen. Herr 8-8-1963, 1.<br />
goadi (Lar � H). � "Concepto" Lar.<br />
goadranba (Lar � H). � "Matalón, matalote, caballería trotona" Lar.<br />
goaia (O-SP 228 � SP, Lar, Izt VocC, H; goai Urt II 51, A), gaia (Dv , A), guaia (SP, Urt I 264, H; guai<br />
V-m ap. A), guaje (V-m ap. A), koaje (Lar, H). � Corriente, curso. "Cours, courant d'eau [...], flot, flux, marée"<br />
H. "Ubiko gaia hazkarra da, la corriente del vado es fuerte" A, que cita a Dv. � Tr. Documentado desde<br />
Etcheberri de Ziburu en autores septentrionales (no suletinos); aparece tbn. en autores meridionales como<br />
Lizarraga de Elcano e Iztueta. En el s. XX sólo lo hemos encontrado en Gaztelu. � Arren bada gelditzatzu goaia<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 758<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
eta haizea. EZ Man II 149 (191 guaia). Hetarat hurbiltzen zarenean muillatuko duzu laster zeren goaia handia<br />
baitabilla. INav 17. Etxatuko zaitu erroten gainerat, zeren goaiak hagitz manatzen baitu. Ib. 82 (92 guaia).<br />
Iturriko ura, phutzukoa, erriberakoa, ur goaiakoa. CatLav 216 (V 109). Arribera baten goaiak edo superna<br />
biolentak abisatzen zaituztela. He Gudu 140. Errematu, al badaike ellega, neketan bada ere, goaia gora. LE-Ir.<br />
Calais eta Douvres bitarteko goaiak eraman zutenean Okendo Inglaterrako itsas-aldeetarontz. Izt C 443. Zenbat<br />
nahi gaiak deraman beheiti, / [...] kontra egiñ nahiak, / segur da gorphutza daramala goiti. "Dont l'eau par sa<br />
course l'emporte". Gy 192. Harrokaren basoa bethi da bethetzen, / haren gaia zilharrak elgea freskatzen. Hb Esk<br />
238. Erriberaz ixuri odolezko gaiak. Ib. 46. Gaiaren kontra igeriz. Lap 265 (V 121). � (Fig.). � Handik<br />
banitatearen guaiak berekin daramatza herrestatuak. ES 170 (93 goaia). Zuri esker onak ematen biziko naiz<br />
garbiro gaurtik aurrera, zure laguntza ta goaiarekin batean. (Interpr?). Jauregui 244. Donibane Gurutzen<br />
olertiak "jainkorako" poesi-goaiarekin dun aidegoa. Gazt MusIx 159.<br />
goaietan. "(BN-mix), en acecho" A. v. GOAITEAN.<br />
goaikari. v. gogaikari.<br />
goaikarri. v. gogaikarri.<br />
goaikiro (Lar, H), goaitiro (H). � "Corrientemente" Lar. "(SP), couramment, parlant d'une eau qui coule<br />
vivement" H (no lo encontramos en SP). � Gure ezpata-dantza ondrosoa [...] eta soñu zar atsegingarriak ipiñi<br />
dituzu goaikiro dantzatzen zure plaza berri, eder, bitorean. Izt D 7 (dedicatoria).<br />
goailiar (Dv � A). � "Viajero, el que está yéndose" A. v. joaile. � Nihor etzen ausartatu goailiarrei<br />
jarraikitzera ondotik. Dv Gen 35, 5.<br />
goai(n). v. orain.<br />
gohain, gorhain (BN ap. A � VocBN; H), gorhiñ (H). �1. Náusea, asco. �2. gorhain (H), gohin (S ap. A),<br />
gorhiña (S ap. A; H (-iñ)). Tiempo nublado, pesado y caluroso. "Gorhain da, il fait un temps brûlant et<br />
étouffant" H.<br />
gohain. v. goha.<br />
gohaindidura. "(BN-baig), hastío" A.<br />
gohaindigarri. � Fastidioso. � Erraiteaz geroz egina dela, egina dun. Eta gero, ez hola zurrufla,<br />
gohaindigarria. GH 1928, 218.<br />
� Asqueroso, repugnante. � Ur-ixurkien usain gohaindigarria. Zub 90. Osteka dabiltza mamutxa<br />
gohaindigarriak. Ib. 110.<br />
gohaindigarriki. � Repugnantemente. � Mahain-gainak okaztagarriak zituzten, jatekoak hautak zituztelarik<br />
eta goaindigarriki nasaiak. JE Ber 29.<br />
gohainditu. � Repugnar, disgustar. � Goainditzen nu hango nagikeriak. JE Ber 86.<br />
gohaindu (BNc ap. A; Dv (BN)), gorhaindu (BN ap. A � VocBN; H), gogaindu, gogaintu (H), gordaintu (Hb<br />
ap. Lh). �1. "Dégoûter, se dégoûter par la vue ou l'ouïe des choses" VocBN. "Soulever l'estomac, le cœur,<br />
écœurer" Dv. "(BN, S), éprouver de dégout, des nausées" H. "Repugnar" A. � Giristino ephelak gogaintzen<br />
Jesukristoren bihotza. Ch 100 (ap. DRA). Kabalek berek gohaindurik uzten dituzten belhar batzuetarik janez.<br />
Prop 1876-77, 157. Hainitz badira, ez direnak mihiz bezain sabelez gohainduak, kilin-kalan gabiltzan karro<br />
zaharraz! SoEg Herr 20-2-1958, 1. �2. (BN-mix ap. A), gordaintu (Hb ap. Lh). "Hastiarse. Ostibarreko mintzo<br />
basa hunek asia, gohaindia, okhaztatia bitzauteke ingoitik" A. �3. (T-L), gorhaindu (H), gohaintu (S ap. Lrq).<br />
"Devenir lourd, étouffant (S)" Lrq. "Étouffer, air" T-L.<br />
gohaindura (BN-baig... ap. A; Dv), gogaindura (Dv � A). � "Répugnance. Gogaindura guziak garaitzea<br />
(Ch)" Dv.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
759
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gohaingarri (BN ap. A; Dv), gogañgarri. � "Repugnante" A. v. gohainkor. � Min itsusi eta gogañ-garria. AR<br />
325.<br />
gohaingarrikeria. "Action dégoûtante, turpitude, objet repoussant" Dv.<br />
gohaingarriki (Dv � A). � "Indecentemente" A.<br />
gohaingarritasun. "Qualité repoussante" Dv.<br />
gohainkor. � "Repoussant" Dv. � Janhari gohainkor hori iresten dute. Prop 1876-77, 228. Ez dio deus onik<br />
sudurrari, zonbeit egunen buruan, haragi horrek; bainan harrik ez zaio egiten beltza eta ez da gohainkor. Prop<br />
1890, 217.<br />
gohaintu. v. gohaindu.<br />
goaiña. "(V, msOch), tanto como" A. v. goara.<br />
goait (Lar), goaita (SP (in m.), A). �1. (Sust.). Guardia, vigilante. "Escolta" Lar. "Custodia, guarda" A. �<br />
Ezarri ukhan zuen goaita Damasekoen hirian, ni hatzaman nahiz. "Guet". Lç 2 Cor 11, 32. Agurea eta Luz<br />
ederra, goaita txiki bat ondoren dutela, badijoaz polliki polliki señalatutako tokira. Otag EE 1882c, 582. Torre<br />
del goait deitzen zen eta goait hori ohartzen bazen etsaiak hurbiltzen zirela, bere adar zilatuarekin agintzen<br />
zituen gazteluko gudulariak. Zub 83. �2. (L ap. A; SP, Dv, H), goaita, guait (H), guaita. A la espera; atento.<br />
"Goait egotea, attendre la venue, l'arrivée de quelqu'un, ou de quelque chose" H. "Goaita, attente" Ib. "Presto,<br />
alerta" A. SP corrige goit egoitea (que copia Azkue) por goait egoitea (cf. infra goitan en Tt). v. aiduru. �<br />
Bolurra bide handian beha, aiduru eta goaita zagoen. Tt Onsa 63. Goait edo gardian egon behar balu ere<br />
zure biziaren azkeneko eguneraiño. He Gudu 98s. Hargatik zuek ere zaudezte goait, zeren ez dakizuen<br />
zer orduz ethorriko den gizonaren semea. Dv Mt 24, 44 (HeH goait; Lç, He, TB, Ip, IBk prest, Echn erne, Ol<br />
gerturik). Hanxet egon niz [...] manuaren goait. HU Zez 136. Hilaren zapaten goait dagona badabilke luzaz<br />
unthuts. EskAlm 1910 (ap. DRA). Ez da ez gero treina zure beha goait egonen, Donianen. Barb Sup 17. v. tbn.<br />
JE Bur 191. Iratz 100. v. tbn. Lf Murtuts 20. Herr 22-3-1956 (ap. DRA, s.v. esnuntzia). �3. (Dv), goaita (S ap.<br />
A), guaita (S ap. A). "Guet, aguet" Dv. "Observando" A. "Guaita, acechando, espiando" Ib. � Ordütik<br />
ütsartiaren guaita zabilan, haien eskietan haren ezarteko. Ip Mt 26, 16 (Lç, He, Echn, Ol bil(h)a, Dv paradaketa<br />
zabilan). �4. "Observación" A.<br />
- GOAITEAN (BN-ciz-mix-arb, S; goaitan BN-ciz). Ref.: A; Gte Erd 63, 92. "Acechando" A. "Goaitan nago<br />
(zelatan) (BN-ciz)" Gte Erd 63. � Zaude, othoi, gauaz grazian iratzarririk eta egunaz goitan zure azken<br />
orenaren beha. Tt Onsa 64. Goaithan eta goardian egon behar da. He Phil (ap. H). Guaitan eta ümilitatian zure<br />
bizi erazitzeko. "In cautelam". Mst III 6, 5. Ene arimak idurikitzen zaitu lur idortu uriaren goaitean dagonak<br />
bezala. JesBih 117. Hemen nago goaitean noiz ethorriko zautan orena agertzeko ene Jainko Juje Soberanoaren<br />
aintzinean. MarIl 75. Gure plaza han dago prest presta gure goaitean, begira gaiten gure faltaz hango borthen<br />
hertstetik. Jaur 179. Hantik egünaz egoiten [girade] / etsaien zerraka guaitan. Casve SGrazi 138.<br />
� Etim. Préstamo románico; v. DCECH s.v. aguaitar.<br />
goaita (G-goi ap. A). � "Cuerda para abarcas" A. "Goaittak, cordones para sujetar el calzado (G-goi)" AEF<br />
1926, 44.<br />
goaitaldi (Lar, H). � "Ocasión" Lar. "Goait-aldia, temps d'attente" H. � Baldin baleaki aitafamiliák zein goait<br />
aldiz ohoina ethor leiten. "À quelle veille". Lç Mt 24, 43 (He, Dv zer mugaz, TB zoin orenez).<br />
goaitari (BN-ciz, S, R; Dv). Ref.: A; Gte Erd 92. � "Gardeur, espion" Dv. "Acechador, espía" A. v.<br />
goaitatzaile.<br />
goaitatsu. � "Réservé, discret, qui garde le secret; patient à attendre le moment favorable" Dv. Cf. goitun. �<br />
Izan zaite goaitatsu, zuretzat atxikazu nik erraten darotzutana (Imit III 45, 4). "Cautus esto". Dv Imit 218 (ap.<br />
DRA).<br />
goaitatu (BN-mix, S, R-uzt; Lar, Gèze, Dv, H), goitatu (BN-ciz; -tha- O-SP 228 (� Dv), SP (� H), Lar Sup),<br />
guaitatu (BN, S; VocBN, H), guitatu (S), goaitiatu (R). Ref.: A (goaitatu, guaitatu, goaitiatu); Lrq /gúitace/; Gte<br />
Erd 92. � Esperar; vigilar. "Goithatu, épargner" SP. "Escoltar" Lar. "Guetter" VocBN. "Zelatatzea, barrandatzea,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 760<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
goaitatzea" HeH Voc. "Goithatu, épargner, réserver" Dv. "1. au sens le plus usuel: attendre quelqu'un ou quelque<br />
chose. Goaita nazazu. [...] 3. au sens de garder, surveiller, prendre garde, soin de. Ardien guaitatzea" H.<br />
"Observar" A. "Guaitatu, acechar, espiar" Ib. "Goitatu dut erbia (BN-ciz)" Gte Erd 92. � Hazitako bihia<br />
goithatu. Harb (ap. H). Bolur hark bide handian, egu argiz [...] goitatzen zitu. Tt Onsa 63. Untsa guaita<br />
bazeneza ene jitia. "Diligenter observares". Mst III 24, 2. Behar da goitatu pasta ongi altxatu arte. ECocin 40.<br />
Beren ura zintzo eta ernaitasunik andienaz goaitatu eta zaituaz. Arr EE 1885b, 472. Aditu duk behinere, Pello,<br />
erraten goitatuz ez dela frankotan deusik galtzen? Elzb PAd 48. Hartakotz behar diagü berhala partitü / eta bide<br />
bazterrian gorderik nuiz jinen diren guaitatü. RolTrag 58 (ap. DRA). Horiek zortziak badutza Ibarrondoko<br />
lephula eta han goitatzen. GH 1929, 73. Ala barrandaz oten zegoen ilunpean gorderik goaitatzen? Mde Pr 164.<br />
� (Part. en función de adj.). (SP, que cita Ax 36). "Goaitatu, réservé, prudent, vigilant sur ses actions" H.<br />
"Goitatu, qui garde, réserve, économise, épargne en prévoyant" Ib. "Avisado, sagaz" A. � [Xinhaurria] hain da<br />
zuhur eta goithatu. Ax 36 (V 22). Goaithatuak eta xuhurki erneak. He Phil (ap. H).<br />
� Etim. Puede tratarse en parte de formas relacionadas con goait, y tbn. procedentes de lat. cogitatu.<br />
goaitatzaile (Dv), goaitazale (R ap. A), guaitazale, guitazale (S ap. Lrq). � "Qui guette, qui épie" Lrq. � Jelkhi<br />
jentiak Urdatzen dantzan, Barrenborda guaitazalia, Aitabero herriko jauna. Casve SGrazi 128. Herriko<br />
guaitazalek die / egün oroz kukuxkatü. Ib. 146.<br />
goaite. "Goáitteik ezta eoten, no suele haber gana, gusto" Iz ArOñ.<br />
goaitiatu. v. goaitatu.<br />
goaitiro. v. goaikiro.<br />
goaito. "(En Santurce), (Gobius jozo), que en Bilbao es 'sarbo'" Arzdi Peces. Cf. guaito.<br />
goaitu. � Esperar. v. goaitatu. � Ez dezaket goait orai geiago / nere arrebañoa. Iratz 18. � "Espiar. Goaitu<br />
zia? ¿Les has espiado?" Lacombe (ap. DRA).<br />
goaitu. v. gogaitu.<br />
goakide. v. ohaide.<br />
goako. � Inclinación. � Goako makhurrak xuxentzen ditu Zabierek. Laph 227.<br />
goalardon. v. 1 golardo.<br />
goale. v. goragale.<br />
goaltsu. v. 1 gogaltsu.<br />
goan. v. joan.<br />
gohan. v. goha.<br />
goandigo. "Musgo (G-goi)" A Apend. v. goroldio.<br />
goandu. "Pousser des hurlements" H (ap. Lh, pero no lo encontramos). v. goautu.<br />
goani. "(Boh[èmien]), cheval" Lh.<br />
goante. v. guante.<br />
goantzean (ines.). v. gogoenean. � Gure goantzian ezta ori gertatu. "In nostra memoria". (Comunicación<br />
personal de A. Arrue).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
761
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
goapo (VocS). �1. Valiente, valeroso, atrevido. "Fier" VocS. Cf. bapo. � Soldadu goapoak. Cb Eg III 389. Aha<br />
goapoa! Orrelakoai esaten nien nik. Txit balientea zera. Ib. 370. Nor ere dén sufritzekó anitz gólpe, trabáju, ta<br />
néke-péna, ori dá goápo. LE Ong 55v. Goápo zire mártir gloriósoak. Ib. 55v. Gú baño obeák joan dire alzina,<br />
sándu ta sanda goapoak. Ib. 75r. v. tbn. Zav Fab RIEV 1909, 30. Uste bazuen ere / zala goapoa, / astin bat artu<br />
zuen, / ah, zer nolakoa! Izt Po 143. � (Forma de femenino). � Goápa zé S. Theresa baizio edo padezitu edo il.<br />
LE Ong 55v. �2. (S ap. Lrq; Añ), guapo (Lar, Añ, H). Bueno, lindo, guapo. "Majo, guapo" Añ. "Beau, bien fait<br />
de sa personne, bien mis, élégant, de belle tournnure" H. "Personne qui 'présente bien' et qui en tire vanité, pour<br />
se donner de l'importance" Lrq. � Igande juan danean egun guapoa pasatu nuan (Donostia, 1761). ETZ 113.<br />
Ona non dituen sagar goapoak. BorrB 36. Eta zeñ guapoa dan [Jaungoikoa]! Eta zeñ asko dakien! Arr GB 56. �<br />
Zertako orren sarri konfesatu bear naiz, baldiñ konfesakizunik ezpadaukat? Ah, guapoa! Ez orrelakorik esan.<br />
Arr May 96.<br />
goapoki, guapoki (Lar, Añ). � Valientemente, con valentía. "Guapamente" Lar y Añ. � Prestátu pazienziarén<br />
pétoa, eramáteko goapóki datorréna. LE Ong 13r.<br />
goapotasun. � Valentía. � Personarén perfékzioa, goapotasúna ta abantálla dágo sufritzean arimo onaréki.<br />
LE Ong 55r.<br />
goara (V? ap. A; Añ, msLond ap. A). � "Tan (siguiéndose como): (G) bezain; (V) adiña, beste, lainbeste, gaña,<br />
goara" Añ. "Tanto como" Ib. "Tanto como. Edurra goara zuria, tan blanco como la nieve" A. v. 2 gara.<br />
goara. v. gogara.<br />
goarda. v. 1-2 guarda.<br />
goardazibil. v. GUARDIA ZIBIL.<br />
goardia. v. guardia.<br />
goardiakor. �1. Precavido, cauteloso. Cf. guardiatu. � Amudioa gauza guzietan goardiakor da, humilla da eta<br />
xuxena. "Velox". Ch III 5, 7 (v. tbn. 24, 2 y 6, 5). Oxala frogantza hark egiñ bañindu goardiakorrago eta<br />
zuhurrago ethorkizunekotz. Ib. 45, 4 (Ip ohartiago, Ol gurbillago). �2. gardiakor. "Fidèle pour tenir le secret,<br />
gardiakorra" Ht VocGr 631.<br />
goardiakuntza. "Remarques, goardiakunzak, zagutbideak" Ht VocGr 416.<br />
goarnitu. v. garnitu.<br />
goarnitzaile. � (El) que guarnece, defiende. � Goarnitzalle zeuden soldaduai. "Los soldados de la guarnición".<br />
Izt C 146.<br />
goarpe (Lar � Dv, VocCB). � Secreto. � Iñoren goarpea agertzen duenak eta gezurra dionak. CatBurg 30<br />
(CatB 47 sekretua). Birjinia zuhurra da, badaki goarpearen begiratzen. Birjin 194. Gure itzkuntz ederrak<br />
goarpean dauzkan aberastasunak agertu naiez. REusk I 5 (ap. Dv). Antxiñako denporai bere goarpea<br />
ateratzera. EE 1882a, 34.<br />
goarpelari (Lar � Dv, Izt VocC). � Secretario. � Don Manuel Ignazio de Agirre, Gipuzkoako probinziaren<br />
goarpelari izan zana. Izt C 470. Don Juan de Idiakez goarpelari onbidekoaren seme egiazkoa. Ib. 466.<br />
Goarpelari jaunak listatzen zituela lan guziak artu izan ziran eran (Donostia, 1880). JFlor. � Peruko idatz-olan<br />
goarpelari-lagun egon zan. EEs 1912, 61.<br />
goarrape. "Goarrapia, entre la pared y el tejado. Goarrapian altxatu nuen" Izeta BHizt.<br />
goart egin. v. ohart egin.<br />
goartu. v. ohartu.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
762
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
goasta. "(L?), consunción, corrupción" A.<br />
goastago. "Corrupción, corruptela" Lar DVC 234.<br />
goastakiro (Lar, Dv � A). � "Corrompidamente" Lar.<br />
goastakoi (Dv � A). � Corruptible.<br />
goastatu. v. gastatu.<br />
goastu. � Daño, pérdida. "Goastua, gastua" H. � Haren diszipuluei gaitzi zekién zioitela, zertako da goastu<br />
haur? "Ce degât". Lç Mt 26, 8.<br />
goata. v. guata.<br />
goata. v. guata.<br />
goatu. v. 1 oratu.<br />
gohatu. "Gohatu, faire une chaleur accablante. Gohatzen du, il fait lourd" Lh. Cf. gohaindu (3).<br />
go(h)atu. v. gogoratu.<br />
goatze. v. ohatze.<br />
goauka. "Aullar, goauka, inziriaka [...] egotea" Lar.<br />
goaut (Lar, H). � "Aullido" Lar. "(Quien con) lobos anda a aullar se enseña, otsoakin ibilli ta goauta ikasi" Lar.<br />
goautu (Lar, H). � "Aullar" Lar.<br />
goazaita. v. ugazaita.<br />
goaz-inauteri. "El primer domingo de Cuaresma lendomeka; el segundo goaz-iñauti (G-azp)" AEF 1922, 39.<br />
goaz-seme. v. ugaseme.<br />
gobada. v. bokata.<br />
gobadari. v. bokatari.<br />
gobadarratz. "Coladero, barril para la lejía" A, que cita a FSeg.<br />
gobadategi, gobarategi. � "Lavadero, gobarategi, garbi-toki" EEs 1917, 188. v. bokatategi.<br />
gobadatu. v. bokatatu.<br />
gobadontzi (Lar, H), gobarontzi (G-to ap. A). � Barril donde se hace la colada. "Coladero" Lar. "Gobadontzia<br />
(gobada-ontzi, -untzi), vaisseau ou l'on coule la lessive. v. bokhetera" H. "Coladero, barril de lejía" A. v.<br />
bokater.<br />
gobait. v. gogait.<br />
gobara. v. bokata.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
763
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gobarategi. v. gobadategi.<br />
gobarazi. "Faire avaler un affront, faire croire un mensonge" VocBN.<br />
gobarontzi. v. gobadontzi.<br />
gobatu. �1. "Figurativement avaler par force un affront" VocBN. �2. "Croire un mensonge par stupidité ou<br />
simplicité" VocBN.<br />
gobel. v. goibel.<br />
gobela. �1. "(V-ple), cal viva" A. �2. "(V-ple-oroz), pedruscos calcinados no pulverizados" A.<br />
gobelet. v. godalet.<br />
gobelin. � (Pl.). Gobelinos. � Gobeliñak deitzen diren eun oitako langille antzo. Vill Jaink 174.<br />
goberetxe. v. kobretxe.<br />
gobernabide. � Gobierno, forma de gobierno. � Agerian zeuden, urrutisko bada ere, Euskal herriaren<br />
gobernabideak har zitzakeen galerak. MEIG V 114.<br />
gobernadore (Lcc, SP, Urt II 154, VocBN, Gèze, Dv). � Gobernador. � Eta gobernadoreak dioste: "Baina zer<br />
gaizki egin du?". Lç Mt 27, 23 (He, TB, Ip gobernadoreak; Samper, Echn presidenteak, Ol buruzagiak).<br />
Gobernadoreaz den bezenbatean oraindik ez bide dago etorririk. (c. 1597). FLV 1993, 464. Herriko elizan<br />
errotora, erresuman errege, probintzian gobernadorea. ES 143. Probinzietako gobernadore jaunak. ErleG 8.<br />
Eraentzalle edo gobernadore. Lard 394. Gobernadoreak laster ikusi zuen Jesusek etzuela hobenik. Jnn SBi 28.<br />
Legeak agintzen du gobernadorearen baimena nai ta naiezkoa zaigula. Lab EEguna 77. En DFrec hay 91 ejs.,<br />
meridionales.<br />
v. tbn. Mat 58. Ber Doc 106v. EZ Noel 87. EgiaK 89. Tt Onsa 3. Gç 85. Bp II 48. Lg II 237. Egiat 239. Revol 61.<br />
(Proclama de 1793) in MEIG I 252. Xarlem 39. DurPl 113. JJMg BasEsc 228. Etch 280. Izt C 463. Hb Esk 119.<br />
EusJok II 80. Bordel 159. Laph 8. Aran SIgn 37. Xe 338. Ud 114. Elsb Fram 78. Lap 251 (V 114). Iraola 87.<br />
Urruz Zer 134. EEs 1918, 149. Inza Azalp 67. Kk Ab II 98. Zerb IxtS 89. NEtx Nola 12. Ardoy SFran 157.<br />
Berron Kijote 115.<br />
gobernadorego, gobernadoretasun. Figuran en SP, sin trad.<br />
gobernagarri. "Administrandus, [...] gobernagárria, gidagárria" Urt I 194.<br />
gobernail. � Timón. v. gobernari (2), lema. � Gobernaillén iunktadurak ere laxaturik eta haizeari bela<br />
altxaturik. Lç Act 27, 40 (He, Dv, IBk lema, TB buztega, Ol endaitza). Barkák ere, hain handi diradelarik, [...]<br />
hara huna erabilten dirade gobernail xipito batez. "Gouvernail". Lç Iac 3, 4. Gobernailleko gizona, gaixki da<br />
hor agitu, / portuko pillotu ona ez ongi xoasitu (1765). BertsZB 107.<br />
gobernamendu (BN-arb ap. Gte Erd 247; SP (sin trad.), Dv), gobernamentu (Chaho). � Gobierno. � Aitáz<br />
ordenatu izan baita, gu bere gobernamenduan gaituenzat. Lç Ins C 4r. Elizako gobernamentia. CatS 32. Deusik<br />
galtzeko ez duenari lakhet zaio buruzagiz eta gobernamenduz khanbiatzea. Elsb Fram 132. Gobernamenduetan<br />
zoin da zuzenena? / Ethorkiz, legez eta obraz hala dena. Zby RIEV 1909, 229. Elizak bezala gobernamenduek<br />
ere debekatzen dute igandeko lana. Arb Igand 69. Gure Herrian gobernamendu tzar batek fraile-serorak herritik<br />
kanporat igorri ditu. Zerb IxtS 112. En DFrec hay 17 ejs. de gobernamendu y uno de gobernamentu.<br />
v. tbn. EZ Man I 6. Revol 61. Dv Lab 86. Bordel 155. HU Zez 138. JE Bur 52. StPierre 30. Ox 193.<br />
� Zareten bada suiet gobernamendu humano guziaren, Iaunagatik. "Tout ordre humain". Lç 1 Petr 2, 13 (IBk<br />
giza agintaritza).<br />
gobernamendutar, gobernamentutar. � Gubernamental. � Xifre horik emanik izan dira, orano berriki,<br />
gobernamentütar kaseta batetan. Eskual 25-4-1913, 3.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
764
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gobernanta (S ap. Lrq; Chaho, Gèze), gobernant. � Gobernanta. "Cuisinière" Gèze. "Gouvernante. Gens de<br />
service" Lrq. � Prinze ttipiaren eta printzesaren gobernanta. Elsb Fram 89. v. tbn. StPierre 31. Kapillauek<br />
bazuten bere egoitza [...]. Ez dugu nihun irakurtu gobernantik bazutela. Zerb Azk 44.<br />
gobernari (SP, Urt I 192, Lar, Añ). �1. Gobernador; (el) que gobierna, administra. � Iainkoaren etxearen<br />
gobernari. Lç Tit 1, 7 (He gobernari; TB menaianta, Dv ministro, IBk zaintzaile). Haren resuman libertatea /<br />
da gobernari eta nabusi alkatea. O Po 23. Ziren zure egitaten bürzagi, eta gobernari. "Rector". Mst III 38, 1 (SP<br />
xuxentzaille, Ip gidari). Erriko gobernariagana. Mb IArg II 289. Mundu guziak naidu emastéki trabajária,<br />
juiziodúna ta gobernári oná. LE Prog 118. Judeako eraentzalle edo gobernari Pilatos. Arr May 55. Herri<br />
gobernariaren izenean, agur guztiori. Arti Tobera 274. Badakit gauzak zeharo aldatuko direla U. jauna<br />
gobernari edo [...] Aita Santu egiten duten egunean. MIH 204. En DFrec hay 48 ejs., meridionales.<br />
v. tbn. Mat 78. EZ Man II 105. Harb 440. Ax 29 (V 17). ES 144. Cb Just 153. Lar Fueros 227. Xarlem 1292. Añ<br />
MisE 55. CatS 126. EE 1884a, 311. Mde Pr 50.<br />
�2. Timón. v. gobernail, lema. � Hala nula itxas mareak untzi bat horrat hunat erabilten beitü, gobernari<br />
gabe denian. "Sine gubernaculo". Mst I 13, 5 (SP, Ch, Ol lema). Zamari bat bridarik gabe bere beitharik norat<br />
nahi joaiten duzu, eta unzi gobernaririk ezthien batek galdu behar dizi. AR 71.<br />
�3. Timonel. v. gobernatzaile, lemazain. � Galdetu zien zein izandu zen txaluparen gobernari. Mb IArg II<br />
281.<br />
gobernatu (Lcc (-adu), SP, Urt I 194, Lar, Añ, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H), gubernatu (Volt 83, Lar).<br />
�1. Gobernar(se), administrar(se); regir, dirigir. � Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos. En DFrec<br />
hay 28 ejs. � Gure arimaz kargu dugu Iangoikuak emanik, / nola gobernatzen dugun batbederak so begi. E 29.<br />
Ezen baldin edozeinek bere etxearen gobernatzen ezpadaki. "Conduire". Lç 1 Tim 3, 5 (He, TB gobernatzen; Dv<br />
hotsematen, Ol artezten, IBk buru izaten). Mutil-neskatoz lenaengo / bete bear dau etsea, / oi eta aen<br />
gobernatzeko / bear dau andi mañea. Lazarraga 1196r. Oi dafinela / republikea garbirik, / bazterrok bere / oi<br />
ondo gobernadurik. Ib. 1203r. Cupido, nola dozu orrein gaxki / zeure matraz doraduok / gobernaetan? Ib.<br />
1145v. Gaitz da mihiaren ongi gobernatzea. Ax 480 (V 311). Bere familia añ ederki gobernatu izan zuen, non<br />
erri guzia marabillaturik zeukan. Cb Eg II 200. Erriko diruak gobernatzen dituztenen artean. Mg CC 174. Nik<br />
nahi deizüt zuri, / Xarlemaiña, eman korua, / zük goberna ezazü / Persako eresuma. Xarlem 1451. Onen<br />
kargubak dira / sustanzijakuak, / sisen, okela, urdaiki, / gobernetakuak. DurPl 49. [Igelak] errege batez nahiz<br />
izan gobernatuak [...]. Gy 110. Israeltarrak eraendu edo gubernatu bear ziran Jainkoak antziñatik Moisesen<br />
bitartez erakutsirik zeukan eran. Lard 120. Langille guztiak ondo gobernatu ta maneatzeko. NecCart 5. Bata,<br />
izatearen joera dena [...]. Bestea, arrazoiak onartzen eta gobernatzen duena. Vill Jaink 142. Patxi oker zebillen<br />
etxea gobernatu eziñik. NEtx LBB 157. Etxaldeko ekonomiari zegozkion liburuez ari naiz, eta etxeko ondasunak<br />
[...] ongi gobernatzeko lanez. MEIG VII 32.<br />
v. tbn. Mat 341. Ber Trat 76r. EZ Man II 30. Harb 467. EgiaK 86. Cap 56. Hm 76. SP Imit III 7, 2. Tt Onsa 157.<br />
Gç 145. Arg DevB 204. INav 78. OA 101. ES 143. Ch III 21, 7. CatLav 32 (V 24). El 28. Urqz 34. Iraz 27.<br />
CatBurg 26. He Gudu 146. Mst III 21, 6. GavS 30. Lg I 340. Mih 97. CatLan 99. AR 148. Brtc 25. Ub 40.<br />
Monho 58. Añ CatAN 34. Gco II 59. AA II 191. fB Ic I 33. Astar II 3. CatB 40. CatLlo 36. CatLuz 17. UskLiB<br />
19. MarIl 53. Jaur 149. Etch 282. It Fab 210. LE Urt 118r. Ur BulAl 46. CatAe 41. CatSal 41. CatR 40. CatS 33.<br />
Arr May 164. Apaol 84. Elsb Fram 153. Lap 38 (V 21). Ip Hil 249. Legaz 23. AzpPr 118. Arb Igand 27. CatJauf<br />
30. CatUlz 26. Ir YKBiz 484. Lf in Zait Plat XVI. Arti Ipuin 78. Larz Senper 34. Ardoy SFran 317. Uzt Noiz 43.<br />
Berron Kijote 115. Gubernatu: EZ Eliç 189.<br />
� Dominar, sujetar. � Ezkondua ez deno, uko egin behar dio gizonak atseginari: behar du hirugarren egarri<br />
horren gobernatzen ikasi. Othoizlari 1961, 360. � Orra bertso berriak / nik ditut paratu / amar mandamentuak /<br />
nola gobernatu. Balad 228.<br />
� Cuidar(se); alimentar, atender el ganado. "Cuidar de una persona o animal, o de la hacienda. Ori gixona ondo<br />
goberneute dau" Totor Arr. "Dar de comer, ordeñar, hacer las camas... a los animales. Ganauak gobernautakuan<br />
soziedadera najoiak afaltzera. Zabalkundez, pertsonei buruz ere erabiltzen da: ondo gobernautako itxuria<br />
daukazu" Elexp Berg. � Tr. Documentado sobre todo en textos meridionales. � Arkituko dira erleak ondo<br />
gobernatzeko bear diran erregla guziak. ErleG 4. Bere burua gobernatzen du / gizona bañan obeki. Xe 262. Ta<br />
dagokion batek / goberna dezala, / uste det arbol ori / ostatuko dala. PE 130. Zure idiak gose-plakian / badute<br />
amaika kariñu, / uztarria baño obe zenduke / ondo goberna baziñu. Tx B 229. Goizean bost et'erdietan jeiki,<br />
ganaduak gobernatu, gosaria artu eta zazpi t'erdiak alderako lanera. Salav 40. Janda're nunbait ezin gorritu /<br />
izaten dirade danak, / gobernatzia alperrik du gaur / zerbait gorritu eztanak. Uzt Noiz 116. Haur nintzaneko,<br />
aitak erranik / ardiak goberna nitzan. Xa Odol 97. Armak duten pisua ta nekea eziñ eraman bait-ditezke sabela<br />
gobernatzeke. "Sin el gobierno de las tripas". Berron Kijote 48.<br />
v. tbn. Bil 159. Ud 153. AB AmaE 283. Moc Damu 6. Noe 112. JanEd II 23. EusJok 136. BEnb NereA 139.<br />
Etxde JJ 146. Anab Poli 117. And AUzta 76. Larz Iru 28. � "Estar un atleta sometido a un conjunto de cuidados<br />
previos a la exhibición. Lanera ez al aiz joaten? --Ez, apusturako gobernatzen natxeok" Gketx Loiola.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 765<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� Leixibitxu zuria dezu / andratxu gaztia. / Ondo gobernatuta / bai aita frailia. Balad 125.<br />
� (Part. en función de sust.). � Egunen batean gobernatu guztiek gobernatzaile guztien kontra sortuko<br />
dutenarekin [Internazionalarekin], alegia. MIH 217.<br />
�2. (VocBN, H), gobernutu. (Aux. intrans.). Actuar, comportarse. "Se conduire" H. � Tr. Documentado en<br />
textos orientales. � Aingeru begirailleak obra iustuen gatik, / zeren gaizki gobernatu den Sathanek hargatik. EZ<br />
Man I 58. Hobeago eta segurago da igurikiko ezpaileratzu bezala bizitzea eta gobernatzea. Ax 74 (V 49). Nor<br />
nola gobernatzen baita gaztean, hala komunzki egiten ohi da zahartzean ere. Ib. 86 (V 59; lo recoge tbn. ES<br />
181). Batbederari on zaio bere buruz gobernatzea. "Agit pro sensu suo". Ch I 9, 2 (Mst gogo hunez gobernatzen<br />
dela). Zunbatenaz hobeki hen igurstera adelatzen beitzira, hanbatenaz zühürkiago gobernatzen zira. Mst III 19,<br />
2 (Ip ari zira, Ol diarduzu). Unsa goberna adi, ene alhaba / izanian Franzian, / estüdan reproxürik / hire<br />
kundüta beitan. Xarlem 122. Nola gobernutu zira / zeure ar-emanetan? Bordel 90. Ontsa goberna hadi / ez zauk<br />
dolutuko. Balad 216. Xantza on, Pantxo! Goberna-adi ontsa! Larz Iru 96.<br />
v. tbn. Ber Trat 92r. Harb 324. SP Imit I 23, 1. Tt Onsa 111. He Gudu 63. LE Prog 110. Dh 257. AstLas 68.<br />
UskLiB 98. Jaur 203. Elzb PAd 35. Xikito 2.<br />
- EZIN GOBERNATUZKO. "Ingouvernable" T-L.<br />
gobernatzaile, gobernazale. �1. Timonel. v. gobernari (3). � Barkák ere, [...] hara huna erabilten dirade [...]<br />
norat-ere gobernazalearen plazerak nahi baituke. Lç Iac 3, 4 (v. tbn. Act 27, 11). �2. (SP (sin trad.), Urt I 192,<br />
Lar (-tzalle)), gobernazale. Gobernador. "Regitivo" Lar. v. eraentzaile. � Aphez gobernatzailleen, egia duk,<br />
bilkhua / deitzen dugula Eliza batzuetan saindua. EZ Man I 31. Eta koruatzen zütüt / enperadore gehien, /<br />
lürraren gobernazale / eta Rumako ororen. Xarlem 1403. Gobernatzalle edo agintariari dagokala. Gco I 437.<br />
Sen Grat gure gobernazalia. UskLiB 143. Eraentzalleak edo gobernatzalleak ipiñi. Lard 54. Gobernatu guztiek<br />
gobernatzaile guztien kontra. MIH 217. v. tbn. Arg DevB 233. Gobernazale: AstLas 14. CatS 61. �3. Cuidador.<br />
� Erle gobernatzalleen gidariya edo erleak gobernatzeko modua (tít.). ErleG 1.<br />
gobernazio. "Gobernación" Lcc. En DFrec hay 8 ejs.<br />
gobernu (V-gip ap. Elexp Berg; SP (sin trad.), Urt V 170, Dv, H), gobernio (T-L), gubernu (H), gobiernu,<br />
goberno (Arch VocGr). � Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos. En DFrec hay 725 ejs. de gobernu,<br />
3 de goberno y 2 de gobierno. �1. Gobierno; administración, cuidado; comportamiento. "Administration, action<br />
d'administrer, de régir, d'avoir charge, soin de" H. "Bakarrik geldittu zanian bakardadiak eta gobernu txarrak<br />
belaxe ein juan harena" Elexp Berg. � Gure bizi guzikotz eure gidamendu eta gobernu sainduan hartu eta<br />
entretenitu. Lç ABC A 8v. Arimen gobernu sainduan. Harb e) 1r. Xinhaurriaren gobernuaz, zuhurtziaz,<br />
trabailluaz [...] nork zer erranen du? Ax 36 (V 22). Behar duela egon senharraren eskuaren eta gobernuaren<br />
azpiko. SP Phil 396. Ezpaitutzu zure gobernutik sekulan utzten zure amudioaren fermutasunean hartzen<br />
tutzunak. Gç 97. Onziak bere gobernurako badu, arraiak buztana bezala, ol luze urean gainbera sartu lema<br />
deritzan bat. Mb IArg I 199. Fundarík ta gobernurikgabe, oziosa usátu ta oziosa nai. LE Prog 118. Etxeko<br />
gobernu eta umeen aziera. AA I 577. Emakume baten gobernua [...] edo gizon zar elbarriturik dagoan baten<br />
kuidadoa. ErleG 6. Israelko eraena edo gubernua (tít.). Lard 120. Neure andrea andre ona da, gobernu ona du...<br />
hauzuan. 'Elle gouverne bien (la maison) du voisin'. ChantP 104. Aien eskuetan Elizaren gubernua eta<br />
doatsutasuna dagoala. Aran SIgn 46. Onelakuak maiz izango du / gobiernu txarra etxian. Xe 264. Gobiernu<br />
txarra zelan eukan / amar urte geiago iruditzen eban. AB AmaE 277 (418 gobernu). Oien iriyak daude /<br />
gobernu flakuan. Tx B III 128. Han egon zen berrogoi egun, Jainkoarenganik populuaren gobernu moldearen<br />
ikasten. Zerb IxtS 38. Herriaren gobernu osoa bere eskuetan hartu zuen. Mde Pr 249. Gobernu txarreko gizona<br />
zen, noiz-nai mozkorra. Izeta DirG 49. Etxearen zein erleen gobernua. MEIG VI 48.<br />
v. tbn. Mat 68. EZ Man I 37. FPrS 18 (gobernü). Gç 55. He Gudu 64. Cb Eg III 349. Mst III 38, tít. (gobernü).<br />
Añ LoraS 152. JJMg BasEsc 113. Astar II 86. CatLlo 42. Gy 16. Legaz 27. EE 1882a, 100. Lap 105 (V 50).<br />
CatUlz 30. Gobernio: Mdg 129.<br />
� Naiz-ta oraiñarteko morrontza-sariak ezik, aginduriko ugarte-gobernuaren esperantzak ere galdu. Berron<br />
Kijote 202. � Engrazek gobernu txarra zuen Jean Hegiaphal auzoarekin. Lf ELit 173 (cf. T-L: "dissipation<br />
morale, gobernu gaixto").<br />
� Edadean, diñadadean ta gobernuan nagusiago direanak. Cb CatV 41 (v. tbn. en el mismo contexto Cap 48,<br />
CatBurg 29, AA II 62, CatB 44, CatLlo 42, CatLuz 18, CatBus 25, CatAe 44, CatSal 45, Legaz 27 gobernuan;<br />
CatR 45 goberniuan; Iraz 31 gobiernoan).<br />
� Azken kartan erranaun gisa gidatan daud zerxkobait gore uskaratik berorren gobernioarentako. Mdg 147.<br />
Erraiten daud berorren goberniuarentako [...]. Ib. 128.<br />
�2. (V-gip, G-azp-goi, AN-gip-5vill, B, BN-arb ap. Gte Erd 247 y 197; Lar, H), gobiernu, gobierno, gubernu<br />
(Lar, H), gobernio. Gobierno, conjunto de ministros. � Republikaren gobiernoan edirotzen diraden buruai. OA<br />
154. Gai onetarako gobiernoak eman dituan dekretoakin. ErleG 8. Goberniaren kontra. Bordel 51.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
766
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Aiuntamentuari / dizka prebenitu, / gero gobiernora / dute akuditu. Ud 84. Erran duan gobernuko korrek [...].<br />
Mdg 138. Goazen orain gobiernuko jaunen lotsagabekeriak ekustera. Goñi 64. Amasei lagunekin zer egin bear<br />
zun gobernuaren soldadu taldeen kontra? Or SCruz 37. Zer erran, ororen gainera, gobernioak bere ordain<br />
harat igorri gizonez? JE Ber 72. Gobernuko eskoletan. Ldi IL 166. Gobernu zaharraren kontrako eta berriaren<br />
aldeko. Arti Tobera 275. Espaiñiako gobiernu danak alegiñak egin ditue nazioa arruinatzen. And AUzta 63. Ni<br />
Gobernuaren alde nago. MEIG IX 83.<br />
v. tbn. Mb IArg I 287. Mih 110. Egiat 205. Monho 68. Izt C 461. Gy 112. Lard 544. Hb Esk 150. EusJok II 95.<br />
Zab Gabon 55. Itz Azald 54. Zby RIEV 1909, 232. Urruz Zer 81. Const 23. Altuna 89. Eguzk GizAuz 130. Mde<br />
Pr 209. Zerb Azk 26. Etxde JJ 20. Akes Ipiñ 9. JAIraz Bizia 19. Lf in Zait Plat XVI. Anab Aprika 64. Izeta DirG<br />
104. Erkiag BatB 69. Vill Jaink 86. Ardoy SFran 77. Alt LB 108. Gobernio: Prop 1906, 49. Barb Sup 149. Lf<br />
ELit 233. Gobiernu: Alz ST<strong>Fe</strong>r 130. AB AmaE 188. Azc PB 317. Iraola 85. Urruz Zer 130. Tx B II 46.<br />
Gobierno: Belaus LEItz 109. Goberno: Belaus LEItz 110.<br />
- GOBERNUPE. (Con suf. local de declinación en sing.). � Gobernuak edo Gobernupeko buruzagiek aginduta.<br />
Alt LB 108.<br />
- GOBERNU-ZERBITZARI. Funcionario del gobierno. � Basamortuko errietan auxe da hoteletako bar-etan<br />
geientsu edaten dan edaria, langille ta gobernu-zerbitzari prantzesek edaten dutena. Anab Aprika 64.<br />
gobernubide. � Gobierno, modo de gobernar. � Gobernubideak erabat aldatzeaz eta mantentzeaz ari ziren<br />
ardailan. MEIG VI 76 (v. tbn. 70).<br />
gobernuburu. � Jefe de gobierno. � Jospin arras ttuttulean denen buru, hala emaiten zuen segurik, eta<br />
Dominique Voynet minixtro "berdea" ari erran eta erran gobernuburuak behar lukeela poxi bat pausatu! Herr<br />
19-4-2001, 8.<br />
gobernugabe (SP, sin trad.). �1. Descuidado. � Nagiaren landatik eta gobernu gabearen mahastitik iragaitea.<br />
Ax 41 (V 25). �2. gobernubako. Incontrolado. � Jo dau legor idorra, ontzi gobernubakoak atx gogorra<br />
legetxe. Erkiag BatB 171.<br />
gobernutar, gubernutar. � Referente al gobierno. � Gubernutar ta aginte-gauza guziak izkuntza ofizialean edo<br />
erresuma osokoan tratatzea. Aran SIgn 208.<br />
gobernutari (Lar, Añ). � "Regente" Lar y Añ. � Beraren anaia Juan, gobernutari eta tesorero general<br />
Aragoiko erresumakoa. Izt C 473.<br />
gobernutu. v. gobernatu.<br />
gobernutxo. � Dim. de gobernu. � Gero, yakiña: Euskadiko Gobernutxoari irri egin nai. Or QA 84.<br />
gobierno. v. gobernu.<br />
gobio (V-m ap. Zubk Ond). � "Gobio, gobit" FauMar 91.<br />
goboil. "Tamborete del navío" Lar.<br />
godadi (Lar � H), gogadi (Lar). � "Mensaje" Lar.<br />
godale (S, R), guale (BN-bard). Ref.: A y Lrq (godale); EI 383. � Vaso. "Mezcla de caldo y vino" A. "Guale<br />
bat utsa, un verre vide" EI 383. � Barkoxeko emazten üsatü legia, / zopak jan dütienin arduz godalia. Etch 376.<br />
Zopak nütin arthoz, / salda ahül gatxotx, / godalia hur hotz. Ib. 320. Edaneazi zeron godale bat. Alth Bot 2.<br />
godalet (S; Gèze), gobelet (VocBN, H), gobalet (Chaho), gudalet (S; Gèze). Ref.: A (godalet, gudalet); Lrq<br />
/godalét/; EI 383; Gte Erd 294. � "Verre" Gèze. "Gobelet, verre" H. "Godalet bat hur emazut" Gte Erd 294<br />
(junto a baso, basokada, ontzi, de otras zonas). � Godaletaren hartzeko, aldiz, bethi prestik (dük) eskia. Etch<br />
310. Gatülü tarro baten heineko godaleta. Const 19. [Gelhaiak] hortan gañen uzten ditu berak salan bedera<br />
gudaleti buruz. GH 1927, 516. Ordian debrien büztarrari estekik balintz bezañ aide gaitzian hüllantzen da<br />
[dantzari zamaltzaña] gudaletari [gudalet dantzan], eta han jendiak oro harriturik etxekitzen. J.B. Mazéris GH<br />
1933, 305. Godalet bat pattarrez bete eta zurrut batez hustu zuen. Mde HaurB 84 (v. tbn. 38).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
767
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GODALET-DANTZA. Danza tradicional que se realiza sobre un vaso. � Dantza hanitz eman dute [...]:<br />
godalet dantza, miresgarri baita nola baso baten gainerat jauzi egin dezaketen aurdiki gabe. JE Bur 142. Haren<br />
ondotik txerrerua, gathia [...] eta zamalzañ beltza gudalet dantzari lotzen dira. J. B. Mazéris GH 1933, 305.<br />
godañatze. v. kodointze.<br />
godari (Lar � Lecl, H). � "Chocolate" Lar.<br />
godartari (Lar, Izt VocC). � "Patrón" Lar. � Galdatzen zuela Andre dena Mariaren [...], dona-Errosalia bere<br />
godartariaren eta don-Eskolastikaren laguntza. Birjin 243. Erri onek bere Santu Godartaritzat autatu izan<br />
zebala [San Saturnino]. Izt C 211 (v. tbn. 457).<br />
godarte (Lar � H). � "Patrocinio" Lar.<br />
godaurke (Lar � H). � "Vanguardia" Lar.<br />
godeitu (Lar � H). � "Apelar" Lar.<br />
godeña. v. 1 kodoin.<br />
godo, godu. � Godo. v. godotar. � Berbo latinezkoen konjugazioneak godoek segitu zituzten zenbait partetan.<br />
ES 95. Afrikako errege godoetara. Mb IArg I 342. Godoak gura leukez / geureak menpetu. Zav Fab RIEV 1907,<br />
93. Burdiñezko soiñekoa oi dutenak, godo-odolaren aspaldiko ondorenak. Berron Kijote 199. v. tbn. Mg PAb<br />
197. Izt C 276. AB AmaE 445 (450 godu). Azc PB 200. Gazt MusIx 97.<br />
- GODO-HERRI. Pueblo godo. � Erromak iruntsi izango eban Euskalerria, Erroma godoerriak, godoerria<br />
Mauritaniak. A EEs 1916, 108.<br />
godoetar. v. godotar.<br />
godotar, godoetar. � Godo. v. godo. � Denbora batez izandu da España Afrikako kartagindarren erreinua,<br />
[...] gero godotarrena, gero mairuena. Mb IArg I 342. Billatu nuen, bada, altare bat ia godoetarren gisakoa<br />
[='de estilo gótico']. Ag EE 1895b, 74. Errodrigo, godotar errege azkenak. Gazt MusIx 66. Baiña zu, godotar<br />
Kijote, Dulzineagatik / izendun zera mundua daneiño. Berron Kijote 29. v. tbn. Ag Kr 16. Zink Crit 66.<br />
goe. v. 1 goi.<br />
goen. v. goien.<br />
gohenezurri "(Sc, ...), glándulas del sobaco, ingle" A. v. gohenuzur.<br />
gohenuzur (Gèze, Dv (S), H), gohenezur (H). � "Écrouelles" Dv. � Bai eta ere estumakekuentzat,<br />
gohenüzürrentzat eta beste aski minentzat. Ip Dial 79 (It maturia, Ur lanparoientzat, Dv ithurri). Gohenüzürrak,<br />
txoriak eta holako beste hankürak eztitü behar dira enplastüz. Ib. 79.<br />
1 goga (SP � Dv, H y A). � "Instrument de ferrerie" SP.<br />
2 goga. "(AN, msLond), sospechar" A. v. goganbehartu.<br />
gogabe. v. gogogabe.<br />
gogabera (SP, Lar, H, A Apend) gogobera (Dv, A). �1. "Tendre de cœur (Lç)" SP. "Terneza" Lar. "Volonté<br />
faible, sans fermeté" Dv. "Clemente" A Apend. � Ezen ungi egitera gogabera dela eta aserretzera berantkor.<br />
Lç Ins D 4r (v. tbn. E 7r). �2. "Tendresse de cœur, attendrissement" H. � Izan dedilla amorioz aberatsa,<br />
gogabera asko duena. EE 1882c, 480. Gizonak izan bear diola emakume erbalari [...] gogabera, laguntza eta<br />
begiruna. Ib. 584.<br />
- GOGABERAKO. "Gogoberako, qui est d'un esprit faible, sans fermeté" Dv.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
768
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gogaberagarri. "Propre à attendrir" H.<br />
gogaberatasun (H), gogoberatasun (Dv). � "Qualité d'un cœur qui s'attendrit, se laisse toucher aisément" H.<br />
gogaberati (Lar, H). � "Tierno" Lar. � Joaketa edo despedida bat aiñ gogaberatia, eze aski zan beratzeko<br />
biotzik gogorrena. Otag EE 1885a, 30. Bere poz bakarra da otoitza, arima gogaberatiyen jakiya. Etxeg EE<br />
1885b, 370.<br />
gogaberatu (Lar, H). � Enternecerse (hacia alguien); compadecerse, apiadarse. "Enternecerse de cariño" Lar. �<br />
Konjuraetan oi eta zaitut, / oean zauzidenean, / gogaberatu zakezkedala / begioz nakutsunean. Lazarraga 1184v.<br />
Gogaberaturik mutillas atratzen du au garzeletik (AN, s. XVIII). FLV 1992, 310.<br />
gogabete. v. gogobete.<br />
gogabetu (Lar, H). � "Desganar" Lar.<br />
gogabilte (Lar, H). � "Evagación" Lar.<br />
gogadi. v. godadi.<br />
gogaeta. v. gogoeta.<br />
gogagarri, gogogarri. � Atrayente, persuasivo. � Ene minzatzea eta ene predikazionea ezta izan sapienzia<br />
humanoren hitz gogagarritan, baina spirituren eta berthuteren erakustetan. "Paroles attrayantes". Lç 1 Cor 2, 4<br />
(He gogogarriz; Dv sarkorretan).<br />
gogai (Lar Sup). � Idea, pensamiento. v. gogaiera. � Tr. Documentado en autores meridionales del s. XX.<br />
Larramendi aisló incorrectamente el tema a partir de gogaieren de RS 395 (tal vez leyó Gaba gogaiaren ama<br />
como hace Urquijo) lo que ha tenido su reflejo en los textos. En DFrec hay 4 ejs. � Azaldu al izango dituzte<br />
beren gogaiak. EEs 1916, 222. Izkuntza onetan be gogai batzuk azaldu daikeguzala. Laux BBa 142. Burrunbak<br />
eta alboko jardun etengabeak ez dautsoe gogaien joan-etorria eragozten. TAg GaGo 18. Billa dezaiogun gogai<br />
bakoitzari bere mintzo-soiñekoa. Markiegi in Ldi IL 12. Gogai edo pentsamentua azaltzeko gaikia eztan gogo<br />
bearrik ez ei dago. Eguzk GizAuz 47. Ez dut irauli nai gogai xuri oien barneko lapatsa. Or Poem 522. Geraldiko<br />
gogaia kantuz esan oi zuten. Herr 19-3-1959, 3. Etenbagean gogai berriak sortzen zitzaizkion. Zait Plat 84.<br />
Neurtitzetan gogaia obeki lantzen da. Gazt MusIx 20. Orokarkiro eta abstraktuki bizi dira gogai oiek nere<br />
gogamenean. Vill Jaink 66.<br />
v. tbn. Zink Crit 2. EuskOl 1931, 48. Otx 127. Y 1933, 8. Onaind MEOE 10. Etxde JJ 133. Txill Let 87.<br />
� Bestelako erauntsi batzuek ere jazo ziran (gogaizkoak alegia) eta eusko-gogolantzeari naiko aldaketak eragin<br />
zizkioten. JMB ELG 75.<br />
gogaide (Dv, A), gogokide. � "Correligionario, persona de ideas semejantes a las de uno mismo" A. � Tr.<br />
Documentado en los refranes de Oihenart y Sauguis; no hay más ejemplos hasta el s. XX. � Bidaide, gogaide O<br />
Pr 495 (Saug 35 bidaidek, gogaide). Poztu gaitezen, lagun on bat, gogaide burutsu bat geiago aldamenean<br />
agertzen zaigunean. A EEs 1916, 306. Nere gogokide diran ogei gazteekin aren gaztelua lurreratuko dut. Y<br />
1934, 180s. Ura errez ta aurki ondatuko dut nere gogaide biurtzen bazera. Zait Sof 143s. Etxean gogaide<br />
egonarazten gaituzun Orrek. Or Aitork 225. Aita Añibarro eta Juan Antonio Mogel elkarren adiskide ziran, adin<br />
batekoak, eta euskal urduritasunean gogaide. Vill Egan 1956 (3-4), 101. Gogaide ez, baiña bai adiskide. Txill J<br />
n.º 14 (1961), 52. v. tbn. Mde Pr 64. Erkiag BatB 183. � Gogaide halaber gogokide bethi hurran gerthatzen da,<br />
bidian dohazenek elgarri bere gogokoak erraiten baitituzte. Saug 35 (gogokide parece ser un equivalente, más<br />
"transparente", de gogaide).<br />
gogaidetasun. � Afinidad de ideas. v. gogokidetasun. � Beti uste izan baita badela, eta behar duela izan,<br />
halako gogaidetasun bat autore biziaren eta lehen argitaratzaile eta hitzaurregilearen artean. MIH 399.<br />
gogaidetu. � Hacerse afín en las ideas. � Eta gu Berak egiten daunaz / gogaidetu biar gara. Enb 149.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
769
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gogaiera. � "(V, arc), pensamiento" A. v. gogai. � Gaba gogaieren ama. "La noche madre de los<br />
pensamientos". RS 395 (Urquijo lee gogaiaren).<br />
gogaierazotasun. "Enfado" Añ.<br />
gogaikaeragin. � Hartar, fastidiar. � Beren bidegabekeriakin gogaikaeragin ziotenean. Lard 146.<br />
gogaikagarri. v. gogaikarri.<br />
gogaikarazi, gogaikaerazo. � Hacer aburrir. � Sansonek, gogaika eta aspererazo naiez, berriz ere esan zion<br />
[...] indar gabe geldituko zala. Lard 145.<br />
gogaikari, goaikari (G-goi). "Fastidioso" SMuj EEs 1921, 29.<br />
gogaikarri (V, G, AN; Lar, Añ), goaikarri, gogaikagarri, gobaitgarri, gogaitgarri (H), gogaitkarri. Ref.: A; Iz<br />
ArOñ; Gte Erd 257; Elexp Berg. � Aburrido, fastidioso. "Cansado" Lar, Añ. "Gizon gogaikarrixa! (V-arr-gip)"<br />
Gte Erd 257. � Tr. Documentado únicamente en textos meridionales. En DFrec hay 3 ejs. de gogaikarri. �<br />
Gogaikarriena da txarlari oiek ikustea ta aditzea nola dauden isekaz ta musinka euskeraz ederki dakienen<br />
jolasari. Lar, carta a Mb 279. Gatzamalle gaixuak darua nekerik gogor ta gogaitgarrijena. Mg PAb 125 (183<br />
gogaikarri; Mg CO 275 gogaitkarri). O, piztia zital, kiratstu ta gogaitgarria. VMg 33 (80 gogaitkarri). Oiek<br />
luzaro Israeltarren etsairik gogaikagarrienak eta nekagarrienak izan ziran. Lard 138 (451 gogaikarri). Euli<br />
gogaikarri eta kaltegille talde andiak etorri ziran. Ur Ex 8, 24. Esperanzako birtute onen kontrako tentazio edo<br />
pensamentu guztiz gogaikarriak edo penagarriak izanten dituanak (Lakuntza, 1865). ETZ 321. Baña langabe<br />
bizitze au tristea da eta guziz gogaitkarria. Arr GB 49 (139 gogaikarri). Ori aurrei gogaikarri egin oi zaizue.<br />
ArgiDL 3. Gogaikarri zitzaion, ordea, ainbesteko itz-jario txoliña. TAg Uzt 41. Gogaikarria ez al da egokera<br />
au? Txill Let 98. Eta lehengora nator berriz, predikari gogaikarriaren antzera. MIH 288.<br />
v. tbn. Añ LoraS 56. AA II 31. JBDei 1919, 260. Eguzk RIEV 1927, 423. Kk Ab II 18. Otx 6. Zait Sof 26. Mde<br />
Pr 178. Or Aitork 236. Akes Ipiñ 25. Erkiag BatB 151. Ibiñ Virgil 52. Goaikarri: Ayerb EEs 1916, 33.<br />
Gogaitgarri: Gco I 447. Astar II VI. Gobaitgarri: fB Ic I app. 7. Etxba Ibilt 484.<br />
gogaikarritasun, gogaitgarritasun. � Aburrimiento, fastidio. � Iñozbere amaitu ta azkenduko ez diran<br />
larritasun ta gogaitgarritasun betikoan. Itz Berb I 175.<br />
gogaikera. � Idea, pensamiento racional. � Alegorizko olertitza osoan nabari dan gogaikerara ta oztasunera jo<br />
gabe. Gazt MusIx 166. Gogaikerazko ta arrazoizko dan guzia, sentikizunarren, suntsi oi da aren neurtitzetan. Ib.<br />
166.<br />
gogaiketa. � Hastío, aburrimiento. � Adiskide ta erdi-kutun asitako alkar-miñetik betiko aspertze, ta iguiña, ta<br />
gogaiketa [...] eldu oi da. Erkiag Arran 64.<br />
gogaiki. � Ideal. Cf. gogai. � Oi, ziñismen arroña bedi gogaikija! "Que el fundamento de nuestra fe sea un<br />
ideal". Laux BBa 128.<br />
gogaikoi (BeraLzM). � Molesto. � Zegattik emakume oneri gogaikoiak zatzakoz? (Mt 26, 10). AG 1468 (Ol<br />
nekagarri zatzazkiote).<br />
gogaindu. v. gohaindu.<br />
gogaipen (Lar), gogaitpen (H). � "Aburrimiento" Lar.<br />
gogait (V, G ap. A), gobait (A Apend). � "Hastío" A. � Tr. Documentado en autores meridionales (más<br />
frecuentemente vizcaínos), casi exclusivamente en las exprs. gogait egin, gogait eragin. � Gogaita, iguiña,<br />
asper-usaiña susmaten eban baztarretan. Erkiag BatB 106. Betiko jardun baten / nekea daroat: / ezagun nau<br />
gogaitak. Gand Elorri 159.<br />
- GOGAIT EGIN (V, G; gobait e. V-gip). Ref.: A; Etxba Eib (gobaitt eiñ); Gte Erd 257; Elexp Berg. "Aburrirse,<br />
fastidiarse" A. "Hastiarse. Gobaitt eiñda nenguan, ainbeste denboran" Etxba Eib. � Bekatuen bekatuz gogait<br />
egin, adikatu edo kansatuta. Mg CC 84. Beti sen baten, biar baten, edo gauza baten gobait egin bagarik iraun<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
770
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ezin dabelako. fB Olg 15. Bereala gogait egin det emengo alderdiak ikusten. Ag G 192. Janaren janaz azkenean<br />
gogait egiñik. Anab Poli 92.<br />
v. tbn. Itz Azald 62. AB AmaE 305. A BGuzur 110. Echta Jos 193. Garit IpuiL 48 (ap. ELok 140). Muj PAm 11.<br />
Otx 91. Loram Y 1933, 251. TAg Uzt 104. Bilbao IpuiB 145.<br />
� "Gogait garbi egin, aburrirse soberanamente (V-ger-m). Gogait gaizto egin dot, me he aburrido sobremanera<br />
(V-gip)" A EY III 337.<br />
� (gogaitik egin). (En frases negativas). � Itandu begi gura daben artian; ez dogu gogaitik egingo guk,<br />
berorrek egiten ezpadau. Mg PAb 179. Nolakoa zure poza [...] izutu ta gogaitik egin gabe enzuten dituzunean idi<br />
ta beien orroak? VMg VI.<br />
- GOGAIT ERAGIN (V, G; Lar, H; gobait e. V-gip), GOGAIERAGIN. Ref.: A; Iz ArOñ; Etxba Eib (gobaitt<br />
eraiñ); Elexp Berg. "Aburrir a alguno" Lar. "Hastiar a otros" A. "Producir asco, hacer renegar" Iz ArOñ.<br />
"Cansar, hacer aburrir. Gobaitt eraiñ desku ordu biko sermoiakin" Etxba Eib. � Gogait eragin artian aitatuko<br />
neuskezuz orrelango esaerak. Mg PAb 120. Arrotzari ez diozu gogait eragingo. Ur Ex 23, 9. Guzurra ta abarra<br />
asmaurik zelan bait, / eraginik sarritan auzokoai gogait? AB AmaE 245. Osaba, gogait-eragin nauzute ainbeste<br />
sermoirekin. Etxde JJ 142. Gogait eraginda eukan senarrak. Bilbao IpuiB 165. Hutsaren inguruko azal<br />
atseginak, musika itsaskorrak bezala, gogait eragiten digu luzaro gabe. MIH 176. Eta horrelaxe segi gaitezke<br />
gogaitzeraino eta gogaieragiteraino. MEIG VI 129.<br />
v. tbn. Itz Azald 155. Echta Jos 227. Ag G 79. Alt EEs 1912, 244. Kk Ab I 5. Enb 163. Ldi UO 14. Otx 80. Zait<br />
Sof 177. Erkiag BatB 41.<br />
- GOGAIT IZAN (trans.). Despreciar. � Bizia orregatik nuan gogait, ez bainun bizi nai erdia. Or Aitork 84.<br />
gogaitarazi (Lar, H), gogaierazo (V?, G?, AN? ap. A; Añ), gogaiterazo (Lar, Añ, H). � "Aburrir a alguno" Lar.<br />
"Molestar" Añ. "Faire qu'on perd cœur, confiance, etc." H. "Hastiar a otros" A. v. 2 gogarazi. � Bere emaste ta<br />
iru adiskideak bere gogaierazoten eutseela. Añ CS 83. Bota diozkat gurasoari onenbeste birau zeren<br />
gogaiterazo ziran bere errierta eta gogortasunarekin. AA II 36. Ain modutan gogait erazo eutsan ainbeste<br />
irautiak bertatikotzat eukan gerriak. Astar II VII. Nik etzaituztet geiago gogaitarazi nai. Ldi IL 170. Badaki<br />
idazleak noiz gogaitarazten dituan euskalgi bakhar hori baizik eztakiten irakurleak. Osk Kurl 16. Ez zaitut<br />
gogait arazi nai. Lab SuEm 168.<br />
gogaite (Lar, H). � "Despecho" Lar.<br />
gogaitgarri. v. gogaikarri.<br />
gogaitpen. v. gogaipen.<br />
gogaitu (V-ger-m, G ap. A; Lar, Aq 1370, Añ, H), goaitu (B ap. A), gobaitu (V-gip ap. A), goraitu (G-to ap. A).<br />
� Aburrir(se), hartar(se). "Hastiarse. Oso gogaitu naiz gauza orretaz (AN-5vill)" A. � Tr. Documentado en<br />
autores meridionales; aparece ya en Micoleta. La forma gobaitu sólo la emplea fray Bartolomé. En DFrec hay 3<br />
ejs. de gogaitu. � Onegaz amoreak / dau gogaituten. Mic 11r. Pilatosek, gogaiturik, damuturik ta gogoaren<br />
kontra bazan ere, eman zuan Jesu Kristo gurutzean iltzeko sentenzia. Ub 90. Laster gobaituten dira alkarregaz<br />
egoten. fB Ic III 209. Neskatillak gogaiturik / orren gox yagi bearrez [...]. Zav Fab RIEV 1907, 96. Abimeleken<br />
gaiztakeriak Israel guzia gogaitu eta aspertua zeukaten. Lard 133. Apaiz ta fraile-artean gogaituta edo,<br />
sukaldera etorri zaigu. A Ardi 122. Lenbailen ontzen ezpagera, Yainkoa gogaituko da azkenean ta orduan<br />
galduak gera. Ir YKBiz 289n. Bera, ordea, gogaiturik zegon bere emazte arroputzaren aintzinean burua<br />
makurtzen. Etxde JJ 273. Katoliku siñestera etorri nairik gogaitzen nintzan, siñeste ori ez baitzan nik uste<br />
bezalakoa. Or Aitork 118. Beren asmoetan ederki gogaiturik geldituko ziran eta beren usteetan usteldurik. "Bien<br />
defraudados". Berron Kijote 146. Alferrik egiten genituen leherrenak asperturik eta gogaiturik utzi gintuzten<br />
azkenean. MEIG IX 95.<br />
v. tbn. Añ EL 1 59. AA I 595. VMg 107. Astar II XII. Echag 232. Ur MarIl 78. Arr EE 1882c, 551. AB AmaE 350.<br />
Ayerb EEs 1912, 179. Urruz Zer 21. ArgiDL 165. Enb 142. Txill Let 22. Anab Poli 100. Bilbao IpuiB 106. And<br />
AUzta 90. Osk Kurl 86. Gand Elorri 211. Erkiag BatB 175. Lab SuEm 187.<br />
� (Aux. trans.). "Goáittu dot emen, me he aburrido aquí" Iz ArOñ. � Euk gogaituko dok, arraine, nik baino<br />
lenago. A BGuzur 139. Josetxo, eztok oraindiño gogaittu itxasoko ibilketakaz? Echta Jos 93 (v. tbn. 330). Orain<br />
be, baiña, laster gogaitu eban Martiñek mundu onetan. Bilbao IpuiB 90.<br />
� (Aux. intrans. bipersonal). � Guenian, gogattu yakon bakandereari ta, beste soñeko batzuk erakarritta,<br />
asarre baño asarriago jagi zan oetik. Otx 84.<br />
- GOGAITU ERAGIN (Añ). Hacer aburrir, hartar. "Molestar" Añ. � Zure irrintzi eta goguak / eragin dauste<br />
gogaitu. BEnb NereA 211.<br />
- GOGAITUXE. (Forma con suf. -xe, de valor aprox.). � Aspertuxe, gogaituxe eta are nazkatuxe genduzkan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
771
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
aterraldirik gabe ikusten genizkion ergelkeriekin. MEIG I 196.<br />
gogaitz (AN-egüés ap. A (-tza); H). � Desgana, pereza. "Gogaiza, pereza" LE Urt voc. "Galbana" A. �<br />
Kontatzentú bere sukár kontinoak, estomágoko miñak, egozgále, burukomiñ, játeko gogáitz, logábe. LE Ong 66r.<br />
Ikuságun perézan edo gogaitzan. LE Urt 27r.<br />
gogaitzka (H), gogaizka (H). � "Avec mauvais vouloir, répugnance, etc." H.<br />
gogaitzki. "Syn. mois en usage, de gogaizka" H.<br />
gogaixo, gogaxo. � Alma en pena. � Purgatorioko gogaxoen oroigaitzat. J.B. Ayerbe EEs 1912, 60.<br />
gogaizio (Lar, H (-tzio)). � Fastidio, hastío. "Aburrimiento" Lar. � Gogaizio andia da alabaña emakumeentzat<br />
onelako gizonakin beti bizitzea. AA II 99.<br />
gogaizka. v. gogaitzka.<br />
gogaizto. �1. Despecho. � Ill zala naigabez eta gogaiztoz umezurtz utzirik semetxo bat. "De sentimiento y de<br />
despecho". Otag EE 1882c, 477. �2. Espíritu maligno. � Bitarte ontan kristau izenaren kaltez beltz jardun zan<br />
gogaiztoa (espíritu maligno) agintariyen eskuz. EEs 1913, 162.<br />
gogaiztu. "Desesperar. ...bekatuen pena gogaiztu desesperatu triste gure ezta amores, ezta Jangoikoaganik<br />
baizik deabruaganik" LE-Fag.<br />
gogakari (G? ap. A; Aq). � "Gollería, gullería" Aq 1393.<br />
gogakeria. � Placer. � Mundu ontako gogakeri eta atsegiñetan. EgutAr (ap. DRA).<br />
gogaketa. v. gogoeta.<br />
gogaki. � Espíritu, ser espiritual. � Aingeru oro, gogaki oro, [...] ene iduripenean tokika ezarririk. "Cuncta<br />
spiritalia". Or Aitork 159. Ez nekin Iainkoa gogaki zala. Ib. 64.<br />
gogakida (Lar, H). �1. "Simpatía" Lar. �2. Espíritu. � Misteriozko gogakida batek esaten zidan laja nezala oi<br />
ongi biguña eta sartu nedilla baso itxian. Otag EE 1882c, 534. Geure gogakidan, abere batzuen gisara, edo<br />
odolean, biotzean edo ariman edo nunbaiten leiñargitasun egiazkoa darabilgunak. Ag AL 49. �3. Confianza. �<br />
Askotan beren alkarganako maitetasun ori gogakida (confianza), ezaguntasun, laguntasun, adiskidetasun edo<br />
beste orrelako izenen baten azpian estaltzen badute ere. Ag Ezale 1898, 108a.<br />
- GOGAKIDAZKO (Lar, H). "Simpático" Lar.<br />
gogakidari (Lar, H). � "Instinto" Lar.<br />
gogakidaro. "Sympathiquement, unanimement" H.<br />
gogakidatu (Lar � H). � "Consentir" Lar. � Egiaz aditzerat emaiten duzue gogakidatzen ditutzuela zuen aiten<br />
eginzak. TB Lc 11, 48 (Brunet gogakidatzen; Lç konsentitzen, He aprobatzen, Dv onhartzen, IBk ontzat<br />
ematen).<br />
gogakide (Lar � H). � "Unánime" Lar.<br />
gogakin (Lar � H). � "Pensamiento" Lar. � Mundúak / nola miaréki, / errán, ta pensátu / gogakiñaréki. LE<br />
Kop 55.<br />
gogakiro. � Espiritualmente. � Gogakiek, beraz, agintari naiz menpeko, gogakiro ebazten dute. Or Aitork 405.<br />
gogakizun. � Idea, pensamiento. Cf. gogokizun. � Inguma xorgiñez, gogakizun xuriz, bete zait burua. Or<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
772
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Poem 522. Gizonaren baitan onerako ta txarrerako gogakizunen borroka latza sortzen da. Etxde JJ 209s (v. tbn.<br />
249s).<br />
gogakoi, gogokoi. � Espiritual. � Poesi iatorra, benetan gogokoia, bere-beregandikoa. In Or BM 24. Orain<br />
beren einean bereiz zeru-lur deitzen ditugunak: bata sorkari gogakoi, bestea mukuluki. Or Aitork 358. Gogakoi<br />
bezala ez baiñan aragikoi ziñatenez mintzo nintzaizuen (1 Cor 3, 1). Ib. 388 (Lç spiritualei antzo, Ol gogozaleei<br />
bezala).<br />
gogakun. � Pensamiento, idea. � Nire poza zeraten / igali bigunak, / [...] bitza zuzen erabil / nire gogakunak.<br />
Ldi Y 1935, 95. Gatozen yadanik Unamunoren Euskalerriari buruzko gogakunera. SMitx Unam 27.<br />
gogalde (Lar, H). � "Embelesamiento" Lar.<br />
gogalde. v. GOGO-ALDE.<br />
gogaldi (V-ple-arr-oroz-m ap. A). �1. "Humor. Gogaldi oneko bat" A. � Neure gogaldi edo umorea mingoztu<br />
barik. Ezale 1897, 2 (ap. DRA; la ref. es incorrecta). Dana dala, gogaldi txarreko nenbillen. A Txirrist 118.<br />
Olakoxe gogaldi illunekoa izan oi da sarri. Echta Jos 319. Beti aldarte oneko, beti gogaldi alaiz ikusten nuen. A<br />
EEs 1916, 306. Amaika gixon gogaldi ederreko jaio ta bixi ixan zan lenagoko Bilbaon. Kk Ab I 121. Lanean<br />
lagunak gogaldi txarra kentzen dik. Or Mi 18. � Gogaldi on bat igaroagaz / ezautuko dogu alkar. Enb 193. �2.<br />
Pensamiento. � Bere lagunaren gogaldirik ezkutuenak ere ongi ezagunak zituan-ta. Berron Kijote 158 (v. tbn.<br />
160).<br />
1 gogaldu (Bera). �1. Pensar, meditar. "Gogaldu, meditar, reflexionar, de gogo, espíritu" AG 2335. � Euzkelgogua<br />
beinguan azkatu, ta orduban euzkeraz gogalduko dogu. Arriand JEL 1907, 21 (ap. NeolAG). Ondo<br />
egiteko, ondo gogaltzea (pentsatzia) ez da naikoa. EgutTo 27-2-1918 (ap. DRA). Metasunez edo idurizko<br />
sakontasunez gogaltzea zertako da baldin oldozkuna ta izatasuna kide ezpadira? "Discurrir". Zink Crit 1. v. tbn.<br />
Eleiz Euzkadi 1913, 201 (ap. NeolAG). JBDei 1919, 161. GMant LEItz 69. �2. "Con la significación de<br />
'recordar' lo emplean [...] Eleiz Euzkadi 1911, 132, Bera Euzkadi 1912, 224" NeolAG. � [...] zuzena ta<br />
biarrezkua dala gogaltzen (gogoratu) eztozube. Arriand Io 11, 50 (BiblE konturatu). �3. "Hay tbn. gogaldu<br />
'ocurrir(se)' en Arriand Euzkadi 1915, 204" NeolAG.<br />
2 gogaldu. v. gogo-galdu.<br />
gogaleia (Lar, H). � "Sospecha" Lar.<br />
gogaleiagarri (H), gogaleigarri (Lar, H). � "Sospechoso" Lar.<br />
gogaleikor (Lar, H). � "Sospechoso" Lar.<br />
gogalgi. � Meditación, pensamiento. � Argialdi orietan buruzkatzen ditu gizonak ondoen bere egiteak.<br />
Gogalgien ordua datorkigunean. TAg Uzt 256.<br />
gogalgin (SP � Dv y A), gogalkin (H). � "Complaisant, bouffon" SP. � Gizonen gogalgin izaiteko amudio<br />
ergela. "Placendi hominibus". SP Imit III 46, 2. Biziki gogalgina (edo jauskorra, umila, zalua) izan. Herr 23-2-<br />
1956, 3.<br />
gogalgindu. � Complacerse. � Gogalgintzen da handiekin, aberatsak lausengatzentu. SP Imit III 54, 6.<br />
gogalgintasun (SP (sin trad.) � Dv, H), gogalkintasun (H). � Complacencia, agrado. "Complaisance de<br />
caractère" Dv. � Arbuia zazu lurreko zuhurzia bai eta mundua eta zure buruaganako gogalgintasun guzia.<br />
"Complacentiam". SP Imit III 32, 2 (Ch amudio eta estimu, Mst balakü, Ip konplasentzia). v. tbn. SP Phil 351.<br />
gogalgintza (SP (sin trad.) � Dv y A). � "Complacencia en la acción" A. � Hainitzek eztute nahirik ez<br />
ausartziarik ere Iainkoak bereziki egin derausten grazien gogoratzeko eta konsideratzeko, belurrez har dezaten<br />
banaloriarik edo gogalgintzarik. SP Phil 203s (He 205 banagloriarik eta konplazenziarik edo gogalgiñtzarik).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
773
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gogalkintasun. v. gogalgintasun.<br />
gogalkunde. � Meditación. � Gogalkundea (meditazioa) nola egin bear dan erakusten du aurrena. EEs 1923,<br />
178.<br />
1 gogaltsu (G-to, R-uzt ap. A), goaltsu (G-to ap. A). � "Voluntarioso, entusiasta" A. � Ez sekulan utz<br />
debozinoa edo usanza ona, nahi bada zaren zurrun edo ez gogalsu. Hm 231s. � (Uso adv. o predicativo). �<br />
Gogaltsu ta bero, / itzkribatzen ari da / aspaldian Erro. Izt Po 142. Bai ta jardun ere goaltsu. Izt C 178 (v. tbn.<br />
180).<br />
2 gogaltsu. � Napoleon ta Deskartes bi gogaltsu dira, eta alaz ere elkarren antzik ez dute. "Son dos genios".<br />
Zink Crit 10s.<br />
gogamen (V-arr-oroz-m ap. A), gogomen, goramen (G-to ap. A). � Pensamiento; mente, memoria. "Urdail<br />
beteak gogamenez ustu daroaz" A. � Tr. Documentado en Eguiateguy y autores meridionales del s. XX. � Bethi<br />
Jinkoari mintzo, gogamen güziak zeliala, botztaroa bihotzian. Egiat 191. Laidoak, desohoriak, auziak,<br />
gogomenaren flakeziak. Ib. 237. Gogamena ere pixka banaka / medarturik da txit aultzen. PArt "Gure izaera"<br />
(ap. DRA). Paskalen gogamenak. Tít. que dió Azkue a su ed. (Ezale 1899) de la trad. de Moguel de los<br />
Pensamientos de Pascal. A, nor legokean arren buruko gogamenak irakurtzen! Ag G 150. Gogamen andi ta<br />
asmo sakonen kabia. A Ardi 56. Aiztu bagarik beti eukiko / zaitudaz gogamenian. Enb 204. Ariotarren<br />
gogamena ez zuten euskaldun danak era batera itzuli. JMB ELG 77. Zure gogamenaren ale mardulak artuko<br />
genituke pozik, maiztxeago. Ldi IL 88. Gogamen bidaltze eta telepatia (tít.). Mde Pr 321 (322 gogomen). Ordulaurden<br />
baterako atsegingarri izan ditezken paradojak, gogamen-jokuak. Vill Jaink 54. Pekatu astuna da<br />
gogamen, asmo ta egite lizun oieri toki ematea. MAtx Gazt 40. Gogamenaren kolkorik gordeenean. MEIG VI<br />
182.<br />
v. tbn. Azc PB 23. RIEV 1907, 436. Echta Jos 210. Zink Crit 24. Garit Usand 35. Ox 65. Laux BBa 30. Y 1933,<br />
328. EA OlBe 104. JMB OC II 323 (ap. DRA). Etxde AlosT 10. Or Aitork 407. Bilbao IpuiB 88. Gazt MusIx 63.<br />
Gand Elorri 81. BEnb NereA 232. Ibiñ Virgil 60. Lasa Poem 117.<br />
� Gogamena etorri zitzaionean ostera, konturatu zen gorputza oro kordoka zedukala. Mde HaurB 82.<br />
- GOGAMENEZKO. (Adnom.). � Adimen orrek gogamenezko / argi obeak baditu. Gand Elorri 137.<br />
- GOGAMEN-KIZKIN. Partícula del pensamiento. � Hori aldarrikatu dute parapsikologilari batzuek,<br />
gogamen-kizkinari "psykhon" izena emanaz. Mde Pr 322.<br />
gogamendu. � Pensamiento. "Attention de l'esprit" T-L s.v. réflexion. � Non sartuko, zer egingo, zeri eutsiko<br />
gogamenduaz. Ag G 320s.<br />
- GOGAMENDU EGIN. Pensar, meditar. � Gogamendu egizu gauza ori ondo, baietza emon baiño lenagotik.<br />
Ag AL 119. Ezeizue errira ioaterik gogamendu, ezteutsue itxiko-ta. Ib. 129.<br />
gogameneratu. � Recordar. � Bere lengusu-lengusiñatxubetan ikusi eta gogameneratu eban ume-sundezko<br />
adin goragarrija. Euzk II 381 (ap. DRA).<br />
goganbehar (SP � Dv y A; H), gogoanbehar (G-also [= altzo?], AN-gip, L ap. A; H), goanbehar (SP),<br />
goganber (AN ap. A).<br />
� Tr. Al Norte hay ejemplos de Dechepare, Etcheberri de Ziburu, Haramburu, Axular y Oihenart; al Sur, aunque<br />
lo emplean Lazarraga (goganbear izan), Mendiburu y Ubillos, no vuelve a aparecer hasta el s. XX. �1.<br />
Sospecha, recelo, inquietud. "Inquiétude intérieure, soupçon" Dv. � Elas, itzul albaneza iragan den denbora, /<br />
segur orai enikezi dudan gogoanbeharra. E 155. Gogan-behar gaixtoak sinhesten direnean mortal dira. Harb<br />
160. Handik zerbait kalte ethor zekion gogan beharrez eta beldurrez. Ax 27 (V 15). Haur duenak anhitz behar,<br />
eztuenak gogoan-behar. "L'esprit ensouci". O Pr 216. Beinik bein goganberrik edo sospetxarako biderik ematen<br />
ez duela. Mb OtGai III 246. Artarako biderik gabe, ezta iñortaz uste eta goganbear txarrik izan bear. Ir YKBiz<br />
135n. Oñarri gabeko goganbearrak, ordea, min ematen. Zait Sof 76. Goganbearrez beterik dago Miren. Beste<br />
emakume bat dagoela uste du. Txill Let 98. Sospetxa! Goganbearra, bai beti sospetxa txarra. Lab SuEm 202.<br />
Zenbait herritarren kezkak eta goganbeharrak arindu nahi nituzke orain. MIH 367.<br />
v. tbn. Or Aitork 54. Mde Po 73. Ol Ios 22, 24. Erkiag BatB 89. Gogoan-behar: Ub 63. Gogoanbear: EZ Noel<br />
155. Berron Kijote 50. MIH 297.<br />
�2. gogoanbehar (Lecl), goanbehar (Ht VocGr 415, Dv, H). "Regret" Ht VocGr. � Gogoan beharra edo<br />
erregreta. JesBihD XXX (ap. H).<br />
- GOGANBEHAR IZAN. (Aux. intrans.). Sospechar, recelar. � Faltaduko jatzulako / zenzuna goganbear nax.<br />
Lazarraga 1175r. Egin eta berehala agertzen eta kofesatzen dituenari beldur zaika [deabrua], gogan behar zaika,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 774<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
etzaika sobera fida. Ax 537s (V 345).<br />
goganbehargarri. "Suspect, qui peut inspirer des soupçons" H.<br />
goganbeharkor. "Soupçonneux" H.<br />
goganbeharrarazi. � Hacer sospechar. � Zeren aieru hek, itzal gaizka ibiltze hek, baitira frogantzarik asko,<br />
gogan behar arazitzeko. Ax 403 (V 262).<br />
goganbeharti. � "Qui est soupçonneux de caractère" H. � [Maitasuna] eragabe ez da; ez da berakoi, ez<br />
sakerre, ez goganbearti. Ol 1 Cor 13, 5 (Dv ez da [...] idurikor).<br />
goganbehartsu (SP � Dv, H, A), gogoanbehartsu (Dv � A). � "Suspicaz, desconfiado" A. � Gaixtoa bethi<br />
da gibel-beldurti eta gogan behartsu. Ax 432 (V 281). Baserri-jentea, geienez baketsua, sarritan goganbeartsu<br />
ta errezeluz betea. Erkiag BatB 113.<br />
goganbehartu (SP � Dv, H, A), gogoanbehartu (Ht VocGr 416, Dv � A), goanbehartu (SP). �1. Inquietarse,<br />
recelar, sospechar. "Regretter" Ht VocGr. "S'inquiéter, mettre dans l'inquiétude, peiner" Dv. � Ikhusirik zein<br />
gauza guti edireiten den euskaraz eskiribaturik, gogan behartu naiz eta beldurtu eztiren bideak asko segur eta<br />
garbi. Ax 16 (V 6). Goganbehartu edo arinki iudikatu. Hm 195. Orai arterainokoan etzare horiez guziez batere<br />
gogoanbehartu. He Phil (ap. Dv). Zerbeitek gogan-beartzen bazuen, ezpairik gabe, tiro-ukaldi batez jotzeko. FIr<br />
141 (156 gogoan-beartu). Zartzaro ta aldi luzea dala-ta, ezpaizaitute ezagutuko, ezta goganbeartuko ere, orren<br />
ille-urdin ikusita. Zait Sof 14. Goganbeharturik zegoen, jokabide bat ediren beharrez haurrari beldurrik ez<br />
lotsarik ez emateko. Mde HaurB 53. � Gogoan beartzeko ezer etzuten nabaitu. FIr 151. �2. Ablandar, debilitar.<br />
� Ez baso garaietako itzalek, ez belardi guriek [...] ez ditzake (idiak) goganbeartu. "Non mollia possunt". Ibiñ<br />
Virgil 104.<br />
goganber. v. goganbehar.<br />
gogandi (Lar � H). �1. "Bravo" Lar. Cf. gogohandiko. �2. "Courage, bravoure" H.<br />
gogankide. � Afin en las ideas. v. gogaide. � Lehena dago arima eretzetan, bere gogankidetan ta izatiar<br />
dianetan. Egiat 206.<br />
gogantze. � Pensamiento. � Zuek ere arma zaitezte gogantze huntaz. He 1 Petr 4, 1 (Lç pensatze, TB<br />
pensamendu, Dv gogorapen).<br />
gogape. � Mente, pensamiento, conciencia. � Urdail beteak gogape edo kontzientziko lasaitasunarekin<br />
zerbaiten antza omen dauka. EEs 1928, 63. "Uitzi"ren gogape bildurbera asi zan baretzen. Ldi IL 49. � Gero,<br />
urteen joana dago beti gogoan nahiz gogapean. MEIG IX 93.<br />
gogapen (V-m ap. Zubk Ond). � Pensamiento, idea. v. gogorapen. � Tr. Documentado en textos meridionales<br />
del s. XX. � Etxean gordetzen dira gogapen xamurrenak. Muj RIEV 1912, 539. Pekatu larregi egin dodala,<br />
gogapen, itz eta egitez. KIkV 100 (v. tbn. KIkG 76, ArgiDL 38). Oldozmen onen / gogapenagaz / jaupari jaunoi /<br />
zer dirautzue biotzak? Enb 141. Mintzatzea, gizakumeek elkarri gogapenak adiraztea. Ldi IL 36. Zergatik<br />
darabiltzazue gogapen oiek zuen barnean? Ir YKBiz 90. Gogapen beltzak. Mde HaurB 88. Gogapen edo<br />
pentsamentu loitsuak gogoan erabilli al dituzu? MAtx Gazt 84.<br />
v. tbn. EEs 1913, 193. EEs 1920, 14. LEItz 123. ArgiDL 27. Aitzol in Laux BBa VI. Lek EunD 21. Anab Poli 8.<br />
Gand Elorri 140. NEtx LBB 249. Alzola Atalak 96. Berron Kijote 49. MEIG IX 117 (en colab. con NEtx).<br />
gogara (L-sar, S ap. A; SP, Ht VocGr 346, Lar, Dv), gogora (BNc ap. A; H), goara, gogoara, gogoala (L-ain<br />
ap. A). �1. (Precedido de gen.). Al gusto de. "Au gré, selon le bon plaisir" H. "Agradablemente, al gusto de" A.<br />
"Corforme a deseo" Ib. � Tr. Documentado desde Leiçarraga (v. infra GOGARA EGIN, GOGARAKO). Son<br />
escasos los ejemplos meridionales anteriores al s. XX (Mendiburu, Guerrico y V. Moguel (73)). En el s. XX es<br />
más frecuente su uso en textos meridionales. En DFrec hay 4 ejs. de gogara. � Batzuek nahi dute, bere gazte<br />
denboran bizi bere gogara. Ax 177 (V 119). Hala atrapatzen du bada bekhatorea ere heriotzeak bere bekhatuei<br />
bere gogarenik datxetenean. Ib. 60 (V 39). Aspaldi neure gogara, / libertatez biz'izanik. O Po 20. Ezin hegalda<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
775
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
naite zuregana neure gogara. SP Imit III 31, 1 (Ch libroki). Gaizak bere gogara juaiten etzaitzen bezañ sarri<br />
erreüs edo laxü gerthatzen beitira. Mst III 7, 2. Arinki ta aragiaren gogara dabiltzanak. Mb IArg I 69. Gauza<br />
guziak nere gogora edo gustora gertatzen zaizkidan ezkero. Gco I 420. Iñazioren goara bizi izan zen, bide<br />
zuzenetik behin ere zeihartu gabe. Laph 119. Baiñan ez bedi nere gogora, / zuk naia dezadan egin. Or Poem 542.<br />
Isillik eta apal-apal aen esanera ta gogara. Erkiag BatB 128. Nork bere gogora irudiratu zituen Eguerritako<br />
gertariak. MEIG I 76. Gaia, bada, aukera beza nork bere gogara eta oldera. MEIG III 76.<br />
v. tbn. Harb 393. EZ Eliç 245. Hm 87. Tt Onsa 84. Gç 72. Bp I 129. Ch III 7, 5. Lg II 216. Dh 274. Gy 203. Dv<br />
LEd 132. CatS 128. Ip Hil 41. Prop 1906, 133. Or Eus 344. Ldi UO 55. Arti Ipuin 24. Gazt MusIx 189. Vill<br />
Jaink 157. Gand Elorri 19. Gogora: SP Imit II 3, 1. Mb IArg I 53. Ub 44. AA III 442. Dh 174. Hb Esk 101. Lard<br />
101. HU Aurp 79. CatJauf 80. Inza Azalp 59. TAg Uzt 170. Zait Sof 52. Zerb Azk 104. Vill Jaink 137.<br />
� (Con suf. de comparación). Cf. infra GOGARA IZAN. � Iainkoaren gogarago den orazionea dela borxaz<br />
egiten dena. SP Phil 492 (He 499 gehien agradatzen zaion orazionea).<br />
� (Sin gen.). � Gogara doazkit gauzak. Mih 59s. Plazeretan garenean eta gauza guziak gogoara<br />
dohazkigunean. Jaur 176. Ongi zoakon afera, / libertitzen zen gogara. Gy 23. Zenbait bustizale goiztar / gogara<br />
dabiltza. Ldi UO 45. Paperan txatxukeri orietxek zirrimarratuz iñoiz ez bezin gogara nago. Txill Let 23. Luze ta<br />
gogara ari zaizkigu bakoitza bereak ematen. Ibiñ Virgil 45.<br />
�2. (Sust.). Gusto, placer. � Lurreko gogara guziei. Dv LEd 62. Arren erakuts dizadazu zure nahi eta gogaren<br />
bethetzen. Ib. 132 (Cb Eg II 70 zure gusto ta borondatea). � Bethi gogoan erabili dut ea nondik edo nola<br />
gogaretan iragan nezaken bizitze iragankor hau. Brtc 130.<br />
- GOGARA EGIN. (Precedido de gen.). Complacer. (Algunos ejs. podrían interpretarse como correspondientes a<br />
supra (2) e incluso a supra (1)). "Assentari alicui, [...] nihoren gogara egitea" Urt II 445. "Munduaren gogara<br />
egiteko" A. � Pilatek, bada, populuaren gogara egin nahiz, larga ziezen Barabas. Lç Mc 15, 15 (He gogara<br />
egin; TB, Dv atsegin egin, IBk atsegin eman, Ol limurtu). Den zure zerbitzaria, egin dezan zure gogara eta<br />
zerbitza zanitzan ongi. Ber Trat 76r. Ororen gogara egitea da gauza nekea. O Pr 376. Arthaz betherik egon<br />
bethi Iainkoaren gogara egiteko. Hm 227. Eztuzun bertze xederik ene gogara egitea baizen. Ch III 25, 3. Hura<br />
gabe ezin egin dezakegu Jainkoaren gogara. CatLav 186 (V 96). Nihork ez omen dezake egin zure gogora / ez<br />
deus aski omen duzu joaiteko hauzitara. Monho 50. Handiago beitzen [...] harek Jinkoaren gogara egiteko eta<br />
izateko zian nahia, beste kreatüra güziena beno. Ip Hil 191s. Zoin atxikiak diren eta zoin jarraikiak gure gizonak<br />
ororen gogora egiteari. HU Zez 110. v. tbn. Mih 93. Dh 54. Gogora e.: SP Imit III 58, 7 (gogorago e.). Brtc 225.<br />
� (Precedido de dat.). � Eta pribatu bere buria mundian zian kreaturarik ederrenaz eta maitenaz gizon amuros<br />
hari plazer eta gogara egin zezan. Tt Onsa 174. Orori gogara egitia, eztüzü egiten ahal den gaiza bat. Mst III<br />
36, 1. Intseatzen baita bere aitari gogara egitera. AR 413.<br />
- GOGARA IZAN. Gustar, agradar. (Aux. intrans. bipersonal). � Gogara zaizkola presuna deboten obra<br />
handiak. SP Phil 377. Haren Maiestate Sainduari hagitz gogara zaion gauza. Ib. 543 (He 551 hagitz zaio<br />
lakhet). v. supra ej. de Ip Hil 191s. � (Aux. trans.). � Urdai, arraultz edo ziztor, / zuk gogara duzuna. Or Eus<br />
176.<br />
- GOGARAKO (SP, Urt, Dv, H, A (s.v. gogaragarri); gogorako BN ap. A; SP, Dv). Del agrado (de); (sin gen.)<br />
satisfactorio, favorable. "Assentari alicui, [...] nihoren gogarako izatea" Urt II 445. "Agradable" A. v. gogoko.<br />
� Krist zerbitzatzen duena Iainkoaren gogarako da. Lç Rom 14, 18 (Dv gogarako; IBk gogoko). Zuek izatu<br />
zarete / ene gogarakoak. EZ Noel 128. Zure gogarako gauzarik egiten ahal eztugunok. Hm 145. Ezin demokeot<br />
haren gogarako den gauzarik ene bihotza baino. SP Imit IV 13, 3 (Phil 247 gogorako). Zeren gauza kanpokoei<br />
eta sensuen gogarakoei lotzen baikaizkote. Ch III 31, 3. Gure gogorako edo gustorako diraden gauzak. Gco II<br />
49. Khausitzen du harpe batean bere goarako atherbea. Laph 41. Zenbat zen aiphamen hori bilkhura guziaren<br />
goarakoa. Lander RIEV 1912, 554. Ta lurrean pakea Aren gogarako gizonei. Ir YKBiz 23. Zekhusten guztitik<br />
deus ere / gogarako ukhan ez zuten. Mde Po 88. Asmo ona ta gogarakoa artu zun, batere kezka larririk eta<br />
ezbairik gabe. Or Aitork 209.<br />
v. tbn. Mat 235. Harb 313. Ax 170 (V 115). O Po 27. ES 383. CatLav 115 (V 63). Mst I 16, 2. Mb IArg I 321.<br />
Lg I 314. Mih 62. Brtc 140. Dh 235. Dv Lab 2. Jnn SBi 36. Ip Hil 192. CatJauf 78. Ldi IL 28. Arti Tobera 275.<br />
Gogorako: Laph 103. Prop 1881, 78. Jnn SBi 163. Arb Igand 104. HU Zez 110. Barb Sup 60.<br />
� (Con suf. de comparación). � Baldin gero zure gogaragoko zerbitzurik neke hautan egiten baderautzut. Harb<br />
143s. Deus eztezaket egin Jainkoaren gogorakoagorik, Jainkozko sakrifizio hartan kausitzea baino. Dh 223.<br />
� Para (mi...) gusto. � Nere gogorako pollikiegi ginjoazen. Anab Aprika 75. Hiztegi aldetik ere, garbizale<br />
xamar aurkitzen dut, neure gogorako. MEIG III 154.<br />
- GOGARAZ. � Bestalde, nere gogaraz, laisterrik asko, ta laister ere baño pozikago utziko diot nik, nai<br />
duanari, irabaziz gañeko dedan yarleku ura. Ldi IL 95.<br />
gogaragarri (Dv � A). � "Agréable" Dv. � Neskatxa bat zen hainitz gogaragarria, eta dontzella osoki ederra.<br />
Dv Gen 24, 16.<br />
gogaragarritasun. "Agrément" Dv.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
776
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gogaragune. � Agrado, complacencia. � Gogaragune edo agradamendu miserable hekien bidez. He Phil 287<br />
(SP 286 begitarte).<br />
gogarakai. "Memorial" Lar y Añ.<br />
gogarakotu. � Hacer (a alguien) del agrado (de). v. gogaratu. � Bada, biandák ez gaitu Iainkoaren<br />
gogarakotzenago. Lç 1 Cor 8, 8 (He gogarako egiten).<br />
gogarantza. v. gogorantza.<br />
gogarantza. v. gogorantza.<br />
gogarapen. � Pensamiento. v. gogorapen. � Zure lehenbiziko gogarapena da noiz akhaba daitezkeen. Dv LEd<br />
225.<br />
gogaratu. �1. Hacer (a alguien) del agrado (de). v. gogarakotu. � Zeure gogaratuko nauzu, eta gero gehiago<br />
adiu eneganik banaloriak. Harb 241. �2. (Urt II 137). � Zu zerk hain haitu / egiten zaitu / nizaz ez gogaratzera?<br />
'Que vous ne vous accommodiez pas de moi'. O Po 14.<br />
gogaratu. v. gogoratu.<br />
1 gogarazi, gogaerazi (Dv, A), gogazi (S (Foix) ap. Lh). � Convencer. "Hacer tomar una resolución" A.<br />
"Décider" Lh. � Belzunzeko eta Meharineko Iaunén eta zenbeit berze ene adiskideren solizitatze ardurazkoak<br />
ene goga eraziteko asko eta sobera izanagatik. Lç Dedic * 6v. � Haur erraiten dut nehork goga eraziteko hitzez<br />
engana etzaitzatenzát. "Paroles de persuasion". Lç Col 2, 4 (He solhas sothillez).<br />
2 gogarazi, gogarazo (V ap. A), gogaerazo. � "Molestar" A. v. gogaitarazi. � Etxeko familia eukiko dogula<br />
azturik ta gogaiturik gure begira, ta gogaerazoko deutsagula geiago kuarteletik belu, aldi txarrekoak ta<br />
aserraturik gatozelako. Añ LoraS 188s (v. tbn. 168). Aoz ta biotzez egia diñoanak, lagun urkoari gogarazoten<br />
ezteutzanak. Añ CS 53.<br />
gogarditu. v. gogargitu.<br />
gogargi (Lar, H), gogoargi (Añ), gogarki, gogoarki. � Inspiración. Cf. gogo-argi. v. gotargi. � Tr. Empleado<br />
por autores meridionales. � Bada bere gogargi ta inspiranz santekin aienatzen ditu animatik bekatuaren lañoak<br />
eta illunbe belzak. Mb IArg I 308 (v. tbn. OtGai III 247). Jangoikoaren inspirazio edo gogargi ekarri nai<br />
zaituztenak konfesio zuzen ta garbi bat egitera. Mg CC 160. Beti ari da onerako gogargiak edo inspirazioak guri<br />
bidaltzen, gu esnatzeko. Gco I 407. Zeruko gogarki eta inspirazioai. Gco II 41 (11 gogoarki). v. tbn. Legaz 36s.<br />
Gaztetandikan odairatu zan / aren ziadi aundia / zartzaroraño laja gaberik / gogargi arrigarria. Otag EE 1881b,<br />
32. � Zer lankizunetan argitasun ta trebetasun geiago arkitzen duan igartzeko ainbat gogargi izaten du.<br />
"Reflexión bastante". Zink Crit 12.<br />
gogargigarri. "Propre à inspirer, à donner des lumières intérieures" H.<br />
gogargitsu. � Afable, alegre. � Ez uste itzal eta betozko illuna zanik, ekar, gogargitsu, umeen aizkide, eta<br />
gizarteko lagunakaz yardun aldiak egitea atsegin yakona izan zan. GMant LEItz 72.<br />
gogargitu (Lar, H), gogarditu, gogarkitu. � Inspirar. � Apostoletan Jinkoak berak gogarditü dütianak. Egiat<br />
171. Aiñ egoki, ezik zirurien, egiaz, Espiritu Santuaz gogargitua. Otag EE 1885a, 29. On Antonio Lekuonakoak<br />
izen berarekin pintatutako antzestak gogargiturik izkribatu da moldaera au. Etxeg EE 1885b, 313n. Gogarkitu<br />
(inspirau) nai duan ertilariarentzat (artistarentzat). Ayerb EEs 1915, 262. � (Part. en función de adj.). �<br />
Denbora berean bersolari gogargitu bat da. Otag EE 1881b, 87s. Irakur ditzagun Mendiburu gogargituak<br />
izkribatutako liburu miragarriak. EE 1882c, 90. � Infundir. � Bakarrik gogargitzen dit bildurra, bekaitza eta<br />
mezpreza. Otag EE 1881b, 62.<br />
gogarki. v. gogargi.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
777
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gogaro. � Humor. � Gogaro (umore) txarra eukon, zer esan ezekijala. Altuna 80. Zeure gogaro bixi orregaz.<br />
Otx 67. Zelako gogaroa izan eukean Zuriñek jaietarako? Erkiag Arran 179. � Iainkoak, edozein gogarodun<br />
gizonari ixuri oi dioz bere doaiak. Or in Gazt MusIx 36s.<br />
gogarpe (Lar), gogorpe. � Protesta. � Jarria gelditzen da, bada, nere gogorpea (Ag, 1894). JFlor.<br />
gogarpetu. � "Protestar" Lar. � Zaunkaka erantzuten eutsen Amandoren arrenari, esate donearen kontra<br />
gogarpetu gura balebe legez. Ag AL 89. Egilearen kontra esandako madarikazinoiagaitik gogarpetu nai baleu<br />
legez. Ag Ezale 1897, 75b.<br />
gogarritu (Lar � H). � "Empedernirse" Lar.<br />
gogarta (Lar, Añ, H), gogarte. � "Propósito de hacer algo" Lar y Añ. � Ez geijago pekaturik egiteko gogarte<br />
edo proposituba. Astar I 174. v. tbn. II 108. Beakarririk gabe eta ez gogarta desegobiturik igarotzen dituzte<br />
tristekiro orduak. Izt D 149.<br />
- GOGARTAZ (Lar, Añ, H). "(De) propósito" Lar y Añ.<br />
gogarta. v. gogarte.<br />
gogartatze. � Meditación. � Ordubeteko gogartatzea Jesusen Biotz Sagraduaren aurrean. Ant JesBi 137.<br />
gogarte (V ap. A; Lar, Añ, H), gogoarte, gogarta. � Meditación, pensamiento. � Gogartea egiten<br />
badute, hark ere egiten zuen. "Font la méditation". Birjin 43. Gogartak hongarri dütielakoz. Egiat 217. Egun<br />
bakotxerako meditaziño edo gogarte santuak. Añ EL 1 4. Zerbait denporan euki egizu gogoartea zeure<br />
zoriontasunaren ganean. Itz Azald 203. Edozeñen gogarteak asmatuko omen lituzke. Ag G 183. Gogartea<br />
(meditación), azterpena (examen) ta otoitza. JBDei 1919, 264. Geure buruok ainbeste gogarte barriz eta gomuta<br />
zaarrez beterazoten euskuezan. Erkiag Arran 8. Egunak txirrist egiterakoan, karpapean gogartean asi omen zan.<br />
Zait Plat 84. Liraen doñuak eztiki ta atsegiñez bete oi du gogartea. Gazt MusIx 167. San Iñazioren Gogojardunetako<br />
Gogarteak. Alzola Atalak 129 (que cita el título de la obra de Kerexeta). v. tbn. Berron Kijote 32. �<br />
Zergatik da beharrezko gauzaren ukitzea giza-gogoarteko har-emanketa hortarako? Mde Pr 327.<br />
gogarte. v. gogarta.<br />
gogartegai, gogartegei, gogartgei. � Tema de meditación. � Horien ondoan irakurrazu gogartgeia. Birjin 265.<br />
Gogarte-geitzat hartu zuenean. Ib. 354.<br />
gogartetsu. � Pensativo. � Gogartetsu, osabaren leloari jaramonik egin gabe. Lek EunD 43. Ixaak gogartetsu<br />
zebilela. EG 1956 (9-10), 72.<br />
gogartetu (A), gogartatu (Lar, Añ, H). � Meditar, pensar. � Arretarekin edo atenzioarekin egonez, gauz<br />
izpirituzkoen batean gogartatzen edo oneraspenarekin errezatzen. Legaz 32. Iaungoikoaganako zelan arimak<br />
irabaziko zituan gogartetuaz. Ag AL 133 (v. tbn. Kr 73). v. tbn. Echta Jos 323. EEs 1930, 215.<br />
gogarti. �1. Meditación, oración. � Irugarren neke-unia. Josu lenengoz jausi zanekua. [...] Gogartia (tít.). Enb<br />
101. �2. Pensativo. � (Exerita, gogarti) Egoera trixtea! Jesus! Jesus! Lek EunD 36.<br />
gogartu (Lar, Añ). �1. "Proponer" Lar, Añ. � Uribatzarreai konturatzea edo gogarzea Dierritarrai konbeni<br />
zaizten legeak. EConst 56. �2. (Añ, H). Pensar, meditar. "Prendre une résolution, faire un propos" H. v. gogatu<br />
(3). � Oren laurden bat egon ziren gei ukigarri haren gogartzen edo meditatzen. Birjin 526. Ipiñiko dotan edo<br />
ez dotan abagune andian egon naz gogartuten. Ag AL 100n. Gertaera andi onetan gogartzeko. Ag Ezale 1897,<br />
125a. Damakidazun aolkua ongi gogartu al duzu? Goen Y 1934, 100. Azkenengo laukoak iraungi orduko,<br />
erabagiren bat gogartu dau Nikanor-ek. Erkiag BatB 171. Zelan dirauzu, / [...] il-bearrez bazaukaz / maiteaz<br />
gogartuak. Onaind in Gazt MusIx 204. v. tbn. Zink Crit 45. Garit Usand 41. Erkiag Arran 90. �3. "Decidir (GH<br />
1933, 233)" DRA.<br />
gogastande. v. gogaztande.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
778
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gogat. � (En la expr. gogat egin 'convencerse, resignarse'). v. gogatu (2). � Erdaldunak ahal doazke / zein bere<br />
herritara, / gogat eginik, galduko / eztutela eskara. S. Hirigoiti in EZ Noel 22.<br />
gogatarazi. � Hacer resignarse, desesperarse. v. gogat, gogatu (2). � Hau da egun eta mende bethiereko /<br />
gehienik arimari gogatarazitzeko. EZ Man I 111.<br />
gogati. �1. "Volontaire, qui en veut faire à sa volonté, entêté, obstiné en ses résolutions" H. �2. Laborioso,<br />
trabajador. � Erle gogatiaren eztia. Ldi IL 127.<br />
gogatsu. v. gogotsu.<br />
gogatsu. v. gogotsu.<br />
gogatsuera (Lar, H). � "Voluntariedad" Lar. Cf. gogotsu.<br />
gogatu (BNc, Sc, R-uzt ap. A; VocBN, Gèze, Dv (BN, S), H). �1. Atraer, convencer. "Amener à soi par des<br />
caresses insidieuses" VocBN. "Gagner l'esprit de quelqu'un" Dv. "1.º atraerse por halago el ánimo a alguien. [...]<br />
3.º determinarse. Gogatu dit hori Santa Grazirat joaiteko (Sc), le he decidido para que vaya [...]" A. v. gogoatu<br />
(2). � Tr. Documentado en autores septentrionales, sobre todo suletinos. � Gure merituz ezin goga dezakegula<br />
Iainkoa guri ungi egitera. Lç Ins D 1r. Zeren nol'ene maite / ukeiteak iraite / baitu, hur'ere agian, / luzean goga<br />
daite. O Po 39s. Onhezten badüzie [Katexima labür hau] agian horrek gogatüren gütü emaitera herri honi<br />
zonbait beste lan. Bp I 21. Geroztik nindiagozün trixterik, gogua / beldürrez etzintzadan zü goga, gaxua. Etch<br />
686. Zer nahi kostarik / behar dinat hura gogatü, / bai etare gero / harekilla ezkuntü. Mustafa 61 (ap. DRA).<br />
Orai dizüt orai ikhusten etzitzakedala goga. ChantP 78. �2. Resignarse, desistir, desesperarse. v. 1 etsi. �<br />
Gogatuen esparantza. EZ Man II 197 (v. tbn. I 28). Eztuela oraiño Iainkoak hartzaz etsitu, eztuela gogatu, eta ez<br />
esperantza galdu. Ax 307 (V 204; v. tbn. 386 (V 253) junto a etsitu). �3. (SP � Dv, Lar). Pensar, meditar. "(Es<br />
menester) pensarlo despacio, astiro gogatu, pensatu bear da" Lar. � Astiro gogatu irakurten dozuzan berba<br />
guztiak. Añ EL 1 15. Oroipenara gauz onen bat ekarriz, aren gañean adimentuarekin gogatuz. Legaz 19. �<br />
Zenbait begi gaixtok ikusi balu Iakob Errakeli ur putzuaren aldean musu eman zioenean, [...] duda gabe gaizki<br />
gogatuko zen bi mirail kastitatezko hetaz. SP Phil 349 (He 352 gaiski yuiatuko bide zuen). �4. "Rêver" SP �<br />
Dv. �5. "(S), acordarse" A s.v. goga. � Ezkiniro, arren, goga zonbat giradian eskele. Egiat 207. Jesusengana<br />
beti gogatu, / gorrotatu pekatuak. PE 30. Ura ikustiarekin bat gogatu zan errege guzien erregiaren<br />
pobretasunaz. Bv AsL 31. �6. "(S), simpatizar" A, que cita a Gèze.<br />
gogatze. � Pensamiento, idea. � Kardinal Jauna lenaz gañera sendoturik gelditu zan bere gogatze moduan. Bv<br />
AsL 189.<br />
gogazi. v. 1 gogarazi.<br />
gogaztande (Lar), gogastande (H). � "Disuasión" Lar.<br />
gogaztandu (Lar), gogastandu (H). � "Disuadir" Lar.<br />
gogei (Lar, H). � "Intenso" Lar.<br />
gogerauntzi. � (Part. en función de adj.). Absorto, concentrado. � Osoki gogerauntzia Jainkoa baitan. JE Ber<br />
59s.<br />
gogiben. � "Proposición" Lar. � Magistraduak izendatzea, konseju egoitzakoaren gogibenez edo eskaeraz.<br />
EConst 55.<br />
gogibendu (Lar, H). � "Pro[po]ner" Lar. � Ezen haizu zitzaion bat bederari bere errazken gogibentzea.<br />
"De proposer leurs difficultés". Birjin 147. Bizimoduaren duikiñak eta aurrerapenak gogibendu edo zuzentzea<br />
eta enbarazogarri guziak kentzea. EConst 47.<br />
gogintari (Lar, H). � "Patético" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
779
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gogiro (Lar, H). � Templanza. � Gularen kontra gogiroa, tenplanza. CatBurg 40.<br />
gogizakera. � Espiritualidad. � Euskalerri osoaren gogizakera. "Espiritualidad colectiva". Y 1933, 10. Legeak,<br />
erriaren kiroa, gogizakeraren guna bizkorra osatzen dute. Y 1934, 49.<br />
gogo (gral.; SP, Urt, Lar, Aq (G, AN), VocS, Añ, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H). Ref.: A; Lrq; Iz Als 76.<br />
�1. Alma, espíritu; pensamiento, mente, memoria. "Non dan nere gogoa, an da neure zankoa" Aq p. 63.<br />
"Eztakit, eztut gogorik ou memoriorik batere" Urt Gram 521. "Memoria", "pensamiento" Lar y Añ. "Mémoire"<br />
VocS. "1. pensée. [...] 7. mémoire, souvenir" H. "Se usa mucho en significación concreta de 'espíritu, mente'" A.<br />
v. arima, espiritu. � Tr. Aunque aparece ya desde los primeros autores, en el s. XX aumenta su frecuencia en<br />
autores meridionales en un intento de evitar arima y espiritu (cf. infra gogo saindu 'Espíritu Santo', ya en<br />
Oihenart). En DFrec hay 530 ejs. de gogo, correspondientes a todas las acepciones. � Ene gogoa nola baita<br />
zuzen iarri hargana. E 148. Arimá, hartzen da batzutan biziagatik, [...] batzutan gogoagatik edo<br />
afekzioneagatik. Lç Decl a) 1v. Alegeratu didin ene gogoa. Lazarraga 1186r. Aoan laztan zaitudaz, baña / gogoan<br />
baterere ez. Ib. 1165r. Zeure gogoko barria esan egizu. Ib. 1186v. Oñak arin, gog[oa] sendo. (Cantar de<br />
Rodrigo de Zárate). IC I 564. Gorua garrian ta gogoa kirolan. RS 63. Iainkoaren lege saindua [...] geure gogo<br />
eta bihotz guztiaz hautatu. Ax 522 (V 336). Othe da gogorik iokariena baino tristeagorik? SP Phil 369.<br />
[Interjezinoa] perpausaren parte bat, zeinak gogoko berria, boz ezin deklina diteken batez, ezagutzera eta<br />
aditzera emaiten baitu. ES 370. Aror nire adimentu, gogo, biotz, arima, gorputz ta nasan guzti au. Añ EL 1 164.<br />
Hitz onakin gure barruak eta gogoa esnatzeko. Gco I 384. Batean gurutzearen gainean, bertzean aldareko<br />
sakramendu seinduan, gogoa hetarat hedatzen dutelarik. Dh 76. Bere gogoan hark segura zadukan / bere<br />
hegalez noiz-nahi, / lanyer orotarik zaitekela yalgi. Gy 222. Gütan gogoa ardüra barreiatürik da mündüko<br />
gaizetarat. Ip Hil 53. Itsaso eder hunek gure gogoa Jainkoarenganat altxatzen du. Arb Igand 154. Amatau<br />
yatzuz / gogua (espirittu) / eta odol / orren berua. AG 2403.<br />
� (s. XX). Begiak eta gogoa ase zitazken plaza bethean zirelakotz [...] Baigorriko ordoki ala mendi lerroak. JE<br />
Bur 139. Zeruan Jaungoikoagaz atsegiñetan dagozan gogo --espiritu-- uts zoriontsuak dira aingeruak. KIkV 19.<br />
Jaungoikoaren Gogoa edo Espiritua. Inza Azalp 48. Sabela badu hotz / gogoa du bero. Ox 91. Osatuten dauzana<br />
/ gorputz eta gogo. Enb 111. Soña zaar, berri gogoa; / azal orizta, muin betirakoa. Ldi BB 136. Illen gogoai<br />
eskenitako opariak. JMB ELG 90. Berotu zaiozu gogoa. Adoretu zazu. ABar Goi 44. Soña ta gogoa, gorputza ta<br />
arimea gizon bakotxarenak dira. Eguzk GizAuz 112. Nire gogoa artega ta kezkatan yarri dute zuri oraintsu<br />
entzunak. Zait Sof 77. Irasorrak bi zio ditu, bata gorputzarekikoa: lillura; bestea gogoarekikoa: gogoraztea.<br />
Mde Pr 313. Aragia gogoaren aurka ta gogoa aragiaren aurka griñatzen zirala. Or Aitork 193. Txarritxu<br />
liberala, / botuaren sari, / gogoa merke saltzen / dabenen janari. Erkiag BatB 103. Yan, ta yana gogoan (ANulz).<br />
Inza NaEsZarr 1961. Ez dugu sekula egin [...] Leturiarena bezalako ibilaldirik gogo bideetan barrena.<br />
MIH 300. Lasterrago baitabil beti gogoa begia baino. MEIG VIII 44.<br />
v. tbn. Bet 21. Ber Trat 19r. EZ Man I 57. Harb 174. Cap 95. O Po 42. OA 60. Acto 163. Mb IArg I 61. Lg II<br />
215. Mih 46. Egiat 158. Monho 86. AA II 59. JJMg BasEsc 50. fB Olg 74. Astar II 140. Jaur 130. Ur MarIl 124.<br />
Gy 19. Lard 405. Dv Dial 69. Jnn SBi 165. Apaol 84. HU Aurp 123. Azc PB 175. Itz Azald 141. Echta Jos 81.<br />
Ag G 127. Kk Ab I 3. A Ardi 87. JanEd II 115. ArgiDL 43. Jaukol Biozk 19. Etcham 147. FIr 146. Zub 89. Alz<br />
Ram 111. Aitzol in Laux BBa VIII. Ir YKBiz 395. Or BM 32. TAg Uzt 305. EA OlBe 52. Iratz 49. Lf Murtuts 9.<br />
SMitx Aranz 225. Arti MaldanB 197. JEtchep 88. Vill Jaink 34. Gand Elorri 184. Larz Iru 118. BEnb NereA 31.<br />
Matx Gazt 23. Onaind in Gazt MusIx 156. Ardoy SFran 193. NEtx LBB 52. Mattin 74. Xa Odol 312. Lasa Poem<br />
83. Azurm HitzB 63. Casve SGrazi 48. Berron Kijote 54.<br />
� Eretóak bere gogúeki: "Zértáatü óthe? Zer delibeátü düke, niágok?" Lrq Larraja RIEV 1931, 234.<br />
� Gogoen eguna zan. Erri guzia igo zan illdakoen urira. Muj RIEV 1907, 208.<br />
� (Con ezarri, finkatu, eduki... 'poner, tener... el pensamiento en algo'; con ines.). � [Bekhatu dela] hartan<br />
gogorik ezar ezpadeza [...] ere. Lç Ins D 8r. Komunzki alferrak ian edanean eta emaztetan ohi daduka gogoa.<br />
Ax 380 (V 250). Gogoan aberatstasunak dadutzana edo aberatstasunetan gogoa dadukana. SP Phil 263. Zeruko<br />
gauzetan gogoa finkatzeko. Ch III 31, 1. Ezta erraz munduko gauzetan gogoa ipiñirik daukanarenzat. Gco II 34.<br />
Bigarrena, komunioko denboran gogoa badauka batek bere naiez munduko aurkerietan. AA I 440. Libertizionia<br />
maitatu, / gogoa hartan finkatu. Ox 190. Txerrenek lardaskatuzko loidi iguingarrian / narras dut gogoa. Ldi BB<br />
2. Bainan egundaino gure bihotza eta gure gogoa Azkainen egon dire. Zerb Azk 32. Gogoa beste nunbeit zuten,<br />
urrun. Ardoy SFran 116.<br />
v. tbn. Mat 156. Bp I 123. Lg I 256. Arch Fab 109. CatBus 36. A Ardi 47. TAg Uzt 74. NEtx LBB 103.<br />
�2. (gral.; SP, Ht VocGr 439, Lar, Añ, Lecl, Dv, H, VocB). Ref.: A; Iz Ulz, ArOñ; Etxba Eib; Gketx Loiola<br />
(mojatu); Elexp Berg; Gte Erd 139. Deseo; voluntad. "Voluntad, el acto de querer" Lar, Añ. "3. volonté. [...] 6.<br />
envie, désir" H. � Tr. De uso general en todas las épocas y dialectos. � Eia etsaigoa eta gaitzerizte guziak<br />
utzirik [...] bere hurkoekin bizitzeko gogo eta borondate ona duenez. Lç Ins B 3v. Benturaz baduzu bekhatu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
780
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
horietarik ilkitzeko gogo eta borondate. Ax 570 (V 365). Guziek gogo bat, guziek nahi bat eta guziek orobat<br />
elkar maite dute. SP Imit III 58, 4 (Ch gogo; Mst sentimentü). Artu bear dezue, bada, gogo bizi bat orazioari eta<br />
konsiderazioari jarduteko. Gco I 392. Jateko gogorik batere gabe. AA III 426. Zugana hedatu behar ditut nere<br />
gogo, xede, hitz, egintza eta eginahal guziak. Dv LEd 40 (Cb Eg II 14 gogo). Presta zaitezte beraz<br />
Jaungoikuaren gogua egiteko. Bv AsL 207s. Bilddur onegaz nago ezetarako gogo baga. Echta Jos 77. Gogo aña<br />
kemen izan balu, laster elduko zan lagunakana. Ag G 203. Eskeintz au Zuri egitean lau gogo dauzkat. ArgiDL<br />
61. Aita, aita da, ta aren gogoa bete bear da. Or Mi 92. Ander zan, Ander bere amari idazten azken gogo<br />
antzera. JAIraz Bizia 94. [...] jakiteko irrikitzen bazegon ere, gogo au bere baitan ito zun. Etxde JJ 238. Atso<br />
biei joan zitzaien berriketarako gogoa. NEtx LBB 171. Esan nion nire gogoa, eskutan jarri nion liburua, ireki<br />
zuan erdiz-erdi. "Diciéndole mi deseo". Berron Kijote 108. Batasunaren aldeko gogo bizia arras hedatua<br />
sumatzen genuen jendartean. MEIG VII 169. � "(c.), apetito, deseo" A. v. 1 grina. � Irugarrena bularrean,<br />
Jangoikoak libradu gaitzan obra ta gogo gestoetarik. Cb CatV 4 (CatBurg 11 gogo; CatSal 15 deseiu, CatLlo<br />
12, CatAe 14, CatR 15 deseo). Gure eskutik iduki ditzagula geren pasio, griña, naikunde, gogo gaizto eta<br />
gaitzerako makurtasun okerrak. Ub 17. Gizonak, bada, berekiñ dituan gura, gogo, naikunde ta zaletasun oei<br />
deitzen diegu griñaren izenez. AA III 624. Lurreko ondasunen gogo edo gurari erabagako bat. CatBus 34. Bere<br />
gogo gaiztoak asetzearren. Lard 418. Jangoikoak libra gaitzan gogo gaixtoetatik. Legaz 8. Ezkondu artean,<br />
neskatxa danak gordeta idukitzen omen dituzte beren gogo, griña, utsune ta orañak. Ag G 34.<br />
�3. (V, G, S ap. A; SP, Ht VocGr 375, Añ, Gèze, H). Intención, pensamiento; propósito. "Dessein" SP.<br />
"Dessein, intention, propos, résolution" H. v. asmo. � Gogo gaixtorik eztugularik, badarik ere Gaixtoak hainitz<br />
gaizki pensatzen du. SP Phil 338 (He 340 gogo). Nola ihor begira daite gogo gaistoetarik? Bp I 106. Estakióke<br />
mintza baizik alabátus, guziá gaitzát arzendú, ta bizidá beti gogo gaistoan. LE Prog 122. Baña badauka<br />
irabazteko gogo edo propositu sendua. Mg CO 86. Intenziño edo gogo garbia, zuzendurik gauza guztiak<br />
Jangoikoagananz. Añ LoraS 178. Ez itz lotsagarriakin, baizik gañtxurituakin aditzera ematen diozula zure gogo<br />
gaiztoa? AA II 146. Amodiozko damuagaz edo maitetasunagaz eurak artuteko gogo edo asmua eukirik. Itz Azald<br />
127. Gogo garbiz egiña izan ezkeroz, au da, ez bada egitten ikusia izateagatik edo ezerezgabeko gauza<br />
batengatik. Inza Azalp 121. Asea nauk zinemaz. Hire gogo bereko naun. "Jainkoa Sotoetan" Herr Folletón 19<br />
(ap. DRA). Eta lurrean gogo oneko / gizonentzako pakea. SMitx Aranz 176. Burutapen lizun eta gogo loi asko<br />
dituzula esango didazu. MAtx Gazt 52. Guziek gogo beraz hitzeman dezagun / beti zinez egonen garela<br />
euskaldun. Xa Odol 124. Gogo onez betea dago infernua (AN-larr). Inza NaEsZarr 561. v. tbn. CatBus 47. Ur<br />
MarIl 31. AB AmaE 421. JEtchep 55.<br />
- GOGO-AHALMEN. Inteligencia; capacidad mental. � Irudimena, margolariak bearrena duan gogo-almena<br />
[...]. Ayerb EEs 1915, 261. Gorputz txiki artan gogo-almen aundia arkitzen zan. Garit Usand 7.<br />
- GOGOA AZKATU. "(R-uzt), afectarse, conmoverse. Alarguntsa kura nexarrez zagolarik, niri ere gogoa<br />
azkatu zitan" A.<br />
- GOGOA BEROTU. "(c), animarse" A.<br />
- GOGOA EDUN. Vigilar, observar, cuidar. v. gogoatu. � Mana zitzan, zioela, gogoauzue eta begira zaitezte<br />
fariseuén altxagarritik. "Avisez". Lç Mc 8, 15 (Dv zaudezte erne).<br />
- GOGOA EMAN. v. GOGO EMAN.<br />
- GOGOA EROAN. "(Vc), llamar la atención, excitar la curiosidad" A.<br />
- GOGOAGAZKO. Mental; de pensamiento. v. GOGOZKO. � --Zeintzuk dira [oraziñoak]? --Gogoagazkoa edo<br />
mentala eta aoagazkoa edo bokala. CatLlo 30. Gogoagazko pekatuak. Zav ms. (ap. DRA).<br />
- GOGOAK EGIN. Parecer. � Gogoak egiten daroku ezkarela oraino hain urrikalgarri, badugunaz geroz aldealdean,<br />
begiz ikus ahal bezein urrun dohan eremu bat. Prop 1895, 164. Polones hekien kantuak entzutean, ez<br />
othe zioten gogoak egin gu katolikoek baginukela hek ezpezalako argirik. Prop 1906, 43.<br />
- GOGOAK EGINDA EGON. "Tener muchas ganas. Nepalera joateko goguak eindda nago" Elexp Berg.<br />
- GOGOAK EMAN (Vc (emon), Gc, B ap. A; Dv, H). a) Parecer, tener la impresión (de); sospechar, imaginar.<br />
"Gogoak ez daut ematen ethorriko dela" Dv. "Surgir un pensamiento, venir algo a la mente, entrar en ganas" A.<br />
� Gogoak emaitan deraut ene eskiribatzeko molde haur etzaiela guztiei ongi idurituko. Mat XIV. Jango<br />
dozuzala goguak emon al daizuzan baño bere janari gozuaguak. Astar II 232. Gaur allegatu dira lengo korrioan<br />
faltatu zan rebista eta gaurkoa, gogoak ematen ziran bezela. CartAnd 375. Etzuten arengana begirik zorroztu<br />
ere: ez gogoak eman ere izkutatu gabe zegoanik. Or SCruz 38. Gogoak eman zidan gertaera txarren bat<br />
ikustekoak geundela. Anab Aprika 80. Baina gogoak eman behar liguke, behin edo behin, ez ote den harritzeko<br />
Jainko eskuzabalak [...] guri bakarrik jakinduria ematea. MIH 165.<br />
v. tbn. Ax 613 (V 395). Mg PAb 216. JE Ber 18. Otx 130. Zait Sof 169. Mde Pr 154.<br />
b) (V-gip (emon); Lar, Añ, Dv, H). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. Querer, dar la gana (de). "(Quando le de la)<br />
gana. Gogoak demanean" Lar (Añ gogoak emoten deutsanean). "Ethorriko da gogoak ematen badio" Dv. �<br />
Lagun egin bear zidala gogoak eman zion, eta ala nerekin joan. Cb Eg II 164. Joan zen mutil zenzagabe hau<br />
gogoak eman zion urruti batera. Mb IArg I 162. Joseren etxeko andreari gogoak eman zion bear etzukean gauza<br />
bat egitea. AA II 41s. Etsaia eskuan nik ipiñiko dizut, gogoak dizuna egiteko. Lard 173s. Gogoak eman zion<br />
behar zuela egin Antoniok bezala. Jnn SBi 60. Nola gogoak eman ote zion soldadu-nagusi izatea? Or SCruz 29.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
781
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Fruitu guzietarik jaten ahal dugu, gogoak ematen daukun bezala. Zerb IxtS 9. Arek onekin gogoak ematen diona<br />
egin dezan. Berron Kijote 113. Gu gara hizkuntzari makurtu behar gatzaizkionak, ez hizkuntza guri, gogoak<br />
ematen digunean eta gogoak ematen digun bezala. MIH 83.<br />
v. tbn. Ub. 14. Gco I 387. Astar II 139. Xe 155. Bv AsL 85. Apaol 83. HU Aurp 151. Iraola EEs 1911, 132.<br />
Urruz Zer 94. Inza Azalp 34. Tx B II 186. Kk Ab II 60. Eguzk GizAuz 105. TAg Uzt 166. Vill Jaink 179. Salav<br />
48. Uzt Sas 74.<br />
- GOGO-ALDE. Por el alma (de). � Bidegurutzetan ildakoen gogo-alde otoi egiten da. JMB ELG 89. Illoba ta<br />
gañerako aideak beraren gogo-alde otoi-eske datozkizu. NEtx Nola 39. � Ildakoen gogaldez otoi egin daigun; /<br />
bixion aldez be bai. Enb 209 (178 gogo aldez).<br />
- GOGOAN ALATU. a) Pensar. � Galbide hestu hunetan khordokan nagoelarik [...] gizonenganik agur edo<br />
esker on zerbait ardiesteko gogoan alhatuko naiz bada? Dv LEd 54 (Cb Eg II 22 gizonai ondo iriztea, onra ta<br />
estimazioa gogan artuko det?). Tratulariak dohatz nekhatuz bidean, / Zenbat amets ederrez alhatuz gogoan.<br />
Elzb Po 193.<br />
b) Pasar por la cabeza (una idea, etc.). � Negu itsusi bortitzaren ondotik, karroin eta orma-egun beltz heken<br />
oroitzapena gure gogoan alatzen delarik, oraiko egun ederrak ederragoak zaizkigu. Zub 121.<br />
- GOGOAN HARTU (V-gip, BN-arb; H). Ref.: Etxba Eib; Gte Erd 204. a) Recordar; tener en cuenta. �<br />
Erraxkiago zuk gogoan hartzeagatik. EZ Eliç 157. Jangoikoa begira dagokigula, bada, gogoan arzea da gauzak<br />
ongi egiteko biderik onena ta erraz labur-ena. Mb IArg I 384. Au ongi egiteko gogoan arritzatzu ukitzera noan<br />
gauz oek. AA II 225. Goguan artuko dogu zeuk diñoskuzun ori, Juenanton. Kk Ab I 35. Gogoan harrazu<br />
uzkurtasun hori galdu behar duzula. JEtchep 94. Euskaldun orok gogoan artu / asabai dautsegun zorra. BEnb<br />
NereA 130.<br />
v. tbn. He Phil 113. Cb Eg II 22. CatLan 77. Mg CC 173. Gco I 437. Dh 164. Gy 16. Lard 98. Ip Dial 118. Bv<br />
AsL 23. Zby RIEV 1908, 764. Arb Igand 153. HU Zez 144. JE Bur 179. Ag G 38. ArgiDL 39. Ox 74. Mok 8.<br />
Inza in Jaukol Biozk XI. Etcham 133. Tx B I 173. FIr 159. Lab EEguna 79. Ldi IL 152. Ir YKBiz 283. Zait Sof 48.<br />
Munita 10. Mde HaurB 81. Or Aitork 19. Basarri 99. Anab Aprika 8. Izeta DirG 38. Vill Jaink 183. Erkiag BatB<br />
41. MAtx Gazt 7. Ardoy SFran 282. Xa Odol 201. Mattin 123. Berron Kijote 228.<br />
b) "Prendre une résolution, se proposer. Gogoan hartu dut egin behar dutala" H. v. erabaki. � Izan behar<br />
dugula gogoan hartu dugun bezalakoak. He Phil 111 (SP 109 deliberatu). Gogoan hartu zuen kapitainak axeri<br />
enganatzailea urerat botako zuela. Barb Leg 138. Zanpagarai ohartu, eta gogoan hartu zuen ez zuela hola<br />
utziko. Lf Murtuts 13. Eta gogoan hartu zuen ohointza bat egin behar zuela, lehen aldikotz bere bizian. JEtchep<br />
113. v. tbn. HU Aurp 86. StPierre 30. Mde Pr 74. Xa Odol 224.<br />
- GOGO-HANDITASUN. Ánimo, empeño. � Iainkoa zure zeloaz, zuhurtziaz eta gogo-handitasunaz zerbitzatu<br />
izanik halakara mansotu eta ematu izan da. Lç Dedic * 5v.<br />
- GOGOAN EDUKI (V-gip; H (+ iduki)), G. IZAN (BN-ciz-ad-lab; Lar, Añ, H). Ref.: EI 341; Etxba Eib; Elexp<br />
Berg. a) Tener en cuenta, tener presente, considerar; tener en la memoria. "(Siempre te tengo) presente. Beti<br />
gogoan zauzkat" Lar, Añ. Cf. GOGOANGO. � Tr. Documentado ya en Dechepare, es de uso general. � Zineste<br />
bat dizit gogoan honela. E 201. Amore linda galantorrek / gogoan oi ni banindu! Lazarraga (B) 1204r.<br />
Bethiere pontu haur, neurriaren bethatzeko peril haur, gogoan edukitzen dugula. Ax 126 (V 83). Gogoan<br />
idukirik Jesusen eskintza au. Mg CC 220. Jaun oieiri graziyak / euskera klaruan / eman biar zaiztela / gendukan<br />
goguan. Ud 64. Euskeraz idazten duanak, gogoan gauza bat euki bear du: zenbat irakurle bilduko ditun. JAIraz<br />
Bizia 8. Gogoan izatekoak dira / belarriz entzundakoak. Basarri 23. Ba ziran beste uskeri batzuk ere gogoan euki<br />
bearrak. Berron Kijote 112. Gauza bat eduki behar dugu gogoan: ez ditugula, horrelakoetan, silabak berdin<br />
bereizten euskaldun guztiek. MIH 101. v. tbn. Ag AL 165. Munita 150. G. izan: SP Phil 37.<br />
b) Ser del agrado (de). � Aditzen badute hek gogoan eztuten zenbait presunaren kontra badela zenbait<br />
erraiteko. ES 196. Gizon argituek hoin gogoan duten mintzaiak baduela nonbeit zerbeit onik. HU Aurp 207.<br />
- GOGOAN EKARRI. Tener presente, tener en mente. � Bere ill-bearra gogoan ekarzea. Mb IArg I 283.<br />
Buruzagi maite hura bere etsenplu miragarriekin maiz eta ardura gogoan ekhartzen dudalarik. Dh 246. v. tbn.<br />
Jaur 103. Goxian gogartetuten dozuna egun guztijan goguan ekarri egizu. EEs 1930, 215.<br />
- GOGOAN ERABILI (L-sar, BN-baig ap. EI 341). Recordar, tener en mente; considerar. � Iainkoaren Semeak<br />
guregatik pairatu zituen penen eta doloreen gogoan erabiltea eta konsideratzea. Mat 188. Gogoan erabili behar<br />
tugu kofesoraren abisuak. CatLav 295 (V 147). Gogoan erabilli S. Ignazioren liburutik zerbait. AA III 505.<br />
Sokraten heriotzea gogoan erabiliz. Lf in Zait Plat XXI.<br />
v. tbn. Ax 135 (V 89). SP Phil 31. Tt Onsa 19. Ch III 22, 1. He Gudu 116. CatLan 136. Ub 180. Mb IArg I 332.<br />
Lg II 87. Mih 45. Brtc 130. Gco I 400. Dh 141. fB Olg 192. Añ EL 2 230. CatLlo 75. Jaur 161. Ur MarIl 114. Dv<br />
LEd 168. Laph 22. Arr GB 13. Legaz 51. Bv AsL 17. HU Aurp 102. Itz Azald 189. CatJauf 116. Kk Ab I 77.<br />
KIkV 21. Mde Pr 182. BEnb NereA 32. JEtchep 70. MAtx Gazt 84. Ardoy SFran 69. MEIG I 238.<br />
- GOGOANGO. (Forma de futuro correspondiente a gogoan izan). 1. "Acordarse, [...] acordarme de ti,<br />
gogoango zaitut" Lar. "Gogoango dot, me acordaré (msOch)" A Apend (s.v. gogoan euki). � Tr. Se documenta<br />
únicamente y con poca frecuencia en textos guipuzcoanos y vizcaínos. � Agur, Aita nerea, ta gogoango al nazu<br />
zure otoitzetan. Lar, carta a Mb 281. Begira, arrapatzen baaut / Martintxo gezurretan, / gogoango dek betiko /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
782
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
mokor ezur orretan. BorrB 16. Jesus maite dutenak gogoango dute beti Jesusen nekezko bizia. Mb JBDev 329.<br />
Gogoango dut zor diodana. Mb OtGai (ap. H). Otso zeken ta prestueza, gogoango didak niri zer jan ematea<br />
ukatua. VMg 52. Erriyan ta mendiyan / nola txaboletan / gogoango ditugu / gure egunetan. Echag 44. Mundua<br />
mundu dan arte gogoango diraden onbideak. Izt C 452. � "Goguango deubat, deunat o deutsut, no te lo echaré<br />
en olvido: amenaza" Mg PAbVoc (s.v. goguan euki).<br />
- GOGOAN GOGORA. "De muy buen grado, gustosamente" A Apend.<br />
- GOGOAN IBILI (L-ain-sar, BN-ad ap. EI 341). Tener en cuenta, tener en la memoria; considerar, pensar en. �<br />
Ardura gogoan dabila Iñazioren erran hau. Laph 166. Jakintsuak utskeri oiek gogoan ibiltzea beste eginbearrik<br />
ez duela uste al dek? Sabiag Y 1933, 423. Gau eta egun hitz hok gogoan dabiltzat. Xa Odol 298. v. tbn. Gy 87.<br />
Hb Egia 71. Inza Azalp 30. JEtchep 114.<br />
- GOGOAN IZAN. v. GOGOAN EDUKI.<br />
- GOGOAN JO (G-goi (gogon jo); Lar, H). Ref.: A; VocZeg 287. Sentir repugnancia, repugnar, hartar. "Ahitar",<br />
"empalagar", "enhastiar" Lar. AxN explica bianda higuintzen (51) por janaria gogoan jotzen; higuina (473) por<br />
gogoan jo-garria. � Tr. Documentado únicamente en textos guipuzcoanos. � Gogoan jo nazala zu bage dan<br />
gozoak. Lar STomas 1. Lurreko gauza itsusiak gogoan jo edo nazkatzen naute. Cb Eg III 280. Doatsu guztiak<br />
atsegiñez betetzen dituana beñere gogoan jo gabe, ta beñere aspertu gabe. AA III 352. Gogoan jotzen nau<br />
askotan asko irakurtziak. Echve Imit 10 (v. tbn. OngiB 183). v. tbn. Lard 100. Berak lenago ainbeste maita<br />
zituan gauzak berak [...] orañ guztiak gogoan jotzen zuten. Bv AsL 30. Ama maite onen begi guziz garbiak<br />
gogoan joko ez dituen eran lan guziak egiñaz. Arr May 9. Gerraz aspertuta, mundu gaizto onek gogoan jota joan<br />
ote zan Santa Cruz siñisgabeen misioetara? Or SCruz 131.<br />
- GOGOAN PASATU. Pensar. � Gogoan pasatzen othe duten munduaren artean gizon jakin eta habiltzat bere<br />
buruen iragaitea. ES 148. Estudioko trabaillurik gabe ikhasiko duzula gogoan pasatzea. Ib. 179. Koplari<br />
aprendiz batek gogoan pasatu badu / Bertsu hotz batzuen bidez Lapurdi gobernatu. Monho 58. Ori adituta gure<br />
etxian / goguan dute pasako: / "Benito ai zer mutill txintxua / itxu aurrian jartzeko!". Auspoa 139, 43.<br />
- GOGOARI EMAN (Dv). a) Imaginar. � Imajina zaite edo emozu gogoari ikhusten duzula hiri bat illhunbez<br />
estalia. He Phil 57. v. tbn. Prop 1898, 60. Gogoari emazu orok dakigun Larressohoko semenario ohia bezalako<br />
etxe bat gaitza. JE Ber 53. b) Pensar, decidir. � Nabukodonosor-ek eman zion bere gogoari bere azpiko behar<br />
zituela lurraren gainean ziren populu guziak. Lg II 47. Gogoari emana zuen behar zituela bildu emeki emeki<br />
Prusian zauden apez gei presunerak. StPierre 30 (v. tbn. 18).<br />
- GOGO(A) HARTU (Ht VocGr). Decidir. "Délibérer" Ht VocGr 346. Hay gogo hartu en Materre, Axular y<br />
Pouvreau. � Hartu dut gogo liburutto hunen egiteko. Mat XIII. Har ezazu gogo hobeki bizitzeko. SP Phil 45 (He<br />
47 delibera zazu eta hartzazu gogoa). 3. apezari oro kofesa, 4. har gogo azkar bat, ez hetara erorteko gehiago.<br />
Bp I 67. Hau aditu ta artu zuen irabanz andi hau egiteko gogoa. Mb IArg I 225. Arantza ura ateratzeko gogoa<br />
artu dezake pakea billatzeagatik. Mg CC 106. Ezkontzeko gogo ziñez hartu zuen. Gy 211. Oihan baten<br />
landatzeko gogoa hartzen duzunean, zilhoak larrean urthe bat aintzinetik egizkitzu. Dv Lab 341. Hain guti<br />
hartua dugu gogoa, non, hau ala hura ezar dezaguten hor alegia buruzagi, deusetako kasik eskurik ukanen ez<br />
duena, bardin baitzauku hamarretarik bederatziri. Eskual 17-1-1913 (ap. DRA s.v. hartu). v. tbn. Ax 16 (V 6).<br />
Añ EL 1 69. Dh 211. Lard 21. FIr 159.<br />
- GOGO-HAUSNAR. Reflexión, meditación. � --Gaurko sargori onekin ezin diñat lorik egin, erantzun zion<br />
arek--. Eta berrogei aldizko biraldia egin ondoren, bere gogo-ausnarreari ekin zion berriro. TAg Uzt 250.<br />
Neskañoa gogo-ausnarrean ari zan bitartean. Ib. 267.<br />
- GOGO-HAUSNARTU. Reflexionar, meditar. � Orain, ba, Oreste ta Pilade arrotz maitagarrien orrek, burutu<br />
bear dana labur-sur gogo-ausnartu. Zait Sof 13.<br />
- GOGOAZ BESTE, GOGOAZ KONTRA. v. GOGOZ BESTE, GOGOZ KONTRA.<br />
- GOGO-BEHARTU. Cf. goganbehartu. � Beharraren othoitza, gogo-behartua ditakeenean. "Anxius". Dv Ps<br />
101, 1 (Ol Ps 102, 1 larrialdian).<br />
- GOGO BERO. "Ori egiteko, gogo beroa ta iperdi atzerana bear dira (V-ger), para eso se necesitan entusiasmo<br />
y constancia" A (s.v. atzeran). � Borondateko afekto edo gogo bero bizi batzuekin. Cb Eg II 9. Batzuek abiatzen<br />
dira gogo bero edo ferbore andiarekin. Mg CC 235. Gogo-beroz (con entusiasmo). Echta Jos 6. � "Prompt,<br />
ardent, bizi, gogobero" Lh Eusk 1919-1920 (II), 80. � An erakori zan gogoberozko zalapart, zarraparra ta<br />
iskanbila. A Ardi 71.<br />
- GOGO BETE. a) Asco, repugnancia; saciedad. Cf. gogobete. � Gosea etzaio geituko, ta bai gogo betea. Mg<br />
CC 238. Gogo betia emoten dabee, inos itxi bagarik ekin ezkero, estudijuak, lanak [...] ta beste gauza guztiak.<br />
fB Olg 15. Gogo betia ta enpaduba emoten deutsen lagunakin. fB Ic III 355. b) Agrado, complacencia. � Egin<br />
zeban guztia txit ondo eta zuzenki, errege jaunaren gogo betera. Izt C 507. Neuk dakit ziur-ziur zure ta nire<br />
aittamak gogo-betea daukena asmo orretan. Echta Jos 167. Ez nengon xor, ez, Zurekin nengon gogo betean. Or<br />
Poem 545. � Eta biotzak / komentutzar au, neurea, diño, / gogobete ta nagusikiro, / berekaxa. Gand Elorri 77.<br />
� (Con -ko, adnom.). Del gusto (de), satisfactorio. � Euren gogo betekoa eztana eztabie nai etxean. Ag Kr 108.<br />
Maitetasun ori nere gogobetekoa den, Paulatxo. Ag G 240. Txantonen asmo osoak ez yakazan bere emazteari<br />
gogo beteko. Erkiag Arran 127. Erantzunak asko dira; gogo-betekorik, ordea, ez. MIH 16. v. tbn. Otx 91. Etxde<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
783
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
JJ 184.<br />
� (Con instr.). Con alegría, con agrado. � Ah! Zein gogo betez, zein ziñez emain nizkitzukedan esker oriek! Mb<br />
OtGai I 49. Zu zare gogo bethez entzuten duena. Dv LEd 145 (Cb Eg II 78 txit pozik). Eskerrak emango<br />
nizkitzuke gogo betez. Anab Aprika 71s. � "Résolument" Dv.<br />
- GOGO-BIHOTZ. (Gralmte. en pl.). � Jaunari nai dakiola egi au gure gogo-biotzetan ongi sarturik geratzea.<br />
AA III 363. Maiteari egin paraboletan, / gogo-bihotzak hegaldun airetan. Ox 27. Bakarrik gain hautan<br />
bizitzeko, gogo bihotzak fermu behar ditik. Larz Iru 90. Bainan, gogo-bihotzean zer ote zuken, zilatzen ari...<br />
Ardoy SFran 217. Bai eta garrez betherik / ororen gogo bihotzak. Casve SGrazi 134. Gogo-bihotzetan<br />
daramaguna aditzera eman behar genioke besteri. MEIG IX 65.<br />
v. tbn. StPierre. Enb 54. Etcham 123. Barb Leg 2. Eguzk GizAuz 17. Etxde AlosT 59. Munita 8. Mde Pr 265.<br />
Mattin 16. Xa Odol 109.<br />
- GOGO DEUN (Bera). Espíritu Santo. v. 2 goteun. � Aita-Seme-Gogodeunak / iruak berdin goretsi. Or JBDei<br />
1919, 311. Zer ote zan? Zan Espiritu Santua edo Gogo Deuna suzko mingain itxura arturik. Inza Azalp 85. v.<br />
tbn. Or BM 5. Akes in Onaind MEOE 775.<br />
- GOGO DONE. Espíritu Santo. � Hosanna Seme berak / gantzutu ebanari, / bardin Gogo Doneari / biotzeko<br />
garra. Azc PB 27 (en Ur PoBasc 468: Espiritu Santu Jaunari).<br />
- GOGO EDUKI. Querer, desear. v. GOGO IZAN. � Romeria bat egiteko, / jauna, daukat nik gogo. Lazarraga<br />
1147r.<br />
- GOGO EGIN. Decidir(se), tomar una decisión. � Azkenean [...] gogo egin nezan, neure ahal guziaren egitera.<br />
Lç Dedic * 7r. Egin zuen gogo eta asmu. Ax (ap. H). Berz' atunik, / bana hunik, / gogo egizu hartzera. O Po 8.<br />
- GOGO EMAN (S ap. A; VocS, Gèze � Dv), GOGOA EMAN. a) Prestar atención, estar alerta; cuidar de;<br />
pensar, considerar. "Observer" VocS. "Pensar, reflexionar" A. � Nolatan Iainkoaren Elizari gogoa emanen<br />
drauka? Lç 1 Tim 3, 5. Axeria predikatzen denean ari, gogo emak eure oilloari. O Pr 551. Mezan zeri gogoa<br />
eman behar da? Bp II 18. Elhe soberari gogua emaitiaz. Mst I 10, tít. Halaz gogomazü eztezazün ahoan hurzera<br />
ützi [ostia saintia]. UskLiB 91. Gogo eman dezagün gure fürian ogen handi bat egin ahal diogüla. Arch Gram<br />
34. Gogua eman dezagün [...] falter. CatS 118. Gogo emazue, beraz, arbasoen aztura eta bizi-molde onak<br />
sekulan aldatzetik. Arb Igand 10. Gogo emazu Maria; oroen irri-egingarri bilakatzen ari zira. HU Zez 62. Sei<br />
hilabethetarik goiti ez-ontsa zerbeit ukaiten duen emazteak go'man beza. EskLAlm 1910, 6 (ap. DRA). Gomak<br />
azantzekin goresten hitener. JE Bur 125. Bego ixil Zu goresten urrikalmena gogo emaiten ez duna. "Considerat".<br />
Or Aitork 138.<br />
v. tbn. Egiat 219. Jnn SBi 160. Ir YKBiz 279. Etxde JJ 43s. Zait Plat 69. Gazt MusIx 65. Lab SuEm 203. Gogoa<br />
eman: O Pr 672. Tt Onsa 36. CatLan 143. Mercy 38. Xarlem 25. UskLiB 12. HU Zez 209. Gomazu: ChantP 372.<br />
Zait Plat 131. Gazt MusIx 115. Ibiñ Virgil 87.<br />
� Gogoa eiezue bada zuen buruei, zuen bihotzak sortha eztitezen gormandizaz. "Prenez donc garde". Lç Lc 21,<br />
34 (He goardia idukazue, Dv begira).<br />
� Goguarik emaiten eztiana. Mst III 39, 3 (v. tbn. 45, 4; 31, 4; 19, 2, etc.; cf. gogua aphür emaile 7, 2). � Ezta<br />
laxü, ez arhin, ez gaiza banuer gogua emaile. Mst III 5, 7.<br />
� (Interj.). "Gogoemak! (Sc), ¡atención, cuidado!" A. "Gomak (BN-mix), ¡atención! ¡cuidado!" Ib. "Gomazu<br />
(BN-mix)" Ib. � Gomak! Eztabaida ontan, nork galtzen dula deritzak, ik, ala, nik? Zait Sof 128.<br />
b) Disfrutar. � Halarik ere bethi perillos dira, eta hetan gogo emaitea, are perillosago. SP Phil 84 (He 86 hetan<br />
plazer harzea edo lakhetzea).<br />
- GOGO GAITZEZ. De mala gana. v. GOGO TXARREZ. � Den gauzarik errazena egin bedi gogo gaitzez, eta<br />
gaitz izanen da. Ax 486 (V 314). Artharik eta gosturik gabe, gogo gaitzez. Dh 276. Haurrak gogo gaitzez<br />
aldegin zuen leihorat. Mde Pr 83. v. tbn. Dv Lab 309.<br />
- GOGO GAIXTO (G, L, S, R-uzt ap. A; Dv). "Mauvaise volonté" Dv. � "Gogo gaixtoko, qui est de mauvais<br />
vouloir" Dv.<br />
- GOGO-GAIXTOKERIA. "Acte de mauvaise volonté" Dv.<br />
- GOGO GAIZTOZ. a) Con mala intención. � Gorrotuz edo gogo gaixtoz nihor arbuiatzea da mortal. Harb<br />
184. b) "(De mala) gana, gogo gaistoz" Añ. "Gogogaiztoz, à contre-cœur" Lecl. � Burasoak desobeditzen edo<br />
gogo gaixtoz eta errenkurak eginez baizen obeditzen ez dituztenek. Brtc 59. [Gurutzea] gogo gaiztoz eramaten<br />
badezu, zure burubaren karga egiten dezu. Echve Imit 155. Lan egin behar denez gero biziko baldin bada,<br />
hobeko da gogoko den lanean ari, bestetan gogo gaiztoz baino. MEIG VIII 119. v. tbn. Jaur 387. Lard 196. Dv<br />
Lab 140. CatJauf 16.<br />
- GOGO-GARAITIK. v. GOGOZ GARAITIK.<br />
- GOGO GUREN. Espíritu Santo. � Gogo Gurena Semeagan dago osorik. Or QA 154. Bialdu bait zenigun<br />
goietatik Gogo Gurena. Or Aitork 389.<br />
- GOGO-ILUNTASUN. Melancolía, tristeza. � Gogo iluntasuna dut nik nerezkoa, / Jaungoikoak egina nau<br />
honelakoa. Xa Odol 318.<br />
- GOGO IZAN (L, BN, S ap. A). (Aux. trans.). Querer, desear. � O, iaun hona, gogo dizit garizuma denian /<br />
egiazki egiteko neure konfesionia. E 43. Zer probetxu da bide luzeari lotzeaz, gogo duen lekhura heltzen ezpada?<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
784
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Ax 466 (V 302). Nere lekuan zu sar zaite, gogo badezu. Lard 162. Nik gogo dudan bezin gartsuki. Ldi BB 136.<br />
Oraindik gogo lukete egunak / luzeago lezan adarra. Or Eus 318. An ager zaidakezu / nere arimak ain gogo<br />
izana. Gazt MusIx 195 (Onaind in Gazt MusIx 210 gogo nebana). Saia dadila, halarik ere, gogo duena. MEIG I<br />
258. v. tbn. Mg CC 189. It Fab 169. SMitx Aranz 193. Etxde JJ 34.<br />
� (Con part.). (AN-5vill-ulz-arce-erro, L-sar, BN-ciz-arb-baig-lab; Dv). Ref.: EI 275; Gte Erd 26, 139. "Egin<br />
gogo dut, j'ai l'intention de faire" Dv. "Hori egin gogo dut" Gte Erd 26. "Horren egin gogo dut" Ib. 139. � Gure<br />
etsaiéz mendeka lekhuan, haién ona prokuratzen eta prokuratu gogo baitugu. Lç Ins A 3v. Gurutzearen kantatu /<br />
gogo ditut orenak. EZ Noel 99. Egintzatzu gero egin gogo ditutzun ongiak eta deskarguak. Ax 218 (V 145).<br />
Esplikatu gogo dazuet (Urdax, 1827). ASJU 1993, 578. Jainkoak adirazi zion egin gogo zuan munduko guzien<br />
galtzea. Ub 13. Obratu gogo duenak / elheak ditu bakhanak. Gy 45. Luziaren odolez du / ezpata gogo busti. Zby<br />
RIEV 1908, 420. Horra zer lege laster duten eman gogo. Zby RIEV 1909, 233. Ezkila lehen bezala jo gogo du.<br />
Lf Murtuts 36. Nere baratzak ez dun / soiñua gogo dut entzun. Or Poem 553. Eztiat iñundik bere atzaparretan<br />
erori gogo. Etxde AlosT 52. Zertarat heldugo [= heldu gogo] duzu? Larz Senper 48. Apeztu gogo nuela erran<br />
nion aitari. Iratz in Alzola Atalak 120. Hau dizut nik esan-gogo. Xa EzinB 135.<br />
v. tbn. Harb 203. Tt Arima 105. Bp I 80. ES 389. Ch I 3, 3. SermAN 1r. Mb IArg I 97. Lg II 186. Brtc 161.<br />
Monho 28. Dh 67. Laph 246. Dv Lab 1. Hb Egia XI. ECocin 50. ChantP 326. Legaz 27. Elzb Po 206. Jnn SBi<br />
149. Elsb Fram 106. Arb Igand 17. HU Aurp 153. CatJauf 27. JE Bur 211. Ox 50. Or Mi 3. Etcham 70. Barb<br />
Leg 60. Ir YKBiz 434. Iratz 29. Zait Sof 148. Zerb Azk 20. Mde Pr 192. Erkiag Arran 66. Ibiñ Virgil 38. Ardoy<br />
SFran 196. MEIG III 128.<br />
� Bide guzian ikus-gogo nun / zure bairatu gozo ori. SMitx Aranz 23.<br />
- GOGOKO. v. gogoko.<br />
- GOGO-MIHI. (Pl.). Pensamiento y lengua. � Behar du ausartzia frango, jendearen heraberik ez, gogomihiak<br />
zalu. Lf ELit 39.<br />
- GOGO-NEURKETA. Psicometría. � Gogo-neurketa edo uki-metagnomia. Mde Pr 325. Buchanan-ek erabili<br />
zuen hitza, psychometry, hau da, gogo-neurketa, ez zaio batere egoki gertari horri. Ib. 325.<br />
- GOGO ONA EGIN. "Gustar. Emazteak ezteutso gogo onik egiten (V; msOch)" A Apend.<br />
- GOGO ONEZ (V, L, BN, S; Volt 8, SP, Urt I 119, Lar, Añ, VocBN, Gèze (g. hunez)). Ref.: A; Lrq (gogo<br />
hunez). De buena gana, con ganas; con buena disposición. "(De buena) voluntad" Lar, Añ. � Gogo honez<br />
erranen dut zuri Ave Maria. E 83 (149 gogo hunez). Mundu hunetako gaitzen hain gogo onez pairatzeko<br />
indarra. Mat 203. Den [gauzarik] gaitzena egin bedi gogo onez eta erraz izanen da. Ax 486 (V 314). Guti<br />
baduzu, guti hura gogo onez parti zazu erromesarekin. Mih 85. Ondo gogo onez. Añ EL 2 6. Ezpada gogo hunez,<br />
bortxaz eginen du. Arch ms. (ap. DRA). Gogo hunez jarraikiko dizüt. Ip Dial 59 (It atsegin andiarekin). Gogo<br />
onez aitortuko dut bere jakitate edatua. Vill Jaink 68. Ez nuen oso gogo onez hartu Euskaltzaindiko sariketarako<br />
aztertu behar izan nuenean. MIH 358.<br />
v. tbn. EZ Noel 19. SP Phil 213. Ch III 50, 4. He Gudu 111. Mb IArg I 279. Mst III 48, 6. Lg II 105. Gco II 29.<br />
Dh 62. Mg CC 150. AstLas 45. JesBih 431. Jaur 174. Dv LEd 234. Bv AsL 130. Arr May 171. Jnn SBi 16. Lap 5<br />
(V 4). Arb Igand 85. JE Bur 38. Balad 186. Urruz Zer 47. A Ardi 130. KIkG 77. ArgiDL 52. Barb Sup 84. Otx<br />
96. Inza Azalp 134. Const 18. Ir YKBiz 71. Zerb IxtS 23. Zait Sof 18. JAIraz Bizia 7. Mde HaurB 124. Etxde JJ<br />
218. Or Aitork 43. Anab Poli 124. Vill in Bilbao IpuiB 7. Erkiag BatB 152. Alzola Atalak 114. Berron Kijote<br />
113.<br />
� (Gogo onez eta onez). � Gogo onez-eta-onez, zure eskuko, zure Bihotz Sakratua izan ahal dadien ezagutua<br />
eta maitatua bazter guzietan. Jnn Bihotz 99. Gogo onez eta onez igor ginetzake; bainan Bramatar nagusi horiek<br />
eztituzte ikhusi ere nahi. Prop 1893, 196 (sg. DRA, pero no se encuentra en esa pág.).<br />
- GOGO ONKARA. "De buen grado" A. � Emak eure xahala gogo-onkara, gora ahal dezaianari azkarrara.<br />
"De bonne grâce". O Pr 578.<br />
- GOGORA EKARRI (Añ). Traer a la mente, recordar. v. gogoratu. � Inspira diatzadazu eta ekar gogora zeure<br />
loriako eta neure salbamenduko egin behar ditudan obrak. Mat 285. Leheneko bekhatu barkhatuak ere<br />
erraberritzen, gogora ekhartzen eta pitzten bezala baititu. Ax 470 (V 305). Historiak esaten digutena gogora<br />
ekarri. Cb Eg III 331s. Gogorat ekhartzen nuen [...] imaxina hura. MarIl 76. Onexek dakast gogora bein<br />
Durangokorta deritxon basetxe baten jazo zana. Kk Ab II 159. Nahi gabe Madrilen bizi den Aranburu<br />
busturiarra dakarkit gogora. MEIG III 152.<br />
v. tbn. SP Imit III 6, 4. VJ 10. Brtc 146 (gogorat). Monho 90. Mg CO 18. Añ EL 1 82. Gco I 395. AA I 553. fB Ic<br />
I 97. Zav Fab RIEV 1909, 31. CatLlo 66. CatBus 13. Gy 161. Lard 460. Arr GB 129. Legaz 39. CatUlz 40. KIkG<br />
73. KIkV 95. ArgiDL 41. Inza Azalp 73. Or Eus 283. Lek SClar 138. Etxde JJ 243. Akes Ipiñ 91. Arti Ipuin 79.<br />
Bilbao IpuiB 173. Ugalde Iltz 51. Onaind in Gazt MusIx 148. Vill Jaink 50. Ibiñ Virgil 36. NEtx LBB 149.<br />
Alzola Atalak 90. Xa Odol 202. Berron Kijote 67.<br />
- GOGORA ERAKARRI. "Rappeler au souvenir" Lecl. � Behar ditutzu bertzeen gaitz handienak gogora<br />
erakharri. SP Imit III 19, 1. Ez nun neke aundirik bear-izan atzeguneko nere irudipen aiek adiskidearen gogora<br />
erakartzeko. Ldi IL 32. Nun lotaratu zen eta bere azken ibillerak ezin gogora erakarririk. Etxde JJ 161. v. tbn.<br />
He Gudu 143. Dh 102 (gogorat). MarIl 104 (gogorat) y 80. Jaur 388 (gogorat) y 394. Zait Plat 69.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
785
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GOGORA ETORRI (V-gip; H), G. HELDU (H), G. JIN (H). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. Venir a la memoria,<br />
a la mente; ocurrir. v. gogoratu. � Othoitz egiten dugunean galdegiteko dugu gogora ethorten zaikun guzia? Lç<br />
Ins E 3v. Orain jatort gogora gaztetan ikasi neban asko esan gura daben ipuin au. Mg PAb 88. Ahora jinak<br />
erran, gogora jinak egin. HU Zez 198. Voltaire zenaren orhoitzapena heldu zait gogora. JE Ber 71. Ipui zârrak,<br />
atozte gogora! Ldi BB 164. Arrese-Beitiaren bertsoak datozkit gogora. MEIG I 239.<br />
v. tbn. EZ Man I 78. Harb 161. Ax 368 (V 242). O Po 12. Gç 140. ES 166. Ch III 48, 6 (gogorat). Gco I 403.<br />
AA III 598. VMg 101. Astar II 47. CatLlo 71. It Fab 52. CatBus 51. Gy 102. Bil 99. Zab Gabon 90. AB AmaE<br />
110. Jnn SBi 145. Arb Igand 8. Azc PB 306. Iraola 13. Ag G 92. Ir YKBiz 425. Or Poem 551. Etxde JJ 183. Akes<br />
Ipiñ 5. Arti MaldanB 230. Zait Plat 116. Erkiag BatB 165. BEnb NereA 77. Xa Odol 307 (gogorat) y 102. Uzt<br />
Sas 271. Berron Kijote 71.<br />
G. heldu: SP Imit IV 14, 1. Arg DevB 143. Astar II 275. Elsb Fram VI. HU Zez 188. Etcham 61. Barb Leg 108.<br />
Erkiag Arran 71. Xa Odol 255; -rat h.: Ch I 4, 1. Brtc 117. Hb Egia 30. Laph 61. Jnn SBi 16. JE Bur 48. Etcham<br />
72. FIr 133. Zerb Azk 57. JEtchep 67.<br />
G. jin: HU Zez 135. Xa Odol 229; -rat j.: Arb Igand 201. Zub 19. Zerb Azk 53. Lf in Zait Plat XXIII. JEtchep<br />
107. Larz Iru 122.<br />
- GOGORIK. v. GOGOTIK.<br />
- GOGORIK-EZ. "Gogorik-eza, desgana, desidia" Etxba Eib.<br />
- GOGO SAINDU. Espíritu Santo. v. ESPIRITU SANTU, GOGO DEUN. � Glori' aitari, semeari / eta gogo<br />
sainduari. O Po 64. Goretsi bedi Aita ta Semea ta Gogo Saindua! Or Mi 139.<br />
- GOGOTAN HARTU. a) "Considerar" A. v. GOGOAN HARTU. � Gogotan artu zelan Angeru Gordetzalleak<br />
daroian zeure mezatarako pausuen kontu ederra. Añ EL 2 16. v. tbn. Akes Ipiñ 14. � Iñoiz neurtitzez goretsi izan<br />
arren, noizbait itz lauez ere ederresteko zorra neban gogotan artua. Erkiag Arran 5. b) "(Vc, G, BNc, B, R),<br />
tomar algo o emprenderle con empeño" A.<br />
- GOGOTIK (gral.; Urt I 119, Ht VocGr 368, Lar, Añ, H, VocB), GOGORIK, GOGOTI (S). Ref.: A; Lrq (gogo);<br />
Gketx Loiola (eepixio). a) Verdaderamente, con ímpetu; de buena gana. "De bon cœur" SP. "(De buena) gana",<br />
"(de buena) voluntad" Lar, Añ. "Ce n'est pas de refus, gogotik (edo gogotisko)" Herr 2-2-1956, 4. v. GOGOZ (b).<br />
� Tr. De uso general en todas las épocas y dialectos. � Gu ez galdu, baina salbatu nahi gaituenari gogotik<br />
iarreiki behar giaizkiok. Lç Ins C 4v. Gogotik eta plazer arzen dugula geuren baitan erran bear ditugu itz oek.<br />
Ber Trat 124v. Behar du gogotik, amorioz, borondate onez eta libreki egina izan. Ax 203 (V 136). Hainitzek<br />
gogotikago mundua enzuten dute Jainkoa baino. SP Imit III 3, 2 (Ch (III 3, 3) gogotikago; Mst gogo hobez, Ol<br />
pozikago). Ongi bizitzera gogotikenik daudezenei. He Phil 458. Saia zaite bada gogotik, eta iritsiko dituzu<br />
Mezaren ondasun andiak. AA I 525. Holakorik egin baino lehen, gogotik emanen zuen bizia miletan. Jnn SBi<br />
162. Zoin gogotik diotegun erraiten: ongi-etorri! HU Aurp 220. Gogotik egingo zenduen barre gure Ana Mari<br />
Kontzeren arrapaladak ikusi bazenduezan. Bilbao IpuiB 35. Franziskano eginen zen gogotik. Ardoy SFran 99.<br />
Gogotik ekin zion eta taxuz burutu du. MEIG III 113. v. tbn. Mb JBDev 252. Bv AsL 143. Zby RIEV 1908, 605.<br />
Barb Leg 26. � Bortxazkoa bezala, eta ez osoki gogotikakoa. TB Philem 1, 14. Ez ükhen beldürrik, Maria, ezi<br />
Jinkoaren gogotikoa zira. Ip Hil 70.<br />
� (Con reduplicación intensiva). � Biotzerik eta gogo gogorik gorrotadu eikezu oraingiñoko zure bizitza<br />
deungea. Añ EL 2 19s. Datoz geldi munerantz / ta ondo pozik / bear lanak eginik / gogo gogotik. Zav Fab RIEV<br />
1907, 98.<br />
� (gogotikan). � Korajez tira arpoia, / sartu gogotikan. Arrantz 33. Guraso fiñak beren semia / maite zuten<br />
gogotikan. Tx B I 41. v. tbn. Noe 110. EusJok II 29. Ud 74. AzpPr 28. JanEd II 139.<br />
b) (V-gip ap. Elexp Berg; H). Mucho, abundantemente. "Bart gogotik ein ddau eurixa" Elexp Berg. � Egunaz<br />
gogotik bearrean / eta deskantsuz gabean. Echag 118. Hiratzeak gogotik ematen duen toki guzietan gaztaina<br />
ederki ethorriko da. Dv Lab 318. Aurten esperatzen zan / sagarra gogotik, / gutxi dala diyote / loretubagatik.<br />
JanEd I 90. Ze bapa! Azi da gogotik. Beorri baño geiago egin da. Sor Bar 41. Denek erretzen eta edaten zuten<br />
gogotik. Mde Pr 134. Euria gogotik ari zuan. Anab Poli 33. Onek ere astoari jotzen zion gogotik, bañan astoa<br />
len baño mantxoago. Salav 102s. Batzar lagunekiko dudan eskerra eta zorra adierazi nahi nituzke. [...] Gogotik<br />
egin dute lan. MEIG VIII 97. v. tbn. ChantP 238. Ag AL 45. Anab Aprika 15.<br />
- GOGO TXARRETIK. De mala gana. v. GOGO TXARREZ. � Gogo txarretik eman diot. Sor Bar 60. Baña<br />
Patxi nola illia tintatzen ari zan oso gogo txarretik, etziyon batere arretik jartzen. Iraola 108. Gure bigara gaztia<br />
/ gogo txarretik dijua, / anka batetik errena eta / bestetik berriz kojua. Tx B II 250.<br />
- GOGO TXARREZ, TXARRAZ. a) De mala gana. v. GOGO GAITZEZ. � Geienak nekeak nekez, gogo<br />
txarraz, gogaiturik ta merezimentu baga daroezala. Añ NekeA 217. Oien esanak gogo txarrez egin, edo egin<br />
gabe utzi dituzu? ArgiDL 26. Galilearrak gogo txarrez zeuden erromatarren mendean. Ir YKBiz 287n. Gogo<br />
onez bazan ala gogo txarrez bazan, an egon bear zai txerpolari jendea. Anab Poli 124. Gogotxarrez bada ere.<br />
Eston Iz 56. v. tbn. Or SCruz 116. Alz Ram 29. ABar Goi 47. Munita 115. Etxde JJ 273. b) Con mala intención.<br />
� Orrekin ez det esan nai, era ortara, gogo txarrez jokatzen danik. In MAtx Gazt 6.<br />
- GOGOZ (V, L, Sal, S, R; SP, Ht VocGr 344, Lar, Añ, VocBN, Lecl, Dv, H). Ref.: A; Lrq. a) De memoria.<br />
"Gogoz ikastea, apprendre par cœur" SP. "(Tomar, saber de) coro, gogoz ikasi" Lar. "Intelectualmente",<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
786
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
"mentalmente" Añ. v. BURUZ. � Tr. Se documenta en autores septentrionales y en Mendiburu, Moguel y<br />
Aresti. � Erran behar dira Credo eta Miserere mei ezpere gogoz eztakitzatenek hirurnatan Pater. Harb 431s.<br />
Bazeneaki ere Eskiritura saindu guzia gogoz eta endeleguz. SP Imit I 1, 3 (Ch y Mst gogoz; Ol buruz). Gogoz ta<br />
memoriz artzeko. Mb IArg I 54. Oxala! gogoz banazki prediku haren xehetasun guziak! Arb Igand 56. Bertsualde<br />
luzeak bazituen gogoz ikasteko antzerkilari bakotxak. Lf in Casve SGrazi 9.<br />
v. tbn. He Gudu 53. Hb Egia 99. JE Bur 170. Ox 203. Zub 93. Zerb Azk 79. Mde Pr 84. Arti MaldanB 230.<br />
Ardoy SFran 207.<br />
b) (gral.; Lar, Añ, H). Ref.: A; Etxba Eib. De grado; con ímpetu. "Voluntariamente" Lar, Añ. "(De buena) gana",<br />
"(de buena) voluntad" Añ. v. GOGOTIK. � Tr. De uso general en textos meridionales; en autores<br />
septentrionales, aunque se documenta ya en Oihenart, su frecuencia es mucho menor. � Ni honen bero /<br />
nakusun gero / zure gogoz maitatzera. O Po 14. Tenporau egon arren oz, / banatxeak ni gogoz. GavonC Egan<br />
1956 (5-6), 27. Zenbatetan gogozago ori nik daramadan, anbat doatsuago. Mb OtGai (ap. H). Jan daigun<br />
gogoz. Mg PAb 137. Gurago neuke gauza asko baño geijago, artuko bazendu gogoz ipuin eder au. Ib. 103. Ez<br />
nola nai, baizik gogoz eta atsegin kontentuz. AA I 610. Edurra zan gogoz. Kk Ab I 54. Yende guziak gogoz<br />
aditzen zion. Ir YKBiz 397. Geroago ta gogozago ta sarriago joaten zan dantzaldietara. TAg Uzt 56. Adierazi<br />
bainion liburu aietan ari nintzala gogozenik. Or Aitork 195. Liburu au gogoz eta atsegiñez ikusi dodala esango<br />
dautzuet. In Akes Ipiñ 4. Bere egin bear guziak gogoz eta zintzo betetzen zituan. Ugalde Iltz 19. Baña eztarriz<br />
sano gabiltza, / ta kanta nai degu gogoz. Canc. pop. in NEtx LBB 366. Behin eta berriro irakurria dut, gogoz<br />
baino gogozago. MIH 149.<br />
v. tbn. (Sólo para autores septentrionales): SP Phil 389. Brtc 14. Dh 168. Arch Fab 185. CatJauf 18. Iratz 147.<br />
Mattin 109. Xa Odol 265.<br />
� Yabea begira barre zantzoz, / ta belea yaten gogo gogoz. Zav Fab RIEV 1907, 540.<br />
- GOGOZ BESTE, GOGOAZ BESTE. En contra de la voluntad. v. GOGOZ KONTRA, GOGOZ BESTERA. �<br />
Zatitze au gogoz beste gertatzen zitzaidan. Or Aitork 203. Berak nai ezik eta gogoz-beste, emeki bearrarazi zuten<br />
zirkura. Ib. 139. � (Con -ko, adnom.). � Malentxoren gogoaz besteko irteera ua zerbait gozatzearren. TAg Uzt<br />
148. Norbere gogoaz-besteko egitada bat, ezin leiteke iñoiz egin. Erkiag Arran 62.<br />
- GOGOZ BESTERA, GOGOAZ BESTERA. "Gogoaz bestera, contra la voluntad, de mala gana (V-ger-ple)" A<br />
EY III 349. � Galdetzen ziotenean gogoz bestera erantzuten zieten. A Ardi 47. Ama batek eketx egin zunan, ots,<br />
aur illa. Bazunan irugarrena gaixoak, gogoz bestera, yakiña. Or QA 96. Bertan iaioa zalako, edota bere gogoaz<br />
bestera bertaratu zalako? Zait Plat 19. � --Zer da guzurra? --Gogoaz bestera gauzea esatea. Oe 113 (H s.v.<br />
bertze: 'dire une chose contrairement à sa pensée').<br />
- GOGOZ GAINTI (S). Ref.: A (gogoz-gaintik); Lrq (gogozgaiti). En contra de la voluntad. � Onhetsi zian<br />
aitak nahibada gogoz-gainti eta komentian sarthü zen. Ip Hil 42. Elguebarnek gogoz gainti bena halarik ere,<br />
eman zian gizon arrotzari, Introït eta besten hasteko onuria. Const 40.<br />
- GOGOZ GAIZKA. "Par dessus, par delà" H.<br />
- GOGOZ GARAITIK (BN; SP (cita el ej. de Lç), H), GOGOZ GARAI (BN-ciz), GOGOZ GARAITI (g. gaiti<br />
S). Ref.: A (gaiti, gogoz-gaintik); Gte Erd 203. "Contra la voluntad" A. "Gogotik ezbazuen, gogoz garai eginen<br />
zula (BN-ciz)" Gte Erd 203. Cf. gogongaraitik. � Baldin gogotik haur egiten badut, sari dut: baina baldin<br />
gogoz garaitik egiten badut, dispensazionea eman izan zait. Lç 1 Cor 9, 17 (He gogoaren bortxa, TB bihotz<br />
kontra, Dv gogo gaitzez). Egiten dutena alegeraki egin dezatenzat eta ez gogoz garaitik. Lç He 13, 17 (He damu<br />
dutelarik). Eztizie emaiten, edo emaiten badute hain gogoz-garaitik, nun heer deus galdeiteko gutizia idokiten<br />
baitute. AR 104s. � Haurraren seriostasunak gogo-garaitik irribarre argal eragiten ziola. Mde HaurB 92.<br />
- GOGOZKO (V?, G? ap. A; Añ, Dv). a) Espiritual, de espíritu; mental. "Mental" Añ. � Nola gogozko pobrezia<br />
ahal dukeen nihork, izanaz pobre denean (tít.). SP Phil 278. Bekatu egiñen gogozko damuz, bihotz tristatuz ta<br />
gorputzaren nekez. Mb IArg I 92. Gogozko edo biotzeko orazio edo eskaera humilla. Gco I 391. Zer bear da<br />
gogozko komunio ona egiteko? AA I 469. Gogozko pekatu izateko [...] ezta biar gomutan edo buruban darabilen<br />
leezko loikerijarik egiteko gurari edo deseorik eukitia. Astar II 135. Zorionekoak gogozko behartsuak, otxanak,<br />
urrikaltsuak. MEIG I 199.<br />
v. tbn. Mg CO 22. Añ EL 1 57. Ur MarIl 5. Lard 379. CatS 65. Arr May 11. Jnn SBi 82. Itz Azald 135. Inza Azalp<br />
142. ArgiDL 130. Ir YKBiz 118. Or Aitork 37. Gazt MusIx 165.<br />
b) Gozosamente. � Asta-zaina (barrez) gozozko / ta belea yaten gogozko. Zav Fab RIEV 1907, 540.<br />
c) (gral.; Dv). Ref.: A; Elexp Berg; Gte Erd 139. Voluntario; agradable, del agrado (de). "Gogozko lanak eztau<br />
nekatzen" Elexp Berg. � Bere gogozko bagezia. Bp I 51. Zeren gogozko nekia ariña izan oi da. Bv AsL 156.<br />
Zure gogozko edozein erako eriotza. ArgiDL 52. Ire gogozko dala entzun nai diat. ABar Goi 50. Gezur-izen<br />
batekin Napoleonen armadan gogozko gudari sartzen saiatu bear. Etxde JJ 161. Txoriak zituan bere gogozko<br />
lagunak. Salav 74. Gogozko lanetan bide gogorrik ez (AN-larr). Inza NaEsZarr 232. Gogozko mutu bihurtuko<br />
dira, hain galgarri den mintzatzeko gaitasuna erdeinuz baztertuaz. MIH 215. Bai gogozko eta balizko<br />
irakurleekin, bai behartuak ezinbestean datozkidan ikasleekin. Ib. 192. v. tbn. Ag G 144. Jaukol Biozk 6. Kk Ab<br />
II 145. Ldi IL 45. Eguzk GizAuz 86. EA OlBe 49. SM Zirik 44n.<br />
� (Con izan). Gustar, agradar. v. gogoko. � Nunbait etzaie oso gogozko / aizerik eta euririk. Basarri 164. Kantu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
787
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
lana hain gogozko duen Aita Antonio Zabalaren hitzaurrea dator. MEIG III 51. v. tbn. Munita 79. NEtx Antz 52.<br />
Anab Aprika 36. Uzt Sas 224. Berron Kijote 115.<br />
- GOGOZ KONTRA, GOGOAZ KONTRA (-uaz V-gip ap. Elexp Berg). En contra de la voluntad. v. GOGOZ<br />
BESTE, GOGOZ KONTRARA. � Kunplidu eban Dabidek aginduba, ta goguaz kontra bere Saulek emon<br />
eutsan alabia esposatzat. JJMg BasEsc 178. Goguez kontra sarri ikesten izen dok. A BGuzur 126. Bai, --aitortu<br />
zuen izebak gogoz kontra. Mde Pr 86. Erti-gizonak, nahiz eta bere gogoz kontra, iduri horren mugetan lortzen<br />
du bere ikusmena. MEIG IX 115 (en colab. con NEtx). v. tbn. Bv AsL 95 (goguaz k.). Erkiag BatB 157 (gogoaz<br />
k.). Berron Kijote 138 (gogoz-k.).<br />
� (Con -ko, adnom.). � Zelan kontentuz biziko da goguaz kontrako estaduban? fB Ic III 319. Ez egizue, bada,<br />
bere gogoaz kontrako gauzarik egiñ. Ag AL 165. Oroipen onak eta txarrak, gogozkoak eta gogoz kontrakoak.<br />
Anab Aprika 104. Gogoz kontrako lanetan, zenbat ordu alperrik galduak! NEtx LBB 8. v. tbn. Berron Kijote<br />
138.<br />
- GOGOZ KONTRARA (V-arr-gip, G-azp ap. Gte Erd 203), GOGOAZ KONTRARA. En contra de su<br />
voluntad. v. GOGOZ KONTRA. � Goguaz kontrara, juan baino ez juan naijago leukiala. fB Olg 127.<br />
gogoaketa. v. gogoeta.<br />
gogoaketatu, goguaketatu (H). � Pensar, reflexionar. v. gogoetatu. � Ezi gauza beraren ardura goguaketathuz<br />
nehor eneatzen duzu. AR 132. Gogoaketa zazu gauza hoiei. TB 1 Tim 4, 15 (Lç pratika itzak, He medita zatzu).<br />
gogoala. v. gogara.<br />
gogoalatu. v. gogoratu.<br />
gogo-aldaketa. � Metempsicosis. � Gogo-aldaketa bakan ori beste ustekizun are bakanagoakin elkarturik<br />
ageri da. Zait Plat 71. Metenpsikosi edo gogo-aldaketa. Ib. 70.<br />
gogoaldatu. � Transformarse, cambiar de mentalidad. � Orrelakoen zai luzaro egon ezkero kalterik ez<br />
zetorkiola ikusi zutenean, gogo aldatuz, bera Yainko zala zerasaten. Ol Act 28, 6. Gogoalda zaitezte, bada,<br />
berrituz, Jainkoaren gura on, atsegingarri ta bikaña zein dan ezagutzeko (Rom 12, 2). Or MB 121.<br />
gogoanbehar. v. goganbehar.<br />
gogohandiko (L? ap. A; Dv). � "Magnánimo" A. Cf. gogandi.<br />
gogo-handitasun (Dv, A). � "Magnanimidad" A. � Iainkoa zure zeloaz, zuhurtziaz eta gogo-handitasunaz<br />
zerbitzatu izanik. Lç Dedic * 5v.<br />
gogoandu. � Idear, pensar. � Orren antzeko lanak, gure ustez, leen-leenik euskeraz bear lirake gogoandu ta<br />
idatzi. Ldi IL 65.<br />
gogoangarri (V-ger, G, AN; Lar, Añ, H), goguangarri, gogoengarri (G-to). Ref.: A; EI 368. �1. Memorable,<br />
digno de ser recordado; (menos frec., como sust.) recordatorio. "Memorable", "memoria, monumento" Lar, Añ.<br />
v. gogoragarri. � Tr. Documentado en textos meridionales. En DFrec hay 18 ejs. � Bidaletan deutsudaz<br />
S(ancho) Garziagaz onen izenean doazala gogoan garriak plater bi, jarra bat, kalderetatxu bat eta<br />
tazea konteakaz. fJZ 98 (el ej. no es de lectura ni interpretación seguras). Argitara bedi Errege Yaunari ikusi<br />
erazo bear dan gogoangarri hori. Lar Fueros 49. Debako erriak izan ditu seme gogoangarri anitz. Izt C 459. An<br />
izan danak ikusi ditu / gauza goguangarriyak. Ud 142. Zumarragako euskel-egun gogoangarri artan izan<br />
gendun azkenengo batzar nagusia. Ldi IL 142. Beiñere aztu bear ez genituken oarpen gogoangarri batzuek.<br />
Munita 135. Oien artean bi eskola aundi dira gogoangarri: epikureoak eta estoikoak. Vill Jaink 100. Azken<br />
honen balioa ez zait hain gogoangarri iruditzen. MEIG IV 111.<br />
v. tbn. Lard 548. Aran SIgn 85. Zab Gabon 102. EE 1882a, 97. Bv AsL 117. Arr May 149. Urruz Urz 30. Ag Kr<br />
222. Goñi 112. RIEV 1908, 188. Echta Jos 5. EEs 1915, 106. KIkG 72. Itzald II 171. Mok 19. Muj PAm 28.<br />
Jaukol Biozk X. JMB ELG 102. Munita 36. Lek SClar 141. Etxde JJ 255. Or Aitork 216. Txill Let 29. Erkiag<br />
Arran 179. Basarri 5. Salav 47. NEtx LBB 121. Goguangarri: Bv AsL 200. EusJok 52. JanEd II 124. Tx B II 52.<br />
Enb 32. Otx 103.<br />
� Aizak, illobia, / gaurko eguna artu / gogoangarria. And AUzta 124.<br />
�2. Recuerdo. � Bere eramankizun andien gogoangarrirako egurrezko gurutze hura artu eta ederki apaindurik<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
788
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
leizetik irten zan. Arr GB 116. Gertaera orretatik berrogeita laugarren urtera, eta beraren gogoangarrirako.<br />
EEs 1913, 219.<br />
- GOGOANGARRIKO. "Gogoangarriko gelditu jake iazoera au Santurtzi Baporeko gizon orrei (V-ger), este<br />
suceso se les ha quedado [...] como recuerdo" A.<br />
- GOGOANGARRIZKO. (Adnom.). � Gogoangarrizko abestijak (tít). Enb 82.<br />
gogoango. v. GOGOANGO s.v. gogo.<br />
gogoantza. v. gogorantza.<br />
gogo-apur. �1. "Gogo-aphurra, volonté, courage, confiance, énergie qui défaillent" H. �2. "Celui qui a peu de<br />
bonne volonté, de courage, d'énergie, de confiance" H. v. gogo-urri.<br />
gogo-apurgarri. "Gogo aphurgarria, ce qui peut être cause de défaillance de bonne volonté, d'énergie, de<br />
courage, de confiance, etc." H.<br />
gogo-apurtasun. "Gogo aphurtasuna, qualité de celui qui manque de bonne volonté, de courage" H. v. gogourritasun.<br />
gogo-apurtu. "Gogo-aphurtu, se décourager, perdre de son énergie, de sa confiance" H. v. gogo-urritu.<br />
gogoara. v. gogara.<br />
gogoargi. v. gogargi.<br />
gogo-argi. �1. "(Vc), alegre" A. �2. Alegría, entusiasmo. Cf. gogargi. � Agoa zabalik guztizko gogo-argiaz<br />
egoten zan entzuten bere jaioterriko kopla eztizkoak. Echta Jos 310. Laster ezagutu jakan Eladiri bere gogoargia<br />
ta poza. Ib. 250.<br />
gogo-argidun. � Alegre. � Agur gogo-argidun bat egin. Echta Jos 300.<br />
gogo-argitasun. � Inteligencia, inspiración. Cf. gogargi. � Melibeuk, aldiz, askoz obeto ageri ditu idazlearen<br />
biotz-beratasun ta gogo-argitasuna. Ibiñ Virgil 31.<br />
gogo-argitu. � Alegrarse, tranquilizarse. � Ezkontza oneaz amaittu zirean zeresanak eta gogo-argitu zirean<br />
Eladi ta bere aittamak. Echta Jos 185.<br />
gogoarin. "(V, G), casquivano, ligero de cascos" A.<br />
gogoarki. v. gogargi.<br />
gogoarte. v. gogarte.<br />
gogoatu (SP, Dv, A), goguatu. �1. (Aux. trans.). Cuidar, observar, darse cuenta, prestar atención. "Considérer"<br />
SP. v. GOGOA EDUN. � Tr. Documentado en autores septentrionales y en Echeita. � Gogoatzen duzuelarik<br />
nehor aldara eztadin Iainkoaren graziatik. "Prenans garde". Lç He 12, 15 (He begira duzuelarik, TB guardia<br />
emanez, Dv begiratuz). Hartara begiak ezarririk gogoa eta ikhus nezan lurreko animal laur oindunaterik, eta<br />
basa bestietarik. Lç Act 11, 6. Laster sentitzen eta pisatzen dugu zer pairatzen dugun bertzeak ganik, baina<br />
zenbat pairatzen duten gure ganik eztugu gogoatzen. SP Imit II 5, 1 (Mst goguarik emaiten). Zeri gogoatü behar<br />
da erraitian Santa Maria? Bp I 122. Ezpanintz erne neure buruari goguatzeko, okasioner ihes eginez, goguaketa<br />
gaistuak ireizis. AR 364. Zoazi, nagia, xinhaurriagana eta gogoatu haren bideak. Arch ms. (ap. DRA). Hortik<br />
aphür bat gogoa ditake zonbat handi diren Jinkoak Mariaganik errezebitü dütian ohoriak. Ip Hil 34. Eztozu<br />
gogoatu gizaseme orrek niri egitten izan deustan begirakunea? Echta Jos 319. �2. Convencer. v. gogatu. �<br />
Baldin hori jakiten badu ere gobernadoreak, guk goguatuko dugu eta gerizatuko zaituztegu. He Mt 28, 14 (Lç<br />
sinhets eraziren draukagu, Dv eskuraturen dugu). �3. "Comprendre" Gèze. �4. "Devenir pensif, rêveur,<br />
sérieux" H.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
789
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gogoatuki. � Atentamente. � Irakur beza konfesione haur gogoatuki. Lç ABC (advertencia final). Merezi baitu<br />
gure mende guzia hartara gogoatuki aplika dezagun. Lç Adv ** 8v.<br />
gogoatze. � Pensamiento, idea. � Bere Aita eternalaren lehenbiziko gogoatzean. "Dans la première idée". SP<br />
POB 43.<br />
gogoau-. v. GOGOA EDUN.<br />
gogo-bahitze. � Extasis. � Sainduari Manresako kaperañoan gertatu gogo-bahitzea. JE Ber 60.<br />
gogo-bakun. � "Ingenuo, sincero" DRA. � Huze herrian zegoen gizon bat, Job izenez, xusen eta gogobakhun.<br />
ArmUs 1899, 33 (ap. DRA).<br />
gogo-barreadura. "(AR), distraction" Dv.<br />
gogobera. v. gogabera.<br />
gogoberakeria. "Action d'un esprit faible" Dv.<br />
gogoberotasun. � <strong>Fe</strong>rvor, devoción. � Medeli Laudamus, laudamus te entzutea pozgarria zan. Aren<br />
gogoberotasuna! A Ardi 128.<br />
gogoberotu. � Animar. � Alkar gogoberotuz ari gaitean, sutsuak suagotuz, gogo-urriak eraikiz. Ldi IL 87.<br />
gogobete (H (-th-)), gogabete (H (-th-)), gogobetetu, gogobetatu (V-oroz, G-to ap. A; SP (sin trad.), Dv (-th-),<br />
H), gogabetatu. �1. Conformar(se), saciar(se). "Se satisfaire, en avoir à sa satisfaction, selon son désir" H.<br />
"Satisfacer" A. Cf. GOGO BETE. � Zein da orotako aberatsena? Bere doiaz gogobetatzen dena. O Pr 430.<br />
Bainan nola gogabethe naiteke desherri hunetan nagoeno? Dv LEd 114 (Cb Eg II 60 nola kontentu artuko det).<br />
Aiñ amorio biguña dion Biotz artzaz gogabetatzen da. Ant JesBi 81. Inor eztago gogo-beterik bere zoriagaz. Azc<br />
PB 120. Eztu lirak gogobetetzen eta saiatuko da [...] safiku, alkaiku ta bitariko askelepiarren igikera berrizten.<br />
Gazt MusIx 65n. �2. Hartarse, hastiarse. "Gogobetatu, aburrirse" A. � Dirudi, etxeko ogiak gogo betetu dituala,<br />
eta gauza berrien naikundeakin daudela. AA I 569. Ez naiz entzutez gogobeteko / milla bider esan arren. Bil 53.<br />
v. tbn. Auspoa 54, 103 (ap. DRA, gogobetetu).<br />
gogobetegarri (-th- H), gogobetagarri (-th- H), gogabetegarri. � Agradable; satisfactorio. � Zeren gauza<br />
gogabethegarririk izanen ez duen, eta higuin dituenak bethi gainean dituen. Dv LEd 222s (Cb Eg II 124 gustoko<br />
gauzarik). Basabereak larratzen ari diran muñoak gogo-betegarri bai-zazkio. Zait Sof 88. Kanta gozo, gogo<br />
betegarriok. Erkiag Arran 195. Begiasegarri, gogobetegarri. Benetan ere, ames antzeko egia. Ib. 12. Aldizka<br />
agian atseginez [irakurriak], baina ez aurkitzen gogo-betegarri. MIH 240.<br />
gogobetetasun (-th- Dv, H), gogobetatasun (-th- H). � "État de celui que en a son gré, a son contentement" H.<br />
� Ethorriko da ordua [...] gogobethetasun eta ospez gainditurik, Jainkoa gozatzen egonen naizena. Dv LEd 60s<br />
(Cb Eg II 27 kontentu ta gloriaz beterik).<br />
gogobetetu. v. gogobete.<br />
gogobildu. � Recogerse, concentrarse. � Lur gañean belaunbikaturik gogobildua / aoz otoi egiten du Gabrielen<br />
agurtza. EEs 1931, 8 (ap. DRA).<br />
gogodun (Lar, Añ). �1. (El) que tiene ganas, voluntad. "Ganoso" Lar y Añ. � Baina gogodunek gauza bat<br />
bederen eska diezaiokete "euskara lantzen" ari diren gogogabeei: bakea. MIH 208. �2. (El) que tiene espíritu,<br />
alma; espiritual. � Gauza guztiak gogodunak zirala uste zuten. JMB ELG 103. Artatik egin zitula Iainkoak zerulurrak,<br />
ots, sorkari gogoduna ta mukuluduna. Or Aitork 362.<br />
gogoemaitza. v. gogoremaitza.<br />
gogoenean (ines.; V-gip, G-goi). Ref.: JMB At; Iz ArOñ. � "Período de vida consciente. Nere gogoenean ez da<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 790<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
orrelakorik gertatu" JMB At. "(Nere) gure goguenian, en el tiempo que yo recuerde" Iz ArOñ. v. gogoranean.<br />
gogoengarri. v. gogoangarri.<br />
gogoera. �1. (Gogoerara 'al gusto, deseo (de)'). v. gogara. � Errazki jarriko zan noznai bere amaren edo<br />
osabaren gogoerara. TAg Uzt 114. v. tbn. Zait Plat 103. �2. Modo de pensar. � Ororen buruan gure ipuinek<br />
zer salatzen daukute gure aintzinakoen gogoeraz? Lf ELit 67.<br />
gogo-erabaki. � "Pensée, sous forme de jugement" JE Ber voc. � Halere, ezin xuxenago heltzen daukute<br />
adimenerat mihiak, ezpainek, jabearen gogo-erabakia. JE Ber 30.<br />
gogo-erabilketa. "Méditation. Jauna, zure lege sainduaz dire ene gogoerabilketa guziak" Dv.<br />
gogoeritu. � Afligir. � Han, ni nigartzu, / ikusiz, hark zu / gogoeritzen ezpazitu. O Po 14.<br />
gogoeta (BN ap. A; SP, Deen III 10 (goetta), Ht VocGr 399, Añ, VocBN, Dv, H), gogoketa (H), gogaeta (Volt<br />
105), gogoaketa (H), goguaketa (H), gogueta, gogota (AN ap. A), gogaketa (H ap. Lh), gogoreta. �<br />
Pensamiento, reflexión, meditación. "Pensamiento" Añ. "Pensée, réflexion, méditation dans la quelle on<br />
s'entretient" H. v. gogoetadura. � Tr. Documentado sobre todo al Norte (no hay prácticamente ejs. suletinos).<br />
En la tradición meridional los testimonios anteriores al s. XX son escasos. Gogoeta es claramente la forma<br />
predominante. En DFrec hay 41 ejs. de gogoeta, 27 de ellos meridionales. � Nork bere gogoeta, moeta. RG A<br />
57. Dolorea du xedetzat, dolorea gogoan, / gogoeta nahi luke berzetara lioan. EZ Man I 98. Eta zuregana ditut /<br />
gogoetak ezarri. Hm 88. Ezkaitzala Jainkoak utzi [...] aren gogoeta lizun zikinetan erorten. CatBurg 24. Dudak<br />
sunsiaraziko dituzten gogoreta batzuek. Mih 20 (54 gogoeta). Gogueta gaistuen eta ispiritiaren barreadüren<br />
apartatzeko. CatLan 122. Gogoeta edo desirkunde lizunak bere nahitara gogoan atxikitzen dituztenek. Brtc 63.<br />
Han bethetzen da ez xoilki ukhaiteintuen argiez et-egiteintuen gogoaketa gozabetharriez, bainan bai Jainkoak<br />
ematen dioen gantzudura jainkozkoaz. "Salutaires réflexions". Birjin 447. Bizi-biziki hartua izan zen gogoeta<br />
hortaz. Ib. 480. Gogoeta guziz salbagarria horixe, bekhatutik urrun-arazteko indar berezi bat duena. Dh 204.<br />
Gogoeta lizunetan plazer harzen dutenek (B, s. XIX). ASJU 1992, 990. Jaunak gure gogoeta eta egintza guzien<br />
berri badaki. Dv LEd 189. Eskuak buruari lothuak, buruan mila gogoeta. Laph 6. Egunaz gogoeta, gauaz amets<br />
ilhun. Barb Sup 34. Olako gogoetak zebilzkin Piarresek gau ta egun. Etxde JJ 73. Gogoeta txar edo ilunen<br />
baztertzeko ez da lana bezalakorik. JEtchep 75.<br />
v. tbn. Ax 474 (V 307). Harb 159. SP Phil 37. Ch III 48, 5. CatLav 130 (V 69). He Gudu 116. Lg II 291. Ub 179.<br />
AA I 450. TB Mt 15, 19. MarIl 76. Jaur 109. Hb Egia 34. Jnn SBi 91. Lap 234 (V 105). HU Zez 195. Arb Igand<br />
175. CatJauf 83. Zby RIEV 1908, 760. Echta Jos 127. JE Bur 159. Zink Crit 8. StPierre 22. Ox 175. AIr RIEV<br />
1928, 599. Or Tormes 25. Zub 33. FIr 174. Ir YKBiz 227. Iratz 51. Lf Murtuts 19. Mde Pr 370. Txill Let 88.<br />
Anab Poli 124. Erkiag Arran 181s. Arti MaldanB 194. Vill Jaink 152. Izeta DirG 37. Osk Kurl 58. Larz Iru 72.<br />
Ibiñ Virgil 79. Ardoy SFran 180. Lab SuEm 177. Azurm HitzB 26. Gogaeta: AA III 275. Gogueta: Const 31.<br />
Gogota: Etcham 152. Gogaketa: Otx 15. ArgiDL 42. Gogoketa: Ag AL 158. Berron Kijote 139. Goguaketa: AR<br />
364.<br />
� Concepto, idea. � Hitz eta gogoeten arteko lokarria [...] egiunezkoa da, ez gauzen izaeran finkatua. MEIG<br />
VII 131. Sujetoaren gogoetak euskaraz ere balio omen du, "in spite of the ergative morphology". Ib. VI 164.<br />
Eginahalean saiatu zaigu [...] Platonen gogoetak ahalik argien azaltzen. Ib. III 77.<br />
� "(B, BNc), cavilación, pensamiento triste" A.<br />
� "Gogota (G-to), indeciso" A.<br />
- GOGOETA EGIN. Reflexionar, pensar, meditar. � Gogueta egiten zuen bere baithan, zioela, "Zer eginen<br />
dut?". Lç Lc 12, 17. Egizu kontu, egizu gogoeta, ea zenbat urthe duen bekhatutan zaudela. Ax 81 (V 55). Zer<br />
atsekabe lehergarri arima damnatu haren baithan gogoeta horiek egitean! Dh 155. Zonbait zonbait gogoeta<br />
egina naiz gau hautan guzietan. Barb Sup 10. Gere-gerezko joera batek garamazki ortara, guk batere gogoetarik<br />
egin baiño len. Vill Jaink 149. Berrogoi egun, Salmeron gaztea lagun, gogoeta eta otoitz eginez ereman zituen.<br />
Ardoy SFran 134. Hasi aintzin egin dut zonbait gogoeta. Xa Odol 207.<br />
v. tbn. Harb 417. SP Phil 128. CatLav 67 (V 42). HU Aurp 70. StPierre 27. Etcham 39. Ir YKBiz 90. Arti<br />
MaldanB 224. JEtchep 66. Larz Senper 132. Mattin 85.<br />
- GOGOETA EGON. Estar pensando, meditando. � Pierris gogueta zegoela bisioneaz, erran ziezón Spirituak.<br />
Lç Act 10, 19. Bardadanik gogoeta nago zer izan othe daitekeen drainadura. Dv Lab 111. Gogoeta zagolarik zer<br />
behar zuen egin, [...]. Jnn SBi 152. Etzira luzaz egoiten zure baitan gogoeta. HU Aurp 205. Gogoeta nago, ez<br />
dituzkegula horren berarengatik ere aski ontsa ikusi, ez Iruñako eliza-nausia, ez San Inazioren sor-etxeko<br />
kaperak. JE Ber 93. Ixilik zauden. Gogoeta zauden guziak, erdi etsiturik. Lf Murtuts 45. Elur baztertzen nahiago<br />
nuke arizan, ardien zaintzeko, dena gogoeta egon baino. JEtchep 75. v. tbn. Prop 1876-77, 102. StPierre 26.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
791
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GOGOETA JARRI. Ponerse pensativo. � Berri hori entzutean gogoeta jarri ziren Herodes eta hiriko jende<br />
guziak. Jnn SBi 15.<br />
- GOGOETAN (BN-arb ap. Gte Erd; SP, VocBN, H (+ gogoketan, gogoaketan, goguaketan)). (Gralmte. con<br />
verbos como egon, ari, jarri, ibili, jardun...). "Gogoetan dago" SP. "Gogoetan ari naiz (BN-arb)" Gte Erd 70. �<br />
Eta iartzen da bere buruarekin gogoetan. Ax 558 (V 357). Turbaturik emén / zego gogokétan, / diosalegáu zer<br />
ote zén. LE Kop 74. Hola, aphur bat gogoetan egon ondoan, Piarresek athera zuen doxa sakelatik. Elzb PAd 9.<br />
Medikuen aginduz / egoan gogoketan. Azc PB 83 (en Ur PoBasc 274 asi zan pentzetan). Gogoetan ari zen<br />
Manex nork eman ote zuen holako berria. Zub 63. Zergatik zaudete gogoetan, ogirik ez duzuelako? Ir YKBiz<br />
234. Zein aduk bere itzalpean artuko ete eban gogoetan ziarduan. Erkiag Arran 66. Egon naiz / istan bat<br />
gogoetan. Mattin 16. Direlako lege horiek ez dute ere balio ez gogoetan ari garenerako eta ezta ere kontu<br />
kontari mintzatzen denarentzako. MEIG VI 144.<br />
v. tbn. G. egon: Ax 320 (V 212). ES 175. CatLav 2 (V 10). Gy 116. Hb Egia 74. HU Zez 66. Or Tormes 81. Barb<br />
Leg 130. Iratz 71. Mde Pr 75. Etxde JJ 104. JEtchep 79. Xa Odol 111. G. ibili: Txill Let 38. Erkiag BatB 159. G.<br />
ari: FIr 139. Ir YKBiz 279. Txill Let 32. G. eman: Mih 24. Gogaketan egon: Ag AL 46. Gogoketan asi: A Ardi<br />
117. Kk Ab I 102. Gogaetan jardun: Berron Kijote 98.<br />
� Gogoeta hortan nindagolarik, Jaunaren miserikordiak laster ideki zaindan ene arimako begiak. MarIl 72.<br />
Bulta bat gogoetetan egonik. Barb Sup 177.<br />
- GOGOETAZKO. (Adnom.). � Burumakur eta pentsakor, gogoetazko zurrunbillo batean burua nahasturik<br />
iduri. Etxde JJ 67.<br />
gogoetadura (Dv). � Reflexión, consideración. "État de réflexion, de rêverie triste" Dv. v. gogoeta. �<br />
Gogoetadura horiez ta bertze horrelakoez erakhartzen zuen Birjiniak bere burua pairakortasunerat. Birjin 129.<br />
Egitzu maiz gogoetadura hauk, hiltzeko phonduan zarela kontu eginez. Dh 131. Irakurri denaren gainean bere<br />
gogoetadurak eginez. Ib. 109.<br />
gogoetagai, gogoetagei. � Tema de meditación. � Gogoetagei heien itxur-ederrak haren izpiritu guzia berotzen<br />
zuelakotz. Birjin 480.<br />
gogoetagarri. �1. (Sust.). Fantasía, pensamiento. � Ordea eztu nihork ansiarik behar haren artezia edo<br />
gogoetagarri guziez. "Phantasiis". SP Imit IV 10, 2 (Ch gogoetez, Mst üdüripen, Ol irudikerien). �2.<br />
Inquietante; (lo) que merece reflexión. � Nahi bezanbat afliyigarria, gogoetagarria izan dadin kausitzen zaren<br />
estatua. Mih 211. Zoin laster asetzen giren solasik arinenez ala pizuenez, ditaken gogoeta-garrienaz bardin. HU<br />
Zez 144. Hauteman daizkola [...] hats-bahidura batzu gogoetagarriak. JE Ber 88. Sor-aintzineko bizi hori salbu,<br />
iduri zaiku gogoetagarri dela Platonen asmu hori. Lf in Zait Plat XXII. v. tbn. Ibiñ Virgil 61n. Gogoetagarri da<br />
ikusten den gauza, / basurde bat hiltzea ote da hoin gaitza? Xa Odol 256.<br />
gogoetagarriki. � Inquietantemente. � Hau tzartzen da laster eta geroago ahulduz doalarik orozbat gorputza<br />
eta gogoetagarriki mehatuz. JE Med 137.<br />
gogoetaka (BN-arb ap. Gte Erd). � Pensando, meditando. "Gogoetaka gelditu niz (BN-arb)" Gte Erd 255. �<br />
Ikhusten baduzu belharra iragaiten hari dela edo basurek jotzeko heinean dela ez da gogoetaka ez eta ere<br />
dilindaka egoterik. Dv Lab 124. Laborarien buruzagiak hasiak dira gogoetaka, bai eta ere auhenka. SoEg Herr<br />
13-4-1961, 1.<br />
gogoetalari. � (El) que reflexiona, medita. � Gu landuketa gera, ta Mistral bezalakoak etorria; gu gogoetalari,<br />
ua biozti. Or Mi IV. Iakintza-alorrean arkitu zuen gogoetalari aurrena etzan Sokrate izan. Zait Plat 10. Olerkari<br />
bikain besteko gogoetalari sakon zan. Ib. 5. Gogoetalari da gizona, eta gogoetak lanera derama. Larre in Xa<br />
Odol 18.<br />
gogoetandu. � (Precedido de gen.). Llegar a la mente (de). � Nik zuen gogoetandu nai nuke oraiñ, gure<br />
aspaldiko mintzaera yarei au ez dittekela sumatu ixillik eta gaizki irakurriz. Or LEItz 44.<br />
gogoetarazgarri. � (Lo) que hace reflexionar, que da qué pensar. � Orduan Jesusek egin zion Amari ihardeste<br />
gogoetarazgarri hau. Jnn SBi 42. Nonbeitik ethorririkako fraide bat egotu zitzaion begira luzez saindu<br />
gogoetarazgarri hari. Ib. 87.<br />
gogoetarazi (BN-arb ap. Gte Erd). � Hacer pensar, reflexionar. "Apezaren hitz horiek gogoetarazten naute (BNarb)"<br />
Gte Erd 255. � [Misionestek] argitasun hoik gogoetarazi eta bere baithan sar-arazi zituzten Beltzen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
792
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
aintzindariak. Prop 1909, 121. [Suak] argitzen du, zalhutzen, gogoetarazten duelarik artetan, halako histuraño<br />
batekin, nundik sortzen othe den khe hura. JE Bur 78. v. tbn. Othoizlari 1962, 475.<br />
gogoetatsu (L-ain ap. A; SP, Ht VocGr 399, Lar Sup, Dv, H). � Pensativo. � Nork erranen du nola tristetzen<br />
den? Zein gogoetatsu iartzen den? Ax 58 (V 38). Maiz gogoetatsu gertaturik beldurraren eta esperanzaren<br />
artean. SP Imit I 25, 2 (Ch kexatua, Mst düda batez, Ol kezkaz). Bertze otoaren jabea, aldiz, bethiko ixil<br />
gogoetatsu hura, bere alkian. JE Ber 74. Benetan oldozkor eta gogoetatsu ipiñi zuan gure Patxi ihardespen<br />
hunek. Osk Kurl 41.<br />
gogoetatu. � Tr. Documentado en textos septentrionales (no suletinos) y en Orixe. �1. Pensar, reflexionar. v.<br />
GOGOETA EGIN, gogoaketatu. � Isaias profeta irakurtzean, gogoetatzeko ere bada, ian, Jesu Kristo ethorri<br />
ondoan ala aintzinean mintzatu den. Jnn SBi 3. Aklik berehala ezagutu zuen zoin ziren zuhurrak misionestaren<br />
erran horiek, eta bere baithan gogoetatzen zelarik othoitz egiten zuen. Prop 1890, 109. Ikare batek hartzen nau,<br />
hortaz gogoetatu eta. Barb Sup 58. Biak emaiten dire gogoetatzen. Barb Leg 132. Zertako gogoetatuz alper neka<br />
garuna? Or Poem 539. �2. Preocupar(se), inquietar(se), entristecer(se). "Obséder", "préoccuper" T-L. �<br />
Franzizkok gisa hortan uztearekin gogoetatzen da Jazinto. Laph 208. Gogoetatzen ez badire hango ara ikusiz...<br />
Jinkoak daki zeri gauden! HU Zez 124. Debeku horrek hanitz gogoetatu ninduen. JE Bur 63. Pentsa nola<br />
gogoetatua zitakeen! Lf Murtuts 37. v. tbn. Mde HaurB 49. Afrontu izigarria hartu nuen eta arrunt gogoetatu<br />
nintzan. Xa Odol 267. � (Part. en función de adj.). Preocupado, pensativo, triste. � Gogoetatuak ikhusten<br />
zituenean bere eri maiteak, arhintzeko khantu eder bat adiaraziko zioten. Laph 233. Bertze batek ere ikhusi du<br />
atxo gogoetatu bat, bakharrik basa bazter batean dagoena, ahuletsia. Prop 1911, 129 (ap. DRA). Ikharan eta<br />
gogoetatua, huna zer kontseilu eman zion Rebekak berehala Jakoberi. Zerb IxtS 23. Bakharrik, gogoetatua,<br />
harat eta hunarat dabil. Larz Senper 18. v. tbn. Prop 1897, 262 y 1906, 168. Othoizlari 1958, 172. Mattin 49.<br />
�3. (L-ain ap. A; Dv, H). "Hacerse soñador, pensativo, triste" A.<br />
gogoetatzaile, gogoetatzale. � Filósofo, pensador. � Gogoetatzale frantses horri [Descartes-i]. Lf EG 1956 (1-<br />
2), 55.<br />
gogoetsi (L ap. A; Dv). � "Hastiarse" A. � Handiei mintzo zitzaizten / seguranzaz betherik, / eta errepustak<br />
ematen / gogoetsi gaberik. EZ Noel 119 (Dv traduce "tergiverser, balancer").<br />
gogoezeko. � Desganado, falto de ánimo. � Añ otza, motza, motela ta gogoezekoa aurkituteban Anjel ori eze,<br />
aspertu zan noizbaiten neskatillea. Ag Kr 183.<br />
gogogabe, gogobage (Lar, Añ, H), gogabe (Lar, H), gogoge (Lar). �1. (Sust.). "Inapetencia" Lar, Añ. "Desgana"<br />
Añ. "Manque, défaut de bonne volonté, de dessein, de résolution, de courage, [...] et aussi d'appètit" H. �2. (Lar,<br />
Añ, H), gogabe (H). (Adj.). "Inapetente" Lar, Añ. "Celui qui manque de volonté, de résolution, etc." H. � Baina<br />
gogodunek gauza bat bederen eska diezaiokete "euskara lantzen" ari diren gogogabeei: bakea. MIH 208. �3.<br />
"Gogobage (Sal), descuidado" A.<br />
- GOGOGABEKO. a) Falto de gana. � Egingo diogu arrera motel, otz ta gogo gabeko bat. Mg CC 231. Dirua<br />
bere ibilli zan parra-parra, beartsuen gogo bako gogoa erosteko. Erkiag BatB 102. b) No deseado. � Bada<br />
norberaren gogo bagako estadubak gitxitan oi ditu prutu onak. fB Ic III 321 (v. tbn. 373). Gogo gabeko lan<br />
onetan aspertu ziralako. Lard 205. c) Carente de alma, espíritu. � Beingo batian usteltzen dan lez / gogo bagako<br />
gorputza, / Euzkadi bardin ilgo litzake. Enb 37.<br />
gogogabetasun (H), gogobagetasun (Añ). � "Inapetencia" Añ. "Qualité de celui qui manque de volonté, de<br />
résolution, etc." H.<br />
gogogabetu (H), gogabetu (H), gogobagetu (H), gogobagatu (V-gip ap. Iz ArOñ), gogogetu (Lar). �<br />
"Desaficionarse" Lar. "Manquer de volonté, de résolution" H. "Nagátu in dda: gogóbaatu in dda" Iz ArOñ (s.v.<br />
nagátu). � Ramuntxoren joan bear orrekin gogabetua niok. Alz Ram 40.<br />
gogogai. � Cosa espiritual. � Osiñ-gaiñean illuna, berriz, gogogai, bere begiekiko ixurtasuna geldierazi baiño<br />
len. "Spiritalis materies". Or Aitork 358. Gogo-gaia, [...] ukigaiaren antzeko izaki. Mde Pr 327.<br />
gogogaitz. �1. "(Lc) gran deseo" A. �2. (Dv, A). "Mal deseo" A.<br />
gogogaitzarazi. "Inspirer des mauvaises dispositions, du mauvais vouloir, indisposer, irriter l'esprit" Dv.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
793
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gogogaizgarri. "Qui peut ennuyer, répugner, impatienter, dépiter, provoquer le découragement, la défaillance"<br />
H.<br />
gogogaiztasun. "Découragement, défaillance, ennui, dépit" H.<br />
gogogaiztatu, gogogaixtatu. � Afligir(se), apenar(se). � Graziaren fruktua eta irabazia betheki senditzen<br />
ezpadugu ere, ez gaitezen izit ez gogo gaixta. Lç Ins C 8r.<br />
gogogaiztu (Dv � A, H). � "Disgustarse, hastiarse" A. � Beldurrez eta iratzartzen zen mementean haren<br />
aldean kausitzea den gutienaz ere berantzen bazuen gogogaitz ta khexa zedin. "Ne lui fut un sujet de<br />
mécontentement et d'impatience". Birjin 353.<br />
gogogaiztura (Dv, A). � "Disgusto, mala disposición del corazón" A.<br />
gogo-galarazi. "Faire perdre le bon vouloir, le courage, l'énergie" H.<br />
gogo-galdu (H), gogaldu. �1. Desesperarse, apenarse. � Gure izate guzia konsideratzen dugunean konfus<br />
gaituk gure bihotzetan eta gure buruz gogo-galtzeaz eta desesperatzeaz berze gauzarik ezin gineaidikek. Lç Ins<br />
A 5r. Eta semiak Ama onegaz / etziran eiten gogaldu. Enb 39. Egizu, ez dadin sekulan izan beako larritua,<br />
etsitua, gogogaldua. "Jainkoa Sotoetan" Herr Folletón 37 (ap. DRA). �2. "Gogaldu, quedarse sin conocimiento"<br />
Asp Gehi.<br />
gogo-galgarri. "Qui est propre à faire perdre cœur, le courage, la bonne volonté" H.<br />
gogo-galtze. � Desánimo, desaliento. � Ez baitu xoilki hortarik zeren hartu atsekaberik, ilhundurarik edo<br />
gogogaltzerik. Dv Imit 169 (ap. DRA).<br />
gogogarri. �1. Pensamiento. � Zergatik nahasten nauzu gogogarri itsusiez? SP Phil 324 (He 325 gogoanza).<br />
�2. Fortalecedor. � Irabazi aundiagoak oneraspen ontatik ateratzeko guztiz gogogarria izango da egun oietan<br />
otoitz edo elizkizunak egitea. ArgiDL 105. �3. "Aperitivo, gazigarri, gogogarri (V-m)" A DBols.<br />
gogogarri. v. gogagarri.<br />
gogoge. v. gogogabe.<br />
gogogile. "Apetitivo" Lar.<br />
gogo-giro. � Ambiente; humor. � Orduko gogo-giroa barrentzen. Vill Egan 1956 (3-4), 99. Iupiter-ek len estu<br />
zirenak lasatu eta lasa zeudenak estutu ondoren, gogo-giroa ere aldatu egiten da. Ibiñ Virgil 78. Badakizu zer<br />
esan duen: musika ez dela gauza gogo-giroak edo aldarteak adierazteko. MIH 156. Berezkotasun hori ez dago<br />
doinuetan, entzulearen barrenean sorrarazten duten gogo-giro berezian baizik. Ib. 154. v. tbn. MEIG III 82.<br />
gogohil (H). �1. (Vb.). "Gogohiltzea, défaillir, en parlant de cœur, de bonne volonté, de confiance, etc." H. v.<br />
gogo-urritu. � Ez zitun bere eskuak bigurtzen, ez zegin negarrik; ez zan gogoiltzen, ez etsitzen. Amez EG 1954<br />
(11-12), 170. �2. (Sust.). "Gogohila, courage, bonne volonté, etc., défaillant" H. �3. "Celui qui a le courage, la<br />
bonne volonté, etc., abattus" H.<br />
gogohilgarri. � "Propre à abattre la bonne volonté, l'ardeur, l'énergie, le courage, la confiance" H. � Ez nago<br />
orretarako: lagungarri gitxi eta gogo(a)ilgarri [?] asko daukat, orretarako bideak artuteko. Zav Gutun liburua<br />
50 (ap. DRA).<br />
gogohiltasun (H). � Desánimo. "État de celui qui a le cœur, le courage, le zèle, la confiance, etc., abattus" H. �<br />
Inharroz zazu Jinkoaren amodioaren bidetan baratzen zaituen gogohiltasun dohakabea. Mih 238.<br />
gogo-ilun (T-L). �1. "Mélancolie, gogo ilhun" T-L. v. gotilun. � Baña gogo-illuna ta itzaltasuna etxakazan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
794
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
argittuten. Echta Jos 295 (v. tbn. 158). �2. Melancólico, triste. � Betlemetik Arrasaterat, Herodesen urtetarik<br />
<strong>Fe</strong>rnando gogo-ilunaren egunetarat. Lf ELit 47.<br />
gogo-ilundu. � Desanimarse, entristecerse. � Pedro gogo-illundu zan irugarren aldiz "maite al nauzu"<br />
galdegin ziolako. Ir YKBiz 538. Asi zan gogo-illuntzen ta atsekabetzen ta ikaratzen. Ib. 467.<br />
gogo-inarkun. � Ejercicio espiritual. v. gogo-jardun. � Loiolatar Eneko Deunaren Gogo iñarkunak (Bilbao,<br />
1914). Ol tít. Il baño lau egun lenago amalau millari sendatza emon eutsen eta lau eguneko gogo-iñarkunaz<br />
eriotzaldira gertau zan. GMant LEItz 70. England-en nintzala, Jesusen Lagundiko bat etorri zan ni nengoan<br />
urira, ango monjatxoei gogo-iñarkunak emoteko asmoz. Ibarg EG 1958 (5-6), 509. v. tbn. JBDei 1919, 265. �<br />
Adoremenik gabeko gizonaren gogo-iñarkunatzaz ondo deritzatena usmatzeko eskua ustiztilariai lagatuko diegu.<br />
"Funciones intelectuales". Zink Crit 26.<br />
gogo-iragaite. � Pensamiento. � Jaunaren [...] gogo-iragaite bati jabaldu dira ondarrak. "Cogitatione". Dv<br />
Eccli 43, 25.<br />
� gogoitu. "S'accoutumer, s'habituer. Bekatutan itsuturik eta gogoiturik egoitea (Harb)" H (lo que en realidad<br />
dice Harb 32 es gogorturik).<br />
gogojabetasun. � Inteligencia, entendimiento. � Politasunaren araura ez dauka, bear bada, bere gurbiltasuna<br />
eta gogojabetasuna. Erkiag BatB 136.<br />
gogo-jardun. � Actividad intelectual. � Tr. Documentado en textos meridionales del s. XX. � Gure izkuntza<br />
landu izan bagendu gogo-yardun ta bear guzietarako erabilliz. Ldi IL 128. � Ejercicio espiritual. � Loiolak,<br />
berriz, Gogo-iardunetako bigarren astean "Bi Bandera"-en otoitzaldia ipintzen du. Or QA 169. Jainkoak onela<br />
egokitu zun, Manresan Iñigok bere Gogojardunak idatzi eta norbaitzuei ematen asi zedin. Manzi GPatroi 55 (ap.<br />
DRA). San Iñazioren Gogo-jardunetako Gogarteak. Alzola Atalak 129 (que cita el título de la obra de Kerexeta).<br />
Urtero, Garizuman eta udazkenean, gogo-jardunak erdaraz eta euskaraz. MEIG I 101.<br />
gogojogarri. "Propre à dégoûter" Dv.<br />
gogoka. � Pensando. v. GOGOZKA EGON. � Gogoka dagoz zelan / alkar bota azpira. Azc PB 346.<br />
gogokada. � Deseo, aspiración. � Euskaldunen sinisteak, okerrak ala zuzenak, beren gogokadak [...].<br />
ADonostia EEs 1929, 154.<br />
gogokara. "Aise, errex, gogokara" Ht VocGr 327.<br />
gogokazio. � Capricho, deseo (?). � Beste beiñ zea eskatu zeanen, ia larrua emain tenin! Mutillan gookazioa<br />
unan guzia, gookazioa zenez! (AN-gip). PPer FLV 1987, 188.<br />
gogokente. "Pensamiento, gogokente (S)" A Eusk 1919-1920 (II), 78. v. gogokunde (2).<br />
gogoketa. v. gogoeta.<br />
gogoki. � Impetuosamente. � Gogokiegi eta urgullukiegi. EZ Eliç 147. Larramendiren asmoak badu, haatik,<br />
beste alderdi bat ere, inoiz gogoki azaldu zuena. MEIG V 105.<br />
gogokide. v. gogaide.<br />
gogokidetasun. � v. gogaidetasun. � Ain zuzen ere gogokidetasunean aurkitu dezakegu adiskidetasuna,<br />
elkarrenganako naimenaren batasuna, ta gogokidetasuna gauza berbera dala-ta. Herr 3-1-1957, 4 (DRA traduce<br />
"afinidad espiritual").<br />
gogokizun (V-m ap. A Morf 151). � Intención. "Arakoxe gogokizuna euki dot" A Apend. Cf. gogakizun. �<br />
Zure gogokizun (intentzio) ori eskergarria da. A Ardi 96.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
795
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gogoko (V-arr, G-azp, BN-ciz, Sal, S; Dv, H). Ref.: A; Lrq; Gte Erd 217. � (Precedido de gen.). Del agrado de.<br />
"Qui est au gré de quelqu'un, lui est agréable, sympathique" H. "Agradable. Ene gogokoa da" A. v. begiko. � Tr.<br />
De uso general. � Beldur nuzu lana eta langitia eztiren izanen zure gogoko. Tt Onsa 92. Biz egia eternala zure<br />
gogoko. Mst III 4, 3. Jainkoaren gogoko ta adiskide egiten gaituan grazia. Ub 140. Konfesatu bear da leenaz<br />
bere gogoko duen konfesoreari dei eginda. Mg CC 213. Gipuzkoatarrak beren gogokoa duten landare<br />
maitagarri onek. Izt C 29. Ain bere gogoko lan andi hura bukatu zuenean. Lard 212. Jakizu, Errodrigo, / ene<br />
gogokua, / euskeldunetan zaitut / zu aukeratua. AB AmaE 358. Beren gogoko ez dituztenak. HU Zez 100. Nire<br />
naiok zure gogoko bitez. Zait Sof 88. Senargai bat gura neuke, zeure gogoko bat. Bilbao IpuiB 142. Haren<br />
gogoko pertsularia nintzan. Xa Odol 49. Ez baitu inork guztion gogoko den biderik asmatuko. MEIG IX 63.<br />
v. tbn. VMg 53. Gco I 385. AA II 134. Añ MisE 68. fB Ic I 39. Astar II 242. JJMg BasEsc 250. Ur MarIl 1. CatS<br />
53. Otag EE 1881b, 108. Bv AsL 204. Moc Damu 18. Itz Azald 15. Echta Jos 219. JE Bur 29. Ag G 244. Muj<br />
PAm 7. Or Tormes 33. Noe 122. Enb 192. Alz Ram 241. Laux BBa 46. Lab EEguna 106. Otx 97. TAg Uzt 305.<br />
JAIraz Bizia 43. NEtx Nola 10. Zait Plat 17. Anab Aprika 89. Izeta DirG 108. Larz Senper 44. Ardoy SFran<br />
262. Uzt Sas 344.<br />
� (Sin gen.). Agradable, apetecible. Gauza mania esaten dogu gauza on ta gogokuagaiti. Mg PAb 183.<br />
Allegetan diriala ezerbere ez izatera gauza ain gogoko eta maiterik. Ur BulaAl 44. Kopau gogokoa. Azc PB 154<br />
(en Ur PoBasc 539 gustokoa). Janari eta gauza gogoko eta gozoak. Itz Azald 197. Mutil gazte gogokua. Alz<br />
Burr 19. Beti egiten jakoz Aita Leandrori gogoko euskal gaiak. Alzola Atalak 73. � Gogoko tokian ezpaita<br />
aldapik nabaitzen. Etxde JJ 89. � Mikel gogokoa: Zure eskutitza gogoz irakurria det. NEtx Nola 33.<br />
� (Padre) espiritual. � Il zen sainduki emaztearen besoetan eta gogoko Aitaren ondoan. Or Mi VI.<br />
� (Con suf. de comparación). � Urre fina baino dira, / hagitz gogokoago, / eta bai bereska baino / hagitzez<br />
eztiago. Hm 45. Apaiz-nagusiak gauza gogokoagorik etzuen. Lard 494. � Balendinen amesik gogokoena<br />
ontzijaube izatea zitakian. TAg Uzt 214.<br />
� (Con reduplicación intensiva). � Entzule ta ikuslien gogo-gogoko jaia izan zan. Muj PAm 11. v. tbn. SMitx<br />
Aranz 143n.<br />
- GOGOKO IZAN (aux. trans. e intrans.). Gustar, agradar. � Beste ezer egiñ nai ez nuke, ezpada, Berari gogoko<br />
zaiona. Arr May 138. Usu jakiñen dugu gogoko natzaion. Or Eus 105. Laisterka aldendu zan berriro Balendin<br />
ain gogoko zitzaion agindua betetzera. TAg Uzt 72. Quijotea izan omen du beti oso gogoko. Vill in Gand Elorri<br />
18. Sagardoa ez dut gogoko. MEIG II 92.<br />
v. tbn. A Ardi 137. Ldi IL 83. Eguzk GizAuz 104. Txill Let 76. SMitx Aranz 180. Lek SClar 133. Zait Plat 87.<br />
Erkiag BatB 18. BEnb NereA 105. MAtx Gazt 89. Lab SuEm 194. Alzola Atalak 142.<br />
� Ama maiteari gogokoago izan dakion egiten da onela. Arr May 7.<br />
� (Det.). � Gibel-andik txakurra guziz artua edo gogokoa zuen. Urruz Urz 25. Karaitz-lurra ez du gogokoa.<br />
Munita 43. Gogokoa izan yatzue Apartxu eta bere kume bien ipuiñ au? Bilbao IpuiB 264. Nik molde hori ez<br />
dutala nehoiz gogokoa izan. Xa Odol 63. Badirudi biziro gogokoa zuela Oihenartek hitz hori. MEIG I 212.<br />
v. tbn. AB AmaE 418. ArgiDL 86. Alz Ram 29. Aitzol in Laux BBa XII. Etxde JJ 98. Herr 5-12-1957, 1. Anab<br />
Poli 130. Erkiag BatB 35. NEtx LBB 41. Lab EEguna 197.<br />
gogokoi. � Espiritual. v. gogotiar. � Ezta gizon abere antzekoak be, eztaki gogokoien azkatasuna. Pi Imit III<br />
53, 2.<br />
gogokoi. v. gogakoi.<br />
gogokunde (Dv, H), gogokunte. �1. Decisión, resolución. "Dessein, résolution" H. � Zure gogokunde eta<br />
deliberazione on guziak hauts eta herrauts bilhakatuak. He Phil 291. Huts hetarik bereziki beiratzeko eta ongi<br />
hura bereziki egiteko gogokunde zina hartu behar da. Dh 103 (v. tbn. 109). Huts beretan ez gehiago erortzeko<br />
deliberazione edo gogokunde fermua. EgunO 128 (ap. DRA). Guziz dira barrenak zure gogokundeak.<br />
"Cogitationes". Dv Ps 91, 6. Nazionen bürüzagi direnen gogoküntek gehienik erazten beitie haien zorthia.<br />
ArmUs 1896, 99.<br />
�2. gogokunte. Intención, pensamiento. � Jinkoak gaiaz abisatü zütian elitian ützül Herodesenganat haren<br />
gogoküntiak gaisto beitziren. Ip Hil 107 (Mt 9, 4 gogokunde). Gure lanak, gure gogoküntiak, gure bihotzeko<br />
sendimentiak izan ditian oro Jinkoaren gogarako. Ib. 192.<br />
gogolantze. � Cultura. � Erromatarren izkuntz eta gogolantzeak omen aundia artu zuten aien artean. JMB<br />
ELG 99. Eusko-gogolantzearen ikutu edo oarpenak. Ib. 50. Erri bakoitzak bere gogo-lantze edo kultur jakintza<br />
bedegarra du. Onaind MEOE 16. Kultura, inoizko "gogo-lantze" haren eragile eta ondorioa, ez zaigu sekula soil<br />
eta bakar agertzen. MEIG VIII 63.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
796
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gogolari. � Pensador. v. gogoetalari. � Kierkegaard, Danemarkeko gogolariak zion: "behar dira bi gizon,<br />
baten egiteko". SoEg Herr 11-6-1964, 1. � Banoa bidean gogolari / pentsaketa eginez. GAlm 1960, 12 (ap.<br />
DRA).<br />
gogoman. v. GOGO EMAN.<br />
gogomen. � Pensamiento. � Gogomen dolügarriz nekatürik. Egiat 159. Gogomenetan bethi izanen diradiala.<br />
Ib. 243. Bertze istorioak, konparantzak, gogomenak, etsortuak, hain ederki eta arthez aldikatzen ditu. Ip in Ax<br />
(ed. 1864) XI. Irradatze bat dela gogomena. Mde Pr 322.<br />
gogomen. v. gogamen.<br />
gogo-min. � Interés, preocupación. � Uste dut haren gogo-minak / sendoturen tiela ziren gaitzak. Arch Fab<br />
213.<br />
gogo-nahasi. "Atolondrado, aturdido" Darric ms. (ap. DRA).<br />
gogo-nahi (Dv). � Deseo, ansia. � Neure buruari kuasi gogo nahiaz eta probetxu egiteko desiraz berzerik ez<br />
nakusolarik. Lç Dedic * 6v.<br />
gogonduri (SP (sin trad.) � H, O-SP 223 � Dv, A). �1. "Bien intentionné" O-SP 223. "Gogonduri, según<br />
Oihenart 'bien intencionado'; 'memoria' al parecer de Axular" A Morf 112. �2. Memorioso (?). � [Gezurtiak]<br />
gogonduri on behar du, akhorduan eta memorioan egon behar du. Ax 514 (V 331). �3. Pensativo.<br />
"Desconcertado" Zait Sof II voc. � Ni, gogonduri, sega-kirtenean tinkatuta, txori amak aien miñez zumeldian<br />
ari zun nigar-txintari erne negokion. Or Mi 112. Bulko izugarri eta ikaragarriz gogonduri ta buru-ernari nauka<br />
azti yakintsu orrek. Zait Sof 70. Gizon bat aurkitu zun [...] zugatz baten ezarria ta gogonduri. EG 1959 (3-6),<br />
156.<br />
gogongaraitik. � De mala gana, contra la voluntad. v. GOGOZ GARAITIK. � Hautsi eta menospreziatu ukhan<br />
dute haren Legea eta hura hiragundurik gogongaraitik hari iarreiki irudi egin ukhan dute. Lç Adv ** 2r.<br />
gogoño. � Dim. de gogo. v. gogotxo. � Bihotza ahurrean, Herria, huna ni / huna ere zuk eman gogoño<br />
suharra. Iratz 23.<br />
gogo-ongarri (SP, H; gogohon- A, que cita a Oihenart), gogohontgarri (O VocPo, Dv). � "Pour dire agréable à<br />
l'esprit" O VocPo s.v. begihontgarri. � Atzeman nahiz gabilzan leior zerukoaren aire gogo-ongarri batzu. He<br />
Phil 484 (SP 478 plazerak).<br />
gogor (gral.; Lcc, SP, Mic 6v, Urt I 41, Ht VocGr, Lar, Añ, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H, VocB). Ref.:<br />
Bon-Ond 155; A; Lrq; Iz Ulz (beratza), R 298, ArOñ; Holmer ApuntV; EAEL 212; Etxba Eib; Elexp Berg; Gte<br />
Erd 123. � Tr. De uso general en todas las épocas y dialectos. En DFrec hay 374 ejs.<br />
�1. Duro, fuerte. "Dura cosa, gauza gogorra" Lcc. "Aragi gogorra du orrek (AN-5vill, BN-arb, S)" Gte Erd<br />
123. � Et de la otra al camino de Gogorra (1283). Arzam 257. Martin Gogorra (1360). Ib. 257. � Abillamendu<br />
zarreko pedazu gogorraz. Lç Mc 2 tít. Larrosa maiatzekoa, nola dozu / enetzat orrein gogor murallea?<br />
Lazarraga 1185v. Etxeberri zare, harri / egina gogorrenez. Arg in EZ Noel 23. Ur hetarik batzuk dira gazi eta<br />
bertzeak geza; batzuk gogor, bertzeak bera. Ax 215 (V 143). Zerren da duztiz aen gogorra / zein diamantezko<br />
arria. Mic TAV 3.1.27, 134. Ogi gogorrari hagin zorrotza. O Pr 348 (tbn. en RS 539). Epallearen mallu<br />
gogorrak beratuko dik burua. VMg 86. Jaunztura arruntak eta latzak; etzauntza gogorra, askotan taulatu hutsa<br />
edo harrokak. Dh 172. Ain nekezka lepo-ganean ekarri dozun zur gogorrean yosten zaituez esku-oñetati. Añ EL<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 797<br />
mende.<br />
2<br />
205. Lur elkor gogorrak. Izt C 172. Aldamenean zedukan ogi zati gogor beltzari begiratuaz. Arr GB 24. Arkaitz<br />
gogor batean bezela, sendo ezarrita. Aran SIgn 7. "Gizon gogorra dago beorri oraindik". "Bai sobra,<br />
ezurretan". Sor Bar 99. Zure esku ta oñak iltze lodi gogorraz zulatu zituzten. ArgiDL 35. Guk, baiña [...]<br />
azurrak gogor daukaguz. Bilbao IpuiB 60. Arroparik gogorrenak ere puskatu egiten ziran an. Salav 88. Ingude<br />
gogorretan egindako ezpatak zartatzen ere. Ibiñ Virgil 93. Ee gogor, estu, exkax ta badaezpadakoa. Berron<br />
Kijote 175. Lokarriak kate gogor bihurtzen dira itzul-lana neurtitzetan egin behar denean. MIH 261.<br />
� "Opiniâtre (S)" Lrq. v. burugogor.<br />
� (No ref. a objetos materiales). "Lo gogor dago hura (G-azp); lo gogorrean in dot (V-arr); arria baino<br />
gogorrago zegoen lo (G-azp)" Gte Erd 270. � Konjuro gogor parebaga bat / daukat ordenadurik. Lazarraga
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
1184r. Lo gogorrian dagozala. Mg CO 285. Ene ondotik ethorriko direnek, esperantza dut, khenduko dutela<br />
oraino arras C gogorra eta soinu horrentzat bethi K ezarriko dutela. MarIl XVI. Mingain-agiñetatiko abotsak<br />
dira: d- biguna, t- gogorra. Eguzk RIEV 1924, 593. Zaitegiren mintzaerak badu beti halako gogor antxa,<br />
trinkotasun sendoaren ume den zailtasuna. MEIG III 108. Erronkariarrek, gure gisara, ez zituztela bereizten r<br />
biguna eta gogorra hitz azkenean. MEIG VI 132s.<br />
�2. (gral.; Volt 113, SP, Añ, H). Ref.: A; Etxba Eib. Duro, cruel, insensible; severo. "Cruel" Añ. "Dur, sans<br />
humanité, sans libéralité, avare" H. "Eskadi (eska adi) dion [= duen] gogorrari eta ez eztion biotz-onari (R)" A<br />
(s.v. eska). � Tr. De uso general. � Amore gogorraren despita. E 215. Bekhatore gaixtoék haren kontra erran<br />
dituzten hitz gogor guziéz. Lç Iudae 15. Zerren aita neben guztiz gogorra. Lazarraga (B) 1181vb. Ausenzia triste,<br />
gogor, kruela, / nolan ilgo nozu orain onela. ConTAV 5.1.4. Amoltsu eta bakezko zirenak ere egiten baititu<br />
anhitzetan bere desiren konplitzeagatik traidore, bihotz gogor, kruel eta erhaile. Ax 352 (V 234). Minzo emeak<br />
bihotz gogorra bera diro. O Pr 318. Tirano lenbiziko gogorren denboran. Mb IArg I 271. Berzeendáko berátx,<br />
bizárro ta konpasíbo, gogór beretáko. LE Matr5 302. Ainbeste enperadore gogorren artian. JJMg BasEsc 39.<br />
Biotzik gogorrena / lezake kupitu. Bil 42. Jesus bere arerio gogorren eskuetan imintera. Itz Azald 34. Apaizai<br />
biotz gogorrenak biguntzeko doaia emango diet. ArgiDL 104. Nagusi eroa baño gogorra obe (G). EgutAr 24-8-<br />
1957 (ap. DRA). Obeki erkitzen (ateratzen) da gogorretik, ezinez ez duenetik. Herr (ap. DRA). Izkuntzan diran itz<br />
gogor eta mingarri guztiak esanaz. Etxba Ibilt 465. Akerraren adarra baño gogorragoa da ori (B). 'Zital utsa da<br />
ori'. Inza NaEsZarr 1969. Ukitu du azkenean Iñakiren bihotz gogorra. MIH 311.<br />
� Anaia biotz-gogordun aren eskuetatik gordetzeagatik. Lard 34. Gixon zuri bijotz gogordunak juaten ziran<br />
Apirkara. Kk Ab I 83.<br />
�3. (G-azp, S; Lar, Añ, H). Ref.: Lrq; Gte Erd 67. Duro, difícil de llevar. "Cosa dura es, neke gogorra da" Lar,<br />
Añ. "Dur, difficile, pénible" H. "Begirasun gogorra egin zion (G-azp)" Gte Erd 67. � Negurako ta elur-aldi<br />
gogorretarako. Mb IArg I 310. Nik pozik egingo det agindu al ditekean penitenziarik gogorrena. Cb Eg II 131<br />
(Dv LEd 233s gogorrena). --Zelangoa izango da juizio au? --Guztiz gogorra eta ikaragarria. Oe 84. Ez guri<br />
orrelako gauza gogorrik esan, baizik gauza beratxoak eta gustokoak. AA III 422. Beti gogor eretxi deutsat<br />
nekerik arinenari. Añ EL 2 73. Bide luze au guztia arkitzen da lan gogor anitz egin bearrekoa. Izt C 89.<br />
Morrontza gogor onek emezortzi urte iraun zien. Lard 134. Urakan gogorrak oi dauz zugatzak ausi. AB AmaE<br />
112. Gizon au gaitz gogor batek artu zuen. Arr May 167. Bein arrapau ebazan ekatx gogor, aize, euri ta<br />
abarregaz etorren batek. Echta Jos 266. Esklabotarzün gogorrenaren khatien etheitia. Mde Pr 48. Aste<br />
gogorrak izan zaizkit azken auek. Txill Let 103. Zigorrik gogorrena. Osk Kurl 68. Ez dira behar bezain urriak<br />
pasarte gogor eta lehorrak. MIH 351.<br />
� "Gogorra zera! gogorra da zure kontua!" (G-azp). � Gogorra gerta zaio ere Antoniori! ABar Goi 66.<br />
� "Ezkutu gogorrean (V-ger), ixil gogorrean, de riguroso incógnito" A.<br />
�4. (H). Grande, importante. "Iauzkari gogorra, fort sauteur; predikari gogorra, grand prédicateur; edale<br />
gogorra, grand buveur" H. � Nola irten duda gogorretatik egin gabe konfesio general oso ta garbi bat ederki<br />
prestatuta? Mg CC 166. Konfesino jenerala da obligazino estu ta premiña gogorrekua. Mg CO 243. Zein dira<br />
gure zirikalari gogorrenak? Inza Azalp 149. Oker gogorren bat gerta ez zedin. Anab Poli 121. Euskeriaren<br />
ondamendiko / arerio gogorrenak / ezbairik bage esan legike / diriala euskaldunak. BEnb NereA 87. Bi etsai<br />
nituan gogorrenak: nere dirurik eza aurrena, ta euskerak irakurle gutxi izatea bigarrena. NEtx LBB 5. Oztopo<br />
gogorrik gabe mintzatu zaigu Zaitegi. MEIG III 77.<br />
�5. (V-gip ap. Iz ArOñ; Lar, Añ). (Adv.). Duramente; firmemente. "Txakurrak gogor salatu dotzu, te ha ladrado<br />
fuerte el perro" Iz ArOñ (s.v. salatu). v. gogorki. � Tr. Documentado sólo en autores meridionales. � Ez<br />
dezazuela esan nik gogor itzegin dizuedala. AA III 425. Nai dozu juzgadu zaizan gogor eta latztasun ikaragarri<br />
bategaz, erruki baga. Astar II 185. Jaungoiko [...] zeñen yakituriya elduten dan gogor ertz batetik bestera. Ur<br />
BulaAl 1. Euria gogor da ugari iausten zan. Ag AL 89. Yo, yo, gogor, erruki barik, barriketaik bapez ta emon!<br />
Kk Ab II 179. Gogor erantzun eutsian. Enb 163. Gogor ari zerate gero! Etxde AlosT 15. Badira, gai ontan,<br />
esnatu ta lanari gogor ekin dioten erriak. Munita 112. Ta Praisku be gogor bereagaz. Bilbao IpuiB 223. Ark<br />
bezain labur eta gogor, baiezko biribilez esaten du Protagorak. Zait Plat 121. Lanean gogor alegintzea / gure<br />
erriaren jokera. Basarri 104. Jaungoikoak ere gogor debekatzen digu Liburu Santuetan. MAtx Gazt 77.<br />
Medikuak gogor galerazten dit, gañera. Uzt Sas 22. Neureari eusten nion, ernai eta gogor. MEIG IX 92.<br />
v. tbn. Lar SAgust 7. fB Ic II 231. Zav Fab RIEV 1907, 542. Ur MarIl 112. Lard 72. Ud 115. Sor AKaik 124. Bv<br />
AsL 206. Arr May 126. Echta Jos 106. A Ardi 97. EusJok 112. Inza Azalp 128. Laux BBa 68. Lab EEguna 55.<br />
Ldi IL 117. EA OlBe 68. Anab Poli 33. NEtx Antz 41. SM Zirik 91. JEtchep 100. And AUzta 131. BEnb NereA<br />
193. Erkiag BatB 76. Salav 55. Larz Senper 68. Ibiñ Virgil 89. Alzola Atalak 56.<br />
�6. "(Vc), muy. Ondo txiki gogorra zan bera beintzat" A.<br />
�7. (Uso sust.). � O gure bihotzaren itsua eta gogorra! SP Imit IV 1, 11. Biotzaren gogorra Faraonen biotza!<br />
Lard 72. v. tbn. Dv LEd 220. Au zoritxarren gogorra! Enb 175. Nire lepoan / jarri zenidan / uztarriaren /<br />
gogorra! Arti MaldanB 197. Eta burruken gogorra! Osk Kurl 65. Onela lasaitu zan aren gogorraren gogorrez.<br />
"Fortaleza". Berron Kijote 36. Gogorkiegi aitortu badut, adiskidetasunari zor diot aitormenaren gogorra. MIH<br />
387. � "(Vc), cadáver" A. v. HIL-GOGOR.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
798
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- BURU-GOGOR. v. burugogor.<br />
- GOGOR HARTU (V-arr-gip, AN-gip; H). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg; Gte Erd 290. Tratar, tomar con dureza.<br />
"Accueillir durement quelqu'un" H. "Gogor artzen zuten" Gte Erd 290. v. GOGORKI HARTU. � Maiteegi<br />
ditue onen gogor artzeko griña berak. AA III 629. Mediku sendagilleak gogor artuten dau gaixoa. Añ NekeA<br />
226. Errusiarrak gogor artu zituzten gizagaxook, eta zigorka ikaragarria eraman zuten. Ldi IL 165. Gure<br />
aguretzarrak oso gogor artu zun nunbait Lope. Etxde AlosT 75. Ekaitzak gogor artuko ditu / zugaitzak eta<br />
leioak. Gand Elorri 168. Ez det uste nere amak ere ain gogor artuko niñunik. Salav 29. Gogor hartzen zuen bere<br />
burua eta bai besteak ere. MEIG VIII 69. v. tbn. Astar II 282. Lard 17. Echta Jos 138. Ill Testim 16. ABar Goi<br />
74. Erkiag Arran 143. BEnb NereA 82.<br />
� Bere burua estu ta gogor artuzale baitzan eta sekula etzion atsegintasunik opa. Etxde JJ 39.<br />
- GOGOR-EGILE. "Opposant. Nor dire gogor-egileak?" Dv.<br />
- GOGOR EGIN (Urt, Lar, Añ). a) Endurecer.<br />
b) (Aux. intrans. bipersonal). Resultar duro, difícil. "Sembler, paraître dur, difficile, pénible" H. � Nola zure<br />
griña gaiztoak ukatzea gogor egingo zatzu? Cb Eg II 149 (Dv LEd 263 gauza gogorregia idurituren). Badakit<br />
askori [...] gogor egingo jatzuna. Astar II 125. Aren odolarekin eskuak loitzea Dabidi gogor egiten zitzaion.<br />
Lard 174. v. tbn. Osk Kurl 115.<br />
c) (V, G, AN-gip-5vill, B, L; Dv, H). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg; Gte Erd 125. Tratar con dureza, hacer<br />
frente; reñir. "Résister" Dv. "Resistir, dar frente, oponerse" A. "Gogor eiñ gure mutikuai, nagi hutsa da ta" Elexp<br />
Berg. "Gogor egin zion etsaiari" Gte Erd 125. � Emakume galdu baten gogo gaiztoari gogor egin bearrean<br />
arkitu zan. Lard 63. Nere lehiei bethi gogor eginen diotet. Dv LEd 163 (Cb Eg II 89 peleatu). Etxe-jaubeak<br />
eutsan baten egin gogor, esanaz. AB AmaE 298. Bañan ortarako gorputzari oso gogor egiñ biar zaio. Sor Bar<br />
55. Egun batez gogor egin zion Santa Cruzek Velasco generalari. Or SCruz 137. Duela mende baten ingurua,<br />
Iruñak gogor egin zion halaber Napoleon Handiari. JE Ber 27s. Nik, berriz, diotsuet: ez gogor egin gaiztoari. Ir<br />
YKBiz 124. Nere gogoari iñork iñoiz ez bezaio gogor egin. Zait Sof 140. Gogor egin nion nere buruari, ta<br />
biozkada azpiratu. Txill Let 98. Jainkoak daki zonbat gosta zaizun zuri / gogor egin beharra batzuetan guri. Xa<br />
Odol 133. Hasiera hartan hotzari gogor egiteko baizik ez zituen erabiltzen bere jantziak. PPer Harrip 101.<br />
Gogor egin behar denean gogor egin behar da, geure buruaren etsaiak ugarituko baditugu ere. MIH 119.<br />
v. tbn. Gy 252. Hb Esk 46. Aran SIgn 47. Arr May 103. AzpPr 30. Itz Azald 196. Ag G 159. ArgiDL 72. Barb<br />
Sup V. Inza Azalp 140. Mok 9. Tx B I 133. FIr 141. Alz Ram 59. Lek EunD 16. ABar Goi 52. Munita 90. Mde<br />
HaurB 55. Etxde JJ 80. Osk Kurl 135. MAtx Gazt 64. Alzola Atalak 49.<br />
- GOGOR EGON (V, L, Sc, R-uzt ap. A; Dv, H). Estar firme (en una postura). "Rester ferme" Dv. "Resistir a pie<br />
firme" A. � Haren legearen kontra gogor egon nahia. EZ Man I 68. Bekhatian ütsü eta gogor egoitia. Bp I 57.<br />
Orregaitiño zaill eta gogor / dagoz euskeldun fedean. AB AmaE 37. Izekok esaeutsan gogor egozala bere<br />
aittamak; ezebela nai, mutil aregaz batun deittean. Echta Jos 155. v. tbn. Itz Azald 196. Or Eus 122. � Guztiz<br />
ikaragarri, bellegi, ezain ta zur bat legez gogor-gogor datzala. Añ EL 2 39.<br />
- GOGOR IZAN. (Con aux. intrans., uni- y bipersonal). Resultar difícil, duro. � Gogor duk hiretako akhuloén<br />
kontra ostiko egitea. "Il t'est dur". Lç Act 26, 14 (Dv gogor zaik). Hainitzi gogor zaie hitz hau: uko egiozu zure<br />
buruari. SP Imit II 12, 1. Latz eta gogor zaiku hari obeditzea. Mih 90. Zahar gazten arteko / hau da parabola, / -<br />
-zuzen esplikatzeko / ainbat gogor da--. Bordel 105. Gogor zaizu aitortu bearra, gaztetxo, baña aitortu zaite.<br />
MAtx Gazt 92. v. tbn. Brtc 209. Hb Esk 20.<br />
- GOGORPE. (Con suf. local de declinación, en sing.). � Gudarien jaurbide gogorpean bizi ziran gizon eta<br />
emakume guztiak. Eguzk GizAuz 11.<br />
- GOGORREAN (V, G, AN). Ref.: A; Elexp Berg. "A malas, por fuerza" A. "Onian ezpada, gogorrian ein<br />
biharko dau" Elexp Berg. � Egun gitxiren epean juduak gogorrean sartu eta beste lagun askorekin batean il<br />
zuten. Lard 342. Aurreneko itzegin zioten eztiki; baña ezin zutenian onian, asi zitzaizkan gogorrian. Bv AsL 94.<br />
Indarrean, gogorrean, guda soiñuan ioan bearko neuke, ta ori eztot nai. Ag AL 130. Eladik eztau nai ezkondu<br />
oraindiño, ta gogorrean artuten bogu eztogu ezer lortuko. Echta Jos 218. Ni enazute atzetik ibilliko, gogorrean<br />
atzeman-naika. Ldi IL 30. Onez ezpadijoa, gogorrean eramateko garaia da. Zait Sof 129. Biotzak bere onean<br />
dariona izan bear du, ez gogorrean eman-erazia. Berron Kijote 160. Gogorrean ezin, eta azpi-janean liluratzen<br />
dute Erromar izeneko gizakume apain haiek. MEIG I 142. v. tbn. PE 67. Alz Ram 55. TAg Uzt 150.<br />
- GOGORREZKO. (Adnom.). � Agiri oek arri gogorrezko tresna batzuek [...] izan oi dira. JMB ELG 15.<br />
- GOGORRIK. a) (Estar, etc.) duro, inflexible, severo. � Berbarik badegizut poridadez, / gogorrik jarten zara<br />
bereala. Lazarraga 1187r. Zeruko dohatsuak gogorrik daude ta sorhaiorik haren alderat. Dh 138. Zein ditake<br />
bihotza haukien kontra sorhaiorik eta gogorrik dagokena? Ib. 241. Gogorrik bekakoa, / Ez duzu uste maite<br />
zaitugun, / Nere arrebañoa? Iratz 18.<br />
b) Fuertemente. � Ikus, zeinen gogorrik / hedaturik daukadan uztaia. Mde Pr 306.<br />
- GOGORTXEAGO. � Lenbiziko mandatua baño gogortxeagoa. Mb IArg I 118. Anaia Sabatinok itz bat<br />
gogortxiagua esan zion beste bere anai bati. Bv AsL 212.<br />
- HIL-GOGOR. v. hil.<br />
� Etim. Para la posibilidad de que provenga de *gor-gor, con disimilación, v. FLV 1970, 72.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
799
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gogora. "Gógora, gógoria, (la) bolita del lino que contiene la semilla" Iz ArOñ. v. 1 gorgora.<br />
gogora. v. gogara; gogoratu.<br />
gogora-aldi. v. gogoraldi.<br />
gogoragai. � Memorable. � Egun onetako jazopenak: Asko dira gomutagarrijak. Etortzeko bizkattarrentzako<br />
gustirik gogoragaiena esan edo edestuta dago. AG 1566.<br />
gogoragarri (SP). �1. Recordatorio, (lo) que hace recordar. v. oroigarri. � Hartarakotz othoiztxo hauk hemen<br />
tiat ezarri, / meza ez entzuna gatik hura gogoragarri. EZ Man II 58. Haiza bitez etsaiaren gogoramendu<br />
gogoragarri guziak. "Phantasiae inimici". SP Imit III 48, 5. Gloriyan egintako / ispillu garbiyak, / Jaungoikoa<br />
badala / gogoragarriyak. Bil 59. Kristoren Eruankizuneko gogoragarri biziak. Ag Kr 42. Jaungoikoak bere<br />
Legea eman zien egunaren oroigarri edo gogoragarri bezala. Inza Azalp 84. �2. (VocCB, H). Digno de ser<br />
recordado. "Memorable" VocCB. � Horra, bada [...] angles-misionesten zozietateari behatzen zaizkon<br />
xehetasun gogoragarrienak. Prop 1906, 66. Otsaillaren ogei ta seia / egun gogoragarria. Arrantz 142. Iru apaiz<br />
oik [...] goraipatu ta alabatu zituan idazki gogoragarri batean. Alt LB 90. Gogoragarria da mutillari oe garbia<br />
eskeiñi deutsenekoa. Erkiag BatB 132.<br />
gogorakizun. � Pensamiento, idea. � Gogorakizun uts batekin uste au ziaro nagusitu zitzaion. Etxde JJ 133.<br />
Gogorakizun zugurrak itzez adieraztea. Or Aitork 178. Gure Txomiñeri bere biziko gogorakizun bat emon eutson<br />
buruak. Bilbao IpuiB 274. Aditu ukan dut, olako edo alako gogorakizun etzirela asmatuko puntuagatik izan ez<br />
baliza. Or in Gazt MusIx 16.<br />
gogoraldi, gogora-aldi (SP). � Pensamiento. "Gogora aldia ethortzen zaitanean, quand la fantaisie me prend"<br />
SP. "Pensamientos, juicios vanos, uste, gogoraldi, burutamen, bururatze... eroak, alferrak, ezerezak" FSeg. �<br />
Zenbait aldiz izaditik artzen dituzten irudipenaz eztakite jokatzen eta oiekin beren gogoraldiak osotara<br />
irabiotzen eta josten. Inza in Jaukol Biozk VI. Alditan bere gogoraldiak gertaera ezerezenetatik artzen ditu<br />
egarako bideak. Ib. XII.<br />
gogoramen (Vc ap. A). �1. Pensamiento, idea. "Consideración" A. v. gogorapen. � Agertu zion Ugolino<br />
jaunari bere gogoramen au. Bv AsL 177. Gisa onetako gogoramen arrazoizkuari begiraturik, utzi zuan etxe<br />
berria zutik. Ib. 139. Illuntzeko bakarrean / --begi biak urrunera-- / geldi-geldirik azaltzen jataz / gogoramenak<br />
burura. Gand Elorri 176. �2. Recuerdo, memoria. � An egoan beti etxe zokoan bere arima-barruko miña<br />
gogoramenagaz ikutu ta ikutu, aztertu ta aztertu. Ag Kr 76. Gogoramena, adimena ta naimena. Inza Azalp 45.<br />
Nere gogoramenean ongi gorderik daude! Or Poem 539. Xalbador, zure gogoramenak / izaten ditut sarritan.<br />
Uzt Sas 278. �3. "Ocurrencia, sugestión de una idea" A.<br />
gogoramendu (SP), gogaramendu (Dv). � Pensamiento. "Suggestion" SP. "Ce qui vient à la pensée" Dv. �<br />
Gure bihotza erakustea eta heldu zaizkigun gogoramendu, sentimendu eta afekzione guziak erraitea. SP Phil<br />
450. Erabilltzatziñ hik gogoramendu onak. He Phil 325 (SP 324 gogoeta). Gogoramendu gaxtoei jarraiki zaie.<br />
Dh 153. Zenbat gogaramendu ez dio ematen. Dh (ap. Dv). Bihotzean sortzen diren gogaramendu lohiak. Dv LEd<br />
86 (Cb Eg II 42 pensamentu).<br />
gogoranean (ines.) "Gu oroitzen garela, lehenago pinu guti izaten zen; gure gogoranean (G-azp)" Gte Erd 246.<br />
v. gogoenean, goantzean.<br />
gogorantza, gogoantza (H), gogarantza. � Pensamiento, idea. � Zergatik altaratzen naun eta berotzen hire<br />
gogoanza gaxtoez? He Phil 325 (SP 324 gogogarri). Zeri dagokala zuen gogoranz illun oriek? Mb IArg I 292.<br />
Zenbat kontseilu on eta etsenplu hobe, zenbat Jainkoaren mandatu eta gogarantza. Dv LEd 229 (Cb Eg II 128<br />
inspirazio). Erriagandik sortua dan eskeroztik bere lana, biotz agur eztitsu bat bere gogoantzakin erriari egiten<br />
diola. (Interpr?). J. Artetxe Y 1933, 332.<br />
gogorapen (V-gip, G-azp, L-ain, S). Ref.: A; Iz ArOñ (gogóapen). �1. Pensamiento. v. gogarapen,<br />
gogoramen. � Bidearen hersteko agian hartu dukezun banaloriozko plazerak burura ekhar liatzaketzun<br />
gogorapen perillosei. SP Phil 373. Ixilikan egon ari, Anjel [...] alako gogorapenik egin gabe. Apaol 80.<br />
Jaungoikoak gogorapen txarretatik zaindu nagian. KIkV 7. Jaungoikoagana gure gogorapen, asmo ta eginbide<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 800<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
guziak zuzenduz. Inza Azalp 135. Zurratuz hilen zuen gizonak, bet-betan gogorapen izugarri bat otu ez balitzaio.<br />
Mde HaurB 42. Milla gogorapen baikenun buruan. "Multae cogitationes". Or Aitork 149s. Alperkeria<br />
gogorapen gaizto guztien ama dela. Vill Jaink 164.<br />
v. tbn. KIkG 4. JanEd II 12. Kk Ab II 136. Ir YKBiz 90. Goen Y 1934, 99. Lf in Zait Plat 22. Lab SuEm 194.<br />
�2. (V-gip ap. Iz ArOñ (gogóapen)). Recuerdo. � Gogorapen edo zor diogunaz oroitze onek eraman gaitzan<br />
Jesus maitatzera. Mb JBDev 26. Kalbarioko heriotzearen gogorapen eta begitarapen bat. Arb Igand 97.<br />
Isabelaren gogorapenak bezperako gertakizunak berpiztu zizkion. Mde HaurB 46. Lezoko Gurutze Santuari egin<br />
zion gogorapena. Anab Poli 63. Zelako gogorapenak dakarztazan dibuju onek. Alzola Atalak 90. Zeruko<br />
Amaren gogorapenak urrezko argia zabaltzen du zelai ta mendietan. NEtx LBB 195.<br />
�3. Inteligencia, mente. � Ardi banintz lez urtengo dot kanpora. Gogorapen argia daukodan au! Bilbao IpuiB<br />
177.<br />
gogorarazi. v. gogorazi.<br />
gogorarazle. "Celui qui fait souvenir" Dv.<br />
gogorat-emaile. "Instigateur, qui suggère" Dv.<br />
gogoratu (gral.; Ht VocGr 399, Lar, Mg PAbVoc 229, Añ, Arch VocGr, VocBN, Dv, H), gogora (SP, H),<br />
gogaratu (Lar, Añ), gogoalatu, gogu(a)latu, goratu, go(h)atu. Ref.: A; EI 341; Iz ArOñ (gogóaketia); Gte Erd<br />
139.� Tr. Documentado en todos los dialectos desde el s. XVII. En los textos septentrionales, hasta la segunda<br />
mitad del s. XIX, se encuentra sobre todo el part. gogora; desde entonces el uso de gogoratu en autores<br />
septentrionales es más frecuente. Al Sur hay testimonios de gogoratu ya desde VJ (10); se documenta gogora en<br />
Mendiburu y Aguirre de Asteasu, V. Moguel y tbn. en autores del s. XX. En DFrec hay 173 ejs. de gogoratu.<br />
�1. (Con aux. intrans. bipersonal). Venir a la mente, ocurrirse; venir a la memoria. "Gogora zait, m'est venu à la<br />
pensée" SP. "Ocurrir, ofrecerse al pensamiento alguna especie" Lar. "Acordarse", "ocurrir algo a la memoria",<br />
"considerar" Añ. "Ocurrir, venir una idea a las mentes" A. "Orain gogoratzen zait or zaudela (B), haren izena ez<br />
zait gogoratzen (AN-gip-5vill)" Gte Erd 139. v. bururatu, oroitu.<br />
� Gehiago gogorako zaizko bere lagunak, / Zeñak baitaramatzate dohatsuki egunak. EZ Man I 99. Gogoratu<br />
zaiztenean zeñi bere eginak. Ib. 85 (tal vez 'cuando se les ha recordado'). Gogora zaizkan pensamendu gaixto<br />
hek. Harb 159. Gogora baitzait gutizia bat, iragan behar dut gutizia hura. Ax 51 (V 33). Iainkoa gogoratzen<br />
bazaitzu munduko egitekoen eta banalorien artean. SP Phil 514. Argatik gogoratu zaizka alako itzak. Lar SAgust<br />
15. Gogora zitzaidan euskaldun on Bikario jaun ark len esana. Mb IArg I 52. Ez zitzaien sekulan gogoraturen<br />
bere pasioneaz, heriotzeaz eta bitzteaz mintzo zela. Lg II 171. Orregatik bein-ere gogoratu etzitzaien, heren<br />
buruak gordetzeko gaitzgilleai erasotzea zillegi zanik. Ub 118. Sendatu zan berriz belar motzekoa, / ta gogora<br />
zitzaion arto sorokoa. Mg in VMg 99. Jangoiko santua! dedar egiten dot gogoratuten jatan bakotxean gertaldi<br />
au. Añ LoraS 108. Ondásun, gústo, konténtu, nolakorík ez ikúsi, ez aitu ta niori ezin gogorátu den adiña. LE<br />
Ong 80r. Askotan gogora zitzaiola Kristau egitea. AA I 531. Nai ta ez gogoratuko zatzu. AA III 438. Orduan<br />
beraz gogorako zaizkit nere bizi guzian egin dituzkedan bekhatu guziak. Dh 127. Gauza bat orain zaidak /<br />
gogoratu niri. It Fab 28. Oraiñtxe zait gogoratzen, / Behiñ batez nindoala / Phentze bat bera bezala. Gy 159.<br />
Filistintarrai gogoratu zitzaien, alde bakoitzetik gizon bana ipiñi, eta garailari irteten zana, bazaren jabe izan<br />
zedilla. Lard 164. Gaur gabon degu eta gogoratu zait gabonak ematia. Sor Gabon 40. Non ezpaizitzaioten<br />
gogoratu ere, ian, heia hartan sartzea etzen, hekientzat, aphalegi jaustea. Jnn SBi 16. Zerbeit mirakulu gogoratu<br />
balitzaio bezala. HU Zez 55. Ta Kontze galantena / gogoratu iakan. Azc PB 131. Niri oindiño iñogaz eskontzerik<br />
etxat gogoratu. Ag Kr 106. [Aratoste egunetako jazokunak] euren bixitxa guztijan pozarren gogoratu yakez. Kk<br />
Ab I 58. Berari galdetzea gogoratu balizait bizi zala! Mok 3. Goatze'al zaizu noiz saldu nizun / zazpi urteko<br />
zekorra? Tx B II 187 (217 goatze'al zera). Ilun-nabarra urbiltzen zela gogoraturik, atsedentzen eta pozten asi<br />
zen. FIr 147. Nola etzaioten aitzindarier gogoratu, ixter erditarainoko tunika bat aski zuketela? JE Ber 73. Bena<br />
bertan gogulatzen zaio bazila papuan gazna bat esküko harrien heñxuxeko. GH 1932, 508. Buruko sukarra [...]<br />
suaz bertzerik ez zitakela garbi zitzaioten gohatu. Larz GH 1936, 404. Bizipide bat orai nihori gogoratzen<br />
etzaiona; betizoen haztea. Zerb Azk 46. Euretariko bati gogoratu jakon tranparen bat egitia. SM Zirik 92.<br />
Gaztelu zaarreko lo-zulo maitea gogoratu zitzaion, noski. Anab Poli 43. Orduantxe bertan aita gogoratu<br />
zitzaidan. Ugalde Iltz 15. Auxe gogora zait. Ibiñ Virgil 53. Hona, bada, zer gogora zaidan luzaroan gai hori<br />
gora eta behera neure baitan erabili ondoan. MEIG VIII 98 (VI 152 gogoratu).<br />
v. tbn. VMg 53. fB Ic III 263. Dv LEd 147. Hb Egia 14. Bil 157. Arr GB 20. Xe 180. PE 19. Zab Gabon 44. Bv<br />
AsL 213. AB AmaE 296. Moc Damu 5. Echta Jos 32. A Ardi 20. Inza Azalp 64. Barb Sup 39. Zub 50. Ir YKBiz<br />
142. Iratz 171. Mde Pr 321. Etxde JJ 251. BEnb NereA 161. Gand Elorri 101. Osk Kurl 162. MAtx Gazt 93.<br />
Salav 13. Alzola Atalak 85. Uzt Sas 217. Berron Kijote 88. Gogora: ES 175. Bordel 94. Mok 14. Etxde JJ 244.<br />
Or Aitork 348. Erkiag Arran 177. Xa Odol 270. Gogoalatu: GH 1930, 418. Gogualatu: D. Béhéty GH 1932,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
801
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
404. Goatu: EusJok II 71. Goratu: JanEd II 90.<br />
�2. (V-gip; Dv, H). (Con aux trans. bi- o tripersonal). Hacer pensar; recordar (algo a alguien). "Gogora ezozu<br />
nola lagundu zinuen" H. "Recordar [...]. Gogoratu detsat zenbat Eibartar giñan autu artan" Etxba Eib. �<br />
Deabruak gogoratzen dioena. EZ Man I 50. Eta tentatzaillea ere eztatza behin ere lo: hark eraikitzen du erbia,<br />
pitzten du sua, gogoratzen du bekhatua, iratzartzen du haragia. Ax 403 (V 263). Zeruko gauzetan gogoa<br />
dudanean haragiak milla fantasma eta llilluramendu gogoratzen baitarozkit. Ch III 48, 5. Krisma sainduak<br />
gogoratzen darozkigu mantsotasuna eta humiltasuna. He (ap. Dv). Gogoratuten deutsa karidadez bere pekatuba.<br />
fB Ic II 208. Han adoratu zen idiak gogoratu behar zuen lehenbiziko Egiptoarrak laborariak zirela. Hb Egia 69.<br />
Horra zerk zion gogoratu holakotan beren burua hobekienik agertzen zuteneri prima edo ohorezko garhait<br />
sarien ematea. Zby RIEV 1908, 89. Zoaza, mintzatüko zitzaikü Ezpiritu Saintak gogoalatzen deizunaz. ArmUs<br />
1896, 114 (ap. DRA). Zerren batak bestea oi deust gogoratu. Enb 163. Aren bekoki zerutarrak, gabez artzaiei<br />
argiegiten dien izarra gogoratzen digu. Or Mi 123. San Martzialek [=San Martzialen kaperak] gogoratzen<br />
dauzkit [...] Iruneko jaiak. JE Ber 93. Zabal zabala zare, muga gabekoa: / gogoratzen dautazu gure Jaun<br />
Goikoa. Iratz 56. Profeta horri Jainkoak gogoratu ziozkan eta erran-arazi ethorri behar zen Salbatzailearen izan<br />
molde eta gertakariak. Zerb IxtS 68. Zer gaitz zar gogoratzen didazu? Zait Sof 86. Gizon jakintsu batek esana<br />
gogoratuko diet artzaiai. Munita 130. Emakume arrek Miren gogoratu ziolako. JAIraz Bizia 26. Heriotze mota<br />
horrek [...] Galian usantzan zegoen giza-sakrifizio bat gogoratzen du bitxiki. Mde Pr 188. Pesimistek ere orixe<br />
gogoratzen digute. Vill Jaink 138. Pio XII-garrenaren itzak gogoratuko dizkitzut. Gazt MusIx 89.<br />
�3. (V, BN, S; SP). Ref.: A; A Apend. (Con aux. trans. bipersonal). Pensar en, considerar, llevar a la mente.<br />
"Gogoratzea, venir ou faire venir en pensée" SP. "Considerar, reflexionar" A. "Recordar (V-m)" A Apend. �<br />
Eztu [munduaren dohakabetasun] hori gogoratzen. SP Phil 37. Eta nik zergatik hunein gutitan gogoratzen<br />
zaitut? SP Phil 122. Xoriak kantatzen aditzen ditutzunean gogora zazu Parabisua. He Gudu 139.<br />
Urrikalmendurekin gogoratzen ditu gizonek handi, izantsun billakatzeko yasan behar dituzten kexaguneak. Mih<br />
19. Gogoratu dozue zer dan Jesusen laguntzatik erbesteturik egotea? Añ LoraS 116. Abisoak ezagutzen<br />
ezpadituzu edo gogoratzen ezpadituzu. Gco I 386. Onetarako batzuek, beñ gogoratzen due Jaungoikoa itsaso<br />
andi bat baliz bezala. AA III 319. Ez egizuz gogoratu, Jauna, neure ez jakinak. fB Ic II 259. Eren artean gogora<br />
zuten Mikaela deskuidatu egingo zala. Apaol 82. Zer da, Sakramentu guztien ganean gogoratu bear doguna? Itz<br />
Azald 125. Maria ordian dülüratü, / eta bere beithan gogaratü. (Interpr?). UNLilia 4. Ezeben gogoratu itxagorea<br />
zala. Echta Jos 34. Bertzerik ez du gau et'egun gogoratu. Ox 109. Jaunak egiña dala / gogoratu daigun. Enb 59.<br />
Oraintxe gogoratu eban sagardo barrikea idigita itxi ebala. Bilbao IpuiB 167. Ebanjelioko pasadizu ura<br />
gogoratu baizik eztugu. Vill Jaink 104. Gogoratu zazu len zer esan degun. MAtx Gazt 70.<br />
v. tbn. Goñi 24. Ag Kr 152. Kk Ab I 28. ArgiDL 50. Zub 81. Ir YKBiz 386.<br />
� "Gogoratu, imaginar que, hacerse idea de que, gogora zazu au euzkiya dela" BU Arano.<br />
�4. (V-gip, G-azp), guatu (G-to). (Con aux. intrans. unipersonal). Acordarse. "Gogoratu naiz, zelan izan zan<br />
gauzia, alperrik urte asko bittartian" Etxba Eib. "Guatu naiz, me he acordado" Iz To. "Pekatuaz gogoratu zan<br />
(G-azp)" Gte Erd 139. � Tr. Exclusivamente meridional, es más frecuente entre los guipuzcoanos. �<br />
Gogoratzen bazerate nola Jaungoikoagatik zuen buruak bezela zuen proximoak amatu eta estimatu bear<br />
dituzuen. Gco I 432. Oraintxe gogoratuten naz. Ag AL 135. Lagun onaz beti gogoratzen nak ni. ABar Goi 57.<br />
Santa Garaziko adiskide batez gogoratu zen. Etxde JJ 189. Supituan, aspaldian ikusitako eztaiaz gogoratu naiz.<br />
Txill Let 81. Geruau geiau gogoratzen naz / neure baserri politaz. BEnb NereA 44. Urabayen idazle naparragin<br />
be gogoratu nintzan. Alzola Atalak 72. Bera're asko gogoratzen da / urte onak datoztela. Uzt Sas 185.<br />
v. tbn. Gogoratu: Bv AsL 177. Arr May 22. AB AmaE 171. Apaol 34. Itz Azald 205. Iraola 133. Ill Pill 19.<br />
Altuna 49. Enb 79. Alz Ram 80. FIr 133. JAIraz Bizia 23. Mde HaurB 31. NEtx Antz 11. Anab Poli 124. SM<br />
Zirik 86. And AUzta 78. Ugalde Iltz 50. Lab SuEm 181.<br />
�5. (Part. en función de adj.). Recordado, (persona) en la que se piensa a menudo. � Agur, andre gogoratua.<br />
NEtx Nola 21. Itziar gogoratua. Ib. 28.<br />
- GOGORATU ERAGIN. Hacer recordar. v. gogorazi. � Konfesoriak bere ez dauka ainbeste neke ezagutu<br />
eragiteko pekatuba, mundukuen pagu gaistotik gogoratu eragiten deutsanian. Mg CO 246. Beraganako gure<br />
eginbearrak gogoratu eragiten deuskuzana. Itz Azald 10. Antxiñetako ipuñen batzuk alkarri gogoratu eragiñaz.<br />
Ag Kr 49.<br />
- GOGORATZEKE. Sin recordar. � Asko etxerik gogoratzeke / pasatzen ziran egunak. Uzt Sas 147.<br />
Gogoratzeke, gaiñera, askori gerta oi zaiola, illagitara joan-ta norbera ille-moztuta etortzea. Berron Kijote 87.<br />
gogoratze. � Recuerdo, pensamiento. � Afaitaketak, arteziak, gogoratze lizunak, hek diot, dira debozionean<br />
deliberatuenak diren arimen ardurako lanak eta eserzizak. SP Phil 454 (He 458 pensamendu lohiak). Nai<br />
etzenukean oroitzapen edo gogoratze ark estutzen zaitu edo inguruan zarabilza? Mb JBDev 271. Ene gogoratzea<br />
anitz ederra duk, / beleak daukan gasna sarri nerea duk. It Fab 258 (fábula escrita en dialecto labortano). Ondo<br />
iduritu zitzaion gogoratze au santuari, eta elkarri agur egin zioten orduan. Bv AsL 140s. Gogoratze utsaz<br />
leertzeko zorian dabilkio biotza. Mok 11.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
802
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gogorazi (B ap. A), gogorarazi (Dv � A), gogarazi (Lar), gogora erazi (G ap. A), gogora erazo (V ap. A),<br />
gogorazo (Añ), gogoarazi, gorazo (V-ger ap. A Apend), gogoratu azi. � Hacer recordar; traer a la memoria.<br />
"(Dar que) pensar" Lar. "Recordar" Añ. � Guri Jesu Kristo gure Jaunaren pasioa ta sepultura<br />
gogorazitzeagatik. Ub 189. Penitenteak berak gogoraerazi bear dio [penitenzia]. Mg CC 143. Gogoraerazo<br />
ziozkan ogei urtean egin ziozkan serbitzo eta morrontzak. Lard 40. Eresi guziak bear dutena; au da, entzuteaz<br />
batean gogoarazi gure aurraroa ta jolasketak. Garit Usand 31. Pernandoren egite batzuek gogora-erazi nai<br />
zizkigulako. Etxeg in Muj PAm 24. Gogorarazo eustan estuasunetik urteteko bidetxu bat. Or Tormes 47. Urrena,<br />
berriz, gizon gutxi-ikasi batek buruz gogoraerazi zidan "Iainkoagan bat" deritzonaren xati bat. In Or BM 14s.<br />
Berriz ere utsunerik nabaitzen baduzute gogorazi orain bezala. Etxde JJ 94. Batek bere gogoan zeredozer sendo<br />
pentsatuz gero, beste bati gogoraz diezaiokela. Mde Pr 321. Irasorrak bi zio ditu, bata gorputzarekikoa: lillura;<br />
bestea gogoarekikoa: gogoraztea. Ib. 313. Ordutik, nere osasuna ondatzera zetorren ainbeste naigabe gogoraarazten<br />
zizkidan alderdi artan. NEtx Antz 32. Aztuta baditu nik gogoraziko zizkioat. Ib. 25. Tereuren irudi<br />
aldaketak [...] ark bezela nola gogarazi? Ibiñ Virgil 50. Gazte nintzalarik txabolan pasa nituen egunak gogorazi<br />
dizkit. Lab SuEm 178. Rusia, de Gaullek gogorazi berria duenez, Europa da eta Amerika Europaren alaba. MIH<br />
339. En DFrec hay 15 ejs. de gogorazi, 5 de gogorarazi y uno de gogoraerazi y gogorazo.<br />
v. tbn. EEs 1913, 219. ArgiDL 53. Inza Azalp 16. Or Eus 56. JMB ELG 28. Zait Sof 139. SMitx Aranz 225.<br />
Munita 135. Txill Let 74. Onaind in Gazt MusIx 157. MAtx Gazt 61. Ibiñ Virgil 85. Berron Kijote 20. Gogora<br />
erazo: Mg PAb 215. Arr GB 85. Mde HaurB 33. Gogora erazi: Ant JesBi 176. Inza Azalp 77. Gogorazo: Ker<br />
EMeza 314 (ap. DRA). Gogoratu azi: Alz Ram 73.<br />
gogorazio (G ap. A), gogorazino (V-gip ap. Etxba Eib; -ziño Añ, A), gogorazinoe (-ñ- V ap. A). �1.<br />
Pensamiento. "Reflexión, recordación" Etxba Eib. � Arrotasunik bageko gogorazioz ta oroitzapen garbiz. Mb<br />
OtGai 9, 105. Jangoikuaren kontrako gogorazino edo pensamentu dongaren bat etorri bajake. Mg CO 150.<br />
Gogoraziño loiak. Añ LoraS 17. Garbitasunaren kontrako gogorazio, itz egite, ibillera eta adiskidetasun guziak.<br />
AA I 589s. Aienatu zuan beriala gogorazio au. Bv AsL 145. Baraubak, bestera, geituten dituz gogorazinoe<br />
garbiak. Itz Azald 117. Zerori zera nere gogorazio bakarra. Txill Let 37.<br />
v. tbn. Gco I 433. LE Ong 39v. LE Urt 40r. Lard 473. Donce 12. Arr GB 83. Legaz 21. AB AmaE 462. EE<br />
1885a, 504. Urruz Zer 119. Inza Azalp 126. Gogoraziño: Ur MarIl 10. EgOn 11 (ap. DRA). Gogorazinoe: JJMg<br />
Mayatz 218.<br />
�2. Recuerdo. � Espiritua egatzen zan zeruko gauzen gogoraziora bakardade artan. Bv AsL 142. Gurutze<br />
santuko eriotzaren gogoraziuak. Ib. 122.<br />
gogorazle, gogarazle. � (El) que hace recordar; apuntador. � Escenario tipi-medarrean esale edo gogarazle<br />
gabe. Egan 1956 (3-4), 70.<br />
gogordura (L, R-uzt; Urt IV 476, Dv). Ref.: A; Lh. � Entumecimiento, agujetas. "Endurecimiento,<br />
entorpecimiento de miembros" A. "Courbature" Lh. � Oi, harrigarrizko gogordura! Oi, sepharen gaixtoa! Dv<br />
LEd 232. Hunat misionest heldu denak ez du zeren zangoetan gogordurarik ukhan. Prop 1888, 142.<br />
gogoremaitza, gogoemaitza. � Inspiración. � Ziraikiei egin behar zaien enferramenduaz ta gogoemaitz onei<br />
jarraikitzeko leialtasunaz. "Les bonnes inspirations". Birjin 307. Ifernuaren gogoremaitzen [...] gainetik dohana.<br />
"Des suggestions de l'enfer". Ib. 110.<br />
gogoreta. v. gogoeta.<br />
gogoretsi. "(BN-ad), admettre, agréer. Ez dut gogoresten ahal, je ne puis en supporter l'idée" Lh.<br />
gogorgailu. � Apoyo, refuerzo. � Osagarriak galdegiten duen arthari laguntzat emanen deiete, gogorgailutzat,<br />
eskuararen amodioa, eskualdun ohitzak gei diren ospea. JE Bur 212.<br />
gogorgarri (V, G, L, R; Dv). Ref.: A; Elexp Berg. �1. "(Sust.), renfort ou objet servant à renforcer un objet trop<br />
faible" Dv. "Remiendo, contrafuerte, propio para reforzar" A. "Etxeko bidia zuloz beteta dago eta gogorgarriren<br />
bat bota biharko da" Elexp Berg. � [Elexa Santia] egiyaren pillar eta gogorgarriya. Ur BulAl 5. �2.<br />
"Adstrictorius, gogorgárria, estánkagárria" Urt I 240. "(Adj.), propre à fermir, à fortifier" Dv.<br />
gogorgoa (SP in m.). � Dureza, rigor. � Deklaratzen drauku ezen gogorgoaz eta rigortasunez berzerik haren<br />
iudizioan eztugula. Lç Ins E 7r. Gogorgoá ematu, haserretasuna amatigatu. Lç Adv ** 8r.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
803
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gogorgune. v. gogorrune.<br />
gogor-hitzegite. � Reprensión. � Gogor-itzegite edo erreprensio onen ondoren Ezekiasi bere arrokeria damutu<br />
zitzaion. Lard 276.<br />
gogorka. �1. Haciendo frente (a). � Zu, aldiz, nola dagon tirainer harroka, / egon zare zelaian gaitzari<br />
gogorka. Iratz 185. �2. "Gogorkia, erdi-gogorra, gogorka bat" Iz ArOñ.<br />
gogorkara. � Bastante duro. � Heritasunarén penitenzia gogorkará idurizáio gorputzarén adiskidearí. LE Ong<br />
60v.<br />
gogorkeria (Vc ap. A; Dv). � Acción dura, severa, cruel...; dureza, severidad. "Violence, dureté de traitement"<br />
Dv. � Juramentu egiten deutsubet, eztodala inos aztuko zuben gogorkerija au. Astar II 174. Orrekaz, eure<br />
gogorkeriokaz il dok eure alaba ederra! Echta Jos 162. Arek egindako sarraskiak eta gogorkeriak. Or SCruz<br />
107. Odola ixurtzeraiñoko gogorkeriren bat gertatu da. Goen Y 1934, 179. Etxekoen biotz gogorkeria. Etxde JJ<br />
73. Munduaren ezbidea! Eta Zoriaren gogorkeria ankerra! Txill Let 64. Itzetan gogorkeria ta begietan eztia<br />
jartzen jarraitu zuen. NEtx LBB 149. Gogorkeriak egin lezakean irainik itsusiena garbitu duana. Berron Kijote<br />
62. Ez zaizkio gehiegi atsegin Izetari gogorkeriak eta odol ixurtzeak ere. MEIG III 85. En DFrec hay 27 ejs.<br />
v. tbn. Arr GB 35. Zby Pel 85. EEs 1913, 163. Ag EEs 1917, 171. Kk Ab I 44. TAg Uzt 257. Erkiag BatB 183.<br />
Larz Senper 64.<br />
1 gogorki (V-gip, G, B, BN, S; SP, Urt I 50, Lar, Añ, VocBN, Dv, H, VocB). Ref.: A; Etxba Eib. En DFrec hay<br />
32 ejs. �1. Duramente, con dureza; fuertemente. "Hablole con acrimonia, hitzegin zion lazki, [...] gogorki" Lar.<br />
"Agriamente", "duramente" Lar, Añ. v. gogorkiro, gogorzki. � Baldin ungiz oraino baino rigoroskiago eta<br />
gogorkiago punitu nahi bagintuk ere. Lç Ins A 6r. Austeritatez gorputza / gaztigatzen gogorki. EZ Noel 155.<br />
Mintzatu zeien gogorki bere diszipulu batzuei, deitzen zituela adimendu gabeak. Ax 276 (V 184; 132 (V 87)<br />
gogortki). Eztezazüla gogorki trata tentazioniaz atakatü dena. Mst I 13, 4. Nere alaba gogorki toreatua da<br />
demonioaz. Echn Mt 15, 22 (He hagitz). Beti gogorki egiten dezu / sartzen zeran tokin lana. EusJok II 140. Ogea<br />
utzita gogorki aurpegi artu zion añentiari. A Itzald II 76. Goórki lothú. Sch Sara 20. Kondenatzen du / gogorki<br />
azotatzera. Balad 238. Maiz darabiltzagu ahotan jendearen [...] iritziak eta jokabideak, gogorki astintzeko<br />
asmotan gehienbat. MEIG VII 87.<br />
v. tbn. Hm 47. SP Imit I 13, 4. Gç 154. Ch I 13, 4. He Gudu 65. Mb IArg II 332. GavS 28. VMg 49. LE Ong<br />
129r. AA II 144. Dh 70. It Fab 231. Izt C 489. Gy 201. Hb Esk 89. Dv Lab 224. Aran SIgn 26. Bv AsL 101. JE<br />
Bur 96. EEs 1913, 180. ArgiDL 46. Const 15. Laux BBa 58. Ir YKBiz 276. Goen Y 1934, 185. Etxde JJ 255. Or<br />
Aitork 34. Mde HaurB 78. Arti Tobera 272. Azurm HitzB 31.<br />
� Pronontziatuko duzu, beraz, C bethi gogorki, K balitz bezala, salbu H ondotik duenean. MarIl VI.<br />
�2. + gorki (B). Ref.: Iz IzG e Izeta BHizt (gorki). Mucho; muy. "Merkatuan bazen abere gogorki, il y avait au<br />
marché beaucoup de bétail" Dv. "Fort, très, beaucoup" H. "Gogorki maite (L)" Lander (ap. DRA). "Gorki pollite<br />
(B), lo muy bonito" Iz IzG. "Gorki polite da. Gorki ongi dago" Izeta BHizt. � Emazteak gogorki apainduak. JE<br />
Bur 140. Haatik gogorki harritu ziren bonetak buruan ezarri nai izan zituztenean. Lf Murtuts 6.<br />
- GOGORKI HARTU. Tratar con dureza. "Ezkon barri eta gogorki artzen dau emaztia" Etxba Eib. v. GOGOR<br />
HARTU. � Gogorki, estu edo xorrotzegi artzen badira, lotsatu, bildurtu ta ebakiko dira. Cb EBO 62. Sartu zan<br />
Ijiton beste errege bat, ta onek gogorki artu zituan Jakobren humeen ondorengoak. Ub 69. Ez ote zukeen<br />
Fabrak, hain gogorki hartua izan zen Fabrak, aipamen bereziagorik merezi? MIH 395. v. tbn. Lg II 226. Arr GB<br />
15. Or Eus 160.<br />
- GOGORKIXE. (Forma con suf. -xe, de valor aprox.). � Iesus horrela mintzo zaio bere amari, iduri lukeela<br />
gogorkixe [...]. HeH Io 2, 4n. � (Con -ago). � Ots egiten dio gogorkixeago. Mb IArg I 121. Iduri luke,<br />
bizkitartean, alderdi huntako etxetiarrak gogorkixago bizi direla. JE Ber 31s.<br />
2 gogorki. "Cartilagineus, [...] gogorkiz bethea, [...] gogorkitsua" Urt IV 265.<br />
gogorkillotxo. "Gogorkillotxua, un poco duro" Iz ArOñ.<br />
gogorkiro (Lar, Añ, H). �1. Duramente. "Agriamente", "crudamente" Lar. "Acerbamente" Lar, Añ. v. gogorki.<br />
� Zergatik Jainkoak ain gogorkiro kastigatu zuan erri hura? Ub 113. Gogorkiro tratatzen badituzue. Gco I 436.<br />
Gogorkiro itzegiñaz galdetu zien ea nongoak ziran. Lard 55. Nerau naiz beharbada sarri askotan gogorkiro,<br />
behar baino gogorkiago aritu naizena. MEIG VII 164. v. tbn. Kortazar Serm 284. Arti MaldanB 229. Ibiñ Virgil<br />
116. �2. "Fort, très, beaucoup" H.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
804
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gogorkitsu. v. 2 gogorki.<br />
gogorkizun. � Severidad, rigor. � Anziñako eremutarren gogorkizunak beregan berritu zituen. Aran SIgn 23.<br />
gogorño. � Dim. de gogor. � Oilo-salda, ogi-axal gogorño batzuekin. JE Ber 35.<br />
gogorpe. v. GOGORPE; gogarpe.<br />
gogorpide. � Padecimiento. � Buruz aurrera sartu ezkero, orraitio, gogorpide makal, kilkerrentzat. Erkiag<br />
BatB 36.<br />
gogorraldi. � Dificultad, época difícil. � Etengabeko lan portitzak oro gainditzen baitu, bearrizan gorriak<br />
gogorraldian bezelatsu. Ibiñ Virgil 72.<br />
gogorranzkiro. � De manera dura, severamente. � Orregatik gogor-anzkiro, ikusi degun bezela, itzegin diyo.<br />
EEs 1908, 139.<br />
gogorrarazgarri. "Coagulum, [...] lodiarazgarria, gogorrarazgarria" Urt V 249.<br />
gogorrarazi (Urt II 486, H), gogorrerazi (H), gogorrerazo (H). � "Faire acquérir de la dureté" H. � Gogor araz<br />
zaitzu zure arroltziak. ECocin 27. � Etzaiola, beraz, eman behar [G-ri] U ondotik harren gogor arazteko. MarIl<br />
XIII.<br />
gogorreia. "(S; Foix), courbature" Lh.<br />
gogorrera (Lar, H). � "Obduración" Lar. "Entêtement, opiniâtreté, dureté et les autres sens de son syn.<br />
gogortasuna" H. � Utzi nituen nik orregatik nere gogorrerak, nere aurkeri txarrak eta ibiltze zikiñak? Mb<br />
OtGai I 30.<br />
gogorritu. � Obstinarse. � Entzuna zen herri guzian familia hura eta beren ama zaharra paganotasunean<br />
gogorritzen ikhusiz, auhendatua zagoen. Prop 1908, 19. v. tbn. Prop 1906, 144 y 1896, 209.<br />
gogorrune (S-saug ap. Lh), gogorgune (T-L). � "1.º durillon, cal. 2.º partie dure d'un objet" Lh. "Concrétions,<br />
gogortzen, gogorgune, harri" T-L.<br />
gogorsko. v. gogorxko.<br />
gogorta. "Gogorta bat zan (V-ger), era una persona durita" A Morf 317.<br />
gogortade (Añ, A Morf 15), gogortada (Vc, B ap. A; H). � Dureza, rigor, severidad. � Jesusen neke, penak, /<br />
larritasun, gogortade, / eriotza ta minak. Añ EL 1 179 (EL 2 188 gogortada). Negua bere gogortada guztiakaz<br />
iausi da Mendiola ta Euskalerri guztiaren gaiñean. Ag AL 130. � Lurbirakoai gogortadeko epai bat emotera<br />
zatozenean, nire erru, gaiztakeri ta utsegiteakaz etzaite gomutau, Iauna. Ag AL 101.<br />
gogortasun (gral.; SP, Urt I 95, Ht VocGr, Lar, Añ, Dv, H, VocB), gogortarzun (Arch VocGr, Gèze). Ref.: A;<br />
Etxba Eib. �1. Dureza, rigor, severidad. "Acrimonia, aspereza" Lar. "Acerbidad", "dureza", "fragosidad" Lar,<br />
Añ. "Crueldad", "impiedad" Añ. "Dureté de caractère, de nature" Dv. "Galtzairuan gogortasuna dau aren<br />
biotzak" Etxba Eib. � Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos. En DFrec hay 7 ejs. � Emetasunez eta<br />
miserikordiaz usatzera prestago dela ezen ez seberitatez edo gogortasunez. Lç Ins D 4r. Gure bihotzaren<br />
gogortasuna eta hotztasuna. Ax 228 (V 152). Oneganik iges egiten da eta au benzietan da gogortasun, diziplina<br />
ta baraurrak gaz. Cb CatV 58. Pobren miserien alderat bihotzeko gogortarzüna. CatLan 114. Euren umiak modu<br />
baga eta gogortasun larregijagaz kastigetan ditubezanian. Astar II 100. Ahantz zaitzu ene gogortasunak eta<br />
esker gabetasunak. MarIl 99. Mutill gaxoa, neguaren gogortasunak easan, azkeneronz gaitz gogor batek artu eta<br />
luzaroan leizetik eziñ irten izan zan. Arr GB 54. Oñazeen gogortasun samiña. Aran SIgn 10. Legearen<br />
gogortasuna. Ibiñ Virgil 92. Burdinaren gogortasuna. MEIG VIII 58.<br />
v. tbn. Harb 380. CatOlo 102 (ap. DRA). ES 120. Ch I 13, 4. Lg II 121. Monho 116. Mg CO 87. AA I 424. Dh<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 805<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
216. JJMg BasEsc 238. Añ EL 2 196. JesBih 453. Izt C 394. Ur MarIl 107. Lard 490. Hb Egia 6. Bv AsL 47. Lap<br />
417 (V 190). Itz Azald 107. Ag Kr 196. Echta Jos 290. A Ardi 123. Ill Testim 16. JBDei 1919, 308. Ir YKBiz 347.<br />
Or Eus 254. Gogortarzun: O Po 29. Tt Arima 125. UskLiB 93. Gogortazun: CatS 77.<br />
� Zer gogortasuna, ordea, haren gorputz guztiarena! Mde HaurB 101.<br />
� Ozen esatean, va orri gogortasuna kentzen zaio, doiñua kendu ezkero. Or in Gazt MusIx 34.<br />
�2. Fuerza. � Halaber iustiziaren indazu ontasuna, / bai nekeei egiteko buru gogortasuna. EZ Man I 38.<br />
�3. (H), gogortason. Obstinación, terquedad. "Opiniâtreté, obstination" H. v. burugogortasun. � Ekusirik zure<br />
gogortasona, eta eztuzule nai apartatu okasio gaistoetatik (Munarriz, 1743-1753). FLV 1989, 101. Orra<br />
enbidiaren itxumena eta gogortasuna zein ikaragarria dan. Gco II 68. [San Thomasen] gogortasuna, ezin<br />
sinhetsiz Birjina Sainduak, apostoluek, bertze dizipuluek erraiten ziotena. Jaur 166. Heien gogortasunak eta<br />
itsumenduak atsekabez bethetzen zioten bihotza. Laph 205.<br />
gogorto. � Con fuerza. v. gogorki. � Ollar bik / alkarri / ekin eutsen gogorto. Zav Fab RIEV 1909, 27.<br />
gogortoro. "Duramente" Lcc.<br />
gogortsu. � (Uso adv.). Con violencia. � Erri ta atzerritar bi itz gaizta bagetik / gogortsu izkatu dira berênak<br />
esanik. Or Eus 28.<br />
gogortu (gral.; Lcc, SP, Mic 6v, Urt II 288, Lar, Aq 1390, Añ, VocS, Gèze, Dv, H). Ref.: A; Lrq; Etxba Eib;<br />
Elexp Berg; Gte Erd 252. �1. Endurecer(se). "Endurcir, devenir dur" SP. "Raffermir" VocS. � Tr. De uso<br />
general en todas las épocas y dialectos. En DFrec hay 24 ejs. � Mianbro guztiak dire gogorturik gelditzen. EZ<br />
Man I 46. Begiraukezue zeuen / Gogortzetik bihotzak. EZ Eliç 298. Iguzkiak beratzen du ezkoa eta gogortzen<br />
lurra. Ax 109 (V 72). Pekatu egiebanian gogortu, arantzatu ta lartu jakola lur berez bigun ta samurra zana. Mg<br />
PAb 149. Gogortuaz dijoa zure biotza ingudearen eran. AA III 504. Badakizu izotza ur gogortua besterik ez<br />
dala. It Dial 119 (Ur, Dv, Ip gogortu). Hauts zaitzu arroltze freskuak barnerat, artha emanez gogor ez diten.<br />
ECocin 27. Ezurrak zaizkit gogortu, / belarriak ere gortu. Xe 243. Leiak gogortu arren goietan / iñoz edurtza<br />
andiak. AB AmaE 87. Mamiak aitu eta / ezurrak gogortu. Urruz Urz 56. Goazemak, Xalbat, otzak gogortuko au<br />
bestela. Etxde JJ 264. Han zagon hilik gogortua iduri. JEtchep 32. Berealaxe zaiñak zaizkio gogortu. NEtx LBB<br />
371. Ahaleginean gogortu nahi genukeen bihotz honen ixuri xamurrak baduela bere saria. MEIG IX 101. �<br />
Lehen hitzean U ez da baliatzen G gogortzeko baizen, eta GUI pronontziatzen da frantsesez bezala. MarIl XIV.<br />
� (Part. en función de adj.). "Arraultze gogortiak egin (S)" Gte Erd 294. � Presuna ianzaharrak, mathela<br />
gogortuak edo horzkitua dagoenak, eztu atseginik hartzen iaten hastean. Ax 490 (V 317). Itsas-afar gogortu edo<br />
esponja batekin. Mb IArg I 129. Tella ondo gogortu ta erria. Mg CO 87.<br />
� (L-ain, Sc ap. A; Lar, Añ, Dv, H). Endurecerse, obstinarse, empeñarse. "Dar, obstinarse" Lar. "Empedernirse",<br />
"obstinarse" Añ. "Emperrarse en una idea, por ej., el vendedor en vender a tal o cual precio" A. � Batzu<br />
gogortzen baitziraden eta ezpaitzuten obeditu nahi. Lç Act 19, 9. Bekhatutan itsuturik eta gogorturik egoitea.<br />
Mat 29. Borondate gaixtoan eta malizian ostinatuak, gogortuak eta itsutuak baitaude. Ax 602s (V 387). Gero<br />
gelditzen dira alferkeriaren azturan gogortuak. ES 182. Zori onekoak gu gogortzen ezpagara geren bide<br />
gaistoetan. Mb OtGai I 171. Ainbesteraño gogortu ziran, nun [...] gurutze batean illik ikusi artean aspertu<br />
etziran. Gco II 70. Bekatuan gogortuak, sorrak eta gorrak. AA II 4. Baña Faraon gogortu zan, eta etzuen<br />
baimena eman. Lard 71. Medelen itz oriek, burua zearo gogortu ezpazait, aberats batek egindakoak dirudite. A<br />
Ardi 12s. Ez zuen amorerik eman. Bigundu eta samurtu beharrean, gogortzen hasi zitzaigun. MIH 292. � (Part.<br />
en función de adj.). � Noizpait gertatu zena bekhatore gogortu, harritu eta obstinatu handi bati. Tt Onsa 54. v.<br />
tbn. AA I 427. Dh 258. Bekhatorosik gogortuenen hunkitzeko eta konbertiarazteko berthutea. JesBih 397. Lapur<br />
eta eraile gogortu batek ez eze, kristau bihozperaagoak ere ez luke noski horrela jokatuko. MEIG I 190.<br />
�2. Tratar con dureza. v. GOGOR HARTU. � Beraz, nahi duenari miserikordia egiten drauka, eta nahi duena<br />
gogortzen du. "Il [...] endurcit". Lç Rom 9, 18.<br />
�3. (V-gip; Añ, Dv, H). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. Reafirmar(se), fortalecer(se). "Fortificar, dar vigor" Añ.<br />
"Raffermir, donner de la solidité, de la constance" H. "Restablecerse de una enfermedad o un accidente" Etxba<br />
Eib. "Makalaldi bat izan neban baiña berriro be gogortu naiz" Elexp Berg. � Jaun puxanta, konfirmazioneaz /<br />
gogor nazazu, zalduna nola harnes dobleaz. EZ Man II 68. Zeren gogortu dituen / atheak erroetan. Hm 157.<br />
Alan dua ekandu zital au gogortu eta sendatubagaz. Astar II 149. Zeugan indartu ta gogortu bear dau ene arima<br />
argal, erkin, kadenak. Añ EL 2 172. Jesus maitea, zuk gogor nezazu. Dv LEd 107. Bainan bertzeak gogortu ziren<br />
gezurrean, eta harmekin yarri egiaren kontra. Hb Egia 98. Berari begiratuta indartu eitezen biotzak eta gogortu<br />
besoak. Ag AL 65s. Aberrijak edo naziñuak osasuntsutu ta gogortu, ta edozein aurrerapenetako gertu ipiñi. Kk<br />
Ab I 20. Ahuzkiko ta Kaillatietako mendigiro garbiak gogortutako morrosko sendo ta zaintsua zan. Etxde JJ 14.<br />
v. tbn. fB Ic I 303. Ur BulaAl 5. Laph 146. Apaol 59. Zait Plat 60.<br />
�4. "Stupéfier, rendre immobile de surprise, d'étonnement" H. � Abade jakitun ori, ill otza legez gogortu ta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
806
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
mututurik Andreak itxi eban. Cb EBO 44. Arritu, gogortu eta mututurik geratutekua da ikustia ain zabaldurik<br />
juramentuba. Astar II 65. Gogorturik nauko ikusteak nik egin dodana eta zelan zure ontasunak itxaron deustan.<br />
Añ EL 2 155 (EL 1 139 mirariturik).<br />
�5. (Añ, Dv, H). Hacer frente. "Resistir" Añ. "Résister, se montrer revêche, rebelle, indocile" H. v. GOGOR<br />
EGIN. � Bide gaistoetara eraman nai gaituen etsaiari gogorzea ta geren gaistaginei onez ta otoitzez eranzutea.<br />
Mb IArg I 270. Nor ziran, Antioko Erregeari gogortu ta guda edo gerra egin zioenak? Ub 56. Etsaiaren<br />
tentamendu guziai gogortu ta kontra-gitean. Ib. 199.<br />
�6. "(V-ger), ahorrar. Dirua gogortu, ahorrar dinero" A.<br />
�7. "(Vc), morir, matar. Txo, orra banajatok, neuk gogortuko aut, txiel ori" A.<br />
�8. "Serenarse (msOch)" A Apend.<br />
- EZIN GOGORTUZKO. "Qu'on ne peut affermir; qui ne peut s'affermir, se durcir. Harrasia erori da, ezingogortuzkoa<br />
zen" Dv.<br />
- GOGORTUXE (Dv, A). (Forma con suf. -xe, de valor aprox.). "Un peu raffermi" Dv. � Otzak gogortuxe zun,<br />
eta noiz baño noiz an geldituko ote zan ari zan bere buruarekin. Or SCruz 48. Txinurriak eraso digute, ta alea<br />
gogortuxe orduko, galtzen gaitue. Or Mi 88. Gogortuxe ta noiz itoko eukan arnas-estua ezagun ezagunean<br />
zabaldu yakon. Erkiag Arran 173.<br />
gogortxo, gogortxu. � Dim de gogor. � Esaten deutsu [...] berbatxu bat intenzinoe donga baga, [...] eranzuten<br />
deutsazu beste bat; bestiak dirautsu gogortxubago bat. Astar II 106. Erriratzean despita on gogortxo bat<br />
etorberriyaren eta etxetarren artean sortu zan. Aran SIgn 77s. Gogortxua iduritu zitzaion obispuari bizimodu<br />
ura. Bv AsL 64. Zigor gogortxoa, alajaiña, orrelako uts txiki batentzat. Vill Jaink 104. Hark ere jotzen zuen bere<br />
txolarteetan, adarra gainera, euskaraz esateko gogortxoa dirudien arren. MEIG I 62. v. tbn. Sor Bar 42. Ag AL<br />
28. Ldi IL 96. Bilbao IpuiB 200. Basarri 75. Xa EzinB 77.<br />
� "Gogortxu (msLond), durillo (Bot.)" A.<br />
� (Uso predicativo o adv.). � Baliteke Santa Cruzek gogortxo itzegitea ta iduritu geiegi izatea Aiako ontaz. Or<br />
SCruz 69. Zorro au gogortxuegi iagok eta min emoten iautsok astoari. Bilbao IpuiB 34. Neri umeak esan izan dit<br />
/ gogortxo jotzen dezula. Uzt Noiz 108. v. tbn. Echta Jos 36. Etxde AlosT 15. Basarri 118.<br />
- GOGORTXO EGIN. a) Reñir. v. GOGOR EGIN. � Parkatuko deustan lengoan gogortxu egin neualako, ezta?<br />
Ag AL 75. b) Resultar difícil. � Neska-mutikoak sei kilometroko bidea egin-bearra eukien, eta, yakiña, askori<br />
gogortxo egiten yakien ori. Akes Ipiñ 9.<br />
gogortza. � Dureza, crueldad. v. gogortasun. � Irugarrena da aisa bizi diranak salzalle, langille ta beste<br />
beharsu gaisoekin duten gogorza. Mb IArg I 117. Faraonen gogorz gaisto. Ib. 119.<br />
gogortzaile. �1. "Celui qui fortifie, affermit" Dv. �2. (Lo) que endurece. � Urre madarikatua, biotz samurren<br />
gogortzallea, adimen argien itsumena. Ag Kr 157.<br />
gogorxko (Urt III 218), gogorsko (Dv). � Dim. de gogor. � Gogorxko zerbaitek yotzeko menean / zu kausi<br />
zaitezkenean. Gy 92. Ezagutuko duzu pasta egosia dela kasolari lotzen denian. Behar da izan gogorskua.<br />
ECocin 38. v. tbn. Herr 27-9-1962, 1 (go[go]rxkua). Txirritaren ateraldi zorrotzak, gogorxkoak diruditenak ere<br />
baztertu gabe. MEIG III 98.<br />
gogorzki. "Durement" VocS. v. gogorki.<br />
gogose (V?, G? ap. A; Lar, Añ, H). � Golosina.<br />
gogoseti (Lar, Añ � A). � Goloso.<br />
gogota. v. gogoeta.<br />
gogotasun (V-gip ap. Etxba Eib). � Deseo. "Apetencia, apetito" Etxba Eib. v. gogo. � Guraari laarregijagaz ta<br />
gogotasun bitzijagaz jokatuten bada, beti izango da paltia Jaungoikuaren begijetan. fB Olg 28s. Leku emoten<br />
badeutsat gogotasun edo atsegin gaistoren bateri. Añ EL 2 61 (v. tbn. 82).<br />
gogotatu. "(L-ain), aburrirse" A.<br />
gogoti (V-gip ap. Etxba Eib; Lar, Añ). � "Ganoso" Lar y Añ. "Gogotixa, de buen apetito. Baserrittarra, esan<br />
biarrik ez, gogotixa" Etxba Eib.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 807<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gogotiar. � Espiritual. v. gogokoi. � Gogotiar ziñez izan iñork nai baldin badu. Ol Imit III 53, 2.<br />
gogotisko. � (Dim. de gogotik). Con gusto; con ganas. "Ce n'est pas de refus, gogotik (edo gogotisko)" Herr 2-2-<br />
1956, 4. � Dena dela, hanxet arizan ziren gogotisko bigak. Zerb Azk 36.<br />
gogotsu (V, G ap. A; H), gogatsu (SP, Lar, H, A). � Tr. Aunque el primer testimonio es de Leiçarraga<br />
(gogatsu), no vuelve a documentarse en autores septentrionales. En DFrec hay 12 ejs. de gogotsu. �1. Deseoso,<br />
ferviente, voluntarioso, aplicado. "Voluntario" Lar. AxN explica ardurako trabailluak por trabajatze gogatsuak.<br />
� Testifikatzen dut ahalaren arauez, eta ahalaz garaitik, gogatsu izan diradela. "Prompts". Lç 2 Cor 8, 3.<br />
Orazino gogotsu ta berua. Mg CO 97. Bearrerako azkarra eta gogotsua. AA II 168. Berorren serbizaile ontartu<br />
eta kapellau gustiz gogotsu, Fr. Pedro Astarloa. Astar II XV. Uskeria izan daroe naikoa luzaroko jardun<br />
gogotsuetan egoteko. Ag Kr 130. Gogotsua da kantatzen baña / jakinduriyaz urriya. Tx B I 99. Entzule adi eta<br />
ikasle gogatsu, ez aurreraegi ez atzeraegi, berak zekien tentuan. MIH 50 (MEIG IX 141 (en colab. con NEtx)<br />
gogotsu).<br />
v. tbn. fB Ic I 175. Echta Jos 79. Bilbao IpuiB 236. Gand Elorri 105. Gogatsu: Garit Usand 58.<br />
� (Con reduplicación intensiva). � Ni ez naz soroetan lan egiteko osasun onekoa bere ta, gogotsu-gogotsua<br />
bere ez da, mendira bialduten nabe geienetan. Ag AL 59.<br />
� "Hombre de apetito. Gogotsua, bai jaten eta bai eraten" Etxba Eib.<br />
� Exquisito, apetecible. � Jakirik gogotsuenak, arraikirik piñenak. Etxde AlosT 78.<br />
�2. "Afectuoso" Lar.<br />
�3. (Uso predicativo o adv.). Afanosamente. � Ardo gutxi batekin [...] jartzen dala gogotsuago nekeari ekiteko.<br />
AA III 364. Gogotsu asi gera / gu mendi aldera. PE 123. Aietan kurubiltzera gogatsu yotzen baitu seda-arrak.<br />
Or Mi 30. Iltzeko zorian yarri zan ta are gogotsuago eskatzen zuen ordu ura bere ondotik igaro zedin. Ir YKBiz<br />
467. Legortu gabe dagolako (belar-ondua) oso gogotsu jaten du beiak. Oñatibia Baserria 33 (ap. DRA). Dana<br />
gertuten ebillen gogotsu gure Petronila Sanjuan aurrean. Bilbao IpuiB 258. Aiñ gogotsu abiatu zan, bazirudian<br />
oiñik ez zuala lurrean jartzen. Berron Kijote 57.<br />
v. tbn. A BGuzur 110. Ag Kr 10. Echta Jos 250. Alz Txib 102. Urruz Zeruko Argiya 98 (ap. DRA). Mok 7. Tx B<br />
III 128. Kk Ab II 163. Otx 170. Etxde JJ 82. Txill Let 102. SMitx Aranz 123. Akes Ipiñ 15. Erkiag BatB 200.<br />
BEnb NereA 170. Uzt Sas 302.<br />
gogotu (Añ). �1. "Pensar" Añ. v. GOGOETA EGIN. � Ondo gogotu nor zarratu daben bere biotzean. Añ<br />
LoraS 61 (v. tbn. 130). �2. "Hacerse con ganas. Aiñ goizago jaikitziakin, gogotu naiz mairako" Etxba Eib. �<br />
Urteteko gogotua egoala ez esatearren. A BGuzur 120. Ixilik? Eztut uste, gaur solaserako gogotua bainago.<br />
Etxde JJ 13. Zeñek pentsauko eban lena ez zala, berriz gogotuta senar zorua, naiz da emakumia ikaratu ekarri<br />
zituan indar barrixegaz. Etxba Ibilt 457.<br />
gogotxo, gogotxu. � Dim. de gogo. v. gogoño. � Etserako gogotxue etorri iatan. A BGuzur 136. Dendariak,<br />
irribarrea egiteko gogotxua ba eukan euki. Erkiag BatB 32.<br />
gogotzar. � Aum. de gogo. � Alperrik dabil / gure gogotzar alena, / dirukoikeriz erne dan pozak / ondoren beti<br />
galena. EA OlBe 80.<br />
gogo-urri (BN-baig ap. A; H; g.-hurri L-ain ap. A; Dv, H), gogurri (Lecl, H). �1. "Qui a peu de bonne volonté,<br />
[qui] est sans énergie, sans activité, sans courage, sans confiance, lâche" H. "Irresoluto, pusilánime" A. �<br />
Haizen bezalako gogourria eta laxoa! He Gudu 106. Ahalka zaite haren zerbitzuan hain nagia eta gogo urria<br />
izateaz. Mih 98. Meditazionea egitea zein errex den jakiteak behar ditu giristino gogo hurriak alaitu edo<br />
animatu. Dh 95. Alkar gogoberotuz ari gaitean, sutsuak suagotuz, gogo-urriak eraikiz. Ldi IL 87. � (Con -ko,<br />
adnom.). "Gogo-hurriko (He), lâche, pusillanime" Dv. �2. Vacío de espíritu. � Gainerako guztiak, gogo-urriak<br />
nolarebait bertsuz xoratu ditutenak alegia, aski zabal emanak izan dira. Ibiñ Virgil 94. �3. gogurri (Lar, H).<br />
(Sust.). Templanza. � Yustiziaz eta gogurriaz. TB Act 24, 26 (Lç tenperanziáz, Dv xahutasunaz). Guleriaren<br />
kontra, tenplantza edo gogurria. Legaz 48.<br />
gogo-urridade, gogurritate. � Desánimo. � Zenbeit bihotz-miñ eta tristezia, zenbeit gogourridade. He Phil<br />
435. Gogurritatea eroriko handiez segitua ohi da. EgunO 118 (ap. DRA).<br />
gogo-urridura. � Modestia (?). � Hilak bezala jar zaizte; ahalkean eta gogohurriduran uzkur zaitezte. Dv LEd<br />
86 (Cb Eg II 42 modestiaz moderatu).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
808
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gogo-urrigarri, gogurrigarri. "Gogurrigarra [sic], propre à décourager, abattre, ennuyer, attrister, rendre lâche<br />
et indolent" H.<br />
gogo-urrikeria. "Gogo-hurrikeria, action irrésolue, timide, pusillanime" Dv.<br />
gogo-urriki (L-ain ap. A; Dv (-hurriki), H), gogurriki (H). � "Tímidamente, sin entusiasmo" A.<br />
gogo-urriro, gogurriro (Lar, H). � "Templadamente" Lar.<br />
gogo-urritasun (Dv (-hurritasun)), gogurritasun (H). � Desánimo, melancolía; desgana. "Défaut de courage,<br />
d'énergie, d'activité, de confiance" H. � Nola enganatzen diren haiñitz presuna, zeiñek gogo urritasuna hartzen<br />
baitute bertute batentzat (tít.). He Gudu 51 (SP 24 bihotz gutitasuna). Gogo-urritasun eta hotztasunekin<br />
[zerbitzatu]. Lg II 295. [Lezionek] ernatzen dute ene langiadura eta gogurritasuna. Mih 103. Beraz, gogohurritasunetan<br />
egon gabe, egigun gure bekhatuez ahalik eta urrikirik minena hartzerat. Dh 296s.<br />
gogo-urritu. �1. "Templarse" Lar. �2. (H, g.-hurritu Dv, A), gogurritu (H). Desanimar(se). � [Tristezia<br />
gaxtoak] tontotzen eta gogourritzen du ispiritua. He Phil 472. Heien gogohurritzera hari da. Lg (ap. Dv). Arima<br />
iustuak ez duela behar gogurritu (tít.). Mih 124 (97 gogourritu). Fidantzia nausi duela ta batere gogohurritu<br />
gabe hurbildu behar da sakramenduetarat. Dh 61. Idazle oiek gogo-urritu eztitezen. Ldi IL 98s. Maider-en<br />
oroitzaz naigabetuta ta gogo-urrituta. Etxde JJ 264.<br />
gogo-xahu (Sc ap. A). � Simple, cándido. "Sencillo, candoroso, leal, puro" A. � Izan ziteie arren zühür sügiak<br />
bezala, eta gogo-xahü ürzuak bezala. Ip Mt 10, 16 (Lç, TB, He sinple, Dv laino).<br />
gogozade (Lar, H). � "Clemente" Lar.<br />
gogozale. �1. Espiritualista. � Gorputza hilik ere, batere aldatu gabe jarraitzen duela daukaten Gogozale<br />
horien iritzia. Mde Pr 350. �2. Psiquiatra. � Zure zalekeri oiek entzunda, eztakit zer esango luken psikiatra<br />
batek, gogo-zale batek. NEtx LBB 111.<br />
gogozgaindiarazi, gogozgaintierazi. � Hacer desfallecer. � So egiten düdanian zure goratarzünari, zure<br />
handitarzünak gogozgaintierazten nizü. Ip Imit III 22, 1 (Ch erorarazten nau).<br />
gogozka (S ap. A; Gèze, Dv). � Pensamiento. "Réflexion" Dv. v. gogoeta. � Jesüsek, haien gogozkak ikhusirik,<br />
erran zeien: zertako darabiltzazie gogokunde gaistuak zien bihotzetan? Ip Mt 9, 4.<br />
- GOGOZKAN EGON. Estar pensando, meditando. � Gure azken elhestaldiaz gogozkan egon niz. Ip Dial 36 (It<br />
pensatzen, Dv gogoeta). Sen Josef gogozkan zegoalarik nola behar zian igorri Maria Birjina, agertü zeion<br />
Jaunaren Aingüria. Ip Hil 84. � Gogozketan zauden ber' artian. Ip Mt 16, 7.<br />
gogozkatu (S ap. A; Gèze, Dv (S), H). � "Meditar" A.<br />
gogozkatze. � Pensamiento. � Gogozkatze, elhe eta egitate gaixtoetarik begira nezazu. GH 1933, 327.<br />
gogozki (V-gip ap. Etxba Eib). � Animosamente, con ganas. "Gogozki jardun dabe amen lanian, zan tontorra<br />
lautzeko" Etxba Eib. � Edo zoin solasetarik Jainkozkoetara zoan azkenean beti. Zoin gogozki eta ederki! HU<br />
Aurp 112.<br />
gogozkiro. � Encarecidamente. � Gaurkoak berriz bi bider eskatu diyo, ondo gogozkiro alare, ta joaten etzaio.<br />
EEs 1908, 139.<br />
goguaketa. v. gogoeta.<br />
goguaketatu. v. gogoaketatu.<br />
gogu(a)latu. v. gogoratu.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
809
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
goguatu. v. gogoatu.<br />
goguntzean. "Nere goguntzean etzan ori egiten, no recuerdo que se hiciera eso" (G-bet). v. gogoenean.<br />
gogurpil (Lar � H). � "Noria" Lar.<br />
gogurri. v. gogo-urri.<br />
gogurritate. v. gogo-urridade.<br />
1 goi (V, G, AN; Mic 5v, Ht VocGr 348, Lar, Añ, Dv, H), goe (A). Ref.: A (goi, goian, goien, goiko, goira,<br />
goitik); EI 149; Etxba Eib (goixan, goittik); Holmer ApuntV (goiko); Gte Erd 138, 139, 283. � Tr. La forma de<br />
inesivo goien se documenta en Cardaberaz, Aguirre de Asteasu (III 458), Iturriaga (Fab 50), Iztueta (C 472),<br />
Lardizabal (74), Arrue (May 13), Orixe (Tormes 89), Lizardi (BB 60), E. Arrese (OlBe 66), J.A. Irazusta (Bizia<br />
11), Anabitarte (Poli 19), Ugalde (Iltz 38) y Zaitegi; cf. tbn. la expr. goien (eta) behean en Echagaray.<br />
Goyhetche emplea goiean (54), goieko (55), goietik (224) y goiera (256), frente a los generales goian, goiko,<br />
goitik y gora. Hay tbn. goiean en Azkue (Ardi 40) y ArgiDL (57), y Zeru-goiera en S. Mitxelena (Aranz 196). La<br />
formas como goira, goirantz, etc., aparecen, además de en J.I. Arana (goi-goira), en algunos autores del s. XX,<br />
donde goi suele tener un carácter netamente sustantivo o adjetivo; así, p.ej., Donoki goira (Enb 204), argitasun<br />
goiraño (Laux BBa 140), goirantz 'hacia el cielo' (EA OlBe 56), goiraño 'hasta la cima' (Munita 44), goirako<br />
bidean (Onaind in Gazt MusIx 147). No parecen de este tipo jasorik goi-goira (Enb 146) o goira jaso [karta]<br />
(Erkiag BatB 200). En DFrec hay 262 ejs. de goi.<br />
�1. (En casos locales de declinación en sing.). Parte de arriba. "Arriba, goian" Mic 5v. "Goiean, dessus, sur" Ht<br />
VocGr 348. "Arriba, estar, goien, goian, goiti" Lar. "Goiti (V-arr, B), desde arriba" A. "Goe, parece ser la forma<br />
primitiva de goi" Ib. Cf. Gar Comp 99r: "Decían Goiemboa, que es lo mismo que 'voy en alto'". Para la forma de<br />
alativo v. gora; para goiko con valor adj., v. goiko.<br />
� Tr. Poco usado hasta el s. XIX; antes se documenta en Lazarraga, en un cantar citado por IC, en Haraneder -en<br />
la forma de ines. goitan-- y en Larramendi (cf. tbn. goiko con valor adj. en Etcheberri de Ziburu y<br />
Haramburu); a partir de principios de dicho siglo su uso crece entre los vizcaínos y guipuzcoanos, especialmente<br />
desde principios del s. XX, en que es prácticamente general en éstos; al Norte se encuentra en Goyhetche,<br />
Hiribarren y, con el significado de 'cielo' en UNLilia, Oxobi, Iratzeder y Arradoy. Hay algunos pocos ejs.<br />
precedidos de sintagma nominal en genitivo, p.ej. en Aguirre de Asteasu o Uriarte (q.v.).<br />
� Johan Goico Boreco (1100). Arzam 257. Domenga Goicoa (1200). Ib. 257. � Franziako armak dakaz / goian<br />
eta bean. Lazarraga (B) 1204v. Argi izarrak urten dau / zeruan goian ostanzean. (Cantar de la quema de<br />
Mondragón). IC II 186. Erakhusten darotzula goitan Parabisua idekia. He Phil 64 (SP 62 goiti). Adiskideak<br />
goitik, lagunak betik. Lar Fueros 227. Goien zerua, bean infernua. Cb Eg III 275. Ona bada zelan gaztelatu biar<br />
dirian goiko berba joko aek. Mg PAb 200. Goiko tokiak estalki bage erakusteaz. AA II 120. Zentzu gabeko<br />
animalien goitik ipiñia zeran. AA III 372. Doe guztiak jasten dira andi goiti. fB Ic III 290. Alzo azpikoa eta<br />
goikoa. Izt C 79. Zure aurrian, zure ostian, zure goijan, zure beian. Ur MarIl 70. Aldiz gaur goiean dena<br />
biharkotz eror ere. Gy 54. Goiko Nafarroa. Hb Esk 77. Goiko salara. Arr GB 11. Txori bat jarten jat goian. AB<br />
AmaE 463. Ain goitik jeistian lurrera. Bv AsL 169. Asi zan seme bata / alderdi bateti, / beste batzuk besteti / ta<br />
goiti ta beti. Azc PB 48. Goiko itz oietan. Inza Azalp 100. Delfin-erriko goiko ibarretatik. Or Mi 42. Goitik<br />
galerazpen bat izan ote dan. Lab EEguna 108. Emendik goitik [...], irugarren lerroan bainago. Ldi IL 20. Goiko<br />
ta beko mallen artean dagoan alde andiegi ori. Eguzk GizAuz 171. Goian aipatu ditudan hizkuntzalarien<br />
lanegiñetan. Mde Pr 261. Iyo ai goiko muturrera. Anab Poli 41. Erregeak edo goiko agintari nausiek. Akes Ipiñ<br />
26. Goian dagozanak beti izan oi dira lapurrak. Erkiag BatB 65. Antxe, zerua goian ta aterperik gabe. Berron<br />
Kijote 121. Axularrek 372gn. orrialdean dioena, goi xamarretik harturik. MEIG I 235.<br />
v. tbn. (Hasta el s. XX): VMg 48. Añ LoraS 28. Astar II 191. Zav Fab RIEV 1909, 27. Echag 57. It Fab 147.<br />
Aran SIgn 2. Zab Gabon 44. JanEd I 32. AzpPr 117. Itz Azald 97.<br />
� (V, G, AN; Añ, Dv, H). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg. Parte superior; cima (sentidos prop. y fig.). "Capitel,<br />
chapitel de torre, torrearen goia", "cima" Añ. � Goia ta bea, alde bata ta bestea. Cb Eg II 93. Ez ofenditzeko<br />
[...] ez goiagatik ez beagatik. AA III 277. Au da egiazko birtutiaren goia edo perfekzioa. Echve Dev 184 (SP<br />
Phil 153 mukuru, He Phil 155 mukhuru). Eta bagen goiak / naiz busti odoiak. It Fab 203. Arbolaren goia. Ib. 77.<br />
Goi amilkorretan. Izt C 26. Eskallera bat, ondoa edo oña lurrean eta goia edo errematea zeruan zituena. Lard<br />
35. Mirari guztiyen goiya eta gana legez. Ur BulaAl 35. Eguzkiak artzen dau zeruaren goia. AB AmaE 344.<br />
Edurra eguan goietan. Kk Ab I 42. Alpeetako goi ozkirrietara. Or Mi 41. Ango etxe aundienetako baten goiari<br />
"Begiratokia" esaten zioten. Anab Aprika 53. Goi ortan ez zendutela komunik. Lab SuEm 194.<br />
v. tbn. Echag 126. A Ardi 130. Ill Pill 12. Tx B II 113. JMB ELG 68. EA OlBe 53. NEtx LBB 93.<br />
� Aldiaren eta giroaren goiari amor eman beharrean, gogor egingo zioten. MIH 293.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
810
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� (Sing. y pl.). Cielo, firmamento; empíreo, cielo de los bienaventurados. "Goi estari (V-m), cielo nublado" A.<br />
"Goi estalia (G)" Ib. s.v. estali. "Cielo despejado [...]. Goi garbi ederragaz eguna zabaldu dau" Etxba Eib. � Tr.<br />
Documentado ya en Larramendi, su uso aumenta notablemente en el s. XX. � Goikoa bear degu, zerutarra,<br />
Jaungoikoaren eskuti datorkiguna [argia]. Lar SAgust 16. Augusto, beekua baño goikua geijago zariana. Mg<br />
PAb 210 (VersBasc 16 Zerukoa). Lurreko abere ta Goietako egaztiak (tít.). VMg 49. Miru batek ikhusten du<br />
goietik gudu hori. Gy 66. Goiko graziarekin. Ib. 219. Gloria Jaunari goietan. Lard 367. Goiai laguntza<br />
eskatutera. AB AmaE 170. Goiak bota zituan bota alak. Ag AL 38. Goiko Jauregian. Ox 24. Goian egan-ein.<br />
Jaukol Biozk 74. Uste dogun lez goian bazagoz. Enb 51. Oztin begoz goiak. Laux BBa 120. Egur ezearen kea /<br />
goiak du kolore. Ldi BB 106. Goiak ateri. Or Eus 266. Goian alatuz gogoa. Iratz 179. Zazpigarren goian izarrak<br />
/ dakhuszkidan. Mde Po 55. An goian alkar ikusi arte. Etxde JJ 278. Goi aratz, txukuna. Erkiag Arran 7. Goien<br />
eta bean ikusten diran guziak. Zait Plat 86. Aingerutxo bi goian egazka. BEnb NereA 256. Goiari zor diodan /<br />
zoria. Gazt MusIx 77. Goiko bizian zer korona. Ardoy SFran 348. Izarrak kiñuka / ditugu goietan. NEtx LBB<br />
337.<br />
v. tbn. (Hasta el s. XX): Ud 136. Azc PB 308. AzpPr 69. UNLilia 10.<br />
� "No está muy asentado, ezta oso goiez yantzia [...] (G-to)" A EY III 249. Cf. GOI-ARIN. � Egoaizez beteak<br />
dauzkeela goiak [emakume ezkonduak]. AA I 580.<br />
� (En pl., ref. a los pechos). � Bularterian trapua zuri, / labradurak urrean, / donzellakin flordelisak<br />
/ lepoan goien ainean. Lazarraga (B) 1205rb (Interpr? tal vez goien gainean). Goiak salgai bezala<br />
erakusten dirala. AA I 442. Ekusiko dira goiak ongi estaltzen ez dituenak, eta orratzik ipintzen ez duenak. Ib.<br />
442. Ipintzen omen ditue gorontza txit motxak [...] goiak zinzilika ipintzeko. AA II 120.<br />
� Techo. � Kurtzelu bat loia, / atsituten dabena / ke baltzagaz goia. Azc PB 86. Suaren garrak [...] goia<br />
miaztu-bearka. Ldi IL 16. Goia bajuxko zegola ikusi zuten beren eginbearrerako. Berron Kijote 191.<br />
� Altura, altitud. "Alteza, altura", "elevación, altura" Lar. � Ba dira ondar-añoak eun metroko goia dutenak.<br />
Anab Aprika 8.<br />
� "Piso. Bigarren goian" A Apend.<br />
� Altura, majestad. � Oraintxe da, bada, garaia, zure goi ortatik neregana zure begiak biurtzekoa. "Grandeza".<br />
Berron Kijote 54.<br />
� (Como primer miembro de comp.). Alto, superior. Cf. los compuestos más lexicalizados GOI-MAILA,<br />
goiaingeru, etc. � Nor, goi Lenen, izan da gar ori / piztu debana? "Príncipe Augusto". Lar Gram 391. Bi goi-jai<br />
(fiesta suprema) aiek pasatzera eraman zuen (Donostia, 1892). JFlor. Gizon argi, ospatsu eta goilekuetan<br />
yarriyak ez gitxi. Kk Ab II 184. Erri xea euskal-goi-elertia ulertzeko gaitu. Etxde AlosT 12. Jung-ek aurkitu<br />
dituen "goi-eredu" (archetypen) direlako gizaki guziekiko mito edo ereduak. Mde Pr 350. Bazen "ard-ri", hots,<br />
"goi-errege" zeritzaion bat Tara hiriburuan. Ib. 228. Goi jendeari komeni zaio / beruntza begiratzea. Basarri<br />
122. Egokitasun ortatik sortzen da guziaren goi-bizitza edo batasuna. Vill Jaink 172. � Superior, que está<br />
arriba. � Goi-ezpañeko bizarrak. Ag G 118. Aitzgorriko goi gallurrera. Ib. 5. Aurreko leioko / goi-bazterrean.<br />
Ldi UO 50. Zabali du goi-atea. "Hendidura superior". Or Eus 81. Arbeltegia (pizartegia) goi estalkitzat. Etxde<br />
JJ 8. � Del Norte. � Goi-Amerika artan. A Ardi 114. Goi-Ameriketan. Eguzk LEItz 125. Goi-Ameriketako<br />
Sarkaldeko kontu oiek. NEtx LBB 111. � Celestial; sobrenatural; divino. Cf. goi-argi, GOI-MAITASUN, etc. �<br />
Egite edo gauzaren batek goi-kemenen bat daukala uste izatea da siniskeri edo sorginkeria. KIkV 61. Arren<br />
emaidazu / goi-sinistia. ArgiDL 159. Goi-arauz bardin erabillirik / "Zeuria" eta "neuria". Enb 174. Goi-atiak jo<br />
dodaz. "Puertas de lo alto". Laux BBa 128. Goi-yauregiko malla. Ldi BB 18. Ene arreba, goi-amets horri /<br />
egiozu ba zuk ere irri. Iratz 122. Hain ginen ere bi-biak / goi-amodioz amestu. Ib. 167. Goi-errukia merezitzeko.<br />
SMitx Aranz 125. Bainan aho ezti zuen, doi / zen haren soina goi-ametsotara. Mde Po 74. Goi-langillearen<br />
begipean, abere-mota guztiak biraldakuntzak egiten ari dira. Vill Jaink 55. Goi-irudimen indarrez. BEnb NereA<br />
98. Jexten da Donibane goi-begiestetik. Gazt MusIx 169. Nere barrenak sentitutzen du / goi-arnasaren epela, /<br />
anai Luistar bat beste lagunak / inguratzean onela. Uzt Noiz 67.<br />
�2. (SP, Lar, Añ � A, Dv, H). (Adj.). Elevado, alto (sentidos prop. y fig.). "Agigantado en las virtudes, méritos,<br />
etc., oi danez goragoa, goiagoa" Lar. Para la forma de superlativo, v. goien. � Lenen [= 'príncipe'] goia, goitua,<br />
goikoa. Lar Gram 391. Gauza andi, mee, goi diranak adirazteko. Lar, carta a Mb 278. Daudenak toki goietan.<br />
VMg 15. Mendi gaiñ guziz goi batera. AA III 548. Beste gauza guztiak baño andiagoa, goiagoa eta<br />
miragarriagoa. Ib. 326. Gauza balioso goi me diradenak. Izt C 217. Nun andizki goi erpiñak? Aran SIgn 211.<br />
Mendi goi batzuek. Camp EE 1882a, 34. Zeru goi urdiñaren anditasun ta apainduriak. Ag G 11. Ots goi<br />
meagodun [ezkilak] dirala. A Ardi 45. Donoki goian. Enb 142. Gaztain goiaren adar goietan. Or Eus 79.<br />
Zugatzik batere ez, toki goiegiak baitira. Or QA 50. Alertzeak toki goiak ditu naien. Munita 72. Gizarte maila<br />
goietakoek. Mde Pr 254. Biotz eder, goia. Gand Elorri 215. v. tbn. Itz Azald 209. Etxde JJ 253.<br />
� Goi dabillenak iminten ditu gura dituban mugak ta agindu darua zer egin biar dan. Mg PAb 206 (VersBasc<br />
10 garaillariak). Arbol luze aien buruak goi zeuden. Anab Poli 24. Goi dagon artzuloa. Onaind in Gazt MusIx<br />
157.<br />
- BEREA GOITIK JOAN. Ser arrogante, presuntuoso. "Ori beti berea goitik doaie (AN-5vill)" Gte Erd 122.<br />
- EZ GOI ETA EZ DOI. "(Ni) tanto ni tampoco" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
811
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GOIA HARRAPATU (G-azp ap. Gketx Loiola), GOIAK H. (G-goi-azp ap. Gte Erd), GOIA JO (V-gip). Llegar<br />
a la cima; crecer hasta el límite. "Llegar al ápice, culminar, alcanzar la cima" Gketx Loiola. "Arbola orrek [...]<br />
goixe jo dau (V-gip), arbola orrek goiek arrapatu ditu (G-goi-azp)" Gte Erd 288. � Polik goia arrapatu<br />
zuanean izarrak erruz ikusten. Anab Poli 24.<br />
- GOI-HABE (V, G, AN). Ref.: A; AEF 1928, 24 y 1932, 79. Viga maestra de un tejado; travesaño. "La<br />
techumbre descansa sobre una viga central (caballete) llamada goiabia, en la que van apoyadas otras menores,<br />
cuyo nombre es kapiriuak" (G-azp) AEF 1928, 24. � Bi zutabe ta goi-abeagaz / egiña duzu tresena. Or Eus 180.<br />
Goi-abearen gaiñetik / txirrikan kiribildurik. Ib. 180.<br />
- GOI-HAGA (V-gip, G-azp-goi-to). Ref.: A; AEF 1925, 92; 1927, 50; 1928, 24; 1932, 79; Iz ArOñ (goixagia),<br />
UrrAnz (goyagia). Viga maestra de un tejado. "Las diferentes partes del tejado son: las goi-agak, o vigas<br />
horizontales sostenidas en postes (= abiak) en las que descansan los cuartones (= kapiriuak) del tejado" (G-to)<br />
AEF 1925, 92. "Las viguetas se apoyan por la parte superior en el caballete o viga central (= goiagia), y por la<br />
inferior en otra viga (= zapata)" (G-goi) AEF 1927, 50. "El caballete" Iz UrrAnz. � Zuaitzak egiten du solairuola<br />
ta goi-aga; egiten du egurra ta ikatza. Munita 15s. Gure gurasoak utzi zizkiguten abe ta goi-agaiai. Ib. 39.<br />
- GOIAK HARTU. "Subirse a la parra. Au da gizona! Beingoan artuten ditu goiak" Zam Man 45. "Berehala<br />
hartzen ditu goiak (G-azp)" Gte Erd 150. � Norbaitek ibai zabala salabardoarekin astintzen du goiak artuz.<br />
"Latum funda iam uerberat amnem alta petens". Ibiñ Virgil 72.<br />
- GOIAK BEHEA JO. "Caerse el mundo. Etxat bape inporta goixak behia joten badau be" Elexp Berg.<br />
- GOIAK BEHERA. De arriba abajo. � Zeruak ete etozan goiak beera? Erkiag Arran 145.<br />
- GOIAK BEHERATU, G. BEHETU (V ap. A). Invertirse las cosas, las situaciones. "Rebajarse las alturas" A.<br />
� Gorde zuan Jangoikoak egun bat bera onratzeko [...] ta goiak beratu dira; egun santuak igaro dira bekatu<br />
egunak izatera. Mg CC 192 (CO 289 goijak beetu dira). Nora da arako buru arro ta gallendua? [...]. Goiak<br />
beratu dira. VMg 48.<br />
- GOIAK ETA BEHEAK. Cielo y tierra, (fig.) todos los lados. � Goiak ta beiak apaintzen. AB AmaE 465.<br />
Goiak eta beak miatuko zituan, iñongo aterabiderik ote zan. Anab Poli 40. Goiak eta beiak ausi bearren asi zan.<br />
Erkiag BatB 93. Ez zuan aorik ixten, goiak eta beeak kiskaliaz. "Amenazando al cielo y a la tierra". Berron<br />
Kijote 65.<br />
- GOIAK GORA. "Sube que sube, remontando alturas" A Ardi 153. � Lasterka ta garrasika goiak gora agertu<br />
ziran. A Ardi 63.<br />
- GOIAK GORATU. Crecer hasta el límite. "Pedrok goiek goatu deuz (V-arr)" Gte Erd 288.<br />
- GOIAK JO. Enfadarse. "Laster jotzen ditu horrek goiak (G-azp)" Gte Erd 150. Cf. goialdi.<br />
- GOIAK JO ETA BEHEAK JO (V), JO GOIA ETA JO BEHEA. a) "Hablando acaloradamente, subiéndose a la<br />
parra, embistiendo contra esto y contra lo otro (V)" DRA. � Aleman oiek larri zebiltzan / jo goia eta jo bia. Tx B<br />
III 22. Asarre bizittan jarri ziran ots-otsean, jo goiak eta jo beiak eta begijak be su. "Gettavano fuoco per tutto".<br />
Otx 24. Aserretan irakiten eginda, io goiak eta io beak. Zait Plat 99. b) De parte a parte. "Kalean jo goia ta jo<br />
behea (G-azp)" Gte Erd 190.<br />
- GOI-ALDERDI. Lado superior. v. goialde. � Ene, ba! azpia --mutilak dio-- / orrein ederra dalarik, /<br />
nolakoxea ote da, gero, / zerua goi-alderditik! Ldi BB 20.<br />
- GOIAN HASI ETA BEHERAINO (V-arr ap. Gte Erd). De arriba abajo. "Burutik behera behatzen dako (BNarb),<br />
goian asi ta beraño (V-arr)" Gte Erd 237.<br />
- GOIAN BEDI. Que en gloria esté, que en paz descanse. v. GOIAN BEGO. � Mikela Iriarte onen izena, goian<br />
bedi, esker onez agertuko dut. Or Eus 62n.<br />
- GOIAN BEHEAN (V-gip, G-azp-to, AN-gip-larr), GOIEN BEHEAN (G-bet, AN-araq). Ref.: A EY III; Satr<br />
VocP; Elexp Berg; Gte Erd 111. Con fuerza, fuertemente; con insistencia; torrencialmente. "Goian beian euria<br />
zan, llovía a todo llover (G-to, AN-larr)" A EY III 310. "Goian beian ekin, insistir desaforadamente (V, Alt)" Ib.<br />
275. "Torrencialmente. Se dice de las tormentas fuertes o trombas de agua. Goien beian euria" Satr VocP. �<br />
Bere berotasunarekin eraso zion goien bean maizter zintzoari. Izt C 164. Goian-bean euria perradaz bezela ari<br />
da. Zab Gabon 25. Orduan asi ziran goian beian biak / alkarri atereaz deadar andiak. AB AmaE 306. Euria<br />
goien bean iñarduen. Or Tormes 33. Elurra goian-beian ari du. Etxde JJ 255. Meza-ezkilla goian-beian joka asi<br />
zen. Ib. 150.<br />
- GOIAN BEGO. Que en gloria esté, que en paz descanse. � Goian Bego Aita Antonio Goyena langille aundia.<br />
Alzola Atalak 106. Gazterik egin zituen lur huntako aldiak. Goian bego! Xa Odol 51. Sacha Guitry zena ere,<br />
goian bego, saiatu da aldiz-aldiz ikuslearen zama arintzen. MEIG I 178. v. tbn. Enb 53. JAIraz Bizia 93. Mde Pr<br />
167. Akes Ipiñ 17s. Basarri 87. � Beltran jaunak, goian bego bere anima, mundu ontan okerrik izan bazun.<br />
Etxde AlosT 44.<br />
- GOIAN DENA BEHEAN, GOIAN DIRENAK BEHEAN. "Goian direnak behean ari du euria (AN-gip)" Gte<br />
Erd 111. � Kanpoan, euria goian dana beian... Ez da aterrunerik. NEtx LBB 102.<br />
- GOIAN ETA BEHEAN. De arriba abajo, completamente. � Apainduba guztiya / goien eta bean. Echag 86.<br />
- GOIAN ZERUA ETA BEHEAN LURRA (V, G-azp). Ref.: A EY III 177, 324. "Auxe da lorra!: goian zerua ta<br />
beian lurra [...] (quiere decir que nada tiene propio) (V-ger-ple, G-azp)" A EY III 177. � Monja pobre bat da<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
812
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Teresa [...]. Goijan zeruba ta beian luurra baino besterik ez dauka. fB Ic II 291. Geratu zan gizajoa goian zerua<br />
ta beian lurra baño beste barik. Echta Jos 37. Ez dirurik, ez zeri eldurik, goian zerua ta beian lurra. Ag G 278.<br />
v. tbn. A BeinB 68. Erkiag BatB 114.<br />
- GOI-ARIN. "(V, ...), casquivano, ligero de cascos" A. � Emakuma goiarin batek sagu bat iruntzi ebala uste<br />
eban. A Ezale 1897, 340a. Siñiskorregiak goi-arintzat euki bear badira. A BGuzur 117. Gazte goiarina. JE Ber<br />
46.<br />
- GOI-ARNAS. a) Inspiración. � Goi-arnasa itz-ugoldeka ixurtzen digutenak. TAg Y 1933, 21. Irudiz<br />
aberatsena bai goi arnasez biziena ere. Aitzol in Ldi UO 6. Zatozkida, goi-arnas. Or Eus 3. Gizon aundi oien<br />
[Dante, Petrarca, Migel Anjel] goi-arnasak eda zuten urrin gozoaz. Etxde JJ 239. v. tbn. Mde Pr 192.<br />
Minervaren kuttunek berezko duten goi-arnasa. MEIG VIII 33. � Goi-arnasari laguntza eske / luzaroan dago<br />
erpai. "Espíritu de lo alto". Or Poem 554. b) Espíritu religioso. � Gain maite ontan irauten bai du / goiarnasaren<br />
indarrak. Lazkao Txiki in Uzt Noiz 68. Eskoriatzan eliz barrua / zerutu da goi-arnasez. NEtx LBB<br />
277.<br />
- GOI-HATS. Inspiración. � Goi-hatsez beterik dela [poema] zuhauk ikusiko duzu. Mde Pr 199.<br />
- GOI-BARRENAK. "(V-ple), los límites, la parte más alta y la más baja" A EY III 309.<br />
- GOI-BEHE. (Pl.). "(G, AA CCErac 176), los extremos alto y bajo" A. Cf. goibehe. � Letra ederra, garbia eta<br />
bardiña, goi-be zorrotzakin. Alzola Atalak 63. Aita Villasantek hartu dizkio goi-beheak eta luze-laburrak<br />
Gandiagari eta Gandiagaren poema bildumari. MEIG III 79. Nahaspilatu, goi-beheak aldatu. "Se modifican sus<br />
términos". MEIG IX 140 (en colab. con NEtx). � Parte superior e inferior de una casa. "(V-m, G), tejado y<br />
cimientos de una casa. Goibeak artu, dar (a una casa en construcción) cimientos y tejado. Etxeak su artu zuenean<br />
goibeiak aguro alkar jo zuen (G-to)" A. � Goi-beak maisterrai utzirik, bigarrengo bizitzan arautu zuan bere<br />
kaiola. Ag G 219s. � "(V-ger-arr-m, G, ...), los vecinos de diversos pisos de una casa" A. � "(Vc), vaivenes de<br />
la fortuna" A. � Cielo y tierra. � Ume gurgarri bat sortu dabe / ixango dana goi-bein jabe. Enb 87. Goibeietako<br />
Bakaldun Deuna. Ib. 92. � Todas las partes. � Gaudi gustija betian duaz / usainduagaz goi-beiak. Enb<br />
45. � Altibajos. � Enparaukuak goibe / andijak daukez. Enb 168.<br />
- GOI-BEHEKO. (Pl.). Los de arriba y los de abajo. � Goi-bekoen gorrotoak! SMitx Aranz 21. Beraz nozbait<br />
goibekoak alkartzen dirala irudi izanarren, bitsuon artean benetako adiskidetasunik ez da izaten. Ibarg Gizarte<br />
32 (ap. DRA).<br />
- GOI-ERANTZULE. (El) que emite oráculos. � Delpisko arkaitz goi-erantzuleak dionez. Zait Sof 70.<br />
- GOI-ERANTZUN. Oráculo. � Lai zanari goi-erantzun bat eldu zitzaion. Zait Sof 77.<br />
- GOI-ERTZ. Horizonte. � Mantxa-aldeko goi-ertzaren ate ta balkoietatik gizartera agertuaz egunsentia.<br />
Berron Kijote 42.<br />
- GOI-ESKER. Gracia divina. � Bear dituzten goi-eskarrak Jesusen Biotzari eskatuaz. JBDei 1919, 358. An<br />
daude gozpuzkiñak, goi-eskerra daritela. Or Mi 142. Goi-esker-iturri oietan barruak ezetzera. MAtx Gazt 88. v.<br />
tbn. Enb 152. Laux BBa 56. AEmil AndreM 20. EgutAr 14-9-1959 (ap. DRA). BEnb NereA 78.<br />
- GOI-ESKERDUN. Lleno de gracia. � Damotsez goi-eskardun / bezuzak ugari. Enb 140.<br />
- GOI ETA BEHE. Con insistencia, con fuerza. Cf. Lar SAgust 14: Zu [izan] nere goi eta be, zu nere eskui ta<br />
ezker. � Oneek zituban esaten, / goi ta be erabilten. Mg PAb 99. Izadiaren indarrak mukuru zirauen, goi ta bee.<br />
Erkiag Arran 96. � Por todos los lados; de arriba abajo, completamente. � Artu [imajiña], ta egon zan goi ta be<br />
begira. VMg 32. Goi eta be eraso zion. Arr May 187. Irauli neban [etxe] guztia goi ta be. Or Tormes 75. v. tbn.<br />
Enb 168. Italia goi ta be ezagutzeko. Etxde JJ 239. Ortarakoxeko emakume baita goi ta be. Ib. 137. Bildur-ikara<br />
batek astindu zion gorputza goi ta be. Ib. 157.<br />
- GOIETARA JO. "Apelar [...] (V-ple)" A EY III 246. v. GORA JO.<br />
- GOIETATIK IBILI. Andarse por las ramas. � Beti goietatik ibilli barik, joan eitteala beietara be, euren<br />
etxietara, ezkontza asmoakaz. Echta Jos 228. Berak eukala errua goietatik ebillelako. Ib. 220.<br />
- GOI-GABEKO. Sin parte superior, sin techo. � Goia estalki bage dago, goibakoa da [uraska aundia]. Erkiag<br />
Arran 134s.<br />
- GOI-GAIN. "Cima, cúspide. Aizgorriko goi-gañian da ermitxa bat" Etxba Eib. � Erdal lirikaren goigainetara<br />
heldu direnak. MEIG III 105.<br />
- GOI-GOI. a) (En casos locales de declinación en sing.). Muy arriba. "Goi goitik begiratu zidan (AN-gip)" Gte<br />
Erd 139. � San Franzisko umilla [...] Jauregi artako Andien artean goi goien ikusi det. Cb Eg II 207. Goi-goira<br />
igo nai zutenak. Aran SIgn 111. Goi goitik jausirik. AB AmaE 296. Mendi-goi-goian / dirdits elurra. Jaukol<br />
Biozk 36. Jasorik goi-goira. Enb 146 (v. tbn. 141). Goi-gora digorte usain-goxua. Laux BBa 38. Goi-goiko<br />
iakintzaren irrika bizia. Zait Plat 87. Gauzak goi-goitik, gaillurretik begiratuaz. Vill Jaink 83. Txoriak goigorantz<br />
egaldatu. Ibiñ Virgil 86. v. tbn. EusJok 119. Altuna 13. Otx 149. Lek SClar 103. Anab Poli 133. Basarri<br />
158.<br />
b) (Uso adv., sin suf.). � Zure Asaba jaunen argitasuna goi goi ipiñi. VMg II. Goi-goi tinian eguzki goria. Gazt<br />
MusIx 91.<br />
- GOI-GOI-ALDE. (Con suf. local de declinación en sing.). Parte superior, de más arriba. Cf. goialde. � Goi goi<br />
aldian du [arbolak kabiya]. Sor Bar 87.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
813
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GOI-GOIEN. (En casos locales de declinación en sing.). Parte más alta, (lo) más alto. � Goi goienetik begira<br />
zauden. Echag 224. Goi-goieneko alabak ere arrokiro erabili nai dutela ezpañetan [euskera]. Ldi IL 140.<br />
Jesusek berak ezarri zuen goi goieneko mailean. Xa Odol 274.<br />
- GOI-GOITIK (ETA) (BEHE-)BEHERA. a) De arriba abajo, completamete. � Nai zituzten bazterrak aztertu /<br />
goi goitik eta bera. Mg in VMg 95. v. tbn. Zav Fab RIEV 1907, 532. b) De muy arriba a muy abajo. � Apatzetik<br />
apatzera goi goitik bee beera boteaz irabiaturik oztutzera [eznea]. Izt C 229.<br />
- GOI-GOITIK BEHE BEHERAINO. De arriba abajo. � Euren ames-jauregi gozoa goi goitik beberaño etorri<br />
jakoen. Ag Kr 188. Goi-goitik be beraño erazteban [...] bere itza. Ib. 133.<br />
- GOI-GOITIKO. Alto (de tono). � Goi goitiko deadar me ta erdi negarrezkoan. Ag Kr 133.<br />
- GOI-GORA. v. GOI-GOI.<br />
- GOI-GORENGO. Superior, muy alto. � Leku goi-gorengo bat. Kk Ab II 72. Goi-gorengo aldizkaria. MIH<br />
136.<br />
- GOI-GURA. (El) que aspira a las alturas. � Atx eta mendiz inguratuta, / atx eta mendi goi-gurez. Gand Elorri<br />
185.<br />
- GOI-IKASKUNTZA. � Goi-ikaskuntza (Enseñanza Superior). Lh Eusk 1919-1920 (I), 24.<br />
- GOI-IKASTEGI, GOI-IKASTETXE. Universidad, centro de enseñanza superior. � Gratz-ko Goi-Ikastetxean<br />
irakasle izana. Lh Eusk 1919-1920 (I), 14. Irlandako goi-ikastegietarik, ordea, Galway-ko Unibertsitateak soilki<br />
du Irlandara usatzen. Mde Pr 243.<br />
- GOI-KARGA EGON. Estar borracho. � Nola goi-karga zeguan, zabu egin, erori eta lurrian lokatzatan exerita<br />
gelditu zan. Urruz Urz 15.<br />
- GOIKO. a) Restante. v. GAINERAKO, GOITIKO (s.v. goiti). Para otros usos de goiko, v. supra (1). Cf. goiko.<br />
� Ondasun geiago emanen lieke [...] beren itxeko, erriko edo beste orien gauz galgarri gaistoen ekusle goikoei.<br />
Mb IArg I 240. b) (Precedido de instr.). Superior a. � Naturalezaz gañekoak edo goikoak. Gco II 88. Beste<br />
guziak baño askoz luzeago zala; bada, besteen neurritik sorbaldaz goikoa geiago zuen. Lard 156. Eman iguzu<br />
gaur izatez-goiko ogia (panem supersubstantialem). Inza Azalp 143.<br />
- GOIKO ALDE. Parte superior, parte de arriba. v. goialde. � Otsoa asi zan edaten goiko aldetik. VMg 1.<br />
Zubiaren goiko aldetik. Izt C 106. v. tbn. Laux AB 99. Arkaitzen goikoaldean. TAg Uzt 43. Goikoaldeko sailla.<br />
Ib. 79.<br />
- GOIKO TXERTO. Nombre de un tipo de injerto. � Lengoak bezela bean egin bearrean goian egiten dalako<br />
goiko txertua esaten zaio. EEs 1917, 53.<br />
- GOIKO ZORU. "Techo, cielo raso" Ond Bac.<br />
- GOIKOZ AZPIRA. (Acompañado de azpikoz gora). Por todos lados. � Zuzendu ebezan andik-emetik, goietan<br />
da beietan, azpikoz-gora ta goikoz-azpira, nastaurik, lapurrak ipiñi ebezan gauza guztiak. Echta Jos 143.<br />
- GOIKOZ BEHEKOTU. Poner del revés. � Gabrielen agoti / Ave bat arturik, / zeiñ dan Evan izena / goikoz<br />
bekoturik. Azc PB 25.<br />
- GOIKO(A)Z BEHERA. Patas arriba. � Etxe guztia aidean goikoaz bera dedarrez darabillana. Añ NekeA 222.<br />
Inogaz bakerik eztaukenak, eta auzotegi gustija goikuaz beera darabileenak. Astar II 103. Etxe guziyak goikuaz<br />
bera jiratzen. Alz Bern 59. � "Al revés. Goikuaz bera diardue kontuan jausi barik" Etxba Eib. � Sartu zien<br />
goikuaz bera Kardinal Jaunak esan ziena. Ark lauda bezela, onek ziran baño txikiago egin zituan. Bv AsL 196.<br />
Maiak goikoaz bera bota zituen. Arr Bearg 174 (ap. DRA). Naiz goikoaz bera ta naiz atzekoz aurrera. Urruz<br />
Auspoa 47, 126 (ap. ELok 419). Geure kemenez, gauza guztiak goikoaz bera jarri biar ditugu. Ag G 355.<br />
Zitalkeriya jira / zagun goikoz bera. Auspoa 79-80-81, 337. Seta txarrakin, goikoz bera gauza danak artzen<br />
ditukala. ABar Goi 70. Ez goikoz-bera ta azpikoz-gora / irauli gizalegea. SMitx Aranz 77. Asmo guztiak goikoaz<br />
beera, iruntzietara jarri. Erkiag Arran 160. � (Acompañado de azpikoz gora o similar). Por todos los lados, del<br />
derecho y del revés. � Dotrina guztie goikoz beera ta azpikoz ganera ta atzekoz eurrera itendu. A BGuzur 123.<br />
Erriko gauza guztiak goikoaz bera ta azpikoaz gora erabilli ta gero. Ag Kr 133. Goikoz-bera ta azpikoz-ganera<br />
erabili ta gero [erresakak]. Echta Jos 59. Bekuaz gora, goikuaz bera, alde guzietara erabilli zuen. Alz Burr 33.<br />
Burutapenak gora ta beera, azpikoz ganera ta goikoaz beera, atzekoz aurrera ta azpi-gainka erabiliaz. Erkiag<br />
Arran 61.<br />
- GOIKOZ BEHERATU. Poner del revés. � Udeak eta neguak alkarren egiñenak itzulastu edo goikoz beeratu<br />
edo azpikoz ganeratu edo musturrez aurreratuteko alegiña egiten dabe. A Ezale 1897, 338b.<br />
- GOI-MAILA (Lar, H, A). Estamento, nivel superior (socioeconómico, científico, artístico, etc.). "Grados de<br />
intensión" Lar. "Degrés supérieurs, grades élevés" H. "Aristocracia" A (que cita a AA). � Goimallako Andre<br />
andizkiak. Cb Josefa 100. Ezin igerri dezu [...] goi mallakoak, bitartekoak edo bekoak diran edo ez<br />
[emakumeak]. AA I 580. Erroman ziran goi-mallako andre guzietara. AA II 227. Santutasunaren goimallara.<br />
Arr May 173. Bere goimallatik lotsagarri bota zuten [arzedianoa]. Ib. 149. Ni lako goi-mallakoari etxakok esan<br />
bear gitxigorik. "Los más altos". Or Tormes 93. v. tbn. AEmil AndreM 27. Goi-mail oro baiño gorago. "Omni<br />
honore". Or Aitork 212. Irakasle soil ezezik goi-mailla jagira ere eldu diranak. Erkiag Arran 135s. Goi mallako<br />
jakintsu. Basarri 54. Barrepolesko Unibersidadean egin ditut goi-maillako estudioak. Vill in Gand Elorri 18.<br />
Goi-mailletako izaki bizidunak evoluzioz azpikoetatik eldu direla. Vill Jaink 52. Jakintzako gaiak izanik, goi-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
814
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
maillako aldizkarietarako egiñak. Alzola Atalak 125. Ain bertsolari iaiua [...] / ainbesteraño saiatu gabe / goi<br />
mallaraño iua. Uzt Sas 147. Goi-mailla artara igo ziranak ere. Berron Kijote 146. Goi mailako iker lanak.<br />
MEIG VI 42. Goi-mailan ageri dela Xenpelar bertsolarien artean. MEIG II 107.<br />
- GOI-MAITASUN (BeraLzM). a) Caridad. � Bere biotz aundiaren goi-maitasuna ikusiaz. Garit Usand 52.<br />
Goi-maitasun edo karidade ta egite on barik. KIkV 14. Jaungoikoaren goimaitasunik sutsuenaz beroturik<br />
dagoken biotzak. Inza Azalp 130. Sinismen, itxaropen eta goi-maitasun galdak. NEtx Nola 39. Betiko<br />
goimaitasunez bat nadilla zurekin. "In charitate perpetua". (Imit I 3, 2). Zait Plat 45 (SP, Mst karitate, Ch<br />
amudio, Ol maitasarre). v. tbn. KIkG 68. EEs 1929, 126. Sorarrain Lili 43. BEnb NereA 146.<br />
� Amor supremo (?). � Goi-maitasunez / berau [euzkera] indartzen / alegindurik. Enb 141. Maite daiguzan,<br />
goi-maitasunez, / uri, baserri, baso, mendijak. Ib. 144.<br />
b) Amor por lo alto. � Ez naz nekatzen gora begira / neure goi-maitasunean. Gand Elorri 186.<br />
- GOI-MAITETZA. Caridad. � Zure Goi-maitetza. "Vuestra Caridad" (tratamiento). NEtx Nola 11.<br />
- GOI-MIN. a) Mal de altura. � Zenbait jaun-andere, goi-miñak arturik. Or Poem 524. Ez al duk geiago goimiñik<br />
sumatu bide oietan? Or QA 53. b) Ansia de ascender. � Nere goi-miñak keja bat zizun: / ez izan aratzeko<br />
gai! SMitx Aranz 166. Goi-miñez eta lurrezko. Azurm in Gand Elorri 145.<br />
- GOI-NAHI. "Soberbio" Añ.<br />
- GOI-NEKE. Mal de altura. � Ementxe sumatu nenunan goi-neke pixka bat: arnas-estu-antxa, estaziotik<br />
etzalekura. Or QA 50.<br />
- GOI-ONDASUN. (Pl.). Bienes espirituales. � Eleizea deritxogun Batzar onen goi-ondasunak batzarkide<br />
guztien artean banatzen dirala. KIkV 38. v. tbn. KIkG 25. Auek Elizaren goi-ondasunetan ez dute irabazirik.<br />
Inza Azalp 105. Izan ere Jesukristo da gauza guztien ate, itxaropen eta goiondasun guztien iturburua. EgutAr<br />
28-11-1959 (ap. DRA).<br />
- GOI-SAMAR. "Goisamar (V-m), cerca de la cumbre" A. � Goi-samar argi-mutil bat piztuta dago. NEtx Antz<br />
101. Len goi xamar giñanak / azkar guaz bera. Uzt Noiz 39.<br />
- GOI-SUBIL (A). Rodillo superior del telar. � Au da goisubilla; beragokuau, beesubilla. Mg PAb 140.<br />
- GOITIK. a) (Precedido de instr.). Por encima de, más arriba de (sentidos prop. y fig.). "Más de (V). Bosteunaz<br />
goitik, más de 500 (V-m)" A Apend. "Irurogei urtez goitik egongo da ori (G-azp)" Gte Erd 295. v. goiti. �<br />
Kaleak ere elizaz goitik eta beetik. A Ardi 40. Ene animako begiz goitik, nirezko argiz goitik, argi aldaezin bat.<br />
Or Aitork 169. Neurriz-goitik goraipa banindeza. Ibiñ Virgil 52. � "60 urte? Izango ditu goitik" Gte Erd 295. �<br />
(Precedido de gen.). � Erriko gizadi guztiak ekian ondo Josetxoren gizabidea ta egittasunak Aristonen goittik<br />
ebiltzazana. Echta Jos 168. Zorijontsua gustijen goitik. Enb 193. b) En voz alta. � Goitik mintzatuz. "Voce<br />
magna" (Act 7, 60). Or MB 80 (Lç y Ol ozengi, He oihu goraz, Dv gora, Ker deadarka, IBe goraki).<br />
- GOITIKAKO. a) (Lo) que viene de arriba. � Onetarako goitikako neurri eta bide jaungoikozko bat artuaz. Arr<br />
May 179s. Goitikako adimen-argia-edo artzen baitzuen. Zait Plat 88. b) (Precedido de instr.). Superior a. v.<br />
GOITIKO s.v. goiti. � Nere indarraz goitikakoa zala [lana]. Arr CDoc II (ap. DRA).<br />
- GOITIK HASI ETA BEHEITIRAINO. De arriba abajo. "Goitikan asi ta beittiño (AN-gip)" Gte Erd 237.<br />
- GOITIK BEHEA JO. Caer de arriba abajo. � Zeruak goitik bea jotzea. Arr May 107. Lagun onek bultza, eta<br />
goitik bea jo zuen. Ib. 30.<br />
- GOITIK BEHEITI. De arriba abajo. � Arkaitz batean goitik-beiti erori zala. Berron Kijote 173. Goitik-beiti<br />
erdibiturik. Ib. 107.<br />
- GOITIK BEHERA (Lar, Añ, H (+ beherera); goiti bera Añ). � Tr. Al Norte lo emplean Archu y Mirande<br />
(ambos en la forma goiti). a) De arriba abajo. "Despeñar [...] goiti bera jausi" Añ. Cf. goiti-behera. � Zebillela<br />
enadea ibai batean goitik beera ta beetik gora egaa. VMg 25. Zintzillik goitik bera / egiñaz arkua. It Fab 69.<br />
Bere buruari geiegi zeritzon ta goitik bera begiratzen zien lengusuai. Ag G 224. Goitik beera ta beetik gora<br />
dabilen burnizko soka lodiari lotuta. A Ardi 39. Elizako oiala goitik-bera urratu da. Inza Azalp 61. Ikazkiña<br />
goitik bêra. "Baja del monte". Or Eus 159. Bi luzean eta beste bi goitik berara. JAIraz Bizia 40. Eguna bazijoan<br />
goitik bera. Ugalde Iltz 62. Herri xume jatorrari goitik behera begiratzen. MIH 171.<br />
v. tbn. Arr GB 63s. Ud 160. Bv AsL 183. Goñi 24. Elizdo EEs 1929, 48. Kk Ab II 157. Tx B II 267. Ldi IL 20.<br />
Txill Let 81. Anab Poli 22. Salav 93. Osk Kurl 105. Vill Jaink 45. Ibiñ Virgil 110. Uzt Sas 353. Berron Kijote<br />
112. Goiti behera: Mde Pr 184. Goitikan b.: Etxde JJ 91. And AUzta 126.<br />
� (Lar, Añ). Por todos los lados; completamente. "(De pies a) cabeza" Lar y Añ. � Dala goitikan bera gure<br />
fueroa austea. Lar Fueros 227. Garbitzen da etxe guzia goitik bera. Mg CC 231. Iñurri pilo andi bat ebillela<br />
goirik bera. Añ LoraS 108 (v. tbn. 46). Nola nik etxea / goitik bera daukadan / janariz betea. It Fab 35. Jo zuan<br />
goitik bera Jaun au. Urruz Zer 108. Errie goiti bera / dana nastu arte. Lek EunD 26. Goitik beera arrapaladan<br />
ikertu ostean. Erkiag BatB 200. v. tbn. VMg 74. Inza Azalp 45. JAIraz Bizia 55. Etxde JJ 250. � Desde el<br />
principio hasta el final, de parte a parte. "Kalea osoa goitik be(he)ra pasatu zuen (G-azp)" Gte Erd 190. � Beok<br />
lasaiago esaten dituzte [aterakeriak] goitik bera, bai. Sor Bar 46. Zenbait iritzi [...] aditzera eman nahi nituzke,<br />
goitik behera. MEIG VII 189. � (Ref. a fenómenos atmosféricos). Con fuerza, intensamente. "Euria goitik<br />
behera ari du (G-goi-azp, AN-gip-5vill, B, BN-lab)" Gte Erd 111. � Euria goitik beera ordurako. Erkiag BatB<br />
43.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
815
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
b) (Ponerse, etc.) del revés; (poner) patas arriba. � Tortilla goitik bera irauli. Cb EBO 41s. Bere etxe guzia /<br />
goiti behera zuen ezarten. Arch Fab 165. Jar adi goiti behera. Ib. 169.<br />
- GOITIK BEHERAINO. De arriba abajo; (fig.) completamente. � Eskall-burutik amildu eta / goitikan beraño<br />
zuzen. Xe 269. Goitik beeraño dana eundua. Ir YKBiz 502. Gizarte-auzia goitik-beraino erabat aldatu ta<br />
itxulastu. Zait Plat 6 (v. tbn. 41). Goitik beeraño zuriz jantziak. Anab Aprika 16. Gorputza dauka goitik beraiño /<br />
oso egoki egiña. BEnb NereA 221. v. tbn. Berron Kijote 174. Irakaskuntzan, erabat harturik goitik beheraino,<br />
istilu larriak ikusi beharrean gara. MEIG IX 24.<br />
- GOITIK BEHERAINOKO. (Lo) que va de arriba abajo. � Goitik beerañoko kortina eder batek estaltzen zuan<br />
leku ura. AA I 428. Goitik berañoko luzetasuna. Izt C 73. Armario aundi bat egoan, goitik beeraiñokoa. Erkiag<br />
BatB 91. � Zutik eta bizimiñez jarten gaituan goitik-beeraiñoko bultzada zoli ta eragiña. Erkiag Arran 93.<br />
- GOITIK BEHERAKO. a) (Lo) que va de arriba abajo. � Zapatak goitik berako errenkadetan. Ag Kr 189.<br />
Jantziari goitik beherako begialdi bat egiñaz. Etxde JJ 224. � Nork eztu somatu, ura irakurtzean, goitik berako<br />
astindua ezur-mamitan? Vill Jaink 109. b) Paseante, viandante. � Or dijoa, goitik beerako banakak ikusmiran<br />
jar-arazten dituala. Mok 4.<br />
- GOITIK BEHERANTZA. De arriba hacia abajo. � Goitik berantza asi nintzan astiro astiro. Alzola Atalak 47<br />
(v. tbn. 59).<br />
- GOITIK-BEHERATZE. Decadencia. � Famili baten goitikberatze-lurra jotzea. Alzola Atalak 96.<br />
- GOITIK BOTA. Vomitar. "Goitik bota du (B), goitikan bota nuen barrenean nituen guztiak (AN-5vill)" Gte<br />
Erd 68. v. GOITI BOTA.<br />
- GOITIKO. (Lo) que viene de arriba, que viene del cielo. Cf. GOITIKO s.v. goiti. v. GOITIKAKO. � Goitiko<br />
beste erro, guar, ostrontz orrek. A Ardi 110. Goitikoak eta Jaungoikoaren ondonai utsezkoak ziran guztiak.<br />
KIkV 23 (KIkG 15 zerutikakoak). Goittiko indarrez bete. Inza Azalp 84. Goitiko indar ori Ats Sandua da. Ir<br />
YKBiz 542n. v. tbn. Zait Sof 73. Erkiag Arran 160.<br />
- GOI-ZALE (V, G). Ref.: A; Etxba Eib. a) Ambicioso. Cf. Mg PAb 174: Otsua da oitsua, leku oi edo goi zalea,<br />
menditarra. � Billafrankatar Jaun prestu / erri-eramanzalleak, / ez izan zuen goi-zaleak; / malla oetan arra<br />
aztu / gutiziak, ez beldurtu (1832). Izt Po 136. Gizon urgullutsu eta goi-zale onen arrokeriak. Lard 202.<br />
Agindupekoak eta goizaleak gobernariari lausenga eta itz leunen inzensua ofrendatzeaz lotsa eztira. Arr Bearg<br />
334 (ap. DRA). Erreka-zarata, / pianu altu ta / goi-zalez, igesi... 'Avida'. Gand Elorri 70. b) (V-gip ap. Etxba<br />
Eib). Idealista. � Soña jauskorra eta gogua goi-tzale. "Soñadora de ideales". Laux BBa 130.<br />
- JO GOIA ETA JO BEHEA. v. supra GOIAK JO ETA BEHEAK JO.<br />
2 goi. "(Git.), morcilla" A.<br />
goi. v. 1 hori.<br />
goiabiertze. � Guayabo. � Gure muthil gaztek goiabiertzeak errotik athera zituztenean. Prop 1898, 76.<br />
goihagai. "(S-saug), (travail) fait à la légère" Lh.<br />
goihagaikari (S). "Qui travaille à la légère" Lh Eusk 1919-1920 (II), 81. v. goihegari.<br />
goihagarri. v. goihegari.<br />
goiagintari. � Emperador. � Konstantino [...] Erromako goiagintari egin zuten. EE 1884a, 301. Karlos, Españi<br />
ta Alemaniako Goiagintari ospetsua Gipuzkoara etorri zanean. Etxeg EEs 1911, 135.<br />
goiagotu. � Ascender, elevar. � Izandu zan goiagotua Obispo Cartagena Indiaetakora. Izt C 487.<br />
goiaingeru (Lar), goiangeru (Añ). � Arcángel. � San Gabriel Goi-añgerua. EE 1884b, 132. Arkanjeluak edo<br />
Goiangeruak. Itz Azald 75. Betor Goiaingeru Migel santua. Urruz Zer 22. Goiaingeruak zer adierazi nai zion.<br />
MAtx Gazt 20. En DFrec hay 3 ejs. de goiaingeru.<br />
v. tbn. A Cat 19. KIkV 52. KIkG 76. ArgiDL 75. Inza Azalp 155. Or Eus 260. BEnb NereA 177. Goiangeru: Ldi<br />
BB 160. MAtx Gazt 20.<br />
goiaipatu. � Alabar. v. goraipatu. � Ain eder, ortaz, Jaungoikoaren / izena goi-aipatzea. Or Eus 256.<br />
goialde (V-ger-ple-arr-oroz ap. A), goikalde. � Parte de arriba. Sg. A: "Cerca de la cumbre". Cf. Ibiñ Virgil 85:<br />
Goi ta be aldetik. v. GOIKO ALDE. � Santu guziak gloriaz janzirik eskui edo goi aldera. Cb Eg II 202.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
816
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Ibaiaren bealdeko urak joan ziran beren bidean, eta goialdekoak gelditu ziran mendi baten eran. AA I 395.<br />
Goialdeko erri txiki barraiatuetan. Izt C 142. Goi aldean. AB AmaE 342. Laiñoak goialdeak artuta gero. Ag AL<br />
108. Urkiolako goialde ederra. A Ezale 1897, 36a. Goialdeko solo baten. Echta Jos 70. Goialdeko larrea. TAg<br />
Uzt 153. Gaztaiñadi baten goi aldera. Or Poem 529. Estanpa atzean goikaldean. NEtx Nola 37. Goi-aldera ez<br />
datoz ain indartsuak [insignis-piñuak]. Munita 86. Malta ibarraren goi aldetik. Etxde JJ 9. Euren etxeetarantz,<br />
batzuk goialderantz, beerantz enparaukoak. Erkiag Arran 47. Makilla ori kanpotik bardin antzekoa zan, goialdean<br />
narruzko azalduna. Erkiag BatB 22. Goi-aldean doan izenburu dotore horrekin. MIH 211. En DFrec hay<br />
4 ejs. de goialde. v. tbn. Laux BBa 22. Lek EunD 40. Txill Let 22. Alzola Atalak 47.<br />
� Cielo; empíreo, paraíso. "Goialdea beltza zegon; bazetorren euria (G-azp)" Gte Erd 111. � Eder da izartsu<br />
idoroten dabe goi aldea. Ag Kr 61. Goialdeak utsik dagoz. Ag G 354. Eguzki-erregea izan zan goialdean jaun<br />
eta jabe. TAg Uzt 262. Laister igarri zion goi aldeko garbitasunari. Etxde JJ 12. Osoro illundu zan, goi-aldea.<br />
Erkiag Arran 162. Gagarinek goi-aldeetara bere joanaldi ori egin duanean. Vill Jaink 53.<br />
� Parte norte. � Grezian goi-alde edo buruan dago Mazedonia deritxon tokia. Ezale 1897, 135a. Finlandia<br />
zear, goialdeko itxas-ertz otzetaraiño. Alzola Atalak 94.<br />
goialdi. �1. "(V-m), arrebato. Txomin goialdiak artutakoan dongea egoten eida" A. Cf. GOIAK JO. �2. Rato,<br />
estancia en la cumbre. � Goi-aldi [tít.]. EA OlBe 39.<br />
goialdun. � Heroico (?). � Anbat beroagoa ta anbat eragilleago ta goialdunagoa zedukan [karidadea]. Aran<br />
SIgn 108.<br />
goiande. v. 1 goiende.<br />
goianditu. v. goitanditu (2).<br />
goiandre. � Señora celestial. � Goiandre orixe / dedala Zaintzalle. SMitx Aranz 214.<br />
goianengo. � "(V-ger-ple-och), desván, camarote" A. v. goienen (2). � Beterik eukezan sabaia ta goianengoa.<br />
Echta Jos 25 (v. tbn. 343).<br />
- GOIANENGOTIK EGINDA EGON. Estar loco. "Goianengotik egin, volverse loco [...] (V-ger)" Otx Voc. �<br />
Ala goianengotik egindda zagoz gixon bakotxak zazpi andra artu dagixala agindduteko? Otx 25. Goianengotik<br />
eginda zegoen aldarte oneko gizon parregarriren bat bezala zeukaten Sokrate. Zait Plat 99.<br />
goiante (Lar � Chaho y H), goianta. � Gigante. � Gizon goiantea. It Fab 102s. Egun aietan berriz baziraden<br />
goianteak lurraren gañean. Ur Gen 6, 4 (Urt jigant, Dv digante, Ol gizatzar, Ker, BiblE erraldoi). Deseigozko<br />
oroimen goiantea. "Gigante monumento". Otag EE 1882c, 414. A. Larramendi goianta (gigante) (Ag, 1890).<br />
JFlor. Denpora aietako goiante bezela ezagutua. Ib.<br />
goiantear (Lar), goiantar. � "Gigánteo" Lar. � Txerko goiantar artako umantak. "Cerco gigantesco". Otag EE<br />
1882c, 412.<br />
goianti. � Gigante. Cf. Lar (s.v. gigante): "Goiantia, que significa alta o superior soberbia". v. goiante. �<br />
Gorbea goiantiren oñean. Otag EE 1881b, 86. Zut-zutik altxatzen dan aritz goianti (gigante) bat (Etxeg, 1883).<br />
JFlor. Arri andi ek bakotxa bere lekuan ezartzeko ez dela goiantien lana. FIr GH 1921, 575.<br />
goiar. v. goitar.<br />
goiar. v. goitar.<br />
goihara. v. goihera.<br />
goiaraukin. � "Magistrado" Lar. � Goiaraukiñak edo Majistraduak izendatzea. EConst 55. Goiaraukinen<br />
jardueren izentamentuak. Ib. 65.<br />
goiare (Lar � H). � "Acrotera en los edificios", "ápice, lo alto, la cumbre", "caballete de tejado", "cima, la<br />
altura y punta más elevada de los montes", &c. Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
817
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
goiargi. �1. Inspiración (divina, poética, etc.). "Goi-argi, inspiración" Alt Eusk 1919-1920 (II), 51 (quien lo da<br />
como neol. de fácil comprensión). Cf. goitargi. � Birtutea izango da leialki erantzutea Jaungoikoak bialtzen<br />
diozkan goi-argi edo biotz-ukitze onai. Ant JesBi 40. Usandizagaren goiargiz ta etorrialdiz [...] sortua. Garit<br />
Usand 30. Ikasi du goiargiz nor datorkion etxera. Inza Azalp 156. Poesi goiargiak lagun bekio ezilkortasuna<br />
irixteko. Aitzol in Laux BBa XII. Orain Jaungoikoaren goiargiari bear bezela erantzutea dagokit. TAg Uzt 297.<br />
Noiz ote nauzu osoki / mundukeriz hustuko? / Eta noiz bero-beroki / goi-argiz zoratuko? Iratz 109. Moisek goiargiz<br />
au esan zuanean. "Revelante spiritu". Or Aitork 357. Zure goi-argiz auek idaztean. Ib. 374. Ez omen zaizku<br />
[olerkariak] beren baitarik mintzatzen, bainan goiargiz. Lf in Zait Plat XX. Besteak baiño goi argiz iantziago.<br />
Ibiñ Virgil 78.<br />
v. tbn. Etxeg Itzald II 91. ABar Goi 75. Ldi, carta a J.I. Arana [?], 25-5-1939 (ap. DRA). Enb 112. Ldi UO 47.<br />
EA OlBe 35. BEnb NereA 78.<br />
�2. Cielo; paraíso. � Euskal-Lurretik goi-argiraino. Iratz 181. Goi-argiaren itxaropenak / egan narama<br />
arutzago, / ekaitz orruak jaiotzen diran / alorrak baiño gorago. NEtx LBB 262.<br />
�3. "Cielo claro, día resplandeciente. Eguna zabaldu ezkerik dago goi argi" Etxba Eib. � Ez âl naiz ni illen<br />
gure zeru au / goi-argi ikusi bagetan! "Despejado". Or Eus 253.<br />
goiargidun. � Inspirado. � Bijotzian kemena, / buruban zentzuna, / gogua goi-argidun. Enb 111.<br />
goiargitsu, goitargitsu. � Inspirado. � Atal au [...] txit ederra ta goitargitsua zan. Garit Usand 17s.<br />
goiargitu. � "Inspirarse" A DBols. � Egin dituztela [Liburu Sainduak] Jainkoaren argi eta laguntza bereziekin,<br />
berek deusik asmatu gabe, goiargituak. Zerb IxtS 7. Elisabetek, goiargiturik, Mari Mesiaren Ama dala jakin<br />
daki. Egan 1955 (1-2), 33.<br />
goiarka. "(R-vid), lucha a derribarse" A. Cf. goiartu.<br />
goiarnastu. � Inspirar. Cf. GOI-ARNAS. � Izatez eta biotzondoz baitzan olerkari goi-arnastu. Etxde JJ 238.<br />
goiarre. v. goierre.<br />
goiarriar. v. goierritar.<br />
goiarro. � "Ese hombre es altanero, goi-arroa da gizon ori (G-azp)" A EY III 243. � Golde-mutur (mingainzorrotz)<br />
eta goi arro aiek oro. Zait EG 1957 (7-8), 24. Txikierdi bat artzea eskeñi zion kaieko goiarro nagusiak.<br />
Anab Poli 47.<br />
goiartu (R ap. A; Lar, Añ, H). �1. Vencer. "Prevalecer" Lar y Añ. "Vencer" Añ. "Dominar" A. � Zelan goiartu<br />
arerioak. Añ EL 1 3. v. tbn. Añ LoraS 171. Zeinbat bider goiartu, benzutu ta goituko etzenduan deabru<br />
madarikatua. Añ MisE 16. Lenengo sarreran goiartu zien edo benzutu zituen. Lard 99. � Goiartuz troka ta<br />
mendi. 'Erguido sobre'. Gand Elorri 55. �2. (V? ap. A � Añ; H). Insubordinarse, rebelarse. "Levantarse a<br />
mayores" Añ.<br />
- GOIARTU-EZ. "Invicto" Añ.<br />
- GOIARTU-EZIN (Añ � A). Invencible.<br />
goiaspilatu. � Artesonar. � Gure etxeen olkaiak zedrozkoak dirade, goiaspillatuak zipresezkoak. CantCS 1, 16<br />
(V y V-m goiaspillatu).<br />
� (Part. en función de "Artesonado, goiaspillatua" Lar.<br />
goibar (AN-5vill ap. Gte Erd), goiber (B ap. Izeta BHizt). � Nublado, cubierto. "Goiberra eta isusi, erauntsi<br />
gaixto bat inen du" Izeta BHizt. "Ze denbora goibarra dagon! (AN-5vill)" Gte Erd 107. v. goibel.<br />
goibehe. �1. "Acento circunflejo [...] en lo escrito, hitzera goibea" Lar. �2. + goibe (A, que cita a Ur). Altura.<br />
Cf. GOI-BEHE (s.v. 1 goi). � Luzean amabost kana, zabalean sei eta goibe edo alturan bost zituen. Lard 82.<br />
Mai bat [...] beso bat eta erdi goibean dituena. Ur Ex 25, 23. Eguzkijaren goibea (altura). Echta Jos 195. Soñu<br />
orok badu bere irauna, goibea, indarra ta giroa. Or LEItz 44. Luzexka sudurra, goi-beez beintzat. Ldi IL 40.<br />
Itxasotik bosteun bat metroko goibea du tokiak. Munita 80 (v. tbn. 151). Mai bat egin, ukai bi luze [...] eta ukai<br />
bi ta erdi goibe. Ol Ex 25, 23 (Ker goibee; Dv y Bibl gora). Tokiz txikiak, lurrez medarrak, goi-bez motzak.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
818
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Erkiag Arran 134. Dardaraka dagoen ari edo lokarriaren luzerak omen dakar otsaren goibea, alegia. Zait Plat<br />
54. Otar au, daukan goibearentzat, oso ao zabalekoa dala. Garm EskL I 66. �3. goibe. Diferencia. "Goi-be<br />
andirik eztago orren artean, no hay mucha diferencia entre ésto (V)" A EY III 278. "Astun-arinean eztauke goibe<br />
andirik (V-m)" Ib. 323. � Alkarren arteko goibe, ezta-baida, atralaka ta noizbait baita ikusi ezinak bere. A<br />
LEItz 131. v. tbn. Enb 124. A Y 1934, 15. � Ventaja. � Torre baten obaaria edo goibeia emon dabenak<br />
[ajedrezean]. A Ezale 1897, 171b. �4. goibe. Importancia. � Olerkion balioaz edo goibeaz ezer esatea eztagokit<br />
neri. Vill in Gand Elorri 19. �5. goibe. (Adv.). De arriba abajo, completamente. � Etxepareren obra goibe eta<br />
gainbarren zabaldu eta sakondu beharrez. MEIG V 32.<br />
goibehera, goibera (V, B). Ref.: A (goi-bera); Iz ArOñ (góiberaak). �1. "(msOch), vicisitudes" A. � Gogoaren<br />
goiberetan, ez da otoitza bezelako sendagairik. Alz Ram 60. Lurgain onetan ikusi dira / makiñatxo bat goibera.<br />
And AUzta 129. Ez dakizte munduko / goibera guziak. And Auspoa 52-53, 26. Bizitzako goiberak noranai bultza<br />
gaitzatela ere. Vill in Gand Elorri 12. �2. (V ap. A). Accidente de terreno. � Landa bat legez goibera baga<br />
erakusten. AB Ezale 1898, 197b. Emendik ageri ez dan goibera batean zaudek. Ugalde Iltz 14. � "(V,...),<br />
pendiente, cuesta abajo" A. "Goiberia dauko, tiene cuesta, inclinación (la heredad)" Iz ArOñ. � Atsegiña ta<br />
atsekabea / dabiltz alkarren atzian, / ixil ixillik jarraitzen dira / goiberan ta aldatzian. And AUzta 149. �3. (bera<br />
H). De arriba abajo. � Orientaziño ezaguera galduta mendian goi-bera astea. Etxde JJ 257.<br />
goibeheratu (-bera- Lar), goberatu (Lar, Dv, H). �1. "Revolver" Lar. "(Meterlo a) barato, guzia nastatu, [...]<br />
goiberatu" Ib. � (-bera- H). Poner(se) lo de abajo arriba, poner(se) del revés. � Gure begiz ikusten deguna bera<br />
nola aunditzen dan [...] eta goiberatzen dan oartu duanak. "Se trastorna de arriba abajo". Zink Crit 55. �2. (bera-<br />
Lar, H). Rebajar. "Ajarle a uno su vanidad, bere antustea goiberatu norbaiti" Lar. "Abattre, humilier" H.<br />
� Gurasoak goiberatu dituzu? Elizondo KristPE 103 (ap. DRA). � "Goiberatu (Vc, G), disminuir, venir a<br />
menos (hablando de la fortuna, fama, bienes, etc.)" A. �3. Caer. "Aplanarse algún edificio, erori, jauzi,<br />
goiberatu" Lar. �4. (-bera- Añ, H, A). Dejar maltrecho, aplastar (a alguien). "Estropear" Añ. "Défaire, jeter dans<br />
le désordre" H. "Desbaratar" A (éste y Harriet citan ejs. de Añibarro). � Astindu ta goibeeratuten zaituela lurra<br />
jotegiño erruki apur baga. Añ EL 1 199. Mantendu ezin baziran bertutean, ez goi-beratu euren arerioak oraziño<br />
baga. Añ LoraS 104. Ekatx andi indartsuak goiberatu nau. Añ NekeA 260. � (No ref. a personas). Desbaratar,<br />
deshacer. � Goiberatuteko bere deabrutasuna. Añ MisE 3. Eraketa goiberatzeko bakarrik aski da. "Basta para<br />
desbaratar el sistema". Zink Crit 33. �5. Apoyarse, inclinarse sobre. � Nere bordoian goiberatua / banetorren<br />
ni pakian. SBaroj CancB 1, 2, 22.<br />
goibehetu. �1. Ponerse del revés. "Goibetu por trastocar dice Moguel" A Morf 590. "Trastornar" Mg VersBasc<br />
voc. � Beste soñu bat enzun biarko dogu; gauza guztiak birau, goibetu ta buruz beratuko jakuz. Mg PAb 205<br />
(tbn. VersBasc 9). �2. "Goibetu (Vc), desbaratar" A. �3. Inclinar. � Arazu au obeto egiteko, zelaia [...] bere<br />
luzera guztiyan goibetuta daukee. EEs 1919, 20.<br />
goibehetze. � Revolución, revuelta. � Gertatu ziran, ustez ustekabe, naspilla eta goibeetze andiak txit. Izt C<br />
282 (v. tbn. 65).<br />
goibel (H), gobel (Dv). � Tr. Documentado al Norte desde principios del s. XVII; al Sur (además de en algún<br />
texto navarro y en Uriarte) se encuentra a partir de principios del s. XX, generalmente en textos guipuzcoanos y<br />
usado como adjetivo. En Etcheberri de Ziburu hay una vez gobiel (Eliç 267), seguramente errata. En DFrec hay<br />
13 ejs. de goibel. �1. Oscuridad, tiniebla (sentidos prop. y fig.). � Eskripturak famatzen du goibel Ejiptukoa.<br />
EZ Man I 77. Goibelak du itsutzen. Ib. 104. [Jesukristo hiltzean] goibel beltzez estali zen / zeru planetatsua. EZ<br />
Noel 98. Gauak, ez hunen goibelak, / ez hunen ixiltasunak [...] / etzezaketen guziek / bara araz garabik. Gy 251.<br />
Eliza katolikoaz kanpo [...] oro goibel eta nahasdura dire. Hb Egia 105. Argi berak daduzka haren ondokoak<br />
[Aita Sainduak] / munduko goibeletan ezin histuzkoak. Zby RIEV 1908, 603. Egia itzalik ez duena eta [...]<br />
edertasun goibelik gabekoa. Lap 422 (V 192). Goibel huntarik argi gaitzala / guzien jabe den Jaunak. Mattin 64.<br />
� (AN-5vill ap. Gte Erd; Lar), gobel (Dv). "Capuz, oscuridad del cielo" Lar. "Nublado, nublo" Ib. "Temps<br />
nébuleux, nébulosité" Dv. "Bihar goibel izango da (AN-5vill)" Gte Erd 107. � Goibel deneko. EZ Man II 147.<br />
Edo haize edo uria, / goibela edo iguzkia. Gy 141. Sorhoak urztatzea gauaz edo goibeletan. Dv Lab 208. Gobel<br />
artetik zerua gorri dago. Dv Mt 16, 3 (Ur (G) zeru goibela). Goibel ondorean urdin. EA OlBe 49. Orain eztago<br />
itzalik. / Ezta zeruan goibelik. Arti MaldanB 225. Orain kurlo-saldoa / goibelez lerro-lerro, karraxiz, / ba doa<br />
igeri negar. "Navega los nublados". Gazt MusIx 113. Eguzkiak urra du / zeruko goibela. NEtx LBB 281 (v. tbn.<br />
52). � (AN-5vill-erro-burg, B, Ae; H, VocB), gobel (A). Ref.: A; A Aezk 293; VocPir 86; EAEL 228; Izeta<br />
BHizt; Gte Erd 87 y 310. Nube. "Más bien que nube es nubarrón" A Aezk 293. "Goibelak dabiltza (AN-5vill)"<br />
Gte Erd 310. � Agerzen zitzeizkioten goibel belz batzuk (Erro, s. XIX). ETZ 266. Goibel oiek leokatuik daude ta,<br />
ezta euririk (AN-erro). Inza EsZarr 166. � (H). Tristeza. � Ezpain-ertzean / pipa jartzean, / agur! kezkaren<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
819
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
goibela. EA OlBe 70. Goibel-nagirik iñork ez emen, / baizik zorion-uztargi. Ib. 89. Goibel batean uzten ninduen<br />
/ mundu huntako biziak. Mattin 55. � "Air fâché, irrité" H.<br />
�2. (V-gip, G, L, B, BN, Ae; SP, Urt Gram, Izt C 235, H), gobel (L; Dv). Ref.: A (goibel, gobel); Etxba Eib;<br />
EAEL 228; Izeta BHizt. (Adj.). (Cielo, día, tiempo, etc.) oscuro, nublado. "Denbora goibela da, le temps est<br />
obscur" Urt Gram 495. � Denbora brumatsua, goibela eta uritsua. SP Phil 350 (He 352 goibela). Uri itxura<br />
denean edo uri-ondo goibela, haizerik gabe, orduan hedatu nahi da. Dv Lab 197. Gaur ekaitza, zeren osgorritua<br />
da zeru goibela. Ur (G) Mt 16, 3 (Ol y Leon goibel da; He goibeldua, TB y Echn ubel, Ip gor-beltz, SalabBN<br />
ilhun, Hual odeiztatruk). Zerua goibel zagon. Elsb Fram 132. Goibel da illun billatu oi daroe sarri zerua. Ag Kr<br />
61. Gau goibeletan odei-artean bezela. A Ardi IX. Goibel dagola, baiña oraindik ateri. Or Eus 130. Libiako<br />
lurralde goibel bat da, Zaire ibaiaren bazterretan. Mde Pr 117. Arratsalde goibel batez. Etxde JJ 273. Zeru<br />
goibeletik trumoia zen entzuten. Arti MaldanB 195. Goibel dago. Izeta DirG 65. Euskal poesiaren zeru<br />
goibelean. MEIG III 79.<br />
v. tbn. Goñi 27. Otx 37. TAg Uzt 253. Mde Po 27. Txill Let 30. Erkiag Arran 178.<br />
� "Cuando se puede sufrir la cosa, pero el modo u otros adjuntos se hacen muy pesados: naiz bero bego, goibel<br />
balego (AN)" Aq p. 63.<br />
� (Nube) oscura. � Hedoi goibel hek barraiatzatzu. SP Imit III 48, 5. Hedatu arte ikusi diren hedoi itsusi,<br />
goibel eta lazkorrak. Hb Egia 9. Hedoiak [...] batzuetan goibel, noiztenka [...] elgarri gainka joanki. JE Bur 76.<br />
� (V-gip, G, AN, L, BN, Ae; SP, H, A), gobel (Dv). Ref.: A Aezk 293, Apend; EI 355. Triste. "Gizon goibela,<br />
ilhuna" SP. "Yende goibela, gente seria" A Aezk 293. "Jente goibela, gente seria (Ae)" A Apend. Cf. Lar:<br />
"Funesto, funestoso, eriozkoa, eriozgoibela". � Kontent, atseginez eta plazerez bethea, ordea barrenean triste<br />
da, goibel eta ilhun. Ax 512 (V 330). Badire batzu bethi serios eta goibel dabiltzanak. Gy IX. Goibel da nere<br />
anima il arteraño. Ur (G) Mt 26, 38 (Lç, He, TB, Ip, SalabBN y Echn triste, Dv beltz, Ol y Ker larri, IBk<br />
nahigabez, IBe tristuraz). Begia eta barnea goibel. Laph 175. Mattin alegera bezain, ni goibel ninduan. Elzb<br />
PAd 46. Denbora goibel hautan / zer ikusgarria! / Erromari beha da / mundua jarria. Zby RIEV 1908, 607.<br />
Bekoki goibelaren azpian. Ag Kr 164. Oso goibel zaude. --Illetetatik bainator. EgutTo 1-4-1921 (ap. DRA).<br />
Goibel, ilunpe bizian daramat aste osoa. ABar Goi 50. Musika goibel bat. Mde HaurB 26. Lanerako gogorik<br />
gabe, goibel. MAtx Gazt 38. Biotz goibela / ozkarbi biur dezakezu. Gazt MusIx 133. Etsiturik, goibel. Ibiñ Virgil<br />
59. Soiñua ere goibel. NEtx LBB 130. Emazte baten bihotz samurra agertu zerauku goibel. Xa Odol 273.<br />
Irrifarre goibela. MIH 318.<br />
v. tbn. A Ardi 116. Lab EEguna 113. Or Poem 540. Etxde JJ 17. Txill Let 101. Zait Plat 30. Vill in Gand Elorri<br />
16. Osk Kurl 64.<br />
� Oscuro, tenebroso. � Erresuma goibeleko despentsaria. "Royaume de Satan". Gy 103. Hill-hadi, ta berehala<br />
/ hail toki goibeletara. Ib. 98.<br />
� Oscuro, dudoso, incierto. � Yaun hoiek [ref. a los jueces de un partido de pelota] berek dute yuiatzen hauzia /<br />
zenbeit kintze denean goibel ehortzia. (Interpr?). Hb Esk 215. Egia goibel, amets harro eta alegia ozarrak<br />
baltsatuz elkharrekin. Hb Egia 71.<br />
� Humilde, de baja extracción social. � Ez diteke goibela ethorki harena. Hb Esk 143. Laboraririk goibelenak<br />
berdin nigar, berdin irri egin dezake [...] nola jakintsunik argituenak. JE Bur 167.<br />
� "Habes oculorum acies, begietako bista goibéla" Urt I 100.<br />
� "2. de mine menaçante, peu rassurante. 3. qui a un air fâché, irrité" H.<br />
� (Luz) débil. � Argi goibelak ez zigun ahalmenik ematen ondoa ikusteko. Mde Pr 113.<br />
- GOIBEL-ADAR (AN-larr ap. Asp Gehi). Nube.<br />
- GOIBELAREN GOIBELEZ. De tanta tristeza. � Erio zorian nago goibelaren goibelez. Or Poem 540.<br />
- GOIBEL-ARGI (AN ap. A � Aq). "Arrebol (AN)" Aq 1001.<br />
- GOIBELETIK TRUMOIRA. De mal en peor. � Manuel Azkarragaruntz atera zan. Goibeletik trumoira,<br />
euritik erasoaldira. Ag G 292.<br />
- GOIBELEZ. Ocultándose. � Goibelez ilargija odeien artian. Laux BBa 18.<br />
- GOIBEL-GABE. Inocente. � Urkhatzen ez diren guziak on eta goibel gabeak direla. Hb Egia 36.<br />
- GOIBELIK. Triste. � Xiki, zurbil, goibelik, hor zegoen Theresa. Mde HaurB 38.<br />
- GOIBEL-MURRU (B ap. A; VocB). "Cumulus, nubes en forma de montañas" A.<br />
- GOIBEL-SAPA (Lh), GOIPEL-SAPA (L ap. A). "Jour de grand hâle" Lh.<br />
� Etim. De goi + -bel (< beltz; cf. arbel, orbel...).<br />
goibelaldi, gobelaldi (Dv � A). � "Moment d'assombrissement du ciel" Dv. � Argialdiaren ondoren<br />
goibelaldia sortu dan bezelaxe. TAg Uzt 312. Ozkarbi denean asperen da beren otsa; goibelaldian, aubena.<br />
Txill Let 32. � (G ap. A), gobelaldi (Dv � A). Tiempo, rato de tristeza, de preocupación. "Tristeza, rato de<br />
tristeza. Batean goibelaldia, bestean txurialdia, illargia bezela bizi da gure Maria (G-to)" A. � Zuek goibelduko<br />
zerate; baña zuen goibelaldiak pozera yoko du. Ol Io 16, 20 (TB goibeldura). Gizonak maiz izan oi ditu zenbait<br />
ezaldi, goibelaldi, muziñaldi, naigabe. Or QA 70. Amaigabeko goibelaldian irauteak, ordea, mukerkeria dongea<br />
aitortzen du. Amez Hamlet 26. Bi goibel aldik urtzen ninduten. Or Aitork 236. Gure goibel-aldietan konsolatu.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 820<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Vill Jaink 155. Goizeko gure goibel-aldia / pasa da okerrenian. Uzt Sas 107.<br />
goibelarazi. � Oscurecer, nublar (sentidos prop. y fig.). � Kolpe hunen orhoitzapenak Erregeren bihotzean<br />
goibel-arazi zuen lehen Espainian dohatsuki gerthaturikako gauzen parte handi bat. "Obnubilavit". ES 115.<br />
Hetarik athera lehen argiek eginarazi diotela hedoitarrei iguzkia goibelarazteko bekhurunde bat. Hb Egia 140.<br />
goibelarritzar. � Nube negra (?). � Zabaldu dira mundu guztiti / goibelarritzar zatarrak, / eta gitxitu zori<br />
txarrean / gizon artezen batzarrak. Azc PB 363.<br />
goibeldu (G, AN, B, L, BN, R-uzt; SP, Urt III 57, Lar, Lecl, H, VocB), gobeldu (Dv). Ref.: A; Izeta BHizt<br />
(goibel). � Oscurecerse, nublarse el cielo; oscurecer(se). "Eguna goibeldu da" SP. "Anublar", "anublarse",<br />
"encapotarse el cielo" Lar. "S'assombrir" Dv. "Goibeldu du" Izeta BHizt. � Tr. Documentado al Norte desde<br />
principios del s. XVII; al Sur aparece desde mediados del XIX, generalmente en textos guipuzcoanos. En DFrec<br />
hay 2 ejs. � O iguzki klara, nihoiz / etzare goibelduren. EZ Noel 111. Gure arimen argia, gauik gabeko eguna,<br />
goibelzen etzaren iguzkia. Harb 395. Gaur denbora txarra egiñen du, gorrikara da ezen eta goibeldua zerua. He<br />
Mt 16, 3 (Ur (G) zeru goibela; tbn. con zeru(a) en Arr GB 61, Arb Igand 100, Ag Kr 84, Inza Azalp 23, Ibiñ<br />
Virgil 99, MIH 273). Arrats-aldeko hirur orenetan iguzkia goibeldu zen bet-betan. Lg II 281. Hedoiek nola<br />
goibeltzen izarra galernetan. Hb Esk 19. Oi! libertate saindu, izar goibeldua. EGAlm 1895, 16 (ap. DRA).<br />
Ortzia tximistak argitzen, eta guzia goibeltzenago den bezala. Or Mi 113. Aroa pitta bat goibeldurik. Barb Leg<br />
26. Goibeldu du, eta erasaten badu, elurre eginen du. Izeta DirG 59. v. tbn. Ax 567s (V 363). Urruz Zer 57.<br />
TAg Uzt 224. Berron Kijote 157.<br />
� Cegar(se), nublar(se) (la vista, el entendimiento, etc.). � Adimenduaren goibeltzea, ilhuntzea eta itsutzea. Ax<br />
341 (V 227). Zahartu izan zen orduan eta begiak goibeldu zitzaizkonean. Urt Gen 27, 1 (Ur illundu, Dv<br />
lanbrotu, Bibl ahulduak; tbn. con begia(k) en Hb Egia 62, Iratz 72, Lf in Zait Plat XIX, MIH 24). Amodio<br />
propialaz illhunduak eta goibelduak diren begiez. He Gudu 35. Izpiritua goibeltzen [alferkeriak]. Monho 110.<br />
Hetarik [jaidura tzarretarik] ilkhi lanho beltzak adimendua bera goibelduko eta itsutuko du. Arb Igand 150s. Zer<br />
gaitza daukan eta dagon baño geiago goibelduko othe den. FIr 190.<br />
� Manchar(se), empañar(se). � Eztezazuela lizunkeriarik bat ere utz zuen aiphameneko xuritasunaren<br />
goibeltzera. SP Phil 398 (He 402 nothatua). Goibeldu bere akzione ederren distiadura. Lg I 336. Dabitek<br />
goibeltzen zituela [...] berak orduraino ardietsi zituen [...] ohore guziak. Ib. 280. Batere goibeldu gabe bere<br />
biryinitatea. Lg II 116. Humiliatzen da bere Jainkotasuna bezala bere gizontasuna osoki gobeltzerainokoan.<br />
Brtc 228. v. tbn. Dh 273. Sinheste oro goibelduak ziren alegia eta asmu berriz. Hb Egia 49. Bekhatuak ez du /<br />
sekulan Mariaren / arima goibeldu. Zby RIEV 1908, 287.<br />
� (Lar, H). Entristecer(se). � Eta goibeltzen gaituzten orhoitzapen tristeak. Monho 26. Izanen zarete<br />
goibelduak. TB Io 16, 20 (Ol goibeldu). Asi zan goibeltzen eta antsiatua egoten. Ur (G) Mt 26, 37 (IBe<br />
goibeltzen; Lç e Ip tristetzen, He, TB, SalabBN y Echn tristatzen, Dv ilhuntzen, Ker mintzen, IBk nahigabetzen).<br />
Ez dedilla goibeldu zuen biotza. Bv AsL 65. Non arpegi guziak goibeldu baitziren. Elzb PAd 60. Barne guzia<br />
eritua du, osoki goibeldua. Arb Igand 105. Aserratzeke illundu, trumoi gabe goibeldu. Ag G 143. Goibeltzen<br />
eztan zoririk ere ez. A Ardi 90. Goibeldu egin gaitu oroipen onek. Lek EunD 21. Miñ orrek biotza goibeldu<br />
zidan. Or Aitork 81. Gaurko egunez oso goibeltzen zaigu urtero. NEtx Antz 89. Tristatzeko eta barnea<br />
goibeltzeko. MIH 339.<br />
v. tbn. Dv Imit 232 (ap. DRA). Arr GB 13. Jnn SBi 158. Prop 1891, 86. EEs 1918, 159. Aitzol in Ldi UO 6. Mde<br />
HaurB 19. Gand Elorri 135. MAtx Gazt 30. Xa Odol 308.<br />
� "Prendre un visage, un air irrité, courroucé" H.<br />
� Esconder(se). "Disparaître derrière quelque chose" H. � Aldarean dago Jesus ona, / ogiaren iduriz<br />
goibeldurik. CantIzp (ap. DRA). Giza-artetik goibeldu zen. Gy 62 (v. tbn. 89). Goibeldu nahi zen egia bazter<br />
orotan ezagutu. Hb Egia 98.<br />
� Oscurecer(se), hacer(se) más confuso. � Gauza bat zenbatenaz xehatzenago eta hanbatenaz dela, argitu<br />
behar bidean, goibeltzenago. Gy V.<br />
� Desvanecerse. � Bainan laster ethorkizunak emaiten zituen itxura ederrak itzali edo goibeldu ziren. Prop<br />
1880b, 162.<br />
� Fruncir (el entrecejo, la frente). � Kopeta goibeldurik eta españak dardar zituala. Ag G 119. Aitari zakonean<br />
kopeta goibeltzen. Ox 179. Sudurra igurtzi, begiak ertsi, / goibeldu bekoki latza. Or Eus 236.<br />
- GOIBELDUXE. (Forma con suf. -xe, de valor aprox.). � Arpegia goibelduxe. Etxde JJ 104.<br />
goibeldura (SP, sin trad.), gobeldura (Dv � A). � Oscuridad (sentidos prop. y fig.). "Assombrissement" Dv. �<br />
Khentzen baititu enorantziaren goibeldurak eta agertzen zientziaren distiadurak. ES 179 (v. tbn. 176).<br />
Merezimendu distiosenek berek badituzte bere itzalak eta goibeldurak. Lg II 172. Itsasoak lo zagoela iduri zuen,<br />
ezti-eztia, den gutieneko goibeldurarik gabe. Arb Igand 146. � + gobeldura (Dv � A). Tristeza. � Zuen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
821
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
goibeldura bihurtua izanen da bozkariora. TB Io 16, 20 (Lç tristiziá, He tristezia, LE tristúra, Dv atsekabea, Ol<br />
goibelaldia, Ker illunaldi). Eritasun eta goibelduretan on egiteko [arnoa]. Arb Igand 131.<br />
goibelkeria. � Tristeza. � Goibelkeri txarrak animari gozotasun guzia kendu eta maxkalduta uzten du. EgutAr<br />
28-2-1958 (ap. DRA).<br />
goibelki. � Tristemente, con tristeza. � Han ziren, goibelki, xardin zahar batzuekiñ gudukatzen, indar handirik<br />
gabe. E. Decrept EEs 1913, 167. Catalunya arloa goibelki, illeta-eresiz, aurkeztu digu. Ldi IL 24. Hain goibelki<br />
hasi zen arratsaldea. Mde HaurB 23.<br />
goibelkor. � (El) que puede resultar manchado, empañado. � Debozione gabeko emaztea hagitz da hautskor,<br />
erorkor eta goibelkor bertutean. SP Phil 404.<br />
goibelsko. � Dim. de goibel. � Salbatoreko beilak aiphatuak dire, / laudagarri litezke garbiak balire; / bainan<br />
hainitzek uste goibelsko direla / eta ilhunben lana hedatzen dutela. Hb Esk 145.<br />
goibeltasun (SP (sin trad.), H), gobeltasun (Dv). � Tristeza. "Air, humeur sombre, chagrin, état de tristesse" H.<br />
� Bataren arraitasuna eta bertzearen goibeltasuna. Ax 506 (V 326). Goibeltasun eta barrungo illunaren<br />
kargapean makurtu. Arr May 70. Billustasun gorri onek gazteluaren goibeltasun eta zorroztasuna nabarmenago<br />
dagi. Etxde AlosT 40 (v. tbn. 83). Urtzen da goibeltasuna bere gutizia asetzen zioten gauzak galdurik. Or Aitork<br />
47s. Beltzurak zure arima goibeltasunez bete zuenean. Txill Let 74. Ortxen daude goibeltasun eta zorroztasun<br />
etengabe bat dariotela. "Están siempre igualmente tristes, igualmente severas". Etxde Itxas 102. Goibeltasuna,<br />
negarra eta garaideadarra oihuka darion arima. MEIG III 109. v. tbn. Sabiag Y 1933, 425. Mde HaurB 31.<br />
Azurm in Gand Elorri 117. Osk Kurl 104.<br />
� "Air fâché, irrité" H.<br />
� (H, A), gobeltasun (Dv � A). "État assombri du temps" Dv. � Ainbeste aize ta zorakeriren atzetik, ainbeste<br />
bena, goibeltasun da trumoiren ondorean etorri bear eban ekatxak. Ag Kr 175.<br />
� "Atritas, [...] kolore beltza, goibeltasuna, ilhuntasuna" Urt III 30.<br />
goibeltsu (T-L), gobeltsu (Dv � A). � "Nébuleux" Dv. "Nuageux" T-L. � Triste. � Aien lengo poza goibeltsu<br />
gogora badut ere. "Tristis gaudium pristinum recolo". Or Aitork 270.<br />
goibeltz (G-azp ap. EI 356). � Triste.<br />
goibelztu. "Goibeltztü (S; Foix), assombrir" Lh.<br />
goiber. v. goibar.<br />
goibera. v. goibehera.<br />
goibor. "Molleja, estómago de las aves (Darric)" DRA.<br />
goiburu. �1. Lema. � Areitz-ganian dogu / gurutza / deuna, / beti geure / goi-buru. AG 2413. Isidor deunaren<br />
itz auek goiburutzat artu ditut: "ad veritatis imaginem fictae". Lab Y 1933, 193s. Kurutza deuna goiburu dala.<br />
BEnb NereA 132. Esaera hau, bere lantegiko horman idatzia ikusten dugu. Ertilariak, bere goiburu bezela du.<br />
MEIG IX 134 (en colab. con NEtx). �2. (A), gopuru (V-gip ap. A). "Goiburu (?), desván, camarote" A. �3.<br />
"Techo" A Apend. � Urietatik ate, leku zabaletan, goiburutzat zerua zeukenetan. A Y 1934, 6. �4. "Cielo,<br />
firmamento" A Apend.<br />
gohide. "(S), vent du S.O." Lh.<br />
goidel. � Goidélico. � Goidelak ziren lehenak Sartalderantz abiatu. Mde Pr 212. Goidel hizkuntzak. Ib. 268.<br />
VIII edo VII-garren mendean Irlandan agertu ziren Goidelak. Ib. 213.<br />
goidelera, goidelara. � Lengua goidélica. � Eskoziako goidelera. Mde Pr 281. Goidelaraz besteko hizkuntzak<br />
oro itzali dira Irlandan. Ib. 222.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
822
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
goidura. � Elevación, altura. � Dana ats jaso ta dana / gorapen ta altura. / Dana igonaren altu / ta alturen<br />
goidura. Gand Elorri 182.<br />
goiea (det.; Ht VocGr, Lar � Dv). � "Conversation" Ht VocGr 341. "Discours" Ib. 349. "Conversación" Lar.<br />
goihegari (S ap. Lh), goihagarri (Lh). � "Qui travaille à la légère" Lh. v. goihagaikari.<br />
goiek. v. horiek.<br />
goien (Lar, Añ, H (+ goihen)), goen, guen (H). I (Adj. superlativo). � (El) más alto (sentidos prop. y fig).<br />
"Sumo, lo más alto" Lar y Añ. "(El) sumo bien, onik goiena" Ib. "Empyreo, Cielo, Zeru goiena" Ib. "Le plus<br />
haut, le plus élevé" H. v. goren. � Tr. Más frecuente al Sur. Los septentrionales (Dechepare, CatLan, Laphitz<br />
(45) e Inchauspe (Hil 226)) usan goihen. En autores meridionales goien es la forma más usual. En DFrec hay 16<br />
ejs. � Berzeak oro izan dira / bere goihen gradora. E 253. Deklaratü üken zien Zerü Goihenetik. CatLan 40.<br />
Aingiruei ta sanduei ematen diogute adorazio apalena [...] ta Jangoikoai goiena guzien gañetik (28). LE-Ir.<br />
Eszelenzia edo gainde onegatik zor diogu onore ta onrarik garaiena, goiena ta andiena. AA III 336. Batuko ditu<br />
bere autuak munduko lau aldetarik, zeru guen edo altubenetarik euren barreneraño. Astar (ap. H). Gogora<br />
ekarri al deitekean gauzarik goien ta miragarriena. CatBus 13. Guzien artean da Ignazio goiena. Aran SIgn<br />
214. Anzuelako kale goena gora zijoan. Apaol 117. Poesi goienaren arnasez. Or Mi III. Erriko andrerik<br />
goienetarikoak. Lab EEguna 69. Bainan JEL argia goihen, / jautsi baita Euskadira, / argiturik bizi dira.<br />
(Interpr?). Mde Po 33. Lur orreri ondo bai ondo begiratute alik goien emonazoten deutsie. Akes Ipiñ 21 (tal vez<br />
errata por geien). Zure argiak, Andre goien, / gaindu beza nere gau beltz illuna. "Alta señora". Gazt MusIx 133.<br />
Mailla goiena artu dute. NEtx LBB 115. Otarrak bere goen ertzean daramana da ustai au. Garm EskL I 56.<br />
v. tbn. Añ CatAN 17. JanEd I 23. Bv AsL 166. AB AmaE 439. Aitzol in Laux BBa VI. Lab EEguna 69. Zait Plat<br />
156. Goen: Zab Gabon 65.<br />
� Au da goien dezakena (deabruak) (28). 'Esto es lo más que puede hacer'. LE-Ir.<br />
� (Con suf. de comparación). � Munduko ontasunak eta ospea oro baino goihenago, preziosago, iraunkorrago<br />
zen gauza. Mde Pr 292.<br />
II (Sust.). �1. (V, G, AN, Sal, S (goihen), R; goihen Gèze, Dv (S)), goen (V, G, AN, Sal, R), guen (V-gip).<br />
Ref.: A (goien, goen); Lrq (goihen); Iz ArOñ; Gte Erd 138, 266; Elexp Berg (guen). Parte alta, parte superior;<br />
cima. (Muy frec. precedido de gen., o de tema nominal nudo). "Colline, sommet" Dv. "Extremo superior" A.<br />
"Goixenian, en lo más alto" Iz ArOñ. "Soro barrena ta goena (V-gip, G-azp)" Gte Erd 138. "Goienera igo<br />
duenean (G-azp)" Ib. 266. v. gain, gailur. � Tr. Documentado desde Etcheberri de Ziburu; a partir de mediados<br />
del s. XIX no lo encontramos al Norte. � In Aezquoien (1007). Arzam 258. Echeuerçe Goyheneche (1366). Ib.<br />
258. Fortun Iñiguez de Ibarguen (1452). Ib. 258. Los de Ybargoen (1475). Ib. 258. � Ezen hau duk gure fede /<br />
sainduaren goihena. EZ Eliç 133. Elizako ere beloa goihenetik zolalano zatikatü. Bp II 49. Urruntik ezagun<br />
ziren goihen eta mendi batzu hodoietan galtzen zirenak. Dv RIEV 1931, 557. Jarri ezazu bakoitzaren dirua<br />
zakuaren goienean. Ur Gen 44, 1 (Dv gainean, Ol, Bibl a(h)oan). Badoha etxe goihenerat. Laph 91. Bide-goen<br />
ortara allegatu zanean. Zab Gabon 69. Ronzesballesko mendi guena negarrez dago. AB AmaE 449. Goienean<br />
Jesukristo zegoen. Arr May 48. Abade bigaz topez tope egin genduen ortxe solo-goienean. A BGuzur 123.<br />
Kipula-korda bat baño ezer ez egoan, eta bera etxearen goenean, giltzez itxiriko gela batean. Or Tormes 37.<br />
Beiak moztu daben zelai-gueneko / pagadi zaarrean. Gand Elorri 193. Goiena baño gorago deus ez da (AN-ulz).<br />
Inza NaEsZarr 1048.<br />
v. tbn. AB AmaE 435. Balad 192. Ag Kr 20n. A Ardi 37. Kk Ab I 63. JMB ELG 76. SMitx Aranz 175. Erkiag<br />
Arran 121. NEtx LBB 72. Uzt Sas 96. Goen: Izt D 179. Apaol 66. Ldi BB 126. Munita 69. Erkiag BatB 47.<br />
Guen: Erkiag BatB 46.<br />
� (Como primer miembro de comp.). Superior. Cf. Kk Ab II 58: Yuan ziran ba bijak Goenkalera (Somera<br />
kalera). � Naikoa adierazten digute zer abere-mueta zebiltzan Goien-paleolitos aroan. JMB ELG 38. Goiensolutré<br />
garaiko lurmalla batek estaliak arkitu bait-ziran. Ib. 33. Prantziko ego-sartaldera, berriz, Goien-pirene<br />
eta Goien-garonatik beruntz mardul isuri zan. Ib. 64.<br />
�2. (V-ple-arr-oroz, G ap. A; SP, Aq 154, Dv (goihen), H), goen (Sal ap. A; Dgs-Lar 6), guen (V-m ap. A; Dv<br />
(V)). Nata. "Goien, goihen, graisse de lait, crème" SP. "Ezniaren guena" Mg PAbVoc 229. v. gain (16). �<br />
Baldin karitatea esne bat bada, debozionea haren goiena da. SP Phil 11 (He 10 goihena). Guena ona bada<br />
mantekia bere izango dala. Ur Dial 81 (It bikaña, Dv gaina, Ip gaña).<br />
�3. guen (V; Mg PabVoc, Añ), goen. Ref.: A; Etxba Eib. Fin, final, límite, término. "Goien quiere decir<br />
'cabecera o supremo o último, final'" IC II 243 (en la explicación del nombre Ibargoyen). "Fin, término o lo<br />
exterior de la cosa. De aquí multitud de apellidos tomados por las circunstancias de la casa. Ibaiguen, fin del rio.<br />
Ibarguen, término de la ribera. Uriguen, fin del pueblo" Mg PabVoc 229. "Batzuen eta bestien lurren guena,<br />
mugarrixegaz agiritzen da" Etxba Eib. � Tr. Documentado sobre todo en textos vizcaínos aunque tbn. lo<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
823
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
encontramos en algún guipuzcoano. Aparte de un ej. de goen de D. Aguirre (que tbn. emplea guen), todos los<br />
demás son de guen. � Urtiaren guenian emona baño zerbait geiago eskatubaz. CrIc 84. Jaungoikua da gauza<br />
gustijen asiera eta azken guen edo fina. Astar (ap. H). Araia mendian, Gipuzkoaren guenean eta Arabako<br />
probinziaren gertuan. Izt C 112. Alan lora ederrak / illen gueneko / sortaturik Amari / pozik eskintzeko. Ur<br />
MarIl 125. Guena (tít.). A BeinB 93 (v. tbn. Ag AL 169). Oni oraintxe parkatu, Iauna, / eldu-orduko guena. Azc<br />
PB 31. Azkenik etzeukala, azken guztien bukaera ta goen. Ag G 205. Alkar iguintzen duten guenen uste argiargia<br />
eukitzea biarrekoa da. Zink Crit 18. Ziñaldari onena orra or kukua, / epail-guena zaintzen onenetaikua.<br />
Enb 178. Oneik jazokunoik ixan biar dira aurrenik; guena, baña, ezpaitozube oindiño. Arriand Lc 21, 9. �<br />
"Guen (V-m), el bolo superior, último de la fila" A.<br />
�4. Dios, el más alto. "Celui qui est supérieur, le chef, le premier" H. � Hori düdanian entzüten ordian niz ni<br />
khexatzen, / makhila handia har eta ala Goihena jüratzen. Casve SGrazi 108.<br />
�5. "(BN, S), altura" A.<br />
�6. "Nubarrón" A Apend.<br />
�7. (goihen T-L). Récord. � Maillu botaka, [...] Pierre Colnard kirolari aipatuak gainditu du Frantziako<br />
goiena. Herr 8-8-1968, 3.<br />
- GOIENA JO. Tocar techo, llegar a lo más alto. "Arbola orrek goiena jo du (G-nav, AN-gip-5vill)" Gte Erd<br />
288. � Txerriaren kurruxkak goiena jo dute. Or Eus 136. Ez ote du ioko laister goiena gure izkuntzak? Or in<br />
Gazt MusIx 12s. Esapide-gaitasunez goiena jotzen du gaztel-olertitzan. Gazt MusIx 67.<br />
- GOIENAZ (ERE). Como mucho. "Goienaz illaute bat egon da (AN-5vill)" Gte Erd 134. v. GORENAZ (ERE),<br />
GEHIENEZ. � Berrogei urte goienaz ere, yende langile oietakoa dirudi. Izeta DirG 44.<br />
- GOIEN-BARREN (S; goen-b. G). Ref.: A (goienbarren, goen-barren); Gte Erd 288. a) "Goen-barren, los<br />
límites" A. "Guen-barrenak (V-m), goi-barrenak (V-ple), los límites, la parte más alta y la más baja" A EY III<br />
309. "Arbola orrek goen barrenak eman ditu (G-azp)" Gte Erd 288. � Badakite plazako / zirkilluen berri; /<br />
orren goien-barrenak / ongi dira neurri. Ud 62. Ispillu garbi nintzala iduri zitzaidan, saietsik, sorbaldarik,<br />
goien-barrenik gabe. Or QA 178. v. tbn. Zait Plat 87. b) "Goen-barren (R), arriba y abajo. Goenbarren<br />
zabilelarik, abere kori turrunbero kortan larrutu zen (R-uzt)" A. c) "(BN-ciz), desordenadamente" A. d) "(BNbaig),<br />
de haut en bas. Goienbarren begiratu" Lh. � Sainduari behatzen dio goihen-barren. Lf Murtuts 10. e) De<br />
cabo a rabo. � Bakotxari erraiten diozka erran beharrak oro goien-barren, ahoan bilorik gabe. Herr 18-9-1958,<br />
4.<br />
- GOIEN-BARRENIK. De arriba abajo. � Alde aldera lana berdinduz / okerka goien barrenik. Or Eus 303.<br />
- GOIENEAN (guenean Mg PAbVoc 229, Añ, H). Al final. "(Al) postre" Añ. � Guenian ernegaurik, erabagi<br />
eban burubari bakia emotia Judasek legez bera urkatuta. Mg CO 190. Gozo eta bigun iragoko da zure estarritik,<br />
baña guenian sugiak legez jango deutsu zeure barruba. Astar II 130. Garaiti Ave Maria bi eta guenean Aita<br />
Santuaren izenean Aita gurea ta Ave Maria. Añ EL 2 228s. Guenian gaste batek aitatu eban arratsalde artan<br />
Arribildik ez urrin egin biar zan erromerija. Kk Ab I 34. Eta guenian, amurru bizittan bigurtu zan etxera. Otx<br />
167. Guenean [...], bere lagunak uzteko unea eldu yaka. Erkiag BatB 197.<br />
- GOIENEKO (V ap. A). A) (Adnom.). a) Más alto; superior, supremo. � Ekusi zuan beñ eskallera bat lurretik<br />
Zeruraño iristen zana; gora, ta beera zebiltzan an Aingeruak, eta goieneko mallan zegoan Aita Zerukoa. AA I<br />
527. Goieneko prezioa. AA II 166. Oraiñ ordea kapillaetan biurtua, lenengo dala esan degun sala nagusi<br />
goieneko hura. Aran SIgn 3. [Bertute] danak-guztiyak iduki izan zituen gureak goieneko mallan. Ib. 13. Zu,<br />
ordea, goieneko ta ondoeneko, izkutueneko ta berteneko, ez baituzu azbegi ttipi-aundirik. Or Aitork 130. Bare<br />
egoan itsasoa, bare izadia, goieneko argiaren distirapen urretan pitxiztatua. Erkiag Arran 185. Errian egin<br />
zituzten illetak, goenekoak izan ziran. NEtx LBB 96. Jesusek berak ezarri zuen goi goieneko mailean. Xa Odol<br />
274. Printzesa goeneko oiek. Berron Kijote 101.<br />
b) Último. � Gueneko arnas-ito ta atsankak. Erkiag Arran 79. Gueneko itsasoratean. Ib. 150.<br />
B) (Uso sust.). a) Parte más alta. � Egun batez, aurtxo zala, bere etxearen goieneko leku batean bere kideko<br />
batekiñ jostatzen zebillela. Arr May 30.<br />
b) Superior (jerárquico). � Bere menekoen aitzinean madarikatzen duten guratsoak eta goienekoak. Legaz 29.<br />
c) Dios. � Au aundia izango da, ta Goienekoaren Semea deittuko dute. Inza Azalp 48.<br />
d) "(G-to) el layador delantero" A.<br />
- GOIENERIK BARRENERA (V-ger). "Urtearen goienerik barrenera, del comienzo al fin del año" A Morf<br />
697. � Gizon legunagorik lau ezaldira Gernikako Elizan urtearen goienerik barrenera sartzen. A Eusk 1920-21<br />
(I), 52.<br />
- GOIENEZ (AN-5vill ap. A). a) "A lo sumo" A. b) GUENEZ. Por último, finalmente. � Guenez, beraiek<br />
aspertuko dira beren egikeraz. Goen Y 1934, 103. Guenez, dana aztertu ondoren, guretako batek itz egin zun.<br />
Zait Sof 168. Ta luzaroago egon eziñik, guenez aldegin eban Zuriñek. Erkiag Arran 158. Guenez, Arratsak<br />
(Vesper) zer lekarken [...] eguzkiak oartaraziko dizu. Ibiñ Virgil 79.<br />
- GOIENGO (V-oroz ap. A). Superior; supremo. v. GOIENEKO. � Zeru goiengoaren argitasun saindua. Or Mi<br />
139. Ain idazle bikain eta goiengo. Zait Plat 156.<br />
- GOIEN-GOIEN. a) (En casos locales de declinación). (Lo) más alto, parte más alta. � Goien-goienian ageri<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
824
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
zan jargoi izan diteken ederren bat. Urruz Zer 16. Baionako kartzelan ere, goien goienetako gela batean sartu<br />
ninduten. Or SCruz 124. Goien-goienean, nun ere baitzuen hunkitzen zeru urdina. JE Ber 80. � (Seguido de<br />
sust.). � Aizpa goazen, goazen, / goien goien salala. Balad 75. b) El supremo, Dios. � Espelüxetan herriak /<br />
gure Goihen Goihenari / diala Garate lephuan / eskentürenko opari. Casve SGrazi 148.<br />
- GOIEN-GOIENEKO. a) (El) más alto. � Goien-goieneko prezioan. AA II 182. Baña ontarte ori andienetakoa<br />
izandu ezpazan, konta dezagun beste bat goien-goienekotzat. Aran SIgn 30. Bizierarik goien-goienekora iritxi<br />
arren, il-zorian jartzen naun naigabe aundi baten erdian bizi naizela. MAtx Gazt 33. b) Dios. � Hura izanen<br />
düzü handi, Goihen-goihenekoaren Semia dükezü. Ip Hil 70. c) (Lo) más alto, parte más alta. � Asi mendian<br />
goen-goenekoetatik eta beko ibai baztarreraño. Munita 115.<br />
- GOIEN-GOIENAZ. "Cuando más" A Apend.<br />
- GOIEN-GOIENENEKOAN. Al máximo. Cf. goienen. � Aserturik Jangoikua goien goieniñekuan allegatu zen<br />
gizonen maliziyaz (Lesaka, 1857). ETZ 257.<br />
- GOIENIK BARREN. De arriba a abajo. "Goienik-barren gaur-biarretan soro ori laiatu nai genduke (G-to)" A<br />
s.v. gaur. v. BARRENIK GOIEN. � Goienik barren, denetan koka / apaizarenetik asiz. Or Eus 408. Nik zekiñat<br />
nola dagon [Naparroa], irauli-berria bainaun goienik barren guda aurre-aurrean. Or QA 82.<br />
goienalde, goenalde. � Parte de arriba, parte más alta. � Egur orri beste bere gixako egur bat josten zitzaion<br />
goien aldean. Inza Azalp 69. Goenaldean tarteka agiri ziran galtzu-pilak. TAg Uzt 263s. � Parte septentrional.<br />
� Españako goien aldean edo Frantziko beiko aldean. Inza Azalp 27.<br />
goienaldetxo, goenaldetxo. � Dim. de goienalde. � Zezenari ots egiten omen zion plazaren goen-aldetxotik. Izt<br />
C 249.<br />
goiendar. � Natural de la parte alta (de un pueblo). � Naiz goien- naiz barrentar zeratela, oro erara aseko<br />
zerate. A Ardi 37.<br />
1 goiende (Lar, Añ, H). �1. "Cargo, empleo" Lar y Añ. "Oponerse a alguna dignidad, cátedra, &c., goienderen<br />
bat eramateko jakindez leiatu" Lar. "Canongía, calongía, apeznagusiaren goiendea" Ib. (v. tbn. s.v. arcedianato,<br />
archiducato, arzobispado, dictadura, marquesado, papado, &c.). � Handier goiendia [dereie edireiten]. Egiat<br />
211. Apaizen goiende edo dignidadea. AA I 556. Jaungoiko beraren Seme ta adiskidearen goiendean jarria. AA<br />
III 262. Apezpikugoak, goiendeak eta beste [...] Elizgizonak izentatzea. EConst 55. Erregentzat eta goiendean<br />
altxatuak diren guzientzat. TB 1 Tim 2, 2 (Lç, He dignitate). Nausiagokoak adinean, goiendean ta gobernuan.<br />
Legaz 27. �2. (Lar), goiande (Lar � H). "Alteza, altura", "elevación, altura" Lar. � Adierazteko bere<br />
[Erregeren] diñatasunaren goiande au. EConst 13. Bere goiendea dauka berrogei ta lau mallataraño. Izt C 23.<br />
� Altura, latitud. � Ortegalko bukaeraren goiendean. Izt C 465. � Altura, lugar alto. � Zeñak goiendeetan<br />
eman ziozkan eskerrak Jaungoikoari (Etxeg, 1882). JFlor. �3. "Ascenso, goiendea, lat. ad dignitatem provetio"<br />
Lar. �4. Dictadura. Cf. Lar: "Dictador en lo antiguo, Erromatarren goienderik andiena zuena. Dictadura,<br />
goiende hura". � Paris eder aberatsak Comun deritzaionaren goiende betziztatua supritzen du. Otag EE 1882c,<br />
414.<br />
- GOIENDEKO. Excelente. � Euskalerriak badaukaz gizon goiendeko (excelente) zintzoak. Ag AL 13.<br />
2 goiende. "Otoño (S)" A Apend.<br />
goiendetu. "Arriver, faire arriver à un rang, une dignité, un honneur élevé" H.<br />
goihendu. �1. Ganar, ponerse por encima. (Aux. intrans. bipersonal). � Ardietsiko dudala, / giristino on bezala,<br />
/ goihentzeko grazia. 'De vaincre'. Monho 82. Heien barneko bozkarioari nigarra goihendu zitzaion. Laph 189.<br />
Goihendu eta nagusitu zaio Uropako jendekia larrienetarik bati. Prop 1906, 75. �2. guendu (V,... ap. A).<br />
Terminar. �3. "Coagulare, goihendu" Urt V 248.<br />
goihendura. � Repugnancia, rechazo. v. gohaindura. � Zenbat barneko goihendura jasan duken han. HU<br />
Aurp 96. Grina, nakaizgo, goihendura, pairamen, atsegabe gutiago zuketen jasan Argentinan. JE Bur 211s.<br />
goienen, goenen. �1. (El) más alto. v. goien. � Erran ta gogora al ditekeen gauzarik goienen edo andien ta<br />
miragarriena. Añ CatAN 17. Siongo mendira edo Jerusalenen lekurik goenenera igo ziran. Lard 546. �2.<br />
Desván. v. goianengo. � Sagu batzar bat goienen baten / pozik egoan artoa iaten. Azc PB 44 (en Ur PoBasc<br />
323 graneru baten).<br />
- GOIENENEKO, GOIENENGO. a) (El) más alto. � Goeneneko mallan. Izt C 508 (182 goieneneko).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
825
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Goienengo gailurrera igoa. Ib. 178. Gaztelako Konseju Goienengoan. Ib. 487s. Aldameneko etxe baten<br />
goeneneko bizitzara eraman zuten. Lard 533. Leku goenenekoak. Ib. 415. b) GUENENGO. Ultimo. � Nok daki<br />
ill au izango etedan zure bizitzako guenengoa? Ur Maiatz 15 (ap. A).<br />
goihengarri. � Repugnante; (lo) que provoca rechazo. � Ororen buruan goihengarri bezen bitxi dena. HU Zez<br />
99. Bainan makur mintzatzea baino goihengarriagorik baduzu. JE Bur 177. [Zorna] hori-horia, urrin<br />
goihengarri bat badaukala. JE Med 13.<br />
goiensari. � "Primer premio" Eusk 1919-1920 (II), 93 (en una lista de neols.). � Goiensaria: "Mendu euskeraz<br />
umeak" zeritxon Garitaonandia'tar Bitor apaiz yaunaren ipuiari. Eusk 1919-1920 (II), 83.<br />
goihentze (H), goihantze (H). � Fin, momento final de la vida. "Nom verbal, terme de la vie" H. � Bere<br />
konbersionia bere goihanzera ützi dütenak. CatLan 61. Erraiten dizi Seindu handi horrek bere goihenzian [...].<br />
AR 198 (v. tbn. 71).<br />
goihentzia. � Honra. � Ai eta ospez eta goihentziaz betherikako nere helburu huni zein esker ttipirekin begiratu<br />
diodan! Dv LEd 60 (Cb Eg II 26 gloriaz eta onraz).<br />
goiera. �1. "Auge" Lar. �2. Altura, estatura. � Mutil aldra bat, euren antz, yanzkera, goiera, azal, ibillera ta<br />
gustiyan ango jentiaren itxurarik ezebenak. Kk Ab II 184. Haren [hiriaren] luzera, zabalera eta goiera berdinak<br />
dira. IBe Apoc 21, 16 (Lç goratasun).<br />
goihera (Lecl, H), goihara (S ap. A). �1. "Peu profond" Lecl. "Hegi apalak dütian zieta goihara da" A. � Etxe<br />
bathian zimendiak goihera edo flako badira. AR 65. � Bunéta büín, ería goihéa. "Le sourire à fleur de lèvres".<br />
Lrq Larraja RIEV 1931, 235. Eta erria goihera; / ororekin adiskide, / engaiamendurik gabe. Lander (ap. DRA).<br />
�2. goihara (S ap. A), goihere (Dv � A). (Tiempo) sereno, agradable. � goihara (A), goihere (Dv � A). "Gai,<br />
joyeux, serein, en parlant du temps et des personnes" Dv. "Franco, abierto de carácter" A. � Orduan beharriak<br />
erne tuzte, irria prest, samur eta goihara . ES 196. �3. "Goihara (Sc), esbelto" A. �4. (Sust.).<br />
Alegría. � Ene izpiritua goiherez jauzten da ene Jainko salbatzailearen baithan. Dv Lc 1, 47 (Lç alegeratu da).<br />
- GOIHERATIK. Superficialmente. � Arruntian, heben beno goiheratikago erabilten die ogi ereiteko tresna.<br />
Eskual 30-10-1908 (ap. DRA).<br />
goiheraska. � Dim. de goihera. � Horra zergatik goiheraska baratu azitik elkhi lantharia, berhala handitzen<br />
den. Eskual 30-10-1908 (ap. DRA).<br />
goiheratasun. �1. "Peu de profondeur" Lecl. �2. goiheretasun. "Sérénité, joie" Dv. � Zeren zure Jainko Jauna<br />
zerbitzatu ez dukezun bozkariotan eta zure bihotzeko goiheratasunean. Dv Deut 28, 47 (Ol pozik eta biotzez).<br />
goiheratiska. � Dim. de goiheratik. � Barna ala goieratiska. Eskual 9-10-1908 (ap. DRA).<br />
goieratu (H). � Subir(se) hasta arriba. "Arriver au haut, au sommet, au dessus" H. Cf. goratu. � Goieratu eta<br />
egiten dio harrek sermoi bat. Gy 42. Haiñitz nekhe iragan eta / kotxea goieratzen da. "Le coche arrive au haut".<br />
Ib. 180.<br />
goiheratu, goiheretu (Dv � A). � "Réjouir, se réjouir, rasséréner, rendre ou devenir gai" Dv. � Zure baithan<br />
boztuko eta goiheretuko naiz. Dv Ps 9, 3 (Or poztuko [...] eta ikotuk). Eta ordu berean goiheretu zen Izpiritu<br />
sainduaren eragintzaz. Dv Lc 10, 21 (v. tbn. 1 Cor 13, 6).<br />
goiherazi. �1. Vengar. Cf. goitarazi. � Eta goiherazi beitü haren eskietarik bere zerbütxarien odola.<br />
"Vindicavit". Ip Apoc 19, 2 (Lç e IBe mendekatu). �2. Sentenciar. � Zeren goiherazi beitü Jinkuak zien althia<br />
haren kuntre. "Iudicavit Deus iudicium vestrum de illa". Ip Apoc 18, 20.<br />
goihere. v. goihera.<br />
goiheredura (Dv � A). � "Joie sereine. Goiheredura différe de goiheretasun en ce qu'il marque la sérénité<br />
acquise, tandis que le dernier marque l'état de sérénité dans lequel on se trouve" Dv.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
826
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
goiheregarri (Dv). � "Qui inspire une joie sereine" Dv.<br />
goihereki (Dv). � "Sereinement, avec une joie sereine" Dv.<br />
goierre (SP (ap. vEys), H, A Apend), goiarre (AN-gip ap Gte Erd 85, 107). � "Étouffant, lourd, en parlant du<br />
temps. La forme lab. que donne SP, n'est pas claire. Denbora goi errea, temps lourd" vEys (pero no lo<br />
encontramos en SP). "Goiere da, goierre hari da, c'est, il fait un temps lourd, étouffant" H. "Goierrea [...] temps,<br />
ciel couvert et température, chaleur étouffante qui l'acompagne" Ib. "Goierre dago, está el tiempo bochornoso"<br />
A Apend. "Bero itoa" Lek (comunicación personal). "Egualdi goiarrea dago (goialdea zikina dagoenean) (ANgip)"<br />
Gte Erd 85. DRA cita tbn. a SP.<br />
goierri (V, G, AN ap. A; H; -he- L, BN, S ap. A; O-SP � Dv, SP, H). �1. Comarca, región alta. "Goiherriak,<br />
les pays d'en haut, regiones superiores" O-SP 227. Cf. Ech 72r: "Fue Otsoerio Goiterri, que en mi lengua quiere<br />
decir, el matador de lobos montesino o montañés". Cf. el nombre Goierri(a), comarca guipuzcoana y barrio de<br />
Arrazola, en Vizcaya. � Goierri lurrak ziran / sagastiz nekatu. It Jolasak 110 (ap. DRA). Zenbait persona<br />
badirala gure goi-errian. AJauregi EE 1885b, 272. Goierrikoen aoan entzuten diranak. Ag Kr 6. Goierri oitan<br />
jarriko gera / bizi ezinda ugari. And AUzta 132. �2. Pueblo de la zona alta. � Tolosaz beerontzeko Erri eta<br />
itsasbazterrekoetan sagarra ta matsa biltzen dala ioriago goi-errietan baino. Izt C 137. � Aldea. �<br />
Salamancako Tejares deritxon goierri batekoak. Or Tormes 7.<br />
goierrialde. � Comarca, zona alta. � An doiaz Arranondoko arraindunak goierrialdeko urietara. Ag Kr 70.<br />
goierritar, goierriar, goiarriar. �1. Natural de la comarca guipuzcoana de Goierri. "Diozunean goierria edo<br />
goierritar, zer esan nai du goi orrek?" Lar Gram 390. � Idurikatzen asi dirala Goierritarrak. Izt C 143. Beste bi<br />
goierriar / arturik soziyo. AzpPr 98. Etxe onetan izan biar du / Goiarriarra morroia. Tx B II 190. Ni ere<br />
goierritarra nazu bada. Lab EEguna 73. Lardizabal goierriarrak [...] erabili zuena. MIH 80. �2. (vEys, H (+ -<br />
ihe-)), goiarriar, goiarritar. Natural de una comarca alta. "Goierri-, goiherritarra, qui habite la partie élevée du<br />
pays" H. � Zer uste zenduben bada, goiarriarrak bezelako bastuak dirala emengo neskatxa gaztiak? Alz ST<strong>Fe</strong>r<br />
118. Goierritarra bazara, txorierrian edo lurbarruan jaio ta bizi zareana. Ag Kr 5. Noruntz zoazkit, artzai<br />
azkarra, / goierritarra? Inzag EEs 1914, 93. Ez Donostiyan jaiotakorik, / aiñ gutxi goiarritarrik. Tx B II 158.<br />
Goierritarra, buru-zuria, / azkeneko Ola-gizona. "Montañés". Or Eus 209s.<br />
goiesgarri (-hes- Dv � A). � "Digne d'être loué, célébré" Dv. � Heien ta ner-arimen Gozabethari<br />
goihesgarria. "Adorable"·. Birjin 140.<br />
goiesgo. � Adoración. � Arpegia lurrari josia giohesgo behera-behera baten bihotz-molduretan. Birjin 94.<br />
goiesgune. � Adoración. � Serora khartsu hura goihesgunean zelarik. "Étant en adoration". Birjin 48.<br />
goiesker. v. GOI-ESKER.<br />
goiesle. "Goihesle, celui qui loue, glorifie, célébre" Dv.<br />
goietsi (Dv � A; -he- Dv, H). �1. Alabar. v. goretsi. � Goihets Sion Salbaria, / artzain eta Aitzinaria [...] /<br />
goihets ezak ahalara. O Not RIEV 1926, 355. Iainkoaren goihestea. Gui[llaume] D'Arc[he] (ap. H). Horren<br />
ondoan ganen gira kantoretegirat Sakramendu guziz donearen goihestekotzat. Birjin 134. Egizu, arren, ongi<br />
ezagut zaitzadan zu, zure laudatzeko ta goihesteko. Dh 373. Laudatuak eta goietsiak beite orai eta bethi<br />
Jainkoak niri egin miserikordiak. Gy Visites 20 (ap. Dv).<br />
�2. Estimar, apreciar. � Nere Jaun (Andre) goietsia edo ederretsia (estimado, apreciado). NEtx Nola 10.<br />
Jainko baitan oso goietsia zaitudan Ama. Ib. 11.<br />
goigoatzaile. � Promotor. Cf. Lar goigoatu y goigoari, "promover" y "promotor" respectivamente. �<br />
Manterola, jolasbide onen goigoatzallea (1879). JFlor.<br />
goigoterki. � Arzobispado, sede arzobispal. � 5 goigoterki edo artzobispoen aulki berriak, 16 goterki, 11<br />
bikarioenak. JBDei 1919, 190.<br />
goi-izen (V-arr-m ap. A), goizen (V-arr-oroz ap. A). � Apellido. v. goitizen. � Seudónimo. � Irungo<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
827
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
astekarian [...] Txingudi goi-izenagaz izenpetzen zan. Alzola Atalak 108.<br />
goijantzi. "Revestir [...] goijanzi" Añ.<br />
goijaun. � Dios. � Goijaunak maite alan zaituen / giza arraza dontsua. AB Olerk 118. v. tbn. EEs 1913, 161.<br />
ABar Goi 54.<br />
goika. "(S), lucha a derribarse" A.<br />
goikalde. v. goialde.<br />
goikarri. � "(G-goi), fastidioso" A. Cf. gogaikarri. � Bere lan goikarri oiekin. JAIraz Bizia 118. Ortan<br />
goikarri xamarra zegon eta Bixenta aspertua zeukan. Ib. 91s (v. tbn. 41).<br />
goiki. � Parte más alta; techo. � Semea igoa baitzun, zeruko / goikia ikusi-bearrez. 'El anverso del cielo'. Ldi<br />
BB 23. Kare-arrizko arkaitzak orma, / zerua koru ta goiki. Gand Elorri 54.<br />
goiko (Lar, Añ). �1. Alto (sentidos prop. y fig.). (Sólo incluimos los ejs. claramente adjetivos). � Bekoak<br />
goikoa eskondu leidi. (Divisa de la familia Bengoechea). IC I 665. Zergatik zu zaren ene kreatzaille goikoa. EZ<br />
Man II 75. Ezen badakit, Andre-goikoa, zure ganik añhitz garazia behere hunetarat iausten dela. Harb 96. Lenen<br />
[= 'príncipe'] goia, goitua, goikoa. Lar Gram 391. Jaun txit goiko, ona eta guzia dezakezuna. Bv AsL 399. Nai<br />
izan baneuz zazpi andra goiko / Venus ederra langoak. Azc PB 126. � Celestial; celeste. "Iglesia triunfante,<br />
zeruko elexa, goikoen, garaitarren elexa" Añ. � Kili gozo ori zelan jaulki ago aulez, / ain garbi goikoa ta<br />
zoramentsu danez. "Celeste". Gand Elorri 130.<br />
�2. "(Por elipsis), Dios. Goikua guregan errukittu deiñ artian" Etxba Eib. Cf. guztizgoiko. � Gizonak asmau<br />
arren gauzea batera, / Goikoak erabagi oi badau bestera. AB AmaE 297. Ezpiritü saintia / zütan da jaitxiren, /<br />
Goikoaren indarrak / zütü estaliren. UNLilia 7. Goikuari eskarrak. Kk Ab I 13. v. tbn. Enb 149. Kk Ab II 115.<br />
TAg Y 1933, 22. Goen Y 1934, 101. Etxde JJ 83. BEnb NereA 224.<br />
�3. (R; Dv (R)). Ref.: A; VocPir 67; ContR 520. Luna. "Góikua ánditu dún, ha crecido la luna" ContR 520. �<br />
Iguzkia ulunten da, goikuak ez du argiten. Hual Mt 24, 29. Urteberriko goikoa / dun guziuetarik argiena. A Ronc<br />
299.<br />
�4. (R-uzt ap. A). Tolva de molino.<br />
�5. "(R), el superior" A (el significado no es claro).<br />
- GOIKO-ARGI (R ap. VocPir 68). Claro de luna.<br />
- GOIKO BERRI (R). Ref.: A Apend; ContR 520. Luna nueva.<br />
- GOIKO ZAHAR (zar R ap. A Apend). Luna llena.<br />
goikotasun. � Majestad. � Nire goikotasuna eztadin ofendi. Arti MaldanB 224.<br />
goilara. v. koilara.<br />
goilaran (R). Ref.: VocPir 678 (gollaran); A (goillaran). � "Espino cerval" A. "Serba, fruto del serbal (árbol de<br />
las rosáceas)" Darric (ap. DRA).<br />
- GOILARAN-EZPEL. "(R), escoba hecha de este espino [cerval]" A.<br />
goilardi. � Altivo. Cf. Lar: "Altiva mujer, goillardina". � Para zituen eskuak aren bekoki goillardian. "Frente<br />
altiva". Otag EE 1882c, 412.<br />
goilari. �1. Triunfante. � Eleisa triunfante edo Goilariena. CrIc 46. �2. "(G-to), el layador supremo" A.<br />
goilora. "(msLond), epilobio" A.<br />
goimailaratu. � Elevar a la máxima categoría. � Lendik ere aipatua gendun idazle pizkorra ark [Biotzbegietan<br />
liburuak] goimaillaratu zigun. Markiegi in Ldi IL 8.<br />
gohin. v. gohain.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
828
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
goina. "Goiña (S), rencilla. Goiñan bizi dira aizo horiek" A.<br />
goinat. v. koinat.<br />
goinata, goinatu. v. koinata, koinatu.<br />
goindo. v. oraino.<br />
gointzi. v. goraintzi.<br />
goipe. � Nave (de una iglesia). � Beraren zabaltasuna da goipe bateko Eleizak oi ez duten bezelakoa. Ant EE<br />
1884b, 41.<br />
goipel. v. goibel.<br />
goipera. � Tierno, sensible (?). � Nolako idurimen aberatsa, adimendu argia eta bihotz bigun edo mardo<br />
goipera zituzken. Lf ELit 332.<br />
goipularri (Lh). � Cúpula. � Loiola-komentuko goipularria. JE Ber 51. Goipularriak estaltzen duen kaperan.<br />
Ib. 68.<br />
goiratu. v. goratu.<br />
goirenengo. v. gorenen.<br />
goiro. � Altamente. � Goiro, ederki ta egoki. Aran SIgn 62.<br />
? goiroso (AN ap. A � Aq). � "Apetitoso, manjar (AN)" Aq 980. Podría tratarse de una errata por goixoso.<br />
goiskarri. "Fastidioso" A Apend. Cf. gogaikarri.<br />
goisko. � Dim. de goi. � Eguzkia goiskoan dago. Erkiag BatB 175.<br />
goistze. "Goistzea, además de la temperatura se dice también cuando uno se ocupa de una cosa toda la mañana"<br />
Mdg 146.<br />
goit. v. goait.<br />
goita. "Goitha (SP), goita, économie, épargne, mise en réserve, en vue de l'avenir" H (no lo encontramos en SP).<br />
"Aurrezki berdin da nola goitu-diru, goita edo geinu" Herr 22-11-1956, 4.<br />
goitaltxatu (Lar, Dv, H), goitaltzatu (Lar), goitaltxa. � Ensalzar, elevar; alabar. Lhande da tbn. el significado de<br />
"mettre de côté", que atribuye a Harriet. � Laudatua biz ta betiko goitaltxatua Jangoikoaren borondatea. LE-<br />
Fag. Bere burua goitaltxatzen duen guztia izango da humillatua. Brunet Lc 18, 14 (Lç, He, Dv, Ol, Ker, IBk e<br />
IBe goratzen, Oteiza altxatzen). v. tbn. Otag EE 1884a, 309. Jaiotzak edo dirutz aundiak / goitaltxa duen arena.<br />
Otag CancB III 331. Amalaudun batean ongiena goitaltxatzen dituenarentzat (1889). JFlor.<br />
goitandi. � "Sublime" Lar. � Ez naiz ethorri solas goithandiekin, gizonkien zuhurtasunaz betheak. TB 1 Cor 2,<br />
1 (He, IBk y Bibl eder, Dv zoragarri, Ol y Ker guren). Zer ikusteko goitandia. Ag Kr 211.<br />
goitanditasun. � Sublimidad. � Bere goitanditasun (sublimidad) ikaragarrian aditu zediñ ekaitzaren musika<br />
(Etxeg, 1887). JFlor.<br />
goitanditu (Lar). �1. Ensalzar. "Sublimar" Lar. �2. goianditu (BN-baig). (Part. en función de adj.).<br />
"Prepotente" Satr VocP.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
829
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
goitapen. �1. "Goithapena, précaution, attention à ce que l'on fait" H. � Non ez den harzen zuhurki eta<br />
prekosionereki edo goithapenekiñ. He Phil 258 (SP 256 zuhurki hartzen ezpada). �2. "Goithapena, précaution,<br />
économie, épargne pour l'avenir" H.<br />
goitar (Lar, Añ). Cf. goitiar. �1. Ambicioso. "Picar muy alto [...] goitarra izatea" Lar (Añ goitarra da). �2. (V,<br />
G, AN ap. A; H). Natural de una región alta; (el) que vive en las alturas. � Bego geldirik arrano goitarren abia.<br />
Ag AL 15. Goitar gustijak [= 'bienaventurados'] poz-atsegiñez / beterik aurkitzen dira. Enb 110. Kide goitar<br />
bearrez / duzu biurtzen ortzigai [kea]. Ldi UO 37. � Mendizale, ibiltari, "goitar" bazaitut. Mok EEs 1923, 193.<br />
� "(V-arr, G-azp), apodo con que se designa al castellano" A. � De clase social alta; aristocrático. � Eztirudi<br />
ba, amaren aldetik ere, jatorri goitar bikañekoa. Ag G 224. v. tbn. Ag RIEV 1918, 70. Tuileri goitarrean.<br />
'Insigne'. Ldi BB 70. Organupeko aulki goitarretatik aldendu bear izan zun. Etxde JJ 271. � Celestial. � Gotzon<br />
goitarrak. Errenderi'tar Aba (ap. DRA). Mikel Goitar Gongotzona. Enb 55. Lortu goitar onespena. Ib. 110.<br />
Yondone goiangeru / garalle goitarra. 'Celestial'. Ldi BB 160. Irakur dezadan jardun goitar ori. "Divino". Or<br />
Poem 538. Goitar dei gozoa entzun baileben. Erkiag Arran 185. Zerutar Ama dago pozkidaz / goitar indarrak<br />
ematen. Basarri 11. Goitar laguntza gabe. Gand Elorri 128. � + goiar. Alto, elevado, sublime. � Maitasunaren<br />
indar goitarra. Jaukol Biozk 19. Amerikar bat, jakintsu goiar, / Lugones olerkaria. Enb 145. Ara bere goitar<br />
indarrak noruntz daramakin. Aitzol in Laux BBa X. Ikaskuntza goitarren zale da. Ldi IL 60. Gauza zailak eta<br />
goitarrak ditxik oriek. Or QA 133. Ederlariak beren etorri goitarrez ezetutako lur bikain ura. Etxde JJ 238.<br />
Ertilari goitar bat. Lab Egan 1956 (3-4), 51. Pentsakera au goitarra duzu, argia, eta adimendua asetzeko<br />
modukoa. Vill Jaink 95. Ori arima goitarrei oso gogoko omen zaie-ta. Ib. 81. Dirudunak, geienbat, politika<br />
goitarra egiten eben; goitar itz orrek sarri askotan zerutar kutsu urri baiño izan ez arren. Erkiag BatB 85.<br />
Olerkari goitar. Ibiñ Virgil 46. Gairik goitarrena. MEIG I 198. Ez du inork, ezta ikertzaile goitarrenak ere,<br />
inolazko kalterik hartuko gure peoi lan apala dela medio. MEIG IV 75. Apain, jantzi, landu, goitar den guztia<br />
erdarari begira erabiliko dugu. MEIG VII 44. �3. (V-ger). "Bermeotik lesterantz [= 'hacia el Este'] bizi direan<br />
arraintzaleak goitarrak dira" Berriat Bermeo 389.<br />
goitarazi, goiterazi. � Hacer vencer, hacer superar. Cf. goiherazi. � Trabak oro goith eraziten beiteizkü. CatS<br />
114.<br />
goitargi. � "Faro, torre alta para poner luces" Lar. Cf. goiargi. � Bertan goitargi (faro) gelditurikan (RArt,<br />
1886). JFlor. O Aritz prestu paregabea! / Kantauriko goitargia. Otag EE 1890a, 170.<br />
goitargitsu. v. goiargitsu.<br />
goitasun. � Grandeza, majestad. � Goitasun ta alabanza zaleak. VMg 17. Len neukan goitasuna. AB AmaE<br />
452. Euzkotar goitasuna esan nai duben guztiya billatu [...] dezatela. EEs 1916, 234. Begira, ba, guraso ta sendi<br />
edo pamiliaren buru zeratenak zuen goitasuna zein bikaña dan. JBDei 1919, 292 (v. tbn. 164). Leku guzietan<br />
bere garaipen ta goitasuna abestu ta zabalduaz. Garit Usand 45. � Altura, nivel. � Zuk ezin atxitu dezun<br />
goitasunean gelditu da [nere alaba]. Alz Burr 15. Goitasun aundiko gaietan eztago euskera errexik. Etxde AlosT<br />
11. Euskal-elertiaren goitasuna. Ib. 10. Nere arrazoibide oiek narrasak direla, goitasunik gabekoak? Vill Jaink<br />
87. En DFrec hay 5 ejs.<br />
goitatu. v. goaitatu.<br />
goitegi, koitigi (Lar Sup � H). �1. "Cena" Lar Sup (seguramente por 'cenáculo'; v. FDA 71s). �2. (V-ger),<br />
goitigi (V-arr). Ref.: A; AEF 1926, 77. "Desván sobre el pajar en las aldeas" A. � Etxolaren goitegira igo zen.<br />
Or Mi 87. �3. "(V-ple-arr-oroz), jaula de seto en el techo de la cocina, para curar quesos, frutas, viandas" A. �4.<br />
Morada elevada. � Bioz-xapalak dira Zure egoitza, ta ez dira erorten, Zu baitzera aien goitegi. Or Aitork 338.<br />
goiteria (Lar, Añ). � Soberbia. � Goiteria, urgulleria edo soberbia. CatBurg 38. Zer da Goiteria edo Soberbia?<br />
CrIc 113. Etzazute zuen ustekidarik jarri birtutetsuak dirala goiteriz esaten dutenetan. Etxeg EE 1884a, 569.<br />
goiterrendatu. v. GOITI ERRENDATU.<br />
1 goiti (AN-5vill, B, BN-arb-bard, S, Sal, R; SP, Lar, Añ, VocBN, Gèze, Dv, H, VocB). Ref.: A; EI 126; Lrq;<br />
Izeta BHizt; Gte Erd 9, 21, 210. � Tr. Documentado en la tradición septentrional. Al Sur (además de en autores<br />
navarros) lo encontramos, en distintas acepciones, en Lazarraga (goitixeago), BBizk, Gamiz, Ubillos, Aguirre de<br />
Asteasu (bat goiti), J.J. Moguel (-z goitiko), Iztueta, J.I. Arana, Zinkunegi, Etxaide, Erkiaga y N. Etxaniz. I<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
830
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
(Adv.). �1. Hacia arriba, arriba. "Urak goiti hari dire, les eaux montent" Dv. "Xutxutagoiti, subir rectamente y<br />
en pendiente grande" VocB. "Gazterik aski goiti joan da (AN-5vill)" Gte Erd 210. "Atorrako besoak goiti<br />
altxazkitzu (BN-arb)" Ib. 21. Cf. goiti, forma de ablativo, s.v. goi. � Tr. En esta acepción sólo se documenta en<br />
autores septentrionales. � Ossagarte Goyticoa (Iranzu, s. XIII). Lac VM 43. Peita de Arriascoyti (1280). Arzam<br />
259. Pes de Goitie et Contessa de Beheytie (1370). Ib. 259. � Iustu oro iganen da bertan goiti airian. E 63.<br />
Altxaturik goiti begiak. Lç Io 11, 41 (He goiti; LE gora, IBe gorantz; Dv goitituz). Eta arrola golkhotik<br />
atheratzen du goiti. EZ Man I 55. Burua goiti ailtxatzen dute. Ax 342 (V 228). Zuzi irazekia bezala goiti<br />
eramaiten da. SP Imit III 5, 5 (Echve goronz, Ol goruntz, Pi gorantz). Haren meritia bethi goiti baitoa. Tt Onsa<br />
160. Begiak goiti altxaturik. ES 170. Amudioak goiti du iaidura. Ch III 5, 3. Hen desira oro goiti igaiten zen.<br />
Mst I 22, 4. Segur da gorphutza daramala goiti. Gy 192. Goiti begiratzen badut. Dv LEd 169. Goiti altxa gitian.<br />
Ip Hil 232. Iganarazten goiti. HU Aurp 159. Berri onak! Diamanta goiti doa! JE Bur 121. Dorre andana bat<br />
zeruetan goiti doazila. StPierre 25. Goiti zerurat behatu. Etcham 229. Goiti zoazilarik. Zerb IxtS 20. Hortzak<br />
behera eta ahoa goiti (L). A EY III 383 (adivinanza de la almadreña). Eskailera luzean goiti abiatu. Mde Pr 183.<br />
Oraino egin dezagun urhats bat goiti. Lf in Zait Plat XIX. Sukarra beti goiti ari. Ardoy SFran 263. Ez du goiti<br />
joan behar / esne irakinak. Xa EzinB 104. Ez litian goiti elkhi. Casve SGrazi 100.<br />
v. tbn. O Po 13. Hb Egia 17. ECocin 48. Laph 223. Elzb PAd 192. Lap VII (V 2). Barb Sup 180. Ox 38. Mattin in<br />
Xa EzinB 103.<br />
� "Aldapa goiti (AN-5vill), malda goiti (AN-5vill)" Gte Erd 9. � Dohanean zenbeit mendi goiti. Hb Esk 216.<br />
Urhatsa labur patarra goiti. Ox 114. Lera-bide goiti. FIr 158. Okilaueko patarra goiti. Barb Leg 147. Mendia<br />
goiti. Xa Odol 255.<br />
� (Precedido de dat.). "Patarrari goiti (BN-arb)" Gte Erd 9. � Nola igan da ordean xarbo bat haitzari goiti?<br />
HU Zez 57. Gazteluko karrikari goiti joaki. Barb Sup 67. Iraganen dira errekari goiti, mendi lepoeri buruz. Zub<br />
101. Sartzen gira Iruñan patar ezti bati goiti. JE Ber 20. Larreri goiti. Iratz 131. Zeren eta itsasoa marearekin<br />
ibaiari goiti herriraino igaiten baitzen. Lf Murtuts 1. v. tbn. JEtchep 37.<br />
� "(Agua) arriba, goaia gora, goaiaz goiti" Lar.<br />
� (Precedido de erg.). � Zurubiak goiti, dorreraino eremanez [harria]. Zerb Azk 78.<br />
� "Beti berea goiti [= 'siempre con lo mismo'] (AN-5vill)" Gte Erd 154.<br />
�2. (V-gip, G-azp, AN-5vill). (Precedido de instr.). Por encima de; más de. "Neurriz goiti, hors mesure. Bietarik<br />
ou biez goiti, au-delà de deux" Dv. "Larogeiaz goiti (V-gip)" A EY III 312. "Etxeaz goiti zegoen (G-azp),<br />
Arenatzaz goiti zegoen (AN-gip)" Gte Erd 139. "Berrogeiez goiti bildu ziren (BN-ciz, S), hamarrez goiti (BNlab,<br />
S), hamar jendez goiti (BN-arb)" Ib. 257. � Bisexta, urtheko 365 egunez goiti diren sei orenetarik egiten da.<br />
Lç Cal a 1v. Igo bearra dala Euskara odeiaz goiti. Izt C 231. Hasparnez goiti dago Ursuia ederra. Hb Esk 90.<br />
Izari guziez goiti dire. Hb Egia 40. Bai ordotsak bai ahardiak hamabi hilabetez goiti behar die hüme egiteko. Ip<br />
Dial 97 (Dv -z goiti; It -tik gora, Ur -tik aurrerakuak). Berrogoi urtez goiti badute. JE Bur 109. Lerro lerro<br />
berrehun mila jendez goiti. StPierre 27. Egatzen da odeiaz goitti, zeruraño. Inza Azalp 122. Irurogoi ta amarrez<br />
goiti bai egiñez asiko litzaizuke kontua ateratzen, bere napar-euskeraz. Mok 4. Lauaz goiti, lehen maila baita<br />
bortz. Ox 111. Ehunez goiti! Gehiago ere izanen zen... Ardoy SFran 226. v. tbn. Zub 41. Zerb IxtS 98. Mde Pr<br />
263. � Nausi izana da hamasei urtetarik berrogoita-hamarrez goititaraino. Zerb Azk 116.<br />
� (Precedido de ablativo). "Bietarik ou biez goiti, au-delà de deux" Dv. "Berrogeitik goiti (AN-gip-5vill, B)" Gte<br />
Erd 257. � Belhaunetarik goiti altxatuzko soinak. Hb Esk 228. Hogoi-ta hamahiru urthetarik goiti. Jnn SBi 49.<br />
Ttipoi batez gerruntzetik goiti jauntzia. JE Ber 30. � Ehun urthetan goiti joanik hil zen. Zerb IxtS 63.<br />
�3. (Dv, H). (Precedido de ablativo). A partir de. "Handik goiti, de ce jour" Dv. "Illabete unen 15tik goiti, desde<br />
el 15 de este mes en adelante" Bera EEs 1913, 269. v. HEMENDIK GOITI. � Handik goiti arroka gaisto<br />
batzuek baitire. INav 20 (v. tbn. handik g. en Bordel 106, HU Aurp 202, Barb Leg 145, Zerb IxtS 22). Arimak eta<br />
gorphutzak azken juiamendutik goiti erreko dituenak. Dh 163. Handik goiti ahalke egotea alfer. Hb Esk 168.<br />
Egun hartarik goiti. Jnn SBi 26. Hiruetan hogoita bortz urtetarik goiti gozatu ahalko duten erretreta. HU Zez<br />
204. Bi orenetarik goiti hasten, zinez, merkatua. JE Bur 169. Egundik goiti sartzen zaiztela kreatzaileen lerroan.<br />
Xa Odol 290.<br />
v. tbn. Balad 243. Zby RIEV 1908, 768. Iratz 106. Lf Murtuts 42. Mde Pr 139. Ardoy SFran 45. Mattin 93.<br />
� (Precedido de instr.). � Igande ta bestetan / ofizioz goiti, / pilota partida bat / behar laite bethi. Zby RIEV<br />
1908, 92.<br />
�4. (Lar). En lo alto, arriba. "Arriba, estar" Lar. � Gloria duela Iaungoikoak goiti zeruan. Ber Trat 41v. Bere<br />
nabusiak eskua, goiti edukitzeko, eman behar izatu baitzeraukan. Ax 132 (V 87). Goiti erakusten derautzula<br />
Parabisua idekirik. SP Phil 62 (He 64 goitan). Hillen hezurrak goiti daude galerietan inguru, inguru altxaturik<br />
eta hedaturik. Tt Onsa 40. Izango naz goiti. BBizk 2. Ain goiti ta alako eskuarekin zegoala. Ub 23. Goiti dago<br />
poderóso / ene Jesus agerrían. LE Kop 139.<br />
II (Sust.). �1. (BN-ciz-mix, S, R-uzt ap. A; SP, VocBN (-th-), Dv, H (+ -th-)). Resto; sobra; residuo. "Reste,<br />
surplus" SP. "Residuos, restos de comida" A. � Tr. Con -a constitutiva lo encontramos en Belapeyre (cf. goitiatu<br />
en Oihenart). � Hala libratzeko duzun geroz zorren goitiaz. EZ Man I 124. Aiseki akhabatzeko bidearen goitia.<br />
EZ Man II 122. Eztagigüla idolarik, nozpaiko paganoek, eta orano haien goitia zonbaitek bezala. Bp I 83.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
831
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Jainkoari eman nahiko diote debruaren hondarra, munduaren goithia ta errefusa! Dh 310s. Drainatzeko<br />
gastuak estaltzen direla bi urthez biltzen diren bihi goitiez. Dv Lab 118. --Othe duzu geirik aski? --Bai, eta goitia<br />
ere. Darthayet Manuel 385 (ap. DRA).<br />
�2. (AN-5vill-ulz-mer, B, Sal; SP, Lar, Añ, H (+ -th-)). Ref.: Bon-Ond 153 (sin trad.); Iz Ulz; ZMoso 38; Izeta<br />
BHizt; Gte Erd 139. (En casos locales de declinación en sing.). Parte de arriba. "Goititik, d'en haut" SP. "(La casa<br />
de) arriba, goiko, goitiko, garaiko etxea" Lar. "Arriba, ir, goitira joan" Añ. "Goittitik beittiréño" Iz Ulz. "Atzera<br />
torri goittire, ven otra vez arriba" Ib. s.v. atzera. "Zazi goitire. Goitien dago" Izeta BHizt. "Plazaren goitiko<br />
eskiñan zagon (AN-5vill)" Gte Erd 139. � Orain igaten ikhusi / duzuena goitira. EZ Noel 117. Lehenbiziko<br />
kolpea eta desarra izan zen goitian, zeruko Aingiruetan. Ax 139 (V 92). Han goititik, loriatik. Ib. 365 (V 241).<br />
Franziako erresuma altxatu da goitira (c. 1689). BertsZB 138. Goikoa, gainekoa edo goitikoa. ES 88. Goazen<br />
goazen goitira. Gamiz 229. Ezker aldean, goitian. Erkiag Arran 11. Goitikoak izitu ziren. Izeta DirG 29. Irriak<br />
nabaitu gintuen goitien. Ib. 80. � Oraindikan badira goitti oietan beren argia gureganaño iritxi eztuten izarrak.<br />
Inza Azalp 33.<br />
�3. "Elevación, altura, (c.) goratasuna, goia, (AN) goitia" Añ.<br />
�4. "(G-nav, AN-5vill), desván. Bigarren goitia, el segundo desván" A.<br />
III (Adj.). � (Lar, Añ (AN), Dv, H). Alto. "(Navío de) alto bordo, ertza goitiko onzia" Lar. Cf. IC 63: "La villa<br />
de Errigoitia, que quiere decir 'tierra alta'". � Bai halaber arboladi behera eta goitiak. EZ Man I 80. Edo Ifernua<br />
edo Parabisu goitia. Ib. 85. Arestian aitatu ditugun asmo eta pensakizun goitiyak. 'Altos'. Aran SIgn 17. Uri<br />
onetako bilguma txit goitiak. EE 1880, 127. Ain gauza goitiarren beren osasuna ta bizia opaltzia. "A tan alto<br />
objeto". Zink Crit 9. Iñoiz utzi bear zaio, medar ta zezela danari, alako toki goitiya. Inzag Eusk 1926 (3-4), 124s.<br />
Patiotik kalerako ormak txit goitiak ziran. Etxde JJ 184. v. tbn. Erkiag BatB 22. Jaso genion alki goiti artatik<br />
berealaxe jeisten degu. NEtx LBB 169. Bihotzeko eta heste goitiko minak. MEIG II 101.<br />
- AZPIKOZ GOITI. v. azpi.<br />
- BAT GOITI. En número impar. v. bakoiti. � Ez diozka ollakolkari ipiñi nai arraultzak bat goiti baizik, zeren<br />
uste duan txita gutxi jaioko dirala parez ipintzen bazaizka. AA II 22.<br />
- BURUZ GOITI. v. buru.<br />
- GOITIAGO. "(Más) arriba" Lar y Añ. � Meatze au baino gitxi bat goitiago. Izt C 73. Bere burua bertzeak<br />
baño goitiago ikusi nai izatetik (Zugarramurdi, 1875). ETZ 301. Badoa bethi [...] goitiago lasterrago. Ox 20.<br />
Ziminoa goitiago eta uzkia ageriago. Zub 67. Bethi goitiago geramatzate beribilek. JE Ber 13.<br />
- GOITI-AIRE. "(Eskual 1352), élevé vers le ciel. Adar goiti-aire, corne haute" Lh.<br />
- GOITI AURTIKI, GOITI ARTHIKI (H). Vomitar. � Aborrimendurekin [arima ephelak] goiti aurdikiko<br />
dituela. "Evomere". Jaur 118. � (g. aurtikika). Vomitando. � Eztakit zenbat aldiz haritua den goiti arthikika.<br />
Prop 1906, 9.<br />
- GOITI-BEHEITI. v. goiti-beheiti.<br />
- GOITI BOTA. Vomitar. "Goiti bota du dena" Gte Erd 68 (que no indica procedencia). � Etzarelakotz otza, ez<br />
ere beroa, asiko natzaitzu goiti botatzen nere agotik. Echn Apoc 3, 16 (TB goitikatuko).<br />
- GOITI EGIN. a) Subir. � Ez bada belhar hainitz biltzen etxe batean, lurrek bortxaz beheiti eginen dute;<br />
hainitz bada, goiti. Dv Lab 103. � Desbordar (sentidos prop. y fig.). "Avoir tendance vers le haut. Goiti egin du<br />
eltzeak, le pot a débordé" H. � Bihotzak goiti egiten derauko. Arb Igand 132. b) (R; Dv, H). Ref.: A; Gte Erd<br />
68. Vomitar. � (Part. en función de sust.). � Zakhurra bere goiti-eginera itzuli da. Dv 2 Petr 2, 22 (TB goitikatu<br />
duenera). � (goiti egin-nahi). Ganas de vomitar. � Goiti egin nahia emaiten daitak gizon horren ikusteak berak.<br />
Larz Iru 64.<br />
- GOITI-EGINGAILU. Vomitivo. � Har-arazi nioen goiti-egingailu gothor bat. Prop 1909, 181.<br />
- GOITI EGOTZI (Ht VocGr, H). "Vomir" Ht VocGr 438.<br />
- GOITI EKARRI. Vomitar. � Goiti ekhartzera eta entorzera maiz ertxa lezakeien eritasuna lekhaturik. SP Phil<br />
167 (He 169 goragalea [...] ekhar).<br />
- GOITI ERRENDATU (BN-ciz-mix, S ap. A), GOITERRENDATU (VocBN). Vomitar.<br />
- GOITI-ERRENDU, GOITERRENDU (VocBN). Vómito.<br />
- GOITI ETA BEHEITI. a) Arriba y abajo, para arriba y para abajo; para un lado y para otro. "Kale luzeetan<br />
goiti ta beiti ibilli giñen (AN-gip, B)" Gte Erd 190. � Itxasoa samurturik goiti eta beheiti. E 61. Ongi begira<br />
dezagun goiti eta beheiti, bazter batera eta bertzera. Dv LEd 168s. Goiti eta beheiti eta bazterretarat zabalduz<br />
doala. HU Aurp 198. Hats-hantuarekin sahetsa goiti eta beheiti zerabilala. JE Bur 62. Ikusten du merkatu<br />
eguneko yendeketa, goiti eta behiti, aro haundian. Zub 105. Untzia bazabilan goitita beheiti, jo harat jo hunat.<br />
Ardoy SFran 245. b) Por todas partes. � Aberatsa izan banintz, Don Tio Paco: ta pobrea naizelako, herrero: ta<br />
herrero goiti ta beiti (AN-gip). Inza NaEsZarr 855.<br />
- GOITI GELDITU. Sobrar. � Oraño misterio gehiago goiti gelditzen dela [arrosarioan]. EZ Man II 164.<br />
- GOITI ITZULI. Vomitar. � Ezkoa ahotik goiti itzultzen duten arabera, breskaren egiten hartzen dira. Dv Dial<br />
12s (It botaz, Ur botaten, Ip egotxiz).<br />
- GOITI IZAN. Quedar, restar. � Hobenari goiti zaion baldin pena ez badu / induljenziaz ezperen berze moldez<br />
kitatu. EZ Man I 116 (v. tbn. 56). Goiti diren bidetako ez gauden iziturik. EZ Man II 139. O saindu gloriosoak, /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
832
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
zuen hezur goitiak [= goiti direnak?] / ohoratzen tugu, nola / zuen azken bahiak. EZ Noel 170.<br />
- GOITIKO (V-ger, B ap. A; Dv). Es muy probable que en muchos ejs. meridionales se trate de goitik + -ko. a)<br />
(Precedido de instr.). Más alto que, superior a, que está por encima de. "Zure zorra ehun liberaz goitikoa da [...].<br />
Ene ahalez goitikoa da zuk nahi duzuna" Dv. Cf. goitiko. � Baina biz zuen hitza bai, bai: ez, ez: eta hauzaz<br />
goitikoa, gaixtotik da. "Ce qui est par dessus". Lç Mt 5, 37 (He y SalabBN gehiagoko, TB y Echn -z gehiagoko,<br />
Dv -z gainerako, Ol, IBk e IBe gainerako). Jakiturija bat mundukuaz goitikua. JJMg BasEsc 38. Tolosaz goitiko<br />
errietan. Izt C 142. Ogei urtez goitiko gizon sasoikoak. Lard 73 (tbn. con urt(h)ez en Dv Lab 377, Zby RIEV<br />
1908, 85, Zerb IxtS 41). Lenengo ikasketen maillaz goitiko beste ikastetxe nagusiago bat. Erkiag Arran 133.<br />
Erleen aserrea neurriz goitikoa izan oi da orduan. Ibiñ Virgil 112. � (Precedido de ablativo). "Hogoi urthetarik<br />
goitiko gizon gazteak" Dv. � Hortik goitiko ene pertsutako ibilaldien eta gora beheren berri ez dakien<br />
euskaldun guti ditaike. Xa Odol 45.<br />
b) (Lar, Añ, H). (Lo(s)) demás, (el) resto. "Demás, lo que se da de más" Lar. "(Los) demás" Lar y Añ. �<br />
Iainkoaren borondatearen araura goitiko haragian den denborán bizi denzat. Lç 1 Petr 4, 2 (Ker gaiñetiko, IBk<br />
aurrerantzeko). Eta goitiko gizon plaga hauzaz hil etziradenak. Lç Apoc 9, 20 (He gaiñerako, Ur (V y G) beste,<br />
Ol osterantzeko, IBe gainontzeko). Kondesa titulu eta jendeen estimuaz gainera, etxe jauregi pollit bat eta<br />
goitiko ondasunik franko jauretsi zuen. (Interpr?). Mde Pr 184.<br />
c) Ascendente. Para los ejs. con el significado de 'de arriba, de lo alto', v. supra II (2). � Zeren goitiko ileek eta<br />
beheitikoek, elkar jotzearekin, kizkurdura bat egiten baitute. Dv Lab 246. Goizetan ematen dute arbolek eta<br />
belhar guziek goitiko indarra. Ib. 383.<br />
- GOITIKOAN (Lh). a) Subiendo, al subir. � Goitikoan azkar eta beheitikoan flako. Elzb Po 210. Zerbeiten<br />
hartzen goitikoan edo beheitikoan. HU Zez 116. b) "Du reste, du surplus, d'ailleurs" H.<br />
- GOITIKO KOMIT (Dv). Náusea.<br />
- GOITI-KOMIT (Ht VocGr 438, Arch VocGr, H). Vómito. � "Envie de vomir" H.<br />
- GOITIKORA (SP, Dv, H). Por lo demás. "Au reste" SP. � Goitikora, nik obra hunetan ezarri ukhan dudan<br />
dilijenziaz [...] berzék iujeaturen duté. Lç Dedic * 7r.<br />
- GOITIKOZ. Así pues, pues. � Goitikoz, ethorririk Troasera [...] eztut ukhan pausurik neure spirituan. "Au<br />
surplus". Lç 2 Cor 2, 12 (He y Dv bada, TB bertze alde, Bibl beraz).<br />
- GOITIRA. (Hacia) arriba. � Igan zeiela goitira eta andikan salta zeiela beitira (AN, s. XVIII). FLV 1992,<br />
326.<br />
- GOITIRAKO (Dv). Ascendente. "Goitirako eragindura [...] Goitirako bidea" Dv.<br />
- GOITIRIK (BN-lab ap. A; H). a) Ya, en adelante. � Eztinagu goitirik hire erranagatik sinhesten. Lç Io 4, 42<br />
(He gaurgoro, Dv oraikotik, Ol y Ker onezkero). Ez dezan nehor apezik / hemen goitirik joka. Etcham 52. b) (H).<br />
� Ezen baldin Iainkoaren egiá abundosago bada ene gezurraz haren gloriatan, zergatik ni goitirik bekhatore<br />
bezala kondemnatzen naiz? "Encore". Lç Rom 3, 7 (He, TB, Dv oraino).<br />
- GOITI-SO. "(S, pop.), bizco que tiene el ojo vuelto hacia arriba" A.<br />
- GOITIXEAGO. Un poco más arriba. � Goitixeago ekusi neben, / beste alderutz eginik, / donzella flordelisarik<br />
asko / guztiak gorriz janzirik. Lazarraga 1159r. Har itzatzie hor berian / goitixiago zeharsendak. Casve SGrazi<br />
58. Badirudi besteek baino goitixeago jaso zituela begiak. MEIG VII 30.<br />
- IPURDIZ GOITI, HORTZAZ GOITI. v. ipurdi, hortz.<br />
- PEKOZ GOITI. v. behe.<br />
� Etim. De goi + suf. -ti; v. FHV 236.<br />
2 goiti (Lar, Añ). � "Soberbio", "erguido, engreído", "presumido" Lar. � (H). Ambicioso.<br />
goitiar. �1. Alto. Cf. goitar. � Udalaitzen, aitz aundi ta goitiar aren puntaren-puntan. Alt LB 118. �2. (B). "El<br />
que vive en caserío en el monte. Gaur goitiar aunitz herrian" Izeta BHizt.<br />
goitiarazi (H), goitierazi (H). �1. Hacer levantarse, levantar, elevar. � Doloretan direnak eraikiten zitit [...] eta<br />
ene jinkotarzünaren ezagütziala goiti erazitzen. Mst III 57, 3 (SP goititzen, Ch, Ip altxatzen). Ezpeitüt ene büria<br />
goiti erazitzen gaizarik hoben direnen egitera. Ib. 55, 3 (SP enaiz altxatzen). Goitiaraz nezazu nere galpeneko<br />
lezetik. Dv LEd 279. �2. "Goiti erazitzea [...] faire vomir" H.<br />
goitiarki. � Elevadamente (?). � Azkar igarri baitzioten neskato goitiarki edukatua zala. Alt LB 25.<br />
goiti-arrastelu. � "Râteau, instrument à dents, dont on se sert pour enlever la terre, les débris, le fumier, etc." H.<br />
v. altxarrastelu. � Har-ezan goiti-arrastelua, behar dun joan Bide-zaharreko landarat, ongarri barraiatzera.<br />
EskLAlm 1903, 5 (ap. DRA).<br />
goitiatu. v. goititu.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
833
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
goitiazko. � Excepcional, supernumerario. � Bainan noizean behin gerthatzen ziren lantzaro ohi<br />
ezpezalakoetan bere jaierezko egintzak grinarik gabe uzten zituzten, goitiazko egiteko heiei khondu ematekotzat.<br />
"Surnumeraires". Birjin 89.<br />
goiti-beheiti (V-gip ap. Iz ArOñ; Dv). I (Posposición). �1. (Poco...) más o menos. "Zerbait goiti-beheiti, ehun<br />
luis ditut zor" Dv. "Zortzi egun goitti-be(e)ti" Iz ArOñ. v. GUTXI GOITI-BEHETI. � Xehetasun laburretarik,<br />
bakotxak juzkatzen ahalko du pixka bat goiti-behiti zertan diren gure egunetan. Prop 1893, 175. Zonbait egun<br />
goiti beheiti, harrituak ethorriko baitzauzku. Barb Sup 116 (v. tbn. 91). �2. Sobre, en relación a. � Horrela<br />
bazen hainitz erasia jenden artean, Jenebiebaz goiti beheiti. Jnn SBi 72. �3. A pesar de (algún que otro),<br />
dejando aparte. � Onartu zuten, juramentu bat edo bertze goiti beheiti. StPierre 17. Garrasia bat edo bertze<br />
goiti beheiti [...] zango besoak xuxentzen ziozkaten. Barb Sup 172.<br />
II (Adv.). Arriba y abajo. v. GOITI ETA BEHEITI. � Sehiak goiti-beheiti, / hara-hunat ehun aldi. Gy 89. Ura<br />
handik erautsteko, poliatik dilindan, / aldizka goiti-beheiti pusader bi zabilltzan. Ib. 55. Goiti beheiti, ezker<br />
eskuin bazabilan. Ox 200. Zurubi handi bat [...] eta hartan goiti-beheiti ibilki zenbeit aingeru. Zerb IxtS 23.<br />
III (Sust.). �1. (BN ap. A; Dv). (En pl. o indet.). Vicisitud, avatar; alternancia. "Munduko goiti-beheitiak" Dv.<br />
"Asko goiti-beheiti ikhusi du bere bizian" Ib. � Behar zituen bizitze izpiritualaren goiti-beheitiak ikhasi. Laph<br />
44. Lurreko jendakien goiti beheitiak. Zby RIEV 1908, 605. Bizitze hilkor hunen goitibeheitien erdian. Arb<br />
Igand 192. Mundu katoliko guziaren goiti-beheitiei zeratxizkotela. HU Aurp 134. Egun [...] laudorio eta espantu<br />
[...]. Bihar xakurrentzat ere ez on. Holako goiti beheiti zenbat ez da ikusten bazterretan? HU Zez 98. Hasi<br />
nintzen nere bideko goiti beheitien kondatzen. Prop 1904, 255. Gure bihotzaren goiti-beheitien arabera jujatzen<br />
dugu. Leon Imit I 14, 1 (Ch gure bihotzeko penduren arabera). Liburu baten egitekoa bainuke egungo goitibeheitiez.<br />
JE Ber 96. Lurreko goiti beheitien jaun. Iratz 46. Kestione horrek badu hainitz koropilo [...] eta goitibeheiti.<br />
Lf Murtuts 19. Buruzagiak elgarretarat biltzekoak ditugu, elgarrekilan akomeatzeko oraiko goiti-beheiti<br />
samurrenez. SoEg Herr 3-7-1958 (ap. DRA).<br />
� (BN ap. A; Dv). Subida y bajada; direcciones ascendente y descendente. "Bide hortan bada goiti-beheiti<br />
hainitz" Dv. "Itxasoaren goiti-beheitiak" Ib. � Haztatuko larrua ezagutzekotzat nondik hasten diren ilearen<br />
goiti-beheitiak. Dv Lab 246. Lur-azalaren goiti-beheiti, harri mota, landareen itxura. JE Bur 97.<br />
� "Egun doha hauziaren goiti-beheitia, c'est aujourd'hui que se décidera l'issue du procès. Ezkontzen den<br />
egunean doha gizonaren goiti-beheitia, le sort de l'homme se décide le jour de son mariage" Dv.<br />
� Movimiento ascendente y descendente. � Baitzerabilan hausko handiaren goiti-beheitia. JE Bur 60.<br />
�2. "Dysenterie" Lh. � Goiti-beiti agudo, / begia ilhunik. 'Les entrailles révoltées'. Michel LPB 343.<br />
- GOITI-BEHEITIKO. a) Disentería. � Hemengo eritasun ardurenekoak dire, mota guzietako sukharrarekin,<br />
goiti-beheitikoa, hertzetakoa, hanturak. Prop 1906, 230. b) Vicisitud, avatar. � Euskaldun irakurleak jakingarri<br />
ditukelakoan hizkuntza horren goiti-beheitikoak. Mde Pr 203.<br />
goiti-beheitika. � Subiendo y bajando. "Egun guzian goiti-beheitika dabila" Dv.<br />
goiti-beheititze. � Subida y bajada. � Beren sorbalden goiti-beheititzeaz eta begien harritze larriaz erakusten<br />
daukute. JE Ber 15.<br />
goiti-behera. �1. Arriba y abajo. Cf., con el significado de 'de arriba abajo', GOITIK BEHERA. � Botza<br />
beitziren [= baitzuen] erabilten / ederki goiti behera. Arch Fab 225. �2. (Sust.). Vicisitud, avatar. �<br />
Barnatasun, kalerna, gozo eta bertze goiti-behera guzietan. Arb Igand 155. � Desnivel, irregularidad del<br />
terreno. � Xeheki ikus omen ditazke lur gaineko goiti behera guziak. Larz Iru 138.<br />
goitibera (G-azp-bet-nav). Ref.: Ond Bac; Gketx Loiola. � Especie de carro empleado para jugar a bajar<br />
cuestas. "Juguete de niños para correr, goitik bera. Es un carrito de tres ruedas" Ond Bac. El término es tbn.<br />
usado, parece que en castellano, en Bilbao (Garate 2. a Cont RIEV 1933, 98), y en Navarra en Aoiz --en la forma<br />
boltivera-- y Pamplona (VocNav). � Oholezko kutxa handi bati lau gurpil ipiñi, ta hauxe da goitiberarik<br />
ederrena. Osk Kurl 78.<br />
goitidura. � Elevación. � Baldin gizona spirituko goitidura huntan ezpada. Arbill III 31, 2 (Ch goratasun, SP<br />
ezpadaduka espiritua goititurik).<br />
goitien. "Sumo", "supremo" Añ.<br />
goitigale. � "(L), vómito" A. � "Ganas de vomitar. Goitigaleakin nago" Izeta BHizt. � Bat batean gaxotzen da,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
834
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
sabel min andi batekin, gero goitigale edo goragale zenbeitekin. FIr 170.<br />
goitigi. v. goitegi.<br />
goitigia (S ap. Lh; Dv, Foix ap. Lh, A). � Depósito, lugar donde se guarda algo. "(Etch. I. Alm 1880, 3),<br />
magasin, lieu où on enferme les produits de la terre ou autres" Dv. "2.º cachette pour les objets; 3.º endroit où<br />
l'on garde les enfants" Lh. � Botzen goitigia [= 'urna']. ArmUs 1907, 114 (ap. DRA).<br />
goitika (AN-gip-5vill, B, BN-arb; H). Ref.: Izeta BHizt; Gte Erd 68. �1. "Vomitando. Gure haurra goitike<br />
aizena da. Egun guzie goitike" Izeta BHizt. "Gaba geiena goitika irago dut (AN-gip), goitika ari izan da (BNarb)<br />
[...] goitika aritu da (AN-gip-5vill)" Gte Erd 68. � Ahua makurturik goitika eta zarrapoa ahotik dariola.<br />
Mong 588. Nola egon goitika hasi gabe, holako zauri okaztagarrien ondoan? Ardoy SFran 129. � Arrojando. �<br />
Errekan, orai, urak, goitika, baderama lohi gaitza. Ox 63. Oihu-moihuka eta su-goitika ari. Iratz 135. �2. (L ap.<br />
A; H). "Vómito" A. � (Fig.). � Goitika batzuez hartuak dire. Prop 1876-77, 104. Iduri zaut zango puntetarik<br />
goitikak aurthiki behar ditudala. Elsb Fram 148. Laster, goitika izigarri batzuez barnetik hustuz zoan [uhina].<br />
Sabela ethentzen zitzaion. JE Ber 79. �3. Para arriba, alzándose. � Lazgarriko olatoak baitoazko goitika. Iratz<br />
111.<br />
- GOITIKA BOTA, EGIN. Vomitar. � Intziren artetik okhala, eta goitikarik ezin egin. Ox 198. Lurrak goitika<br />
du bota, zeruak uko dagio. Iratz 100.<br />
- GOITIKAN. Vomitando. � Akher zaharra goitikan, / atso sorginak milikan. Ox 114.<br />
- GOITIKAN BOTA. Vomitar. "Goitikan bota nituen barrenean nituen guztiak (AN-5vill)" Gte Erd 68.<br />
goitikaka. � Vomitando. "Goitikeka ai naiz (AN-5vill, B)" Gte Erd 68. "Goitikaka botatzen ari da (B)" Ib. 68.<br />
goitikatu (R ap. A; Ht VocGr 438, Gèze, H). � Vomitar. "Vomir" Gèze. � Zeren [...] ez baitzare ez hotz, ez<br />
herakitu, goitikatuko zaitut ene ahotik. TB Apoc 3, 16 (Lç bomituren, He okhatuko, Echn goiti botatzen).<br />
Zakurra itzuli da goitikatu zuenera. TB 2 Petr 2, 22 (Dv goiti-eginera).<br />
goitik-beheitik. "Bolo (AN-gip)" A Apend.<br />
goitikeskaini. � Náusea. � Hitz hori kasik ezin erran, goitikeskaini bat gabe. HU Aurp 201.<br />
goitiki. � Notablemente. � Euskera ondo al zuenez ikasi, ta beragan goitiki erausi ondoren. Aran SIgn 209n.<br />
goitikida. � Constitución. Cf. Lar: "Constituir, poner, elevar, goitikadatu". � Goitikidako Plazan (1880). JFlor.<br />
goitikin (R-uzt ap. A). �1. Sobra, residuo. � (Uso adj.). � Bil ezatzue zathi goitikinak eztitezen gal. HeH Io 6,<br />
12 (Lç, Dv e IBe soberatu dir(ad)en, He y LE sobratu diren, IBk gelditu diren). �2. "(Sc), vómito" A.<br />
goitiko (Lar). �1. Desván. "Alto de casa" Lar. �2. (G-nav, AN-5vill, BN-baig ap. A; Arch VocGr, H). "Envie<br />
de vomir" H. "Náuseas, vómito" A. � Alde batetik Pariseko hiria [...] goitiko bat izigarriak hartua. Bertze<br />
aldetik gobernamendua, ministerioa, beheitikoarekin etendua. HU Zez 92. �3. (Dv). Vomitivo, sustancia que<br />
provoca el vómito. �4. "(G, B, S, R), ambicioso" A. �5. (AN-ulz). "Goittikuan kontra ez gaizek yuan, no<br />
podemos ir contra Dios" Iz Ulz.<br />
goitilun. � Triste. � Moteltxoak eta goitillunagoak sortzen zaizkiote. Aitzol in Laux BBa IV. Ez uste, ordea,<br />
asieran olerkaria goitillun agertzen ba zaigu ere, negar-bertsoak diranik. Aitzol in Ldi UO 6.<br />
goitimahats (goiti maats H s.v. mahatsa). "Raisin que l'on conserve" H. Cf. goititu (2).<br />
goitimendu. � Elevación. � Izan zarela graziazko dohainen eta gure naturalezaren loriarako goitimenduaren<br />
hasburua eta zimendua. SP POB 74.<br />
goitinahi. �1. (Lo) que tiende a lo alto. � Amudioa goiti nahia da, eta eztagoke beherekoetan loturik bat ere.<br />
SP Imit III 5, 3 (Ch goiti du iaidura). � "(G-nav, AN-5vill), ambicioso" A. �2. "(G-nav, AN-5vill), náusea" A.<br />
goitiriste. v. gotiriste.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
835
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
goitiro (Lar, H). �1. "Soberbiamente", "presuntuosamente" Lar. "Avec hauteur, fierté, dédain" H. �2.<br />
"Sumamente, txit goitiro" Lar.<br />
goititasun. � Altura. � Iainko baten semeari dagokan loriako handitasun eta goititasun hartara. SP POB 46.<br />
goititu (AN-egüés-ilzarb, B, L, BN-baig, S, Sal, R; SP, Ht VocGr 379, Lar, Añ, VocBN, Gèze, Dv, H), goitiatu.<br />
Ref.: A (goititu, altxaprima); Bon-Ond 158; Gte Erd 21. �1. Levantar(se), elevar(se). "Elevar", "enarbolar",<br />
"erigir", "remontarse, subir muy alto" Lar y Añ.<br />
"Altxapriman behar dugu goititu (BN-baig), tenemos que levantarlo por medio de palanca" A (s.v. altxaprima).<br />
"Maukak goitituak (B)" Gte Erd 21. � Tr. Documentado sobre todo en la tradición septentrional. En DFrec hay<br />
13 ejs., 6 de ellos septentrionales. � Baldin goititua banaiz lurretik, guziak tiraturen ditut neuregana. Lç Io 12,<br />
32 (tbn. He). Hiregana gure bihotzak goititu ditugunaz geroz. Lç ABC A 8v. Odola txirriaka zeriola goititu<br />
zutena. Ber Trat 9r. Nola zuk ni zeure Aitaren goithiatzeko baino hark zure Aita hunen desohoratzeko indar<br />
gehiago du? (Interpr?). Harb 376. Zuhaitz adarrak goititzen eta goratzen zeitzan, ezin erdiets zitzakeien. Ax 385<br />
(V 252). Israel zure poblua / loriara goititu. Hm 174. Bere ohorea goititzen dutela bertzerena beheititzen duten<br />
eredura. SP Phil 343. Arrazu ororen gañetik amurio süz bethe batez goiti dadin. Mst I 14, 3 (Ip gainti, Ol igo).<br />
Goititzen edo erdi-goratzen dira beren oatze berean. Mb IArg I 191. Goiti itzazie bihotzak. UskLiB 31. Bena<br />
goititü dizü sobera büria. Etch 428. Zama hau soiñera goititzen lagundu. Gy 6. Haren odola esker, yaun batzuk<br />
goititu / bainan yende xehea lehengo gelditu. Hb Esk 171. Begiak zerura goitituz. Dv Io 11, 41 (Lç y He<br />
altxaturik, LE goraturik, Or, Ker, IBk e IBe jasorik). Jainko gizonak du goititu / berekin gizontasuna. Zby RIEV<br />
1908, 207. Goiti zatzue, printzeak, zuen atheak. Dih MarH 106 (ap. DRA). Diamanta Etats-Unisetan goititu<br />
denaz geroztik. JE Bur 122. Goiti zazu burua (B). A CPV 1057. Egunetik egunera negurri ori goititu diteke. FIr<br />
175. Irabaziak lehengoetarik hiru aldiz goititurik. Zub 90. Uhinik etzaio goititzen [itsasoari]. JE Ber 89.<br />
Goititzen du berriz ere bere mintzoa. Lf Murtuts 13. Sorbaldak goitituz. JEtchep 29. Goiti dezogün gogotik /<br />
harrizko orhitzapena. Casve SGrazi 150.<br />
v. tbn. AstLas 17. Xarlem 468. Mustafa 24 (ap. DRA). CatAe 32. CatSal 33. CatS IV. Zait Plat 108.<br />
� (Precedido de instr.). Elevar sobre. � Zeiñak arima altxatzen eta duen izateaz goititzen baitu. Arbill III 31, 2<br />
(SP bera baino gorago eramaiteko).<br />
� (Ref. al tiempo). "Goititzen ari du (AN-5vill)" Gte Erd 86.<br />
� + goitiatu (Lar � H, Añ). "Ensoberbecerse" Lar y Añ. � Mendien eran goitituak dauden arro eta antustez<br />
beteak umilduko dira. AA III 536.<br />
� (Lar, Añ). (Part. en función de adj.). Alto; ensoberbecido. "Alto" Lar y Añ. � Andikeri goitituz ta arrotasunez<br />
betea. Mb IArg I 93. Mendi goititu arkaitztartetsuetan. Izt C 184. Igo zan malla aiñ goititura. Ib. 488. Dorre txit<br />
goititu batera. Lard 133. Auñemendiko tontor goititu zillar antzekoak. Etxeg EE 1882c, 562. Mendi oietan zein<br />
dira goitituenak? EEs 1915, 14.<br />
�2. (Dv, H). Recoger. "Barazkal-ondoan puskak goititu zituzten" Dv. � Eta goiti zitzaten zathi soberatuetarik<br />
hamabi saski betherik. Lç Mt 14, 20 (He y SalabBN altxatu, Dv, Ur (G), Ip, Or e IBk bildu, Echn goratu, Ol<br />
yaso, Ker batu). Bidian diharü peza bat goititürik. Egiat 200. Eta goititu ziren ogi phuska eta arrainetarik bethe<br />
izan ziren hamabi saski mukurru. "Sustullerunt". HeH Mc 6, 43 (Dv goititu). Eta goititu ziran pusketaz zazpi<br />
saski bete zituzten gañera. Ir YKBiz 232.<br />
� (S, Sal; Urt, Lecl, VocBN, Gèze, Dv, H), goitiatu. Ref.: A; Lrq. Guardar; ahorrar. "Adaugere fortunam,<br />
fortuna gorátzea, goititu" Urt I 135. "Placer les choses en lieu de sûreté, pour les y garder" VocBN. "Enfermer,<br />
mettre en sûreté" Gèze. "Mettre en réserve" Lrq. � Orritsetan du erhoak ona gastatzen, eta zuhurrak berea<br />
goitiatzen. "Le sage épargne". O Pr 661. Hik beti bitzen dun / mahats hanitz goititzeko. AstLas 34. Eskuko<br />
zakuan harzara goititu [bilurra]. Mde Pr 158. � Barne huntarat zuten goititu aintzindari gaztea frantses batzuek,<br />
Iruñako gudutik landa. JE Ber 61.<br />
� Reservar. � Zeren Iphizpikuari goititu hutsarteak / lekhu batzuetan diren batzuk, berzean berzeak. EZ Man I<br />
21. Barkha dietzakidatzu aitzitik gaztiguak, / mundu hunetako edo Purgako goitituak. EZ Man II 64.<br />
�3. (AN, L ap. A). Restar, quedar. � Gehiago goititzen den Arrosarioaren azken bihian lehen misterioak berriz<br />
erranik. EZ Man II 164. Oraño goititzen dituk bortz urthe. Urt Gen 45, 6 (Ur falta dira, Dv gelditzen). Zuek<br />
egonarazteko goititurik Lurrean. Ib. 45, 7 (Ol y Ker ondakintzat). Ori goititu zitzaien bost garagar-ogietatik yan<br />
zutenai. Ir YKBiz 211. � (Part. en función de adj.). Restante. � Baptismu nigarrak [= 'Bautismo y Penitencia']<br />
dire hillen Sakramentuak, / eta arimaz bizien berze bortz goitituak. EZ Man I 20.<br />
�4. "(G-bet), ahitarse, empacharse" A.<br />
goititz. � Poesía. � Goititz-osto zurbil oietan mintsu dijoaz. EA Nere Bidean pról. (ap. DRA).<br />
goititzaile, goitizale (S ap. Lrq). �1. "Qui met en réserve" Lrq. �2. goititzale. Ascensor. � Sei egoitzetakoak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
836
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
geienak goititzale edo ascensor horiekin. Zub 91.<br />
goitixka. � Dim. de goiti. � Leku menditsua ta goitixka. Etxde JJ 248.<br />
(goitizale). "Nombre que daban al muchacho que, en cierto juego, se encaramaba a alguna altura para evitar ser<br />
atrapado. Por extensión, cuando algún chaval, en una conversación, fantaseaba o se iba por los cerros de Ubeda,<br />
solía recibir la siguiente frase: "no seas tan goitizale" [...] (Pamplona)" VocNav.<br />
goitizen. � Apodo, sobrenombre. v. goi-izen. � Geratu zan senarra bere bizitza guztirako Simon-en goitizen<br />
ondraduarekin. 'Apodo'. Aran SIgn 31. Andik dator Edom goitizena Esautarrentzat. Ol Gen 25, 30 (Dv, Ur, Bibl<br />
y BiblE izena, Ker izenordea). Goitizen bezala Platon ezarri bide zioten geroago. Zait Plat 8. Mutil orrek zeukan<br />
goitizena Bakotxa. And AUzta 47. Goitizena deitzen zioten Pazientzia. Ib. 51. � (V-arr ap. A). Apellido. �<br />
Zelan, zelan goitizen edo apelliduok? Ezale 1899, 4b. Batek badaki nundiko ta zelango deiturak, gaurko goitizen<br />
mamintsu onen ordezkoak, izango gebazan. A EEs 1916, 108.<br />
goitsu. � Alto. � Igo zan zeru goitsuetaraño otoitz bat. Camp EE 1882a, 69. Zer zare zuek atx aiñ goitsuak. AB<br />
AmaE 67. Bere tontorrik goitsuena. Etxeg RIEV 1908, 119. Igo zaite mendi goitsura. "Montem excelsum" (Is 40,<br />
9). Or MB 56 (Dv gora, Ol garai). � (Fig.). Excelso, elevado. � Aiñ dira asko ta goitsuak, / Ama zerorren<br />
gloriak. Ama Virjiña Aranzazucoaren Condaira (1881), 24 (ap. DRA). Moldaera au dago ederki neurtiztua,<br />
itzera goitsuan izkribatua (1885). JFlor.<br />
goitu (V, S, Sal, R; O VocPo, Mg Nom 66 (V), Añ, Gèze, H; -th- S; Gèze, Dv). Ref.: A; Lrq. �1. Vencer,<br />
dominar. "Vaincre, modérer une douleur ou passion" O VocPo. "Superar, vencer, dominar. Logaleak goitu (R)"<br />
A. � Tr. Empleado por autores vizcaínos y suletinos; fuera de éstos sólo lo encontramos en Monho, Guerrico,<br />
Duhalde y Orixe. Apenas se emplea en el s. XX. � Zure bihoz gogorra goithuz. O Po 16. Egik bati, goitzeagati.<br />
"À fin de vaincre". O Pr 124. Nola goith ditzakegü besteren honaren atzaman nahiaren [...] gogoak? Bp I 106.<br />
Eztie hura goithüren Ifernüko borthek. Bp II 79. Bere büriaren goitzera iseiatzen denak. Mst I 3, 3 (SP y Ch<br />
garaitu, Ol ezi). Zuk daukuzu, herioa goiturik / fededunei ideki zerua. Monho 154. Zelan gaur ezi, goitu ta<br />
neketuko dozun zeure gorputz gaistoa. Añ EL 1 59. Arrotasuna goitzeko edo eskuratzeko. Gco II 71. Traba guziak<br />
goithurik. Dh 169. Emazte gaxtuak, ere, senharra hala goitzen dü. Etch 554. Etsaiak oro goithurik. Mustafa 46<br />
(ap. DRA). Esetsijak goituteko. Ur MarIl 100. Beinik bein ogei ontzi euskuezan goitu. AB AmaE 99. Goituz<br />
jauntxoen apeta. "Dominando el espíritu caciquil". Or Eus 203.<br />
v. tbn. CrIc 15. Mg PAb 210. Xarlem 248. JJMg BasEsc 167. fB Ic II 283. Astar II 284. CatBus 10. CatS 113. Ip<br />
Hil 211. Azc PB 207. UNLilia 14. Itz Azald 194.<br />
� Conquistar. � Neskarik oraingoan ote-du goituko? Or Eus 25.<br />
� (Part. en función de adj. y sust.). � Goitua / gaixoa / sartu zan ezkutuan. Zav Fab RIEV 1909, 27. Püsantak<br />
zaitzü xahü, goithiak kupable. Etch 112.<br />
�2. (AN-gip-5vill, BN-arb ap. Gte Erd 21). Elevar(se), levantar(se). "Maukak goituak (AN-5vill)" Gte Erd 21.<br />
� Goitu ta jaso gozuz onrarik andienera. Añ MisE 39. Bide ematen ziola goitutzeko. 'Elevarse'. Aran SIgn 45.<br />
Birtutia [...] izarretaraño goitutzen. Bv AsL 191. Goitu zuan Euskera. Moc Ezale 1899, 3b. Askoren odolak<br />
goituak dabiltza, buruko txapela baña gorago. Iraola 58. Bikaintasun oiez nere eskuek ez ukitzeko diñan goitua<br />
ez balego ere. Ldi IL 114. v. tbn. Urruz Zer 120. Muj PAm 78. Etxde AlosT 12. Gand ELorri 179. � Apostoluen<br />
antzeko zeloa itzez-goiturik. 'Alabándole'. Aran SIgn 59.<br />
� "Ensoberbecerse", "(levantarse a) mayores" Añ.<br />
� (Part. en función de adj.). Alto (sentidos prop. y fig.). � Lenen [= 'príncipe'] goia, goitua, goikoa. Lar Gram<br />
391. Alpeetako mendi goituetan. Cb Josefa 13. Murru lodi goituen gañean. Izt C 88. Muñats goitu batera<br />
eraman zuen. Lard 373. Arantzazuko izen goitua. SMitx Aranz 105. Juana Arriaran andre-goituak. Ib. 87.<br />
Irakurle gutxitxo izango dittuzte idazle goitu-xamarrok. Etxde AlosT 12. Gairik zaillena, goituena, naasiena<br />
"berez" adirazteko lain. Ib. 11s (v. tbn. JJ 8).<br />
�3. Subir. (Aux. trans.). � Aldapa goitzen zuten. Or Eus 248. Eztago gaillurrik / goitu ez nebanik. Gand Elorri<br />
113.<br />
�4. Ahorrar. "Aurrezki berdin da nola goitu-diru, goita edo geinu" Herr 22-11-1956, 4.<br />
- EZIN GOITUZKO. a) Invencible, insuperable. � Jaidura ezin goithuzko batez bilhatzen duk dohatsu izatea.<br />
Dh 196. b) Imposible de subir. � Ezin goituzko aldapa. Or BM 52.<br />
- GOITU GABEKO. Invencible. � Nun dira goitu bako / euskaldun makilaak? Azc PB 317.<br />
- GOITUXE. a) (Forma con suf. -xe, de valor aprox.). � Goituxerik ur-joera. "Dominar la corriente". Or Eus<br />
394. b) Ahargo ta Ataketa mendi goituxeak ageri baitira. Etxde JJ 9.<br />
goituezingarri. � Invencible. � Infernuko indar guztien kontrako bere sendotasun errutsu eta goituezingarria.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
837
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Itz Azald 18.<br />
goitulari. � Triunfante. � --Zer da Eleiza goitularia? --Emen goitulari urten izan eben eta orain zeruan<br />
dagozan guztien batuerea. Itz Azald 43.<br />
goitun (L?, BN? ap. A; -th- Dv, H). � "Qui prend ses précautions, avisé" H. "Alerta, vigilante" A. Cf. goaitatsu.<br />
� Goithun eta goardian egon behar da halaber adiskidetasun horietan enganatun [sic] ez izateko. He Phil 300<br />
(SP 299 erne).<br />
goitur. "Causticum, xira, goithúra", "caustica spuma, [...] goithur arrapoa" Urt IV 340.<br />
goitura (B ap. A; Lar, Añ, H). �1. "Hinchazón, soberbia" Lar. "Altivez", "arrogancia", &c. Añ. � Goituraz ta<br />
andiustez arroturik. Añ LoraS 59s. Soberbia, andiuste edo goitura. Añ CatAN 56. �2. Desván. "Sobrado, lo más<br />
alto de la casa" Lar. �3. "(B), victoria" A.<br />
goituste (Lar, Añ, H). �1. (Sust.). "Altanería, soberbia", "altivez" Lar y Añ. � Pretensión. � Goitusterik gabe,<br />
baña txukunki maneatuagatik (1884). JFlor.<br />
�2. (Vb.). Pretender. � Ezta hargatik kolpe-kolpez prestutasun osoaren gain-gainerat hegaldatzea goituste<br />
behar. Birjin 56.<br />
goitustedun (Lar, Añ). � "Altivo", "altanero" Lar. � Basurtoko dorrea, aundientsua eta goitusteduna. Otag EE<br />
1882c, 446.<br />
goitutasun. "Triunfo" Dgs-Lar 6.<br />
goitutzaile. v. goitzaile.<br />
goi(t)xago, goitxegi. v. GOIZXAGO, GOIZXEGI.<br />
goitxo. � Dim. de goi. � Jendia garaiz giñan / goitxua iyua. PE 115. Goitxoan dagonak erortzean kaskarreko<br />
aundina artzen dula. JAIraz Bizia 54. Goitxoagotik asiko dut ordea iardun au. "Altius". Ibiñ Virgil 113. Goitxo<br />
eskuz arrapatzeko. NEtx LBB 149.<br />
goitzaile, goitzale (S; Gèze, Dv), goitutzaile. Ref.: A; Lrq. � Vencedor. � Zuiñ giratian goitzale / ageri izanen<br />
da sarri. Xarlem 1004. Gloria zuri mundua ez eze / infernu goitutzallea. AB AmaE 374. Zer ixango ete-layiraken<br />
eugaz, azan eder orregaz, goitzallearen arrotasuna ixan aiken orregaz? "El orgullo de un triunfador". Arriaga<br />
Lekob 37. v. tbn. GH 1929, 172 (goithzale).<br />
- GOITZAILE-GAI. (El) que va a vencer. � Haren [debrien ozte gaitzaren] goitzale geia / delakoz orai sortzen.<br />
UNLilia 11.<br />
goitzarren (S; Gèze, Dv, H), goitzarran. Ref.: A; Lrq. � Ofensa. "Persécution, avanie", "affront" Gèze.<br />
"Persecución, injusticia, ultraje" A. � Han goitzarran soferitien ordari, emanen deizüt gloria. Mst III 49, 6 (Ip<br />
goitzarren; SP laido, Ch afruntu). Nik badit photeria zure ahalke eta goitzarren orotarik idokitekua. Ib. 36, 3 (Ip<br />
goitzarren; SP erran gaixto). Goitzarren ükhen dütiener. Ip Imit III 19, 2. Anna eta Kaifa Aphez handien etxian<br />
igurtzi zütian laido, nausa eta goitzarren ümiliagarrienak. Ip Hil 162. Zergatik mintzen nau areago neri baño<br />
besteri bidegabe berberaz nere aurrean egozten dioten goitzarrenak? "Contumelia". Or Aitork 295.<br />
- GOITZARREN-EGILE. Ofensor. � Zuñ diren goitzarren hartiak eta egiliak. Mst III 19, 2 (SP bidegabegille,<br />
Ch ofensatzaille). Halaber bihotzaren erditi gomendatzen deitzut ene etsaiak, eni goitzarren egiliak. Myst 38<br />
(ap. DRA).<br />
- GOITZARREN EGIN (S ap. A; Dv). Ofender. � Elhe gaixto erraiten edo goitzarran egiten deizünak. Mst III<br />
36, 3. Persuna fideler goitzarren egiten beitie eta nausa. CatS 113.<br />
goitze, goitute. �1. Autoridad, peso (?). � An erakusten dau Santubak Eleisako Gurasuen, jakituneen ta<br />
errazoiaren goitute osuagaz esan dirian naasteko dantzai jarraitutia pekatu mortala dana. fB Olg 84. �2. (H).<br />
Victoria. � Irabazi eban eurakgandik goitute edo triunfo miragarri bat. Astar I 7. Aingerubakaz batera<br />
kantetara goitute edo biktorija. Astar II 143. Irabazi eragiñ eutsen goitute edo garaitza andi bat. Itz Berb II 116.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
838
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
goiune, goiuna. � Lugar alto. � Eskamadunak, itxaso munak, baita goiunak / dira negarrez sentimentutan<br />
abiauten. AB AmaE 452. Itxasaldeko goiune baten ipiñi eban zaintzallia. Kk Ab I 83.<br />
goix. v. goiz.<br />
goixkaik. "Un peu de bonne heure" Lrq.<br />
goixko (AN-larr-erro, B, L, BN, S, R ap. A; Dv, H). � "Goixko da oraino bideari lotzeko" Dv. "Un poco<br />
demasiado temprano" A.<br />
goixtiarxko. v. goiztarxko.<br />
goixtto. v. goiztto.<br />
goiz (gral.; Volt 94, SP, Deen I 195 , Ht VocGr, Lar, VocS, Añ, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H), gox<br />
(Lcc, Mic 7v, Añ, Dv, H), goix (V, R; H), goize (AN-olza; A (G? L?)), kox (Añ). Ref.: A (goiz, goix); Bon-Ond<br />
136; VocPir 40; EI 111; Lrq; Iz R 403, ArOñ; Etxba Eib; Holmer ApuntV; Elexp Berg; Gte Erd 140, 85. � Tr.<br />
En textos vizcaínos, aunque hasta finales del s. XIX sólo hallamos variantes con palatal (si exceptuamos algún<br />
ej. de Refranes y Sentencias), a partir de dicha época goiz es claramente mayoritaria tbn. en este dialecto. En<br />
Lazarraga aparece gox, si exceptuamos un ej. de goiz (en un poema del texto B que muestra rasgos más<br />
orientales). Hemos interpretado la grafía -is en Moguel, f. Bartolomé y J.J. Moguel (más frec. -ix en f.<br />
Bartolomé) como -x, aunque tbn. es posible que representara un sonido -ix. Hay sólo un ej. de goize, en Duvoisin<br />
(Num 22, 41), tal vez errata por goiza. Tbn. podría tratarse de una errata la forma kox, que aparece en el dicc. de<br />
Añibarro. En DFrec hay 399 ejs. de goiz y 4 de gox.<br />
�1. (Sust.). Mañana. "Matin, goizian" VocS. "(Esta) mañana, (V) gaur goxean, (G) egun goizean" Añ. "He oído<br />
en V goizera y gabera por goizean y gauaz" A Morf 495. "Góix lúze bat, una larga mañana" Iz R 403. "Biramen<br />
góxan egítara aitáreki ta amáreki" Ib. 314. "Goizetik oinez dijoaz Tolosara (= goiz partean) (G-azp, AN-gip)"<br />
Gte Erd 85. � Tr. Documentado desde Dechepare, es de uso general. En textos suletinos la forma de inesivo<br />
singular es goizan y la de genitivo locativo goizanko (aunque hay goizian en algunos pocos ejs., p.ej. Mst XXI,<br />
Egiat 167 o Etch 624). Tbn. hemos encontrado goizan en SMitx Aranz 11 (tal vez forzado por la rima). �<br />
Albadagik ioan adi elizara goizian. E 15. Eta zen goiza. Lç Io 18, 28 (He, LE y Dv goiza; Ker e IBe goizaldea).<br />
Oi onezkero gox otzetan da / kantu dulzeaz loadu. Lazarraga 1169r. O[e]reanik jagi ninzan / astelen goizean. Ib.<br />
(B) 1205rb. Zor zaarra goiz gaiztoen begira. "Aguarda mala mañana". RS 475. Eder elaea goxean. Ib. 517. Egun<br />
goizean, zoin baita astehartea. (c. 1597). FLV 1993, 463. Biaramun goizean. Ber Trat 110v. Meza beraz<br />
adizakek egun hekin goizean. EZ Man I 31. Arratsaldean fitetzago ianez, bere goizeko guti iana erdiesten duela.<br />
Ax 169 (V 114). Goxa ta herloxua eztabilzaz batera. Mic 12r. Dela goiza, dela arratsa. Gç 134. Goizanko<br />
bederatzü orenen üngürünian. Bp II 71. Arrats bozkariozkoak goiz tristea dakharke. Ch I 20, 7. Goizean<br />
zillarezkoak, arratsean urrezkoak badirudite ere. Lar SAgust 3. Goizan uste ükhen ezazü etzirela arratsiala<br />
heltüren. Mst I 23, 3. Joan ziran Bazko goizez Jesusen gorputza aromaz maneatzera. Mb IArg I 294. Asunzio<br />
goizeko irugarren orduan. Cb Just 126. Biharamun goizerat, armada aurkhitzen zen lekhua izan zen urez estalia.<br />
Lg I 369. Goizetán ofrezítzea obrak. LE Prog 116. Nork eman legikedan goiza iristea? AA II 7. Goiza argitu<br />
baino lehen. Dh 56. Goxereanik eta arratsera egin bear dozuzan gauzaak. Añ EL 2 6. Bazkatzen nebillela /<br />
goizetik larrean. It Fab 51. Domeka goixian. Ur MarIl 74. Goiz onetan obian zetzan gorputzari itzuli zitzaion.<br />
Lard 466. Goizaren etorreran. Bil 139. Goizan iratzarri zirenian. CatS 128. Iragan ondoan kasik goiz guzia. Jnn<br />
SBi 93. Igande goizetan [...] biltzen zituen bere etxera. HU Aurp 118. Laurdenegun goxan orzi zein. Mdg 127.<br />
Berbalari zagoz goizeon. Echta Jos 31. Goizarekin egiten dira tratuak. JE Bur 171. Goiz batez, Martin athera<br />
zen karrikara. Barb Sup 9. Goxeko galdatara / txakurrak etzunik. Laux BBa 50. Oi, udaberri-goizez / mendiaren<br />
gallurra! Ldi BB 16. Gaur goizean ziza zuri. Or Eus 84. Adar aietan berreunka txorik / goizetan lekua dute. Ib.<br />
311. Goizari bidea eman zionean [gaualdiak]. TAg Uzt 252. Goiz hartan hobeki eginen zuen etxean egon balitz.<br />
Zerb Azk 95. Goizeko kafesnea. Erkiag Arran 138. Goizak berba egin dau. Gand Elorri 52. Goiza aurrera<br />
joanagatik. Anab Aprika 59. Goizak poz berria zekarkion. NEtx LBB 42. Goizian purru-salda, arratsian azak:<br />
aixe kabitzen ditu ipurdian galtzak (AN-5vill). Inza NaEsZarr 1699. Astelehen goizan lanilat. Casve SGrazi 168.<br />
Atzo goizean bizirik zeudelarik. MEIG VII 176.<br />
� "Goizean Parisen, arratsean han berean [...] (BN). Se dice de tardíos, de personas que progresan poco en sus<br />
asuntos" A EY III 340.<br />
� (Como primer miembro de comp.). Matutino, matinal. � Goiz-loaren begira gau guzian iratzarririk<br />
daudenak. Harb 348. Ozkirri goiz-eguratsa bezala. Or Mi 144. Goiz-eguzkiaren txinpartez ernea. Ldi BB 164.<br />
Goiz-nagia astindu. TAg Uzt 146. Goiz-egunsentira. SMitx Aranz 174. Goiz-agurra bialtzen digu. NEtx LBB<br />
193. Etzegoen goiz-ordu ura galtzeko. Ib. 43. Horregatik, goiz-lainoaren / antzeko izango dira. BiblE Os 13, 3.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
839
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
�2. (gral.; SP, Lar, Añ, VocBN, Dv, H), gox (Añ). Ref.: A; Etxba Eib; Asp Leiz2; Elexp Berg; Gte Erd 209.<br />
(Adv.). Temprano. "Goizegi, trop matin" SP. "Tempranamente" Lar y Añ. "Goizago, de meilleure heure. Goizen,<br />
qui est de la meilleure heure" Dv. "1. de bonne heure dans la matinée. 2. tôt, de bonne heure. 3. d'une manière<br />
précoce" H. v. goizago. � Tr. Entre autores suletinos sólo lo encontramos en Etchahun (640). � Eta guziz goiz<br />
astearen lehen egunean ethorten dirade monumentera. Lç Mc 16, 2 (He goiz goizean, Dv goizean goizik, Ol goiz<br />
goizetik, Ker goizaldean, IBk e IBe goizean goiz). Berandu etzin eta gox jagi. Lazarraga 1196r. Edo berandu edo<br />
goxago / zuk bear nauzu kuradu. Ib. (B) 1179rb. Goiz salsa otsa, berandu barazkaria. RG A 3. Zarren semea<br />
goxago zurz. RS 450. Zergatik baitzaio bere / artizarra goiz ilkhi. EZ Noel 111. Hi baiño goizago iaiki nauk. Ax<br />
34 (V 21). Goizegi bereaz zeginak emaitza, aurkit zezan arratsalde gaitza. O Pr 519. Hark nau ni behar orduan /<br />
asko goiz libratuko. Hm 55. Goiz iaikitzen dire. Ch I 25, 8 (Mst goizik). Baña Zeruak goizegi / dio, Luisez asko<br />
da. Lar Gram 384. Alako santidade altura igo zan añ goiz, añ laster, añ ariñ. Cb Just 16. Taberna goiz itxierazteko.<br />
AA III 374. Uste neban goxago zala. Astar II 202. Goixago oetik jagi. Ur MarIl 2. Beste egun batean<br />
goiz [...] Jerusalenera joan zan. Lard 431. Goizegi xikhiratzen den bargoa ez da behinere ongi edertzen. Dv Lab<br />
285. Aur preziatuari bere ezaguera guziz goiz esnatu zitzaion. Arr GB 53. Euren lanera zintzo goix batu zirean.<br />
AB AmaE 327. --Gaztañak botatzeko sasoiya badatorrela? --Ori. --Goizagotik beaz. Sor Bar 88. Goiz ez bada<br />
berant [...] onerat itzuli baitire. HU Aurp 153. Goiz zela oraino. JE Bur 137. Tokien hustera ez aski goiz<br />
ernaturik. Barb Sup 146. Ez da goizegi, baño ez beranduegi ere! Or SCruz 105n. Goiz asi zerate gari-jotzen.<br />
TAg Uzt 157. Urrengo goizean, oso goiz. Anab Poli 115. Ez zaitez orren goiz etxeratu. Erkiag Arran 122. Agur<br />
eta goiz etorri. Izeta DirG 96. Beherean baino goizago ernatzen dituk. Larz Iru 86. Maite-jolasetan goizegi asi.<br />
MAtx Gazt 34. Ezkontzak goiz egiten ziran. NEtx LBB 18. Goiz yekia, goiz gose: berandu yekia, loz ase (AN-<br />
5vill). Inza NaEsZarr 1752. Goizegi baita zertan geldituko garen jakiteko. MIH 197.<br />
v. tbn. SP Phil 378. Dh 48. It Fab 260. Gy 204. Elzb PAd 12. Urruz Urz 39. Jnn SBi 169. Apaol 65. A BeinB 72.<br />
Ag G 334. StPierre 13. Inza Azalp 76. Ox 158. Muj PAm 78. Etcham 70. FIr 187. Lab EEguna 113. Kk Ab II<br />
157. Laux AB 37. Lek EunD 19. EA OlBe 109. Mde Pr 148. Etxde JJ 235. SM Zirik 73. JEtchep 37. And AUzta<br />
40. Zait Plat 105. Osk Kurl 82. Ardoy SFran 244. Etxba Ibilt 471. Lasa Poem 57. Berron Kijote 175. Gox: Añ<br />
LoraS 84. Mg PAb 173. JJMg BasEsc 95.<br />
� "(No por mucho madrugar) amanece más temprano, gox jagia ezta egunsentia" Añ. "Gaur goiz jeikiya e? se le<br />
dice a algún guasón que engaña con una broma verbal" BU Arano.<br />
� (Como primer miembro de comp.). "Goizarto (V-ple-m, G, B), maíz precoz" A s.v. goiz. "Goizkeriza (V),<br />
especie de cereza, guinda de pedúnculo largo" Ib. "Goiz-baba, alubia tempranera" A Apend. "Goiz garixe<br />
(etxako gorriñik egiten), es buena para terrenos altos, porque es de tallo menor y no le perjudica tanto el viento"<br />
AEF 1927, 78. "Goiz-sagarra" (V-gip) Ib. 107. "Goizérnai, (la) que está tempranamente para parir" Iz ArOñ.<br />
"Goiz-patata, patata tempranera" Elexp Berg. � Goiz-axuri bat ba dute etxean. Or Eus 184. Ta ala beranduko<br />
ordez ereiten goiz-azi. Ib. 45. Goiz-mâtsak eldu zaizkiola. Ib. 381 (389 goiz-uso). [Eladeko olerki zarretan]<br />
arkitzen dugu jakintzaren goiz-azia. Zait Plat 25. Beren aleginen goiz-eredu dirdaitsua bailitzan agurtzen dute.<br />
Ib. 6.<br />
�3. (Adj.). Madrugador; precoz. "Goiza ezta berantaren behar (S), el madrugador no tiene necesidad del tardío"<br />
A. � Badire aurretan gaistakeriako alzinatuak ta deabrutto goizak, benenatzen baituste onak (115). LE-Ir. �<br />
(Hora, etc.) temprana. � Zer egiten zenuten tabernan, eguneko ordu goiz honetan? Arti Tobera 266.<br />
- GOIZ-AFARI. Merienda. � Musian bere lagunakaz jokatu eban goiz-aparija. Kk Ab II 7. v. tbn. Erkiag Arran<br />
128 (goizapari). Goiz-aparia edo bigarren bazkaria bukatu zanean. Osk Kurl 130.<br />
- GOIZ-ALBA. Aurora, alba. � Orai abertitzen gaituzte nola egun goiz alban zuben habitantek eraman tuzten<br />
Lohitik gure jurisdizionetik gure habitanten bi xalupa (L, 1680). ConTAV 5.2.9, 132. Goiz alba xuritzean. Gç<br />
134. Gizon berriaren paradisua goiz alba da. Lasa Poem 100.<br />
- GOIZ-ANTXA. Más bien temprano. � Eguardian, Bettiri, goiz-antxa bazkalduta arditara joan zan. Etxde JJ<br />
249.<br />
- GOIZ-ARGI (Foix ap. Lh), GOIZTARGI. Aurora. Cf. goizargitu. � Itxaso apalak irri dagi / goiztargi<br />
sotillaren antzera. Elizdo EEs 1928, 79. Hara: heldu zare / goiz-argien pare. Iratz 191. Argi gozo dario<br />
[kantari], goiz-argi, Asisko bertako egun-sentiak bezela. Lek SClar 121. Gau ixil paketsua, / goiz-argitik urbilla.<br />
Or in Gazt MusIx 199 (Gazt ib. 187 goizalde, Onaind ib. 206 argi-nabar). Mendi axala goiz argiz zillar / egun<br />
atari denean. NEtx LBB 338. v. tbn. Zait Sof 164. SMitx Aranz 18.<br />
- GOIZ-ARRATS (V, G, AN, L, BN, S). Ref.: A; Lrq. a) (Uso adv.). A la mañana y al anochecer; mañana y<br />
tarde, todo el día, continuamente. "Goiz-arats, matin et soir" Lrq. v. GOIZ ETA ARRATS. � Gau-egun, goizarrats,<br />
edate-iatean. O Po 19. Israel ere goiz arrats, / egun edo gau ilhun, / Iaunari dagoko galdez / balitz<br />
bezala zordun. Hm 169. Kristi güziek goiz arrats Jinkoa othoitü behar dieia? Bp I 126. Goiz arrats etzen<br />
ixiltzen. Gy 79. Umeei ematen zaiote goiz-arrets ura artho irin liphar batez xuriturik. Dv Lab 284. v. tbn. Laph<br />
125. Arb Igand 123. HU Aurp 145. Ox 103. Iratz 162. SMitx Aranz 198. In Zerb Azk 8. Mde Po 99.<br />
b) (Pl., con sufs.). Mañana y anochecer. � Ogi puska zinduten, / zuen goiz arratsetako / berzerik etzinduten. Arg<br />
DevB 126s. Goiz arratsez egin behar duzun konzenziaren examena. Tt Arima VIII. Burra freskoz zauri hura goiz<br />
arratsetan pherekatzia. Mong 591. Hanbat behar dügia goiz arrats oroz Jinkoa othoitü? Bp I 124. Zere goiz-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
840
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
arratsetako ta hordu oroko otoitzak. Mb IArg I 353. Zazpi illabeteko goiz arratsetan naierara bazkaturik. Izt C<br />
151. Goiz arratsen freskura. Hb Esk 38. Goiz-arrats guzian. Hb Egia 34. Goiz arats guziz. StPierre 32.<br />
v. tbn. Lg I 349. AA II 110. JesBih 451. MarIl 12. UskLiB 3. Xikito 4. KIkG 62. KIkV 77. MAtx Gazt 99.<br />
- GOIZ-ARRATSALDE. a) Mañana y tarde. v. GOIZ ETA ARRATSALDE. � Alan igaroten da an / goizarratsaldea.<br />
Azc PB 50. Xitxuketa, berotzen, baderamatza goiz arratsaldeak. JE Bur 75. Goiz-arratsalde aietan.<br />
A Ardi 128. Badute beraz goiz-atsalde, alde izkutu, alde ageri. Or Aitork 419s. Hutsik iragan arren goiz<br />
arratsaldea. Xa Odol 149. Eguzkiak jotzen du / goiz-arratsaldian. Uzt Sas 256. Goiz-arratsaldeetako jai<br />
ederraren ondoren. MEIG III 51.<br />
b) (Uso adv.). Por la mañana y por la tarde. � Egun atatik aurrerantzean joaten zan ikastetxera egunaro, goiz<br />
arratsalde. Echta Jos 37.<br />
- GOIZ-ARROSA. "Arthetica, goizlórea, [...] goizarrosa" Urt II 369.<br />
- GOIZ-ASKARI. Almuerzo. � Zeinek erdi berriari / goiz-askari / lakioan anhoa. O Po 59s. Badoatzi<br />
ostatuetarat goiz-askariaren hartzera, eta geroago bazkaitera. Zub 78.<br />
- GOIZ ASKI. "A tiempo (BN-baig, Ae)" A Apend.<br />
- GOIZ-HASTE. Amanecer. � Ahal badagizu goiz hastean, zeren orduan espiritua izanen duzu idekiago. SP<br />
Phil 91s (He 94 goiz aldean). Biziak hiltzea ekartzen, goiz-hasteak gaua. GAlm 1961, 51 (ap. DRA).<br />
- GOIZ-BAXKARI. v. BAXKARI s.v. bazkari.<br />
- GOIZ-BAZKARI. Almuerzo. � Eguerdi-aldea zan, eta arrantzaleak goizbazkaria eginda [...]. Erkiag Arran<br />
79.<br />
- GOIZ BELU. a) "Goiz beluan (V-ple), cerca del mediodía" A. b) Tarde o temprano. v. GOIZ EDO BELU. �<br />
Goiz-belu an izango bai gara. Ibarg Geroko 62 (ap. DRA).<br />
- GOIZ BERANDU (V, G, AN ap. A), GOIZ BERANT (BN, S ap. A; Foix ap. Lh). a) (En casos locales de<br />
declinación). Cerca del mediodía. � Atzo goiz beranduban. Echag 48. Atzo eguarte azkenean edo<br />
goizberanduan. A Ezale 1899, 10a. Goiz erdian naiz goiz beranduan. Erkiag BatB 25. � (En caso absoluto). Cf.<br />
JJMg BasEsc 114: Gabeko belubak ekarriko dau gox beranduba [= 'mañana retrasada']. � Aintzintiko egunaren<br />
goiza zan, goiz berandua. Erkiag Arran 23. Biaramonean, goiz berandu baiño leen. Erkiag BatB 64. b) Tarde o<br />
temprano. v. GOIZ EDO BERANDU. � Ark ere, goiz berandu, izanen senarra. Or Eus 360.<br />
- GOIZ BERANDUTXO. v. berandutxo.<br />
- GOIZDANIK (L ap. A; SP, Lecl, Dv, H). Temprano; desde temprano. Sg. SP, "dès le matin". � Gerokotz ere<br />
goizdanik plegu ona harzeak hainitz balio baitu. Harb 175s. Hekin kausa khentzera goizdanik entsaiatzean. He<br />
Gudu 107. Goizdanik behar gaizkola Jinkoari eman. Mih 12. Axeri Yauna goizdanik yaikia. Gy 1. Goizdanik<br />
yarri dire beharren yakinsun. Hb Esk 177. Antxuak ezdira ernalarazi behar bi urthe betheak izan arteo; bertzela<br />
goizdanik ahultzen dira. Dv Lab 271. Arroztua zen osoki, eta goizdanik. HU Aurp 172. v. tbn. Elsb Fram 123.<br />
Ox 153.<br />
- GOIZEAN BEHIN. Todas las mañanas. � Goizean bein nik ekarriko / esnea zure amari. Acto 467 (v. tbn.<br />
343).<br />
- GOIZEAN GOIZ (V-gip ap. Elexp Berg; SP, Urt Gram 412, Lar, Añ, H, A), GOXEAN GOX (Añ). A la<br />
mañana temprano. "(Muy de) mañana" Lar y Añ. � Artizarra, goizean goiz, oillaritean sortzen eta ilkitzen ohi<br />
zinena. Ax 140 (V 92). Ezin ingura leike / goizean goiz bearrera. BorrB 15. Goizean goiz irteten da bere oekin<br />
bazka billa. AA II 74. Jagi goixian goix. Ur MarIl 5. Abraham berriz joanik goizean goiz. Ur Gen 19, 27 (Bibl<br />
goizean goiz; Urt goizgoizean, Dv goizetik, Ol goiz-goizetik, Ker goizaldean). Goizean goiz, han zen, hiriko<br />
athean. Laph 58. Gauaz eta goizean goiz dabiltza ohoinak. HU Zez 162. Deituten deutsie goizean goiz,<br />
gaberditik laster. Ag Kr 61. Goizean goiz, argia baño len. Or SCruz 55. Goizean goiz horrat ekarri zuen,<br />
gordeka eta erresaka. Lf Murtuts 7. Goizean goiz jeiki zen Abraham. Bibl Gen 21, 14 (Ker goizean goiz; Dv<br />
goizean-goizik).<br />
v. tbn. Cb Eg II 334. Izt C 229. Lard 77. Arr GB 126. Aran SIgn 21. Sor Gabon 43. AB AmaE 402. Bv AsL 59.<br />
Elzb PAd 59. Apaol 26. Urruz Zer 37. A Ardi 142. StPierre 18. JanEd II 73. Ox 46. Mok 20. Etcham 141. Ir<br />
YKBiz 429. Ldi UO 26. TAg Uzt 224. EA OlBe 22. A EY IV 178. Etxde AlosT 76. Mde Po 57. SM Zirik 35.<br />
Ugalde Iltz 18. Zait Plat 89. Erkiag BatB 28. Salav 28. NEtx LBB 27. Etxba Ibilt 484. Uzt Sas 110. IBk e IBe Mc<br />
16, 2. Balad 40. MEIG IX 138 (en colab. con NEtx). Goxian gox: DurPl 70. Goxian goiz: Otx 97. Laux AB 56.<br />
� Goizean goiz-asko etxetik irten. Arr May 79. Joan zen bada goizean goiz aski. Goñi 62. Eta goizean goiz aski,<br />
egin nuen zintzo elizarako jiratxua. Ill Testim 5.<br />
� Bigaramun goizean goiz. Izt C 162. Igande-goizean-goiz baratzaronz abiatu ziran. Lard 466. Iagi ziran<br />
urrengo goizean goiz. Ag AL 154. v. tbn. Ur MarIl 66. Aran SIgn 78. HU Zez 128. Goñi 47. FIr 138. Bilbao<br />
IpuiB 198.<br />
� (Con -ko, adnom.). � Goizean goizeko edo iaiki ondoko othoitzak. EZ Eliç 26. Denporarik onena da goxian<br />
goxekua. Ur MarBi 12 (ap. DRA). Nere goizean-goizeko lenengo irteera au. Berron Kijote 42.<br />
- GOIZEAN GOIZAGO. Por la mañana temprano. Cf. goizago. � Goizean goizago mezatxoa entzunda. Ag Kr<br />
45.<br />
- GOIZEAN GOIZDANIK. Desde la mañana temprano. � Obra onetan hasten zen / goizean goiz danikan. Arg<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
841
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
DevB 108.<br />
- GOIZEAN GOIZEAN (V-gip ap. Iz ArOñ). Cada mañana. � Goizean goizean bearko ijok entresilua kapazu.<br />
Acto 244. Oitu goxean goxean auxe esatera. Añ EL 1 61. Ganorabakoan etzean, axe otza goxen-goxean (V-arr).<br />
AEF 1921, 50. Goizean goizean, jauna, jai ta aste. Erkiag BatB 48. v. tbn. Astar II 36. AB AmaE 9. Itz Azald<br />
198.<br />
- GOIZEAN GOIZETAN. "(V), les matins de bonne heure" Dv. � Eperrak kantatzen du / goizean goizetan (G).<br />
Canc. pop. (ap. DRA).<br />
- GOIZEAN GOIZETIK (A DBols), GOXEAN GOXETIK (Añ). A la mañana temprano, desde por la mañana<br />
temprano. "(Muy de) mañana" Añ. � Tr. Loramendi (87) y B. Enbeita (NereA 36) usan g. goiztik. � Jagi<br />
goxean goxetik, usteletan oean etzan baga. Añ EL 1 79. Zer egiten dezute goizian goizetik? Sor Bar 102. Goizian<br />
goizetik, eguna zabaldu baño lenago. Kk Ab II 122. Goizean goizetik asi-ta euri faltarik eztaukagu egun guztian.<br />
Alzola Atalak 83.<br />
v. tbn. Zav Fav RIEV 1909, 34. AB AmaE 386. Canala Jesucristo 32 (ap. DRA). Azc PB 118. A BGuzur 141.<br />
Echta Jos 38. Ag G 227. Etxde JJ 194. Akes Ipiñ 20. Erkiag BatB 187.<br />
� Aizarnarako bidea artu zun urrengo goizean-goizetik. TAg Uzt 212.<br />
- GOIZEAN GOIZIK (Dv). Por la mañana temprano. � Goizean goizik iaikirik. EZ Eliç 245. Abraham jaiki zen<br />
beraz goizean-goizik. Dv Gen 21, 14 (Urt y Ol goiz goizetik, Ur goizean, Ker y Bibl goizean goiz). Goizian<br />
goizik jeiki nündüzün espusa nintzan goizian. ChantP 190. Goizean goizik bazken erdirat / badarama artaldea.<br />
Elzb Po 197. Goizian goizik eskaratzan. And AUzta 125. Goizean goizik zan. Berron Kijote 88.<br />
v. tbn. Dv Lab 224. Elsb Fram 141. Zby RIEV 1908, 763. ArmUs 1906, 93 (ap. DRA). Laux BBa 72. Or Eus 86.<br />
Mde HaurB 106. Erkiag Arran 33. Zait Plat 84. Gand Elorri 117.<br />
� "Bihamen goizean goizik joan zen (BN-arb, S)" Gte Erd 85. � Igante goizian goizik Jesüs-Krist glorius jalkhi<br />
zen hobitik. CatS 103. Bazko goizean goizik. Jnn SBi 31. Biharamun goizean goizik. HU Aurp 192.<br />
- GOIZEAN GOIZTXO, GOIZTTO. Dim. de goizean goiz. � Goizean goiztxo eta isilik ostuka legetxez. A EEs<br />
1916, 109. Goizean goiztto yeikirik (BN-arb). A EY IV 178.<br />
- GOIZEANDANIK. Temprano, pronto. � Enzun erazi iezaguk goizeandanik eure miserikordiá. "Mane" (Ps<br />
142, 8). Lç ABC A 8v (Dv goizetik, Ol y Ker goizean, Or laister).<br />
- GOIZ EDER. Muy temprano. � Asténze ilzen semegúra goiz-edér, astenzeláik bizitzen. LE Urt ms. 131v (ed.<br />
1846, 367 gazte zelarik). Goiz eder gure Salbazalea egin zaigu Mediku. LE-Fag. Goiz eder asi ze egiten<br />
penitenzia. Ib.<br />
- GOIZ EDO BELU. Tarde o temprano. � Biotzak diraust, Txomin, emongo deuskula goiz edo belu. Echta Jos<br />
14 (v. tbn. 31).<br />
- GOIZ EDO BERANDU (gral.), GOIZ EDO BERANT (BN-lab-ciz-arb, S; Dv). Ref.: A EY III 341; Gte Erd<br />
52. Tarde o temprano. � Tr. Con la conj. ala lo usan Labayen (EEguna 81) y Mirande (Pr 319; cf., con un<br />
sentido diferente, Dv LEd 160: goiz ala berant joko nauen herioak, hori nik ezin erran). � Goiz edo berant<br />
bitoria eraman-araziren darotzu. He Gudu 98. Iduriki behar du goiz edo berant kosta ioko duela. Mih 9. Kiratsa<br />
zabalduko due goiz edo berandu. AA I 569. Zeinek gox edo berandu buruba aterako daben. Astar II 92. Goiz<br />
edo berant zeru zaiola goibeldu. Hb Esk 197. Baginakien hori, goiz edo berant, zatorkela. HU Zez 114. Gabaz<br />
dabiltzazanak, / goiz edo berandu / alperrik galtzen dira / eta neskazartu. BEnb NereA 74. Goiz edo berandu,<br />
saiatu beharko zuen. MEIG IX 96.<br />
v. tbn. Lg I 314. LE Ong 97v. Dh 199. Ur MarIl 91. Zab Gabon 88. Elzb Po 219. Arr May 107. Or SCruz 86.<br />
TAg Uzt 176. Zerb IxtS 68. Lf Murtuts 44. Zait Plat 152. JEtchep 69. Vill Jaink 45. Uzt Sas 262.<br />
- GOIZEGIKO. Prematuro. � Ezin lezazke ontzat eman neskatx-mutillen goizegiko artu-emanak. MAtx Gazt 34.<br />
- GOIZEKO. v. goizeko.<br />
- GOIZEKO IZAR (V-gip ap. Etxba Eib; Arch VocGr, T-L (s.v. étoile); goxeko izar Dv (V)). Lucero del alba,<br />
planeta Venus (empleado a menudo ref. a la Virgen María). En las versiones del Apocalipsis no es seguro que<br />
tenga este significado. Cf. Lç Apoc 22, 16: Ni naiz [...] Izar argitzen duena eta goizekoa (tbn. Echn y Ur (V)). v.<br />
GOIZ-IZAR (b). � Goizeko izar, arako eguna dakartenak. Lar SAgust 3. Ni naiz [...] goizeko izarra. He Apoc<br />
22, 16 (Ip, Ol, Ker, IBe e IBk goizeko izarra; Ur (G) goiz izarra). Goizéko izár edérra. LE Ong 133r. Agur,<br />
goxeko ixarra. Enb 34.<br />
v. tbn. Gç 147. Añ CatAN 79. MarIl 42. AB AmaE 22. Ag AL 11. Altuna 19. ArgiDL 165. Erkiag Arran 191.<br />
� "Sueño dorado, mayor ilusión. Mutil orrekin ezkondu, orixe nere goizeko izarra" Gketx Loiola.<br />
- GOIZEKO IZARRETARAKO. "Muy temprano [...] (V-ple-ger-m)" A EY III 341.<br />
- GOIZENEKO. (El) más temprano. � Goizenekotik asi ta azkenen / txirdillak bildu artio. "Desde que comienza<br />
la primera cosecha". Or Eus 382.<br />
- GOIZENIK. "Goizenik ethorri dena, celui qui est venu le plus matin" Dv. � Ahalik eta goizenik / belhar<br />
berdez kargaturik / merkatura partitzeko. Gy 59.<br />
- GOIZ ETA ARRATS. a) Por la mañana y al anochecer. v. GOIZ-ARRATS. � Goiz et' arrats egiten duk buluz<br />
eta beztitzia. E 25. Ungi ethorri, goiz eta arrats guri gomendatuak. EZ Man I 87 (PAlt: 'los que os habéis<br />
encomendado a nosotros'). v. tbn. Gç 119. AB AmaE 23. � Durante todo el día. "(Mb), du matin au soir, sans<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
842
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
cesse, toujours" H. b) (Con suf.). Mañana y anochecer. � Barau-egunetan, goiz eta arratsean, kristiñau zintzoak<br />
oi dabena artu lei. KIkV 77.<br />
- GOIZ ETA ARRATSALDE. a) (Con sufs.). Mañana y tarde. v. GOIZ-ARRATSALDE. � Laudatua zaradela<br />
goiz eta arratsaldean. EZ Man I 13. Eta hala eramatzik goiz eta arratsaldeak. EZ Man II 160. v. tbn. Azc PB<br />
174. b) (Uso adv.). Por la mañana y por la tarde, durante todo el día. � Egunaz eta gabaz, / goiz ta arratsalde.<br />
Echag 87. Bazebillen gau ta egun, goiz ta arratsalde. Ag G 125. Bigarrena [eguna] Loiolako, goiz eta<br />
arratsalde. JE Ber 97. Berez zortzi egun, goiz ta atsalde, biok bakarrik. Or QA 53. Goiz eta arratsalde, ez didate<br />
pakerik eman. NEtx LBB 116. v. tbn. Azc PB 46. A BeinB 68. A Ardi 6. ArgiDL 128. TAg Uzt 314. � (Una vez)<br />
por la mañana y (otra) por la tarde. � Goiz da arratsalde joaten zan elizara. Echta Jos 285.<br />
- GOIZ ETA ILUNTZE. Por la mañana y al atardecer. v. GOIZ-ILUNTZE. � Zuzenduten ebazan ardi-arazoak<br />
goiz da illuntze. Echta Jos 298.<br />
- GOIZETAN GOIZIK. "(V), les matins de bonne heure" Dv. � Hobe da goizetan-goizik egitea eta ez<br />
arretsaldetan. Dv Lab 382. Goizetan goizik doa / norapeit etxetik. Etcham 172.<br />
- GOIZETIK (V, G; Urt I 7, Lar, Añ), GOXETI(K) (-tik Añ). Ref.: A; Holmer ApuntV; Gte Erd 85. Temprano;<br />
desde temprano. "(Tan de) mañana, [...] ain goizetik" Lar y Añ. "Temprano, muy de mañana, goxetik" Añ.<br />
"Goizetik eta eguzkiaz! (V-ger), frase irónica que se dirige a quien llega demasiado tarde" A. No incluímos aquí<br />
los ejs. con el sentido de 'desde la mañana' o 'por la mañana'. � Zelan xaikiten da aen goxeti. Mic 13r. Guztiz<br />
goxetik oneek / labia ixioturik. DurPl 114. Malizija goxeti izan daruenak. Mg CO 159. Sakramentu au goizetik<br />
artzea. AA I 562. Gau on, adiskidea [...]; goizetik gabilz, goizetik. A BeinB 86. Goizetik nere hegalak hartzen<br />
baditut. "Diluculo". Arb Igand 154. Goizetik helduak dira, argiko jaikirik mendi xokoan. JE Bur 169. Biar<br />
goizetik jaiki bearra naiz. A Ardi 41. Goizeti zen. Or Mi 112. Goxetik etxeratu. Enb 153. Goxeti asi ei-zirean.<br />
Akes Ipiñ 29. Oñetako ta erropa danak / bustiaz oso goizetik. Basarri 123.<br />
v. tbn. Monho 38. Astar II 20. It Fab 124. Gy 232. Dv Gen 19, 27 (Ur goizean goiz). Sor Bar 21. AB AmaE 417.<br />
Zby RIEV 1908, 766. Azc PB 97. Ag AL 66. Echta Jos 292. Kk Ab II 37 (v. tbn. 56). Lab EEguna 101. Iratz 116.<br />
NEtx Antz 36. Erkiag BatB 95. BEnb NereA 34.<br />
� (Con suf. dim.). � Jaietan goxetitxu / nua elexara. Enb 57. Ta goxetitxo zan lez jauparako ondiño. Ib. 207.<br />
- GOIZETIK ARRATS (H). a) De la mañana a la noche, todo el día. � Gozetik arrats aspertzen ez da / jan<br />
eranean jendea. Echag 220. Erleak goizetik arrets lanean hari dira. Dv Dial 26 (It e Ip goizetik arratsera, Ur<br />
goxetik gaberaño). Goizetik arrats hariz. Dv Act 28, 23 (Lç goizetik arratserano). Goizetik arrats lanean hariz.<br />
Elzb PAd 16. Goizetik arrats, gauaz ez egunaz etzen ateratzen jendea. HU Zez 59. Goizetik arrats berdin ari zen<br />
beti kanta eta kanta. Xa Odol 143. v. tbn. Hb Egia 142. Sor Bar 54. JE Bur 164. Barb Sup 25. b) "Du matin au<br />
soir, promptement, en peu de temps" H.<br />
- GOIZETIK ARRATSERA (SP). a) De la mañana a la noche, todo el día. "Du matin au soir" SP. � Goxetik<br />
arratsera egin bear dozuzan gauzak. Añ EL 1 4. Goizetik arratsera / dantzan ta kantari. Echag 80. Erliak goizetik<br />
arratsera ari dira lanian. Ip Dial 26 (It goizetik arratsera; Dv goizetik arrets). Goizetik arratserat bizkarrean<br />
eihera-harri bat ibilarazten zioten. Zerb IxtS 49. Goizetik arratserat dauzkagu auzoan [umeak]. Xa Odol 149. v.<br />
tbn. Arch Fab 225. Ill Testim 6. Muj PAm 29. Ox 167. Mde Pr 291. Etxde JJ 86. Uzt Sas 150. � Nola saldu al<br />
diteke, bada, goizetik arratsera ez ezik, aste bat, bi, iru ta lauean ere upela sagardoa? Izt C 143. b) Súbitamente.<br />
� Auxen da poza etorri dana / goizetikan arratsera. Uzt Sas 188.<br />
- GOIZETIK ARRATSERAINO (H). De la mañana a la noche, todo el día. � Eta erakusten zerauztén Iesusez<br />
diraden gauzák [...] goizetik arratserano. Lç Act 28, 23 (He y Ol goizetik arratsera(i)ño; Dv goizetik arrats, IBe<br />
goizetik arratsaldera). Ea zein lekutan ibili zaren goizetik arratseraiño. Mat 313. Zure hara hunetan examina<br />
zaite ea zer xedek othe zabiltzaten goizetik arratseraino. Ch (ap. H, s.v. I hara). Erabilli zuten herrestan goizetik<br />
arratseraino. Lg II 88. Goizetik arratseraño itzegin zien. Lard 531. v. tbn. Gç 31. Mb IArg I 61. AA I 462. Arch<br />
Fab 189. � Magasinak [...] hetsiak egon ziren [...] goizetik hasi eta arratseraino. Elsb Fram 110. � (Con -ko,<br />
adnom.). � Goizetik arratserañokoa izandu zen, ta luzeago ez, <strong>Fe</strong>rnandezen urrikanz guzia. Mb IArg II 331.<br />
- GOIZETIK GAUERA. a) De la mañana a la noche, todo el día. � Gorputza makurturik / goizetik gabera.<br />
DurPl 69. v. tbn. Ag Kr 77. Goizetik gabera, jai ta aste, nere indarrak lan gogorrean urtzen. NEtx Antz 107.<br />
Goizetik gabera, geratu barik, ebillen lanean. Bilbao IpuiB 68. � Jango ebela goizik gauera / amar erraldeko<br />
txala. Canc. pop. in Or Eus 110. b) "De la mañana a la noche, en un santiamén. Goizetik gabera jan zittuan bere<br />
ondasun guztiak" Etxba Eib. � Usterik gitxien danean, goizetik gabera, argi ori beste batena dala [...] entzun.<br />
Ag Kr 75. Itzetik ortzera, goizetik gabera jaioten ete da alkar-zaletasun ori? Erkiag Arran 61. Beste emakume<br />
batekin ezkondua gelditu zan goizetik gabera. NEtx LBB 36. v. tbn. Otx 118. Vill Jaink 161.<br />
- GOIZETIK GAUERAINO. De la mañana a la noche, todo el día. � Erliak goxetik gaberaño diardube biarrian<br />
gelditu baga. Ur Dial 26 (It e Ip goizetik arratsera). Kantatzen ari da goizik gaberaño. AB AmaE 397. Gizonen<br />
nekeak goizetik gaberaño. NEtx Antz 105. Goizetik gaueraño bizitza osoan Berari biotza eskeiñiaz. MAtx Gazt<br />
105. v. tbn. Enb 109. TAg Uzt 259. Etxde JJ 115. Zait Plat 99.<br />
- GOIZETIK GAUERA ORDUKO. Súbitamente, de la noche a la mañana. � Egun biz lenagotik ain gartsu<br />
ziraun maitasuna, nola itzali zitakean goizetik gabera orduko? TAg Uzt 187.<br />
- GOIZETIK GOIZERA. a) "Cada mañana (AN-5vill)" A Apend. "Goizetik goizera lan izaten dute (AN-5vill)"<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
843
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Gte Erd 85. � Goizetik-goizera lana / arratsaldean jainko beltzakin josta. Lasa Poem 79. b) De mañana a<br />
mañana. � Ekia geldi egonik, goizetik goizera obo osoan deman aiña aldi iragan baledi. Or Aitork 328. Goizetik<br />
goizera alkarren berri jakiten joan ziran gazte biak. NEtx LBB 42.<br />
- GOIZETIKO. Temprano; precoz. � Beluko eskonzea deunga, goxetikoa ez oba. RS 440. Iaten ikoak /<br />
goizetikoak. Azc PB 287. Semeon ain goizetiko etxeratze au. Bilbao IpuiB 55.<br />
- GOIZ-EZKILA. "Toque de campana al amanecer" Asp Leiz. � Goiz ezkilla berak jotzen dizu. Munita 115.<br />
- GOIZ-GARAI. Hora temprana. � Iñor askorik ez bideetan, goiz-garai ontan. Mok 3s.<br />
- GOIZ-GAU. (Pl.). Mañana y noche. � Goiz-gabetako erregubetan. Moc Damu 19.<br />
- GOIZ-GIRO (G, AN), GOIZKIRO (G-to), GOIZTIRO. Ref.: A (goiz-giro, goizkiro); Asp Leiz; JMB At.<br />
Estado del tiempo durante la mañana. � Goiztiro illuna zegoan. Inza Azalp 23 (v. tbn. 24). Osasun ona<br />
konserbatzeko / dago goiz-giro preskua. Tx B 48. Maiatzeko goiztiro ederrean. Or Mi 17. v. tbn. Eston Iz 26<br />
(goiztiro).<br />
- GOIZ-GOIZ. Muy temprano. � Eta urten da goix goix bere baserritik. AB AmaE 209 (55 goiz goiz). Bein<br />
goiz-goiz, eguna zabalduta laster. Kk Ab II 109. � (goiz-goiza). Muy temprano. � Goiz goiza jinik ez zuen<br />
karrosaren huts egiteko perilik. Lf Gram (ed. 1944), 225 (ap. DRA).<br />
- GOIZ-GOIZEAN (V-gip ap. Etxba Eib; Dv, H). A la mañana temprano. "Goiz goizian, otz eiñ dau eta bildur<br />
nintzan jaikitzeko" Etxba Eib. � Goiz goizean partiturik. He Mc 16, 2 (Lç guziz goiz). v. tbn. Lard 450.<br />
Biaramon goiz-goizean. Echta Jos 88. Egun atan goiz-goizean. Ib. 281. Biar goiz goizean joan bearko det.<br />
JAIraz Bizia 96. Oieri egin diet / goiz-goizian agur. Uzt EBT 88.<br />
- GOIZ-GOIZETIK (Urt I 7, Lar, H), GOIZ-GOIZTIK (AN-5vill ap. Gte Erd). De madrugada, por la mañana<br />
temprano; desde la mañana temprano. "(De) madrugada" Lar. "Goiz goiztik zure esperoan dago emen (AN-<br />
5vill)" Gte Erd 85. � Goizgoizetik, o Iainkoa, / ni banaiz iratzarri. Hm 88. Abraham beraz iaiki izan zen goiz<br />
goizetik. Urt Gen 21, 14 (Ol goiz-goizetik; Dv goizean-goizik). Laugarren egunean, goiz goizetik, bazabilan [...]<br />
berri hau. JE Bur 63. Goiz-goizetik arratseraño, Israelek Jaungoikoagan itxaron beza. ArgiDL 118. Udaz ara<br />
naroa / igan goiz goizeti. "Muy de madrugada". Or BM 44. Goiz-goizetik zetorren oso egualdi ederra. Salav 80.<br />
Egun orretan goiz-goizetikan / asiko zan trikitia. Uzt Sas 105.<br />
v. tbn. He Gudu 99. Gy 244. Azc PB 327. A Ardi 132. FIr 148. Or Eus 185. TAg Uzt 77. MAtx Gazt 77. Goizgoizetikan:<br />
Jaukol Biozk 10. Goiz-goxetik: Kk Ab I 75. Gox-goxetik: Zav Fab RIEV 1907, 531.<br />
- GOIZ-GOIZIK. A la mañana temprano. � Goiz-goizik jaiki. Mb IArg I 374. Igandean goiz goizik, oro baino<br />
lehen. Ox 81. Goiz-goizik yuanik. Zub 22. v. tbn. Or Eus 47.<br />
- GOIZ GORRI (G-to, L, BN ap. A), GOIZKORRI (V-ple, G, AN ap. A), GOZKORRI (V-m ap. A). a) Arrebol<br />
matutino. "Goiz gorri, aize edo euri (B)" A. s.v. gorri. "Goizkorriak euritsu, arraskorriak aizetsu (V-ple)" Ib. �<br />
Gox gorrik euri daidi, arras gorrik eguzki. RG B 48. Goiz gorriak dakarke uri, arrats gorriak eguraldi. "La<br />
matinée rouge". O Pr 199 (v. el mismo refrán, con algunas variantes, en RIs 41, Lar Cor 41, Aq pág. 62, Mg PAb<br />
172, Or Mi 111 e Ir YKBiz 234n). Goizgorri baiño maiteago du / arrasgorriren diztira. "Los arreboles [...] del<br />
amanecer". Or Eus 89. b) "Goiz gorri, muy de mañana. Goiz gorri zutelarik; goiz gorria da oraino" Lander (ap.<br />
DRA, s.v. gorri).<br />
- GOIZIK (AN, L, BN, S, R; Dv, H). Ref.: A; Bon-Ond 171; Lrq; Gte Erd 85. Temprano. "1. de bon matin. 2.<br />
tôt, de bonne heure" H. � Tr. Documentado en autores septentrionales y navarros; en el s. XX se encuentra tbn.<br />
algún ej. occidental (p.ej., en Gandiaga (Elorri 32)). En DFrec hay 5 ejs., 4 de ellos septentrionales. � Iguzkia<br />
nahi bezain / goizik ezta agertu. EZ Noel 111. Goizik etzin, berant iaiki. Hm 141. Lüzaz beillatzen, goizik<br />
jaikiten. Mst I 25, 8 (Ch goiz). Arratsen goizik ützültzen. Etch 304. Apheztuak goizik. Hb Esk 107. Etxerat bil<br />
goizik. Arb Igand 141. Haren beldurra bihotzean goizik sarraraztea. HU Zez 147. Mutiko, neskatoak goizik<br />
ezkontzen dire. JE Bur 102. Goizik egin daut zori-gaixtoak / bihotzean zarrapoa. Lf Murtuts 45. Fruitu goizik<br />
ondua. Zerb Azk 69. Gaztekin ez dabilana goizik zahar. Herr 21-7-1955 (ap. DRA). Hola ikasi zuken goizik<br />
irakurtzen. Ardoy SFran 70.<br />
v. tbn. Mb IArg I 389. LE Matr5 303. Gy 15. Michel LPB 400. Dv Lab 341. Laph 34. ChantP 236. Bordel 171.<br />
Elzb Po 219. Jnn SBi 162. Zby RIEV 1909, 399. CatJauf VII. Inza Azalp 124. Ox 126. Const 36. Zub 54. Barb<br />
Leg 23. Or Eus 262. Iratz 19. Mde Pr 231. JEtchep 58. Xa Odol 27.<br />
� VII-garren ehunurtekoa baino goizikago. Mde Pr 221. Azkenean, eta ez goizikegi, atera zen neskamea. Mde<br />
HaurB 26.<br />
- GOIZIK GAUERA. v. GOIZETIK GAUERA.<br />
- GOIZ-ILUNABAR. (Pl.). Mañana y atardecer. � Jatena ugari eman goiz-illunabarretan. Moc Damu 6. Gozillunabarretan<br />
etxeko lanetan lagundu. Salav 41.<br />
- GOIZ-ILUNDE. (Pl.). Mañana y atardecer. "Goiz illundetan, al amanecer y anochecer (V-ple)" A EY III 244.<br />
- GOIZ-ILUNKERA. "Goiz-illunkeretan, al amanecer y anochecer (V-gip)" A Apend.<br />
- GOIZ-ILUNTZE. (Pl.). Mañana y atardecer. v. GOIZ ETA ILUNTZE. � Goiz illuntzeetan gaxo zeudenetara<br />
joan. Arr GB 7. Zure leioko maoa / ikusten neban goiz-iluntzetan / poztuten yatan gogua. Laux BBa 28.<br />
- GOIZ-IZAR. a) Astro de la mañana (ref. al Sol). � Azti-Begia, Agosti Chaho Basabürütarrak Ziberu herri<br />
maitiari, Pariserik igorririk, beste hanitxen aitzindari, argibidian, Goiz-Izarra. Chaho AztiB tít. b) (G, S ap. A;<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
844
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Dv). Lucero del alba, Venus. v. GOIZEKO IZAR. � Ezin dot topau atzo nekusan goix-izarra. AB AmaE 134.<br />
- GOIZ-LORATU. Precoz. � Nindabilano parketan, hurran / haur goiz-loratu gozoak. Mde Po 80.<br />
- GOIZ-LORE (G ap. A; Urt; g.-lora V ap. A). Flor temprana; (fig.) joven, adolescente precoz. "Arthetica,<br />
goizlórea" Urt II 369. � Udaberriko goizlore batzuk bezela. A Ardi 19. Nik baratzetan, behin, harzara / biltzeko<br />
zenbait goiz-lore. Mde Po 81.<br />
- GOIZ-MEZA. Misa de alba, misa ligera. � Goiz mezan gonbidaturik. Monho 38. Goiz-mezatik lekhora, mezanagusia<br />
baino lehen. Elzb PAd 21. Bazoan Donianeko goiz-mezarat. Barb Sup 29. Igandeetan, batez ere, goizmeza,<br />
Meza Nagusi, Bezpera aurretik eta atzetik. Or QA 111. Goiz-mezetara jetxi ziran Osintxura. NEtx LBB 24.<br />
v. tbn. AA II 49. Arch Fab 227s. Xikito 4. Ox 183. Lrq Larraja RIEV 1935, 144. TAg Uzt 153.<br />
- GOIZ-MEZATXO. Dim. de goiz-meza. � Pazko izanarren, goizmezatxo batez naikotu bear izan nuen. A Ardi<br />
45.<br />
- GOIZ-OILANDA. "(V-ger, G-to), polla precoz" A. � "(Gc), mujer joven coquetona" A. � --[...]. Zuen asmo<br />
ta begiak neskatxa gaztiengana bai-dijoaz [...]. --Ez, andre, ez. Ez nazu goizollanda-azeria. Lab EEguna 72.<br />
Udaberri goizoillanda, goizago jeiki ukan aurten, baiña bere larrugorri samurra Yorraillaren oe odeituan gorde<br />
bear izan dik berriz. Amez Plat 43 (ap. DRA). Goiz ollanda, berandu ollo (AN-5vill). "Neska goiz gizonkoia,<br />
berandu ezkontzen". Inza NaEsZarr 1700.<br />
- GOIZ ON (A Apend). Buenos días (fórmula de saludo).<br />
- GOIZ OROZ. Todas las mañanas. v. goizero. � Mundian zen goiz oroz bere bilhuak [...] herhaustatzen zutian.<br />
Tt Onsa 26. v. tbn. Bp I 90. Goiz oroz har ezazü erresolüzione. UskLiB 74.<br />
- GOIZ-OZKORRI. "(S; Foix), aurore" Lh. � Nor da hori zoin agertzen beita goiz-ozkorria üdüri? (Cant 6, 9).<br />
Ip Hil 21 (Dv argi-urratze, CantCS (V y G) y Ker egunsenti, Echn argi aste, Ol egun urratze). Arritzeko zan an<br />
takatzea, / goiz-ozkorritan, Birjiña. SMitx Aranz 85.<br />
- GOIZ-PARTE (V-arr-gip, G-goi-azp). Ref.: Elexp Berg; Gte Erd 251. Mañana (parte del día). "Goiz partean<br />
etorri zen (V-arr, G-goi-azp), goiz partetik etorri zan (V-gip, G-azp)" Gte Erd 251. � Gox parteti etxe biarrak<br />
gaztiak egitia. fB Olg 56s. Goiz parteko zurrutak. Basarri 147. Bertsotarako txarra / baida goiz-partia. Uzt Noiz<br />
119.<br />
- GOIZ-UBELTZE. "(S; Foix), aurore" Lh.<br />
- GOIZ-URRATZE. Amanecer, aurora (tbn. fig.). � Giza-gogoaren goiz-urratzean iduri. Zait Plat 28.<br />
- GOIZ-URTEN (V-ger ap. A). Joven coqueta.<br />
- GOIZXAGO, GOI(T)XAGO. Un poco más pronto. v. goizagotxo. � Guziá dágo órtan, joátean óngi eméndik;<br />
dela goixágo, déla berantxágo, guti doáie óntan. LE Ong 76v. Uste baino goizxago. Zby RIEV 1909, 105. �<br />
(Con suf. dim.). � Batian goizxigoñi, bestian berantxiago, berak dü, bere alhorreko keheilla zabaltzen. Herr 2-<br />
8-1962, 2.<br />
- GOIZXAGO EDO BERANTXAGO, GOIXEAGO-BERANXEAGO (B ap. Gte Erd 52). Tarde o temprano. �<br />
Belhar meta berotuko da goitxago edo berantxago, nolako trenpua duen. Dv Lab 125. Jainkoa goizxago edo<br />
berantxago helduko zaiola. Laph 238. Bainan, goizxago edo berantxago, berdin atzamana izanen nintzelakoan.<br />
Elzb PAd 47. Beharko baitire utzi guziak goizxago edo berantxago. Jnn SBi 126.<br />
- GOIZXE. Dim. de goiz. � Goizxe, gure behiak aretxe. Saug 102.<br />
- GOIZXEGI, GOITXEGI. Demasiado temprano. � Noizbait heltzen dira Manuelen ostatura. Ez zen goitxegi!<br />
Barb Sup 71. Azkenean beraz, huna ni Donianerat heldua!... Ez da goitxegi! Ib. 159.<br />
goizabal. "Gure errian [Eibarren] etzitzakio esaten "cincel" zulakaitzari, goizabal baizik" A. Iturriotz EG 1955<br />
(1-2), 18.<br />
goizabar (V-och-gip), goiznabar (V, G, Ae; H), goxabar, goizñabar, goiztabar (Lar, H), goize-abar (G-to).<br />
Ref.: A (goizabar, goize, goiznabar), Aezk 293; Etxba Eib. � Amanecer. "Crepúsculo de la mañana" Lar. �<br />
Goxabar edo egun usaiñagaz batera. Mg PAb 116. Nola iragotzen dan goiztabarra, ala irago zan<br />
Israelko erregea. "Mane". Ur Os 11, 1 (Dv goiza, Ker egunsentian). Bat batera ta goizabar baga argitu zan. A<br />
BeinB 78. Jeiki naiz goiznabarrean. EA OlBe 15. Goiznabarrarekin aterata. Etxde JJ 140.<br />
v. tbn. EEs 1913, 207. Zait Sof 159. Mde Pr 149. Ol 1 Sam 30, 17. Anab Aprika 12. Ibiñ Virgil 74.<br />
- GOIZABAR-ZALE. Amante del amanecer. � Txori goiznabar-zalien txorrotxiotxi zoliok. Zait Sof 13.<br />
goizagi (Lar, H). � Madrugada.<br />
goizago (-ix- V-gip), goxago, goizeo (G-azp), goizo (G-azp). � Temprano. Cf. GOIZEAN GOIZAGO. v. goiz<br />
(2). � Jangoikuak esan eutsan Moisesi goxago estadu au artu eragiteko bere mendekuei. JJMg BasEsc 213.<br />
Goizago dabill. Oraiñdiño lau egun ezta Sagastak agintea itzi dabelata. Ag Kr 146. Oso goizago etorri zaigu /<br />
umore txarrez etxera. JanEd II 108. Beti goixago oeratu izan naiz. SM Zirik 102. Illunkaran andrea goizago<br />
etorri zan etxera. And AUzta 76. � "¡Qué temprano! (G-azp)" A Apend.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
845
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
goizagotxo, goxagotxu. � Un poco más temprano. v. GOIZXAGO. � Lanak barriz, goxagotxu jagi, bearrari<br />
gogoz ekin, eta alan aurreratu ta biribilduko dozuez. Zav Serm I 8.<br />
goizalde (gral.; H), go(i)xalde. Ref.: A; Elexp Berg. En DFrec hay 21 ejs. �1. Amanecer; madrugada.<br />
"Goizaldera trumoi galantak izan die" Elexp Berg. � Lehenago goiz aldetik kondatzen zen orena. EZ Man II 41.<br />
Ahal badagizu goiz aldean. He Phil 94 (SP 91 goiz hastean). Urteten dozu tabernatik gaberdijan, goxaldian<br />
ezpalitz. Astar II 126. Gabaz eta goiz alderako mezan. JesBih 470. Atera omen ziran [...] goiz-alderontz. Izt C<br />
247. Goiz aldera juten dira [...] beren txuloetara. Sor Bar 62. Goiz aldera hasirik. Jnn SBi 93. Goiz aldera,<br />
unhatua, akitua, etzan nintzen ene ohearen gainean. Lap 18 (V 10). Ortzegun goizaldera buruz. HU Aurp 85.<br />
Goizaldeko loa. Azc PB 322. Goizaldeko ordubietan. Ag G 183. Errege batek bezalako agertzea egin nuen goiz<br />
aldera. StPierre 28. Goizaldean esnatzen gaitun ametsa. Or Mi 149. Abiatu ziren [...] goizalde batez. Barb Leg<br />
124. Goizaldea duk sorgiña! Ldi BB 138. Azkatasun-goxalderuntz. Laux AB 52. Goizalde gazte hunetan. Mde<br />
Po 69. Goiz alderat azeri bat jin zen. JEtchep 32. Goiz aldean gintuen hartu abionak. Xa Odol 229. Abrahan<br />
goizaldean jagi. Ker Gen 19, 27 (Ur goizean goiz). Goizalde lainotsu batean. MEIG I 196.<br />
v. tbn. Lg I 248. Laph 149. CantIzp (ed. 1868), 81. A BeinB 86. Echta Jos 84. Ox 198. Jaukol Biozk 96. Kk Ab II<br />
150 (88 goixalde). Lek EunD 11. TAg uzt 13. Anab Poli 60. Bilbao IpuiB 180. Ugalde Iltz 21. Arti Tobera 279.<br />
Erkiag BatB 191. Gand Elorri 143. Gazt MusIx 187. Onaind in Gazt MusIx 208. Ibiñ Virgil 102. NEtx LBB 28.<br />
Ardoy SFran 140. Berron Kijote 223. Goxalde: CrIc 173.<br />
� (V-gip, G-azp, AN-5vill; Dv), goxalde (Lcc). Ref.: Etxba Eib; Gte Erd 251. "Mañana del día" Lcc. "Matinée"<br />
Dv. "Goizaldia, la mañana (hasta el mediodía)" Etxba Eib. Sólo incluimos en este apartado los ejs. seguros,<br />
aunque tal vez podría añadirse alguno de los citados más arriba. � Eguzkiak argiastetik goizaldera egiten duen<br />
bidea egingo luke, gutxi dala. RIEV 1907, 168. Biok bakarrik etxean utzirik goizalde guztirako. Mde HaurB 26.<br />
�2. "Oriente [...]. Goiz aldera begira" Etxba Eib. � Goizaldeko bazter guziak edo orientekoak aldegin zuela.<br />
AA III 475. Zoaz goizaldera edo Orienteko bazterretara. Ib. 190.<br />
- GOIZALDEKO IZAR. Estrella de la mañana. � Goiz-aldeko izarra, / donzella, zu zera. Arr May 143.<br />
- GOIZALDE ON (V-m ap. A Apend). Buenos días (fórmula de saludo). � Goizalde on, maitea. Gand Elorri<br />
49.<br />
goizalderatu. � Clarear (el día). � Eguna goizalderatu zan garaian. TAg Uzt 250.<br />
goizaldero, goxaldero. � Cada mañana temprano. � Eliza goizaldero ta iluntzetan bete-bete egin oi ziguten. A<br />
Ardi 113. v. tbn. Laux BBa 72 (goxaldero).<br />
goizaldi (BN, S ap. A; Foix ap. Lh). � "Temperatura de la mañana" A. � Mañana (hablando del estado del<br />
tiempo). � Goizaldi euritsu batekin eldu zen Etxahuniara. Etxde JJ 222. Urril erditsuko goizaldi eder eta egoaizetsu<br />
batez. Ib. 234. � Mañana. � Aspaldiko goizaldi hartan biek elkarrekin entzun zuten Schuberten sinfonia.<br />
Mde HaurB 97.<br />
goizargitu. � (Vb.). Amanecer. Cf. GOIZ-ARGI. � Goizargitu baño len, tiroak Arrikaitzaga aldera. F.<br />
Apalategi Euskal mutillak armetan 40 (ap. DRA).<br />
goizarkoi. "Oeste (Darric)" DRA.<br />
goizaro (AN-larr-erro, L ap. A; Dv). �1. "Premiers jours, commencement de saison. Goizaroko, qui est de la<br />
première saison. Goizaroko fruitua, primeur" Dv. "Goizaroko (AN-larr-erro, L), temprana (cosa)" A s.v. aro.<br />
�2. (V, B ap. A). "Temperatura de la mañana" A. � Eguan goiza klarua ta ikusteko ederra, goizaro bat ikusteko<br />
ederra (V-gip). Gand Eusk 1956, 216.<br />
goizaro. v. goizero.<br />
goize. v. goiz.<br />
goize-abar. v. goizabar.<br />
goizeko (V-m, AN-erro, B, L-ain, BN). Ref.: A; EI 320; JMB AEF 1926, 16. � Desayuno; almuerzo de media<br />
mañana. "Réfection du matin" H. "La copilla de la mañana" A. "Se toma a las 5 y media de la mañana, y consiste<br />
en café (con leche o sin ella) y pan (AN-erro)" JMB AEF 1926, 16. � Domekan artuko dot / neure senarragaz /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 846<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
goizekoa amaiketan / ardao zuriagaz. Azc PB 235.<br />
goizen. v. goi-izen.<br />
goizenti. v. goiz-senti.<br />
goizeo. v. goizago.<br />
goizera (A), goxera. � Mañana. � Arrezak leien ganeko lañoa ta dokek goxera gaxoa. "Toma la niebla de sobre<br />
el hielo y tendrás mala mañana". RS 439.<br />
goizerdi. � Media mañana. "Etxeari arnasa-artu-eragiteko [...] eztau goizerdiari begira zeri nakio egon bear<br />
(V-ger)" A, s.v. arnasa. Cf., con el sentido de "la mitad de la mañana", en Mg CC 150. � Goizerditik<br />
arratsalderarte antxe egoteko. A Ardi 117. Urrengo goiz-erdirarte etzan itxartu. Altuna 64. Bolutxuko goiz<br />
erdija. Laux AB 77. Goiz-goiz erdija dogu, / enarak ba-duaz. (Interpr?). Ib. 23. v. tbn. Etxde JJ 186. Astelen<br />
goiz-erdia zan. SM Zirik 57. Goiz erdian nai goiz beranduan. Erkiag BatB 25.<br />
goizero (V-gip, G), goizaro (V-ger), goizoro, goxoro (R-is). Ref.: A (goizaro), Morf 356; Iz ArOñ, R 403. �<br />
Cada mañana, todas las mañanas. v. GOIZ OROZ. � Tr. Goizoro es la forma dominante hasta mediados del s.<br />
XIX; a partir de dicha época la más usual es goizero. Hay además un ej. de -aro, en Echeita (Jos 246). �<br />
Goizoro bearrera baño len. Cb Eg III 335. Goizoro ta gauoro iru Abe Maria errezatzea. Mg CC 193. Egiten<br />
zuan goiz oro eun aldiz. AA I 475. Goizero bear diyo / eraso lanari. Bil 41. Plazan biltzen ziran goizero. Ir<br />
YKBiz 353. Usai gozozko lerdoia erreko du Aaronek goizoro. Ol Ex 30, 7 (Ker goizoro; Dv goizetan, Ur<br />
goizetik). Goizero zer-jan arkitzen bazan ere. Anab Poli 7. Ez dut goizero gimnasi saiorik egin behar. MIH 253.<br />
v. tbn. Aran SIgn 78. JanEd I 68. Sor Bar 27. Urruz Urz 40. Moc Damu 9. Ag Kr 161. Iraola 83. A Ardi 20.<br />
Jaukol Biozk 73. Enb 151. Tx B II 157. Lek EunD 14. Ldi UO 35. EA OlBe 26. Etxde AlosT 56. Or QA 63. Mde<br />
Po 41. Erkiag BatB 27. NEtx LBB 41. Azurm HitzB 28. Goizoro: Gco I 123. Lard 87. Goizaro: Echta Jos 246.<br />
� (Con reduplicación intensiva). � Goizero goizero oiaren gañean zabaltzen zitun amar amabi ator. JAIraz<br />
Bizia 20.<br />
- GOIZEROKO. a) Para cada mañana. � Orrá lenbiziko oróna goizeróko. LE Urt ms. 66v (ed. 1846, 186<br />
goizoroko). b) De cada mañana. � Bere goizeroko gosari txikia. TAg Uzt 253. Goizeroko ta gaberoko<br />
pentsamentuk. JAIraz Bizia 16. Bere goizeroko lanera. NEtx LBB 61.<br />
goizerri (S ap. A; Foix ap. Lh), goiz-herri (Foix ap. Lh). � Oriente. � Goizerria denean gorriago ezenez hori,<br />
eure euritakoa eztemala nehori. O Pr 612. Hor dütü goizerritarik / erregiak dohañekin. UNLilia 13. Aiphü<br />
handitakoa zen goizerrietako lürtiar ororen artian. ArmUs 1899, 33. Goizerriko mistikoek. Mde HaurB 90.<br />
Goizerritiko Jaungoikoaren / herri hautetsi maitea. Mde Po 101. Goizerritik argia. Mde Egan 1960, 237.<br />
- GOIZERRI-ALDE. Oriente. � Goizerri-aldean etxeak oso apalak izaten dira. Ir YKBiz 90n.<br />
goizeti. "La mañana. Goizetixa etxian pasatzen dau estudixatzen" Elexp Berg.<br />
goizetisko. "(V), tempranito" A Morf 310.<br />
goizibi. "(R), viga superior debajo del caballete" A.<br />
goiziri. v. goiztiri.<br />
goizkara. � Algo temprano. � Bainan merkhatutik itzultzeko, goizkara zaut. Prop 1882, 100.<br />
goizkata. "Esturión" Lar (tbn. en Izt C 205, en una lista de peces).<br />
goizkeriza. v. goiz (2).<br />
goizkertu. "(AN-gulina) goizkertu de, amaneció" EI 111.<br />
goizkiro. v. GOIZ-GIRO.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
847
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
goizkorri. v. GOIZ GORRI.<br />
goizlehen. "Goiz lehena (BN), premières heures du matin" Dv. "Goizlen (V, R), poco después de la madrugada,<br />
primera parte de la mañana" A.<br />
goiznabar. v. goizabar.<br />
goizño. � Dim. de goiz. � Igande goizño batez. ChantP 326.<br />
goizondo (L-ain, BN-baig-ciz; Dv). Ref.: A; Gte Erd 12. � "El tiempo desde las ocho hasta las once poco más o<br />
menos" A. � Buruilako lehen egunetan ginelarik, goizondo batez. Prop 1900, 84.<br />
goizondu. "Madurar pronto, temprano. Sagar goizondue, manzana temprana" Asp Leiz2.<br />
goizoro. v. goizero.<br />
goizpar, goizper (Bera). Neol. creado por Arana Goiri en 1897. � Evangelio. � Goizpar au zabalduko dan<br />
biztoki edo mundu gustiko edonun (Mt 26, 13). AG 1469 (Arriand goizpar; Ol, Or, Ker, IBk e IBe Berri On; en<br />
las demás versiones, Ebanjelio). Iparraldetik zure goizparrak (goizparra da goiko izpar edo notizia, au da<br />
Ebanjelioa) / argitu gindunerako. JBDei 1919, 180. Jaungoikuaren aginduak, eta goizper-esakunak betetzeko.<br />
Ib. 268.<br />
goizpargile, goizpergile (Bera). � Evangelista. � Zeruak argitutako goizpargille edo ebanjelistak. EEs 1917,<br />
73. v. tbn. Arriand 15.<br />
goizparki. � Evangelio. � Goizparkia zabaldu. Enb 132.<br />
goiz-senti (H), goizenti (Lar). � Amanecer. "Madrugada" Lar. � Goiz-sentiko argitasuna baño illagoko artan.<br />
EE 1882c, 378. Baina goiz-sentiak [...] lurtara eraziko zion dorre zaindaria. Mde HaurB 13. Goiz-sentiak eman<br />
dio / zure ille ixkurrari / bere urre-argi. NEtx LBB 343.<br />
goiztabar. v. goizabar.<br />
goiztar (V, G, AN, Sal, R; Lar, Añ, H), goiztiar (L, BN, S; SP, Ht VocGr 383, Arch VocGr (gois-), Dv, H),<br />
goxtar (Añ), goxtiar (S), goixt(i)ar. Ref.: A (goiztar, goiztiar); Bon-Ond 171; Lrq (goiz); Etxba Eib; Elexp Berg.<br />
� Tr. Precediendo al sust. se encuentra en Mendiburu, Mirande, Erkiaga y Anabitarte (Aprika 72). Las formas<br />
septentrionales con palatal quizá podrían tener un carácter expresivo. �1. Madrugador, tempranero.<br />
"Goiztiaregia, qui est trop matinal" SP. � Goiztarra ni, magaletan det agiri. RG A 51. Zer dakarren, ain goiztar<br />
dabillenean. Lar DT LVI. Izan beraz goiztiar. Dh 48. Goixtiar izan zinen, goixtiar, egünezko izar ederra! Chaho<br />
AztiB 5. Atzarle goiztiarrari [= 'oilarrari']. Gy 78. Benetan beargiña, gañera goixtarra. AB AmaE 416. Ez naiz<br />
bada ni txit goiztarra. Sor Bar 20. Goiztiarra zen biziki. HU Aurp 123. Eguzkia baiño goiztarragoa. A Ezale<br />
1897, 149a. Ogi-erretzera doaien alargun goiztarra. Or Mi 130. Goiztarra izan gizagaxoa, ta besteak oge-zulo<br />
uts. Ldi IL 40. Oso goiztar ibillia da. TAg Uzt 24. Goiztar txoriek kanta bezate. Mde Pr 289. Uriko ardandegi<br />
goiztarrenean. Erkiag BatB 14. Eguzkiak goiztar laztan epelak sakabanatuten zituanean. Ib. 90. Fan emen zen<br />
aski goiztar emazte bat dirun elkitra. ZMoso 44.<br />
v. tbn. Azc PB 63. Ag Kr 75. Ill Pill 4. Loram Y 1933, 335. EA OlBe 24. Gand Elorri 216. Berron Kijote 31.<br />
� (V, G, AN, Sal, R; Lar, Dv), goiztiar (L, BN, S; Urt, Dv, H), go(i)xtiar (S). Ref.: A (goiztar, goiztiar); Lh<br />
Eusk 1919-1920 (I), 80; Lrq (goiz); Iz Als, Ulz, R 401; Ond Bac; Satr Ahaid 648. Precoz; temprano. "Arthetica,<br />
[...] goizarrosa, arrosa goiztiarra" Urt II 370. "Tempranal", "temprano" Lar. "Goiztar neskato (R-uzt), mujer<br />
joven coquetona" A. "La (semilla) tempranera" Iz Ulz. "Xuan tzu góiztar, ha ido temprano" Iz R 401. � Non da<br />
giristino goiztiarrik? Goiz ontzen denik? Ax 172 (V 116). Gatxerako jakiturija goxtarra . fB Olg 118.<br />
Lore goiztarrak, erdikoak eta berandukoak. ErleG 8. Mertxika goiztiarra. Hb Esk 189. Mariaren ürhats<br />
goiztiarrak. Ip Hil 41. Illunabarreko izar goiztarren ñirñirrak. Mok 21. Agian maitasun gaietan goiztarra izatea<br />
obe da. Lab EEguna 68. Yoan zera gazterik, erio goiztarregiak yo-ta. Zait Sof 196. Ez zen oraindik formatua<br />
neskato goiztarregiak diren bezala. Mde HaurB 18. Bazakien bizi goixtiar horren balioa. JEtchep 53. Aurthen<br />
bildotsak goixtiar dira. Herr 11-1-1962, 3. Badira [ardo] gorrixkak eta goiztarrak ere. Ibiñ Virgil 84. Martxoko<br />
hormak galduko duen lore pollit goiztiarra. Xa Odol 114. Haize epelak badu halako udaberri-susmo goiztar bat.<br />
MIH 135.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 848<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
v. tbn. REusk 1878, 252 (ap. DRA). Or Eus 75. Etxde JJ 215. Erkiag BatB 73. Goixtiar: Gatxitegi Laborantza 37<br />
(ap. DRA).<br />
� (Uso adv.). "Goixtar, tempranito. Goixtar erein bear dute Iriberrin" A Aezk 293.<br />
�2. (Lar, Añ), goiztiar (H), goxtarra (Añ). Matutino. � Artizar goiztiarra. EZ Man II 197. Ez dot sinisten<br />
urtenik dala izar goistarra. AB AmaE 367. Argi goiztarra betor gurera. A BeinB 48. Loreil-laño goiztar. 'Niebla<br />
mañanera'. Ldi BB 57. v. tbn. Etxde JJ 10.<br />
�3. + goixtiar. Oriental. � Goiztar Errege berak. Mb IArg I 160. Anitz goiztar ta arratstar jentil. Ib. 186.<br />
Goixtiarrek bere kondu zaharretan. "Les Lévantins". Arch Fab 209.<br />
- GOIZTARXEAGO. Algo más precoz. � Nola maiatza fan baizen on, kosetxa xiten zaikugu goxtarxago. Mdg<br />
140.<br />
goiztargi. v. GOIZ-ARGI.<br />
goiztarki, goiztiarki (L-ain ap. A; Dv). �1. Temprano. �2. "Goiztiarki, goiztarki, matinalement" H.<br />
goiztarrarazi. � Hacer madrugar. � Aitak semea goiztarrarazi, erman bereki, erakutsi itzes ta eskuas (118).<br />
LE-Ir.<br />
goiztartasun, goistiartasun. � Prontitud. � Ezen ezagutzen dut zuen kharraren goistiartasuna. TB 2 Cor 9, 2<br />
(Lç gogo presta). � goiztiartasun (Dv, H, A). "Qualité de celui qui est matineux" Dv. � goiztiartasun (Dv, H).<br />
"Précocité" Dv.<br />
goiztartu (Sal), goixtartu (Ae). Ref.: A Apend, Aezk 293. �1. Madrugar. "Egun gartan anitz goixtartu bear izan<br />
nue" A Aezk 293. � Kexatzen zela goixtartzen zela sobra iruzkia (336). LE-Ir. Guazen guzioak lo egitra bear<br />
moxgua baitugu ta biar baitugu goiztartu. ZMoso 53. � (H), goiztiartu (Dv, H), goixtartu (H (V)). "Devenir<br />
matineux" Dv. �2. (H), goiztiartu (H), goxtartu. Hacer(se) precoz. � Ume inozenten arimak alan gatxerako<br />
goxtartu ta argitu dituzulako. fB Ic I 192.<br />
goiztarxko (Sal, R ap. A), goixtiarxko (S ap. A). � "Un poco demasiado temprano", "un poco demasiado de<br />
madrugada" A.<br />
goiztarzale. � "(Sal), madrugador" A. � "Precoz" A.<br />
goiztei. v. goiztiri.<br />
goizteri. v. goiztiri.<br />
goizti (Lar, H). � "Madrugador" Lar.<br />
goiztiar. v. goiztar.<br />
goiztiargo, goixtiargo. � Precocidad. � Abantail handia kabalearentzat goixtiargoa, hezurra goizik gogortzetik<br />
biltzen duen dohain baliosa. Gatxitegi Laborantza 139 (ap. DRA).<br />
goiztiri (L-ain, BN, S ap. A; H), goiziri, goiztirin (S? ap. A; H), goizteri (R-uzt ap. A), goizteria. �1. Amanecer,<br />
alba. � Hauk goiztirir' izar bati / (Zenagati / Berri) beha iarririk. O Po 60. Mana goiztirian biltzen etzuen<br />
Israeltarrak ezin bil zezakeien iguzkia ilkiz gero. SP Phil 485 (He 491 goizetik). Jüdiek goiztiritik aküsatu zien<br />
Pilataren aitzinian. Bp II 48. Ondoko egunerako goiziriak galtzen dituzte. He Phil 374. Eta seinhalatzen<br />
goiztiria otoitzeko tenore hun bat bezala. AR 109. Kanpotan liliak / nola tu iguzkiak / goixtirian zabaltzen.<br />
Monho 138. Japonian [....] sartzen ahal zeneko egunaren goiztiria. Ardoy SFran 202. v. tbn. Prop 1898, 86<br />
(goizteria). Mde Pr 162. � (B ap. A (s.v. iri); SP, Dv), goizteri (R ap. A), goiztei. "Matinée" Dv. "Goizteria igari<br />
dun deus egin bage (R), has pasado [...] la mañana" A. � Aitaatxi aldiz, [...] han egon zen goiztei guzia, nehoren<br />
ganat hurbildu gabe. Larz GH 1959, 88. �2. (H). Oriente. �3. Tiempo, ambiente durante la mañana. "Gaur<br />
goizean goiztiri ederra zen (garbi garbi) (B)" Gte Erd 86. � San Bartolomek ezkero, Albisuko tellerin goizteria<br />
presko (AN-larr). Inza NaEsZarr 509.<br />
- GOIZTIRI APAL. "Goizteri apala (R-uzt), de seis a ocho o nueve de la mañana" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
849
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
goiztiro. v. GOIZ-GIRO.<br />
goiztizar. v. GOIZ-IZAR.<br />
goiztto, goixtto (H). �1. "Un peu bon matin; un peu tôt" H. �2. "Goiztto, un peu trop matinal" Lrq.<br />
- GOIZTTOAGO. Un poco más pronto. � Agerraldia baino goizttoago. Osk Kurl 174.<br />
- GOIZTTORIK. "Un peu trop tôt" Lrq.<br />
goiztu, goxtu. �1. Madrugar. � Lukiari trankart egiteko goxtu bearko. RS 437. � (Part. en función de adj.).<br />
"Goiztua (V-ger), lo temprano, tempranero, precoz. Mahats goiztua, la uva temprana" A. �2. "Meza goiztu,<br />
celebrar la misa de mañana" A Apend. �3. Amanecer (un día). � Abenduaren goibeltasun illunbera ontan egun<br />
berria goiztu da. LMuj BideG 96.<br />
goiztxo. �1. Dim. de goiz. "Mañanica" Lar. �2. (H), goiztxu. Algo, bastante temprano. "Un peu trop de bonne<br />
heure, de bon matin, tôt" H. � Edo da guztiz berandu, edo goiztxu onetarako. A Ezale 1897, 178a. Lotaratzeko<br />
artian goiztxo zan. Urruz Zer 14. Goiztxo asi ziran kojuak agertzen kalian. Kk Ab I 120. Kazkabarrak Izarpeko<br />
atari aldea goiztxo zuritu. NEtx LBB 95. v. tbn. Ldi BB 106. EA OlBe 109. Anab Aprika 46. �3. goiztxu. (Uso<br />
adj.). � Illunabar goiztxuan / Urkiolan zirian. Enb 205.<br />
- GOIZTXOAGO. "Góiztxuao, un poco más temprano" Iz ArOñ. � Atzo baiño goiztxuago etorri gaur. A BeinB<br />
48. Eguzki goiztarra baño goiztxoago jaiki. Ag G 7. v. tbn. Akes Ipiñ 32.<br />
goiz-zale (V-gip ap. Etxba Eib). � Madrugador; que llega, etc. temprano. "Que gusta de madrugar" Etxba Eib.<br />
� Jentea ezta goiz zalea, pizka bat alferrak eta nagiak dira. Arti Tobera 267. Arratsaldeko zazpietan dana<br />
zegoan gerthu teatroa hasteko eta ikusle goiz zaleak [...] exer-tokiak bethetan hasten ziran. Osk Kurl 174.<br />
gokaizto (BeraLzM). � Demonio. � Gokaiztoak (diabruak) ere ziñesten dute. JBDei 1919, 358. Naiz betor /<br />
Luzifer gokaiztua. ArgiDL 167. v. tbn. EEs 1929, 126.<br />
gokaiztu. "Ponerse de mal talante, disgustado (Lh). Var. de gogogaiztu" DRA (pero no lo encontramos en<br />
Lhande).<br />
gokarri. "Pedestal (Darric)" DRA.<br />
gokaxo. Neol. creado por Arana Goiri, de gogo 'alma' y gaxo 'cuitado, pobre'. � Alma del purgatorio. � Barueguna.<br />
Gokaxuak gaizkatutekua (1898). AG 1446. Gokaxuen illa. Enb 107 (v. tb. 91).<br />
gokaxoki. � Purgatorio. � Gokaxoki edo Purgatorioko bat irudijan. Kk Ab I 15.<br />
goko. v. 2 golko.<br />
gol. � Gol, tanto en el fútbol. � Zenbat gol sartu diran lengo neguko yokoaruan. Kk Ab II 154.<br />
gola. � Gola (parte de la armadura que protege la garganta). � Lepoan gordegarri zekarren golarekin<br />
morrionaren tartetik [= 'por entre la gola y el morrión'] pika gogorkiro sarturik. Izt C 350.<br />
gola. v. golo; hola.<br />
goladura (H (+ -lh-)). � Papera de las ovejas.<br />
golanbre. v. kolanpe.<br />
golando. "(AN-5vill, L-ain), papera, enfermedad de las ovejas" A. v. kolanpe.<br />
golandra. v. kolanpe.<br />
golandu (Dv), golhantu (H). � Enfermar de papera (las ovejas). "Ardi golhantua, brebis pourrie" H.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
850
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
golandura (Dv), golantura (H). � "Pourriture, sorte de maladie des moutons" Dv.<br />
golanpe. v. kolanpe.<br />
golhar. v. koilara.<br />
golardatu (SP, Urt I 391), golardotu (H), golardoatu (SP, H), golordatu (Ht VocGr 415), golordetu, galardotu<br />
(H), galardoatu (Lar, Añ, H), galardonadu (Lcc). � Premiar, galardonar. � Eta golarda gaitzatzun / liberalki<br />
sariaz. EZ Eliç 188 (tbn., con ligeras variaciones, en Hm 76). Han gaixtoak izanen direla sekulakotzat penatuak,<br />
eta onak golardoatuak. Ax 505 (V 325). Ez zazuela gal erakhutsi duzuen fernutasun hura, eta zoina ongi<br />
golordetua izanen baita. TB He 10, 35 (He hain golardo handia izanen baidu).<br />
1 golardo (SP, Urt III 394, Lar, H, A), golardoa, gollardo, golordo (Ht VocGr 414), golorde, goalardon,<br />
galardo (H), galardoi (Lcc, Lar, Añ, H). �1. Premio, galardón. � Obra honak ukhenen du goalardona frangoki.<br />
E 13. Nekearen golardotzat deus eztiat galdetzen. EZ Man I 5. Golardo sainduez / segur zaitu betheko. Hm in<br />
Harb e) 4r. Badu Iainkoaren zerbitzatzeak [...] mundu hunetan ere zenbait golardoa, zenbait pagamendu. Ax 507<br />
(V 326). Antzearen saria eta golardoa. SP Phil 366. Hire golardo haundia nauk ni. Urt Gen 15, 1 (Dv, Ur y Bibl<br />
sari, Ol y Ker ordain). Jainkoa leial izanen da eta liberal zure golardoan. Ch I 25, 1 (Mst pakhü). Golardoa<br />
ematekoa [denbora]. He Apoc 11, 18 (TB golorde; en las demás versiones, sari). Ordean zer behar dugu iguriki<br />
gollardotzat? Lg II 192. Zeruan sari eta golardo hautetsiago baten mereziarazteko. Mih 98. Kastoaren<br />
golardoa. Monho 146. Ni nerorri izanen naiz zure golardo guziz handia. Dh 174. Zeruko golardoak. Jaur 176.<br />
Goresmen hori onhets dakioten, buruzagitasuneko bere kharraz irabazia duten golardo bat bezala. Lander RIEV<br />
1914-17, 158. �2. Adorno. � Girlandaz eta galardoaz horniturik agertuko da [etxea]. Arti Tobera 262.<br />
2 golardo. � Enfermedad que produce hinchazón en el cuello. v. golo. � Idiak golardoa duenian. Mong 591.<br />
golardoatu. v. golardatu.<br />
golardogarri (H), golardoagarri (H), galardoagarri (H). � "Digne d'être récompensé" H.<br />
golardotu. v. golardatu.<br />
golardotzaile (Urt III 23, Lar, H), galardotzaile (Lar, H), golardoatzaile (Chaho, H), golardatzaile (Urt I 461),<br />
galardoitzaile (H). � Recompensador. "Galardonador" Lar.<br />
golardoztu (Lar), golardoztatu (H). � Premiar, galardonar.<br />
golhare, golhari. v. koilara.<br />
golharita. v. koilaratara.<br />
golarreta. v. bularreta.<br />
golaspe. v. kolaspe.<br />
golatu (G, AN, BN; VocBN; Dv, H (+ -lh-)), kolatu (AN-ulz, B; VocB). Ref.: A (golatu, kolatu); Iz Ulz (kóla);<br />
Izeta BHizt (kolatu). �1. Enfermar de papera (las ovejas). "Action de la pourriture des moutons, qui s'annonce<br />
par le développement d'une tumeur sous la bouche" VocBN. "Ponerse tísicas las ovejas" Izeta BHizt. v. kolastu.<br />
� Ardien golatzeko lanjerra ere ttipitzen da. GAlm 1946, 21 (ap. DRA). � "(G, AN, BN), oveja enferma de<br />
papera" A. � Eta ezta bahi gelditzen / ardi golatu bat baizen. Gy 269. �2. "Golhatü, -tze (S), faire bouffer un<br />
lainage en le battant" Lh. �3. "(G-to-bet), papera" A.<br />
golatx. v. kolats.<br />
golazpe. v. kolaspe.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
851
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
golda. v. golde.<br />
goldakera (V-gip). � "Manera de arar. Erromatarrengandiko goldakeria darabil ondiok" Etxba Eib.<br />
goldaketa (V, G, AN). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg. � (Usado gralmte. en casos locales de declinación).<br />
Acción de arar. "Goldaketan [...] arando" A. "Julien goldaketan dabill" Elexp Berg. "Goldaketan egin, arar" Ib.<br />
� Goldaketan ibilli bear diagu. Sabiag Y 1934, 23. Goldaketan ei-zirean mutilek. Akes Ipiñ 31. Goldaketarako<br />
idi-koxkorrak. Ibiñ Virgil 95. � (Fig.). � Goldaketan. Zait Gold tít. Goldaketan dugu berriz gure artean<br />
[Zaitegi]. MEIG III 108.<br />
- GOLDAKETA-ALDI. Acción de arar. � Mendi-ganetatti bera datozen erreka-arroak euren [Basaiaunen]<br />
gauetako goldaketa-aldietan eineko golda-zuloak ei dire. Akes Ipiñ 31.<br />
goldara. v. galdara.<br />
goldarapo. "Esteva del arado (R-vid)" A Apend.<br />
goldari. v. goldelari.<br />
goldarrain (R-uzt ap. A), goldarran (R). � "Cardo lanceolado" A. "Goldarran, cardo con pinchos grandes (R)"<br />
VocNav.<br />
goldarron (AN, BN ap. A; Lcq 69), goldaran (R). � "Gatuna, uñas de gato" Lcq 69. "(AN, BN), planta<br />
herbácea de la familia de las leguminosas" A. "En el Valle de Erro, Cuenca y otras zonas de la Montaña [...]<br />
hierba baja y llena de púas" VocNav. "Goldaran, planta espinosa que nace entre el cereal (R)" Ib.<br />
goldarte (G-bet ap. A; Izt C 232, H). �1. "Corde, lien à charrue, qui rattache deux pièces de la charrue" H.<br />
"Cuerda con que se sujeta el animal al arado" A. �2. "(Hb), entre-charrue" Lh.<br />
goldarteko. "Vara entre el golde (arado) y el uztarrri (yugo)" Asp Leiz.<br />
goldaspeka (Lar, Hb ap. Lh, H). � "Esteva" Lar.<br />
goldatu (V, G; Lar, Añ, Hb ap. Lh, H), goldetu (Añ, H), goldeatu (G; Lar, Hb ap. Lh, H (+ -ia-)), goldaatu (Vgip),<br />
boldaatu (V-gip). Ref.: A (goldatu, goldeatu); Etxba Eib; Iz ArOñ (bolda, boldaatu), Als; Elexp Berg. �1.<br />
Arar. � Ez bazenduten nere txalarekin goldeatu. Lard 141. Bost urte [...] zeñetan ezin goldeatu ta ez igitaitu<br />
daiteke. Ur Gen 45, 6. Zelaik simaurtu ta goldetu. ArgEgut 1922, 5. Lurra goldetzen ari da. Jaukol Biozk 15.<br />
Agertu beste sail goldetu dalarik. Ldi IL 71. Nere animak nekez goldatutako ildoari jarraitu aal izateko. Txill<br />
Let 23. Landerrek goldetutako zizarrean. Ol Prov 13, 23 (Ker goldatutakoak). Patatarako lurrak goldatu edo<br />
atxurtu. EgutAr 1-3-1959 (ap. DRA). Botu-solo ta lurraldeak aurretiaz goldatu. Erkiag BatB 92. Goldelariek<br />
nere bizkarra goldatu dute. Or Ps 128, 3. Goldatu ondoren uzta beteenak ekartzeko. Ibiñ Virgil 91. Itsaso<br />
goldatu-gabean barrena zabaltzen diren bide bustiak. MIH 323. � "Goldeatu (Hb), défricher" Lh. � Levantar,<br />
remover la tierra. � Ondartza aundik diranean, makina aundik bear metro batzuek bidean ondora goldetzeko.<br />
JAIraz Bizia 62s. �2. (Uso sust.). "El terreno ya arado. Ariakin apurtzen zan goldatua" Elexp Berg.<br />
goldatz. � Surco. � Goldean ari danak, goldatz edo ildo edo erreka zuzena egin nai badu. Ir YKBiz 185n.<br />
Ikurke-makurke egin du goldatza (AN-ulz). Inza NaEsZarr 1936.<br />
goldazahartu. "Goldazaartuta dao, la tierra lleva tiempo que está arada" Iz ArOñ.<br />
golde (gral.; Lcc, SP, Lar, Aq 834, Añ, H), golda (V-ger-arr-m-gip, G-nav), kolde (AN-erro), bolda (V-gip).<br />
Ref.: A (golde, golda); EI 104; Asp Leiz (goldarteko); Etxba Eib; Iz ArOñ (bolda), UrrAnz, Als (golda), Ulz;<br />
Caro CEEN 1969, 218; EAEL 139; Elexp Berg (golda). �1. Arado. "Otro instrumento que se dice goldea<br />
(Vergara, 1566)" Zumalde Munibe 1957, 145s. Cf. el topónimo Goldaraz (año 1200; Arzam 259). � Bere eskua<br />
goldean ezarten. Lç Lc 9, 62 (golde tbn. en He, Oteiza, Dv, Ol, Ker, IBk e IBe). Askotan estu oi bearko dau /<br />
errelleagaz goldea. Lazarraga 1196r. Uztarriori ezarrizkero, / sufridu bear goldea. Ib. 1196v. Idi bereari goldea.<br />
RG A 42. Goldearen amorekati pot nabarrari. "On baise le soc pour l'amour de la charrue". O Pr 201. Aitzur,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
852
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
golde, bost orzeko. Mb IArg I 211. Atxur, burdiñara ta / golde biurturik [armak]. GavS 33. Goldearekin lanean<br />
hari. Lg II 144. Goldeari eskua ezarri. Lard 388. Hiru idi pare [...] lau zaldi bertzalde, golde bakhar bati<br />
lauzkatuak. Dv Lab 29. Idiek deramate herrestan goldea. Ox 150. Golde gañera makurturik. Or Mi 109.<br />
Goldearen eskulekuetan eskuak tinko josita. TAg Uzt 264. Goldearen eskea zala. Etxde JJ 109. Golde makurrez<br />
lur astuna irauli. Ibiñ Virgil 105. Goldeari lotzen dena. Ardoy SFran 340. Bazekitela noski burnizko goldeak<br />
egiten. MEIG III 46.<br />
v. tbn. It Fab 101. Izt C 232. Gy 7. Hb Esk 185. NecCart 6. Elzb Po 196. Arb Igand 42. HerVal 242. Ag G 15.<br />
Altuna 82. Ir YKBiz 185. Eguzk GizAuz 122. Zait Sof 170. Arti MaldanB 213. Erkiag BatB 124. Salav 18. Uzt<br />
Sas 74. Berron Kijote 125.<br />
� (SP, VocBN, Gèze, Dv, H). Reja de arado.<br />
�2. (gral.; SP, Dv, H). Ref.: A; Caro CEEN 1969, 218. "Lur golde bat" SP (sin trad.). "Arpent" Dv. "Fanega de<br />
tierra. Golde bat lur (BNc), trozo de terreno que con una pareja de bueyes se puede labrar en un día" A. "28<br />
áreas" A Apend. Cf. infra GOLDE-LUR. � Golde bat lur bete bageko tokian. Izt C 143. Hobe da gizentzea bi<br />
golde ongarriz. Hb Esk 151. Donibane Lohizuko kantoinamenduko goldea da orotarik handiena. Badagokitza 46<br />
ara eta 53 zantiara. Dv Lab 61. Utzi zioen 600 (sei ehun) hektarako eremu bat, hori baita, 2000 (bi mila)<br />
golderen ingurua. Prop 1906, 122. Amar golde lur bazeuzkaten lantzeko. Ag G 21. Goldeko, onela nastu bear<br />
dira. EEs 1916, 270.<br />
- GOLDEAN, GOLDEN, GOLDAN (V-gip ap. Elexp Berg; G-azp). Arando. � Lohilakateko alhor batean<br />
golden ari zen hura. Barb Sup 147. Goldean ari danak. Ir YKBiz 185n. v. tbn. Zait in MEIG III 108.<br />
- GOLDE-AKER (H (+ -kh-)), GOLDAKHER (H). Orejera del arado.<br />
- GOLDE-AKERTXO (H). Orejera del arado.<br />
- GOLDE-ANDAITZ (Lh (+ golde-andatx)). Timón del arado. � Idiak askaturik / golde-andaitzeti (aga). Or<br />
Eus 34.<br />
- GOLDE HANDI. "El moderno golda-aundi de anchas vertederas y ruedas de hierro (G-goi)" JMB AEF 1924,<br />
192. � Lur-lan au golde aundiekin egiten da (golde azpi-arrotzaleak). NekIr 46.<br />
- GOLDE-ARDATZ. Madera del arado. � Aurrenik golde-muturra eta golde-ardatz makur aztuna. "Inflexi [...]<br />
graue robur aratri". Ibiñ Virgil 73.<br />
- GOLDE-ARRASTO, GOLDARRASTO. AxN explica hildoa (470) por gold-arrastoa. � Goldeaz lurra bezala<br />
urratu didate bizkarra / goldarrasto luzeak eginez. BiblE Ps 129, 3.<br />
- GOLDE-ARRO. "Bolda-arrua, surco" Iz ArOñ.<br />
- GOLDE-HARRO. "Goldearen atzetik lur azpia arrotzeko iru ortzdun tresna (V-gip)" Urkia EEs 1930, 44.<br />
- GOLDE-ASKA. "(G-to), surco o sulco que se abre en la tierra para la siembra con arado de cuatro púas" A.<br />
- GOLDE AZPI-HARROTZAILE. v. supra GOLDE HANDI.<br />
- GOLDE-BELARRI (-beharri BN, S ap. A; H, Foix ap. Lh; goldabeharri Lar, H). "Orejeras, en el arado" Lar.<br />
"Maderas laterales del arado" A. � Golde-belarri, txakur, estukia antzebage kolpatzen ari zen. Or Mi 113.<br />
- GOLDE-BURDINA (S ap. A; golda-burdin Lh). "Reja del arado" A. � Golde burdina batzu. HerVal 182.<br />
- GOLDE-BURU. "Reja del arado" Ond Bac.<br />
- GOLDE-BUZTAN (Sal, R ap. A; golda-buztan R-vid ap. A Apend). Timón del arado.<br />
- GOLDE-ETXE (golda-etxe V-gip ap. Iz ArOñ 108; goldetxe Izt C 232, H). Madera del arado. "(G), l'ensemble,<br />
tout l'appareil qui constitue une charrue" H. � Golde-etxea autsi zen; zumarra, ta endaitza uztarriarekin<br />
deramate. Or Mi 114.<br />
- GOLDE-GIDER (L, BN ap. A). Timón del arado.<br />
- GOLDE-IRUIN (G-to ap. A), GOLDAIRUN (V-gip; boldairun V-gip). Ref.: A; Iz ArOñ (bolda). Timón del<br />
arado.<br />
- GOLDE-LAN. AxN explica golde nabarretan eta golde pikoetan (470) por golde lanetan. � Oraindik izango<br />
dira bost urte, golde-lanik eta uztarik gabe. Ol Gen 45, 6 (Ur ezin goldeatu).<br />
- GOLDE-LUR (G, B ap. A). Fanega. "Golde-lurra Gipuzkoan eun sagorrondoren lurra da (G-to)" A. Cf. supra<br />
(2). � Zenbat hazi erain behar den golde lurrean. Dv Lab 55. Golde-lur asko zituan zelaiak. Salav 26.<br />
Bertanbera utzitako golde-lur gutxi batzu zituen. Ibiñ Virgil 110. Labra-lur onenetatik golde-lur asko saldu<br />
zituan. Berron Kijote 32.<br />
- GOLDE-MIHI. "Golda-miiña, reja de arado. Bolda miiña: 1) la pieza entera de hierro de zur-boldia; 2) la<br />
punta separable de la reja de frantzes-boldia" Iz ArOñ.<br />
- GOLDE-MUTUR (G-to ap. A; golda-m. G-to, L, BN-baig ap. A). a) Reja del arado. � Itaia eta goldemuturra.<br />
JMB ELG 74. Bean okotza okozpe-bage / iduriz golde-muturra. Or Eus 371. Soroa landu goldemuturrarekin.<br />
Ibiñ Virgil 89. b) "Deslenguado, picotero [...] (AN-larr)" A EY III 276. � "Goldemutur" deritzon<br />
Urlirenekoak / erretulika asten du neskazâr gaisoak. Or Eus 18. Golde-mutur (mingain-zorrotz) eta goi arro aiek<br />
oro. Zait EG 1957 (7-8), 24.<br />
- GOLDE-ORRAZI. "Bolda-orrasixa, la madera vertical del arado con agujeros para levantar o bajar la punta de<br />
la reja" Iz ArOñ.<br />
- GOLDEPEAN. Bajo el yugo, sujeto al arado. � Goldepean lurrun-iario dagoen zezena erortzen da. Ibiñ Virgil<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
853
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
104.<br />
- GOLDE-PIKOI (H (+ g.-piko)). a) Cierto tipo de arado. � Gehien tokietan ikhusten ditut golde-pikoi batzu<br />
lurra axaletik deramatenak. Dv Lab 33. b) "(L-ain), reja del arado" A.<br />
- GOLDE-PIKOETAN. Arando. "Golde pikoetan haritzea" SP (sin trad.). � Golde nabarretan edo goldepikoetan<br />
[...] gibelat beha dagoela hari denak. Ax 468 (V 303).<br />
- GOLDE-PIKOTXA (H). Arado.<br />
- GOLDE-SOKA (B, L, BN, S). Ref.: A; Lh. "(B), soga de seto que se usa en vez de cadena para sujetar el<br />
arado" A. "Chaînette d'attelage de la charrue" Lh.<br />
- GOLDE-TIMOI. Timón del arado. � Kurtereari lotzen zaio gurdi-pertika; baita ere golde-timoia. Garm EskL<br />
I 124.<br />
- GOLDE TXIKI (AN-larr). Tipo de arado pequeño. "Arado de una púa" EI 104. � Lur-lan au [...] geienetan,<br />
golde txikiarekin egiten da. NekIr 46.<br />
- GOLDE-URRATS. Marcha que se lleva al arar. � Bethiko bere golde-hurratsean, jandarmen ondorat heldu<br />
izan zelarik [...] geldiarazten du behi parea. Barb Sup 148.<br />
- GOLDEZ EGIN. Arar. � Titok Jerusalengo oru edo lur guzia goldez egin eta aretu zuen. Lard 546.<br />
- GOLDE-ZOHI. a) "Goldazoi (Gc), soga de seto que se usa en vez de cadena para sujetar el arado" A. b)<br />
"Goldazoi, [...] tepe de arado" Asp Leiz. c) "Goldezoiya, la tierra que levanta el arado" Iz To.<br />
- GOLDE-ZULO. Surco. � Mendi-ganetatti bera datozen erreka-arroak euren [Basaiaunen] gauetako<br />
goldaketa-aldietan eineko golda-zuloak ei dire. Akes Ipiñ 31.<br />
- GOLDE-ZUR (L, BN, S ap. A), GOLDAZUR (SP). Madera del arado.<br />
� Etim. Posiblemente de lat. culter.<br />
golde. v. gorde.<br />
goldealdi (Lar, H), goldaldi (H). � "Labor de la tierra [...] goldealdia [...] según es el instrumento con que se<br />
hace la labor" Lar.<br />
goldeatu. v. goldatu.<br />
goldelari (G, L ap. A; Lar Sup, H), goldalari (V, G, AN ap. A), goldari (B ap. A; Lar, Hb ap. Lh, H). � Arador.<br />
"Huebrero" Lar. "Goldari txarrak eginen du zikiroa franko (B)" A s.v. zikiro. � Hildoa makhur eginen du, ezta<br />
hura goldelari on izanen. Ax 468 (V 303). Ikusten laborantza, goldelari eskasez, egunetik egunera nekeago<br />
doala. JE Bur 46. Goldelari bakoitza ildoa urratzen asi zen. Or Mi 113. Ardiak ez du eder ukuillu, goldalariak ez<br />
sua. Onaind Egan 1956 (3-4), 16. Goldariek sorbalda goldatu didate. Ol Ps 129, 3 (Or goldelariek).<br />
Uztabiltzaillearena, ta goldari lepomakurrena. Ibiñ Virgil 38. � "Propiétaire d'une couple de bœufs loués pour<br />
labourer" Lh.<br />
goldenabar (AN-5vill, L-sar, BN-baig-ciz, S, Sal, R; SP, Lecl, Arch VocGr, Gèze, Dv), goldebanar. Ref.: A; EI<br />
104; Lrq; EAEL 139; JMB At. � Tipo de arado que se combina con una cuchilla; arado en general. "Charrue" SP,<br />
Lecl y Gèze. "Arado cuadrangular [...] combinado con un cuchillo" Caro CEEN 1969, 218. Oihenart y<br />
Etchamendi lo emplean en plural. En HerVal 242 se lee golde narredak, relacionado tal vez con goldenabar. �<br />
Berak hartzen golde-nabarrak. O Po 50. Golde nabarrez / batuzie itzulzen. Arch Fab 171. Altxatzen du goldenabar<br />
pisua. Barb Sup 148s. Golde nabarra / ildoan ausik dezan mamiraino lurra. Ox 169. Hartuz aitzur,<br />
goldebanar. Etcham 189. Iraulden ari zen behin / [...] golde-nabarrekin. Ib. 199. Ildoaren erdian goldenabarra<br />
utziaz. Ibiñ Virgil 104. � Medio de subsistencia. "(S; Foix), au fig., gagne-pain" Lh. � Sarjanten golde<br />
nabarrak / dirade gizun okerrak. Etch 308. � "Goldanabar, reja, corte del arado (R-is)" ContR 520.<br />
- GOLDENABARREAN (-nabarren H). Arando. � Golde nabarren eta arhen ere haritzea. Ax 468 (V 304).<br />
Gaien aldetik, berriz, gorritu gabeko lurretan goldenabarrean aritu bear izan dut. Vill Jaink 11.<br />
- GOLDENABARRETAN (SP, H). Arando. � Golde nabarretan hari dena. Ax 467 (V 303).<br />
goldenabarkari (S, Sal, R ap. A; Gèze, Dv), goldenabarrari (H). � Labrador. � Nekazari ta goldenabarkari<br />
deus ez jakiñentzat. Lh EEs 1915, 243.<br />
goldenabartu, goldanabartu (VocS 136). � Arar.<br />
golde-hortz (Hb ap. Lh), goldortz (G ap. A; Lar, Añ, H). � "Reja del arado" Lar y Añ. "Dental de arado" Lar.<br />
� Zeñak beren ezpatak goldortz eta beren lantzak aitzur biurtuko dituzten. Ur Mich 4, 3 (Dv, BiblE golde).<br />
Idiak atzetik eroien golde ortza. Ag Kr 205. Golde-ortzak lurra ezker-eskuitara erdibikatzen zuen bitartean. TAg<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
854
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Uzt 265.<br />
golderna. "(BN), planta" A.<br />
goldeska (Lar, H). � "Dental de arado" Lar.<br />
goldetu. v. goldatu.<br />
goldeuski (Lar, H). � "Telera" Lar.<br />
goldezkatu. "(Hb), silloner, labourer" Lh.<br />
goldio. v. goroldio.<br />
goldopil. "(V-ger), reja del arado" A.<br />
goldortz. v. golde-hortz.<br />
goldortzatu, goldeortzatu (Hb ap. Lh). � "Mettre le soc d'une charrue sur son affût" Lh.<br />
goldorztatu. "Rompre la terre au coutre de charrue, labourer à la charrue" H.<br />
1 goleta. "(V, G; Is), cuello, lechuguilla, gola" A.<br />
2 goleta, goeleta (T-L). � Goleta. "Goélette, navire" T-L. � Goleta zaharrak eta itxasorako gauza-ezak. Etxde<br />
Itxas 141. Eguzkiak bete-betean jotzen zun eta fragataz, bergantiñez eta goletaz josirik zegon [Cadizko bahia].<br />
Ib. 73.<br />
goletatxo, goletatxu. � Dim. de 2 goleta. � Goletatxu bat etorri da gaur / gatzez da orioz beterik. Azc PB 125.<br />
golf. � Golf. � [Entzuna dut] lehenagoko eskualdun gaztek bazutela josteta berezi bat, kalika erraiten ziotena<br />
[...]. Golfa bezalako joko bat zen. Herr 5-9-1968, 7. Behar du ikasi gizonak golfean artzen. Lf ELit 318.<br />
Igandero golf-jokoan ibilia dela. MEIG IX 133 (en colab. con NEtx).<br />
golfo (V-gip ap. Elexp Berg). � Golfo (ref. a personas). � Atzo bertan golfo bat ikusten nuen, duro bat<br />
kanbiyatzen. Iraola 73. Golfo guziyen kapitan zegon. Tx B II 45.<br />
golfokeria. � Golfería. � Orai "golfokerian" zabillela aspaldian. Izeta DirG 59.<br />
goli. � Canción (en el habla de los gitanos vascos). "(Boh.), chant" Lh. "Goli, kantu" Barb GH 1970, 35. �<br />
Kama-goli. Mde Po 83.<br />
- GOLI KEAUTU. "Goli keautu, chanter" Lh. � Xaua, goli keau-zak, mol buterrago ajinen duk, hots, 'haurra,<br />
kanta-zak eta arno gehiago ukanen duk'. Barb GH 1970, 35s. Hiretzat goli kherautzen dinat. Mde Po 83.<br />
golilla (Lar). � Golilla. � Deabruak ikusi du golillarekin astoa. Cb EBO 42.<br />
1 golko (L, BN; SP, -kh- Urt I 544, VocBN, Dv, H), kolko (V, G, AN, B, Ae, Sal, kh- S; Mic 9r, Lar, Añ, Dv (+<br />
kh-), H, VocB), golgo (R). Ref.: A; VocPir 265; Bon-Ond 140; Lrq (kholko); Etxba Eib (kolkua); Iz ArOñ y Als<br />
(kolko), Ulz (kólkua), R 394; Elexp Berg (kolko); Gte Erd 257. � Tr. La forma con k- inicial es la propia de las<br />
tradiciones meridional y suletina. En DFrec hay 12 ejs. de golko y 8 de kolko. � Pecho; espacio entre el pecho y<br />
la camisa; regazo. "Gremio, regazo" Lar y Añ. "Espacio entre el cuello y los senos" Elexp Berg. v. bular; altzo.<br />
� Neurri ona galkhatua eta higitua eta mukurru doana emanen zaizue zuen golkhora. Lç Lc 6, 38 (Oteiza,<br />
Brunet kolko; He, Dv, Ol, Or, IBk e IBe altzo). Eta arrola golkhotik atheratzen du goiti. EZ Man I 55. Sua<br />
golkhoan gorderik, arropei lothu gabe erabil dezakeiela [sinhets arazi nahi du]. Ax 397 (V 259). Sugea zuen<br />
golkoan ezarri. SP Phil 291. Buria pausatu ziala Iaunaren altzoan eta haren bularretan golkoan. Tt Onsa 60.<br />
Karta ori kolkoan eraman zuen. Cb Just 123. Buruko zapirik gabe, kolkoa salgai duala. AA I 581. Kupiturik<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
855
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
sartzen du / gaisoak kolkoan [sugea]. It Fab 79. Illunpean isillik nerea [aurra] bere kolkora arturik. Lard 209s.<br />
Sar zazu zure eskua zure kolkoan. Ur Ex 4, 6 (Dv, Bibl golk(h)oan, Ol, Ker kolkoan; Urt galtzarbean). Golkoz<br />
aberats eta lerden gerria. Elzb Po 190. Auzoetako ama samurrak euren kolkoan / gordetan dabez umeak besoz<br />
estutuka. AB AmaE 449. Suge izugarriak aginka puskatzen zioten kolkoa zabaldu eta erakutsi zion. Arr May 57.<br />
Eskupekoa kolkoan [...] detala. Apaol 120. Ditaken emazte ederrenetarik: ile nasai hori [...], golko jori. JE Bur<br />
95. Kolkotik txartel bat ateriaz. Ag G 174. Kolkoa zabalik eta izarditan. Or Mi 49. Euzkaldunei beti zabaldu /<br />
dautsezu zeure kolkoa. Enb 66. Besuak agiriyan, / kolkuan petxera. Tx B II 108. Kanieta sartzen dio andreari<br />
golkotik. Barb Leg 133. Kolkotik erbija aterata. Otx 69. Karta kolkoan gordeta. TAg Uzt 212. Eskuak<br />
belaunetan antxuma, okotza kolkoan. Or QA 65. Urdailean ala kolkoan eraman berdin dala. Munita 46. Kolkoan<br />
sartu eban, elastikupean. Erkiag BatB 91. Errotariak barre egin da / irabaziak kolkoan. BEnb NereA 103.<br />
v. tbn. Mih 22. Ox 146. Kolko: fB Ic II 275. Izt Po 81. Etch 374. Bil 53. Xe 175. JanEd I 21. Otag EE 1882c,<br />
578. Urruz Urz 16. Alz ST<strong>Fe</strong>r 124. A BGuzur 119. Iraola 78. Ill Testim 17. Altuna 39. Jaukol Biozk 100. Goen Y<br />
1934, 90. Eguzk GizAuz 68. EA OlBe 12. Bilbao IpuiB 252. And AUzta 101. Gand Elorri 68. Osk Kurl 136.<br />
NEtx LBB 216.<br />
� "Kolkotik bota (egotzi) ta magalera erori [...] (G-to). Se dice cuando uno se desprende de algo que pronto ha<br />
de recuperar" A EY III 277. � Kolkotik eroria magalean gelditzea. Izt C 182.<br />
� "Orixe duk ba kolkoan daukena besteri ematea (AN-larr), nork berak asmatua besteri ezartzea edo eranstea"<br />
Inza NaEsZarr 502.<br />
� Interior de la persona, fuero interno. "Iduri on egiten eta malezia golkoan" SP. "(Meter la mano en el) pecho,<br />
eskua kolkoan sartu, lat. animum introspicere" Lar y Añ. "Del que disimula virtud, errosarioa eskuan, ta<br />
deabrua kolkoan" Aq 248. "Golkhotik ez uztea bere segretua" Dv. � Tr. Acompañado de barru o barren lo<br />
encontramos en autores meridionales del s. XX; así en Mokoroa (20), T. Agirre (Uzt 150), Erkiaga (Arran 196),<br />
Bilbao (IpuiB 52), Alzola (Atalak 93) y N. Etxaniz (Antz 154). � Estuan daroazu zeure kolkoa. EgiaK 88. Ezta<br />
harentzat [konzientziarentzat] golkhorik, zokhorik eta ez estalgunerik. Ax 435 (V 284). Ezarzkik eure faltak<br />
golkoan. O Pr 458. Ez du kolkorik [gizon birtutetsuak]; ez du tolesturik [...]: bihotzean dadukana baizik ez du<br />
agertzen ezpañez. Mb JBDev (ed. 1900), 329. Berbok eder aoan orapiloa kolkoan. Acto 266. Nork erran zuken<br />
hauk golkoan / gaixtakeria zutela? Monho 42. Bengantzaren txingarra kolkoan duela. AA III 605. Baztandarrak<br />
itzak eder / malmotea kolkoan. Izt C 245. Beren gaiztakeria kolkoan zeukatela. Lard 49. Bereak golkhoan, eta<br />
irri faltso bat ezpainetan. Elzb PAd 61. Au beti kolkoan gordetzen zuen. Arr May 81. Bazuen bertzerik golkoan!<br />
HU Zez 182. Gizonek balakie gük zer dügün kholkun. Xikito 8. Golkoan derabiltza bere errangurak. JE Bur 132.<br />
Ondamuaren kolkotik ertetzen dioten itzak. Ag G 218. Ez dakit zer zuen golkoan. StPierre 23. Beren kolkoan eta<br />
Yainkoaren aurrean zintzo badaude. Or QA 93. Asi zan bere kolkoagaz berbetan. Bilbao IpuiB 256. Zer zuen<br />
berak egiazki golkoan. Lf in Zait Plat XIV. Gogamenaren kolkorik gordeenean. MEIG VI 182.<br />
v. tbn. Hb Egia 143. Barb Sup 56. Ox 131. Arti Tobera 275. Xa Odol 66. Kolko: Azc PB 54. JanEd II 113. Tx B<br />
I 88. Lrq Larraja RIEV 1931, 235. Laux BBa 18. Lab Y 1933, 193. Ldi IL 27. EA OlBe 7. Etxde JJ 224. Gazt<br />
MusIx 215. NEtx LBB 318. Uzt Noiz 97.<br />
� (Lar, H). Seno, interior; interior, profundidad. "Gremio de la Iglesia, Eleizaren altzoa, kolkoa" Lar. � Itsaso<br />
ozeanoak ere bere golkhoan gorderik daduzkanak. ES 176. Bataioaren bidez sartzen gera Elizaren kolkoan. Ub<br />
191. Jaungoiko andijaren espirituzko kolko altsu ta santuti urten dabee guztiak. fB Ic I 55. Bere kolko eder<br />
zabalean [Euskarak] ondo gordeak dauzkalako [...] argibide zuzen egiazkoak. Izt C 15s. Gezur batek bigarren<br />
gezur bat berekin golkhoan ekhartzen duela. Elsb Fram XII. Itho gizonetarik bat oraino golkhoan zaukan<br />
itsasoak. Eskual 3-1-1903 (ap. DRA). Ibaiko urak [...] garbi garbi erakustebien kolko barrua. Ag Kr 37. Ttipiak<br />
direlakotz ene ahalak eta handi haren [Munduaren] golkoa. JE Bur 42. Zorionaren kolkoan. Jaukol Biozk 75.<br />
Lurraren kolkuan. Laux AB 41. Kaiaren kolkotik beingoan itsasorantz ekiteko. Erkiag Arran 79. Lur zabalaren<br />
kolkoan bizi diren errialde guztiak. Vill Jaink 16. Jendetza izengabearen golkoan. MEIG IX 92.<br />
v. tbn. Lg I 243. Kolko: Etxeg EE 1884a, 496. AB AmaE 438. EA OlBe 21. SMitx Aranz 234. Or Aitork 371.<br />
Arti MaldanB 191. Ibiñ Virgil 85.<br />
� (L ap. A; Lar, Dv (-kh-)), kolko (Lar). Golfo, ensenada. � Itsas-golko txiki bat. Mde HaurB 65. Kantauri<br />
itsas-kolko aundia. Erkiag Arran 185. Persique golkotik daldara bat hedatzen dela leihorrez-leihor. Herr 30-6-<br />
1960, 4. Bizkaiko Kolkoa. Zubill 108. Trieste itsas-kolkoan. Ibiñ Virgil 57n. Bere txorabioaren golko-erdiko<br />
uretan itotzea. Berron Kijote 160. Bizkaiko itxas-kolkoa. MEIG IX 132 (en colab. con NEtx).<br />
� Cáliz de la flor. � Eztia berriz lorearen golkhotik atheratzen duten gozotik. Dv Dial 12 (It ninikatik, Ur<br />
kukulutik, Ip kokotsetik). Erle pitiñ langilleak, lantegi billa edo lore gozuen kolkoan sartuta. Ag G 44. v. tbn. EA<br />
EEs 1929, 136 (lore-kolko).<br />
� Concavidad, hondonada. "Mendiak hantxe egiten duen golkhoan dire zure ahuntzak" H. � Argos-kolkoan<br />
babesturik. 'La cóncava Argos'. Zait Sof 116. Oi kolko zoragarri, / zelaidi gorde, on oroz ugari! "Deleitosos<br />
senos". Gazt MusIx 109. Baztango kolko leunean. MEIG VI 107.<br />
- ABRAHAMEN KOLKOA. El limbo de los justos, seno de Abraham. "Ebanjelixoko pobria ill zanian<br />
Abrahamen kolkora eruan eben aingeruak" Etxba Eib. v. ABRAHAMEN ALTZOA s.v. altzo. � Abranen<br />
kolkoa edo altzua. Astar (ap. H).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
856
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- KOLKOA BETE. El seno lleno (de). Cf. golkokada. � Mutillari eraman azitzen diyote [arriya] kolkua betian.<br />
Iraola 85. Kolkoa betez etxeratu da. "Con el seno lleno de setas". Or Eus 223. Arratsean arrapatutako sagarrez<br />
kolkoa bete ekarri zuan. Anab Poli 112.<br />
- GOLKO HANDIKO GIZONA. a) "(BN-baig), hombre de mucho aguante, reservado" A. b) "(L-ain), hombre<br />
falso, que ayuda a cada uno de dos pleitistas" A.<br />
- KOLKOAN ESAN. Decir para sí. � Bildur gabe diot ene kolkoan. Or Aitork 375.<br />
- KOLKOARI EGIN, ESAN. Pensar, decirse. � Ara zuzenduko nok --kolkuari egin eutson. Altuna 12. Au dok<br />
irea! --esan eutsan pozarren kolkoari. Bilbao IpuiB 125. Nik zer egingo dot orain? --iñotsan kolkoari. Ib. 176.<br />
- KOLKO-KOLKOTIK. Sinceramente, de todo corazón. � Nik beti nai izan det, kolko-kolkotik alare! [...]<br />
iskribatzalle errezak [...] sortzea. Ldi IL 83.<br />
- KOLKOKO (S (+ kh-)). Ref.: A; Lrq (kholko). "Kolkoko (S), predilecto" A. � Ene kolkoko F. Berendia. Ldi IL<br />
92. Gazteren kolkoko / adiskidea. Ldi UO 39. Baylet [...], E. Faure eta horien kholkokoak erhaütserik izan dira.<br />
Herr 11-12-1958, 4.<br />
- KOLKO-LASAI. Tranquilo. � Ta ni... kolko-lasai aurrekin lurrera. "Bajo tranquilo con los niños a tierra". Or<br />
Poem 525.<br />
- KOLKORAKO EGIN, ERAGO, ESAN, IRITZI, PENTSATU. (Precedido gralmte. de pron. anafórico). Pensar,<br />
decirse. � Ibili nadin neu ondo, --esango dabe euren kolkorako. Ag AL 47. Peruk bere kolkorako egin eban:<br />
"Araxe juan biar yuat". Kk Ab I 24. Nere kolkorako deritzat. Anab EEs 1919, 184. Etxaukok urrez egindda, ala?<br />
--elaiak kolkorako egin eban. Altuna 14. Kolkorako diotelarik: "Ez, enetxoa!" Ldi IL 30. Ainbat obe, pentsatu<br />
bide zun bere kolkorako. Etxde AlosT 84. Orrelan eragoion andre Iñesek bere kolkorako. Erkiag Arran 90.<br />
Negar egiteagaz --pentsau eban kolkorako-- ez dot irabazten ezer. Bilbao IpuiB 176 (128 esan eban kolkorako).<br />
Egon leiteke emen, --diño bere kolkorako. Erkiag BatB 167.<br />
v. tbn. Kolkorako egin: Kk Ab II 109. K. esan: Inza in Jaukol Biozk VI. TAg Uzt 251. Etxde JJ 34. Arti MaldanB<br />
196. Ugalde Iltz 46. Osk Kurl 22. AGoen Agurea 40. K. pentsatu: Arti Ipuin 37.<br />
- GOLKOTIK GOLKORA. � Gozo suerte guziak / golkhotikan golkhorat / Jaungoikoak ixuriak / dohatsuen<br />
baitharat. CantIzp (ed. 1826), 47 (ap. DRA).<br />
- KOLKO-ZABAL. Generoso (?). � Jakintsuna da eta / txit kolko-zabala. Izt Po 72.<br />
- KOLKO-ZIMUR. Preocupado. � Beti kolko-zimur ni Iainkoarekin, beti lasa-gaitz. Or QA 149.<br />
� Etim. De gr.-lat. colpu.<br />
2 golko (BN-ciz-baig; H (-kh-)), goko (-kh- O-SP 231, VocBN, Dv, H, A). Ref.: A; Satr VocP. � Racimo. �<br />
Ekhi beroak gorritzen duen / ura mahats golkoetan. Ox 139.<br />
golkoarte, kolkoarte. � Interior de la persona. � Eriotz arrigarriak biziki zarraztatu zion kolkoartea. TAg Uzt<br />
143.<br />
golkodun (-kh- H), kolkodun (H). � "Traître, qui en tient dans son intérieur. Iudas kolkodun gaixtoa" H.<br />
golkokada, kolkokada (V-m ap. A). � "Kolkokada okarana txirimizka gajenduan iruron artean (V-m),<br />
engullimos entre los tres un seno (litm.: una senada) de ciruelas" A. "Kolkokada sagarra [...] kolkokada bat<br />
sagar, lau kolkokada madari" A Morf 102. Cf. KOLKOA BETE. � Biregarrotan bere kolkokadea koiu neuen.<br />
A BGuzur 124.<br />
golkope, kolkope. � Pecho; espacio entre el pecho y la camisa. � Yainko-gizon auen soñekoak bai kolkope<br />
sakona! Ldi IL 76. Bildur ikararik ez-baiña, larrua / bilduxe bezala kolkope xulora. Or Poem 524. � (Fig.).<br />
Interior de la persona, fuero interno. � Zure kolkopea argiro azaldu bear zianduke. TAg Uzt 299. Amaika<br />
ixilpeko badira leen ere nere kolkopetik irten gabe. Ib. 200. Asmo sendo baten garra kolkopean irakiten<br />
daukanean. Erkiag Arran 159. Alare, kexka ederrik bazuen bere kolkopean. Zait Plat 18.<br />
golkoratu, kolkoratu. �1. Recibir. � Eizlari yakituneri galdetuketu diet nonbait ez ote duten sumatu<br />
onelakorik, eta beti ezezkoa kolkoratu dut. EEs 1916, 318. �2. Llevarse al seno. � Sagar-gañetik aleak<br />
arduratsu kolkoratzen zitun bitartean. TAg Uzt 282.<br />
gollardo. v. 1 golardo.<br />
gollare. v. koilara.<br />
golo (G, AN, L, BN; Lar, H), kola (AN-ulz), kolo (B; VocB), kolu (AN-ulz). Ref.: A (golo, kolo); JMB AEF<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
857
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
1955, 43; Iz Ulz (kola). � "Hydropesia que da a las ovejas y cabras en el garguero" Lar. "La papada que sale a<br />
las ovejas por cierta enfermedad" Iz Ulz. v. kolats. � Pipoila edo goloa [...]. Bizi da gibelaren zain artetan,<br />
xurgatzen duela odola. Gatxitegi Laborantza 186 (ap. DRA). � (S; SP, H), gola (L-côte, S; Dv), golu (BN-ciz;<br />
Lecl). Ref.: A (gola, golo); A Apend (golu); Lrq (gola). Papada. "Gula" SP (tal vez con el significado de 'gula').<br />
"Gras du menton" Lecl. "Papada del cerdo" A. "Lard qui entoure le cou du porc" Lrq. � Zathi arruntenak, hek<br />
baitire gutienik atxikitzekoak, hala nola golo, buru, zango eta hezurki batzu eta bertze. GAlm 1968, 27 (ap.<br />
DRA). � Papada de cerdo ahumada. "Languier" Dv. � "Fanon des taureaux, bœufs" H. � (Dv, H). Bocio. �<br />
(BN-baig ap. A; H). Escrófula.<br />
golodun. � "Qui a le cou gras, un double menton" H. � "Bête à laine qui est atteinte de pourriture" H. �<br />
"Goîtreux" Dv. � "(Au fig.), qui d'habitude se rengorge, a de la fierté, se donne de l'importance" H.<br />
goloki. � Papada. � Zer goloki eta txinkor ederrak. Miroir de la Soule 9-2-1957 (ap. DRA).<br />
golondrina (AN-olza, Ae, Sal, R). Ref.: Bon-Ond 144; VocPir 445. � Golondrina. v. enara.<br />
golope (S ap. A). � Papada de cerdo.<br />
golordatu. v. golardatu.<br />
golorde. v. 1 golardo.<br />
golordetu. v. golardatu.<br />
goloreztu. � Recamar. � Izar eder dizdizariz / dana golorezturik (recamado) (Etxeg, 1883). JFlor (cf. Lar<br />
goloreztatu "recamar").<br />
golos (SP, Dv, H), goloso (Lcc, VocBN), golots (Ht VocGr), gulos, guloso. � Glotón. "Gourmand" Ht VocGr<br />
367. "Avide" Dv. � Begiratu behar du halaber golos izaitetik. Ax 411 (V 267). Sabeldarraio, golosa, lamitia.<br />
Ib. 591 (V 380). Etzareten golotsegi / beraz iate horretan. Arg DevB 131. Ianago nahiago, gormand eta gulos da<br />
animale hura [otsoa]. Tt Onsa 137. Gulósoa [dágo préso] triparén. LE Urt ms. 72r. Ona kemen goloso bat. Hual<br />
Mt 11, 19 (Samper goloso; Lç, Echn gormant, He, TB, Dv, Ip, Leon jale, Ur, IBk, IBe tripazai(n), Ker jatun). �<br />
"Sensuel, golotsa" Ht VocGr 422.<br />
- GOLOSO-BELAR (G-goi ap. Arin AEF 1955, 110). Hierba que causa una enfermedad del estómago en las<br />
ovejas.<br />
goloskeria (H), golostekeria (Dv). � "Avidité" Dv. "Gourmandise, gloutonnerie" H.<br />
goloski, golosoki (VocBN). � Con gula. � Goloski jaten dütenak. CatLan 116.<br />
golostasun. "Sensualité, golotstasuna" Ht VocGr 422.<br />
golostu (Ht VocGr, Lar). � "Désirer, golotstea" Ht VocGr 348. "Desear" Lar.<br />
golotonia (SP (sin trad.), Hb ap. Lh). � Glotonería. � Maliziaz, premia gabe, golotoniaz, bere plazerera,<br />
kausarik, okhasinorik eta tentamendurik gabe egiten diren bekhatuak. Ax 189 (V 128).<br />
golots. v. golos.<br />
golotxa (H), kolotxa (Lh). � "Oreillons, gonflement inflammatoire autour de la glande parotide" H.<br />
golozpe. v. kolaspe.<br />
golpe. v. kolpe.<br />
golu. v. golo.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
858
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
golut (S ap. Lh (Foix) y Lrq). "/golüt [oxítona]/, vorace" Lrq. � Hurak dira herriko atzipio, golüt eta bizkarroi<br />
handienak. Eskual 3-10-1913, 3.<br />
1 goma (gral.; Lcc, Mic 5r, Urt II 436, Chaho). Ref.: A; VocPir 548; Gketx Loiola (zulatua); Elexp Berg. �1.<br />
Goma; tira elástica de goma. "Alcanfor, goma" Mic. "Gomazko estea estamangoa garbituteko (V-ger)" A.<br />
"Goma orrek zulatua dauka" Gketx Loiola. � Gomakin pegatua dago goitik. Iraola 32. Larru guziya goma.<br />
Arrantz 108. Gomazko galtzerdia. Lab EEguna 73. Gomazko kaliak egingo balitxukie. SM Zirik 14. Gomazko<br />
baloi haundi bat. Arti Ipuin 26. Goma luze batez zintzilik erabilten ziran pilotak. Osk Kurl 49. Azidu onek ez<br />
erretzeko, langilleak gomazko bota altuakin lan egingo du. Oñatibia Baserria 38. Poliziak erabilli oi dituan<br />
gomazko zartailluak. NEtx LBB 40. En DFrec hay 17 ejs. v. tbn. Kk Ab II 34. Mde Pr 134. Anab Poli 93. Erkiag<br />
BatB 44. � Goma adragant poxi bat. ECocin 34. �2. "Fard" SP.<br />
- GOMA-ARBOLA. "Brochon, gomarbola beltza" Urt III 409.<br />
2 goma. "(BN-mix), resol, reverberación del sol" A.<br />
gomak, goman. v. GOGO EMAN.<br />
gomar (Lar, H), gomara. � "Prudencia [...] gomara, gomarra" Lar. � Milla aldiz aditu nion esaten zileikinde<br />
eta gomarako (prudencia) gauzetan (Ag, 1890). JFlor.<br />
gomarri. "Catochites, [...] gomharri preziatua, gomharria" Urt IV 305.<br />
gomarti (Lar, H), gomarte. � Prudente. � Gizon perestü, gomarte, zühür, bihotztoi. Egiat 213.<br />
gomartu. "Acquérir de la prudence, devenir circonspect" H.<br />
gomatsu. "Brochon, [...] arbola beltz gomatsua" Urt III 409.<br />
1 gomatu. �1. "Guardarse" Lar. �2. "Procurar" Lar. �3. Observar, advertir (?). � Izatez-gaindiko mundu bat<br />
adieraziz ta gomatuz. Gazt MusIx 169.<br />
2 gomatu (SP (sin trad.), Chaho). �1. "Gommer, enduire de gomme" Chaho. �2. "(Hb), coller" Lh. �3. "(Hb),<br />
mettre de la gomme dans une pelote" Lh.<br />
3 gomatu. "Reverberar" A.<br />
gomatxo, gomatxu. � Dim. de goma. � Balazten gomatxuak erre-usaiña sortzen ebenaz batera. Erkiag BatB<br />
73.<br />
gomaztatu. � "Engommer" T-L. � "Coloratus, [...] gañetikan gomaztatua vel gomaztaturikakoa, edertua" Urt<br />
V 378.<br />
gomazu. v. GOGO EMAN.<br />
gomen. �1. "(R-uzt), poder, autoridad. Noren gomenean dago zore semea idi kartan?, ¿al servicio de quién está<br />
[...]?" A. v. gomendio. �2. "Servicio" A DBols. El origen de esta acepción es tbn. sin duda el ej. anterior citado<br />
por Azkue. � Zure gomenerako egin bear ote dan. Or Aitork 69.<br />
- GOMEN EGIN. Servir. � Zure autatueri gomen zegien. Or Aitork 116. Zure Seme biurtuz Zugandik iaioz eta<br />
guri gomen egiñez. Ib. 301.<br />
gomendadore, komendadore (Lcc). � Comendador. � Gomendadore zara jaun done Akubeko. EgiaK 89.<br />
Lopez de Lazarraga Errege <strong>Fe</strong>dedunen Gomendadorea. Izt C 483. Magdalenako komendadorearen zaldizain.<br />
Or Tormes 9.<br />
gomendagarri. �1. (Lo) que encomienda; que recomienda, que habla a favor. � Ala behar dugu batzuk bezala,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
859
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
epistola gomendagarririk zuetara edo zuetarik gomendagarririk? Lç 2 Cor 3, 1 (Dv y Bibl gomendiozko gutun).<br />
Guda onetan egin izan zituen serbitzo andiak guztiz dira gomendagarriak. Izt C 490. �2. (Urt, Lar, Dv, H).<br />
Recomendable. "Commendabilis" Urt V 417.<br />
gomendari. � "Comendador" Lar. � Santiagoren ordenako Gomendaria. Izt C 461.<br />
- GOMENDARI NAGUSI. Comendador general. � Gutierre de Cárdenas Gomendari nagusi Leongoaren<br />
eriotzaz. Izt C 483.<br />
gomendaritza. � Cargo de comendador. � Eman zion Juanes Urbietakoari Santiagoko Gomendaritza. Izt C<br />
318.<br />
gomendatu (S ap. Lrq; SP, Ht VocGr, Lar, VocS 141, Añ, VocBN, Gèze, H), gomentatu, gomendiatu,<br />
komendatu. � Tr. La forma más común es gomendatu; hay komendatu en Etcheberri de Ziburu (Man II 49), en<br />
una carta del s. XVII, en Belapeyre (I 63) y en CatLan; gomentatu en Etcheberri de Ziburu (Noel 100) y J.I.<br />
Arana, y gomendiatu en Iztueta (C 495). En DFrec hay 22 ejs. de gomendatu. �1. Encomendar(se); encomendar<br />
(una labor, un asunto). � Tr. Documentado ya en el s. XIV, es empleado por autores septentrionales y navarros;<br />
en textos más occidentales aparece en una carta del s. XVII, en Añibarro, Iztueta, J.I. Arana y Zabala. Su uso<br />
disminuye en el s. XX. Con el significado de 'encomendarse' aparece generalmente con aux. intrans., aunque tbn.<br />
encontramos (bere) burua gomendatu en Leiçarraga, Materre (318), Maister (III 50, 6), UskLiB (59), Laphitz,<br />
Duvoisin y Bibl. � Garadela zure gomendatu (Pamplona, s. XIV). TAV 2.2.15. Ieinkoari gomendezak eure<br />
gauza guzia. E 245. Gomendadi Ieinkoari. Ib. 15. Ene arima duzuen gomendatu (Pamplona, 1564). TAV 3.1.18.<br />
Nondik gomendatu izan baitziraden Iainkoaren graziari. Lç Act 14, 26 (He gomendatu). Hatsen gara berriz<br />
gure buruén gomendatzen? Lç 2 Cor 3, 1 (Dv y Bibl gomendatzen; He, Ol, Ker, IBk e IBe goratzen). Eta lurrean<br />
zareiño niri gomendatua. EZ Man I 53. Zuri naitzaitzu, Iainkoa, ordukotz komendatzen. EZ Man II 49. Gomenda<br />
zakitzala [gizon bat]. Ax 451 (V 294). Gomenda zakizko Andre Dana Mariari. SP Phil 118. Komendatzen dizut<br />
dagizula salzeko delienzia (1683). ConTAV 5.2.9, 130. Birjinak zioen birjina / birjinari gomendatu. Gç 202.<br />
Presuna batek gomendatzen darot sekretu bat. Ch III 45, 4. Bere Ama gomendatü zakon juandone Juaneri.<br />
CatLan 44. Haren otoitzer gomendatu ziren ororendako. AR 235. Halaber gomendatzen darozkitzut ene etsaiak.<br />
Brtc 26 (tbn. en MarIl 53). Gomenda zakizkio egunoro. Añ CatAN 34. Zeure Aitak gomendau eutsuzan ardiak.<br />
Añ NekeA 237. Ni ere Jainko maiteari gomendatzea. Dh 76. Zuri gomendatzen nüzü. Etch 246. Arima gaixo<br />
horien zerurat gomendatzeko. Michel LPB 349. Bere burua gomendatuz [...] Jainkoari. Laph 51. Ignazio ta onen<br />
lagunak [...] gomendatzen ziozkala. Aran SIgn 96. Gomenda nazazu zure erregu eta otoitzetan. Zab Gabon 110.<br />
Gomendatu bere arreba elkharrekin bizi ziren neskatxa batzuei. Jnn SBi 121. Garbitzen eta aphaintzen zian<br />
gomendatü zeioen tenplüko pharte sakratia. Ip Hil 52. Juduak Jaunaren laguntzari gomendatu ziren. Zerb IxtS<br />
72. Iñork etzion Etxenikek bezain zeatzki gomendatzen ziozkan langaiak bururatu. AIr in Izeta DirG 11.<br />
Gomendatzen dautzugu gure artaldea. Xa Odol 237.<br />
v. tbn. O Po 23. Bp I 88. CatLav 416 (V 199). Mercy 34. Xarlem 123. CatLuz 37. Bordel 200. Dv Lab 390. Arb<br />
Igand 200. Etcham 94. FIr 186. Larz Iru 36.<br />
�2. (Urt V 417). Recomendar. � Tr. Al Sur sólo lo emplean J.I. Arana (SIgn 14) e Iturzaeta. En cuanto al<br />
complemento, además de en caso absoluto, lo encontramos con subjuntivo en FPrS, con -tzeaz en FPrBN (9),<br />
CatLav y Larreguy (II 256), y con -t(z)eko en Zerbitzari. � Pazienzia darotzuet / hargatik gomendatzen. EZ<br />
Noel 115. Haur da bethiere eta guztiz ere bere azken finean gomendatu derakuna. Ax 338 (V 225). Ezen guziek<br />
gomendatzen dute pazienzia, nihork gutik pairatu nahi duelarik. SP Imit II 12, 13 (Mst gomendatzen).<br />
Gomendatzen deriziet [...] ürgatz ditzatzien. FPrS 31. Eginbide ohorezko hau gomendatzen du Gregorio<br />
sainduak ere. ES 151. Nola gomendatzen zitzaien [...] hartaz orhoitzeaz. CatLav 97 (V 55). Gauza bat dut [...]<br />
zuei gomendatzeko. Lg II 200s. Hainberze komendatü daukün eztitarzüneko berthütia. CatLan 117. Hain hertsiki<br />
gomendatu daukuzu aphalgura izatea. Dh 108. Salbatzaileak hitzez eta obraz gomendatu darokuna. Laph 130.<br />
Gomendatzen ziozkaten bereziki bi berthute horiek. Jnn SBi 62. Sarrien gomendaurik eta agindurik dagozan<br />
biotzbeeratasuneko eginerak. Itz Azald 202. Zer zauku oraino gomendatua igandearen sainduki iragaiteko?<br />
CatJauf 80. Aingeru horrek gomendatu zion lekhuak husteko. Zerb IxtS 19. Hau izango da beharbada bide<br />
jatorra eta gomendatzekoa. Vill Eusk 1977, 43.<br />
v. tbn. Arg DevB 111. Bp I 21. He Gudu 65. Mih 67. Egiat 183. CatS 58. Ip Hil 219. Arb Igand 128.<br />
gomendatzaile (Urt), gomendazale (S ap. Lrq). � "Comendator" Urt V 417. "Qui recommande" Lrq.<br />
gomendazio, gomendazino. � Encomienda. � Au berau Elexa Ama Santeak eskatuten dau, ilteko dagoan<br />
arimaren gomendaziñoan. Añ MisE 111.<br />
gomendio (SP, Urt), gomendu, komendio. � Tr. Documentado al Norte desde Dechepare; al Sur sólo se<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
860
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
encuentra en Cardaberaz, J.I. Arana, CatR y Mendigacha. La forma gomendu aparece en los textos suletinos,<br />
bajo-navarros y roncaleses. Hay además un ej. de komendio en Lapeyre. �1. Cargo, cuidado, protección;<br />
autoridad. (Precedido de gen.). "Commenda, gomendioa, [...] guardia, gerizea" Urt V 417. � Zure karguaren<br />
eta gomendioaren azpian. Mat 297 (v. infra GOMENDIOAN). Eta zeure gomendio / onean har nazazu. EZ Eliç<br />
206. Zure maiteak bere bihotzgabetasuneko putzutik zure gomendioko esperanzara alxatzen tutzu. SP Imit IV 4,<br />
3 (Ch laguntza, Mst lagüngua, Ol sorozpide). Bere erresüma Birjina saintaren gomendü berhezian ezarten<br />
baitütie. Bp II 108. Librüñu haur zure handitarzünaren gomendiaren baietare süstengiaren pian ezarri. Mst IV.<br />
Arimen gomendua konfidatu zaioten aphezak. CatLuz 2. Poncio Pilatosen gomendiuaren pean. CatR 7 (tbn. en<br />
Mdg 160; CatSal 7 poderaren). Gauza batzuek Aita Sainduaren gomendiorat eta juiamendurat osoki utziak<br />
direnak. Lap 348 (V 159). Sen Josef zoinen gomendü fidelari emanik izan beita Inozentzia bera. Ip Hil 260. Bai,<br />
ori, Jainkoaren gomendiora! Barb Sup 121. Arinberte hiri deiat [...] / ene armadan gomendia. 'Direction'. Casve<br />
SGrazi 150.<br />
�2. (SP, Urt, Lar, Aq 478, Dv, H), gomendu (S ap. Lrq; Arch VocGr, Chaho). Recomendación, encomienda.<br />
"Commendatio" Urt V 417. Cf. in comentio 'en (la) encomienda' (Elorrio, 1053), donde -t- podría ser una grafía<br />
hipercorrecta (TAV 2.1.6, 33). � Gomendiozko othoitza. SP Phil b 3r. Apezak berriz elizako behar ororen<br />
gomendiak egiten deritzo. Bp II 64. Eliza Ama Santak zure animaren gomendio edo rekomendazioa zu ill artean<br />
modu onetan egiten du. Cb Eg III 267. Ama Birjinaren bihotzari gomendioa. Dv LEd 278. � Encomienda,<br />
encargo. � Hori halako bihotzez eta gomendioz erraiten zuen. SP Phil 145 (He 148 hanbat gomendiorekiñ).<br />
Gomendio hau egiñ zaroen bakharrik: ez zaiteztela hasarra bidean. He Phil 232. Arbuiaturik hartarik<br />
begiratzeko egin zitzaion gomendio hertsia. Lg I 320. Egiñ nire gomendio! Gy 149. Bere gomendioaren arabera.<br />
Dv LEd 144. Hekiei egiteko gomendio batzu. Jnn SBi 128. Amaganik ükhen nian gomendü bat. Ip Hil 151. �<br />
Carta de recomendación. � Toledoko apezpiku nausiaren gomendio bat eskuan. Ardoy SFran 100.<br />
�3. "Gomendü (S; Foix), espérance" Lh.<br />
�4. (Usado como posposición, precedido de gen.). A cargo (de). � Zaldia, hantxet, aintzineko on baten<br />
gomendio utzirik. Lf Murtuts 42. Gizon batek baditik bortz mila ardi zuen gomendio. Larz Iru 74. Arta hori uzten<br />
dut gazten gomendio. Xa Odol 111. � A disposición (de). � Biak zure gomendio daude, zuhauk hautatuko<br />
duzula zure esposgeia. Lf Murtuts 29. Itzuli zen sorlekurat, jaun Apezpikuaren gomendio! Zerb Azk 85. Sala hau<br />
zuen gomendio da. Larz Senper 118.<br />
- GOMENDIOAN. (Precedido de gen.). "Ene gomendioan dago, il demeure en ma protection" SP. � Zure<br />
gomenduian dena halaber da salbuia. E 75. Zure gomendioan ibenzen dut [...] neure bizia. Mat 291. Iduki<br />
nazazu, othoi, / zeuen gomendioan. EZ Noel 174. Aberatsen gomendioan utzitu [probeak]. Ax 225 (V 150). Zure<br />
kreazaliaren gomendian jar zite. Mst III 1, 2. Har nazazu zure gomendioan. Brtc 75 (tbn. en Dh 44). Ene<br />
gomenduan Jainkoak etzarri dituen arimak. CatLuz 2. Jartzen naiz zure bihotz amodio sainduz bethearen<br />
gomendioan. Dv LEd 280. Komentu guzia ere haren gomendioan zen, san Benoat norapeit zohanean. Jnn SBi<br />
105. Aingeru baten komendioan emana da [arima]. Lap 106 (V 50). Zure gomendian, zure antziaren pian<br />
ezarten dizügü giren güzia. Ip Hil 220. v. tbn. SP Imit IV 7, 3. ES 145. Xarlem 656. Elzb PAd 42. � (Pl.). �<br />
Zien gomendietan üzten tüt ene haurrak. Etch 152 (cf. en otra versión gomendian).<br />
- GOMENDIO-GUTUN (Lar), G.-KARTA. "Carta de seguro, de recomendación" Lar. � Españarako ere<br />
gomendio-karta edo gutunak eman ziozkan. Aran SIgn 70.<br />
- GOMENDIOTAN. a) (Tomar, tener) a su cargo, bajo su cuidado. � Andre honak har gitzake gomendutan<br />
agian. E 101. Nahi ditutzun eduki kargutan eta gomendiotan. Mat 297. Kondearen alaba, gomendiotan eman<br />
ziotena. Ax 353 (V 234). b) (Tener) en cuenta. � Daramanak bizitzea, / debotak, plazeretan, / hill beharraz<br />
orhoitzea / eztu gomendiotan. Arg DevB 143.<br />
- GOMENDIOKO (SP). (Precedido de gen.). (El) que está a cargo (de). � Ez galdu da ez galduren zure<br />
gomendukorik. E 105. Bere gomendioko soldaduak gidatu. ES 144. Mill Hill-go aita misionesten gomendioko<br />
misioneak. Prop 1906, 58. � Behiak landan utzirik norbaiten gomendioko. Elzb PAd 37.<br />
- GOMENDIOZKO GUTUN (Dv, H), G. KARTA, G. LETRA, GOMENDIOKO GUTUN (Lar). "(Carta de)<br />
recomendación" Lar. La forma utilizada en todos los ejs. es gomendiozko. � Gomendiozko karta. Ax 3 (V 1).<br />
Lau-Urdiri gomendiozko karta edo guthuna. ES 379 (tbn. g. karta edo gutun en Aran SIgn 208, y g. gutun en<br />
Mde Pr 95). Gomendiozko buthunen beharra baidugu. He 2 Cor 3, 1 (Dv y Bibl gomendiozko gutun; Lç epistola<br />
gomendagarri, IBe gorapen-agiri). Emaiten dio gomendiozko letra bat Erupatik berekin ekharria. Laph 61. �<br />
Presenteko karta edo guthun gomendiozko hunen eramailea. ES 400.<br />
gomendu. v. gomendio.<br />
gomentatu. v. gomendatu.<br />
gomenzaro. "Olentzero" Garate 2. a Cont RIEV 1933, 98.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
861
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gomertitu. v. konbertitu.<br />
gomezarrai. "(Scorpoena porcus), o sea kabrarroka (G-azp)" Arzdi Peces. v. gomiz.<br />
gomidatu. v. gonbidatu.<br />
goministiko. v. doministiku.<br />
gomit (VocBN), gonbit (V-gip), gomitu (BN-baig; Arch VocGr), gonbite (SP, Urt IV 253), gonbita (Hb ap. Lh),<br />
gonbidu (Hb ap. Lh), komitu (Dv, H), konbit (V-gip), konbite (Añ), konpite, konbita, gumit (Chaho), gumitu<br />
(Chaho), khumit, kumitu (kh- S; kh- Gèze, Chaho, Foix ap. Lh). Ref.: Lh (gomitu, khümitü); Lrq (khümitü);<br />
Etxba Eib (konbitta); Elexp Berg (gonbitt, konbitta); Gte Erd 140. � Tr. La forma gomit la emplean los autores<br />
bajo-navarros del s. XX (cf. gomitu en Dechepare); entre los labortanos parece predominar gonbidu --aunque<br />
Axular empela gonbite--. Los suletinos (incluido Tartas) emplean khumitu o, en el caso de Eguiateguy y<br />
Constantin, khumit. Al Sur, konbit es la forma más usual entre los vizcaínos y konbite entre los guipuzcoanos. En<br />
DFrec hay 5 ejs. de gomit, 7 de gomita, uno de gonbite, uno de konbita y 3 de konbite. �1. Invitación; convite,<br />
banquete, bocado, trago, etc. al que se invita. "Banquet" SP. AxN explica gosalketan (404) por konbitetan. �<br />
Eztei iraganez gomitu handi. E 213. Bekhatutan dagoenaren gonbitea, ian-edana, bonbazia eta bankezia. Ax<br />
429 (V 278). Bihotzaren borta haren deiari eta kumitiari ideki. Tt Onsa 170. Khümitü hañbeste amurioz betherik<br />
daguen hunek. Mst IV 1, 3 (SP gonbidatze, Ch gonbiatze, Ol dei). Konbiteko etxera baño illetako etxera joan<br />
obe dala. Cb Eg III 316. Gonbiduari geronek pratika iratxakitzen diogunean. Mih 92. Berritzen zereioalarik<br />
khümita. Egiat 159. Bataiarazi bear da utzigábe sóbra denbóra konbite edo prebénzioen exkúsas. LE Matr5 299.<br />
Etsenpluzko predikuak, gonbidu samurrenak. Monho 48. Errazoia da neuk ekartia konbita. Mg PAb 88. Konbite<br />
andi batean erabage jaten. Gco II 64. Aitudút orrén boza ta konbít amorósoa. LE Ong 123v. Ez dezu gaur nere<br />
konbitea artu gabe etxera bear. AA III 555. Konbite, gulleria ta gastu bear eztireanakaz. Añ MisE 78. Gure<br />
bihotzetan sentitzen ditugun ongirako gonbiduek. Dh 215. Txantxeetan benetan pekatu egiteko konbit klarubak.<br />
fB Olg 100. Gonbidu guziei bethi ez ihardets. Gy 66. Adiskide guziai gonbit andi bat ematen ziardun. Arr GB<br />
93. Berthütialatko egin dütügün khümitiak. CatS VIII. Meza ondoan artuko degu berorren gonbita. Apaol 42.<br />
Egun guztietan konbit andi eta ugariak eukiten zituzana. Itz Azald 40. Laboraria eta zamalzaña khümitüz<br />
khümitü duatza. GH 1933, 304. Onhartu zuen bigarren gonbidua. Zerb IxtS 74. Baso-irabaziak dirala-ta, nolako<br />
konpite politak ematen dizkien erritarrai. Munita 125. Eibartar guztieri pasauko jetset konbitxa. SM Zirik 51. Ez<br />
dugu zure gomita errefusatzen ahal. JEtchep 85. Txandan txandan gonbita. Basarri 155. "Daimio" delakoaren<br />
ikusterat joaiteko gomita. Ardoy SFran 215. Ez nau gomita eskas batek minberatzen edo afruntatzen. Herr 2-2-<br />
1967, 3. Bizitzarako gonbitea egiten dit. PPer HarriP 116.<br />
v. tbn. Gonbita: In Uzt LEG I 51. Gonbite: Noe 30. JanEd I 24. AzpPr 112. Iraola 128. Gonbidu: Hb Egia 82.<br />
Lap 249 (V 113). Konbit: JJMg BasEsc 256. Astar II 159. AzpPr 81. Konbite: Mg CC 203. Iraola 108. Khumitu:<br />
Mde Pr 37. Konbita: Txill Let 52.<br />
�2. (Lh), kumit (kh- S ap. Lrq). Invitado. � Haritchabaletek beti bezala bazütian kümitak. Const 24.<br />
- GOMIT EGIN. Invitar. � Atzo gonbita egiñ igukan / arrai prexkoak jatera. Basarri 25. Eta zutenetik konbitta<br />
egin zieten biori. Berron Kijote 123.<br />
- GOMIT EGON, GOMIT IZAN. Estar invitado. "Gomit izan naiz eztei horietarat (BN-ciz)" Gte Erd 140. �<br />
Naiz konbit egonik / berzerén etxéan. LE Kop 83. Bazkariz gomit zen gure Bil-bil, Jaun Erretoraren etxera. Barb<br />
Sup 2. Ez da gehiago Jaun Erretoraren etxean gomit. Ib. 3. Zer ezteiak! Oraitik gomit zirezte oro! Lf Murtuts 44.<br />
gomitagura (V-gip), gonbitagura (V-gip), gonbitogura (V-gip). Ref.: Iz ArOñ (gonbíttaguria); Elexp Berg<br />
(gonbittogura). � Náusea, ganas de vomitar.<br />
1 gomitatu (V-gip ap. Etxba Eib (-au); Lcc (-du), Añ, H), gonbitatu (Urt IV 476, Lar, Hb ap. Lh, H), komitatu<br />
(H), konbitatu (Volt 120). � Vomitar. "Revesar, gomitar" Lcc. v. bomitatu.<br />
2 gomitatu. v. gonbidatu.<br />
gomitibo. "Vomitivo" Añ.<br />
gomitu (V-gip; Añ), gonbito (V-gip, G-bet; H), gomito (Lcc), gonbit (SP), gonbite (Lar), gonbita (Chaho, Hb<br />
ap. Lh). Ref.: Etxba Eib; Zt (comunicación personal); Elexp Berg (gonbitto). � Vómito. "Gomito" Lcc. v.<br />
bomito. � "Komit ou goitiko komit, nausée" Dv.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
862
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gomitu. v. gomit.<br />
gomituka, gonbitoka (G-goi), gonbitxoka (V-gip). Ref.: Gte Erd 68. � Vomitando.<br />
gomitularri (V-gip), gonbitalarri (G-bet). Ref.: Etxba Eib; Zt (comunicación personal). � Náusea, arcada.<br />
gomiz. "(V-ger), pececillos comestibles de aletas y cabeza grandes, que se pescan junto a las peñas" A. v.<br />
gomezarrai.<br />
gomizio. "Las fraguas pueden servirse del carbón regular llamado gomizio (1772)" Zumalde 301s. "Carbón<br />
gomizio --carbón canutillo-- (V-gip)" AEF 1926, 131.<br />
gomon. "(V-arc), acomodo" A.<br />
gomondu. "(V-arc), acomodar" A.<br />
gomontzaile (V-arc ap. A). � Acomodador. � Lapurrak ta gomonzalleak erru bat. "El ladrón y el acomodador<br />
una culpa". RS 496.<br />
gomukarri. v. gomutagarri.<br />
gomukarri. v. gomutagarri.<br />
gomuta (V; H (+ -ia det.)), gomute (Añ, H), gomunta (V-ger-m; H), komuta (V), komute (Añ), komunta (Vm).<br />
Ref.: A (gomuta, gomunta, komunta); Iz ArOñ; Gte Erd 246. � Tr. Atestiguado ya en fray Juan de<br />
Zumarraga y en Lazarraga (en ambos en la expr. gomuta izan), es propio de la tradición vizcaína; en textos<br />
guipuzcoanos sólo lo encontramos en J.I Arana, Cardaberaz (en Josefa, posiblemente un añadido de su editor<br />
Arana) y, ya en el s. XX, en S. Mitxelena, Zaitegi e Ibiñagabeitia. Con k- inicial sólo encontramos un ej. de<br />
Cardaberaz; usa gumuta Lazarraga, y gomunta J.J. Moguel (Mayatz 15, BasEsc 122), J.I. Arana y EgOn; hay ejs.<br />
seguros de gomute en Añibarro, Astarloa e Iturzaeta (Berb I 238). En DFrec hay 10 ejs. de gomuta. �1.<br />
Recuerdo. "Sufragio por los difuntos, sufrajioa, illen ko- o gomutea", "recuerdo" Añ. � Bere Pasinoiaren<br />
gomuta betiko bat eukiteko. CrIc 140. Nire bekatuen gomuteak botarazo eutsuzan lurregiñoko odol tantak. Añ<br />
EL 1 93. Marija penaz beterik kurutziaren oñian aurkituten zaneko gomutia. Ur MarIl 110. Oera orduko<br />
gomuntak. EgOn [?] (ap. H). Bizirik daukat [esposaren] gomutea! AB AmaE 176. Pio bederatzigarrenak, gomuta<br />
guztiz gozo eta ezilkorrekoa beti izango danak. Itz Azald 55. Nik eztot gura zartasunaren gomutarik. Ag Kr 121.<br />
Nun da gaur euren gomuta? Enb 70. Bertoldaren gomuta goguangarrija sarri-sarri burura erakarri. Otx 104.<br />
Kalte orrein gomuta iguingarria baño besterik ez dabe itxi. Eguzk GizAuz 15. Gomute poz eta atsegingarriek.<br />
Akes Ipiñ 22. Ezekielegazko gomutea bere, ba dau. Erkiag BatB 191.<br />
v. tbn. fB Ic III 261. Astar II 139. Azc PB 121. A Ezale 1897, 194a. EEs 1917, 38. Kk Ab I 85. Laux BBa 130.<br />
Zait Sof 185. Gand Elorri 169.<br />
� Pensamiento, meditación. � Egun oro zortzi eta bederatzi ordu zeruko gomunta edo kontenplazio gozoan<br />
pozik igarotzen zituen. Cb Josefa 62. Igaro danaren, orduko ta etorkizunaren gomutiak. CrIc 31. Pensamentu<br />
edo gomuta loijan borondatez egon. Astar II 136. Yosi deizula biotzean zeruko gozamenen gomutea. Añ EL 2 75.<br />
"Gomunta edo meditazioneak gei premiatsuen gaiñean" eskribatu zituen elizgizona. Aran SIgn 201 (parece<br />
referirse al libro de Duhalde; gomunta no aparece, naturalmente, en el tít. original). Burua betetuta / gomuta<br />
bategaz. Azc PB 129. Infernuaren ganeko gomuteak. Itz Azald 42. Arrantzua baño beste gomuta baga. Echta Jos<br />
34. Gomuta asko gabe / munduko gauzetan. BEnb NereA 50. v. tbn. fB Ic III 277. Ur MarIl 93. Enb 174. Bilbao<br />
IpuiB 263.<br />
� gomute (Añ), komute (Añ). "Mención" Añ.<br />
�2. + gomute (Añ, H), komute (Lar, Añ, H). Memoria, facultad de recordar. "Acuerdo, memoria", "memoria"<br />
Lar y Añ. � Zolitu zure gomutea. Añ EL 1 15. Gomutiagaz iragotako giza-aldijak ekarten ditu bere aurrera. fB<br />
Ic I 15. Zuben gomutia edo memorija eta gogo edo entendimentuba. Astar II 140. Gomuta, borondate ta<br />
adimentua. AB AmaE 350. v. tbn. Azc PB 76. Ag AL 120. Itz Azald 25.<br />
�3. gomute (Añ), komute (Añ). "Memoria, monumento" Añ.<br />
- GOMUTA ERAGIN. Hacer recordar. � Gomuta eragiten deuskue geure azkena. Itz Azald 91.<br />
- GOMUTA IZAN (Aux. trans.). a) Conocer, saber. � Orain zaoza / gumuta dezun lekuan, / zuelakoak / egon<br />
doazen moduan. Lazarraga 1199v (se refiere al infierno).<br />
b) (V ap. A; H; gomunta izan V-m ap. A). Recordar. "Gomuta dot, lo recuerdo" A. En Larramendi (s.v. acordar)<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
863
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
hay komuta, tal vez por komuta izan. � Gomute dot [...] arbola bat. Añ LoraS 108. Noren seme edo alaba dirian<br />
asko gomuta ez dabeela. fB Olg 66. Eztozube pekaturik gomuta izango. Astar II 204. Eztot gomuta, neure<br />
Santua, / nun eta zelan dagoan. Azc PB 330. Gaur bailitzan gomuta dot. A BGuzur 123. Ezeizu artu mingarri<br />
geiago bera gomuta izanaz. Echta Jos 356. Iñoiz baiño sarriago ta maizago gomuta eban Xirdo. Erkiag Arran<br />
172. v. tbn. Itz Azald 137. Kk Ab II 85. � Pensar. � Arako gomuta zendubanian pekatuban zengozala,<br />
etzenduban esaten. Astar II 224. Egozan larri ta bilddurrez, lapurrok atzenean zer egingo ete eutsen gomuta<br />
ebela. Echta Jos 141. � (Con aux. intrans., precedido de gen.). Acordarse de. � Orko elexaen bere gomuta<br />
izango gara Jaunak bizitzea emaiten deuskula. fJZ 98. Eureen gomute bazara. Añ EL 1 17. Gomute zaite [...]<br />
Eriotza garratzaren. Ib. 118. Iaungoikoaren gomuta eztan gizona. A BeinB 59. � Gomute zaite [...] ikusi ezinik<br />
euki bozu. Añ EL 1 133s.<br />
- GOMUTAN. a) (Precedido de gen.). En recuerdo de, en memoria de. � Zeinen [Eriotzaren] gomutean opa dau<br />
Mez-Emolleak ogi ta ardaoa. Añ EL 1 102. Egizue au nire gomutan. Itz Azald 157. v. tbn. Astar II 52. Ur MarIl<br />
113. Enb 122. � Recordando a, acordándose de. � Euren gomutan egongo zan zelai atan. Ezale 1898, 371a.<br />
Juan ziñian ezketiñoko / asko dauz zure gomutan. BEnb NereA 66 (v. tbn. 176). � (Con nire). Que yo recuerde.<br />
� Zure erritarrak eztabela olango erakutsirik burutan artu, nire gomutan beintzat. Ag AL 48. b) (Estar, etc.)<br />
pensando. � Beti gomutan noiz elduko zan / ezkonduteko eguna. Echta Jos 232.<br />
- GOMUTAN HARTU (komutean H). Recordar.<br />
- GOMUTAN EDUKI (komutean euki Lar, H; gomutean euki Añ), GOMUTAN IZAN. a) "(Tener en) memoria"<br />
Lar y Añ. � Eukiko neukeala nik beti gomutan. AB AmaE 304. Ez dok gomutan jarri intzala / beeraturik. Ib.<br />
127. Neure etxia beti gomutan daukot. Kk Ab I 75. Zenbat on andik jasoa naizen / ondo dadukat gomutan. SMitx<br />
Aranz 96. Gomutan izan ditugulako. Erkiag Arran 5. Armarri bateko esana dauka, nunbait, gomutan. Erkiag<br />
BatB 169. Eresia gomutan dut. Ibiñ Virgil 60. b) Imaginar. � Neuk bere atsegin artu neban aren aurpegi eder<br />
ederraz ezpada bere, gomutan neukozan urre-dobloeenaz. "Que me pintaba mi fantasía". Or Tormes 123.<br />
- GOMUTAN ERABILI. Tener en cuenta, pensar en. � Baña gaur egunean batez be, beste gauza bat be<br />
gomutan erabilli bear da: langille asko [...] non lan egin eztaukela dabiltz. Eguzk GizAuz 142.<br />
- GOMUTARA HELDU (komutera H). Venir a la memoria. � Arako bertso bat eldu yakan gomutara. Erkiag<br />
Arran 60.<br />
- GOMUTARA EKARRI, ERAKARRI. Recordar, traer a la memoria. Cf. geure gomutara ekarten (Itz Azald<br />
74). � Bere pekatuak komutara zelan obeto batek ekarriko ditu? Cb CatV 78. Gomutara ekarrijagaz zer egiten<br />
dabeen [Jaungoikuak] geugaz. fB Ic I 45. Ez libururik gomutara ekarri. A BGuzur 126. Lengo egunetako euzkigaldak<br />
gomutara ekarri dauskue orain jazoera bat. Kk Ab II 103. Beste aldi batzutako jazokixunak erakarri biar<br />
zittubezala gomutara. Otx 45. v. tbn. Eguzk GizAuz 158. Akes Ipiñ 30.<br />
- GOMUTARA ETORRI (komutera H). Venir a la memoria. � Datorkizu gomuta edo memorijara orduban euki<br />
zenduban gozo edo gustua. Astar II 135. Anatoleri sarri jatorkan gomutara bere Josetxo laztana. Echta Jos 356.<br />
v. tbn. KIkV 92. Erkiag BatB 186.<br />
- GOMUTATIK GALDU (komutetik H). Olvidar.<br />
- GOMUTAZ. (Precedido de gen.). Acordándose de. � Biztuteko oneen gomuteaz bekatuen damu ta gorroto<br />
egiazko bat. Añ LoraS 34. Oroi Erria, bere gomutaz / indartsu senti zaitean. SMitx Aranz 167. v. tbn. Bilbao<br />
IpuiB 117. � En recuerdo de, en memoria de, en conmemoración de. � Gurutzeko Opariaren gomutaz egiten<br />
dan Jesukristoren gorputz eta odol-oparia. KIkV 93. v. tbn. Or Tormes 123. Erkiag Arran 184.<br />
gomuta. v. gomutatu.<br />
gomutahalmen. � Memoria. � Zeinbat memoria edo gomutalmen [daukaz Jesu Kristok]? CrIc 21.<br />
gomutabiatu (-iya- BeraLzM). � "Gomutabijau, trascordar" AG 2332 (escrito hacia 1896).<br />
gomutagai, gomutagei. �1. Materia de meditación. � Irakurten da liburutik astiro egun atako gomuta geija. Ur<br />
MarIl 2. Gomutagei oneek geure gogora ekarten nekatuten ez garealako. Itz Berb II 25. �2. Recuerdo,<br />
recordatorio. � Gomutagaitzat emoten dautsadazan aolkubok. Otx 100. Bertako ormaetan agiri dira [...]<br />
Beraganako eskarrona azaldu ta iraun-erazi nai duten beste ainbat eta ainbat gomutagaikin batera. AEmil<br />
AndreM 33. �3. gomutekai (Añ), komutakai (Lar). "Memorial" Lar y Añ.<br />
gomutagarri (V), gomuntagarri, gomutardxe (det., V-m), komutagarri (H), gomutgarri. Ref.: A Morf 132; EI<br />
368; Gte Erd 222. �1. Recuerdo, recordatorio. "Gomutagarri zapi bat erosi dot (V-gip)" Gte Erd 222. � Zeiñ<br />
bere gomuntagarri bizijak imiñten deuskuzan inguru guztietan. JJMg Mayatz 143. An bai, egunak emongo<br />
neukez irakurriaz / itxi eustazan gomutagarri aiñ luzeak. AB AmaE 171. Ordu txar areen gomutgarria. Ib. 442.<br />
Aitaren da Amaren gomutagarriak. Ag AL 110. Burdin zarrak gordeten gertaera on batzuen gomutagarri legez.<br />
Ag Kr 96. Kopla batzuk asmau ebazan Josetxo ta Eladiren gomutagarri. Echta Jos 302. Haien elkar-maitatzea<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
864
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
izan zen mirariaren historia kontatuko zuen, bere bizi guztirako gomutagarri. Mde HaurB 109. Gomutegarritzet<br />
baiño ezpazan be, sakuen sartu ta etzera ekarri ei-oan. Akes Ipiñ 33. v. tbn. Itz Azald 156. Enb 147. Laux BBa<br />
80. Gand Elorri 192. � gomutegarri (Añ), gomukarri (Añ). "Monumento", "padrón" Añ. � Kantau nai deutsut<br />
zu zareala Euskeldun lurra / apaintzen dozun gomutagarri eskergea. AB AmaE 64. � Testimonio. � Ziurtetan<br />
daudie guztiz indar andiyagaz atxiñako gomutagarri entzute andiko eta beneragarriyak. Ur BulaAl 26 (BulaG<br />
529 oroipengarri). �2. (V ap. A), gomutegarri (Añ), gomuntagarri (A), komutagarri (H). Memorable. �<br />
Gertaera gomutagarriak. A BeinB 84. Beste oitura gomutagarri asko. Ag Kr 132. Egun gomutagarrija. Enb<br />
121. Dantzarien azkartasuna ainbatean zantzolarien jasa ere gomutagarria yaku. Erkiag Arran 37. v. tbn. Akes<br />
Ipiñ 16. Ibiñ Virgil 94.<br />
gomutaki (V-ger-arrig ap. EI 368; Zam Voc). � Recordatorio, recuerdo. � Gomutaki au pozez artzen dot. Enb<br />
50. An agiri die ba suete-bazterrien gure aiten misiñuen gomutakiyek: adaki sendue, azkorie ta trangabela. Kk<br />
Ab II 56. Bakaldunak, Bertoldaren gomutakiz, arlanduzko illobi eder bat eregi eban. Otx 93. Or baitituzu<br />
gomutaki edertzat zure begi-zulo utsak. Zait Sof 140. v. tbn. Ormaetxe Ipuintxuak 88 (ap. DRA). BEnb NereA<br />
182.<br />
gomutakizun. � Recuerdo. � Gomutakizunak. In Enb 185.<br />
gomutakunde. � Conmemoración. � Il diran Donien Gomutakundia (1896). AG 1006.<br />
gomutaldi. � Conmemoración. � Jaunaren Nekakintxearen Gomutaldija (1896). AG 990.<br />
gomutaldu. "Fijar en la memoria" AG 2335 (escrito hacia 1896). � "Recordar, traer a la memoria" Bera.<br />
gomutamen (Bera, Zam Voc). � Memoria. "Memoria, facultad de recordar" Zam Voc. � Batzuk nai dabezan<br />
millaka itzak ikastera ez dira elduko gure umeak gomutamen bi barik. Belaus LEItz 118. Itzik esan barik,<br />
gomutamenez, adimenez eta biotzez egiten dana. KIkV 46. Gomutamena galdu. GMant Y 1933, 189.<br />
gomutantza. "Conmemoración" Añ.<br />
gomutaratu, gomutara. �1. Recordar, traer a la memoria. � Alderdi guztietan gomutaratuaz Kristoren esana.<br />
Ag AL 51. Aspaldion bere askok aiztuta dauke emen gomutaratu edo oroitu nai dogun ekandua. A Ezale 1897,<br />
148b. Laster gomutara ditu Ezekielen eretxiak. Erkiag BatB 173 (v. tbn. Arran 77). �2. (V ap. A), gomuntaratu<br />
(A). "Acordarse" A.<br />
gomutarazi, gomuterazo (Añ), komutarazi (H), komutaerazo (Lar), komuterazo (Lar, Añ, H), komutarazi<br />
(Lar), komuteerazo. �1. Recordar, hacer acordarse. "Acordar", "acordado" Lar. � Gomuterazoten deusku lapur<br />
onak eukan damu ta biotz-miñ egiazkoa. Añ EL 1 115 (EL 2 122 gomutarazoten). Eta dago altaran guri gomuta<br />
erazoteko zeruban daguana. Astar II 48. v. tbn. Kk Ab I 41. Maite ditudan guztiak zeruan aurkituko ditudala<br />
gomutaraziaz. Ag AL 117. Munduko arantza laar ta lorrak gomutaraziaz. Erkiag Arran 183 (14 gomuterazo).<br />
Hunegaitik eztizkigu gomutarazten [orhoimenak] ondoko nekeak. Osk Kurl 81. �2. Acordarse, recordar. � Zeu<br />
baga gomuterazo ezin neiz bekatu guztiak. Añ EL 1 125 (EL 2 131 gogora ekarri). Emazteari [...] eder ta atsegin<br />
zaio beiñola Maitea erakartzeko erabilli zitun bide ta maltzurkeriak gomutaraztea. Onaind in Gazt MusIx 156.<br />
gomutari. � Memoria. � Adizailia, borondatia ta gomutarija. fB Ic I 63.<br />
gomutarri. � Lápida conmemorativa. � Lekeitiotik Mendexara bide-ondoko basatxaunoan dago gomutarri ori.<br />
ZA RIEV 1928, 593n.<br />
gomutati, komuteti (Lar, H). � "Memorioso" Lar.<br />
gomutatu (V-gip ap. Gte Erd 139 (-etan); Dv, H; -du Mg Nom 68, Añ; -au Mg PAbVoc, Añ, Dv), gomuta,<br />
gomuntatu, komutatu (Lar, H; -du Añ; -au Añ). � Tr. Documentado ya en Lazarraga, aparece en textos<br />
vizcaínos desde Olaechea; fuera de éstos, lo encontramos en J.I. Arana, Legaz y JBDei. Usa gumuta- Lazarraga,<br />
komuta- Moguel y CatBus (51), y gomunta- J.J. Moguel, Arana y Legaz. Otxolua (57, 104) emplea gomuta como<br />
participio. �1. Acordarse. "Acordar", "trascordarse" Lar. � Akordau eta gomutatu pensetan dogula Sarri<br />
Zeruko deskansu [...] ta zorionean. Oe 66. Komutetan zan pekatu egin ebanaz. Mg CO 37 (284 gomutau).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
865
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Jaungoikuagaz gitxien gomutatuten dirianak. fB Olg 203. Ez nintzan gomutetan argizaijagaz. Ur Dial 10 (It<br />
oroitzen, Dv orhoitzen, Ip orhitzen). Zenbat bidar gomunteetan ete dira auzi edo gerra onegaz? JJMg Mayatz<br />
15. Gomutetan gara / zeinbat ontzi ioiazan. Azc PB 206. Eztira gomutau [...] arimea ezillkorra dala. Ag AL 103.<br />
Bertoldinen txaldankerijaz gomutatzian. Otx 165. Ondiño ondo gomutetan naz. Bilbao IpuiB 193. Beronike<br />
berazaz gomutau da. Erkiag BatB 194.<br />
v. tbn. AB AmaE 8. Itz Azald 204. Kk Ab I 43. KIkV 63. Altuna 67. Enb 108. BEnb NereA 214.<br />
� (Aux. intrans. bipersonal). � Gomutau jat konfesau ez ditudala. Mg CO 200. Emen gomunteetan jat<br />
jakiturijako liburuban irakurten dana. JJMg BasEsc 192. Ikusirik Marija Magdaleniena gomutetan jaku bere<br />
penitenzija. Astar II 47. Gomutau jakon ez ebala oraindik errezau. Ur MarIl 46. Zuri begira gomutetan jat / [...]<br />
etorri zala. AB AmaE 48. v. tbn. Otx 104. Akes Ipiñ 29. Osk Kurl 42.<br />
� gumutatu. Ocurrírsele. � Garcilaso traidoreak / agindu eben undaetan; / [Inozentearen] atz txikirra<br />
biotzagaz / lekarroela señaletan, / gumutatu ez lekion / bere aita eskaetan. [='para que no se le ocurriera<br />
reclamar a su padre, preguntar por su padre']Lazarraga 1197v.<br />
� (H), komutatu (H). (Aux. trans.). Recordar. Hay un ej. con complemento en sociativo en Altuna (85). � Zer<br />
gomutau biar dogu? CrIc 139. Gomutetan badodaz nire bekatu neurri bageak. Añ EL 1 157. Bere bitartez<br />
gomutau daigun zeruan dagoana. Itz Azald 73. Gomutauko dok [...] zenbat eskatu euan. Kk Ab I 110. An<br />
gomutau neban [...] otu izaten yatana. Or Tormes 67. Aurtemein Iñesek bere alabeari esana gomutau ezkero.<br />
Erkiag Arran 115. Ipuiña ondo gomutetan dot oraindiño. Bilbao IpuiB 74. v. tbn. AB AmaE 165. Ag Kr 152.<br />
KIkV 21.<br />
� (-au V-ger-ple-arr-m ap. EI 341). Pensar en; considerar. � Mirariturik, gomutaubaz zelan sartu zatekian atia<br />
itxirik eguala. Ur MarIl 46. Gure Erredenzioko ezkutamenak gomuntatzen. Aran SIgn 17. Gomuntatzen edo<br />
konsideratzen dugula aren itsustasuna. Legaz 42. v. tbn. AB AmaE 252. Gomutauko balebe / zer dan biar ori.<br />
Enb 168. Langilleak esku artean darabillan gaia ta lantegia zelakoak diran, langillea bera nor dan gomutau<br />
ezkero. Eguzk GizAuz 53.<br />
� Conmemorar. � Ez Jesus-Biotz eguna osperik aundienaz gomutatzen ez duenik. JBDei 1919, 176. Egun<br />
onetan Andra Mariaren jaiotzea gomutau ta ospatzen dogu. Eguzk LEItz 121.<br />
�2. (Añ), komutatu (Añ). "Mencionar", "nombrar, hacer mención", "mentar" Añ.<br />
- GOMUTATU ERAGIN. Hacer recordar. � Konfesetan danak gomutau eragin biar deutsa [konfesoriari]. Mg<br />
CO 212. Gomuntau eragiñ deigubeezala [...] historija miragarrijak. JJMg BasEsc 106.<br />
- GOMUTATU EZA. (Det.). El no acordarse. � Lotsaz gordeten bada, ez aztuz, ez gomutauezaz, ta erru baga<br />
itxiten badau. Mg CO 164.<br />
� Etim. Para la posibilidad de que provenga de lat. computare, v. FLV 1974, 208s.<br />
gomutatze, gomuntatze. � Meditación. � Egin beti-betikoen gomuntatzea edo pensakizuna. Aran SIgn 23.<br />
Orazio ori gero berak gomuntatzerik goienekoraño jasotzen ziola. 'Contemplación'. Ib. 45.<br />
gomutazio, gomutazinoe. � Memoria. � Zerren Jainkua dan aldetik ezin euki leike gomutazinoe edo<br />
memoriarik. CrIc 21.<br />
gomute. v. gomuta.<br />
gomuzki. v. komunzki.<br />
gona (V, G, AN, B, L-sar; Lcc, Mic 9r, Lar, Añ, H). Ref.: A; A Morf 175; EI 279; Etxba Eib; Iz ArOñ, Als;<br />
Holmer ApuntV; Elexp Berg; Gte Erd 49. � Falda (tbn. pl.; en usos figurados puede referirse a la idea de<br />
'mujer'). "Saya de mujer" Lcc. "Saya" Lar y Añ. "Brial, guardapiés" Lar. � Tr. Exclusivamente meridional, se<br />
documenta desde Lazarraga. Lo usan en pl. Mocoroa (Damu 23), Azkue, Labayen, D. Aguirre (G 14), Otxolua<br />
(150), Etxaide (JJ 103), Anabitarte (Poli 28), Erkiaga (BatB 77), Aresti (Ipuin 47) y N. Etxaniz. En DFrec hay 5<br />
ejs. � Ari jakea egin orduko, / alabeorrek gonea. Lazarraga 1196r. Soinean gonaz ondo janzita. Ib. (B) 1205rb.<br />
Soñean daramadan gona au salduko badet ere. GavS 6. Gona atal askoz adobauak. Añ LoraS 99. Gona<br />
laburregi ta ostian dezenzija gitxigaz. JJMg BasEsc 118. Ezin arrapaturik / gonan kukusoa. It Fab 113. Batek<br />
gerrira jasoa zuen / bere gonaren egala. PE 44. Praken lekuan jantzi obe leukez gonak. AB AmaE 242.<br />
Gorontza eta gona motz gorri batekiñ jantziyak. Sor Bar 25. Gona / bitxi loraduna. Azc PB 97. Amaren goneari<br />
aloz batzuk artu. Ag Kr 132. Eztala ume gona laburduna. Echta Jos 153. Esku zabalez gonak gogor jota. A Ardi<br />
97. Gona laburrak jantzi, / illiak moztuta. Tx B II 106. --Ta "sotana" noiz jantzi bear dezu? --Datorren urtean<br />
"gonekin". Lab EEguna 78. Gonetatik etzeok gauza onik. Etxde JJ 115. Gona gehiegi prakadun bakhar<br />
batentzat. Osk Kurl 48. Bere gonak, belaunetik goraxeago jasoak dauzka. NEtx LBB 106. Galtza-zar batendako,<br />
gona-zar bat ez da faltako (AN-5vill). Inza NaEsZarr 1694. Gonak laburxkoak edo luzexkoak diren esateko.<br />
MIH 322.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
866
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
v. tbn. Zam Ezale 1898, 174b. M.A. Iñarra ib. 159a. Alz Bern 60. JanEd II 112. Mok 16. Otx 88. Or Eus 286.<br />
Laux AB 72. Txill Let 63. SM Zirik 28.<br />
� "Gona-motz, gingilla-luze (L), corta de saya, larga de úvula (acertijo de la campana)" A. "Denbora ona, bera<br />
fraka ta bera gona" Iz ArOñ (s.v. denbora).<br />
� (L ap. A; O-SP, SP, Dv). Refajo. "Cotillon de femme ou de fille" O-SP 222. � Bost gona azpirako / bear<br />
dodazala. Azc PB 176. Atorrea ta gona / guztien azpiti. Ib. 68.<br />
- AZPIKO GONA, BARRUKO GONA. v. azpi, barru.<br />
- GONA-AHO. "Gona-ao, gonau, ruedo de la saya" A (s.v. ao (6)).<br />
- GONA-ARTE. a) (Con suf. local de declinación en sing.). Faldas. v. GONAPE. � Etxakiat zetan urteten<br />
zarien amandrien gona-artetik. Kk Ab I 16. b) GONARTE. (Fig.). Compañía de mujeres. � Jan, edan, erre,<br />
gonartean ibilli. Erkiag BatB 182.<br />
- GONA-AURREKO. Delantal. � Gona-aurrekoa yantzi ta museliñazko zapi azpildu bat bular aurrean yarri.<br />
'Tablier'. Or Mi 98.<br />
- GONA-BARREN (V-arr-gip, G-azp), GONA-BARNA (G-nav). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg; Gte Erd 49. a)<br />
"Volante de la falda" Etxba Eib. � Gona barrenakaz malko samiñak igortzika. Ag Kr 14. Eladiri busti jakazan<br />
bere gona-barrenak. Echta Jos 59. Eldu eutsan gona barrenetik. Otx 148. Aren gona barrenak agiri lagatzen<br />
duanari irrikaz begiak zorrozten dizkio. NEtx LBB 106. b) Refajo. "Barrengoak gonabarrenak dira" EEs 1930,<br />
50. � Zeñen propio esaten zun anima zikintzea baño gonabarrenak zikintzea obe zala. (Interpr?). JAIraz<br />
Joañixio 23.<br />
- GONA-DANTZA. "(V-gip), cierto baile de mujeres" A. "Gona dantzea emakumen aurreskuari esaten iako<br />
Oñati-aldean" A Ezale 1897, 141n. � Aspaldiko ordez gona-dantzea ikusteko asmoaz. A BGuzur 115.<br />
- GONA-HEGAL (gonegal AN-gip-5vill, B ap. Gte Erd 49). Borde inferior de la falda.<br />
- GONA-ERTZ. Borde inferior de la falda. � Bere soiñekoaren gona-ertza / ageri du esperantzak. Berron Kijote<br />
129.<br />
- GONA-GORRI. Nombre que se da a unas figuras femeninas que acompañan a la Dama de Amboto. � Axe<br />
gogorrak abots zolijagaz lagunduten dautso (Anbotoko sorgiñari) ta gona-gorrijak itxartuten dira agur egiteko.<br />
Euzk III 557 (ap. DRA). � De falda roja. � Andre gona-gorri, Martipereneko. Or Eus 62.<br />
- GONAKO TXAKUR. Perro faldero. � Dirudiela andrean / gonako txakurra. Azc PB 75.<br />
- GONA-MAGAL. "Gona-maala busti, mojar la fimbria de las sayas" Iz ArOñ s.v. máal. � Agertuko da bere<br />
gona magalak ertzetik oratuten dabezala. Ort Oroig 19.<br />
- GONA-MENDEL. Borde inferior de la falda. "(V-ple), ruedo de la saya" A s.v. mendel. � Gona mendeletik<br />
oskijetara alde gitxi. Otx 37.<br />
- GONA-MOTZ. Faldicorta. � Atso gerri lodi, gonamotz, esku zikindun batek. Ag Kr 12.<br />
- GONA-MUTIL. Mujeriego. � Xalbat delako gona-mutil ori. Etxde JJ 149.<br />
- GONA-ONDOAN. Pegado a las faldas. � Amak gona ondoan zerabilen bethi. Osk Kurl 39.<br />
- GONAPE (V-gip). a) (En casos locales de declinación en sing., y precedido gralmte. de amaren). Faldas (de la<br />
madre). "Aman gonapetik urten bako umia, se dice de la persona apocada sin mundo y experiencia" Etxba Eib.<br />
"Aman gonapian hazittakua da ta" Elexp Berg. Cf. gonapeko. � Amaren gonapeko izan bazan, garaia urbildu<br />
zitzaion aurrerantzean etxeko lemazai izaten ikasteko. Etxde JJ 234. Amaren gonapetik asago aldegin bear<br />
mingotsa. Erkiag BatB 26. b) (Ref. al sexo). � Ala ere, ba-ziran emaztearen gonapekotan sartzen ziran ziraunmihiak<br />
ere. NEtx LBB 124.<br />
- GONA ZURI. "Saya blanca que arma la falda" Etxba Eib.<br />
- GONETAN (V-gip). En faldas. "En falditas [...]. Gure umia atzo arte ojalietan; gaur gonetan eta beriala<br />
ipiñiko dogu fraketan" Etxba Eib. � Obe prakak kenduta / baleude gonetan. And AUzta 119.<br />
� Etim. Préstamo indoeuropeo, introducido en el léxico vasco por vía románica; cf. DCECH, s.v. gonela.<br />
gonadun (V-gip ap. Iz ArOñ). � Mujer (litm. 'que tiene (lleva) faldas'). � Zuen mende ez daude / gonadun<br />
guziyak. PE 70. Gonadun barritsu bi. Azc PB 232. Artara orri gona-dunak e / laister irabaziko diyo. Tx B I 230.<br />
Gonadunen eginbiarra orixe da-ta. Otx 52. v. tbn. Erkiag BatB 131. MAtx Gazt 78. NEtx LBB 123. � (Con<br />
sust.). <strong>Fe</strong>menino. � Biak, gonadun Meternik batzuek bezela egiñ zituzten egiñalak. Ag G 40. Gonadun<br />
bezeruegaz erabiltzen zittuan autuak. Etxba Ibilt 472. Itsatsi zaion gonadun gauza arekin zer egin eztaki. NEtx<br />
LBB 102. Gonadun lagunak. Ib. 123. � Calzonazos, (hombre) de carácter débil. � Senar gonaduna zan bata;<br />
bestea, ia kaltzadun emaztea. A BeinB 43. � (Ref. al sacerdote). � Prakadun eta gonadunak, naikoa sermoi<br />
egiñak ditugu euskeraz. NEtx LBB 127.<br />
gonagai, gonagei (V). � "Tela para una saya" A Morf 131.<br />
gonagain (Lar, Añ, Hb ap. Lh). � "Avantal" Lar y Añ. "Delantal" Añ.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
867
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gonagaineko (Lar, Añ, H). � "Basquiña" Lar y Añ (tbn. gona ganetikoa en Añ). "Gona gañekoa, vêtement de<br />
dessus la robe, tablier" H. � Gonak urdin illunezko oialez eta gona gañekoa gorri illuna. Etxde AlosT 77.<br />
gonagorantz (V-ger-m ap. A), gonagontz (G-to ap. A). � "Túnica, bata de niñas, muy ajustada al cuerpo" A. v.<br />
gorontz.<br />
gonaiza. v. guraize.<br />
gonantza. v. gorontz.<br />
gonapeko. � Aguardiente, licor fuerte. � Amandreak ematen noizbait gonapeko (pattarra). Or Eus 59.<br />
gonapetu. � (Precedido de apaiz). Someter(se) a los curas (litm. 'poner bajo la sotana'). � Eriotzean aruntz<br />
izango danarekin nai nazu orain apaiz-gonapetu, ezereztu ta txetu. ABar Goi 54.<br />
gonatzar (Lar, Hb ap. Lh), gonazar. � "Sayaza" Lar. � Beren gonazar ta sotanetan trabatuak. "Sus<br />
faldamentos y lobas". Berron Kijote 210.<br />
� Galtzazar batendako, gonazar bat ezta faltako (AN). 'Tal para cual'. Inza Eusk 1928 (II), 107.<br />
gonauntz. v. gorontz.<br />
gonazale. � Mujeriego (litm. 'aficionado a las faldas'). � Ez jokalari, ez moskor eta ez gonazale dala. JAIraz<br />
Bizia 111. Banekiken gaztetan gonazale amorratua izana aizela. Etxde JJ 125.<br />
gonazar. v. gonatzar.<br />
gonazi. v. guraize.<br />
gonazpiko (AN-gip ap. A; G-bet; Lar, H), gona azpiko (Lar). � Enaguas; refajo. "Faldellín", "zagalejo,<br />
guardapiés interior que ponen sobre las enaguas" Lar.<br />
gonbaratu. v. konparatu.<br />
gonbate. v. konbate.<br />
gonbertitu. v. konbertitu.<br />
gonbertsatu. v. konbertsatu.<br />
gonbeta. "Juego de naipes (V-ger) (cometa)" A Apend. "Aste (V-arr), ser mano de juego. Gonbetan aste danak<br />
bentaja andia daroa" Ib.<br />
gonbidalari. v. gonbidatzaile.<br />
gonbidantza (Ht VocGr 361 (-nz-), Dv). � Invitación; banquete al que se invita. � Egiten duzunean gonbidanza<br />
bat, gonbida zaitzu errumesak. TB Lc 14, 13 (Lç banket, He othruntza, Dv barazkari, Ol orrits, Ker bazkari, Or,<br />
IBk e IBe otordu). Hoin gonbidantza amultsuaz [...] hunkitzera ez uzteko [bihotza]. JesBih 19s.<br />
gonbidatu (V-gip (-au), G-azp, AN-gip; SP, Urt I 513, Dv, H), gomitatu (BN-ciz-arb; Lar, VocBN, Hb ap. Lh,<br />
H), gonbiatu, gonbiratu, gonbitatu (Hb ap. Lh), gonbitu (AN-gip), gomidatu, komitatu (Dv, H), konbidatu (Vgip<br />
(-au); Ht VocGr 376, Lar, Añ, H), konbiatu (Volt 65), gumitatu (Chaho), kumitatu (kh- S; kh- Gèze),<br />
kumitu (kh- Foix ap. Lh). Ref.: Lrq (khumita); BU Arano (gonbitu); Etxba Eib (konbidau); Elexp Berg<br />
(gonbidau, konbidau); Gte Erd 140. � Invitar, convidar. AxN explica demandatu (350) por konbidatu. � Tr.<br />
Gonbidatu es la forma más usual y más extendida (aunque no la encontramos en textos vizcaínos); konbidatu es<br />
empleada por autores vizcaínos, parte de los guipuzcoanos, y los septentrionales Voltoire (274), Etcheberri de<br />
Ziburu y Axular. Gomitatu, empleado por Leiçarraga, se encuentra en autores septentrionales (en su mayoría<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
868
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
bajo-navarros); al Sur sólo hay algún ej. en Oskillaso. Komitatu lo emplean Elissamburu (Fram 138) y Aresti<br />
(Ipuin 83). Los suletinos (incluido Tartas) usan khümitatü. Hay además ejs. de gonbiatu (Jauretche 137),<br />
gonbiratu (D. Aguirre, Uztapide (LEG I 306)), konbiatu (Udarregi (50)) y gomidatu (Arb Igand (9)). En DFrec<br />
hay 11 ejs. de gomitatu, 23 de gonbidatu, 4 de gonbirau, 3 de gonbitatu y 2 de konbidatu. � Hi gomitatu<br />
auenak. Lç Lc 14, 10 (He e IBe gonbida-; Dv, IBk deit(h)u). Egun, zoin baita igandea, gonbidatu ditut sei<br />
ingles, berririk neon denean lasterrenik sentitzen duenetarik. (c. 1597). FLV 1993, 457. Berze kreaturak ere ditut<br />
gonbidaturen / ohore eta errespetu eman diezazuten. EZ Man I 40. Othoitz egitera konbidatzatzu. EZ Man II<br />
171. Gaixtoen bezala, onen ere gaixtakeriara konbidatzeko. Ax 275 (V 183). Kumitatzen gitu ioan giten haren<br />
ondoan. Tt Onsa 112. Nihork gonbidatu gabe berak baitira hartara asko emanak. ES 175. Deitzea eta<br />
gonbidatzea Ispiritu saindua ethor dadila othoi gure baithara. CatLav 235 (V 119). Guztiok gonbidatzen gaitu<br />
(Munarriz, 1753). FLV 1989, 116. Nik Jaunaren pakera konbidatu, ta zuk nai etzenduen. Cb Eg II 116.<br />
Gonbidatu nahi gaitu bere ganat. Brtc 230. Eta kriman ohituak / konbertitzerat gonbidatzen. Monho 114.<br />
Konbidau eban bein Jesus maitia bere etxerako. Mg CO 73. Béra dágo déies konbidátzen. LE Ong 14v.<br />
Konbidatzen badezu, brindatzen badiozu. AA III 555. Egiten duzunean gonbidanza bat, gonbida zaitzu<br />
errumesak. TB Lc 14, 13 (He, IBe gonbida; Lç, Dv, Ol, Or, Ker e IBk dei(tu)). <strong>Fe</strong>de hunin nündin khümitatü.<br />
Etch 324. Batak bestea gonbidatuaz berriz jokatzeko partiduren bat moldatzen. Izt C 255. Askori deitu zien edo<br />
konbidatu zituen. Lard 416. Elizak gonbidatzen gaitu hekien bidetarat. Hb Egia 102. Jaun aphezpikuak<br />
gomitaturik. Prop 1876-1877, 56. Konbidau nozulako sarritan kafean. AB AmaE 212. Pitxar bat ardorekiñ<br />
gonbidatu zituan. Urruz Urz 17. Amaiketakoagaz / auzoak konbidau. Azc PB 236. Etzaitut konbidatzen nerekin<br />
lotara. Iraola 106. Txanpañez gonbiratzen nau. Ag G 174. Jayian aita gonbidatzeko. Tx B II 130. Mahainerat<br />
gonbidatu. Zerb IxtS 62. Sanjuanetan konbidau ninduen. SM Zirik 51. Ez Portugesek gomitaturik jinak, ez!<br />
Ardoy SFran 192.<br />
v. tbn. Mat 247. Arg DevB 120. SP Phil 166. He Gudu 90. Lg II 82. Mih 42. Dh 178. JesBih 398. MarIl 17. Jaur<br />
409. Gy 175. Bv AsL 116. Arr May 7. JanEd II 102. Anab Aprika 31. Gomitatu: AR 211. Lf Murtuts 50. Mde<br />
HaurB 75. JEtchep 85. Mattin 109. Gonbiratu: Noe 28. Gonbiatu: Balad 54. Konbidatu: CatB 91. Añ LoraS 51.<br />
JJMg BasEsc 152. Astar II 128. JanEd I 94. Urruz Urz 54. Alz ST<strong>Fe</strong>r 124. Etxde JJ 273. Etxba Ibilt 464. Lab<br />
SuEm 198. Balad 53. Konbidetu: fB Olg 56. Kk Ab II 60. Izeta DirG 67. Khümitatü: CatS VIII. UNLilia 11.<br />
Xikito 7.<br />
� (-au V-gip), gomitatu (Lar, Añ), gonbiatu (-ie- AN-ulz), konbidatu (-au V-gip). Ref.: Etxba Eib<br />
(konbidatzallia); Iz Ulz (gombietúe); Elexp Berg. (Part. en función de sust.). Invitado, convidado. � Errezue<br />
gomitatuei. Lç Mt 22, 4. Bere konbidatuokin au zer dator? Cb Eg III 338. Erakhartzekotzat gonbidatu hek<br />
ezteietako othuruntza hartarat. Lg II 236. Edaten ari zala bere konbidaduakin. Gco II 64. Ezteguban<br />
ezkonbarrijak ta konbidaubak egin oi dituben pekatu nasaijak. fB Ic III 339. Gomitatuak eta ezteietako arropa.<br />
CatJauf 115. Gomitatuek pagatuz edaten dituzten wizkiekin. Larz Iru 50. Bidali zituen morroiak gonbidatuei dei<br />
egitera. IBe Mt 22, 3 (Echn, Hual y Samper konbidatu; Lç gomitatu, He gonbidatuak, Ur (G), Or, IBk deituak,<br />
Ol ezteikideak).<br />
v. tbn. Arr GB 94. Mattin 110. Konbidatu: Ur Mt (V) 22, 4. AB AmaE 270. Altuna 74. Tx B 168. SM Zirik 62.<br />
Gomitatu: Osk Kurl 18.<br />
� "Txakur-konbidau (V-gip), gorrón en una comida" Zt (comunicación personal). "Txakur-konbidatu bat dek ori<br />
joaten dan leku guzietan; sartuko dek nun-nai, jan-usaia bada" Gketx Loiola.<br />
gonbidatutegi, konbidautegi. � <strong>Fe</strong>stín. � Ara emen geure errijeetako zezeneen [...] komedijeen, dantzeen ta<br />
konbidautegijeen sartueria edo etorrieria kristandadera. fB Olg 144s.<br />
gonbidatutza, gonbidautza (V-gip), konbidautza (V-gip). � "Acto de reunirse todos los convidados (por fiestas,<br />
normalmente)" Elexp Berg. � Konbitxa (konbidautza) egin. SM Zirik 51n.<br />
gonbidatzaile (Urt), konbidatzaile (V-gip ap. Etxba Eib), kumitazale (kh- S ap. Lrq), kumitatzale. � (El) que<br />
invita. "Allector, [...] gonbidatzaillea, gonbidalaria" Urt I 514. "Neu naiz amen konbidatzallia; zu konbidaua"<br />
Etxba Eib. � Eztuzula bigarrenean gonbidatzaillerik beharko. Ax 394 (V 257). Gonbidatzaillea eta janharia,<br />
urrikal gakizkitzu. Gç 126. Khümitatzalia aberats nilakoz. Etch 320.<br />
gonbidatze, gonbiatze. � Invitación. � Zer erran nahi du ohora begitartetsu, eta gonbidatze amolsu horrek?<br />
SP Imit IV 1, 3 (Mst kümitü, Ol dei). Gonbiatze guziz samur hori. Ch IV 1, 3. v. tbn. Brtc 122.<br />
gonbidu. v. gomit.<br />
gonbit. v. gomit, gomitu.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
869
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gonbitatu. v. 1 gomitatu.<br />
gonbitazale. "Vomitador" Lar. v. bomitari.<br />
gonbito. v. gomitu.<br />
gonbitu. v. gonbidatu.<br />
gonbitxoka. v. gomituka.<br />
gonburu (V ap. A; Lar Sup, Mg PAbVoc, H), ganburu (Añ), goniburu (Añ), bonburu (V-gip ap. A). �1.<br />
Colmo, exceso. "Colme" Añ. � Etorriko jatzu, adiskidia, gonburubaren erreseria [= 'el rasero de lo sobrante'].<br />
Mg PAb 123. Zoritxarraren gaitz-gonburuak adimen-argia itzali oi dio. Zait Sof 177. �2. (H), ganburu (Añ).<br />
(Adv.). De sobra. "Demás, lo que se da demás, gañez, ganburu, ganezka" Añ. � Euren saria / irabazia /<br />
gonburu deutse ekarririk. Zav Fab RIEV 1909, 35. Gozotasun eta zorionok eukiko dodaz neurri betean eta<br />
gonburu. Añ EL 2 71. Angerubai ta gizonai neurrian emon joakez grazia ta doiak, baia Mariari gonburu. Itz<br />
Berb I 302. Nere biotza poz-atsegiñez / gonburu bete dezuna. Enb 126. v. tbn. Mde Pr 255. � + ganburu (V-ple<br />
ap. A). (Estar...) totalmente lleno (de). "Colmado" A. � Udabarrija or daukazu ba / gonburu pitxi ederrez. Kk<br />
Euzk II 370 (ap. DRA). Zear-aize biurriz gonburu diran artzuloetara. Onaind EG 1956 (5-6), 105. Antxe egon<br />
dira, samurtasunez gonburu. Erkiag BatB 178. Nikanor-en burua lilluraz gonburu dago. Ib. 146.<br />
- GONBURUAN. De sobra. � Baldin Jesukristok emon izan badituz gonburuan kitugarriak. Itz Azald 33.<br />
- GONBURU EGIN (V-m ap. A EY; ganburu e. A Apend). "Gonburu eginda daukazu ori, eso lo tiene usted ya<br />
colmado (V-m)" A EY III 262. � Emen arimeak pozaren pozaz gonburu edo ganez eginda ezin lei itxi deadar<br />
egin barik. Ezale 1897, 371s.<br />
- GONBURUZ. a) De sobra. � Aretua gonburuz beterik eguan. Enb 196. Zure eskuetan gaitzak gonburuz ekarki<br />
etorri zera. Zait Sof 197 (v. tbn. 193). Bete idazu gonburuz oturuntzaren enparaua, orainarte bezala erantzuki.<br />
Zait Plat 147. b) Para colmo (de). � Ta gaitz guzion gonburuz, eraillea bera aitaren oean zoritxarreko amakin<br />
ikustean. Zait Sof 19.<br />
� Etim. De lat. cumulus, y relacionado, por tanto, con mukuru, etc.<br />
gonburutasun. � Colmo. � Zorionen gonburutasunean. Itz Berb I 268.<br />
gonburutu. �1. Colmar(se). � Ontzatuten deustazula yakitea izango da nire atsegin betea: eta berau<br />
gonburutuko yat, ezertakotzat euki nai banozu. (Gandara, carta a Larramendi, 1764). BAP 1966, 161. Ianari<br />
onuratsuz bete ta gonburuturiko mai baten. A Ezale 1897, 121b. �2. Acumular, sumar. � Urteak urteai<br />
gonburutu arren, aldia aldi da, ta betirauna betiraun. Ibarg Geroko 70 (ap. DRA).<br />
gonde (SP, H). � Gozne. v. gontz. � Haren arima sainduak athe eta gondeak / bortxaz irauzi zituen eta hautsi<br />
gatheak. EZ Man I 129. Eta kobrezko atheak / gondetarik irauzi. EZ Noel 98. Sustengatzen dituk nola /<br />
gondeetan atheak. EZ Eliç 101. � (Fig.). Base, fundamento. � Spiritua, indazitzu aiphatu berthuteak, / zein<br />
baitire gaiñerako berze guztien gondeak. EZ Man I 38.<br />
gondera. v. konder(a).<br />
gondu (Lar Sup � H). �1. "Provecho" Lar Sup. � Etorri badakik billaetan doan gatxa gondu dakiala.<br />
"Provecho te haga". RS 514. �2. Aprovechar. El origen de esta acepción parece ser la interpretación que hace<br />
Azkue (Eusk 1935, 71) del ej. de RS como participio. � Olantxe aukera ta eretirik txatxarrena ere ondu ta<br />
gonduten dakie emazteki zuur, zoli ta usmotsuak. Erkiag Arran 70.<br />
� Etim. Puede tratarse de una variante arcaica de kontu, kondu; v. FLV 1971, 165.<br />
gondura (Lar Sup � H). � "Vianda" Lar Sup.<br />
� Etim. Podría tratarse de una forma disimilada de rom. gordura "adeps".<br />
gonga (AN ap. A; SP, H), gonka (R ap. A), gunka (Chaho, H), bunka (S ap. Lrq), onga, onka (S ap. A), unga<br />
(BN-baig ap. A; Dv, H), unka (Lh (+ -kh-)). � Robo (medida de capacidad). "Gunka, qui contient 40 litres" Ip,<br />
carta a Bonaparte (ap. Eusk 1957, 182). "Ancienne mesure pour les grains, de la contenance d'environ 46 litres"<br />
Dv. "Mesure de capacité, correspondant environ à un demi-hectolitre" H. "Robo, medida de granos, como de<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
870
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
veintiocho litros" A. "Quatre décalitres" Lrq. En FGNav (167) aparece conca como medida de grano equivalente<br />
a medio robo. Para la presencia de gonga en la toponimia, ya desde la Edad Media (Gongaldeco, Argonga,<br />
Argongueta), más relacionado seguramente con konka, v. ApV. Cf. konka. v. konkarka. � Egünian gunka bat<br />
artho. Abraham I 109 (ap. DRA). Ehun unga ogi. HeH Lc 16, 7 (Lç y He neurri, TB gaitzuru, Dv y Ol erregu,<br />
IBk e IBe anega). Anglesek gunkaz die kuntatzen. Eskual 13-3-1908 (ap. DRA). Ebatsi unka bat artho<br />
zakiarekin. Eskual 27-3-1908 (ap. DRA). Bizkarraz altxatzen tu / zazpi onga ogi. Lander (ap. DRA). Izan nintzen<br />
Oloronen, / olo-txerka mandoen, / zazpi gonka ekarri nien (R-uzt). A EY IV 331. � "Gonkatxiki kórrek eztiózu<br />
itxikítan gária, ese medio robo no cabe el trigo" Iz R 295.<br />
� Etim. De lat. concha.<br />
gongar (B ap. A; VocB). � Tráquea.<br />
gongari (Sal ap. A s.v. gonga). � Robo, medida de granos.<br />
gongerdi (Sal), gonkerdi (R), onkerdi (S), unkaerdi (S), unkerdi (S). Ref.: A (gongerdi, gonkerdi, onkerdi);<br />
Giese MolinS 623; Lh (unkherdi). � Medio robo. "Medida de veinte litros" Giese MolinS 623.<br />
gongoila (B ap. A; O-SP, SP, Dv, H). � "Tumeur ou graisse qui vient sous le menton" O-SP 228. � Nere<br />
gongoilek egin dezatela zirt eta zart. Larz GH 1934, 412. � "Spécialement, pourriture dans les bêtes à laine" H.<br />
� "Fanon de bœuf, vache" H.<br />
gongola (L?, BN? ap. A; Dv). � Columpio.<br />
gongolatu (BN ap. A; Dv). �1. Balancear. �2. (Dv � A). Darse buena vida.<br />
gongotzain, gongotzai (Bera app.). � Arzobispo. � Santa <strong>Fe</strong> de Bogotá-ko gongotzaña. GMant LEItz 57.<br />
gongotzon (Bera, A DBols). Neol. creado por Arana Goiri, al parecer de gon- (de goien 'lo más alto, arriba') y<br />
gotzon 'ángel' (v. NeolAG). � Arcángel. � Deun-Mikel Gongotzona-Agerkundia (1897). AG 1496. Gongotzonak<br />
/ jagongo al zabez. Enb 194.<br />
goniburu. v. gonburu.<br />
gonikastola. � Universidad. � Deustoko Salosketa Gonikastolako Ikaskuntza-Buruzagi. EEs 1920, 107.<br />
gonio. � Goniómetro. � Emen nabil orain gonioa konprobetan. [...] Ba dakizu, lengo atunetean gonioagaz<br />
apurtxu bat algaretean ibilli gara-ta. Berriat Bermeo 388.<br />
gonka. v. gonga.<br />
gonortegabetu. v. konortegabetu.<br />
gonparatista. v. konparatista.<br />
gontz (Aq 531, Chaho, H), gontza (BN-lab), guntz (BN-mix, S; Gèze (-nz), Chaho), guntza, kontz (Chaho),<br />
kontza (AN, L-ain; Lar, Añ, H), kuntza (L-ain), ontza (G-to, AN-gip, L-ain), huntz (Hb ap. Lh), untza (G?, AN-<br />
5vill). Ref.: A (gontza, guntz, kontza, kuntza, ontza, untza); Lrq (guntz). � Gozne. "Bisagra" Lar. "Gonce",<br />
"quicio" Lar y Añ. "Sacudir bravamente, gorostiaren gonza txastarazi (AN)" Aq 531. "Gond, huntz, kuntz, erro"<br />
T-L. v. elgontza, gonde. � Atia saltarazi zuen bere partadura edo gontzetarik. Harispe EE 1885b, 53.<br />
Partadera bat gonzaikin. HerVal 226. Estalgia buru batetik gontz batez lothua zen askari. Lf GH 1924, 394n.<br />
Murruko zilho handi hoik, lehenagoko leihoak, taula puska bat guntza-muthur batekin dilingan. Herr 18-9-1958,<br />
1. Ate kuntzak dardaran. Zelaiberri Herr 17-3-1960, 4. � (BN-arb), guntz (BN), kontza (BN-lab-arb). Ref.: Gte<br />
Erd 272, 193. (En caso ablativo, gralmte. pl.). (Sacar, salirse, etc.) de sus casillas. "Guntzetarik jalgi (BN), sortir<br />
des gonds, ne sachant plus ce qu'il fait. La colère est une courte folie" Lander Eusk 1925 (IV), 51. "Bere<br />
gontzetarik aldaratzen ditu (BN-arb)" Gte Erd 272. "Kontzetik jali da (BN-lab)" Ib. 193. � Gizonen<br />
jüdikamentiegatik bere guntzetarik ez jalkitia. "Nec humano judicio disturbari". Mst III 28, 1 (SP ez aldaratzea,<br />
Ch ez altaratzea). Horrek jauzarazi zuen gobernadorea bere gontzetarik. Jnn SBi 99. Aita Jakemein ginuen guk<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
871
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gontzetarik jauzia, uste gabeko hainbertze atseginen gatik. Prop 1904, 257. Algerko jendea errabiatua da, eta<br />
gauza batek jauzarazten du oraino gehiago gontzetarik. Herr 28-1-1960, 4. Ha! barka datazu... Zainak gontzetik<br />
atheraiak ditut. Larz HilEspos 126 (ap. DRA).<br />
� Etim. Préstamo románico; cf. fr. ant. gonz, cast. ant. gonce, etc.<br />
gontzatu (Chaho), kontzatu (Lar), guntzatu (Chaho). � "Engoznar" Lar.<br />
gonxitu. "(S; Foix), broyé" Lh.<br />
goña. � Colina. � Goña edo mendizka bat. Bv AsL 126. Juaten zan [...] goñara. Ib. 126. Lau goñ orietan. Ib.<br />
181.<br />
goñati. � Zona de colinas. � Ibar au guzia da goñati bat. Bv AsL 181.<br />
goñeta, goñetu. v. koinata, koinatu.<br />
goñube (AN-erro; Aq 249 (AN)), goñibi (Sal, R), goñibe (R). Ref.: A; A Apend; VocNav (goñibe, goñibi). �1.<br />
Bodega, cuarto del piso bajo. � Goñubera niyoan, gogoko zaizuten edari-eske. Or Mi 32. Goñuberik ez daukate,<br />
mandiorik ere ez. Ol Lc 12, 24 (Lç y He soto). Newton ardo bila goinubera (bodega) ietxi omen zan. Zait Plat<br />
84. � (Ae), guñibe (R-vid), koñube (AN-erro, Ae). Ref.: A Aezk 293; VocNav (guñibe, coñube). "Armario bajo<br />
los huecos de una escalera" A Aezk 293. "Depósito en el hueco de la escalera, donde se almacenan leña, patatas,<br />
etc." VocNav. � "Goñube, [...] pocilga bajo la escalera" A Aezk 293. � goñibe (R), goñebi (R-vid). "Estancia de<br />
la casa donde se amasa el pan" VocNav. � Bodega de un barco. � Ontzi-azalean naiz goñubean eramanen al<br />
nauzute. 'En cale'. Or Mi 62. �2. (Darric ap. DRA), goñibi (Darric ap. DRA), goñebe (Darric ap. DRA). Cuba.<br />
goñura. � Pañal. � Goñura garbietan bai, baña pobreetan maiolatua (289). LE-Ir.<br />
gooldio. v. goroldio.<br />
goor. v. 1 gor.<br />
goora. v. gora.<br />
gohotz. v. gorotz.<br />
gopa. v. 1 kopa.<br />
gopata (Lar � H). � "Encontrón" Lar. "Reencuentro, choque" Ib.<br />
gopatatu (Lar � H). � "Encontrarse, oponerse" Lar.<br />
gopatz (Bera). Neol. creado por Arana Goiri, al parecer formado de gogo 'alma' y batz 'reunión' (v. NeolAG). �<br />
Religión. � Gurutz zurijak esan gura edo ikurtzen dau Erlixiñoe edo Gopatzaren lagijak (1897). AG 1543.<br />
- GOPATZEAN SARTU. Entrar en religión. � Sartu zan gopatz edo ordeian (1897). AG 1619.<br />
gopoil. �1. Cúpula. � Tenplo gopoil ala herri-murru dorreak jende molkoz beltz-beltzak dira. Lf SanchoAzk 10<br />
(ap. DRA). �2. Abovedado. � Ez ote nintzan sala gopoil biribil hortan sartu. Herr 24-9-1964, 4.<br />
gopor (BN-ad-baig-lab; SP, Lar, H; -ph- BN-ciz; VocBN, Dv, H), opor (G-to, AN-5vill, B, L, BN; VocZeg 288,<br />
H, VocB; -ph- SP, Deen II 17, Dv, H), oporro (Lar), kopor (G, AN-5vill, B, R-uzt; Aq 637; kh- S; Foix ap. Lh,<br />
Dv (S), H (S)), koporro (R). Ref.: A (gopor, opor, kopor); EI 385; VocNav (copor, coporro); Satr CEEN 1969,<br />
167; Izeta BHizt (opor). �1. Cuenco pequeño para beber; escudilla. "Écuelle de terre", "tasse" SP. "Cáliz", "vaso<br />
para beber", "cubilete" Lar. "Cuenco de leche" Aq 637. "Écuelle" VocBN. "Jatte" Dv. � Goporrén ikhutzeak, eta<br />
kubenak, eta kobrezko unzienak. Lç Mc 7, 4. Urrezko gopor batzu bazituztela urrin hunez betiak. AR 95.<br />
Gathiluaren eta ophorraren lekhoreko aldea garbitzen ohi duzue. HeH Lc 11, 39 (Lç, He, TB plataren, Oteiza,<br />
IBe plater, Dv untzi). Eskuan zadukan urhezko ophor bat. Dv Apoc 17, 4. Nurk ere emanen beitü txipien<br />
hoietarik bati khopor bat hur. Ip Mt 10, 42 (Leon ophor; Lç, SalabBN beire, He beira, TB, Echn, Hual, Ur (V),<br />
Or, IBk baso, Ur (G) edontzi). Horrako ophor hortan duk hire gosaria. Elzb PAd 69. Gopor edo gatelu, behiak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
872
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
emaiten daukun esnea orok parti. HU Zez 185. Gopor bat ur. Ib. 71. Oporra (katillua) bete salda. Ag G 288.<br />
Gopor bat esnerekin. Barb Leg 26. Eltze, gopor, katillu eta abar. Or Eus 359. Ezkilantzeko oporren kulturaren<br />
ekarleak. Mde Pr 221. Pagozko goporrak. Ibiñ Virgil 38. Kaikuak eta oporrak bezela, ontzi onek ere txuntxur<br />
motz baten tankera du. Garm EskL I 102. �2. opor. "(L, BN, S), guante con el que se juega a la pelota" A. �3.<br />
opor. "(B), colodra" A. �4. khopor. "(S; Foix), adj. concave, rond" Lh.<br />
- GOPOR EGIN (BN-lab ap. Lh), OPOR EGIN (G-to, B, BN-baig ap. A; Dv (-ph-), VocB). Fallar; fracasar.<br />
"Ophor egitea, revenir bredouille" Dv. "Faltar a la palabra, no presentarse a la hora" A. "Manquer quelqu'un. To,<br />
gibilerat ari duk, gophor egin dik" Lh. Cf. opor. � Eman zion itza ez zion gorde bear bezela! Opor-egin zion<br />
alajaña! Loidi 156. Harat [Ameriketarat] gan ziren Eskualdunetarik zonbeitek zorigaitzez opor egiten zuten<br />
funtsabekeriaz edo xantza makurrez. Etcheb GH 1959, 314. Erdi gopor eginik bezala itzuli zen. "Après un demiéchec".<br />
Ardoy SFran 100. Etzuten guti gopor egin behar delako hiri nagusian. "Manquer le coup". Ib. 231.<br />
Mutikoa nunbait zain dagolarik eta neskak opor egiten. Lf ELit 73s.<br />
- GOPOR ESNE. Cuenco de leche. � Goizik afariten ginen: [...] opor esnea huts. JE Bur 76. Goiz guzietako<br />
gophor esnea husturik [...] supazterrean bazagon Oxalde xaharra. In Ox 193n. Nik banian ophor esne / beroa.<br />
Ox 112. Gopor esnea [...] eta artho-xigorrak supazterrean. "L'écuelle de lait". Barb Leg 26.<br />
- GOPOR UTZI (BN-lab ap. Lh), OPOR UTZI (Lh). "Abandonner, faire faux-bond" Lh.<br />
� Etim. Probablemente derivado de lat. cuppa.<br />
gopor. v. opor.<br />
goportara (Dv (-ph-) � A), oportara (-ph- Dv � A). � "Écuellée", "jattée" Dv. � Goportara bat eltzekari<br />
emaiten ahal diozu. Barb Sup 76.<br />
gopuru. v. goiburu.<br />
1 gor (V, G, AN-5vill, L, BN, S; Mic 9r, SP, Ht VocGr, Lar, Añ, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H), goor (Gto).<br />
Ref.: A; Lrq; Iz To; Etxba Eib; Elexp Berg; Gte Erd 308. �1. Sordo. "Gorra, goorra, el sordo; erdi-gorra, el<br />
medio sordo" Iz To. � Johan Gorra (1366). Arzam 259. � Gorrék enzuten duté. Lç Mt 11, 5 (SalabBN, Leon<br />
elkorrek, Echn, Samper sorrek, Hual sordunek; en las demás versiones gor). Nola zara nigaz mutu ta gorra?<br />
Lazarraga 1154rb. Gorrak itz gaitzari leia. RIs 40. Ordea nik alea [= 'alegia'] ni gor ez nuen deus aditzen. Harb<br />
329. Egin bere burua itsu, mutu eta gor. Ax 314 (V 208). Zu bezain gorrik / [...] eztudala. O Po 11. Gizonak<br />
hain gor eta gogor direla Iainkoaren hitzera. SP Phil 133. Sor edo gor sortzen dena. ES 140. Gor izan ere behar<br />
duzu haiñitz solasenzat. Ch III 44, 1. Hanitx ene botzari gogor dira eta gor. Mst III 3, 2. Sorrak eta gorrak [...]<br />
dirade. Lar, carta a Gandara 161. Gorrak ernatu. Lg II 153. Gorrai [ematen] enzumena. Ub 80. Gorra dago? Mg<br />
PAb 73. Aditzen duela gorrak, piztutzen dirala illak. AA III 507. Bethi gor eta sorhaio izanen naiz horren<br />
alderat. Dh 152. Itsu, mutu ta gor egiñik. Jauregui 242s. Gorrak adirazi, itsuak argitu. Hb Egia 81. Eta ni [...]<br />
guziari hain gor! Dv LEd 55. Bigarrena gorra da / belarrietatik. Noe 40. Euren buruak gorrak egiten badituzte,<br />
billatuko degu erremediyua gorraizea sendatzeko. Apaol 38. Mintzoa mütier, entzütia gorrer. Ip Hil 153. Eta<br />
pekataririk / nor iñon aurkitu lei / gorra danik zeure dei / maitagarriari? Azc PB 39. Madariak saltzen egoan<br />
goor bateri. Zam Ezale 1897, 327a. Belarriak naikua gor ta motelak. Ag G 200. Pekadak bezenbat gorra. Barb<br />
Sup 138. Erregeren deiari abreak oro gor. Ox 130. Itsu eta gor banengoke lez. Enb 183. Zuur nintzaien griñai,<br />
goor eskar-otsari. Laux BBa 66. Itsu edo gor edo ezaguera gabe sortu. Or QA 98. Haren jei-deiai ez egon gor.<br />
Mde Po 48. Ez nuen nere biotzaren dei ixilla entzun, gor onek. Txill Let 25. Ez gaude gorrentzat kantari. Ibiñ<br />
Virgil 62. Gure arteko gor asko kontura daitezen. MIH 304. En DFrec hay 4 ejs. de gor.<br />
v. tbn. Gç 45. Cb Eg II 71. Egiat 237. Brtc 103. Xarlem 1337. fB Olg 73. Echag 217. It Fab 64. Gy 312. Lard<br />
396. Bil 152. ChantP 172. Otag EE 1881b, 108. Sor AKaik 129. Urruz Urz 34. Jnn SBi 47. Lap 212 (V 95). HU<br />
Aurp 134. A Ardi 141. JE Ber 65. Kk Ab II 109. Otx 25. Ir YKBiz 231. Erkiag Arran 142. Zait Sof 67. Bilbao<br />
IpuiB 86. And AUzta 47. Etxba Ibilt 470.<br />
� Zarata gor bat dagi euriak. Gand Elorri 151.<br />
�2. (V-m-gip, AN), goor (V-gip). Ref.: A; Iz ArOñ (gorra, goorra); Elexp Berg. Sordera. "Egundoko gorra ein<br />
jakon tallerrian" Elexp Berg.<br />
�3. Absurdo. � Elizako liburuetan len entzungaitz gor ziruditenak, orain ez dira. "Quae absurda videbantur".<br />
Or Aitork 144.<br />
- GOR EGIN (V-gip). a) Hacerse el sordo, no querer escuchar. "Entzun da gor eiñ" Iz ArOñ s.v. ikusi. Cf. supra<br />
ejs. de bere(n) burua(k) gor egin en Ax y Apaol. � Oietan biotza daukana Jaunaren deiai gor-egingo zaiela.<br />
Lard 383. Jauna gor-egingo zitzaiela. Ib. 155. Gor egin zan gaisoa / abadean berbai. Azc PB 279. � (Aux.<br />
trans.). � Ez al dakizu gazteak zelan entzunda gor / egingo daben. AB AmaE 460. Gizonak gor egiten zion. Mde<br />
HaurB 6. b) Hacer (oídos) sordos. � Aita Santuaren deiari belarriak gor egin dautsez. Eguzk GizAuz 156.<br />
- GOR-IDURI (SP). (El) que finge ser sordo. "Gor iduri egitea, faire le sourd, semblant de ne pas entendre" SP.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
873
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GOR-MUTU. Sordomudo. � Gor-mutu bat eraman zioten. Lard 404. Gizon gor-mutua sendatzen. Ir YKBiz<br />
230. Balendiñ eta Erramun gor-mutuak jaio ziran. Alzola Atalak 78. Keinuka, gor-mutuen antzera, ari zitzaigun<br />
zinema. MIH 328.<br />
- GORRARENA EGIN. Hacer oídos sordos, no prestar atención. v. ENTZUNGOR EGIN. � Ene bozari<br />
gorrarena egin duzu. Tt Onsa 31. Erranak ez aditu iduri gorrarena eginez, eta eginak ez ikhusi iduri eginez. ES<br />
180. Gorraena egiten diotenak [...] boza salbagarriari. Lg II 274. Gorrarena eginez heien erasiari. JE Bur 45.<br />
Bardem-en garraxiei gorrarena egin diete. MEIG I 145. v. tbn. Brtc 248. Dh 158. Gy 37. Prop 1912, 68 (ap.<br />
DRA). Ldi IL 74. � Horier / gorraren egin dut / bethi. CantIzp (ed. 1868), 77.<br />
- GORRETIK EGIN. Hacer oídos sordos, no prestar atención. � Bana zer hobe, zuk gorreti / badagidazu zur'<br />
aldeti? O Po 1.<br />
- GORRIK. (Estar, etc.) sordo. � Zelan gorrik egongo da ain maite daben semiaren deijetara? Astar II 217.<br />
Itsurik iaio ta gorrik. Or BM 56. Gorrik bizi izan az egunotan ala? Bilbao IpuiB 250.<br />
- SOR ETA GOR. v. sor.<br />
2 gor. "(V-gip), onomat. de la ebullición. Gor-gor-gor diraki, hierve borbolleando mucho" A.<br />
gor. v. hor.<br />
gora (gral.; SP, Urt I 189, Lar, Añ, Lecl, VocBN, Gèze, H), goora (V-gip). Ref.: A; Iz ArOñ (goóra), R 308;<br />
Holmer ApuntV; Elexp Berg; Gte Erd 140. � Tr. La forma goora se documenta en Aguirre de Asteasu (II 6),<br />
Lardizabal (467), Enbeita (53) y Zubiri (78). Hay gorean (ines.) en Etcheberri de Ziburu (Noel 121) y Goyhetche<br />
(228). En DFrec hay 411 ejs. de gora. I (Adv.). �1. Arriba (forma de alativo de goi). Para formas como goira,<br />
goiera, v. goi. "Arriba, ir" Lar y Añ. "En haut" VocBN y Gèze. "Igan adi gora, sube arriba" Iz R 308. v. goiti. �<br />
Tr. Documentado desde el s. XVI; es algo más frecuente al Sur. � Sagara gora dianean, / amore lindeaz oroitu.<br />
Lazarraga (B) 1204r (Interpr?). Izarragati gora elzian joeala. (Finales del s. XVI). TAV 3.1.6. Gora joaku<br />
ikaztobiko kea. RS 507. Eskuak altxatzen dituztenek gora. Ber Trat 87r. Antekristen malezia hain gora da<br />
iganen. EZ Man I 69. Behin altxatu nauzu gora. Harb 341. Thonba laur kantoinetako gora ailtxatu batzuk. Ax<br />
26 (V 15). Kalizea gora doeanean. Cap 131. Ximinoak gora iganago eta uzkia ageriago. O Pr 481. Batziak<br />
gora, bertziak behera ioaiten zirela. Tt Onsa 5. Orano gora so zaudiala. Bp II 68. Haiñ gora kontenplazionean<br />
altxatu dire? Ch I 11, 2. Ai kora [= 'levántate'] mutill! Acto 144. Gurutzean josi ta gora jaso zuten. Cb Eg III<br />
308. Ez da altxatzen Yaun-doni Yauni bezain gora. Lg II 84. Batzuek gora, besteak bera. Ub 137. Onen gora<br />
igotzeko. AA III 393. Suak gorabidea artzen daben legez. Añ MisE 180. Gora igan-nahi bat. Dh 177. Lenengo<br />
eregi gora alabanziagaz al daizuben gustija. Astar II 191. Ea gora, oraindik auzpez zegoan Samariarrari<br />
Jesusek esan zion, eta zoaz. Lard 413. Nola higan zen hain gora. Hb Egia 32. Bere eskutxoak gora jaso zituen.<br />
Arr GB 88. Gora doian erregua. AB AmaE 23. Hain gora izan da altxatürik. Ip Hil 28. Bagoaz, bagoaz,<br />
errekarte batetik gora. Ag AL 145. Beste ibai-adarretik gora juan ziran. Kk Ab I 83. Buztana bihurtuz gora. Ox<br />
98. Sapelaitz egal-zuriak eguzkitan dirdaika gora doazi. Or Mi 20. Begiak gora zuzendurik. Ir YKBiz 359. Gogo<br />
ta biotzak gora jasoten eztakie. Eguzk GizAuz 188. Apaizak oso gora jaso zion neskatxaren izakera. NEtx Antz<br />
155. Geldi! Gora eskuak! Bilbao IpuiB 107. Gora jotzen badu. Ugalde Iltz 68. Anketatik gora oera igo. Anab<br />
Aprika 47. Hoin gora heldu bada. Ardoy SFran 328.<br />
v. tbn. (Para autores septentrionales): Hm 148. SP Phil 4. Arg DevB 183. Gç 72. He Gudu 171. Mih 30. Monho<br />
106. Jaur 343. Arch Fab 177. Gy 321. Dv LEd 206. Elsb Fram 170. HU Zez 57. Barb Sup VIII. Etcham 218. Iratz<br />
107. Zerb IxtS 32. Lf Murtuts 15.<br />
� (V-gip, G-azp-goi, BN-ciz ap. Gte Erd 140; SP, Dv, H). (Precedido de ines.). "Ikhaitea mendian gora" SP. �<br />
Behatzez altxatzen baitu airean gora ttipia. EZ Man I 93. Ez mendian gora igan. Ax 319 (V 212). Thu etxatua<br />
zeruan gora begithartera derora. O Pr 673. Murraillian gora igaiten. Tt Onsa 16. Badoa hedoietan gora. Gç<br />
193. Hegaldatu nahi zuten zeruetan gora. Ch III 7, 2. An gora joatean. It Fab 53. Bide luzetxoan gora. Izt C 93.<br />
Haitz batean gora. Gy 147. Ber gaiza heltzen da mitxan gora igaiten den oliuan. Ip Dial 45 (It, Ur metxan igo,<br />
Dv mitxan igan). Kanpantorrian gora / korrika iyotzia. Bil 99. Ehun mila xinhaurri bedere aztaletan gora igaten<br />
zaizkitala. Elzb PAd 49. Kale batetik besterako malletan gora. Ag Kr 102. Hartxilon gora zoalarik. Const 23.<br />
Zurgu biribillean gora, kapera artara yasotzen dute. Or Mi 143. Yerusalem alderako bidean gora zioazen. Ir<br />
YKBiz 362. Bizkar-ezurrean gora ikaragarrizko zirrara eragiten zigun. Lek SClar 104. Bide zabalean gora.<br />
Erkiag BatB 44. Nafarroan gora eta Nafarroan behera galdezka zebilelarik. MEIG III 156.<br />
v. tbn. Lg I 232. Jaur 185. Arr GB 42. PE 115. Elsb Fram 146. Ag G 61. Ox 63. Kk Ab II 41. Enb 171. Ldi IL 62.<br />
TAg Uzt 238. SMitx Aranz 18. JAIraz Bizia 49. Etxde JJ 234. Mde HaurB 7. Anab Poli 14. Txill Let 54. Bilbao<br />
IpuiB 96. SM Zirik 73. Gand ELorri 51. Vill Jaink 160. BEnb NereA 189. MAtx Gazt 19. Salav 48. NEtx LBB<br />
22.<br />
� Internándose. � Bihoa mairu herrin gora. (Canción citada por Oihenart). Balad 67.<br />
� (V-arr, BN-ciz, S ap. Gte Erd 140; Dv). (Precedido de sust. en caso absoluto det. o indet.). "Patarra [...] gora<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
874
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
igaitea" Dv. � Urten biarko dot / aldatz gora, aldatz bera. DurPl 62. Nola odoiak gora / joaten dan artea. It<br />
Fab 158. Abiatzen da mendia gora. Dv LEd 13. Lasterka, landako patarra gora. Elzb PAd 42. Bide txiorra gora.<br />
Apaol 75. Mendiak-gora Demikura joan. Echta Jos 41. Zurubi doblearen mailak gora igaiten dira. Ox 50.<br />
Igaran zirela Zalthondoko ibarra gora. Const 31. Ba doa kalea gora. Or Tormes 75. Mailladiak gora asi dira.<br />
Erkiag BatB 146. Paretak gora joaten baitziren. MEIG VII 177s.<br />
v. tbn. Zab Gabon 91. JanEd I 70. A Ardi 94. Mok 11. Inza in Jaukol Biozk VI. FIr 150. Kk Ab II 39. Enb 204.<br />
Tx B I 84. EA OlBe 12. TAg Uzt 76. SMitx Aranz 40. Zait Plat 44. Gazt MusIx 115. NEtx LBB 187.<br />
� Zer gaitik guri gogor ta aldats gora egiten jakuz nekeak? Añ LoraS 128. Egin zinaitekezu ain latz, ain aldatz<br />
gora, ain pisutsu. Astar II 43. Aldapa gora etorriko zait, asko lotsatuko naiz, baño eskean ertengo det. Ag G<br />
361s. Orain oso aldapa gora egiten zaie [...] geldi egotea. Or QA 142.<br />
� (BN-lab, S ap. Gte Erd 140). (Precedido de dat.). � Bidiari gora. Bordel 47. Mariñelak khorder gora igaiten<br />
dire. Laph 224. Izai bati gora / zalu da upatzen. Zby RIEV 1908, 764. Ikusten duzun bide horri gora igan da. Jnn<br />
SBi 109. Patarrari gora. Barb Sup 179. Eiheralarreko mazeler gora. JE Ber 14n. v. tbn. Arch Fab 179. HU Aurp<br />
98. � Internándose. � Ziburuko hegitik itsasoari gora joan ziren. Arb Igand 146.<br />
� (Precedido de ablativo). Más arriba (de); desde (...) hacia arriba. Cf. AZPITIK GORA, BEHETIK GORA; cf.<br />
tbn. supra ejs. de -tik gora 'arriba por', 'arriba a través de'. � Igo zuten landatik gora, egaaturik. VMg 71.<br />
Odeietatik gora / eraman ondoan. It Fab 149. Itxasertzetik gora jasoten dan Ogoño [...] atxmendia. Echta Jos<br />
27. Monagillua izandua nauk, / ez nauk igo ortik gora. In SM Zirik 99. Laixter etorriko dira Rotxapeatik gora<br />
zezenak. Salav 50. Joan zan Itzaltzutik gora. Alzola Atalak 39. Mekolaldetik gora abitu ta muiño batean agiri<br />
zan. NEtx LBB 19. Juaitian Ligik gora. Casve SGrazi 72. Ez baitugu artean eskulanaren mailatik gora geure<br />
burua altxatzeko modurik aurkitu. MEIG VIII 33. Ikastoletan eta ikastoletarik gora erabiltzen den euskara. MIH<br />
218. v. tbn. Berron Kijote 86. Balad 200.<br />
� (Precedido de instr.). Más arriba (de). � Ezin igo dira Errenteriaz gora. Izt C 203. Altxa dukena buru<br />
edozeinez gora. Hb Esk 128. Igo zinaian izarrez gora. AB AmaE 136. Uritarra sartuko / balitz mugaz gora. EA<br />
OlBe 53.<br />
�2. (R-is ap. Iz R; VocBN, H). (Estar, etc.) arriba. "Là-haut" VocBN. "Hain gora den gizonari" H. "Góra dago,<br />
está arriba" Iz R 400. � Eta orain gora dena aurkhi dukek behera. EZ Man I 45. Zeren gora dagoelarik / gauza<br />
beheren artha duen. EZ Eliç 259. Góra dagoláik, beiratzenbaitu humiléi. LE Ong 33r. Itsasoa gora delarik. Dv<br />
Dial 113 (tbn. Ip; It marea goran, Ur ur goran). Iguzkia gora zagoen oraino. JE Bur 161. Emen La Paz bezain<br />
gora ez bagaude ere. Or QA 53. v. tbn. Ax 140 (V 92). Balad 94. Ardoy SFran 256.<br />
� (Precedido de ines.). � Iosafaten egonen da airian gora iarririk. E 63. Ikusten duzula Deabrua tronu handi<br />
batean gora iarririk. SP Phil 66 (He 68 tronu [...] gora batean). Nahi bazira zelian gora izan, aphal zite<br />
mündian. Mst III 56, 2 (tbn. Ol; Ch zerurat altxatu). Nahi balitz izan kargian gora. Etch 552. San Josefen ermita<br />
desertian gora da. ChantP 158. Zeruan gora dagona / gurekin desterruan! In Arb Igand 68. Ezar gitzan [...] /<br />
zelian gora. UNLilia 9. Gezaltzan-gora dago. SMitx Aranz 55. Talaia-zaarrean gora agertu zanekoxe. Erkiag<br />
Arran 155. Onuzkero Gatzagan gora da berri ori. NEtx Antz 41. Hor zaude mendian gora. Xa Odol 102.<br />
� (Precedido de ablativo o instr.). Más arriba (de). � Ene bekhatuek hondatu naute, buruaz gora ditut. Gç 44.<br />
Sakoneko lañoz gora tontorrak elurrez. Ldi IL 31. Zerurako bidea ortik gora dago. SMitx Aranz 35. Or seireun<br />
metrotik gora. Munita 80. Txontxongiloak, ormatik gora parre eragiten. Zait Plat 49. v. tbn. Osk Kurl 129.<br />
Gerritik gora etzuan ezer. A. Zavala in Goñi 15. � Leizeri gora dagon arkaitz gorriraino. Iratz 145.<br />
� (Lar). (Precedido de instr.). (Tripa, patas, etc.) arriba. "(Al) redopelo, de mal modo, illeaz gora, uleaz gora"<br />
Lar. v. AHOZ GORA, HANKAZ G., AZPIKOZ G., BUZKANTZEZ G., ERROZ G. � Ortzaz gora illa bezala<br />
eroritzan. Cb Eg II 186. Tripaz gora jarririk. It Fab 63. Uzkiz gora. Gy 308. Zankhuez gora ezar lezen. CatS<br />
108. Belaun-ganian zapata bat zoruaz gora. Kk Ab II 14. Txano zuriak plateren gainean puntaz gora. Osk Kurl<br />
85. Ipurdiz gora. NEtx LBB 242.<br />
� Zamarra latzak gora, obea baliz nola. "El zamarro con lo áspero arriba". RS 508.<br />
� (Lcc, H). (La cabeza, etc.) erguida, bien alta. "Papa arriba, burua gora" Lcc. "Burua gora dabila" H. Cf.<br />
mosugorak 'orgullosos' en BBizk 10. v. BURUA GORA. � Gora darama burua. Gy 8. Bizkonde titulua gora<br />
zakharkela. Hb Esk 79. Burua gora, begia zorrotz, alde orotarat oihuz. HU Aurp 47. Baña irme beti, burua gora<br />
ebela. Ag Kr 211. Beren buztan ttipiak xut xuta, mustatxak gora. Barb Sup 30. Beharri buztanak gora. Ox 97.<br />
Erdaraz diote eta kopeta gora [...], biozminik gabe. FIr 177. Bihar goizean, burua gora, / joango bainaiz. Mde<br />
Pr 289s. Burua bethi gora, mintzoa argi. JEtchep 107. v. tbn. Iratz 111. Ardoy SFran 90.<br />
�3. (Lar, H). (Hablar, cantar...) alto. "(Hablar) alto" Lar. � Erran beza [...] apur bat gora [...] othoitza. Mat<br />
327. Sathan gaixtoak orduan hirria gora daidi. EZ Man I 55. Berak dira bere buruz asko gora mintzo. Ax 9 (V<br />
5; tbn. en ES 123). Lauda ezazue gora. Hm 97. Hitz hauk gora, eta bere dizipuluek entzuteko bezala erran<br />
zituen. Lg II 225. Karlomanek tutua yoarazten gora. Hb Esk 61. Kanta berria dugun denek kanta gora. Elzb Po<br />
202. Hitz eder horien gora erraiteak. JE Bur 65. Gora xaramelatu. Ox 165. Eta gora egin bezo pertsuka<br />
oiharzun. Iratz 189. Irakur azu gora. Larz HilEspos 14 (ap. DRA).<br />
v. tbn. CatLav A 8r (V 9). Monho 66. Dh 255. Laph 81. Lap VI (V 1). HU Zez 147. Etcham 200. Mde HaurB 57.<br />
Ardoy SFran 10.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
875
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
�4. (Precedido de ablativo). En adelante, a partir de. v. GAURDANIK GORA. "Desde el año que viene en<br />
adelante, datorren urtetik gora (V)" A EY III 239. � Zer izanen da gützaz azkenzian, hatsarretik gora hañ ephel<br />
girenian. Mst I 22, 7 (SP goiz eta laster, Ch y Ol goizetik). Betha nazazü goizetik gora zure konsolazioniaz. Mst<br />
III 55, 5. Ta ordurik gora neke gogorra / iatorke lepora biai. Azc PB 115. Gaste zanetik gora bere zartzaraño.<br />
Enb 132. v. tbn. Otx 122. Andik gora, egunkari-saltzaille izango zan goizetan. Erkiag BatB 27. Zazpigarren<br />
urtetik gora [...] erderaz ari ginen. Iratz in Alzola Atalak 119.<br />
�5. (En compuestos de valor sust., precedido de aldats, malda, etc.). Cf. GORAN. � Erromeria batera igoteko<br />
aldats-gorak. Añ LoraS 180. Aldatz goretarako lagun on bat. Ag AL 113. v. tbn. Arti MaldanB 230.<br />
�6. (Precedido de ablativo o, algo menos frec., instr.). Más (de). "Berrogei urtetik gora dago ori (V-arr, G-azpgoi)"<br />
Gte Erd 295. "Berrogeitik gora [bildu ziren] (V-arr, G-azp)" Ib. 257. � Pekatu mortala, ordu biz gora<br />
[biar] egiten bada. CatLlo 41. Eta bitatik gora / dituzten guztiak. It Fab 109. Ogei urtez gora zuenik. Lard 106.<br />
Bi millatik gora ziran. Bv AsL 157. Bederatzi milla laurlekotik gora. Ldi IL 96. Luzean, berriz, ogei ta amarrez<br />
gora ibilliko dira. Munita 103. Ogei milla pezetatik gora emon eutsazan erregeak. Bilbao IpuiB 228. Laurogei<br />
miloitik gora diren horientzat. MIH 395n.<br />
v. tbn. (Con ablativo): AB AmaE 96. Mdg 137. Kk Ab II 101. Etxde JJ 59n. Erkiag BatB 190. Berron Kijote 169.<br />
(Con instr.): Hb Esk 230. Or Eus 364.<br />
�7. Atrás en el tiempo. "Iragan urthetan gora doha zaharren oroitzea, la mémoire des vieillards va haut dans les<br />
années écoulées" H. � Horrek darama urrun, Yesu-Kristoz gora. Hb Esk 9. Ez gitazke, ondikotz, nahi bezen<br />
gora joan paper zaharretan. Zerb Azk 17. Igo gindezke, noski, gizaldietan gora urrutietaraiño. Vill Jaink 58. Bi<br />
mila urte horietatik gora nik ez dakit zer gertatzen zen. MEIG IV 57.<br />
�8. (Precedido de numeral y unidad de longitud). "Torria ehun metra gora zen (BN-lab-ciz, S)" Gte Erd 130. �<br />
Meta hura lau edo bortz pia gora denean. Dv Lab 150. Berrogoi pia gora. Elsb Fram 77. Habe bakhoitza sei<br />
metra gora da. Ip Hil 99. Bi metre gora, metre bat zabal. Arb Igand 129. Gaitza zen egiazki gure Piarres: bi<br />
metra gora edo hurbil. Barb Sup 41. Hogoita bortz metra zabal eta hamabortz gora. Zerb IxtS 13.<br />
�9. (V-gip, AN; Lh). Ref.: VocNav; Etxba Eib; Elexp Berg. ¡Arriba! (en vítores). � Gora Bizkaia! Gora<br />
Gipuzkoa! AB AmaE 39. Gora Gipuzkoa! Gora Zabaleta! Gora Iñazio Mari! Ag G 105. Gora zeru-lurren<br />
Erregea. Inza Azalp 138. Gora zu, Kattalin! Barb Sup 114. Gora Sabelkoi handia! Ox 60. Gora hemengo<br />
laborariak! JE Ber 11. Gora gure Euskera! NEtx LBB 322. Gora pilota joko ederra. Mattin 61. "Gora Euskalherria!"<br />
frantsesez ziola. Xa Odol 179.<br />
v. tbn. Enb 135. A Ardi 70. EusJok II 149. Ox 60. Tx B I 252. Iratz 30. Lf Murtuts 51. Zerb Azk 84. Alzola<br />
Atalak 81. MEIG I 42.<br />
�10. (En construcciones bimembres con behera). Insistiendo sobre. v. GORA ETA BEHERA (b). � Ezta<br />
enzuten beste oraziñorik, ezpada infernua gora ta infernua beera. Añ MisE 42. Beti indianoa gora eta indianoa<br />
bera! Apaol 53. Asi zan, txartela gora ta txartela bera, gizonen arteko eztabaidea. Ag Kr 175. Futbola gora,<br />
futbola bera, / jendearen zoramena. Basarri 73. Izenak gora eta izenak behera hasi garenez gero. MIH 222. v.<br />
tbn. Echta Jos 328. A Ardi 23s. Lab EEguna 83. � Barre zantzoak entzuten zirean kalietan, txindorra gora ta<br />
Mati bera. Echta Jos 212. Olloa gora ta eperra bera [...] jakirik gozoena zer ta nola dan adierazten. Ag G 349.<br />
�11. De alta, en celo. � Nola erraiten zabein enbrer gora isartan drenian. Mdg 149.<br />
�12. "(V-gip), ¡alto! ¡quieto! exclamación para hacer que alguien se detenga (FSeg)" A.<br />
II (Adj.). �1. (AN-egüés, B, L, BN, S, R; SP, Ht VocGr, Lar, Arch VocGr, Gèze, Dv, H). Ref.: A; A Apend;<br />
Bon-Ond 154; Lrq; Iz R 300; Gte Erd 13. Alto, elevado (sentidos prop. y fig.). "Agigantado en las virtudes,<br />
méritos, &c., oi danez goragoa, goiagoa, andiagoa" Lar. "1.º haut; 2.º important; 3.º aigu (son)" Lrq. "Zer gora<br />
da gízon kóri! ¡qué alto es ese hombre!" Iz R 300. � Tr. De uso prácticamente general al Norte hasta el s. XX, en<br />
que su frecuencia disminuye. Al Sur, además de en autores navarros, lo encontramos en las endechas de Milia de<br />
Lastur, en Moguel (CO 34 gora edo altu), Iturzaeta (Azald 193) y en algún autor moderno. � Sancho Gora<br />
(1360). Arzam 260. � Jo dau Lasturko torre gorea. TAV 3.1.5, 76. Berriz hura du eramaiten deabruak guzizko<br />
mendi gora batetara. Lç Mt 4, 8 (He, TB, Dv, SalabBN, Hual, Samper gora; Ip, Leon gora-gora; Ur (V y G)<br />
altu, Ol, Ker garai-garai, Or garai, IBk haundi, IBe goi-goi). Ezen gizonei gora zaiena, abominazione da<br />
Iainkoaren aitzinean. Lç Lc 16, 15. Prezio gorean [sic]. Volt 184 (cf. infra (2)). Eta faboreak bidal zeure Tronu<br />
goratik. EZ Man I 69. Zure izen gora. Harb 266. Begiak lekhu goragoan daude oiñak baiño. Ax 315 (V 209).<br />
Andr' Emili' andre gora. ConTAV 5.1.3. Eztugu merezi hain leku gora bat. SP Phil 187. Eztu finik, gora da. Tt<br />
Onsa 166. Zerbait gaiza goraren ikhustian. Bp II 96. Dorre gora bat. ES 389. Perfekzioneko gradu gorara. He<br />
Gudu 79. Eztüzüla uste [...] badela deus gorarik. Mst III 4, 3. Bere buriez opinione gorak hartzen tizie. AR 114.<br />
Pirenea gora eta aphalak. "Hautes & Basses-Pyrénées". Revol 64. Ez metatu ohorek / ez zuen titulu gorek.<br />
Monho 140. Gorde-leku góra paratudúzu án: gaitzik ezín elléga. LE Ong 73v. Ezarri duen hoin herrunka goran.<br />
MarIl 78. Eskerrak guziz-gorari. Gy 276. Kreatura hain goretan. Dv LEd 103. Arbola goregia baita guretzat.<br />
Elzb PAd 37. Tailaz gora zena, sorbaldez arras largoa. Elsb Fram 124. Lekhü gora batetan. Ip Hil 174. Burdin<br />
hariz eta paxet gora batzuez hetsirik. JE Bur 8. Xapel belusezko gora bat buruan. Barb Sup 87. Jente gora eta<br />
aberatsean. Const 15. Batasun gora baten egiteko. Lf in Zait Plat XIX. Mendi goretako izotzorma. Vill Jaink<br />
166. Nafarra goratik Donianerat jina. Ardoy SFran 42s.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
876
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
v. tbn. (Para el s. XX): Lh EEs 1915, 234. Etcham 81. Ir YKBiz 47. Mde Po 88. Arti MaldanB 208. JEtchep 47.<br />
� Alemanak beitira / Españulak bezala, / bere pekuen mendekuz eta ürgüllüz gora. 'D'un orgueil démesuré'. Etch<br />
478. � Hurrengo silabako a zaharra jaso eta aurreratu duenarena, lehenagokoan bokale gora (atze nahiz<br />
aurrealdekoa) doanean. MEIG VII 121. � Keia galtzen dan altu / argitik goragoan. Gand Elorri 184.<br />
�2. (c. sg. A; Lcc, Lar, Añ, H). Caro. "Cara cosa, gauza gorea" Lcc. � Erroango oiala, merke dala gora da.<br />
"Siendo barato es caro". RG A 28. Emotia eurai gerra irabazte gora, odoltsu ta damugarrija. Mg PAb 207.<br />
Liburu bakotxa popuertza goria. fB Ic I VI. Gustija dago gora edo karu. Astar II 166. Gora eritzirik arzen<br />
ezpadeutsu. Ib. 170. � (H, A Apend, Lh). (Uso pred.). "Gora saltzea, erostea" H. "Gora saltzen du bere burua, il<br />
se tient lui-même en grande estime" Lh. � Remedioa bila zitezen, / eurenzat gora kostarik. Lazarraga 1179v.<br />
Saldu daben fiadurik gorago zeinda pagua ordu presentean egonik. Cap 109. Merkiago erosi ta gorago saldu.<br />
Oe (ap. A Apend). Erosten badeutsu balijo daben baño gorago. Astar II 170.<br />
�3. Alta (voz). � Izentatüren dü botz goraz. Mercy 37. Bere Agurmaria itz-goraz ari zala esaten. Ugalde Iltz<br />
51. � (Tono) alto. � Otsa ere beeragoa edo goragoa daiteke. Zait Plat 54.<br />
�4. Antiguo. � Zeltak han agertzean denbora goretan. Hb Esk 10.<br />
III (Sust.). �1. Altura, zona alta. � Gloria goraetan Jangoikoari. LE-Fag. �2. (V, G ap. A). "Ventaja, adelanto,<br />
mejoría, prosperidad. Gora andia egin, prosperar mucho [...]. Gaisoak eztauka gora andirik (V-m), el enfermo<br />
no tiene mucha mejoría" A. � Irugarren saioa egin arren, ez eban gorarik egiten neskatoak. Erkiag BatB 76. Ez<br />
lau orrialdek, ez laurogeik, ez laurehunek ez diote euskarari gora edo behera handirik egingo. MIH 209. Nahiz<br />
azkenaldi honetan euskal literaturak gora handia egin izan. In MEIG IX 58. �3. "(Vc), importancia" A. "Gora<br />
andirik ezteutso emon [...] (V-m)" A EY III 302. � Ezeutsan gauzeari gora andirik emon, bada toki orretan<br />
ezeukan iñor ezagunik. Ag Kr 202. Gorarik aundienaz eta benetako jaieguna balitz bezela ospatzeko. JBDei<br />
1919, 306. Gora andiko egiteak. Zait Sof 150. Asieran ikasgu onek gora gutxi izan zuen. Zait Plat 22 (v. tbn.<br />
113). Eskurakoi dan edozer gauzaren antzera, gora eskasa emon. Erkiag BatB 182. �4. Alabanza, elogio. "Gora<br />
andiak emon, dar mucha importancia, grandes alabanzas" A. "Gori, alabanza. Siempre en son de burla o<br />
queriendo dar a entender que no será bien recibido lo hecho. Bai, gori emangotzu!" Etxabu Ond 117. � Ilobaren<br />
gora andiak nornairen ezpainetatik entzunik. A Ardi 88. Neri ere ezin lezaidateke gorarik [...] lan eta<br />
arduragatik (Quijote IX). Anab RIEV 1928, 609 (AIr ib. 600 goragarriak, Or RIEV 1929, 7 aipua). Egin-barri<br />
eben goizapari atsegiñaren gora andiak egiñaz. Erkiag Arran 128. � Ramuntxoren aldeko gorak entzuten dira.<br />
Alz Ram 88. Jendeak bere txalo ta goraakaz adierazo. Bilbao IpuiB 272. �5. "(S; Const), partie haute d'un<br />
chant, la haute" Lh. �6. Altura. � Luzera, gora ta zabalera. Ol Apoc 21, 16 (Lç goratasun).<br />
- GORA-ALDERA. Hacia arriba. "Boves licini, [...] adarrak goraldera makhur turnatuak dituzten idiak" Urt IV<br />
119. � Lau ankak gora aldera zitubela. Sor Bar 74. Gora aldera asi ziranean. Anab Poli 107. Bein eguzkia<br />
gora aldera abiatzen zan. Anab Aprika 98.<br />
- GORA ARI IZAN. "Engreirse" A. � Lebiren semeak, gora hari zarete. "Erigimini". Dv Num 16, 7.<br />
- GORA-BIRAKA ERABILI. Voltear. � Gora-biraka erabilli nindutenean. Berron Kijote 193.<br />
- GORA BOTA. Vomitar. � Gora botatzen duana berriz jatera biurtzen dan zakurra. AA I 402. v. tbn. Berron<br />
Kijote 192.<br />
- GORADANIK. Desde arriba. � Goradanik / hetara bidaldua. O Po 63. Bi adarretarik txarrena moztuz<br />
goradanik. Dv Lab 357. Har gauzak oro behar diren bezala; gizonki, gozoki, goradanik. HU Aurp 220.<br />
- GORA-DEI. a) Alabanza. � Aurtxo ta bularrekoen aotik goradeia atera duzu? Ol Mt 21, 16 (Or MB 182<br />
gora-deia; Lç, He y Dv laudorio, Ur (G y V) alabantza, Or, Ker e IBk gorapen, IBe gorespen). b) Invocación.<br />
� Gora-dei. Ldi UO 25. Aretuseri gora-dei. Ibiñ Virgil 62. Larre-iainkoei gora-dei dagie. Ib. 51.<br />
- GORA EGIN. a) Levantar(se), elevar(se). � Kaliza gora egitean. Añ EL 2 119. Kabalek büria gora / eginen die<br />
azkarki. UskLiB 216s. Behera eta gora egiten du hareak. Arti MaldanB 191. Gizarteak iraun eta gora egin<br />
lezake. Zait Plat 85. � Subir (corriente arriba). � Neri kontra egitiarren gora eingo ebala. SM Zirik 121. �<br />
Untzitxo batean itsasoari gora egiten dute. Arb Igand 146. � Kantoian gora egin eben. Erkiag Arran 47. � Ain<br />
gora egiñik, ain gora, / eiza bainun atzeman. "Volé tan alto". Gazt MusIx 235. b) "Rebosar" Añ. "Esneak gora<br />
egin dau (V-gip)" Gte Erd 28. c) (Añ, H). "Vomitar" Añ. d) "Faire un grand prix, être cher" H.<br />
- GORA ETA APAL. "Arriba y abajo, gora ta apal (R)" Aq 11.<br />
- GORA ETA BEHERA (V-arr-gip, G-azp). Ref.: Gte Erd 159, 190. a) Arriba y abajo; de un lado a otro.<br />
"Asensorea gora eta be(he)ra ibilli zuen (G-azp)" Gte Erd 159. � Doktoreak ibilli zitezen lasai eta zabal, gora<br />
ta bera, batera eta bestera. Lar SAgust 10. Jokalariaren lasterra, gora ta bera. Mg PAb 172 (en su fuente<br />
original --O Pr 269-- gora behera). Beti gora ta bera, bein jausi, beste bein jagi. Añ LoraS 31. Eskallerak gora<br />
ta bera ibiltzeko. Apaol 78. Apezak igaraiten ziren gora eta behera. Const 37. Alogerak gora ta bera erabilte<br />
ori. Eguzk GizAuz 142. Eskuzapi bana gora ta bera eragiten. Osk Kurl 112. Eztago bide oietan gora ta bera<br />
ibiltzeko. NEtx LBB 59. Itsasoa [...] gora eta behera ibili arren. MIH 312.<br />
v. tbn. It Fab 248. Ud 63. Sor AuOst 95. AB AmaE 463. Azc PB 70. Ag Kr 105. Echta Jos 317. Goñi 13. Kk Ab I<br />
9. A Ardi 63. Jaukol Biozk 95. Otx 170. Or Eus 390. EA OlBe 26. SM Zirik 106. Txill Let 22. Erkiag Arran 123.<br />
Anab Poli 81. Ugalde Iltz 17. BEnb NereA 188. Zait Plat 111. Salav 88. Berron Kijote 191.<br />
b) Sin cesar, insistiendo en, insistiendo sobre. � Anima tristeak negar ta deadar adiaz ta inziriaz gora ta bera.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
877
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Cb Eg II 205. Aspertu ezin diranak esaten leengoa gora ta beera. Mg CC 112. Zer janzi-berri dan gora ta beera<br />
aitatzen. VMg XVI. Berriz an ibilli ziran Pernandoren esaerak gora ta bera. Muj PAm 11. Gaur illargia gora ta<br />
bera; / besterik ez da entzuten. Basarri 189. Neure izena hain sarritan gora eta behera, ala behera eta gora,<br />
erabilia izan denez gero. MIH 212.<br />
- GORA ETA BEHERAKO. Ascendente y descendente. � Otzikara [...] gora eta berakoa. Urruz Urz 49. Kantü<br />
notak eta haien gora eta beherako jauziak untsa ezagützen zütien. Const 39s.<br />
- GORA ETA GORA. (Intensivo de gora). � Nai badot gora ta gora zeruan igo. AB AmaE 375. Mendi<br />
egaletan gora ta gora. Ag AL 41. Zoazte gora ta gora. SMitx Aranz 28. Gora ta gora mardo indartsu azi. Erkiag<br />
Arran 66. Hariak gora ta gora hasi. Osk Kurl 112. Gora eta gora omen doa doinu-gailurreraino. MIH 356. v.<br />
tbn. A BeinB 78. Inza Azalp 78. TAg Uzt 293. Or Aitork 385. Akes Ipiñ 21. MAtx Gazt 13. � (En vítores). �<br />
Gora ta gora Euzkadi! / Aintza ta aintza / bere Goiko Jaun onari! (1902). AG 2413. Gora ta gora Jesus / Zeru ta<br />
lurren Jaun eta Jabea! ArgiDL 158. Bazterrez bazter gazteri oihuz: gora ta gora Euskadi. Iratz 126.<br />
- GORAGO (c. sg. A). � Tr. Algo más usado al Norte. Al Sur aparece generalmente precedido de baino, y en<br />
mucha menor medida de instrumental (Ub 140, Lard 9 y Or Eus 171) o de -tik (JAIraz Bizia 12, Gazt MusIx<br />
127). Entre los septentrionales se encuentra precedido de instrumental o --algo menos-- de baino, además de<br />
algún ej. con -tik/-tarik en Hiribarren (Esk 10), Duvoisin e Iratzeder (109). a) Más arriba. (Con verbos de<br />
movimiento). � Adiskideá, igan adi gorago. Lç Lc 14, 10 (Oteiza goraago; en todas las demás versiones,<br />
gorago). Hamabortz besoz igantzen uholdea gorago. EZ Man I 95. Bihotzez altxa daite bera baino gorago. SP<br />
Imit II 1, 6. Aingüriak beno gorago hura alxatü. Bp II 107. Hanbatenaz ere gorago Jinkuaganat igaiten da. Mst<br />
III 42, 1. Are gorago igo zaite. Cb Eg II 135. Nahi badu altxatu bere burua bertzeez gorago. Lg II 213. Zedro<br />
berez gorago / zedukan altxatua. Monho 140. Oráño gorágo ére dá sufritzea deseoréki. LE Ong 45r. Igo ziran<br />
urak mendi guziak baño amabost besoz gorago. AA II 131. Ainbat eta gorago eregiten dozube alabanziagaz.<br />
Astar II 191. Moisek erran baino gorago dioaz gizonak. Hb Egia 140. Lehen zen heiniela beno gorago bere<br />
büriaren eraikiteko. CatS IV. Igaten baitzitzaion beharriez gorago. Elzb PAd 6. Jinkoa beno gorago joan nahi<br />
izatia. Ip Hil 73. Etziren juan elizatik gorago. Const 31. Gu gorago, eta xutago gerenda. JE Ber 13. Sorospideok<br />
beste erri batzuetan baño gorago jasoaz. Eguzk GizAuz 166. Framazonek burua sekulan baino gorago altxatuko<br />
dute. Zerb IxtS 110. Poli gero ta gorago bidaliko zuala-ta. Anab Poli 104. Ez dago bide horretatik Olabide<br />
baino gorago joaterik. MIH 353.<br />
v. tbn. Harb 71. Hm 84. Gç 29. Ch III 31, 1. Cb EBO 49. Mih 21. Egiat 226. Brtc 24. Xarlem 1330. VMg 84. Dh<br />
261. MarIl 65. Jaur 165. Gy 228. Dv LEd 241. AB AmaE 138. Zby RIEV 1908, 205. Arb Igand 198. HU Aurp<br />
80. CatJauf 90. Echta Jos 274. Ag G 209. Kk Ab I 30. A Ardi 2. Inza Azalp 80. Altuna 85. Or SCruz 77. Ldi IL<br />
109. JMB ELG 98. Ir YKBiz 295. TAg Uzt 182. Iratz 109. Arti MaldanB 228. And AUzta 55. Lf in Zait Plat XIX.<br />
Osk Kurl 218. Vill Jaink 137. Gazt MusIx 237. Onaind ib. 155. Ibiñ Virgil 105. NEtx LBB 113. Xa Odol 161.<br />
� (Lar, Añ, Dv, H). Más en alto, más arriba. (Con verbos que no expresan movimiento). "(Más) arriba [...] lat.<br />
superius" Lar (v. tbn. Añ). "Ene ahalaz gorago den gauza" Dv. � Gorago aiphatu dugun Induljenziarena. EZ<br />
Man I 25. Maria aingeruak baino gorago abantaillatuki iartea. Harb 39s. Zenbatenaz gorago baitire lorian. SP<br />
Imit III 58, 8. Iarriko da izarrak baño gorago. Tt Onsa 54. Erregen jar-lekhuez edo tronuez gorago dago<br />
jakintasuna. ES 176. Zeure burua batez gorago idukitzeaz. Ch I 7, 3. Emengoak baño gorago, altuago ta<br />
eskutuago dauden gauza andiak. Cb Eg II 205. Mundu huntako zoriona ez datza bertzeez gorago izatean. Lg I<br />
348. Gorago erran dugun gisan. Dh 109. [Bertute] batzuek besteak baño geixeago azaldu eta gorago agertuazi<br />
zituen. Aran SIgn 13. Atarako bear da igo Olinpo baño / askoz gorago dan mendi baten txuntxurrera. AB AmaE<br />
111. Jainko Jauna du bakharrik bera baino gorago. Jnn SBi 50. Gure adimenduaz gorago direnak. Lap 31 (V<br />
17). Halako herabe batekin nitaz gorago naukana. JE Bur 12. Kurutze hura xutitu zuten, ager zadien gorago. Ox<br />
79. Gizona beste abereak baño geiago da, gorago dago. Eguzk GizAuz 92. 2640 metro itxasoa bañan gorago<br />
dagon zelai aundia. JAIraz Bizia 49. Neska soilla baiño maillatxuren bat gorago iñoiz ikusteko asmotan. Erkiag<br />
Arran 106. Ni baiño gorago dauden eta nik asmatu ezin ditudan mirariez. Vill Jaink 175. Berriz aipatu gabe<br />
gorago izendatu hiru handiak. Ardoy SFran 16.<br />
v. tbn. Mst III 58, 8. Mih 105. Brtc 78. Egiat 178. Ub 94. JesBih 443. MarIl 13. Jaur 349. Gy IX. Hb Egia 144.<br />
Dv Lab 44. Laph 121. EusJok II 95. ChantP 152. CatS 59. Ip Hil 213. Arb Igand 57. HU Zez 148. Goñi 74. Ag<br />
G 343. A Ardi 102. Altuna 83. ArgiDL 88. Jaukol Biozk 18. Kk Ab II 74. Or Mi 142. Otx 127. Iratz 179. Zerb<br />
IxtS 40. SMitx Aranz 166. Munita 152. Mde Pr 317. Txill Let 111. Akes Ipiñ 28. Basarri 22. JEtchep 89. Gand<br />
Elorri 16. Zait Plat 23. Anab Aprika 36. Ibiñ Virgil 81. Alzola Atalak 39. Xa Odol 93. Lf in Casve SGrazi 11.<br />
� En grado más alto. � Ez du nahiko izan zaitezen zure ahalez gorago tentatua. Mih 101. Edarian indarra /<br />
gero ta gorago. Basarri 149.<br />
b) Más alto, en voz más alta. � Guziez gorago solhasa egiten baitugu. He Gudu 146. Gorago mintza zü. Etch<br />
554. Zeñek gorago egin gura dok guk zantzo? AB AmaE 311. Gorago eginen diot oihu. Barb Sup 160. Lehenik<br />
apalik, gero gorago, azkenean oihuz, diogu. Ardoy SFran 329. v. tbn. Lg I 353. Arch Fab 89. Laph 225. Or Eus<br />
149. TAg Uzt 315. Zerb Azk 116. Larz Iru 94.<br />
c) Más (en número). � Millez gorago baziren. Gy 253. Bazen ehunez gorago. Ib. 150. Txartelak hirurehun<br />
milatik gora dira (askoz gorago gainera). PMuj in MEIG I 90. � Más (en intensidad, en cantidad). � Arnasa<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
878
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
geroago ta gorago gelditzen zitzaion. NEtx LBB 65.<br />
d) Más allá (en el tiempo). � Ene sinhestea Aita-Sainduz Aita-Saindu higaten dela Kristoraino, hirea ez dioan<br />
denboran Luther, Calvin, Henry VIII eta Elisabethez gorago. Hb Egia 115s.<br />
- GORAGODANIK. Desde más arriba. � Gauzer behatuz goragodanik. Elsb Fram 58.<br />
- GORAGO EGIN. Subir más alto. � Zenbat gorago egin, / ainbat gutxigo adi nun. Gazt MusIx 227.<br />
- GORAGO-GRINA. Ansia de ascender. � Nire gorago grina / leher zitzaidanean. Azurm HitzB 37.<br />
- GORAGO-JORAN. Ansia de ascender. � Zein gorago-yoranez / narakark igana? Ldi BB 16. Ertigintzan ere,<br />
gañerako egintza-bideetan ainbat, oarrez, asmamenez ta gorago-yoranez diardu. Ldi IL 125.<br />
- GORAGOKO (c. sg. A; Lar, Añ, Dv, H). a) Superior, que está más arriba (sentidos prop. y fig.). "Ene etxetik<br />
goragokoa erre da, la maison qui est au-dessus de la mienne s'est brûlée" Dv. � Iainkoaz lekhora goragokorik<br />
eta bardinik gabea. Harb 93. O andre gloriosoa / zeruez goragokoa. EZ Eliç 383. Denetik erraten dio /<br />
goragokoa dela. Arg DevB 50. Bethetasun gustiez goragoko dohaiña. Gç 126. Bere buruez goragoko gauzen<br />
ondoan. ES 170. Naturaz goragoko argi bat. Ch III 54, 18 (SP naturaleza gaineko, Mst zelüko, Ol y Pi goitiko).<br />
Perfekzione halto eta gure ahalez goragoko bati. He Gudu 169. Aingeru guzien gañekoa ta goragokoa da. Cb Eg<br />
II 5. Nor ere munduak baidaduka bertzeez goragokotzat. Lg II 172. Jesu-Kristoren diñatasun ta anditasun ezin<br />
goragokoa. Ub 134. Zazpi dire ordenak, laur menékoak, deitzen dirénak grado, ta berze irúrak goragókoak. LE<br />
Orden 32. Zeruaren erpiña baño goragokoa. AA III 310. Goragokoak, bardinak, eta bereziki sehiak eta bertze<br />
bere menekoak. Dh 68. Ordia bateti bestera, ta andi goragokora, maila edo gradu nausira. fB Ic III 283. Deus<br />
guti da lurra goragoko munduen aldean. Hb Egia 40. Motz daiteke adar nausitik goragoko muthurra. Dv Lab<br />
353. Beste ontarte ta zeruko eskuerakutsi goragoko batekin. Aran SIgn 12. Eta zerua izarrak baño / dalako<br />
goragokua. AB AmaE 426. Erriberatik goragoko kalera. Ag Kr 104. Etxeak baino goragoko arbola batzuek. JE<br />
Ber 99. Goragoko senargai bat. Alz Burr 15. Nere ondotik datorrena ni baño goragokoa da. Ir YKBiz 50.<br />
Bosteun metrotik goragoko lurretan. Munita 80. Gure ahalaz goragokoa. Zerb Azk 5. Zer egin goragoko<br />
gradorat igaiteko. JEtchep 88. Ezagueraz goragoko gauzak. Zait Plat 103. Esku-menetik goragoko edo<br />
urrunagoko ontasunik. Lf in Zait Plat XV. Apaiza baiño goragokorik etzan. NEtx LBB 87. Goragoko maila<br />
batean. MIH 266.<br />
v. tbn. Hm 103. Mih 38. MarIl 101. Laph 82. Prop 1880b, 360. HU Zez 136. CatJauf 92. Inza Azalp 79. Or<br />
SCruz 77. Kk Ab II 114. Markiegi in Ldi IL 10. Eguzk GizAuz 49. JAIraz Bizia 82. Basarri XX. Vill Jaink 81.<br />
Etxba Ibilt 460. Ardoy SFran 29. Xa Odol 131.<br />
� Mencionado, citado, dicho arriba. � Goragoko misterio hauk konsideratzea. Harb 40. Hala nula goragoko<br />
Konsekrazionezko Aktia. Mercy 27s. Goragoko bulak erraiten duenaren arabera. JesBih 471. Goragoko emazte<br />
horrek. Hb Egia 138. Gatozen goragoko galderara. MIH 77. v. tbn. HU Zez 198. Mde Pr 325.<br />
b) "Sumo, lo más alto" Añ.<br />
c) Superior (en número o cantidad). � Sei ektareatik goragoko oiekin. Munita 109. Lau miloi baino goragokoa.<br />
Arti Ipuin 56.<br />
d) Más alto (volumen de voz). � Gero eta goragoko garraxiak eginaz. MIH 193.<br />
- GORA-GORA. a) Muy elevado. � Portu gora gora bat (179). LE-Ir. Berriz hartü zian debriak eta eraman<br />
mendi gora-gora batetara. Ip Mt 4, 8 (Leon gora-gora; Lç gora).<br />
b) En voz muy alta. � Gure bi debotek zuten gora-gora / larrutu bere zintzurra. Gy 146. Hitz bakotxa gora-gora<br />
erraten. Elzb PAd 79. Hok diote gora gora: Biba Errepublika! Elsb Fram 76. Bakarrik mintzo ote niz batzuetan,<br />
gora-gora ardien erdian? JEtchep 74. Irakur edo abestu, gora gora, liburu honetako kantuak. Larre in Xa Odol<br />
12. v. tbn. Laph 168. Prop 1893, 244. HU Zez 78. JE Bur 132. Barb Leg 135. Lf Murtuts 49.<br />
c) Muy arriba. � Igo gora gora. AB AmaE 392.<br />
d) (Sust.). Salto. � Belaunikatzerik etzuen egin, artazi ta gora-gorak bai. A Ardi 70.<br />
- GORA-GORAKA (V). Ref.: A; Etxabu Ond 105. a) "1.º exaltándose. 2.º fuera de sí, con furia" A. "Ze pasaten<br />
zan esan geuntsanin gora-goraka asi zan" Etxabu Ond. � Ez sumindu, ez goragoraka ta purrustadaka asi. A<br />
BeinB 65. Atxakaz da kai-arriakaz topeka ta gora-goraka dabillela [itxasoa]. Ib. 55. Iente guztia asi zan goragoraka<br />
ta garraxika. Ag AL 26. Gora goraka asi dira uritarrak. Ezale 1897, 31b (v. tbn. Ib. 198a). Abo gustija<br />
gozotuta, gora-goraka atsegiñan atsegiñez. Kk Ab I 11. v. tbn. Enb 130. Ezetz eta baietz goragoraka asi ordez.<br />
Erkiag Arran 127 (v. tbn. BatB 93). b) Arriba, hacia arriba. � Eroan ebazan [aizeak orriak] [...] gora-goraka.<br />
Ag AL 108. Iaurtigi euezan txapelak gora goraka. A BGuzur 137. Atzera ta aurrera, ta gora-goraka. Kk Ab I<br />
36. Ongi dakiela behar denean gora-goraka hegaldatzen, egunoroko huskerietatik urruti. MEIG III 75. c)<br />
(Sust.). Salto. � Kana beteko gora gorakak egiten dauz. A Ezale 1897, 179a. Areik ziran artazijak, areik<br />
goragorakak! Euzk 1930, 460. d) Grito. � Danak gora-goraka andiyakaz esaten eutsien [...] "kargu" artu<br />
daioela. Kk Ab II 122.<br />
- GORA-GORATAN. Arriba, hacia arriba. � Zeuen bandera eregi eta gora goratan jasoten. AB AmaE III.<br />
Buruko uleak be arteztu ta txapela gora goratan yagi ei yakon. Akes Ipiñ 32. Goragoratan ei ebizen buruekaz<br />
goiko ageak yoten eudiezala. Ib. 30.<br />
- GORAGOTIK. a) Desde antes. � Goragotik edo anziñagotik asi. Cb EBO 5. Goragotik (Bonapartegandik,<br />
azken buruan) zetorkien tradizioaren ondorengo umil zirelarik. MEIG VI 127. b) Desde más arriba. � Betor<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
879
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
andikan almena, / goragotikan grazia. AB AmaE 138. Goragotik ere ez [ikusten atrebittu]. Urruz Zer 143.<br />
Oraingoan, eguzkiak goragotik artzen ginduala-ta. Anab Aprika 101. Gauzak ez goragotik jujatzea, alderdikaria<br />
izaitea da. Larz Iru 142. Erreka baño goragotik mendi-egaletik ateratzen da ura. Salav 13. Goragotik agertzen<br />
zaizu, beste alderdi batetik. MEIG IX 140 (en colab. con NEtx). v. tbn. TAg Uzt 297. Mde Po 67. Or Aitork 287.<br />
c) En tono más alto. � Len alako biz goragotik zebillen ardandegian zalaparta. TAg Uzt 208.<br />
- GORAGOTIKAGO. De más arriba. � Zeren iskiribatzeko eginbidean laguntzek behar baitute izan<br />
goragotikagoak. ES 152.<br />
- GORAGOTXOAN. Algo más arriba. v. GORAXEAGO. � Or goragotxoan billatuko dozu. Ag AL 55. Ipiña<br />
baiño goragotxoan dagoalako. Akes Ipiñ 7.<br />
- GORA-IBILI. Marcha ascendente. � Gora-ibillia ezetzik, beerakoa ere naiko neketsua zan. TAg Uzt 95s.<br />
- GORAINO. v. goraino.<br />
- GORA JO (V; A, que cita a Arr). Ref.: A EY III 246; Elexp Berg. Apelar (en juicio). "Gora yo ei dabe auzitan<br />
aspaldion dabizan orrek (V)" A EY III 246. "Asuntua ezpado(g)u herrixan konpontzen, gora joko do(g)u" Elexp<br />
Berg. No incluimos aquí ejs. de gora jo 'ir hacia arriba'. Cf. GOIETARA JO. � Aiek erabakitakoa norbaiteri<br />
ondo iruditzen ezpazaio ere, eztu gora jotzerik izango. EEs 1911, 181.<br />
- GORAKO. a) Ascendente, que va arriba. "El ascendente y el descendente, los dos trenes se detienen aquí,<br />
gorakoa ta beerakoa tren biak gelditzen dira emen (V-gip). En V-ple, gorakoa ta bérakoa" A EY III 248. �<br />
Beetik gorako katee modu bat eginda. JJMg BasEsc 118. Arrastakakoak / eta gorakoak / dituk alakoak [...] / ez<br />
dek dantzaririk / i bezalakorik. It Fab 204. Gorako bidea. AB AmaE 257. Ni naiz gorako zarra, / berako gaztea.<br />
Azc PB 84. Igon zituen betik gorako maillak. Ag AL 45. Amaika ginan gorakoak, iluntzean beerakoak bederatzi.<br />
A Ardi 73. Aldapa-gorako ibilli neketsua. TAg Uzt 242. Pipea bete eta tximinian gorako keiakin asi zan<br />
fumatzen. And AUzta 73. Eztu gorako leiarik. Vill Jaink 47. Beste aldeko atea da gorakoa. Erkiag BatB 133.<br />
Gorako aitzakiren bat [= 'una excusa para ir arriba'] asmatuaz. NEtx LBB 22.<br />
v. tbn. Laux BBa 68. EA OlBe 98. Etxde JJ 233. Zait Plat 32. Ibiñ Virgil 109. Gand Elorri 181.<br />
� (Precedido de ablativo o instr.). De más arriba (de), más alto (que). � Nola adituko nazute lurrez gorakoak<br />
esaten badizkitzuet? Mg CC 197. Ibarretik gorakoa Andre Medelek berera egin dezan. A Ardi 60. v. tbn. Kk Ab<br />
II 154. Andik gorako bidea. Erkiag Arran 169. Gerritik gorako erropak kendu. Anab Aprika 38. � Azpikoz<br />
gorako iduri bilakatzen da. MEIG IX 128 (en colab. con NEtx).<br />
b) (V-arr, G-azp-goi, S ap. Gte Erd 295). (Precedido de ablativo o, menos frec., de instr.). De más de. � Ogei<br />
urtez gorako nigatik gaizki-esaka egon zeratenok. Lard 92. Berrogei urtetik gorako gizaseme tinkoa. Ldi IL 49.<br />
Bosteun metrotik gorako lurretan. Munita 152. Etzun illabete pare batetik gorako giltzape aldirik egin. Etxde JJ<br />
194. Larogei urtetik gorakoa zan. Alzola Atalak 66. Hiru orduz gorako hau. MEIG I 181. Hamasei urtetatik<br />
gorakoei debekatua. Ib. 141.<br />
v. tbn. A BGuzur 114. KIkV 77. KIkG 63. Or SCruz 82. Lab EEguna 62. Ir YKBiz 251n. Erkiag Arran 34. MAtx<br />
Gazt 60. Berron Kijote 31.<br />
� Amalau-amabost urtetik asi ta gorakoak. Erkiag Arran 137.<br />
c) Alto, elevado, que está arriba. � Gorakoek nahi dituzte amarrak azpikoentzat. Hb Egia 122. Hain gorako<br />
gauzak ziren liburu hartan. Ib. 75.<br />
d) (Precedido de numeral y unidad de longitud). � Bortz metra gorako pareta bat. Zby RIEV 1908, 86. � (Con<br />
comparativo). � Mendia bezen gorako oihaleria bazuten. Barb Leg 60. Mendia bezain gorako uhain batek.<br />
Ardoy SFran 246.<br />
e) En voz alta. � Hasten nauk alegia irakurtzen ixil-ixila; bainan [...] erraten zarotak oraino: --Emak gorako<br />
[¿por gorago?], muthikoa. Elzb PAd 23.<br />
f) Alto. "Hiri hua murru gorako batez inguratia zuzun (BN-ciz)" Gte Erd 13.<br />
- GORAKOAN (A DBols). Al subir. � Aldats gorakoan, oztoporik ez ta. Or Poem 522. Aldapan gorakoan<br />
nekusen orduan lillura-gaña. Txill Let 82. v. tbn. Anab Aprika 37. Murrizketa dugu beherakoan; nabarmentzea,<br />
berriz, gorakoan. MEIG VI 117.<br />
- GORAKO KANTARI. Tenor. v. gorako (2). � Jaun G. Cazenave, hazparrandar, Parisko operan gorako<br />
kantari lehen dena. Lander RIEV 1912, 556.<br />
- GORAKO LARRI. "Náuseas. Ikustiaz batera, gorako-larrixak emon detse" Etxba Eib.<br />
- GORAN. a) (En construcciones de valor sustantivo). � Marea goran uzten dute sartzen ura zelai zabaletan. It<br />
Dial 113 (Ur ur goran; Dv itsasoa gora delarik, Ip itxasua gora denian). Arnegikoaren hastapena da [erreka];<br />
bainan hertsiago hanitzez bere petik-goran. JE Ber 13. � (Precedido de aldats, malda, etc.). � Aldapa-goran<br />
aguretxoak / arnasa aski du. Or Eus 227. Gurdia malda goran gelditu zan. Anab Poli 86. Ikusi zegikezan [...]<br />
aldatz-goran bost baserritar jator areik. Bilbao IpuiB 221. v. tbn. Arti MaldanB 232. b) Arriba, en la parte<br />
superior. � Goran bezainbat bizidun bada lurpean. Hb Egia 42.<br />
- GORANTZ. v. gorantz.<br />
- GORARIK. a) (Precedido de sust.). (Con la cabeza, frente, etc.) bien alta. � Ez beldurrekin, ikharan eta behin,<br />
bainan bethi eta burua gorarik. Hb Egia 126 (tbn. burua g. en Laph 178 y Arb Igand 13). Ni ordean niagok /<br />
kaskoa gorarik. Zby RIEV 1908, 771. Kopeta gorarik, nehoren ganik beltzuri handirik ukan gabe. HU Zez 23<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
880
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
(tbn. kopeta g. en Barb Sup 99 y Zerb IxtS 53). Bai herrestan nindabilan, / bainan bihotza gorarik. Etcham 164.<br />
� Harek dagoka gorarik sineste-dunen burua. Iratz 151. Sirakusa indartsuaren aurrez-aurre gorarik eta garaile<br />
iraunerazi zuen bere erriaren ospea. Zait Plat 14. � Arriba, en alto. � Anderia gorarik zaude leihoan / zure<br />
senharra behera dago Frantzian. Balad 63. Gorarik zaudenean. 'Si tu vas là-haut'. Or Mi 10. Besoak gorarik [...]<br />
ozenki mintzatuz dio. Ib. 133. b) En voz alta, en tono alto. � Gaur Pazko dugu, Pazko, diote gorarik. Iratz 29. c)<br />
Magníficamente. � Eskar onez, gorarik ospatu zuten. Zait Plat 122.<br />
- GORAT. v. gorat.<br />
- GORATIK. a) De lo alto, desde arriba. "Goratik behatzen zautan (BN-lab)" Gte Erd 139. � Besperetan irautsi<br />
zen Iesus bada goratik. EZ Man II 44. Goratik eroririk hautsi du burua. Ch I 23, 7 (SP gainetik, Mst lekhü gora<br />
batetarik, Ol goitik). Zein goratik garen gu / jautsiak behera. Zby RIEV 1909, 397. Karguak ziren lehen goratik<br />
jin gauzak. Ib. 230. Goratik jina baitzuen bere bihotzeko "kexua". Ardoy SFran 286. � Por encima. � Hemen<br />
laburzki, goratik eta hegaldaka bezala, doi-doia jastarazi dautzutan bazter xoragarria. Lf in Zait Plat XXIII.<br />
b) (H; gorati S ap. Lrq). En voz alta; en tono alto. "De haut" H. � Eztüie khantatüren sobera goratik. Mercy 41.<br />
Dugun kanta herria, lana, berthutea; / goratik nik eginen egundik hastea. Hb Esk 6. Nik ordian goratik erranen<br />
deiet. Ip Mt 7, 23 (Lç, Echn y Samper klaroki, TB ageriki, Dv goraki, Leon garbiki, IBk e IBe garbi). Zin egin<br />
zuen goratik. Jnn SBi 91. Horren Odolak Abelenak beno goratikago oihü egiten deizü. Ip Hil 234. Aingüriak dira<br />
/ Jesüsen begira / khantüz goratik. UNLilia 9. Bere laguneri erdi goratik ari. Barb Sup 174. Irakurri ezazu<br />
goratik. Lek in Larz HilEspos 15 (ap. DRA). v. tbn. Mustafa 132 (ap. DRA). Etcham 204. Or Mi 106. Lrq<br />
Larraja RIEV 1935, 142. Mde Pr 52.<br />
� Abiertamente, explícitamente. � Eta khiristi legiaren destruitzera / desein hartu gorati. Mustafa 19 (ap.<br />
DRA). Xahütarzünaren edertarzüna goratik laidatzen. CatS 60. Zure Ebanjelioaren dizipülü nizala goratik<br />
erakusteko. Ip Hil 228.<br />
� Haciendo la voz alta (de una canción). "Goratik (S-saug), (prendre) de haut (en chantant)" Lh. � Eta zer<br />
kantuak! Goratik eta basatik ari ziren. Lf Murtuts 26.<br />
- GORATIKAKO. Elevado. � Mintza daitekela edozoin gauza handi eta goratikakoez. Arb Igand 12.<br />
- GORATIXKO (S ap. Lh). (Cantar) en un tono un poco demasiado alto.<br />
- GORAXEAGO, GORAXAGO. � Tr. Emplean goraxeago los autores vizcaínos y guipuzcoanos; goraxago los<br />
septentrionales y navarros. a) (Estar, etc.) un poco más arriba. � Goraxeago ezarririk dauden bezala. Ub 29.<br />
Apaléna dá sufritzea pazienziaréki; goraxágo dá sufritzea arimo bizkór sendoaréki. LE Ong 45r. Osinberdetik<br />
goraxeago ugaio burniatsua. Izt C 107. Biek altxatuak zituzten zaiak edo soinak belhaunez goraxago. Elzb PAd<br />
28. Otsoak, goraxago / urean sarturik. Zby RIEV 1908, 758. Albokoa norbera baño goraxeago ez ikusteagatik.<br />
Ag G 259. 15 bat metro goraxago ikusi zituen. FIr 145. Goraxago den oihanetik. Barb Leg 124. An zegoen pixka<br />
bat goraxeago Basaburu basarria. NEtx LBB 15. Gure etxetik goraxago, Korotako lepoa deitzen diogun toki<br />
batean. Xa Odol 233. Kintanak berak horixe dio goraxeago. MIH 381.<br />
v. tbn. Urruz Zer 126. Goraxago: Jnn SBi 9. Lap 267 (V 122). Arb Igand 39. JE Ber 39. Zerb Azk 63.<br />
� (Estar, etc.) un poco más al Norte. � Meza utzia zunaten askok Erriberan, eta goraxego ere. Or QA 82.<br />
Gogoeta horiek [...] egin zituen [...] hortik goraxago, iguzki aldeko itsas bazterrean. Ardoy SFran 180. � Un<br />
poco más arriba, más hacia arriba. � Goraxeago igoko bagiña. Vill Jaink 180. Belaunetik goraxeago jasoak<br />
dauzka. NEtx LBB 106. Gaurko egunean behar gintuzke / puskat goraxau ereman. Xa EzinB 78. Beheko mailatik<br />
goraxeago ezin igo gaitezkeelakoan. MEIG V 95.<br />
b) En voz algo más alta. � Bertzek baino goraxago edo bizixago [bere hitza erran zuen]. HU Aurp 198.<br />
- GORAXEAGOKO. (Adnom.). De un poco más arriba. � Joadi orra goraxeagoko muño gaintxoraño. AEmil<br />
AndreM 247. Goraxeagoko gabi-igunaren laburpena besterik ez baita. MEIG III 77.<br />
- GORAXEAGOTIK. De un poco más arriba. � Beetik ikusten atrebittu ez, goraxegotik ere ez. Urruz Zer 143.<br />
Goraxeagotik artu bear ditugu. JAIraz Bizia 78. Goraxeagotik hartuko nuke nik gaia. MEIG V 95.<br />
- GORAZ. En alabanza (de). � Santa Agedaren goraz be aintzak / euzkeraz abestutera. Enb 89.<br />
- GORAZ EGIN. "Abondar, goraz egiten du, asko da" Lcc.<br />
- GOREGI (SP). a) (Ir, etc.) demasiado arriba. � Goregi igan dadina ahalgegabeki, behera ieuts daite<br />
ahalgeizuneki. O Pr 202. Ez detzagula goregi altxa gure pensamenduak. He Gudu 63. Ez aietan [atsegiñetan]<br />
goregi, ez oietan beeregi egin nadin. Lar STomas 1. Erlumea goregi hegaldatzen bada. Dv Lab 296. Batere nere<br />
burua goregi altxatu gabe. Elzb PAd 70. Miletan goreegi [bizi zen Mikado] lurrean zerbait indar ukaiteko.<br />
Ardoy SFran 234. Ez dakit ordea horien balioa goregi jasoa ez ote daukagun. MIH 83. v. tbn. VMg 8. AB<br />
AmaE 134. Ox 20. Eguzk GizAuz 142. � (Estar, etc.) demasiado arriba. � Guretako goregi diren gaizetzaz. Mst<br />
III 58, tít. Hauk berriz adarrak kopetan goregi. Gy 95. Goregi xederratuz. Dv Lab 356. Ezartzen balin badituk<br />
goregi [lagunak]. JE Bur 125. Goregi zeudela eskuz eltzeko. NEtx LBB 148. Goregi zegoela orduko entzuleirakurleentzat.<br />
MEIG V 97. b) (Hablar, cantar) demasiado alto. � Begirautzu miñtza goregi eta nausikara. He<br />
Gudu 147. Goregi kantatzen baduk / ereman bitoria. Monho 44.<br />
- GOREGITIK. Demasiado por lo alto (en número). � Urtean lau metro gastaiñe-ol saltzen eudiela esatea<br />
goregiti ibiltea elitzake. Akes Ipiñ 24.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
881
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gora aiphatu. v. goraipatu.<br />
gora-aldi. v. goraldi.<br />
gora altxatu. v. goraltxatu.<br />
gorabehelari. � Noria. � "Tiobibo" deritzan tramankulu orietako bat [...] ta aren parean gora ta beera<br />
ibiltzeko beste baezpako bat [...]. Arizkun-enea ta Erri-etxeko tartean, berriz, beste gorabelaria. Anab Poli 81.<br />
gora-behera (gral.; SP, Lar, Añ, Gèze, H), gora-behere (BN-arb). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg; Gte Erd 18,<br />
20, 74. En DFrec hay 84 ejs. de gorabehera y 15 de gorabera. I (Sust.). �1. Alternancia, altibajo; vicisitud.<br />
"Hura da etxeko gora behera guzia" SP. "Altibajos" Lar y Añ. "Aguas vivas y muertas del mar [...] ur gora<br />
beerak" Añ. "Révolution, querelle" Lecl (de donde seguramente lo toma Azkue, que da "querella").<br />
"Fluctuation", "fluctuation de prix" Gèze. "Lurraren gora-beherak, les ondulations du sol" Dv. "(V, G, AN),<br />
cuartos de la luna" A. � Baditu itsasoak bere gora beherak, bere mareak eta muthantzak. Ax 600 (V 386).<br />
Mündüko gora behera güziak üzten dütügüla. Bp II 30. Mundu huntan arribatzen diren gorabehera diferentez.<br />
He Gudu 63. Gizonik onenak [...] ere izaten dituzte beren goraberak. Mb IArg I 169. Munduko aldarte edo<br />
goraberak. Cb Eg II 175. Hanbat gora behera eta infidelitatien ondoan. Mih 17. Milla gora bera ta pelligru. Añ<br />
LoraS 9. Orrén [Jesusen] gorabérak. LE Kop 115. Luurreko gora beera ta desgrazijaak. JJMg BasEsc 263.<br />
Zergatik laborearen balioak gorabera andiak dituen. It Dial 65 (Ur gorabera, Ip gorabehera; Dv makhur).<br />
Eguraldiaren gora beera andiak. Izt C 235. Etxeko gora beera eta artu-eman guziaren kontua eman zion. Lard<br />
51. Zelan oi diran emen gora berak. AB AmaE 291. Mundu onek gora-bera asko izaten ditu. Sor Bar 31. Beste<br />
gora-bera baga bizi izan iako sein ori. A BeinB 75. Nonbeiteko gora beherez mintzo. HU Zez 83. Ilhargiaren<br />
gora-beherak. EskLAlm 1897, 1 (ap. DRA). Eztakiez oraindiño itxasoaren gora-berak. Echta Jos 35s. Ixan ziran<br />
jokuan gora-berak. Kk Ab I 16. Galtze-irabazien gora-berak ikusten ari danak. Inza Azalp 126. Soldado<br />
denborako gora beherak. Const 38. Etxeko gora-beretan. ArgiDL 11. Eguneroko gora-beera utsak. Ldi IL 36.<br />
Kondatu zituzten bideko gora beherak. Lf Murtuts 23. Gizon zeranez, ba duzu aldien gora-bêra. Or Poem 540.<br />
Mariak gorabera aundik izaten ditualako. JAIraz Bizia 11. Gora-bera aundirik gabe. Etxde JJ 186. Egualdixen<br />
gora-berak (V-gip). Gand Eusk 1956, 209. Aren sendiaren goraberak. Ol Gen 37, 2 (Dv helkariak, Ker, Bibl<br />
istoria). Iauntxokeriak gora-bera ta aldaketa gorriak izan oi ditu. Zait Plat 17. Ardoa dala-ta, aragikeriak gorabera<br />
aundia izaten du. MAtx Gazt 78. Jainkoak daki bakarrik xuxen horren gora-beheren berri. Larz Senper<br />
118. Gipuzkoako euskal poesiaren gorabeherak aztertzeko. MEIG II 102.<br />
v. tbn. Egiat 167. VMg 19. Zav Fab RIEV 1907, 543. Hb Esk 156. Laph 190. Aran SIgn 15. Zab Gabon 40. Bv<br />
AsL 192. Zby RIEV 1908, 88. Itz Azald 213. Ag Kr 181. Alz Ram 96. Mok 21. Zub 86. FIr 134. Lab EEguna 75.<br />
Otx 103. Sabiaga Y 1934, 28. Eguzk GizAuz 66. TAg Uzt 139. Zerb IxtS 67. SMitx Aranz 65. Munita 25. NEtx<br />
Antz 95. SM Zirik 97. Bilbao IpuiB 165. Akes Ipiñ 28. Basarri 191. Vill in Gand Elorri 15. Erkiag BatB 105.<br />
Gazt MusIx 119. Alzola Atalak 111. Etxba Ibilt 457. Mattin 123. Xa Odol 45. Casve SGrazi 128.<br />
� Accidente (gramatical). � Ondo itzegiteko bear diran Gramatikaren parte guziak Euskarak usatzen dituela, ta<br />
banaka gorabera ta aldaera guzietan. Cb EBO 38.<br />
� (V-gip ap. Elexp Berg; Dv). Diferencia. "Batak irabazi, bestiak irabazi, eztago gorabera haundirik" Elexp<br />
Berg. � Gizon batetik bestera ez dagoala gora bera aundirik. AJauregi EEs 1885b, 178. Egun gutxiren goraberakin.<br />
Bv AsL 68. Ontzako baten gora-beragatikan, nai duk zintzilika dantzan ibiltzea! Apaol 101. Hoien<br />
artean zenbat / gora behera den! Zby RIEV 1908, 93. v. tbn. A BGuzur 138. Ezeutsen agirakarik egin orduerdiko<br />
gora-beragaitik. Echta Jos 38. Abarkadunetatik abarketak [...] jazten dituzten gizonetara dagoan gora<br />
bera ta ezberdiñtasuna. Ag G 95. Zerika den bi gaitza orien gora bera. FIr 169. Eta guk geuk, gorabera jakiñak<br />
gordeta ere, ez al dugu berdintsu jokatzen? Txill Let 138. Hamabost urteren goraberak ireki duen hosina. MIH<br />
334. Batasunik ezak gorabehera handiak dakartza joskeran. MEIG III 48. � Diferencia (de tono). � Gorabera<br />
ori adierazteko ezpaita asmatu ikurri (siñale) berezirik. Or LEItz 44.<br />
� Asunto, cuestión. "Eztakitt ze goraberan gaiñian hasarretu zien" Elexp Berg. "Osasuna(re)n gorabera<br />
danean, kontuz ibilli (V-arr-gip, G-azp)" Gte Erd 280. � Eztotzagu jaramongo ezizen gorabereorri. Echta Jos<br />
133. Indarraren gorabera. SM Zirik 65.<br />
�2. "El quid de la cuestión. Petroliua merke egon edo karu egon, hortxe dago goraberia" Elexp Berg. "Or dago<br />
gorabe(he)ra guztia (G-azp)" Gte Erd 206. "Zure osasunaren gorabera or dago (G-azp)" Ib. 290. � Zeren azken<br />
fineko perseberantzia da gakhoa, hura da gora behera guztia, hartan dago garaitia eta biktoria. Ax 460 (V<br />
299). Akhabatze hartan baitago sekulakotz ongi edo gaizki izaiteko pontua eta gora behera. Ib. 176 (V 118).<br />
Huntan baita maiz osasunaren gora-behera guzia. JE Bur 71. Hainbertze diruren gora-behera heien [pilotarien]<br />
menean dela. Ib. 32. Itz batera bilduz gorabera: aiek gazte, ni zaar. Txill Let 82. v. tbn. ES 128. Vill Jaink 85. �<br />
Importancia. "Gorabehera aundiko kontua da, alaba ezkondu ala ez (G-azp) [...], ze gorabe(he)ra du orrek? (Gazp)"<br />
Gte Erd 167. � Garai hartan, dakigunez, jaiotza ez zen gorabehera gutxiko gauza. MIH 235.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
882
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
�3. (V, G ap. A). Movimiento hacia arriba y hacia abajo; salto. "Sacudida" A. � Zer inguru eta gorabehera<br />
derabila [Aingeruak] zuri kalterik ethor eztakizun amoreak gatik. Hm 230. Zeinbat gorputzeko gorabera ta esku<br />
eragite oria egiten? Mg PAb 151. Egiñ eutsazan onek salto, gora beera ta ongi etorri andijak. JJMg BasEsc<br />
138. Dantzari ergel baten gora-beerak eta arinketak. Lard 399. Ango joan etorri ta gora berea, ango ankeai ta<br />
besoai eragitea zer zan! Ag Kr 57. Ikaraturik arelako esku-goraberakin. EEs 1916, 194. Ontziak ezin zezakean<br />
gorabeera aundiagorik egin ondoratu gabe. Anab Poli 61. v. tbn. Echta Jos 339. Laux AB 62. � "(En un) abrir y<br />
cerrar de ojos, begi gora bera batean" Lar y Añ. � Subida y bajada. � Mendiaren gora behera oinez egin nuen.<br />
Prop 1880b, 16. � Subida y bajada de volumen. � Soiñua luze ta geldi gora-beran. NEtx LBB 177. Soiñua<br />
gora-bera nastua indartsu ta samurrago... Ib. 179.<br />
�4. Altura; diferencia de altura. � Ez da gorabehera eta zabaltasun aski handirik. Hb Egia X. Marra bat eginez<br />
gora-beheren zurubian: horraraino da zilhegi atsegina, beherago direnek egin dezatela barur. Ib. 122. Ttipihaundi<br />
ta gora-beherak / utzi detzagun aparte. Mattin 152.<br />
�5. "(V-m), el trecho que queda sin labrar en un campo, por haber de ocuparlo el ganado que arrastra el arado"<br />
A.<br />
II (Adv.). �1. (Urt, Lar). Arriba y abajo; de un lado a otro; por todas partes. "Adsectari, góra béhera segitu" Urt<br />
I 237. "Barloventear, andar de aquí para allí, gora bera, orrat onat ibiltea" Lar. v. GORA ETA BEHERA. �<br />
Iokariaren lasterra, gora behera; goratzea hegi erdirano, beheratzea ondarrerano. O Pr 269. Zure konzientza<br />
gora behera onsa examinaturik. Tt Onsa 172. Ibilten txipak bezala gora behera herrekan. Egiat 166. An<br />
zebiltzala gora beera Aingeruak. AA I 533. Gora bera dabillen itxaso bat. Añ NekeA 219. Aballarekin erabilli<br />
batzuek gora-beera eman-ondoren, Goliati bota zion. Lard 165. Arrak gora-beera zebilzkion gorputz-illa. Ib.<br />
426. Emen gera artzaiak / gora bera irrintzika. Sor AKaik 112. Orregaitik bere, ditu erabiliten / itxaso orretako<br />
urak gora beera. AB AmaE 392. Yainkoaren aingeruak andik gora-beera zebiltzala. Ol Gen 28, 12 (Urt igaten<br />
eta iausten, Ur igotzen eta jatxitzen, Dv goiti eta beheiti, Ker gora ta beera). v. tbn. A BGuzur 114. Anab Poli<br />
76. Gazt MusIx 125. � Kargia ezin sufridurik / aldatz gora bera. DurPl 56. Patar kotsua gora-behera, haranazharan<br />
eremanak gituzte. JE Ber 77. v. tbn. Or Eus 340. Kalea-gora-bera dijoa. SMitx Aranz 128. � Zerbait<br />
egiten gaituezan berbak / or darabilguz beti gora-bera. Zav Fab RIEV 1907, 534. � Subiendo y bajando (de<br />
tono). "Penchant pour chanter, gora behera" Ht VocGr 395 (interpr?). � Nola zarabillkan boza / gora behera<br />
itzulika! Gy 79. �2. De arriba abajo. � Bethi arrota bezala petik gora ta gora behera doana bezala. Egiat 166.<br />
III. �1. (V-gip; SP, Foix ap. Lh). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. Más o menos. "Aphur bat gora behera, un peu<br />
plus ou moins" SP. "Egun milla ogorloko batzuk gora bera" Etxba Eib. v. GUTXI GORA-BEHERA s.v. gutxi.<br />
� Muilla zazu apur bat gora behera uraren handitasunean. INav 77. Ageri da aphur bat gora behera, batean<br />
gehiago, bertzean gutiago. ES 138 (tbn. aphur bat en CatLav 462 (V 215), Lg I 246, Brtc 162). Oren bat gora<br />
behera berriz naiz pasatuko. Gy 30. Ondorioak ageriko zenbeit urte gora behera. HU Aurp 216. Ordulauren<br />
gora-bera, beti etxeratuten zan lanera joan bear zan ordurako. Echta Jos 38. Eta ola, silaba bi gora-bera, danok<br />
berdin. Lek SClar 125. Meta aundian galburu batzuk gora-beera, igarri bere ez. Erkiag BatB 161. Horiek erran<br />
nahi baitukete poxi bat gora behera. Ardoy SFran 141. Pixka-bat gora bera, neure aitagandik ikasi neban onen<br />
gaia bera da. Alzola Atalak 148. Hori, Donostialdean, 1930ean, zenbait urte gorabehera gertatzen zen<br />
gertakaria da. MEIG VI 62. � Gizonak berdintsuak gora-bera, ordukoak eta oraingoak. Ibiñ Virgil 26. � (Con<br />
el significado de '(da igual) por (cierta cantidad) más o menos'). Cf. infra (2). � Neri entzun balit [...]. Zortzi<br />
milla erreal gora bera, or izango giñan. Zab Gabon 32. Liberdi bat gora bera etzaio ajolik. Sor Bar 89. Pekatu<br />
bat gora-bera, gutxi dijoa. Arr May 39. � (Precedido de gen.). � Txanpon baten gora-bera or nunbait izango al<br />
gera. Moc Damu 8. Urmaeleko dukaton gora-bera, eztozube aurrerantzian be dirubaren petturik ixango. Otx<br />
143.<br />
�2. A causa de. (Empleado gralmte. en oraciones negativas). � Gaba alperrik igarota, ardi ta imitxa txatxar<br />
batzuk gora bera. Mg PAb 69. I gora bera ez gaioazak / lorik galtzera. AB AmaE 128. Ez bedi aserretu, Jauna,<br />
amar peseta gora bera. Urruz Zer 125. Tximista batzuek gora-bera, gizonak ez du ezkuta-bearrik. NEtx Antz 12.<br />
� (V, G, AN-erro, L, BN, S). Ref.: A; Elexp Berg. Dejando aparte; a pesar de. v. GORA-BEHERAGATIK. �<br />
Ni gora bera gozau begi familiagaz. AB AmaE 389. Iñon esanak gora bera. A in Azc PB 3. Itxasaldeko<br />
ondamena gora bera, gauza guztiak euren bidean joango ziran. Ag Kr 205. Ori gora-bera, danak barreka ta<br />
pozarren. Kk Ab I 36. Berezitasun au, aldaketa batzuek gorabera, geroztik ere ondo zaindu zuten. JMB ELG 24.<br />
Emazte oihu edo hasperen bat gora behera, ahal bezala atheratu zen. Lf Murtuts 28. Maitatu nai du, obenak<br />
gora-beera. Or Aitork 13. Aren zalapartak gora-beera, oso biotz-bera zan. Anab Poli 8. Sualdi au gorabera, ez<br />
ei-oan azkora-kirten ori, orraitio, basoan itxi. Akes Ipiñ 33. Zuen sistemak gorabera, beste denen modura<br />
ikusten duzue auzi au. Vill Jaink 87. Ez izan emakumeak danak bardiñak, esanak gora-beera. Erkiag BatB 136.<br />
Etxeberri bezalakoren baten ahaleginak gora-behera, euskarak izan zuen sarrera eta eragin urria. MEIG IV<br />
127. Euskalkia gora-behera hitzetan duten aldea [...] Azkueren hiztegi berriaren gidaritzari zor zaio. MEIG VII<br />
72.<br />
v. tbn. Echta Jos 219. JBDei 1919, 182. Enb 69. GMant Y 1933, 191. Ldi IL 96. Zait Sof 31. Mde Pr 186. Bilbao<br />
IpuiB 225. Zait Plat 99. Ibiñ Virgil 37.<br />
� Erregea gora bera, berdintsu zitzaion. Or SCruz 16.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
883
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GORA-BEHERA-AGIRI. Balance. � Leenengo urteko gorabera-agiria. Ldi IL 118.<br />
- GORA-BEHERAGATIK. (Precedido de gen.). a) A pesar de. � Saulo bere biziaren gora-beeragatik<br />
Jerusalenen egongo zan. Lard 496. Zer-jana errez bereganatzen zuten andrearen marmarizaren gorabeeragatik.<br />
Anab Poli 118. b) A causa de, por. � Lasto baten goraberagatik duelora. Urruz Zer 26. Ez<br />
[ttunttuna jo] txanpon batzuen gora-beeragatik. Mok 7s.<br />
- GORA-BEHERAN EGON. (Tras gen.). "Ori beste orren goraberan zeok, depende de eso otro" (G-azp).<br />
- GORA-BEHERAZ. "(V-m), layar la tierra, dejando la tarea al medio y empezando de nuevo como antes" A.<br />
gora-beheraka. � Arriba y abajo. "(Hb), en train de monter et descendre" Lh. � Noizbait dakusku gora-beraka<br />
[itxasua]. Echta in Onaind MEOE 627. Gora beraka, ezker eskubi zabulunduaz, belaunez lurra jotzeraño edo<br />
ankak burura jaso bearrik. Ag EEs 1917, 201. Egoi-aizeak goraberaka daraman zugaitz-osto igarra bezelaxe<br />
dijoa gure bizitza. EgutAr 1-1-1959 (ap. DRA).<br />
gora-beherakatu. "(Hb), évoluer" Lh.<br />
gora-beheraketa. � Subida y bajada. � Pozarren ibilten ekien olatuen dantzai gora-beeraketaz erantzunaz.<br />
Erkiag Arran 78.<br />
- GORA-BEHERAKETAN. Subiendo y bajando. � Mila aldiz goratua izan denez gero lehen zeruraino eta<br />
beste milatan beheratua gero infernuraino, ez dago berriz gora-beheraketan hasi beharrik hemen. MEIG VII 52.<br />
gora-beherapen. � Fases creciente y menguante (de la luna). "Illhargiaren gora beherapenak" Urt III 110. Cf.<br />
beherapen.<br />
gora-beheratu (Lar, Hb ap. Lh, H). �1. "Mantear" Lar. "Monter et descendre" Lh. � (Lar, Hb ap. Lh, H).<br />
"Mecer, mover de una parte a otra", "cimbrar", "cimbrarse" Lar. "Remuer" Lh. � (Hb ap. Lh, H). "Renverser,<br />
mettre les choses sens dessus dessous, les révolutionner" H. � Etxeko gustijak goraberatu edo errebolbietan<br />
dituzanian. Astar II 122. Urte gitxiren buruan guzia gora-beeratu zuen, eta Jerusalengo jende zuzena eta<br />
Jainkozkoa lenago antzik ere etzuela ipiñi zuen. Lard 332. �2. "Murmurar del prójimo, criticar. Jendea<br />
goraberatu, bertzen utsak goraberatu, dabilena goraberatu, hablar de cosas o noticias que corren, son públicas"<br />
(B).<br />
gorabeheruntz. � Relieve, conjunto de altibajos. � Uste nuen, nere menditartean nere txikitako seaskan<br />
arkitzen nitzala, mendien goraberuntza seaska artako estakien desberdintasuna zala. A. Arzac EE 1882c, 377.<br />
gorabete. "Gorábetia daukat, gorábete, gana de vomitar" Iz ArOñ.<br />
gorabide. � Alabanza. � Espositore jakinsubak egiten diyuen alabanzak eta gorabidiak (Aralar, 1833). ETZ<br />
195.<br />
goradena. v. gorarena.<br />
goradura. �1. "(Hb), hauteur" Lh. �2. "(Hb), hausse (des prix)" Lh.<br />
goraera (Lar, Añ, H). �1. "Subida, como de precio" Lar y Añ. �2. "(V-arr), agarrada, acto de coger a alguien"<br />
A. �3. "(V-gip; FSeg), cólico" A.<br />
goragaba. Figura en SP, sin trad.<br />
goragale (G, B, L ap. A; O-SP 227, SP, Lar, Añ), gorale (G-to ap. A; H), goale (AN-larr ap. Asp Leiz). �<br />
Náusea; (fig.) repugnancia. "Bondissement de cœur" O-SP 227 (que Azkue traduce "convulsión del corazón").<br />
"Náusea", "arcada", "asco", "bascas" Lar. "Fastidio" Lar y Añ. � Gorale[a] duelarik, alabañan sabela / bethe<br />
behar du, herabe nahiz handi duela. EZ Man I 108. Hain higuindu zeien non iaterakoan gora-gale bat ethortzen<br />
baitzeien. Ax 601 (V 386). Sabeldarraiorik handienari ere eman baitezoke higuintza edo goragalea. ES 167.<br />
Etxe-inguruan badabill zikiña eta goragalea emateko eran. AA II 93. Goragalea kentzeko bezela, zabaldu zun<br />
sapailloa. Or SCruz 46. Zuen goragaleari neurtitz ugarizko lasabidea eman-ez-artean, aiek larritasunak, aiek<br />
izerdi otzak! Ldi IL 29. Goragaleak ere asi zaizkit, nik uste. Ura ikustekoa! Txill Let 87. v. tbn. Arti MaldanB<br />
220. Lasa Poem 80. � (G, L ap. A; O-SP 227, SP, Dv). Vómito. � Eleizaren etsai ikaragarri guztiak, infernuak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
884
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
bere goragaletan bota zituenak. Lar SAgust 9. Goragalea maiz ekhar dezaken zenbeit eritasun baizen. He Phil<br />
169 (SP 167 goiti ekhartzera, Echve Dev 199 gorakara [...] mugitzen).<br />
- GORAGALE IZAN. (Aux. intrans.). Tener ganas de vomitar. � Bañan epel, ez otz ez bero, zerala-ta, nere<br />
aotik zu iraizteko goragale naiz. Ol Apoc 3, 16 (IBe oka eginez botatzeko nago).<br />
goragalegarri (H), goralegarri (H). � "Propre à, capable de donner des nausées, dégoutant" H.<br />
goragaletu (G ap. A; Lar, H), goraletu (H). � Asquear(se). "(Provocar a) vómito", "basquear", "fastidiar" Lar.<br />
� Gorde zituzten gal-eperren aragia janaz [...] gogaitu eta goragaletzeraño. Lard 88.<br />
goragarri (Lar, Añ, H). �1. "Vomitivo" Lar y Añ. � Goragarriareki [konpára daike], zeñeki egoztenbaita<br />
agotík bekátuen pozioa. LE Urt ms. 130v. �2. (H), goratugarri. Loable. "Digne de louanges" H. � Non goratu<br />
leit duin daneraño / Leon goratugarria? AB Olerk 368. Gizona bizi dan arte ezta goragarri. Bv AsL 196.<br />
Lanbide zuzen, goragarri ta txalogarrizkoan. Ag Kr 31. Giza-nortiñ goragarriyak (personajes ilustres). J.M.<br />
Tolosa EEs 1913, 178. Iruak berdin goretsi; / oiek aldun, goragarri / baitirade beti beti. Or JBDei 1919, 311.<br />
Durangotar goragarri au. GMant LEItz 61. Oitura on eta goragarriak. Eguzk RIEV 1927, 429. Urrengo<br />
gizaldiek, ordea, ez dute ukatu izan aal aien bultzaldi goragarria. Ldi IL 109. Gizonei goragarri iduri zaiena,<br />
Yainkoarentzat nazkagarri da. Ir YKBiz 306. Zapuzgarri da gauza askotan ta txit goragarri bestetan. In SMitx<br />
Unam VIII. Emakumerik gabe bizitzea goragarri nola ote diteken. NEtx LBB 88. Egiazki goragarri den idazlan<br />
batezko iritzia. MIH 137. Laguntza goragarria hartu dute Arantzazutik. MEIG II 97. En DFrec hay 5 ejs. v. tbn.<br />
ArgiDL 85. Enb 122. Txill Let 87. Erkiag Arran 190. Zait Plat 76. �3. Cosa digna de alabanza. � Antziñatasuna<br />
da berak duan goragarririk egiazkoena. J.B. Ayerbe EEs 1912, 58. �4. Cosa que eleva. � Otoitz egittea da<br />
gizonaren goragarri ta altxagarririk aundiena. Inza Azalp 121. �5. Alabanza, loa, elogio. � Goragarriak ukatu<br />
(Quijote IX). AIr RIEV 1928, 600 (Anab ib. 609 gorarik, Or RIEV 1929, 7 aipua). Egun au izan dedilla<br />
ildakoentzat goragarri. Lek in Larz HilEspos 83 (ap. DRA). Aren aunditasunak zerua estaldu dau, ta aren<br />
goragarriz beterik agiri da lurra. Ker EMeza 234 (ap. DRA).<br />
gorago. �1. "(S, Sal, R-uzt), altura. Gizon korren goragoa zer andi da!" A. �2. "(S; Sakram 29), suma, cálculo"<br />
A.<br />
goragokiago. � Más claramente. Cf. 1 goraki. � Salbatzailearen biziak, heriotzeak, bizteak oraino<br />
goragokiago hori adi arazten deraukute. Jaur 162s.<br />
goragotu. �1. "Picar muy alto", "aspirar a puestos y dignidades" Lar. �2. Aumentar. � Zenbat geiago esan,<br />
ainbat [ezin ikusi] aren indarra goragotzen da. Lard 6. �3. (H). Elevar(se) (sentidos prop. y fig.). "Placer en<br />
lieu plus élevé, plus haut" H. � Añ humillatua ikusirik (Aurra), orduan goragotu nai du. Arr Orac 172 (ap.<br />
DRA). Goragokoen ondoren baña, goragotzeko / albait goren ni abietan naz lirau joten. AB Olerk 359. Gure<br />
izkuntza landu ta landu aspertu gabe, gero ta aberatsagotuz, gero ta goragotuz. Ldi IL 164. �4. "Enchérir un<br />
objet. Devenir plus cher" H.<br />
goragune (B, R-uzt ap. A; VocB), gorune (S (Foix) ap. Lh). � "Altitud" VocB. "Altitude, hauteur, proéminence,<br />
faîte" Lh. � Joan zen prosesionian Eskilinko gorüniala; [...] ediren zien lürra elhürrez estalirik. Ip Hil 101.<br />
Bazen, han berian, gorüne batetan, bide saihetsian, ostatü ttipi bat. GH 1931, 222 (ap. DRA). � Haren<br />
berthutea hegaldatzen ahalko da largantxa osoan jainkozko goragunetarat. Etcheb MGaric 157.<br />
goragura (Dv). I (Sust.). �1. Ambición. "(Etcheb I, Alm 1880, 6), désir de monter, ambition. Laborarien<br />
herrunkan daude, goragurarik edo khoitasunik gabe" Dv. � Beldurrez [..] eror zedin goragura izpiritual gaizki<br />
aditzen [por adituan?]. Birjin 237.<br />
�2. goragure (G-goi-to) Ref.: A; Iz To. Ganas de vomitar.<br />
II (Adj.). � Ambicioso. � Bihotztunago, goragurago eta Nausi jainkozko haren alderat ezagutzaz betheago<br />
izan zaitezen nahi dut. Birjin 110. Neskatxa batzu bizitz-izpiritualean goraguregi izanez. Ib. 264.<br />
goraia. � Superior, que está arriba (?) (podría tratarse quizá de errata por garai 'vencedor'; v. 1 garai (4)). �<br />
Halaber goraiak ere bere menekoei nahi duena onhets-arazten deraue. ES 107<br />
goraikatu. "(Sal), esforzarse" A.<br />
gorhail. v. gorrail.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
885
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
goraildu. "(G-bet), enfermarse de pepita (una gallina)" A.<br />
gorailu. � Piso. � Kutxaren alboan jarri ate bat, eta barnean iru goraillu (Gen 6, 16). Or MB 394 (Ol soraillu,<br />
Bibl estai).<br />
gorhain. v. gohain.<br />
goraino (H, -año Lar, Añ (s.v. hasta donde), H). � "Hasta [...] arriba" Lar. � Sustraiaren ingurutik goraño<br />
jantzitzen da osto berdez. AA I 596. Iyo ari goraño. AzpPr 50. Gazte-sail kementsua / goraño ba-dadi. Ldi BB<br />
160. Zuzen doaie goraiño. Or Eus 300. Asi beetik eta goraiño. Erkiag Arran 157. Ontziak atzea goraño altxatzen<br />
zuanean. Anab Poli 62. Nork bere burua goraino jaso. MEIG I 130. v. tbn. Osk Kurl 147. Gand Elorri 218.<br />
Onaind in Gazt MusIx 153. � Azarkeri tontor goraño igota. Zait Sof 185.<br />
gorainotu. "Parvenir jusqu'en haut, jusqu'au haut de" H.<br />
goraint. � Gigante. � Agur, agur-ba, beste bat arte, / agur goraint (gigante) algarriya! EA EEs 1921, 203.<br />
goraintzi (V-ger-arr-m-gip, AN-5vill-ulz-erro, B, L, BN, S, R; SP, Urt II 397, Gèze, Dv; -nz- Ht VocGr (-iñz-),<br />
Lar, Añ, Arch VocGr), gorantzi (V; Añ (-nz-), H), goraantzi (V-gip), gointzi. Ref.: A (goraintzi, gorantzi); Iz<br />
ArOñ (goráantziak), Ulz 456; Izeta BHizt; Etxba Eib y Elexp Berg (gorantziak); Gte Erd 251. � Tr. La forma<br />
propia de la tradición vizcaína es gorantzi (sólo encontramos ejs. de gorain-, gral. en la tradición septentrional,<br />
en fray Juan de Zumarraga y Erkiaga), aunque aparece además en Voltoire, y más modernamente en I. Artetxe,<br />
J.A. Irazusta y N. Etxaniz. Hay además un ej. de gointzi en una carta alto-navarra de finales del s. XVII.<br />
I (Sust.). �1. Saludo; recuerdos, saludos que se envían. "Memorias que se envían" Lar y Añ. "Encomiendas,<br />
memorias que se envían", "saludes", &c. Lar. "Compliment" Gèze. � Tr. Además de bastantes ejs. con el vb.<br />
elidido, hay goraintziak eman en fray Juan de Zumarraga, D. Aguirre, Mendigatxa (126), Enbeita (124), Kirikiño<br />
(Ab II 118), Txillardegi (Let 54), Erkiaga (Arran 130) y Basarri (35); goraintziak egin en Inchauspe; goraintziak<br />
igorri en Etchahun (276) y Xarlem (546) y goraintziak bidali en Aguirre (AL 67); goraintzi esan (erran) en<br />
Xarlem (723), ChantP (46) y Constantin; goraintzi igorri en Xarlem (832), Bordel (184), ChantP 254 y Oxobi;<br />
goraintzi egin en Oxobi (183) y goraintzi gaztigatu en Voltoire. En DFrec hay 6 ejs. de goraintzi y 3 de<br />
gorantzi. � Ene gorainziak eman bite. 'Dénseles mis encomiendas'. fJZ 99. Bernard Leheteri Bernard<br />
Etxeparekoak, haren zerbitzari xipiak, gogo honez gorainzi, bake eta osagarri. E 5. Onak onari gorainzi. RG B<br />
23 (tbn. en O Pr 363 y, con alguna var., en Saug 75). Goranzi kastigatzen derautzote. Volt 202. Bialzen dizue<br />
anitz gorainzi (1689). ConTAV 5.2.9, 139. Berze aide eta adiskideei nere goinziak. Ib. 5.2.9, 139. Gorainzi<br />
guziai. Ib. 5.2.9, 142. Gorainzi oiek Ama Birjiñaren izenean eriak konsolatzeko eraman bear dira. Cb Eg III 357.<br />
Igortzen diote [...] anitz goraintzi ta esker milla milla (347). LE-Ir. Emaiztetzu nere goraintziak. CartAnd 375.<br />
Ama eta / aitari goraintzi! Bordel 126. Aiekganako zedukan amore biziak gogora eragiten ziozkan milla eta<br />
milla gauza eta gorainzi esateko agindu zion. Arr GB 125. Berterretxek leihoti / jaon kuntiari goraintzi. ChantP<br />
214. Gorantziak eta eskuetako munak eta oiñetako igortziak oriodunari. A BeinB 69. Etxen sartzian bere gürrak<br />
eta goraintziak egin zeitzon bere küzüñari. Ip Hil 78. Goraintzi nor ere baita hura eta hari. HU Zez 82. Emon<br />
eikeozuez neure izenean gorantziak. Ag AL 55.<br />
� (s. XX). Gorantzi asko Josetxori. Echta Jos 257. Goraintzi etxekoer. JE Bur 117. Gorantzi andi ta ugarijak<br />
Juane koitaduarentzat. Kk Ab I 7. Neretzat goraintzirik ere ez. A Ardi 24. Oiek [perlesia, hidropesia] dira bada<br />
pattarrak lagatzen dizkigun eskumuñ edo gorantziak. IArt Itzald II 52. Gure goraintziak Zubietako debruari!<br />
Barb Sup 84. Maiz daut Eskual Herritik igortzen goraintzi. Ox 144. Aita Donostiri goraintzi. Mok 3. Errozü<br />
goraintzi nik etxi. Const 32. Milla gorantzi zuben otseñik apalen onen aldez. Otx 182. Emazteak-eta, goraintzi<br />
miñak. Ldi IL 19. Nere emazte ta seme-alabak zuentzat gorantzi asko ta asko. NEtx Nola 25. Goraintzi<br />
Bretainatik. Mde Pr 62. Goraintzi handi bat burrasoeri. Herr 7-8-1958, 2. Urrunetik goraintzi bizi-biziak<br />
bialdutako mutilla. Erkiag Arran 150. Ez eben Errupiñoren azterren ez gorantzirik be! Bilbao IpuiB 97. Hel<br />
bekizu niganik zerurat goraintzi. Xa Odol 128. Goraintziak ere eman zizkidan Steiger-ek. MIH 145.<br />
v. tbn. Gy 49. Zub 73. In Zerb Azk 105. Mattin 60. ZMoso 76. Gorantzi: JAIraz Bizia 38. Erkiag Arran 130.<br />
BEnb NereA 68. Gand Elorri 70.<br />
� Zingulin-ek emon eutsazan goraintzi-agurrak zirala-ta, egun bi edo irutan, amesez beterik bizi izan zan<br />
Zuriñe. Erkiag Arran 147.<br />
� "Gorantziak asko, merkiak dira ta, se dice para denotar lo puramente formal del cumplido" Etxba Eib.<br />
� (Con reduplicación intensiva). � Gorantzi-gorantzijak Pilipa jaunari. Enb 153.<br />
�2. (H). Presente, ofrenda. � Nola [gaitz eta neke] orietan Jaunaren erregalo ta gorañtzi gozoetan bezala aren<br />
borondatea egitea. Cb EBO 54. Eta edegik beren errekaituak ofrezitu ziazkozien goraintzi urrearna,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 886<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
intsentsuarna eta mirrarna. Samper Mt 2, 11 (Lç estrenák, He presentak, IBe eskuerakutsiak).<br />
�3. Recuerdo. � Palenkan goraintziak / utzi ditut, Patxi. (Interpr?). EusJok II 13. Goraintziak piztu ta itzali<br />
buruan zebiltzkiola, ara nun sortu zitzaion batbatean argi-izpia. TAg Uzt 57.<br />
�4. Noticia, aviso. � Leiotik jauzi neskamea, ta, / eman baitzien goraintzi. "Dió cuenta". Or Eus 208.<br />
�5. Cargo, encomienda; encargo. � Puska zenbait eman zitidanan goraintzi bezala eramateko. Or QA 49.<br />
Gogo-eragiñen goraintzia dutan beste [zizku] aietara iragan naiz. "Ubi commendavi affectiones animi mei". Or<br />
Aitork 275.<br />
II (Vb.). �1. + goraintzitu (Lar (-nz-), H). Recordar. � Aizak, i, mutill mañontzi, / urrengorako goraintzi. Xe in<br />
MEIG VI 162. �2. goraintzitu. "Envoyer des cadeaux, présents" H. �3. Encomendar(se); recomendar. �<br />
Yainkoari goraintzi akioke. 'Fais ta prière'. Or Mi 61. Itsaso latz aserrean itsas-gizonak ontzia Ama Birjiñari<br />
goraintzi oi diote. Ib. 76. Bere burua goraintzi duna ez-baña, Jainkoak goraintzi duna da ontzat artzekoa.<br />
"Commendat" (2 Cor 10, 18). Or MB 780 (Lç y He prezatzen, IBk, IBe goratzen). Oroiteari goraintzi ditiot<br />
[galderak]. "Commendavi". Or Aitork 257. Ianak ez gaitula goraintzi Iainkoari. "Nos non commendat". Ib. 282.<br />
Gurasoek goraintzitako eliza katolikuan. Ib. 123.<br />
- GORAINTZI-ERRAILE. (El) que manda saludos. � Goraintzi erraile Angleser / ni naika ezarten mezüler?<br />
ChantP 206.<br />
- GORAINTZI-IGORTZAILE. (El) que manda saludos. � Badakike, segur, nor gitezken goraintzi igorzaleak.<br />
Barb Sup 84.<br />
goraintzigarri. � Recordatorio. � Lagun-urkoaganako eredu edo erakasgarri oek, gizonaren biotzari sakapen<br />
samur bat egin leioen goraintzigarriak dira. Elizdo EEs 1929, 177.<br />
goraintzika. �1. Recomendando. � Pozik entzuten nuan Anburusi beure erri-mintzaldietan arretaz araua<br />
goraintzika: "itzak eriotza dakar, gogoak bizia". Or Aitork 131. �2. gorantzika. Saludando, dando recuerdos. �<br />
Itxas aize leguna / gorantzika dator. NEtx LBB 217.<br />
goraipa. � Alabanza, elogio. � Arrantzalearen goraipa. Erkiag Arran 113.<br />
goraipamen. � Alabanza, elogio. � Eztu aien agotik goraipamenik artu nai. Ir YKBiz 85n. Milla esker zure<br />
goraipamenagatik. Etxde JJ 85. Orrenbeste bertso ta goraipamen maitasunari. NEtx LBB 120. Egin izan ditut<br />
ohi ez bezalako goraipamenak. MEIG IV 131.<br />
- GORAIPAMENEZ. (Precedido de gen.). En honor (de), en homenaje (a). � Bere antzearen goraipamenez.<br />
Etxde JJ 52s.<br />
goraipatu (-ph- S ap. A; -ph- Gèze, Dv, H), gora aiphatu. � Alabar, ensalzar, elogiar. � Tr. Con goraipa como<br />
participio se encuentra en Ibiñagabeitia (Virgil 118) y Gaztelu (MusIx 75). En DFrec hay 15 ejs. de goraipatu. �<br />
Zenbat gizon herritan gora aiphatuak. Hb Esk 39. Goraipha ezazie gure Jinkua. Ip Apoc 19, 5 (Lç, He lauda,<br />
Ol, IBk, IBe gorets). Gorthe guziaz goraiphatua eta maithatua. Laph 19. Ereslari ospetsua goraipatu naian.<br />
Garit Usand 5. Oiuka Yainkoa goraipatzen zuela. Ir YKBiz 338. Goraipa Jauna. SMitx Aranz 246. Goraipatu<br />
dute gure erriaren izena. Lab Egan 1956 (3-4), 51. Beti izan dira lege eta erri guztietan goraipatuak. Vill Jaink<br />
154. Retikako ardoa, nungo bertsuz goraipatuko zaitut? Ibiñ Virgil 84. Baserritarren bizia goraipatzen<br />
baitzuten. Lf in Casve SGrazi 7. Beeratzea bait-da nork bere burua goraipatzea. Berron Kijote 175. Dituen alde<br />
onak goraipatuaz. MIH 230. Ez dago lanaren gaitza goraipatu beharrik. Ib. 354.<br />
v. tbn. Or Eus 83. Iratz 37. Mde HaurB 70. Alt LB 90. NEtx Antz 155. Etxde JJ 16. Zait Plat 43. Gazt MusIx<br />
170.<br />
� Celebrar. � Bazkoko besta da andiena, Ejiptotik ateratzea goraipatzen duena. Zelaiberri Herr 27-12-196, 4.<br />
� Venerar. � Pindi, Tesali ta Epir-ko muga-ertzetan zegon mendi ospetsua, Musak antxe baitziran batez ere<br />
goraipatuak. Ibiñ Virgil 64.<br />
goraipu. � Elogio, alabanza. � Goraiphuak egiten derauzkit ene ipuin-berria gatik. Mde Pr 196. Zintzo guztien<br />
goraipuak merezituko zituen. Mde HaurB 12.<br />
goraitapen. � Alabanza, elogio. v. goraipamen. � Edozein agintariri, batezere erri aundietakoei, errez jartzen<br />
dizkie Excelentísimo ta gañerako goraitapenak. NEtx Nola 12.<br />
goraite (O-SP, SP, Dv, A). �1. "Haussement" O-SP 227. "Alzamiento" A. �2. "Haut prix qui fait une chose,<br />
cherté" H.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
887
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
goraiti, goraite. v. goroite.<br />
goraitiar. � Elevado. � Nere solas goraitiarrez zuek akhit beldurretan nindagon. Arb Igand 152.<br />
goraitu. v. gogaitu.<br />
goraize. v. guraize.<br />
gora-joale, gora-juile. � Tallo. � Asuna. Gora juiliaren tizanak ohilzen dütü [...] emur soberikinak. Üda ala<br />
negü, zaiñeki egin tizana orano hobe da. Alth Bot 15.<br />
goraka. I (Sust.). �1. Vómito. � Ez da gorputzeko eritasunetan bat ere komulgatzia eragozten duenik, ez baldin<br />
bada gorakara edo bomitatzera maiz mugitzen duena. Echve Dev 199 (SP Phil 167 goiti ekhartzera, He 169<br />
goragalea). �2. Crecimiento. � Gerora ere motel, geza, txikia izango degu asterokoa; ezin iñoiz eragin izate'al<br />
diogu goraka aundirik. Ldi IL 75. �3. (Pl.). Vítores. � Ariek ziran txaloak eta gorakak! TAg Uzt 234.<br />
II (Adv.). �1. Vomitando. � Oraindik ere goraka ari zan, eskuak sabelean zitula. Or SCruz 46s. Gorakaantzean<br />
asi zan abokorroka zeriola. Ib. 46. Odola goraka aotik boteaz. Berron Kijote 202. Epela zarelako, eta ez<br />
hotz, ez bero, ahotik goraka botako zaitut. IBk Apoc 3, 16 (He okhatuko, TB goitikatuko). �2. Para arriba,<br />
subiendo (sentidos prop. y fig.). � Liztormulko aserrea dirudite goraka ta beraka. Or Mi 119. Irakitan ari dan<br />
muztioa bezela zijoan goraka jendearen poza. TAg Uzt 222. Alatsu eusten dio gizadiari goraka daraman bide<br />
ontan. Vill Jaink 180. Ire izarra goraka zetorrenan. NEtx LBB 243. Alde batean gauzak goraka zebiltzanean,<br />
beste aldean beheraka zebiltzan. MEIG IV 64. Goraka abiatu behar zutela. MEIG VIII 37. � Aumentando. �<br />
Egunero garbitu ta alegin guziak eginda ere, zauria beti goraka. A. Zavala in Goñi 15. En DFrec hay 14 ejs.<br />
�3. Vitoreando. � Bere ondoan, zantzo-goraka / iator zintzurra betean. Gand Elorri 218. Gazteek goraka ta<br />
aldarrika beren lepoetan eroaten zituzten ziralako sofistok. Zait Plat 111. � (goraka ekin). Alabar. � Goratu<br />
egizue Jauna, jentil guztiok; ekiozue goraka, erri guztiok. Ker Rom 15, 11 (Lç lauda zazue, He ohora, Dv, IBk e<br />
IBe gorets). �4. "(V-ple), revolcándose" A.<br />
- GORAKAKO. Ascendente. � Gorakako helize baten egal-bihurriak. MEIG IX 127 (en colab. con NEtx).<br />
gorakada. �1. Alzada, izada, levantada. � Areitan gorakadetan ba, larregi nekatuten zirala zirudijen<br />
dantzarijak. Euzk 1930, 460. �2. Subida, crecimiento. � Erri txikia Belaunza, irureun dira guztiak. Baña<br />
oraingo gorakadan badijoa. EgutAr 8-10-1957 (ap. DRA). En DFrec hay 13 ejs.<br />
1 goraki (L, BN ap. A; SP, Dv, H, Foix ap. Lh). �1. En voz alta; claramente, abiertamente. "Hautement" SP, Dv<br />
y H. � Tr. Documentado al Norte desde Leiçarraga; al Sur lo emplean algunos autores del s. XX. En DFrec hay<br />
10 ejs. � Haur bera klaroki eta goraki ezagutu eta aboatu ukhan du. Lç Adv ** 4v. Hunela erraiten du guziék<br />
danzutela, goraki. Lç Ins B 3r. Berri hon hori / dinat goraki eranzunen. O Po 26. Kantatzera goraki. Tt Onsa 47.<br />
Ordenanza haur goraki irakurtüren die. Bp I 26. Nekhazale aphalenek ere goraki erakhusten dute zer ofizietako<br />
diren. Dh 212. Goraki adi arazi zioen etzuela emaztetzat hartuko. MarIl 105. Eskaldunek apheza goraki<br />
maitatzen. Hb Esk 195. Eta nik orduan erranen daroet goraki. Dv Mt 7, 23 (Lç, Echn, Samper klaroki, TB<br />
ageriki, Ip goratik, Leon garbiki, IBk, IBe garbi). Haren bizitzeak kondenatzen zuelakotz goraki hekien<br />
lazakeria. Jnn SBi 93. <strong>Fe</strong>diaren sinhestiak goraki aithortü zütien. Ip Hil 92. Erranik gaude, garbiki eta goraki,<br />
ahoan bilorik gabe. HU Zez 188. Goraki goretsi bearko zuenetan alako zaldun ona (Quijote IX). AIr RIEV 1928,<br />
604. Zonbaitetan ahapetik, bertzetan goraki eta deplauki. Zub 85. Alaxe ikusi dut eta goraki aitortzen dut. Ir<br />
YKBiz 52. Oi, Jainko maitea! egin zuen goraki. JEtchep 115. Izen horiek aitortzen dute, goraki eta ozenki,<br />
Euskal herria dela Txillidaren herria. MEIG VIII 59.<br />
v. tbn. Monho 72. JesBih 454. Jaur 167. Bordel 96. Laph 207. Prop 1876-77, 130. Elzb PAd 8. Elsb Fram 111.<br />
Lap 68 (V 34). Arb Igand 143. CatJauf 108. StPierre 31. Barb Sup 151. Ox 149. Const 27. Etcham 174. Iratz 32.<br />
Or Poem 548. Mde Pr 83. Vill Jaink 134. Erkiag BatB 29. Ardoy SFran 43. Xa Odol 107.<br />
�2. (L, BN, S ap. A). Altamente, a un alto nivel, excelentemente. � Ienkoak [...] bere karitatia eta miserikordia<br />
gutan handizki eta goraki erakhusten du. Tt Onsa 116. Hain sortha eta jakite gabe ziren gizon elibatek hain<br />
goraki Jinkoaren barnia eta eskritüra saintiak erazagüt litzen. Bp II 76. Hetaz [gauza barrenez] zuhurki eta<br />
goraki miñzatzea. Ch I 1, 3 (Ol sakonki). Hañ gogo hunez behar dütügü irakurtü librü debotak eta sinpliak nula<br />
goraki eta jakitereki egin izan direnak. Mst I 5, 1 (Ip goraki; SP gauza gorez eta barrenez). Goraki mintzatürik<br />
ere perfeitzionezko lenguajia perfeiteki. CatS VI. Nola zerabilan [Platonek] edozoin ekai, kartsuki, goraki eta<br />
goratik. Lf in Zait Plat XIII.<br />
2 goraki. "Eretsak goraki, ¡bájalo de arriba!" A Apend.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
888
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gorakizun. "Levadizo" Lar y Añ.<br />
gorako (V-gip; vEys). Ref.: A; Etxba Eib. �1. Vómito; lo que se vomita. AxN explica okha (473) por gorakoa.<br />
"Vomitadera [...]. Zerbaittek gaitz eiñ detsa eta gorakua eta berakua etorri jako" Etxba Eib. Cf. GORAKO. �<br />
Gorakoak bota eta atzera jaten dituan zakurra bezala. AA III 424. Kolera asitzen danean berako eta<br />
gorakoakiñ. EE 1885a, 134. Onen ondorean azaltzen dira gora larriak, gorakoak eta gorputz guztiko miñak.<br />
"Náuseas, vómitos y fuertes dolores en todo el cuerpo". Aran-Bago ManMed 228. Izerditan blai-blai egiñik jarri<br />
zan gorakoaren larriaz ta dardaraz. Berron Kijote 188. � "(V-m), náuseas" A. �2. Tenor. v. GORAKO<br />
KANTARI s.v. gora. � Jaun Cerdan, Parisko Operan aphaleko lehena, eta Jaun Cazenave, Parisen gorako<br />
lehen dena. Lander RIEV 1914-17, 160. �3. Activo (en contabilidad). � Gorako... 104.900 Lko. Ldi IL 122. �4.<br />
Vuelco. � Bat-batean biotzak gorakoa egin zion. NEtx Antz 152. �5. Altura. � [Uriaren] luzeera, zabalera ta<br />
gorakoa bardiñak zirala. Ker Apoc 21, 16 (IBk gorako; Lç goratasun). �6. Estornudo. � Gorakorik ta eztulik<br />
nai-ta ere ezin ta. "No estornudar". Berron Kijote 124. �7. Crecimiento. � Ekonomiaren gorakoak ondotik<br />
ekarri zuela ezinbestean euskal-literaturaren goraldia. MEIG IV 86. Euskal aldizkariek izan ohi dituzte,<br />
ilargiaren antzera, beren gorakoak eta beherakoak. MEIG III 50. �8. Subida de tono. � Bozaren gorakoak eta<br />
beherakoak aldatzen badira. MEIG VI 158.<br />
gorakoitasun. "(Etcheb I, Alm 1880, 6), désir de monter, ambition. Laborarien herrunkan daude, goragurarik<br />
edo khoitasunik gabe (ib.)" Dv.<br />
gorakunde. � Exaltación. � Gurutz Deunaren Gorakundia (1896). AG 1002.<br />
goralari. � Altivo (?). � Dana teillatu, dana / orma barri... ta unki / ain itsatsi... ta, dana / torre goralari. Gand<br />
Elorri 59.<br />
goralarri (V-gip). Ref.: A; Iz ArOñ (okára), UrrAnz. � Asco, náusea, ganas de vomitar. � Onen ondorean<br />
azaltzen dira gora larriak, gorakoak eta gorputz guztiko miñak. "Náuseas". Aran-Bago ManMed 228. Goralarri<br />
eta txistularri aundiak. Ib. 280. Ura goralarri / ta barne dantza! Ldi UO 32.<br />
goralben. v. goralpen.<br />
goraldi (V, G ap. A; Dv), gora-aldi. �1. Ascensión, subida (sentidos prop. y fig.); momento de elevación.<br />
"Élévation passagère. Goraldi bat izanik, beheiti doazi horren egitekoak, après d'être un instant élévés, ses<br />
affaires vont en déclinant" Dv. "Aurten izan dire lau ur goraldi" Ib. "Flujo" A. � Itsasoa gora aldian zen. Prop<br />
1876-77, 326. Goraldirik andienean ere etzitzaion egundaño Oñati burutik eta biotzetik joan. Ag G 256<br />
(hablando de ascenso social). Gizonaren sortzea, goraldia ta eroria. Inza Azalp 44. Senide apala bere goraldiaz<br />
illarraindu bedi. Ol Iac 1, 9 (Lç goratasunean). Goraldiak eta auldu-aldiak. Ldi IL 171. Gizadiak atzera-aurrera<br />
asko izan ditu, bai gora-aldiak eta bai bera-aldiak ere. Vill Jaink 181. Eroskaiak noizean bein izaten daben<br />
goraldi ala beeraldia. Erkiag BatB 137. 10gn. aapaldia goraldi (clímax)-burua da. Gazt MusIx 67. XVIII.ak<br />
ekarri zuen hegoaldekoen goraldia iparraldekoen aldean. MEIG VI 58. En DFrec hay 3 ejs. v. tbn. Ag Kr 19.<br />
Echta Jos 59. Zink Crit 36. � "(V, G), mejoría de un enfermo" A. � Ebakuntzatik ondo urten ei eban eta aren<br />
gorputzak goraldi ezaguna egin. Erkiag Arran 177.<br />
�2. Alabanza. � Goraldia Aitari, Goraldia Semeari, Goraldia Gogo Doneari. A Cat 56. Iesusen goraldirako<br />
zerbait egizue. A Ezale 1897, 170b. Goraldiak emoten jakoz Jaungoikoari. Itz Azald 153. Ta esan daigun euren<br />
goraldirako. Ag Kr 131. Goraldirik ezin sor. RIEV 1931, 639. Ondo-ulertzen dunaren goraldiz poz naizanean.<br />
"Bene intellegentis laude delector". Or Aitork 294. Jaungoikoaren goraldirako. Ker Rom 15, 7 (ap. DRA,<br />
seguramente tomado de EMeza; Ol, Ker, IBk, IBe, Bibl aintzarako).<br />
�3. Arrebato. � Goraldian etxean / dabe sua ixegi. Atutxa Mugarra (ap. DRA).<br />
goralditu. � Alabar, glorificar. � Beren Izena goraldituteko (glorificar), eskekoai on egin, beartsuai lagundu.<br />
A Ezale 1897, 128b.<br />
goraldu (Bera). � Alabar, ensalzar, elogiar. (En Gte Erd 210 aparece como de uso en G-azp, tal vez difundido<br />
por vía culta). En DFrec hay 3 ejs. � Jaungoikua goraltzen eben. Kk Ab I 48. Goraldu ta omenaldu zagun bada<br />
aintzatuaz bere izena. Garit Usand 69. Batzuk arrika egingo dauste, beste batzuk goralduko nabe. Laux BBa<br />
142. Agertu zuan ontasun eta pazientzi irakasgarria goraldu lenbizi Andereñoari. Alt LB 78. Gure izkuntzak zu<br />
goraltzeko / itzik ez dauka, Donosti. Basarri 157. Iainkoak goraldu bearra. Ibiñ Virgil 69.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
889
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
v. tbn. GMant LEItz 56. Altuna 81. Enb 198. Otx 39. JMB ELG 81. SMitx Aranz 36. AEmil AndreM 9. Egan<br />
1955 (1-2), 9. MEIG IX 129 (en colab. con NEtx).<br />
gorale. v. goragale.<br />
goralgarri (BeraLzM). � Loable. � Egipen aundiya dala ta goralgarria. Garit Usand 13. Jaungoikoen gogoko<br />
abenda, Jupiter-en ondorengo goralgarria. Alz EEs 1924, 30n. Onoidade ain goralgarrijak. Enb 85. Errian<br />
genduban jakintzazko gauzarik goralgarrienetariko bat dogulako [eresbatza]. Agur 21-4-1973, 7. v. tbn. Otx 53<br />
y 179. � (Uso sust.). � Nere idazkortzaz lan gutxi egin nezakela euskeraren goralgarri. Muj EEs 1916, 297.<br />
goralgo. "(R-vid), altura" A. v. gorago.<br />
goralpen (BeraLzM), goralben. � Loa, alabanza. Aunque DRA atribuye este neol. a Arana Goiri, no se<br />
encuentra en su obra (v. NeolAG). � Asten da Don Kazintto Don Iñigoren goralbenak esaten. Kk Ab I 87.<br />
Madrid-ko txalo ta goralpenari geitu zaiozute donostiarrak zioten maitetasuna. Garit Usand 47. Idazti onen<br />
goralben andiak egin ebezan. GMant LEItz 59. v. tbn. Euzk 1930, 521. Askok emon eutsezan goralben andijak.<br />
Enb 207. Mutillaren goralpenak egin eutsazan. Erkiag Arran 128. Euskaldunon goralpenak. Basarri 48. En<br />
DFrec hay 5 ejs.<br />
- GORALPENEZ. (Precedido de gen.). En honor (de). � Bere goralbenez esan biar dogu. Kk Ab I 43. Erri onen<br />
goralbenez zerbait egitea. GMant LEItz 55. v. tbn. Enb 86. Otx 28.<br />
goralpengarri. � Honor, motivo de alabanza. � Euskaldun guztiok baserritarretatik gatozenok gera... eta ori<br />
da guretzat goralpengarririk aundiena. J. Elizalde Ekaitzpean 141 (ap. DRA).<br />
goraltasun. � Alabanza. � Usandizagak aipamen ta goraltasun aundiya beregandu zuen. Garit Usand 32.<br />
goraltxatu (Dv), gora altxatu. �1. Alabar. Cf. AA III 405: Ainbeste laudatzen eta aiñ gora altxatzen duana. �<br />
Hori duk ene aitaren Iainkoa, hori gora altxatuko diat. Urt Ex 15, 2 (Ur, Ker goratu, Dv goretsi). Laidostatua<br />
izaiteko orde, izanen dela goraltxatua. Laph 114. Jainkoaren loria eta arimen ona goraltxatze horrek behar<br />
dituela ekharri. Ib. 114. Bai eta gorets eta goraltxa beti [Jainkoa]. Iratz 180. � Homenajear. � Lizardi Tolosan<br />
eta Basarri Zarautzen goraltxatu dituzte. Othoizlari 1961, 370. �2. Elevar. � Berrogoi-ta zazpi urthez [gure<br />
xantreak] edertu eta goraltxatu ditu gure elizako zeremoniak. Herr 3-9-1959, 3.<br />
goraltza, goraltz (BeraLzM). � Alabanza. � Neurrigeko goraltzez ospatzen. Zink Crit 56. Goraltz andijak egin.<br />
Altuna 77. Gau eta egun, nire ezpanetan / bere goraltza dagoke. Arriand in Onaind MEOE 644. Suaren goraltza.<br />
"Elogio". MEIG IX 120 (en colab. con NEtx).<br />
goraltze, goraldutze. �1. Homenaje, celebración. � Erri ospetsu orrek bere gain artu bear luke Etxenaren<br />
goraldutzea. Ayerb EEs 1915, 298. �2. Subida, ascenso. � Gizonaren goraltzea ta erortza. KIkG 15 (KIkV 22<br />
goratze).<br />
goraltzigarri. � Sugestivo (?). � "Ama..." Itz au dan goraltzigarri, / ain xamur, aratz, kutuna! EA OlBe 8. �<br />
(Sust.). (Lo) que suscita, provoca, invita a. � Olerkarien / amets-aldien / goraltzigarri da [ke-belarra] nunbait.<br />
EA OlBe 71. Itxasparrengo / inguruetan / berebiziko gizadi / alaia dabil / dei, oiu t'abar / jai baten<br />
goraltzigarri. Ib. 75.<br />
goramen (V-ple-arr, G, AN ap. A). v. gorapen. �1. Alabanza, elogio. "Ponderación, ensalzamiento" A. �<br />
Arren goramenak esateko asti andia bearko neuke. Ag Kr 219. Gizadien gorame[ne]ko deadarrak. Ib. 222.<br />
Goramen bereziak merezi ditu. MIH 350. �2. "(V-ple-arr, G, AN), elevación" A.<br />
goramen. v. gogamen.<br />
goramendu. � Elevación, subida. � Horrenbat espirituko eramaitza eta goramendu. SP Phil 379 (He 383<br />
gorapen). Othoitz egiten dutelarik denbora berean Eliza seinduaren goramenduarentzat. Dh 91.<br />
goramin. � Ambicioso, deseoso de subir. � Goi-mail oro baiño gorago, baiñan ez goramin diranentzat. Or<br />
Aitork 212.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
890
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gora-mintza. � Voz de alabanza. � Aitortuko dut Zure liburuetan arki dezadan oro, ta gora-mintza entzunen.<br />
"Vocem laudis". Or Aitork 305.<br />
goranahi (L, BN, S ap. A). I (Adj.). � Ambicioso, de altas miras. Azkue cita a LE para esta acepción, pero sólo<br />
lo encontramos con el significado de 'ambición'. � Handi eta gora nahien lephoak, neure indarrez ostikatu ditut.<br />
EZ Eliç 185. Onthasun-gosek bere urhe-zilharrak ta gora nahiek munduko ohore guziak baino gehiago<br />
prezatzen zaituzte. Birjin 558. Beti goranai, / kide goitar bearrez / duzu biurtzen ortzigai [kea]. Ldi UO 37.<br />
Ordura arte ezagutu genuen aldizkaririk goranahiena bihurtu zuen. In MEIG VI 40.<br />
II (Sust.). �1. Ambición. � Lagunaren mesprezioa, banitatea, anbizionea edo gora nahia. CatLav 169 (V 86).<br />
Gaizkiágo dirúdi gizonetan goranaigónek. LE Urt ms. 100r. Urguiluaren, goranahiaren, medisentziaren,<br />
bekhaizgoaren uhinek. Dh 268. Nola gizonkentia galdü beitzien ürgülliak, gora-nahiak [...] eta aragiaren<br />
siratsetarako jaidürak. Ip Hil 95. Catalunya erri nai-ta-ezin bat omen da: betidanik eta mendeen ondarreraño<br />
goranaiaren oñaze bizia berekin ibilliko duna. Ldi IL 24. Aundi-naiak... Gora-naiak, aginte-egarriak, alkar<br />
zapaltzera ekartzen gaituzte. NEtx Antz 108. � Tendencia, ansia por subir. � Ba-da marra edo lerro jarraitu<br />
bat, etengabe gora naiean leiatzen dena. Vill Jaink 47. Ego beroen gora-naiko bultzada. Erkiag BatB 77.<br />
Goranahian [hizkera], baina ez goregi. MEIG II 47.<br />
�2. (G-to ap. A; VocZeg 288). Náusea. � Aspertu eta goranaia emateraño. AJauregi EE 1885b, 214. Goranaiak<br />
eman ta gaindu zaio neurri. Or Eus 369. Gora-naiak eman eta bota zituen noski jandako guziak. A. Zavala<br />
Auspoa 54, 83 (ap. DRA). An asi zan goranaietan. Berron Kijote 189 (v. tbn. 179).<br />
gorantx. v. gorontz.<br />
gorantz (V-ger ap. A; -nz Añ), gorantza (V-ple ap. A), gorontz (-nz Lar), goruntz (-nz Añ), goruntza, gorutz(a).<br />
�1. Hacia arriba. "[H]acia [...] arriba" Lar y Añ. � Itzulirazi zuan Jordango Ibaia goronz. Ub 31. Begira<br />
goronz. AA III 465. Eskuak goronz zituela. Lard 76. Lurretik gorunz altxatua. Aran SIgn 53. Gorantz begiratu.<br />
A BeinB 89. Bermeo-aldetik edoi batzuk gorutz etozala. Echta Jos 259 (35 gorantz). Egarriak anitzez darama<br />
uritik goruntz. Ag G 375. Gixon ori arin juan da gorantz. Kk Ab I 66. Goruntza keia. Enb 96 (61 gorantza).<br />
Aize-bultzaz gorantza zoazin. Or Mi 96 (Eus 329 gorutza). Kaillatietako lepoan goruntz. Etxde JJ 5. Goruntz<br />
jaurtika asi ziran. Berron Kijote 191. En DFrec hay 14 ejs. de gorantz y 9 de gorutz.<br />
v. tbn. Altuna 85. Enb 206. Otx 49. JMB ELG 47. Eguzk GizAuz 171. Zait Sof 62. Gand Elorri 131. Bilbao IpuiB<br />
252. Erkiag BatB 76. BEnb NereA 49. Gorantza: Kk Ab II 28. Laux BBa 50. Ldi BB 158. Akes Ipiñ 32. Vill<br />
Jaink 133. Arti MaldanB 217. Onaind in Gazt MusIx 148. Alzola Atalak 81. Gorontz: It Fab 121. Goruntz: AB<br />
AmaE 260. Ag AL 104. Altuna 15. Jaukol Biozk 15. Enb 63. Kk Ab II 38. Ldi IL 145. Laux AB 53. Eguzk GizAuz<br />
54. TAg Uzt 200. Txill Let 120. Osk Kurl 152. Gand Elorri 149. MAtx Gazt 104. Alzola Atalak 50. Goruntza:<br />
AB AmaE 267 (80 gorantz). Gand Elorri 148. Alzola Atalak 94. Gorutz: Ag AL 109. Aitzol in Ldi UO 5. SM<br />
Zirik 121.<br />
� Hacia alta mar. � Pazifikoaren urak toki artan goruntz joaten dirala. JAIraz Bizia 78.<br />
�2. (Sust.). "Subida, cuesta arriba" Ond Bac.<br />
- GORANTZAGO. "(Más) [h]acia arriba [...] goronzago" Lar.<br />
- GORANTZ-BEGIRAKO, GORAZ-BEGIRAKO. (Lo) que apunta hacia arriba. � Sudurra, kakua lakoxia,<br />
goraz-begirakua. Otx 11.<br />
- GORANTZEAN. a) En adelante, a partir de entonces. � Gorunzean bidaldu iatzun / soldadusko elia. BBizk<br />
25. Maite ebena beren zaintzaillak / asieran ta gorantzan. Enb 81. b) Al ir hacia arriba. � Gorantzean urdiña,<br />
atxak iotakoan, zurizkea, berantzean bits utsa. A BeinB 55. c) (V-gip. ap. Etxba Eib). Hacia arriba.<br />
- GORANTZEGI. "(Demasiadamente) [h]acia [...] arriba [...] goronzegi" Lar.<br />
- GORANTZ EGIN. Ir hacia arriba. � Txoriak dagin lez / dagi goruntz. Jaukol Biozk 77. Goruntz egik, biotza.<br />
Ldi BB 92. Ezin eban egin ez gorantz ez berantz. Otx 166. Arranegi-kalean zear gorantz egin eban. Erkiag<br />
Arran 49. v. tbn. Zait Plat 32. Onaind in Gazt MusIx 152. � On egingo bauke, goruntz bear ukek. Ol Gen 4, 7.<br />
- GORANTZ EGITE. "Vómito" Añ.<br />
- GORANZKO. Cf. goranzko. a) Restante. � Akabadu yat musea, / ze dasadan sobrea, / gorunzekoa itxiteko /<br />
ya da denporea. BBizk 34. b) (-tzako A). (Precedido de ablativo). Mayor de. � Lau bost urterik gorantzako<br />
seme alabaak. Añ EL 2 141. c) Ascendente. � Astokillok [bide] goruzkoa baiño ariñago egin omen zuen<br />
beruzkoa. A Ezale 1898, 176b. Arrapau eban gorazko erresaka aserre batek. Echta Jos 59. d) Ascendente (en el<br />
tiempo). � Asabatzat eta ondorengotzat, nortzuk dozuz gorantzakuak eta berantzakuak? Otx 12.<br />
- GORANZKOAN. Al subir, al ascender. � Gorantzekoan aizean zabaldu dituzten argi-izpiek. Or Mi 146.<br />
gorantz. v. gorontz.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
891
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gorantza (A). � Alabanza, elogio. � Egingo dozunaren laudoa eta gorantzea. Añ EL 2 134s. Aintza edo<br />
gorantza Aittari eta Semeari eta Espiritu Santuari. Inza Azalp 40 (v. tbn. 42). Txori alaiak zure gorantzan /<br />
kantuz nabaitzen ditut nik. Basarri 72. Gizarte ideal baten alde kantatzea isuri zen azkenean, iraultzaren<br />
gorantzan. PPer Harrip 99. � Homenaje. � Mokoroatar Eduardori bere gorantza-egunean. EA OlBe 89.<br />
gorantza. v. gorontz.<br />
gorantzaldi, gorutzaldi. � Subida de marea. � Gorantzaldi aserre batek arrapau. Echta Jos 60 (61 gorutzaldi).<br />
Uraren gorantz-aldia. Ib. 258. Itxasoaren gorantzaldiak. Ib. 61.<br />
gorantze. v. gorontz.<br />
gorantzi. v. goraintzi.<br />
goranzko (H), gorantzako (V-m ap. A; Añ), gorazko (V-ple-arr-m ap. A), goronzko (Lar, H). � "Asco" Lar y<br />
Añ. "Arcada", "bascas" Lar. Cf. GORANZKO (s.v. gorantz). � Goranzkuak emoten deutsu, eta barruban<br />
daukazun gustija botetako larrijak. Astar II 146. � Vómito. � Bapatean odol-gorazkoa datorkio. Erkiag BatB<br />
204. Gorazkoa yatorko, ezin egon geiago. Ib. 196. � "Gorazko (V-ple), regüeldo" A.<br />
gorape (AN-5vill, B, L-ain, BN-baig), korape (G-azp, AN-5vill), koape (AN-5vill). Ref.: A (gorape, korape,<br />
koape); BEcheg Eusk 1930, 186; VocNav. � "Atrio, claustro, sotechado. Eliza-gorape, pórtico de la iglesia.<br />
Orreagako gorapeetan, en los claustros de la Roncesvalles" A. "Tejavana, claustro", "refugio bajo el alero de un<br />
tejado" Ib. � Eliza nagusiko gorapetan barrena. "Claustro" (Quijote IX). AIr RIEV 1928, 602 (Anab ib. 610<br />
anbarratik, Or RIEV 1929, 7 eipera, Ldi ib. 209 atarpetik). Yesus bazebillen yauretxean, Salomonen gorapean.<br />
Ir YKBiz 343s. Beti itxita egoten zan denda edo gorape bat zabalik egoala ikusi eban. Erkiag BatB 60. Beste<br />
gorapean, karru luzea ta beste txikerrago bat dagoz. Ib. 121. Atze-aldean, gorapea [= 'portal de Belén'] ageri da,<br />
eta gorapeko leihoetan barrena Euskalerriko lurra. MEIG I 79.<br />
� Etim. De koro ('bóveda, techo') + suf. -pe.<br />
gorapen (V-ger-m, G-to, AN, B, L, BN, S; SP, Urt III 110, VocBN, Dv, H, Foix ap. Lh), goraapen. Ref.: A; Satr<br />
VocP; Izeta BHizt. �1. Cuarto creciente. "Crecimiento de la luna. Gorapenean sortua da gizon hori (L-ain), ese<br />
hombre ha nacido en cuarto creciente (se dice de un hombre corpulento)" A. "Illhargia bethe arteranoko artea<br />
deitzen dugu gorapena, zeren illhargia gora doan" EZ Eliç XXVI. � Tr. Documentado en la tradición<br />
septentrional. � Ez holla Usmena, handiki gorapenak soinean diakarken beherapena. "Croissant". O Pr 160.<br />
Argizagia bethian denian, aboro argitzen diela, gorapenian eta beherapenian beno. AR 73. Nihork eztakiela<br />
ilargiak zenbat haur iresten duen bere goraapen guzian. Prop 1904, 215. Gorapenean / oren onean / sorturikako<br />
/ Amiamoko. Ox 125. Harro gelditzen da gorapenean hila [aragia] (BN-ciz-lab). A EY I 47. Izotza gorapenean,<br />
aro fresko ederra abian. GAlm 1956 (ap. DRA). v. tbn. Chaho AztiB 12. Hb Egia 2.<br />
�2. (c. sg. A; SP, Dv, Foix ap. Lh). "Uren gorapen, crue d'eau" Dv. "Elevación" A. � Spirituko kontenplazione<br />
eta gorapen. He Phil 383 (SP 379 goramendu). Dana ats jaso ta dana / gorapen ta altura. Gand Elorri 182.<br />
Bizibide apaleko anaia, bere gorapenaz poztu bedi. Ker Iac 1, 9 (Lç goratasunean). � Iauna, nihoiz ez naiz hazi<br />
/ bihotz gorapenetan, / nihoiz ez ditut alxatu / begiak urguilutan. Hm 170.<br />
�3. (c. sg. A). Alabanza, elogio. "Ponderación, ensalzamiento" A. v. goramen. � Izan ditu mendetan bere<br />
gorapenak. Hb Esk 129. Nere aoak zure gorapena esango du. ArgiDL 109. Aintza ta gorapena / Prantzisko<br />
Aitari! Jaukol Biozk 104. Enatorkizu gorapen berriez belarriak eztiagotzera. Ldi IL 89. Abertzale aundia<br />
gorapenez aitatzea. Ib. 96. v. tbn. Or Aitork 294. Salgai daukazanen gorapenak egin nai ditu. Erkiag BatB 175.<br />
Daphniren gorapena ta aintza kantatzen ditu. Ibiñ Virgil 45. Umeen eta bularrekoen agotik atara dozu<br />
gorapena. Ker Mt 21, 16 (Or gorapen; Lç, He, Dv laudorio, IBe, IBk gorespen). En DFrec hay 3 ejs.<br />
- GORAPEN-EGUR. Leña cortada en creciente. � Zein den balios suko gorapen egurra. Hb Esk 189.<br />
- GORAPEN ETA BEHERAPEN. Altibajo(s). � Gorapen eta beherapen sobera aise dituen neska bat baituk.<br />
Larz Iru 108.<br />
gorapendu (L-ain ap. A; Dv). � "Crecer (hablando de la luna)" A.<br />
gorapide. � Alabanza. � Gure Jaunari lurrean zerpait gorapide emateko. Inza Azalp 135. Jaungoiko beraren<br />
gorapiderako. Ib. 42.<br />
gorapill. v. korapilo.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
892
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gorapillatu. v. korapilatu.<br />
gorhara. v. gorrara.<br />
gorarazi, gora erazi. �1. Elevar, alzar. � Gure bihotzak Zelialat gora erazi. Bp II 69. Zuñek gizona lürreko<br />
gaizetarik zelükuen maithatziala gora erazitzen beitü. Mst III 54, 8 (SP, Ch altxatzen). �2. Hacer enorgullecerse.<br />
� Beldürrez gaizen untsa juaitiak gora erazi zitzan. Mst III 30, 4 (SP sobera altxa, Ip gora, Ol arrotu). �3. (Urt<br />
II 437), Hacer elevar. � Hirugarren aldikotz gorarazi zuenean, ezarri zioten [egoitza] berrogoi-ta hamalau<br />
pietan. Jnn SBi 86. �4. Hacer alabar. � Onelako legien bidez, nere erria gora-eraziko dut. Zait Sof 166.<br />
gorarazle, goraerazle. � (El) que hace subir. � Kargulantak ere hor dira, legarren goraerazle, hainbeste<br />
beitira, eta untsa khostarik. ArmUs 1895, 76 (ap. DRA).<br />
gorarena (det.). � Zure gorarenaz guziz onhetsia, / gure esker guzien emaille handia. (Interpr?). CantIzp (ed.<br />
1813), 40. En la ed. de 1829, 40 gure Goradenaz (ap. DRA, que lo interpreta como "Dios, el de arriba").<br />
gorasarre. v. gorazarre.<br />
gorasko. v. goraxko.<br />
goraso. v. guraso.<br />
gorhasta. v. gorrasta.<br />
gorhastu. v. gorrastu.<br />
gorat. � Arriba, hacia arriba. � Altxa zatzu begiak gorat zure Jainkoa ganat. Ch I 20, 8. Gorat begira. It Fab<br />
258 (en una versión labortana). An gorat igaiteak. Ib. 258. Nai banuke arganat gorat ioan. Ib. 258.<br />
goratasun (SP, Urt I 545, Ht VocGr, Añ, Dv, A), goratarzun (Arch VocGr), gooratasun. �1. Altura.<br />
"Elevación, altura" Añ. � Eta ziraden haren luzetasuna eta zabaltasuna eta goratasuna bardin. Lç Apoc 21, 16<br />
(He, TB, Dv goratasun, Ip goratarzün; Ur (V y G) altuera, Echn altura, Ol, gora, Ker, IBk gorakoa, IBe<br />
goiera). Nor da zuetarik [...] bere buruari beso baten goratasuna eratxeki dezakenik? HeH Mt 6, 27 (He thailla).<br />
Hor dire gure goratasuna, begiak, ahoak, besoak, buruak, gorphutzak. Hb Egia IX. Arbola batek bere<br />
goratasunaren erdia nahi du zuretan. Dv Lab 359. Sahetsak patar xutak eta goratasun haundikoak. Zub 118<br />
(119 gooratasun). Zortzi ehun metra goratasun badituzke munho hunek. JE Ber 16. Goratasunak estaltzen du<br />
zabaltasuna (AN-erro). Inza NaEsZarr 2254. v. tbn. Lg I 190s. Dv Gen 6, 16. StPierre 26. Const 38.<br />
� Excelencia, altura; dignidad. � Gloria bedi bada anaie kondizione baxotakoa bere goratasunean. Lç Iac 1, 9<br />
(He, Dv goratasunaz; Ol goraldiaz, Ker gorapenaz). Misterio hunek bere goratasunaz gure adimenduaren<br />
neurria [...] iragaiten baitu. Lç Ins G 7v. Laudatzekoa da, beraz, zure goratasuna. EZ Man I 12. Zoñek Jesüsen<br />
goratarzüna erakuts erazi baitie. Bp II 24. Gizona ezpada ematen spirituaren goratasun hortan. Ch III 31, 2 (SP<br />
ezpadaduka espiritua goititurik). Jainko gizon eginaren goratasun eta maiestate guzia. Lg II 114. Biotz bera ta<br />
arrotasun gabeak iraungo dute beren goratasunean. VMg 48. Guzien gañeko goratasuna. Gco I 115. Munduko<br />
goratasun, handitasun, distiadura guziak. Dh 183. Goratasun miresteko hortara. MarIl 78. Gure Ama<br />
maitagarriari eman dioen goratasun hortaz. Jaur 343. Egundaño baño goratasun andiagoan jarri zan. Lard 311.<br />
Zure goratarzünez eta perfetzionez mintzatzeko. Ip Hil VI. Lurreko goratasun guziak baino ere gorago altxaturen<br />
zaitu. Arb Igand 65. Lañoki mintzatzea [...] holako hedadura eta goratasuneko zer batzuez. JE Bur 147. Emango<br />
dizute Donostiko zoragarritasun ta goratasunaren adirazpena. Garit Usand 47. Goratasun edo mailla ontako<br />
gauzarik eztala egundaiño egin. Vill in Gand Elorri 19. Sainduaren goratasunerat ez baginitazken hel. Ardoy<br />
SFran 281. Sorkaldearen handitasuna eta goratasuna. MIH 340. v. tbn. Mst I 5, 1. Mih 32. LE-Ir (107). Itz<br />
Azald 191.<br />
�2. Vanagloria. � Aparta ditzadan bihotzeko goratarzünak eta nihaurez dütüdan sinheste hunak. Mst III 50, 4<br />
(Ip goratarzün; Ch supherbiazko goratzapen, Ol arrokeri). Esparantxa banuari eta goratarzünari ihesi egitiaz.<br />
Mst I 7, tít.<br />
�3. gortasun. Alteza (título). � Berorren gortasunari, gure jaun eta printze bizar Luis-Luziano Bonaparteri.<br />
Dv Lab I.<br />
�4. (A, que cita Dv Imit), goratarzun (S ap. A). Cumbre. � Kalbarioa egiazki mendia zen: beraz goratasun bat<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 893<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
da. Ducq 362 (ap. DRA).<br />
�5. Alabanza, elogio. � Goratasunen goratasunak / umant bateri gaur emon. AB Olerk 364. Aramaiori<br />
goratasuna. AB AmaE 422. Ospe andiko goratasun bat / onen asmatzalleari. Enb 33.<br />
gorati (Dv, A). � "Sublimis, altier" Dv.<br />
goratiar. � Fanfarrón. � Gaizki erraille, Jainkoaren etsai, iroi emaille, superbio, goratiar, gauza gaixtoen<br />
asmatzaille. He Rom 1, 30 (Lç antari, Dv burgoi, IBe handiputz, Bibl espantukari).<br />
gorhats. v. gorrats.<br />
goratsu. � Alto. � Mendi ta aitzik goratsuenak / ito ziraden uretan. AB AmaE 52. � "Goratsua, de mucha<br />
importancia" A Morf 619. � Glorioso. � Lotsagabe ta beren ustekoi oriek ez dira goratsuen aurka birao egiteko<br />
ikaratzen. Ol 2 Petr 2, 10 (Ke aintzatsu, IBe izaki aintzatsu).<br />
goratta. v. goroite.<br />
goratto. � (Dim. de gora). Un poco elevado. � Ogiaren prezioa goratto egonen da ütxüra. ArmUs 1906, 85.<br />
goratu (V, G, AN; H), gooratu. Ref.: A; Elexp Berg; Gte Erd 210. � Tr. La forma gooratu la emplean J.I.<br />
Arana y Beovide, y goiratu E. Arrese (OlBe 24) y Gandiaga (Elorri 214). Hay algún ej. de gora como forma de<br />
participio en Orixe (Eus 59). En DFrec hay 45 ejs. de goratu. �1. Ensalzar, alabar. � Amagatik andre oro behar<br />
luke goratu. E 119. Estimatzen, goratzen eta ohoratzen heuskara. Ib. 7. Al', ez aski goratuz, / hutsik ote daidita?<br />
O Po 36. Zeren ezpaitügü libürü haur egin ahalaz Jinkoaren ohoriaren goratzeko [...] baizik. Bp II 135. Hala<br />
goratua izatu zen eramana izateko Faraonen etxera. Urt Gen 12, 15. Bere burua goratu nahiz eta erakhutsi<br />
nahiz ez ibilzea. CatLav 170 (V 87). Flakü batek flakü bat inganatzen dü, goratzen dian thenporan. Mst III 50, 8<br />
(Ol goratzen; SP laudatuz). Ordian goratürenago da obedienzia sinple bat, eziez mündü huntako finaziak oro.<br />
Mst I 24, 5 (SP prezatzenago). Berbaz bada gora daigun. Añ EL 2 182. Zeñaren eginbide prestuak goratu izan<br />
dituzten arrotzetarañokoak. Izt C 455. Hek [bere kideak] goratuz bera baidioa goiti. Gy 293. Liburu [Mahomet]<br />
goratzen dutenak. Hb Egia 81. Goratu ezazute gure Jaungoikoa. Ur Apoc (G) 19, 5 (Ker goratu; Lç y He lauda,<br />
Dv ospa, Ur (V) alabantzia esan, Ip goraipha, Ol, IBk, IBe gorets). Bere Izen Santua gooratzeko. Aran SIgn 30.<br />
Miraritu eta goratu dozu bein baño geiagotan. Itz Azald 22. Jaungoikoaren izena goratu. Inza Azalp 133. Nik<br />
bertsuakiñ goratuko det. Tx B II 139. Bestiak zeure ederra goratuten dabe. Laux BBa 44. Seme zintzoen izena<br />
goratzea. Ldi IL 128. Ara emen bear bezela beñere goratuko ez degun zuaitza. Munita 46. Nok aintzat artu ta<br />
goratu Nikanor-en sena. Erkiag BatB 36. Aien leialtasuna goratzen. Anab Aprika 68. Bere burua goratzen zuen /<br />
bertzien kontra hitzinik. Mattin 92. Maite dituen gauzak goratzeko. MEIG I 192.<br />
v. tbn. FPrS 17. Mih 63. Mercy 6. Bv AsL 196. AB AmaE 28. Arr May 176. Etxeg in Ag AL 7. A BGuzur 117.<br />
Ag G 226. Lh EEs 1915, 233. Kk Ab I 18. EusJok 170. Garit Usand 42. KIkV 19. KIkG 72. ArgiDL 36. Muj PAm<br />
55. Or Tormes 11. Enb 33. Eguzk GizAuz 182. TAg Uzt 244. SMitx Aranz 45. Lek SClar 120. Txill Let 124. SM<br />
Zirik 98. BEnb NereA 172. Zait Plat 7. And AUzta 152. Vill Jaink 87. MAtx Gazt 41. NEtx LBB 297. Alzola<br />
Atalak 131. Uzt Noiz 132. Xa Odol 179. Gooratu: Bv AsL 158.<br />
�2. (gral.; Lcc, Mic 5r, SP, Urt I 59, Ht VocGr 354, Lar, VocS, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H, VocB),<br />
goiratu (Lar), gooratu, guatu (G-nav). Ref.: A; Bon-Ond 157; Lrq; Iz Als 85, Ulz; Etxba Eib. Levantar(se),<br />
elevar(se) (sentidos prop. y fig.). "Empinar" Lcc. "Alzar" Mic. "Remontarse, subir muy alto" Lar. "Elevar",<br />
"encumbrar", &c. Lar y Añ. "Lever" VocS. � Gero iguzkia goratu eta erre izan dirade. Lç Mt 13, 6. Ezen bere<br />
burua goraturen duena, beheraturen da. "Qui s'élèvera". Ib. 23, 12 (IBk, IBe goratzen duena; con aux. intrans.<br />
en He, Dv, Ur (G y V), Ol, Ker). Burua goratuta. Lazarraga 1153r. Neure begiok goratu neben. Ib. (B) 1198rb.<br />
Gora dei ene pena pozez. Ib. (B) 1201rb. Iausten dira aldatsak, goraetan dira ibarrak. RS 211. Bekhokia<br />
goraturik. EZ Man I 136. Burua goratu gabe. Ax 342 (V 228). Goratzea hegi erdirano, beheratzea ondarrerano.<br />
O Pr 269. Zedroa legez goratu izan naiz Libanoan. Hm 71. Meritia hala hala goratzen eta abanzatzen baita. Tt<br />
Onsa 160. Arima goratzea Jangoikoaren gana. El 42. Gipuzkoan goraturik / mendiak euren gañean. Lar Gram<br />
384. Zeliala drano goratü nahi izan direnak. Mst III 7, 2 (Ch hegaldatu). Goratu zen laño belz gezurti hau. Mb<br />
IArg I 264. Beheratzen dena goratua izanen dela. Mih 34. Berdhüdiak dianian gizona goratü. Egiat 262.<br />
Sakramentu izatera goratu zuan Jesu-Kristok. Ub 223. Goratuten ez dirian abetxubak. Mg PAb 188. Kaliza<br />
goratutean. Añ EL 1 112. Gurútzean josirík gorazezáten airean. LE Ong 42r. Erreñuaren gai izateraño goratua<br />
arkitzen bazera. AA III 355. Elizaren bardiñetik bederatzi oñean goratua. Izt C 57. Besoa goratuta. Lard 540.<br />
Bihotza goraturik, deihadar egin dezadan. Dv LEd 44s. Santuba airean goratuba. Aran SIgn 83. Goratuz dohala<br />
bethi [arranoa]. Elzb Po 203. Goratu ebala sablea. AB AmaE 254. Bethi haboro [dohainez] edertü eta goratü<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
894
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
bere arima. Ip Hil 35. Berak [Jaungoikoak] goratuko zaitue egunen baten. Ag Kr 212. Jakindurian goratu. Enb<br />
81. Frantses herria laster halere / goratu zauku lehen bezala. Etcham 119. Gure ezkerretarikako bizkarra<br />
goratzen da, mendixka bat egiterainokoan. JE Ber 85. Olertiak goratu eta edertzekotan. "Sublimar". Aitzol in<br />
Laux BBa X. Lurretik goratu edo berdin dana, gurutzera goratu. Ir YKBIz 426n. Eliz-fabrikaz goratzen dago /<br />
etengabeko kantua. SMitx Aranz 195 (= 'está subiendo por encima del edificio'). Druidak apaltzea gatik, fileak<br />
goratu nahi ukan zituen hierarkian. Mde Pr 229. Bururik goratu gabe. Izeta DirG 104. Bizitza nai dute goratu,<br />
jainkozko maillara jaso. Vill Jaink 132. Ortzira goratu omen zan. Ibiñ Virgil 44. Altaretara goratua izan<br />
daitenean. Alzola Atalak 135. Altxatzeaz edo goratzeaz gainera. MEIG I 246.<br />
v. tbn. Bp II 68. Cb Eg III 363. Mg CC 229. VMg 17. Gco II 21. Zav Fab RIEV 1909, 27. CatB 34. MarIl 27. It<br />
Fab 36. Izt C 147. Hb Esk 97. Arch Gram 144. CatAe 36. CatSal 37. CatS 64. Legaz 27. Bv AsL 178. Arr May<br />
196. Zby RIEV 1908, 605. Moc Damu 24. A BGuzur 132. FLV 1988, 281 (Ulzama, 1906). Etxeg EEs 1916, 115.<br />
EusJok 76. Inza Azalp 70. FIr 155. JAIraz Bizia 36. Or Aitork 356. BEnb NereA 69. Arti MaldanB 230. Gand<br />
Elorri 163. Osk Kurl 112. Gooratu: Aran SIgn 111. Bv AsL 110.<br />
� (Lcc, Ht VocGr 352, Lar, Añ, H). Encarecer(se). "Okhinak ogia goratu du [...]. Ogia goratu da" H. � Karuegi<br />
ta prezio goratuan salduten ezpadabe. Añ MisE 83. Etxe hekien errantak goratu behar dire. Dh 206. Goratuko<br />
dogu balijo edo prezijua. Astar II 174. Berritz ere Simonek galdea goratzen diote, eta nahi ditu hirur hogoi mila<br />
libera bere etxolaz. Hb Egia 18. v. tbn. CatS VII. Eguzk GizAuz 57. Txill Let 128.<br />
� Elevar (la voz). � Aingeruak diduritela / bozak dituzte goratzen. Gç 194. v. tbn. Lg I 216. Bere mintzura<br />
goratu ta esan zuen [...]. Ir YKBiz 168.<br />
� Elevar (el tono). � Real decreto batek / idekirik bortak, / goratu ginituen / leheneko notak. Bordel 117.<br />
� (Lar, Añ). Erigir, construir. � Zuék desegín tenplo-gáu, ta irur egunés goratuko-dút. LE Io 2, 19 (Lç<br />
altxaturen, Ker, IBk jasoko). Bere kostuz goratu dio [Elkanori] tallu bat zazpi oñ luzeko irozpearekin. Izt C 475.<br />
v. tbn. A Ardi 141. Adani kendu zion saiets-ezurraz goratu zuan Jaungoikoak emakumea. Inza Azalp 45. Etxea<br />
ezin goratu badezake. Ir YKBiz 297 (v. tbn. 145).<br />
� (Gèze, Dv (S), H). Enorgullecerse. � Iraxi dütü bere gogoetan goratzen zirenak. Ip Hil 79.<br />
� Gorputzaren zentzuetatik orain goratzen zaizkion bezelako griña gaiztorik. Inza Azalp 46.<br />
� Alzarse (contra). � [Apostoluen] ondorekoen aurka goratuak badira. Inza Azalp 97. Epaiketa-aldian gizaldi<br />
onen aurka goratuko dira. Ir YKBiz 166.<br />
� (Lar, VocS, Añ, A). (Part. en función de adj.). Elevado, alto (sentidos prop. y fig.). "Alto" Lar y Añ. "Haut"<br />
VocS. "Lenen goia, goitua, goikoa, goratua, orobatezkoak dira hitz oek" Lar Gram 391. � Beste modu goratu<br />
guk aditu ezin dezakegunean. Mg CC 201. Berbeeta goratu eta apaindubenak. Mg PAb 202. Leku goratura.<br />
VMg 14. Jangoiko Jaun andi goratuak. Añ MisE 94. Izan ditezen goratuak ala beheratuak, erromes ala aberats.<br />
Dh 192. Zeure jatorri goratuagaz. Ur MarIl 15. Dorre txit goratuak. Lard 541. Pensamentu goratu eta<br />
Jaungoikozkuak. AB AmaE 111. Lengo edertasun eta malla goratua. Arr May 150. Maria erran nahi da:<br />
Goratia, Argitia, Anderia, Gehiena. Ip Hil 27. v. tbn. Itz Azald 24. Bere itzaldi labur, xamur ta goratuari. Muj<br />
PAm 10. Etzan oso goratua sapaia. Osk Kurl 126. Zivilizazio-mailla goratuago bat. Vill Jaink 24. Ezaugarri<br />
bereziak, koma goratuak eta, baztertuaz. MIH 102.<br />
�3. (SP, Dv, H). Quitar, privar de, robar; retener contra derecho. "Zor baten goratzea, frauder, retenir ce qu'on<br />
doit" SP. � Zerbitzarien iornalik edo soldatarik ere goraturik eta bortxaturik eduki. Mat 115s. Berzela du<br />
kristauaren gezurtatzen deitzea, / eta Elizari bere goratzen ohorea. EZ Man I 3. Ebats edo gora, nihork eztezan<br />
deusik. Harb 8. Bertzeren zuzena nahi duzu zeuretu eta goratu. Ax 146 (V 95). Emak eure xahala, gogonkara,<br />
gora ahal dezaianari azkarrara. O Pr 578. Bertzeren ontasunik badaduka goraturik. SP Phil 351s (tbn. He 354).<br />
Herioak goratu baderautzu zuretzat guzia zen presuna hura. Mih 72. Ea berzen ontasuna izilka, gaxtoki edo<br />
borxaz hartu, goratu edo goratzea desiratu duen. EucolT 17.<br />
�4. (A). Levantar (calumnia, falso testimonio). � Dena dela egin edo goratu diona bati bertzeak, egin edo<br />
gorazaleai sartu zaio arimaraño benenoa (148). LE-Ir. Falso testimoniorik ez goratzea. CatB 47. v. tbn. CatAe<br />
8. CatSal 9. CatUlz 7.<br />
�5. Envalentonarse. � Pensatukodá bérzeak zuela arrázio, ni ixilzenbanáiz, ta yago goratukodá. LE Matr4 533<br />
(v. tbn. 534).<br />
�6. (AN-erro, BN-ciz ap. EI 106). Aumentar. � Adina zaizü goratzen, ezkuntziaz ez ohartzen. Etch 578.<br />
�7. (H). Recoger; guardar. "Garder, lever, serrer, mettre en lieu sûr" H. � Bazematzan bazterrera, / goratzeko<br />
despentsara. Gy 309. Eta goratu zituzten soberatuak, amabi zare puskez beteak. Echn Mt 14, 20 (Lç goititu, He<br />
altxatu, Dv, Ur (G), IBk bildu, Ol yaso).<br />
�8. Levantarse (una tempestad, tormenta). � Eta goratu zen bela tenpestade aundi bat itsasoan. Echn Mt 8, 24<br />
(Ur (V) jagi, Samper xaiki, Ol, Ker, IBk, IBe sortu).<br />
�9. Salvar. � Goratu naizu, azkanik bako / errukizko iturria. Azc PB 29 (en Ur PoBasc 494: salbau).<br />
�10. "Levantar, quitar un comercio" A Apend.<br />
- HANKAZ-GORATU. v. hanka.<br />
- EZIN GORATUZKO. "Que l'on ne peut élever. Ezin-goratuzko zur bat, une pièce de bois qu'on ne peut élever"<br />
Dv. - GORA-GORA EGIN. "Gora gora eginda, fuera de sí, muy alterado" (V-m).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
895
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
goratu. v. gogoratu; 1 oratu.<br />
goratugarri. v. goragarri.<br />
goratxo, goratxu. �1. (Dim. de gora). Algo, bastante caro. � Karu edo goratxu direanakaz ioanezkero. A<br />
Txirrist 106s. �2. Algo, bastante arriba. � Goratxo adiñean, baña oraindiño sendo samar dabiltzaz euren<br />
lanetan. Echta Jos 126.<br />
- GORATXOAGO. Un poco más arriba. v. GORAXEAGO s.v. gora. � Goratxuago ixill-ixillik / Daun<br />
Ziñopean begira. Enb 45. Goratxoago, Gezaltzan pentsatu zan urrena / irugarren probaldia. SMitx Aranz 82.<br />
goratzaile (Urt, Dv). �1. "Aretalogus, bere buruaren goratzaillea [...]" Urt II 289. "(Fig.), celui qui loue, vante"<br />
Dv. � Gizon onaen Iaube gustiz emallea, / min gustien ta iakiteen goratzallea (1638). TAV 3.1.26. Ai, goratzalle<br />
xoxo-kumeok. Ldi IL 28. � Trampedang ezizendun gizon bat bizi zan, Bismark-en goratzailla edo erdaldunen<br />
admiradore aundia. A Ezale 1899, 120. �2. "Celui qui élève, hausse" Dv. � Ateratzallea, Goratzalle eta<br />
azkenekoz Zeruratzallea. Inza Azalp 63. �3. gorazale. (El) que levanta (falso testimonio). � Dena dela egin edo<br />
goratu diona bati bertzeak, egin edo gorazaleai sartu zaio arimaraño benenoa (148). LE-Ir (s.v. goratu).<br />
goratzapen (SP, Lar Sup, Dv, H, A), goratzepen (S ap. A). �1. Elevación. "Levantamiento", "elevación" Lar<br />
Sup. "Goratzepen (S; Sakram 13), ascensión" A. � Nola egiten baitu galtzapen eta beheratzapen handia<br />
probeari gibela emaiten dioenak, hala egiten du goratzapen miragarria [...] bere beharraren estaltzeko emaiten<br />
dioenak. Ax 233s (V 156). Ene bihotzetik supherbiazko goratzapen guziak eta burupe bano guziak khen<br />
detzadantzat. Ch III 50, 4 (SP altxadurak, Mst goratarzünak, Ol arrokeri). Goratzapen eta erortzapen. Mde Pr<br />
224. �2. Elogio, alabanza. � Otsareaz eta goratzapenaz betea. Otag EE 1881, 23 (ap. DRA). Olako goratzapen<br />
beroa adiskide min izateak eragin diola. Or BM 18. Zure eskuentzat goratzapenik / iñon asma âl banezake. Or<br />
Eus 36. v. tbn. Zait Sof 37. Bai, ospe ta goratzapen edozein gizoneri ere, bere maite-kantuan diarduanean.<br />
Erkiag Arran 101. Ez dago goratzapen premian. MEIG VIII 93. �3. (H). Cuarto creciente.<br />
goratzarre. v. gorazarre.<br />
goratze (S, R ap. A; Lar, Añ, Gèze), goiratze. � Elevación; alzamiento, levantamiento. "Elevación, acto de<br />
levantar" Lar y Añ. AxN explica goratzapen (234) por goratze. � Bere almenen goiratzeak, zeñakin gizon<br />
illkorrak aldezakeanez ikusten zituen zearo <strong>Fe</strong>deko egiyak. Aran SIgn 28. Miragarriak dire itsasoaren<br />
goratzeak. Lap 56 (V 29). Gizonaren goratze ta jaustea. KIkV 22. Alogeraren goratze au. Eguzk GizAuz 150.<br />
Baña, zer egin nezakean orduan nik goratze orri aldegiteko? Txill Let 80. v. tbn. Onaind in Gazt MusIx 152.<br />
goratzepen. v. goratzapen.<br />
gorauntz. v. gorontz.<br />
goraxko, gorasko. �1. En voz algo alta. � Piarres norbaitekin gorasko mintzo zela. Elzb PAd 66. Bertzeak ere<br />
ihardesten dio, kolerarik gabe, bainan oraino gorasko. Jnn Bihotz 193. Goraxko mintzatu othe zen? Barb Sup<br />
34. �2. Algo arriba, bastante arriba. � Hegia dago gorasko. Gy 42. Guri esker baitire / jarriak goraxko! Zby<br />
RIEV 1908, 761. Iruzkia oraino gorasko zelarik. Prop 1895, 80. Zaiak estekaturik goraxko gerrian. Ox 163.<br />
Lurretik gorasko, bi athe. JE Ber 53. � (Ir) algo, bastante arriba. � Mende bederatzian higan zen gorasko. Hb<br />
Esk 83. �3. Algo elevado. � Hertsatzen duten mendi-pareta goraskoak ez ditu leun. JE Ber 12 (v. tbn. 78).<br />
- GORASKOTIK. Desde algo, bastante arriba. � Bertze salbaia guziak bezala da: ez dezake ikus goraskotik<br />
behatzen diona. Zerb Bahnar 137.<br />
goraza (Lar, Izt C 44, Lcq 51, H). � "Llanta, especie de berza" Lar.<br />
gorazale. v. goratzaile.<br />
gorazarre (A), goratzarre (A Morf 74), gorasarre. � Elogio, alabanza. � Tr. Empleado por Oihenart (en la<br />
forma gorazarretan), su uso se ve revitalizado desde aprox. 1930, generalmente por parte de autores<br />
meridionales, que emplean tbn. las variantes gorasarre y goratzarre. En DFrec hay 40 ejs. de goratzarre, 12 de<br />
gorazarre y 5 de gorasarre. � Demaiogun emen bidezko dun gorasarrea. TAg Y 1933, 23. Goratzarre au<br />
Beltxak bitartean dio. Or Eus 34. Gorasarrez beteko zaitut, eta zenesaidaken guzia egingo dizut. Ol Num 22, 17<br />
(Dv ohore). Omer ta Esioda goratzarrez ta elesariz edertzerik etzitukean nai. Zait Plat 30. Ez zaizkizu paltako,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 896<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Var, zure goratzarre ta gudu itsak kanta nai litukenik. Ibiñ Virgil 48. Zergatik egin ote dit goratzarre ori? Ataño<br />
MLanak 45. v. tbn. SMitx Aranz 35. NEtx LBB 248. � Homenaje. � Gizon ari gorazarre (omenaje) eder bat<br />
egin bear liotekela. Ldi IL 102. Eskeñi dio bere laguntza Lizardiren gorazarreari. Aitzol in Ldi UO 10.<br />
Faulkner-ri gorasarrea. Lasa Poem 93. A. Martinet-i eskainitako gorazarrearen lehen liburua. MIH 183.<br />
- GORAZARRE EGIN. Homenajear. � Aundiki ta distiratsu, gorasarre egin biar diote [...] Olabide Abari. Herr<br />
19-3-1959, 3. Tauer jaunari nolabait goratzarre egitearren. MEIG III 114. � Guridi musikari ospetsuari<br />
gorasarre dirdiratsua egin diote. Herr 19-3-1959, 3. � (Det.). � Irizar guziak gorasarrea egingo dio<br />
"Etxenagusia" aundiari. Lab EEguna 81. � Elogiar, alabar. � Idazlez, ederresten; abertzalez, goratzarre dagiot.<br />
Ldi IL 114. Erri osoan gizabar guziok oiei gorasarrea egin bear diegu. Zait Sof 37. Egin goratzarre Jaunari. Or<br />
MB 112. Atsegiñari, utsa delako, gorroto izatea, ez al da guk amets dugun atsegin osoari gorazarre egitea? Vill<br />
Jaink 138.<br />
- GORAZARRETAN. En homenaje a, en honor de. � Zalgiz Iaun, Paueko Korte gehienean Erregeren<br />
konseillari zenaren gorazarretan. O Po (ed. Michel), 247. Orixeren gorazarretan irten den liburu mardul honen<br />
atarian. MIH 290. Goratzarretan zerbait eskaini nahi eta eskaini behar niolarik. MEIG VII 111.<br />
- GORAZARREZ. En homenaje a, en honor de. � Euskeraren goratzarrez bederik. Ldi IL 65. Eleizalde-tar<br />
Koldobika zanaren gorazarrez. Ib. 128. v. tbn. Etxde JJ 4. Mde Pr 108. Zait Plat 11. Zure goratzarrez<br />
buztiñazko iduriak esegitzen ditute. Ibiñ Virgil 90.<br />
gorazkada. "Bandazos (V-ger)" A Apend.<br />
gorazkatu (R-uzt ap. A). � Alabar. � Lurreko erregeak / nai nituen ospatu, / guda-gizon azkarrak / eresiz<br />
gorazkatu. Ir in Onaind MEOE 993.<br />
gorazki. � Claramente. � --Elizaren indarra ezteia beste borogütan ageri? --Bai, haur gorazki ageri da hanbat<br />
heresiaren goitzian. Bp II 78s.<br />
gorazko. v. goranzko.<br />
gorazo. v. gogorazi.<br />
gorbankeria. v. gormankeria.<br />
gorbata. v. korbata.<br />
1 gorbel (AN-gip, L-côte ap. A; Lcq 183, Dv, H), gorrabel. � "Goémon, varech" Dv. "Alga" A. � Itsas bazter<br />
guzian gorbela biltzen da. Dv Lab 179. Gorbelak zikindutako bulartea. Or Mi 64. Olak alokaz eta gorrabelaz<br />
(algas y fucos) beterik zeuden eta kukaiña bat bezain irristakor. Etxde Itxas 60. Gorbela (algue) deitzen dugu<br />
itsasoak aurthikitzen dituen zapar eta landareak. Herr 2-11-1961, 2.<br />
2 gorbel (H), korbel (H). �1. "Pierres saillantes des deux côtés du mur de l'âtre et qui portent le chambranle ou<br />
le manteau de la cheminée" H. �2. Muela de molino. � Saskiak bete oliaran eotzeko gorbelari ematen dition<br />
Mendi-aundi. Or Mi 103.<br />
3 gorbel. � Púrpura (color). � Liño biurrituzko errezel ubel, gorbel ta gorrimin bat birreunduriko keruben<br />
irudiz apainduta egizu. Ol Ex 26, 31 (Dv, Ur purpura, Bibl gorri-beltz).<br />
gorbel. v. orbel.<br />
gorbelsko. � Dim. de 3 gorbel. � Xoilki kolorea da gorbelsko, ta horrekin batean botoin xume-xume bat, eztu<br />
bertze deusik ezagutu. Birjin 604.<br />
gorbeltz. v. GORRI-BELTZ.<br />
gorbelztu (S ap. Lrq), gorbeltztu. � "Devenir rouge foncé" Lrq. � Garoak bere margoa utzirik gorbeltztu,<br />
zuaitz orriak oritu ala gorrizkatu dira. EEs 1920, 212. Basa-jauna ari da, zehe bat mihi kanpulat elkhirik,<br />
gorbeltztürik, intziriz eta tzinkhurtaz. GH 1932, 508. � (Fig.). Enojarse, irritarse. � Laborariak, Frantzian,<br />
erreüs dira, bena etzeizkü gorbeltzten. Herr 21-1-1960, 3.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
897
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
1 gorbera. �1. "Mal qu'éprouve aux pieds et qui oblige à boiter un bœuf, une vache mal ferrés" H. �2. "Buey<br />
cojo (AN-ulz)" A Apend.<br />
2 gorbera. "(S), sensible à la chaleur" Lh.<br />
gorberatu. "Boiter à raison d'une ferrure mal faite" H. "Ponerse cojo el buey" A Apend.<br />
gorbeta. v. korbata.<br />
gorbezi (G-to), gorbizi (G-azp-goi-to). Ref.: A; Iz To (gorbeziye); JMB At; Gte Erd 252. �1. "Ligeramente<br />
asado" A. "Lo que no cuece bien" Iz To. "Alimento poco o mal cocido" JMB At. "Patata hauek ez dira ondo<br />
egosi, gorbiziak daude (G-azp)" Gte Erd 252. � Resistente, duro. � Gai gogorra, gorbizia, jarkitzen zaio<br />
ertilariari. "Resistente". MEIG IX 119 (en colab. con NEtx). Izate desberdin eta gorbizia iritxiko du. "Esencia<br />
desigual y obstinada". Ib. 127. �2. Enrojecimiento, irritación. � Beraz sudurretako gorbezi izugarria daukazu!<br />
EgutTo (ap. DRA). �3. (AN-larr). "Enfado, mal humor" Asp Leiz2. �4. (G-to ap. Iz To), gorbizi. Rebelde,<br />
desobediente. "La persona que no cede; gorbezie, bereti ateratzen eztana" Iz To. � Ez nintzan gorbizi oberena<br />
aukeratu naiez, iosta-naiez baiño. "Inoboediens". Or Aitork 22. Ez dedilla beretzat gorbizi. Ib. 279.<br />
gorbezitu (G-azp-to, AN-larr; A Apend), gorbizitu (G-azp; A), gorbiztu. Ref.: Asp Leiz2 (gorbezitu); Iz To<br />
(gorbezitu); Gte Erd 252. �1. "Asar ligeramente manzanas, castañas, etc." A. "Se dice cuando un cocido, berza,<br />
habas... ha perdido su temple por falta de hervor [...] y se cuece mal. Azea gorbezitu da" A Apend. "1) quedar sin<br />
cocer (la alubia) por haberle echado a destiempo agua fría; 2) ponerse la patata con el color verde y que no<br />
cuece" Iz To (en nota: "gorbezittu: [...] 3) perder su temple la comida cuando no se la toma a tiempo"). v.<br />
gormindu. � Eltzeari zaindu bear, babarrunak gorbezitu ta erre etzitezen. Zubill 41. �2. gorbiztu (V-gip ap.<br />
A), gorpiztu. Enconar(se) una herida (tbn. fig.). "Enrojecerse o enfurecerse una herida" A. � Aspaldi osatutako<br />
gaitzen zauriak gorbiztea. Zait Sof 120. Samiñgarriena zaidan gomuta gorbiztu didazu. Ib. 185. Gerora [...]<br />
aren arerio gorri bilakatu zan. Areago oraindik: etsaigo ori apetaz eta burutaldiz gorpiztu zuen Platonek. Zait<br />
Plat 29. �3. gorbiztu. Recuperarse. � Edan zuan trago baten botillan zegoan guzia eta berotu ta gorbiztu zan.<br />
Urruz EEs 1914, 46. � "Engordar, mejorar. Gaitxok zorion baten bota zittuanetik, oso gorbiztuta agiri da" Etxba<br />
Eib. �4. gorbiztu. Asolar. � Ezpara-eli aundi batek [...] Aigito osoa bete ta bazterraldeak oro gorbiztu zitun.<br />
Ol Ex 8, 24 (Urt galdu, Dv, Ur usteldu, Ker ondatu, Bibl suntsitua). �5. gorbizitu. Insistir, obstinarse. �<br />
Borondate etsigaitzak utzi duen eroiera zatitu eta aztarna gorbizitua. "Huella redoblada". MEIG IX 124 (en<br />
colab. con NEtx). Eman nion lanari, hartan gorbizituaz. "Me obstiné". Ib. 137. �6. gorpiztu. Conjurarse,<br />
rebelarse. � Zerua bortxatzeko gorpiztu ziran anaiak. "Coniuratos caelum rescindere fratres". Ibiñ Virgil 75.<br />
Histro gorpiztutik ieisten den Dakusek. "Coniurato descendens Dacus ab Histro". Ib. 92.<br />
- GORBIZTEKE. Sin enconar una herida. � Nola esango diogu, ba, "Aurra il da", aren samiña gorbizteke? Ol<br />
2 Sam 12, 18 (Dv atsekabeztaturen).<br />
gorbi. "Gorbixa (adj.), orondo, de buen año. Gizon gorbixa dago" Etxba Eib.<br />
gorbitz. v. gurbitz.<br />
gorbizi. v. gorbezi.<br />
gorbizikeria. � Resistencia. � Au entzunik [...] ene gorbizikeri guzia biguindu zan. "Reluctatio". Or Aitork 163.<br />
Bere esanera ekarri nahi luken gorbizikeria, bere eskera behartu nahi duen egoskorkeria. MEIG IX 117 (en<br />
colab. con NEtx).<br />
gorbiztasun. "Reciedumbre, agilidad. Larogei urtekin, aren gorbiztasuna gazte askok gura leuke" Etxba Eib.<br />
gorbiztu. v. gorbezitu.<br />
gorda. "(AN-5vill), columpio" A. v. gordanzibil.<br />
gordabia. �1. (Precedido de gen.). Refugio (de). Cf. gordegia. � Iparretik hotzik datorken aizearen gordabian,<br />
/ etxetik urrun han dago gure artzain etxola mendian. Xa Odol 102. �2. Protección, amparo. � Gida hauen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
898
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
urratsak fedezko argian, / deus ez dadila gerta zure gordabian. Xa Odol 325.<br />
gordagia. v. gordegia.<br />
gordai. � Cofre. � Elenak [iltzeak] bildu eta ipiñi zituen gordai baliotsuetan. EE 1884a, 301.<br />
gordaidu. v. gordailu.<br />
gordailu (V-gip, G-goi-to, L-ain, S), gordairu (G; Lar, Dv), gordaidu (G). Ref.: A (gordailu, gordaidu); Elexp<br />
Berg. �1. "Tesoro" Lar. "Acaudalar, hacer caudales, [...] diru-gordairua egitea, ondasunen gordairua" Ib.<br />
"Hacen su prevención y tesoro de manzanas, que llaman gordairua" Lar Cor 60. "Tesoro, depósito de fruto,<br />
dinero" A. � Azken iudiziokotzat hire hirazko thesauraz gordaillu dolorezkoa egiten dutela. Lç ABC A 7v.<br />
Mintza gaiten lehenik gordairu haren edireitekotzat lurrean barna zilhatzen dutenez. "Trésor". Birjin 103. Onela<br />
bilduko dezu Zeruko ondasunen gordairu andi bat. AA I 476. Zerurako irabazien gordallua. AA III 307. Orduko<br />
[negurako] beautela / egin gordaidua. It Fab 167. Ez dezazutela nai gordallutu zuentzat gordalluak lurrean. Ur<br />
(G) Mt 6, 19. Edukiko dezu gordairua zeruan. Brunet Lc 18, 22 (IBk gordailu; Lç thesaur, Ol altxorra).<br />
Laztanez bere gordairua gordetzen zuen lurra. Otag EE 1881b, 114. Irabazi eder eta ugari oek [...] bere grazigordairuan<br />
gorde. AJauregi EE 1885b, 254. Turkian, gordairu edo tesoroa diruz baiño autsez obeto beteta<br />
eukiarren. Ezale 1899, 8a. Segurako Elizak badu gordaillu ederrenetako bat. J.B. Ayerbe EEs 1912, 61. Zerutik<br />
jausiriko gordalluba (tesorua) topau ebala. Altuna 91. Alor batean ixkutaturik dagon gordairu bat. Ir YKBiz<br />
182. Bere gordairu kutun bezela erabilli oi zuan kartera edo toxatxo bat. Lek SClar 108. Oroimenaren gordairu<br />
beretik. "Thesauro memoriae". Or Aitork 255. Oilategiko baztar batean gordetan zituan Patxik bere gordailuak.<br />
Osk Kurl 74s. Inka ospatsuen altxorraren gordairu edo ez ete zan. Erkiag BatB 21. Beste norbaitentzat zaintzen<br />
du gordairua. Berron Kijote 187. Amesbide zabal eta astunen gordailu hau. "Reserva". MEIG IX 117 (en colab.<br />
con NEtx). En DFrec hay 6 ejs. de gordailu. � Gelditzen da egiña legeak señalatzen duen gordairua. Ant JesBi<br />
2 (tbn. en Arr May 2). � Tesoro, preciosidad (en sentido irónico). � Igo bedi berori zorionean, gordailu ori<br />
onuntz etortzeke sendatzen jakingo dugu-ta. Berron Kijote 72.<br />
�2. (O-SP 227, SP, H, Foix ap. Lh (-llü)), gordairu (AN-5vill-araq ap. EI 166; Dv, H), gordegailu (BN-ad ap.<br />
EI 166; Dv � A, Hb ap. Lh), gordagailu. Escondite. "Lieu propre à cacher quelque chose" O-SP 227. "Cachette,<br />
repaire des bêtes fauves. Ikhusten ditut bihotzetako gordegailu guzietan direnak, je vois ce que renferment tous<br />
les replis des cœurs" Dv. � Hanbatez beud' erranak / agerriz dadutzanak, / eztazkit, ezterrazket / gordailluan<br />
daunzanak. O Po 28. Zure barrenean, zure bihotzeko gordegailuan gu sartzea. Dv LEd 91. Urus heien<br />
gordegailuak hatzemaiten dituztenak! Prop 1876-1877, 108. Huna hementxet urrez eta zilarrez mukurru bete<br />
eltzearen gordegailua. HU Zez 58. Laster ene gordagailurat. Barb Sup 156. Etzaio oartu, naiz gordegailluaren<br />
oso inguru ibilli. Ldi IL 91. v. tbn. Casve SGrazi 162. � (H), gordairu (Lar, H), gordairo. Depósito, lugar donde<br />
se guarda. "Alcancía [...] buztinezko gordairua" Lar. "Caxa, almacén de mercadurías" Ib. "Guardajoyas, lugar<br />
donde están, joien [...] gordairua" Ib. � Zure argi guziaren gordairu egin dituzunak. Lar SAgust 16. Gizon onak<br />
gordallu onetik ateratzen ditu gauza onak; eta gizon gaiztoak gordallu gaiztotik ateratzen ditu gauza gaiztoak.<br />
"Thesauro". Ur Mt (G) 12, 35 (Lç thesaur, Ur (V) gordeleku, Ol altxor, Ker ondasuntegi, IBe ontasun-kutxa).<br />
Kendu eutsazan gordairuari lokarriak. Ag Kr 165 (166 gordairoa). Elerti-bizkera sorkundeak [...] Euskal-Erriaren<br />
orriak dituzte gordaillu. Y 1933, 2. Dirua biltzeko kutxa edo gordairu batzuek. Ir YKBiz 321n. Biotza da<br />
gizonaren gordairu ori: ortik ateratzen ditu bakoitzak an dauzkanak. Ib. 165n. Maitasun-zintasunen / bateko<br />
gordaillu. Gand Elorri 129. An barruko armario ta gordailluak. Erkiag BatB 46. [Jana] gutxiegi danean berriz,<br />
[...] gorputzeko gordeleku, gordairu edo almazen bezelako lekuetatik artzen du [beiak]. Oñatibia Baserria 66.<br />
Ire azi-gordaillu ta errota. NEtx LBB 242. � Lugar cubierto, abrigo. � Zur beraren ezarteko / aireko kolpen<br />
gordallüan. Arch Gram 95. Bero handietan ardi saldua ezarri behar da gordallüan. Ib. 121. � gordagailu.<br />
Protección, defensa. � Alako gordagailu ona ezpaitzen aski [...] asi zen euskalduna odola zariola. "Defensa".<br />
(Quijote IX). Or RIEV 1929, 9 (Ldi ib. 210 babeskallu).<br />
- GORDAILUZ (S ap. A; H). En secreto, a escondidas. � Hanitxek, egiten dütien gaizetan, bere büriak<br />
gordallüz txerkatzen dütie jakin gabe. Mst I 14, 2 (SP, Ip ixilik, Ch gordeki, Leon gordeka).<br />
gordailutegi, gordairutegi (Lar). � "Tesorería" Lar. � Oiek guziak izango dirade Dierriko gordairutegiaren<br />
edo Tesoriaren [sic] kontukoak. EConst 61.<br />
gordailutu, gordairutu (Lar, H). �1. "Atesorar" Lar. � Ez dezazutela nai gordallutu zuentzat gordalluak<br />
lurrean. Ur (G) Mt 6, 19 (Lç egin zuen thesaurak, He, Ol bil(du), Ker, IBk, IBe pilatu). �2. Conservar(se).<br />
"Gardairutu [sic, probablemente errata por gord-], conservar" Izt VocC. � Gelditu zan España uts utsa [...].<br />
Gordairutu izan ziran bertako jaiotarrak. Izt C 4.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
899
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gordailutxo, gordairutxo. �1. Pequeño tesoro. � Bere soldatak ardura andiarekin gordeaz egiñ zuan bere<br />
gordairutxoa. AA II 193. �2. Cofrecillo. � Sedazko paper bigunetan baturiko gordairutxo bat. Ag Kr 164.<br />
gordailuzain (A DBols), gordairuzain, gordairuzai (Lar, H). � Tesorero. � On Anastasio Goiri Bizkaiko<br />
Erkauteko gordairuzañak (Donostia, 1894). JFlor.<br />
gordain. � (Sust.). Lozanía. Cf. gordin. � Zahartuak ez gaituk. Hogoi eta dotzena bat urthetan, gordain<br />
hoberenean duk gizona. SoEg EG 1958 (2-3), 159.<br />
gordaintasun. � Lozanía; edad lozana. � Zahartasunak edo hirugarren adinak galdatzen du bigarren adinak<br />
edo gordaintasunak edo lehen adinak ez bezalakoa nahi zuen bezala. SoEg Herr 24-1-1963, 1. Gorputzak<br />
galdegiten du ixiltasuna, ixiltasunak bihurtzea gatik gordaintasuna. SoEg Herr 1-8-1968, 1.<br />
gordaintu. v. gohaindu.<br />
gordaira (H). � Escondrijo. � Ezen ene konzienziaren xokoluak eta gordairak eztitut ezagutzen. Ch III 46, 5.<br />
gordairu. v. gordailu.<br />
gordaka. v. gordeka.<br />
gordaka. v. gordeka.<br />
gordakaitu (Lar). � Conservar (un alimento). "(Hacer) conserva" Lar. "Pernigón, Genovatik datorren aran<br />
gordakaitu bat" Ib. � "Guarnecer plazas, vestidos" Lar. � + gordakaiatu. Conservar(se), mantener(se). �<br />
Beragatik gordakaiatu izan dirade Gipuzkoan gure egunetaraño ainbeste dantza oniritzi pozkidatsu. Izt D 15.<br />
Lur onek <strong>Fe</strong>de bizi bat beti / gordakaitzen du beregan (RArt, 1886). JFlor.<br />
gordalegi. "(Sc), garita, escondrijo del cual se ejerce vigilancia" A.<br />
gordaleku. v. gordeleku.<br />
gordana. "Manzana reineta (Darric)" DRA.<br />
gordantxa (V-m), gorrantxa (BN), kordantxa. "Gorrantxa (BN), manzana rojiza" A s.v. sagar. "Gordantxa (Vm),<br />
cierta manzana sidrera" A Apend. "Kordantxa, variedad de manzana (Itza 83)" Garate 1.ªCont RIEV 1930,<br />
155.<br />
gordantza. � Ocultamiento. � Etzen orren laburra Jesusek aldi onetan bere Apostol onei agertu zien gordanza<br />
ta agertu bage egon beharra. Mb IArg I 316.<br />
gordanxuri. v. gordintxuri.<br />
gordanzibil. "(AN-5vill), columpio" A. v. gorda.<br />
gordape. v. gordepe.<br />
gordape. v. gordepe.<br />
gordari (S ap. Lrq; Lar, Hb ap. Lh, H). v. gordelari. �1. "Guardador, el que esconde" Lar. "Cachottier" Lh. �2.<br />
"Guardajoyas, el sujeto" Lar. "Qui garde, serre, met en réserve" H. � Avaro. "Guardoso" Lar. �3. "Qui garde,<br />
protége, défend" H. �4. "Qui garde, observe, accomplit" H.<br />
- ESKU-GORDARI. v. esku.<br />
gordasagar. v. gordesagar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
900
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gordatu. v. gorde.<br />
gordaxka. v. gordezka.<br />
gordazibil. v. GUARDIA ZIBIL.<br />
gorde (gral.; Lcc, Mic 7r, Lar, Añ, H), golde (G-to, BN-baig). Ref.: A (gorde, golde); Iz ArOñ; Elexp Berg; Gte<br />
Erd 194. � Tr. De uso frecuente al Sur en casi todas sus acepciones; al Norte es general sólo en la acepción de<br />
'ocultar(se)'; con otros significados --además de algunos autores modernos influidos por la tradición meridional,<br />
como Mirande y Xalbador--, lo emplean Dechepare, Leiçarraga, Axular, Tartas, Belapeyre y Haraneder<br />
('guardar, almacenar'), Etcheberri de Ziburu ('guardar, almacenar', 'encerrar, tener preso', 'cumplir, observar',<br />
'proteger', 'guardar (respeto)' y 'reservar') y Pouvreau ('conservar' y 'reservar'). La forma de sust. vbal. gordatze la<br />
emplean los autores suletinos, Leiçarraga y --alternando con gordetze-- Haramburu (377), Barbier (Sup 124),<br />
Oxobi (181), J. Etchepare y Larzabal; al Sur sólo la encontramos en CatAnz ((5); cf. tbn. "guardador, gordaitan<br />
deuena" en Lcc); gordete se encuentra en Betolaza y Arzadun. El radical gorda lo usan los autores suletinos, en<br />
alguna ocasión Pouvreau (Phil 132) y Barbier. Sólo encontramos algún ej. de part. gordatu en Belapeyre (II 49)<br />
y Barbier (Sup 7), y gordetu en Hiribarren (Esk 141), Elissamburu (Fram 66) y F. Irigaray (151). Golde no se<br />
documenta en los textos. En DFrec hay 271 ejs. de gorde. �1. Guardar, almacenar, recoger. "Guardar, gorde<br />
egin" Lcc. "Almacenar, zertegian sartu, gorde, bildu" Lar. "Ahorrar, reservar de lo que se había de gastar, [...]<br />
bear dan gauzatik zerbait gorde" Añ. "Depositar" Ib. "Diru gordea, argent serré, enfermé" H s.v. gordea.<br />
"Goithiak gorde zaitzue, levez, gardez, conservez les restes" Ib. s.v. gordetzea. � Bihi hunak gorde gabe behar<br />
dizi xahutu. E 241. Zuetarik batbederak bere baithan ezar dezan apart, Iainkoaren benignitatez ahal dezana<br />
gordatzen duela. Lç 1 Cor 16, 2 (He gorderik [...] duena, Ker gorde dagiala; Dv aldaratu, Ol y Bibl bildu, IBk e<br />
IBe aurreratu). Atera dau biotzori, / gorde dau kalza-mudoetan. Lazarraga 1197v. Alogoroak oi neukala /<br />
zuretzat ondo gorderik. Ib. 1201v. Berba dollorok gorde egizu. Ib. (B) 1201v. Ez eugia, gorde uts. "El no tener,<br />
todo es guardar". RG A 35. Obe da gorde ze ez eske. RS 320. Elizan olio saindua gordetzean. EZ Man II 92.<br />
Gorde zazu erremusina probearen golkhoan. Ax 219 (V 146). Dobladu daigua ta kaxan gorde bite. Mic 15r.<br />
Abariziosak ere oro iresten du edo gordatzen. Tt Arima 106. Hura [besteren hona] gordatzen edo bortxatzen<br />
dienek. Bp I 100. Bere etxean gorde ote deban edo iduki arma bedaturik. OA 158. Gari onak edo anima garbiak<br />
gordeko ditu zeruko bere ganbar eder-ean. Mb IArg I 202. Zuek gorde dezutenaz kontentu gera gu. Cb Eg III<br />
338. Kutxa gordetzeko eragin zuan [...] kanp-etxetxo bat. Ub 29. Etxeko-andriak gorde daruaz [giltzak]. Mg<br />
PAb 71. Ostutako gauzak gorde diozkatzun norbaiti. AA II 177. Erlikijak beti gorde eta euki biar dira modu<br />
onian. Astar II 51. Mana gordeta zeukaten urrezko ontzia. Lard 81. Lur onak ur asko artu ta gordetan dau.<br />
"Conserva". Ur Dial 44 (It gordetzen; Dv, Ip begiratzen). Bere gordairua gordetzen zuen lurra. Otag EE 1881b,<br />
114. Lau zurikoak gorde. Azc PB 319. Koprian gordeta idukiko du nere bataioko papera. Moc Damu 9.<br />
Janariak gordetzeko lekua. Ag G 14. Diruba norberak gorde. Kk Ab I 104. Gutxik dakite irabazten, banakak<br />
gordetzen. ABar Goi 59. Pilotak an gordetzeko. Or Eus 420. Legearen aginduz gerorako gorde bear dana.<br />
Eguzk GizAuz 153. Ez dago an bera [euria] gorde lezaken zuaitz-azpiko orbelik. Munita 20. Hango edo hemengo<br />
biltegietan gordetzeko. Zerb Azk 21. Beiñe dirurik ezpaitu gorde. Mattin 127.<br />
v. tbn. ZBulda 65. Lar, carta a Mb 280. VMg 28. Añ LoraS 93. Gco I 425. fB Olg 14. It Dial 27. Izt C 458. Sor<br />
Bar 60. PE 70. AB AmaE 280. Urruz Urz 18. Arr May 162. A BGuzur 119. Alz Ram 107. KIkV 62. KIkG 49.<br />
Jaukol Biozk 3. Lab EEguna 115. Otx 36. Lek EunD 35. JMB ELG 80. TAg Uzt 205. SMitx Aranz 104. JAIraz<br />
Bizia 27. SM Zirik 113. Arti Ipuin 66. Zait Plat 22. Osk Kurl 215. Vill Jaink 87. Erkiag BatB 96. Alzola Atalak<br />
76. Berron Kijote 80. MEIG VIII 115.<br />
� Encerrar, tener preso. "Soldaduak karzelan gordetzen zutela" H. � Bañan nola Erregeak utzten baitu semea, /<br />
zeren huts egin duen, gazteluan gordea. EZ Man I 120. Presondegi kaiolatu baten gordetzeko. VMg 41. v. tbn.<br />
Ag AL 39. Gaizkile ustekoa batek atzi, besteak gorde giltzapean. MIH 321.<br />
�2. (V-gip, G-azp, AN-gip-5vill-larr, L-côte, BN, S; SP, Urt I 19, Ht VocGr, Lar, Añ, Arch VocGr, VocBN,<br />
Gèze, Dv, H), gordetu (Urt I 19, VocS), gordatu (S). Ref.: A (gordatu); EI 166; Lrq; AtSac 44; Etxba Eib; Asp<br />
Leiz2 (izkutatu); Elexp Berg; Gte Erd 108, 180. Ocultar(se); desaparecer, ocultarse a la vista. "Celar, encubrir"<br />
Lar y Añ. "Cacher" VocS. "Iges eiñ karzelatik eta artzaiñ batek gorde dittu" Etxba Eib. "Oraino gorderik atxiki<br />
dute (BN-arb)" Gte Erd 180. � Aitzur zezan lurrean eta gorde zezan bere nabusiaren dirua. Lç Mt 25, 18 (He,<br />
Dv, Ur (G), Ip, Echn, Ker, IBk, IBe gorde; Ur (V) ezkutau, Hual altxatu, Ol ostendu). Dohain hura berzetarik<br />
dadukazu gordea. EZ Man II 82. Ihes egin zuen, gorde zen. Ax 434 (V 283). Bana gordatzen du, eta / salhatze'<br />
ezta sori. O Po 32. Humiltasunak gordetzen eta estaltzen dituelarik bertuteak. SP Phil 211. Bertze izarrak oro<br />
gorda bite. Tt Onsa 56. Bere izena gorde diana. Bp I 21. Bere gogoan estalirik eta gorderik daduzkan gauzak.<br />
ES 381. Alferrik ni gal-arazteko gordetzen haiz. He Gudu 139. Laidatü behar dien [...] gaizen ümilki gordatzen.<br />
Mst III 54, 7. Gordeko naz zuen begietatik. Mb IArg I 315. Gorde izan du bere umea. Lg I 376. Bere bilhoetzaz<br />
ere bolharra gorde. Egiat 160. Nola gorde zan ta libratu zan Jesus aurra? Ub 65. Esaten nituban arinenak, ta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
901
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
astunenak gorde. Mg CO 268. Nork estali ta gorde du tragoen artean gorderik iduki nai zuan gauza? AA III<br />
378. Haren azpian errexki [...] gordetzen baita hantustearen phozoina. Dh 68. Gordetzen ditu gizonen begietan<br />
bere dituen [...] kalitateak. Jaur 357. Gorde zen botxü baten gibellian. Arch Gram 90. Jesus gorde edo ezkutatu<br />
zitzaion. Lard 468. Eztaite gorda mendin-gañen egina den hiria. Ip Mt 5, 14. Gorde da ni ez ikhusi nahiz. Prop<br />
1876-77, 3. Orduezkeroztik gorde zan erritik. "Ha desaparecido". Otag EE 1881b, 110. Nun zare gorde? AB<br />
AmaE 152. Batere gorde gabe soldadu aintzindari bat zela. Jnn SBi 129. Aldi huntan iguzkia da histu, gorde,<br />
kukutu. HU Zez 94. Arriya tira ta eskua gorde. Iraola 50. Bertaratu naizenean gorde zait ur gañetik [neska<br />
txikia]. Ill Testim 27. Ez zakien gehiago nun eta nola gorda bere burua! Barb Sup 8. Barneko ilhundura dezakea<br />
gorde? Ox 77. Emazte tramada bat, kapotxinaz gorderik. Const 30. Bada-ezpadan gorde apellidu ori. Kk Ab II<br />
183. Xutitzen zaion mendoiak erdi-gordetzen duelakotz. JE Ber 85. Itsus litzakela-ta, gorrotoa gorde. Or Eus 19.<br />
Eskandalu auek luzaroan ezin gorde ditezkela. Etxde JJ 165. Nazka ematen dizut. Etzait au gorde, ez. Txill Let<br />
89. Toki itsusi hoien gordatzeko. JEtchep 75. Zertako gorde ager ditakena? Ardoy SFran 281. Dukian bildurrez<br />
gorde biarrian. Etxba Ibilt 486. Ez ditu bere hutsak gehiegi gorde. MIH 273.<br />
v. tbn. Mat XII. Harb 339. Mih 36. Brtc 161. Xarlem 1523. VMg 30. Zav Fab RIEV 1907, 537. AstLas 60. Echag<br />
143. UskLiB 107. Etch 126. It Fab 193. Gy 241. Hb Egia 100. Arr GB 66. CatS 87. ChantP 378. Xe 185. PE<br />
147. Zab Gabon 41. Sor Bar 96. Bv AsL 134. Elzb Po 199. Zby RIEV 1909, 227. Lap 46 (V 25). Arb Igand 100.<br />
Azc PB 221. Ag AL 53. Itz Azald 171. CatJauf 19. Echta Jos 259. Alz Ram 127. Inza Azalp 15. Mok 13. Enb<br />
201. Tx B 134. Etcham 134. Otx 34. Ldi IL 64. Ir YKBiz 120. TAg Uzt 116. Iratz 101. Zerb IxtS 99. JAIraz Bizia<br />
42. Munita 19. Mde Pr 162. Anab Poli 78. Erkiag Arran 42. Bilbao IpuiB 64. Akes Ipiñ 16. Ugalde Iltz 40. Arti<br />
MaldanB 223. Basarri 49. Gand Elorri 63. Osk Kurl 74. Vill Jaink 131. Onaind in Gazt MusIx 153. Larz Senper<br />
130. Salav 68. Ibiñ Virgil 102. NEtx LBB 265. Xa Odol 182. Berron Kijote 18. Gordatu: GAlm 1951, 48 (ap.<br />
DRA). Gordatze-: Larz Senper 28. Casve SGrazi 160.<br />
� Gure sekretuaren gordeak, agerrak baino hobeki zerbitzatzen dik ongia. Larz Senper 120.<br />
� (SP, Urt I 19, Ht VocGr 336, Lar, Añ, Gèze, Dv, H, A). (Part. en función de adj.). Secreto, oculto. "Oculto"<br />
Lar y Añ. "Leku gordea (BN-baig), escondrijo" A. Cf. O Not 51: "Cuerdo [...] a Vasconico korde vel gorde, id<br />
est occultus, textus, reconditus" (la primera var. es probablemente facticia). � Baina bihotzeko gizon gordea [...]<br />
zein baita Iainkoaren aitzinean prezioso. Lç 1 Petr 3, 4 (He, Dv gordea). Gauza gordea, urre gorri. "Guardada".<br />
RIs 36. Apostoluek egin zuten egin haren galdea, / ordean erran zitzaien zela gauza gordea. EZ Man I 77.<br />
Grazia miretstekoa, estalia eta gordea. SP Imit IV 1, 10 (Ch gordea; Mst gorderik daguena, Ol osten). Har<br />
ezazu hunen estatu / humilla eta gordea. Gç 116. Bekhatu eta krima gordeak. CatLav 67 (V 42). Alferkeriaren<br />
bizioan badela pozoiñ gorde bat. He Gudu 125. Lurpe gordean arkitzen diran urre ta zillar. Mb IArg I 161.<br />
Santua gordea, baztertxoan sartua, erretiroan eskutatua bezala. Cb Just 129. Profetak atsegin gorde bat izan<br />
zuen. Lg I 345. Bere jujamendu segret edo gorde batez. AR 308. Zenbait bekhatu gordez hila bada ene arima.<br />
Brtc 155. Gauza gorde estaliak. Ub 46. Zure bekaturik ezkutuenak, gordeenak. Mg CC 141. Indar gorde eta ezin<br />
bentzutu batez. MarIl 72. Yaun gorde haren ezagutzari darraizko. Hb Egia 2. Luterren dizipulu gorde bat. Laph<br />
83. Sasipe gordean. AB AmaE 150. Gogorazio gordeetarañokoak. Arr May 47. Bizitze aphal, gorde eta<br />
eskerniatü hartan. Ip Hil 142. Emazteki nigar nasai, ahal bezain ixil eta gorde [...], amarenak. JE Bur 136. Sare<br />
gordeak hedatuak ginauzkan! StPierre 36. Gordeak zituen tiro-gaiak. FIr 140. Eun dukatak or daude pikope<br />
gordean. Lek EunD 31. Ixilkiak (gauza gordeak) ezagutzea. Ir YKBiz 172. Aspalditik lokarri gorde batzu ukan<br />
ditugu. JEtchep 75. Ba-dauzka barnean beste zenbait gogo gorde eta estaliak. Vill Jaink 140. Alemanen<br />
kontrako armada gordean (Resistence clandestine). Larz in Alzola Atalak 117. Gauzen muin gordeari. MIH 168.<br />
v. tbn. Mih 127. Monho 154. Dh 108. JesBih 33. Gy 319. Dv LEd 105. CatS 26. Jnn SBi 15. Lap 177 (V 78).<br />
CatJauf 58. Or Eus 311.<br />
� (V, B), gorde (Vc, BN-baig ap. A), golde (V?, BN-baig ap. A). Reservado, discreto.<br />
�3. (Lar, Añ, H). Respetar, cumplir, observar. "Guardar las fiestas, las leyes, los Mandamientos" Lar (Añ tbn.<br />
s.v. guardar). "Hitza gordetzea, garder, tenir sa promesse" H. � Irugarrena, eguzariak gordetea. Bet 10. Bizi<br />
guztian sainduki gorde behar legea. EZ Man I 124. Bizkaiak egin dituz gorde Pazkoak. EgiaK 86. Mandamentu<br />
oneek gordeetako. Cap 55. Domekak da jaiak gordetea. Arz 23. Kontentauko da gorde daianagaz emon jakan<br />
konsejua. Urqz 22. Urrengo abisoak Maisu Euskaldunak gorde bear ditu. Cb EBO 50. Nola gorde zuen<br />
Israeldarrak heren itza? Ub 34. Gorde bear diran jaiak eta pestak. Ib. 175. Jangoikuaren esana gorde ez<br />
ebalako. Mg CO 61. Gorde ondo domeka ta jaiak. Añ EL 1 78. Neurririk batere geienean ez gordetzea edo erraz<br />
aserratzea. Gco II 60. Ezin gorde baditezke Elizaren zeremoniak. AA I 57. Bein emandako itza gorde bear zala.<br />
Lard 115. Nola ongiena gordeko zuten erregla. Bv AsL 76. Zelan gordetan dira jaiyak? Itz Azald 91. Iztun<br />
zaarren legeak nola dituten gordetzen itzetan eta silabetan. Or Aitork 33. Andrentzat kanpoko itxurak dira ondo<br />
gorde biar diranak. SM Zirik 25. Eiñdako promesa gordetzera. Etxba Ibilt 482. Altube jaunak finkatutako<br />
legeak, euskarak gorde behar lituzkeenak izango dira agian. MIH 252.<br />
v. tbn. CatBurg 9. fB Olg 42. fB Ic III 344. JJMg BasEsc 32. Astar II 64. CatLlo 88. CatBus 24. Legaz 4. Azc<br />
PB 22. KIkG 28. Enb 153. Munita 14. Mde HaurB 31. Akes Ipiñ 27. Vill Jaink 103. Gazt MusIx 109.<br />
�4. (V ap. A; Lar, Añ, Dv, H). Proteger(se); cuidar; librar (de), preservar; abrigar(se), proteger(se) de las<br />
inclemencias del tiempo. "Acoger, recibir a alguno", "cuidar", "custodiar", "defender" Añ. "Abrigarse,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
902
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
calentarse, defenderse del frío, otzetik gorde(tzea)" Lar y Añ. "Salvar" A. � Lar abre edo xorien ahotarik<br />
gorderik [defuntuak]. EZ Man II 99. Neure Angeru Goardakoa, emon zineana gorde nengizun. Cap 124. Gorde<br />
gagizan berba deungetarik. Arz 26. Aize ta eraunsi gaistoetatik gordetzeko eman dizkigu geren itxeak. Mb IArg I<br />
310. Piztietatik dala / naiz lapurretatik / zuk gordeko dituzu. GavS 24. Zuk gorde ta anparatzeko. Cb Eg III 299.<br />
Jainkoak gorde zituan, suak bat-ere erre gabe. Ub 51. Ez euriti, ez eguzkiti gizona gordeetako. Mg PAb 58.<br />
Aingeru gordetzallea, zaindu ta gorde nagizu gaur. Añ EL 1 5. Etsai gaixtoaganik gorde benaza ni. LE Ong 41v.<br />
Gordetzen ditu egopean, otz egiten badu. AA II 74. Bere burua gorde eta etsaiak galdu naiez. Lard 146. Jauna,<br />
gorde gaitzatzu, galduak gera. Ur Mt (G) 8, 25 (He, Ur (V), Echn, Hual, Ker, IBk, IBe salba(tu), Dv, Ip begira,<br />
Ol yagon). Katibutasuneko perilletik gorde bazuen ere. Aran SIgn 87. Artaldiak jaon, gorde eta zainduteko. Itz<br />
Azald 49. Arriskuetatik gorde. ArgiDL 62. Ori andretzat suertatzia / Jainkoak gorde nazala. Tx B I 61. Ardijak<br />
gordetan. Laux BBa 108. Bizi bat gorde ala galaraztea? Ir YKBiz 113. Aien berotik ez diteke iñor gorde. Or<br />
Aitork 217. Gorde etziran guziak, oñaztarren eskuetan il ziran. NEtx Antz 14. Gorde daiguzan geure buruok.<br />
Bilbao IpuiB 212. Berekoikeriatik nork gorde izan dezagun. Vill Jaink 155. Autsagandik kopetak (mototsak)<br />
gordetzeko. Etxba Ibilt 474.<br />
v. tbn. VMg 71. Gco II 69. Astar II 265. Zav Fab RIEV 1907, 93. CatLlo 97. Echag 165. CatBus 58. Arr GB 23.<br />
Xe 201. Ud 95. Bv AsL 205. Apaol 50. Ag AL 155. KIkG 80. Enb 78. JMB ELG 79. Ugalde Iltz 23. Basarri 9.<br />
MAtx Gazt 99. Ibiñ Virgil 109.<br />
� (V, G, L, BN; Lar). Ref.: A; Elexp Berg; Gte Erd 2. "Abrigado lugar, leku beroa, otzetik gordea" Lar. "Toki<br />
gordean (V-gip, G-azp)" Gte Erd 2.<br />
�5. "Honrar, respetar, lotsea gorde" Añ. � Gorde behar errespetua. EZ Man II 8. Alkarri leialtasuna<br />
gordetzeko. OA 76. Ez deutsazube ezeri lotsarik gorde. Mg PAb 208. Begiramentu au etzitzaion beti gorde. AA I<br />
428. Oien truke beti gorde izan zion gogortasuna. Lard 40s. Leialtasuna gorde diodan bezela. Arr GB 74.<br />
Begiramen oriek gorde itzatzu bestientzat. Bv AsL 179. Agintzen duten erri-gizonai mendetasuna gorde. Munita<br />
31. Iñori eztio itzalik gordetzen. Etxde JJ 105. Berorren borondate aundi orri zor diodan legea gorde. NEtx Antz<br />
35. Ez diola Orixeri ere [...] begiramenik gorde. MIH 292. v. tbn. VMg 30. JJMg BasEsc 231. Berron Kijote 61.<br />
�6. (H). Reservar. � Hek Elizako Prelatei dagotzala gordeak, // zergatik deitzen baitire kasu reserbatuak. EZ<br />
Man I 21. Zure beldur direnentzat gorde dadukazun eztitasunen mulzua. SP Imit III 10, 1 (Ch gorde; Mst<br />
begiratzen, Ol altzatu). Oriek Apezpikuarentzat gordeak daude. Ub 219. Gorde zuan Jangoikoak egun bat bera<br />
onratzeko. Mg CC 192. Gorde bear due Jaunarentzat [...] amorio guztia. AA III 398. Asteko zazpi onetatik bat<br />
bakarrik gorde eban beretzat. Astar II 75. Berariaz arentzat gordeta zeukan aragia. Lard 155. Neretzat gorde<br />
biar zenduke / arreba aberats ori. PE 151. Ugazabarentzat gordeta euki oi zan sukaldeko aulki zabalean. Ag AL<br />
109. Erria euskozaletzearentzat alegin-zati eder samur bat gorde dezagun. Ldi IL 144s. Arantz ortan txoko bat<br />
gorde neretzako. SMitx Aranz 36. Leku bat gorde ziola bere haur-amets garbietan. Mde HaurB 24. Ia guretzat<br />
gorde / toki eder ura. Uzt Sas 34. Erdaraz ari zirela elkarrekin, "behekoentzat" gordetzea euskara. MEIG VII<br />
36.<br />
v. tbn. JJMg BasEsc 252. Añ EL 2 139. Bil 165. Arr GB 122. Tx B II 261. Enb 113. NEtx Nola 31. Ibiñ Virgil<br />
104. Azurm HitzB 42. Berron Kijote 112.<br />
�7. Mantener(se), conservar(se). "Jentia hor dabill linea gorde ezindda" Elexp Berg. � Zeinen bizitzea gorde<br />
degigun Iaungoiko guztiz poderosoak. Cap (ed. 1893), pról. Errazki begiratzen eta gordetzen badira urthe<br />
bethean azukrez edo eztiz konfituraztaturik [gereziak]. SP Phil 162 (He 164 konserbatzen). Valladiliko salea /<br />
Gipuzkoar[ra]i berea / txintxurrak sarri gorde deuste. (Interpr?). BBizk 7. Beren izkera gorde izan da. Cb EBO<br />
12. Jainkoaren hitz iskribitu-gabea da [...] eskribituak ez dauden egia batzuek gorde zituana. Ub 108s. Gorde<br />
deutsalako bizitzia. Mg CO 171. Munduan arkitzen diran gauzai nork gordetzen ote die duen izatea? AA III<br />
337. Gorde bear dala usanz eder au. AA II 17. Beti bardin ta beti garbiro gorde dabeela Jaungoiko bakarraren<br />
sinistute ta ondra. fB Ic I IV. Ume azitzeko gorde bear dira Epaillean jaioak. It Dial 100 (Ur gorde; Dv, Ip<br />
begiratu). Aren izena etxean eta etxekoetan beti gorde dedin. Lard 162. Osasunean sendo gorde dute. Arr GB<br />
110. Sendotu ta gorde eban / luzaro bizia. Azc PB 85. Amak bere garbitasun ta osotasun guztia gordetzen zuala.<br />
Inza Azalp 57. Gure izkera gorde ta landu. Ldi IL 136. Latiñezko forma gorde diot. Mde Pr 247n. Jainkoak<br />
gorde zaitzala beti euskaldun. Anab Poli 80. Jainkoa ukatu ondoren, itza, alere, nai dute gorde. Vill Jaink 133.<br />
Bizia gorde dezaten, jateko gosea eman die [Jaunak]. MAtx Gazt 39. Zazpi urtian ixillian gorde doten bezela<br />
barruko su au. Etxba Ibilt 459s. Itzultzaileek gorde dute [...] liburuaren bizia. MEIG II 84.<br />
v. tbn. VMg 71. JJMg BasEsc 155. Zav Fab RIEV 1907, 93. Echag 267. Izt C 236. Bil 47. Aran SIgn 85. JanEd<br />
I 23. AB AmaE 169. Bv AsL 26. Ag AL 90. Txill Let 120. SM Zirik 94. Ugalde Iltz 24. Arti Ipuin 35. Osk Kurl<br />
117. Alzola Atalak 94. NEtx LBB 291. Xa Odol 261. Berron Kijote 22.<br />
� Eta guk geuk, gorabera jakiñak gordeta ere [= 'guardando las diferencias'], ez al dugu berdintsu jokatzen?<br />
Txill Let 138.<br />
�8. (Añ, H). "Abstenerse de hacer cosa mala, bekatutik, jotik gorde" Añ. "Evitar" Ib. "Zuhurra gordetzen da<br />
ardotik" H. � Gorde zaite bada aurrerakuan orrelan berba egiteti. Mg PAb 49. Beste batzuk egitetik bear gera<br />
gorde. Vill Jaink 75.<br />
�9. "(Vc), económico" A. � Aurkituten dira guraso ondo eukijak, baña ain gordiak ze ez deutseen lagunduten<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
903
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
biar legez. JJMg BasEsc (ed. 1845), 252. Ni, zorionez ama zana bezelako gordea izan. A Ardi 46.<br />
�10. "Eztot nik izan ez gorderik ez galdurik, en nada me he entremetido; litm.: no he tenido ni ganancias ni<br />
pérdidas (V, msOch 104)" A EY III 284. Cf. GORDE-GALDUAN.<br />
- HAIZE-GORDE. v. haize.<br />
- EZIN GORDEZKO (Dv). Imposible de ocultar. "Qu'on ne peut cacher. Zure hutsa ezin-gordezkoa da, [...]" Dv.<br />
� Napar-ardoagana / zun ezin-gordezko griña. Or Eus 195.<br />
- GALDU-GORDE. v. galdu.<br />
- GORDE-AGERKA. Mostrándose y ocultándose. � Algerian, bur-bur-bur gorde-agerka, alhan dugula bethi<br />
gerla itsusia. SoEg Herr 14-2-1957 (ap. DRA).<br />
- GORDE-ALDARE. Altar cubierto. � Ostegun Ostiral santuetan gorde-aldare ontara agertuak egiñez. Or MB<br />
359.<br />
- GORDE-ANTZEAN. Veladamente. � Beti egizale ta maitazale, maite-gaia gorde-antzean landu ba du ere. Or<br />
Y 1933, 406. � En secreto. � Aretxek eman zidan poza gorde-antzean eukitzeko. Berron Kijote 111.<br />
- GORDEAN (V-ple, L ap. A). A escondidas, en secreto. � Zehatu dute gordean eta ageririk. Hb Egia 147.<br />
Gordean egiozu zure Aitari othoitz. Dv Mt 6, 6 (He, Echn, Hual sekretuan, Ur (G y V) ezkutuan, Ip gorderik, Ol<br />
isillean). Zure Aitak gordian ikhusten beitü. Ip Mt 6, 6. Pekatariak egiñagatik / pekatu ustez gordean. PE 22.<br />
Oso gordian egiten da au / naiz batzuk kontatu dana. Uzt Sas 178. � (Estar, tener, etc.) oculto. � Txikiak<br />
[pekatuak] esan, aundiak utzi, / irutatik bi gordian. Xe 345. Beste onlako gordian egon nai duen batengatik.<br />
Iraola 127. Beren urteak bakarrik edukitzen ditu ixilikan edo gordean emakumeak. EgutTo (ap. DRA). Orain<br />
bistara azaldu zaigu / len gordian egondua. Tx B II 34. Gordean ezkutatu behar dela. Arti Ipuin 49. Gordean<br />
egonik ere betiko iturri. Gazt MusIx 219. Gordian ezin egon dirade, / ain dirade dotoriak. Uzt Sas 321. Gordean<br />
eukiko bait-zuan. Berron Kijote 108. Gordean zegoen edertasuna. MIH 175. � "(G-bet), a la gallina ciega, juego<br />
de niños" A.<br />
- GORDE-BILAKA. "Apodidrascinda, haur jokoa, gordebillhaka jokóa" Urt II 168.<br />
- GORDE ERAGIN. a) Hacer cumplir. � Onelako lege edo pena bat ifiñi ta gorde eragiten badezu. Cb Eg III<br />
387. Ala gorde eragiten dizkigu [...] obligazioak. Gco II 85. Probinziako Alkateak, Batzartarrak eta Auzoak<br />
onela bete-erazorik gorde-eragin dezatela zuzenki. Izt C 140. Berak [Moisesen legea] zintzo gorde, eta besteai<br />
gorderagiteko txit kontu andikoa zan. Lard 493. Iaunaren legea gordeaz da gorde eragiñaz. Ag AL 131. b)<br />
Hacer esconder. � Neure diru gosiak gorde eragin eustazan [kapa bat, amabi diru ta urrezko kana bat]. Mg CO<br />
176. c) Hacer guardar (un comportamiento). � Honestidadea gorde eragiten digun birtutea. Gco II 39. Birtute<br />
bat janean eta edanean fin ona, neurri ona eta modu ona gorde eragiten diguna. Ib. 57s. Ez erakutsijak ta gorde<br />
eragiñak gurasuak, modestija ta erretirua eureen erraijetako frutubei. JJMg BasEsc 122. d) Hacer conservar,<br />
hacer mantener. � Fama ona gorde eragiten du [tenplanzak]. Gco II 63. v. tbn. AB AmaE 174.<br />
- GORDE EZ DAITEKEEN(A). "Gordaezdaitekiana (S; Foix), évidence" Lh.<br />
- GORDE-GALDUAN. "Ganar: como quiera a veces gana y a veces pierde, gorde galduan" Izt. "(V, ...), a la<br />
ventura" A. v. GALDU-GORDEAN.<br />
- GORDE-GORDEAN. (Tener) muy en secreto. � Zuur aski ta gorde-gordean eukitzen zuan bere osabak<br />
[nexka]. Berron Kijote 138.<br />
- GORDE-GORDEKA (V-arr-gip). Ref.: A; Iz ArOñ (kukúmarroka). "Al escondite, juego de niños que consiste<br />
en esconder entre varios algún pañuelo que traspasan de mano en mano, mientras uno lo busca" A.<br />
- GORDE-GORDETA. Muy oculto. � Gaxuxak ordun artean gorde-gordeta euki zun zima sukorra azaleratu<br />
zula noizpait. Etxde JJ 77.<br />
- GORDE-JAKI. Alimento en conserva. � Giltz aren azpian Valenciako gorde-yaki guztiak bai legozan. Or<br />
Tormes 39.<br />
- GORDE-MAHATS. "Raisin que l'on conserve" H s.v. mahatsa.<br />
- GORDERIK (S ap. A; Lecl). "En secret" Lecl. � Ya mezua ere gorderik her egorria zuten. Gy 40. Zure Aita<br />
gorderik othoi ezazü. Ip Mt 6, 6 (Dv gordean). Laugarren egunean, gorderik izkiribatzen dituzte [buruzagia<br />
hautatzeko] botzak eta zigiloaren pean ezartzen. Laph 183. � "Clandestin, ixilkako, gorderikako" T-L.<br />
- GORDE-SAGAR. "Gorde sagarra, pomme de garder" H s.v. sagarra.<br />
- GORDETIK. "Desde un escondite (G-goi)" A Apend.<br />
- GORDEZ. (Estar, etc.) oculto, en secreto. � Ordian drano ezaba eta gordez bizi nahi izan zela. Bp II 34.<br />
Desertüko ihizik badabilza gordez. Etch 108. Sasu-zokotan gordez egonik. Xa Odol 197. � En secreto,<br />
secretamente. � Asiki hedatzeko gordez arimetan. Hb Esk 6. Batzu agerian, bertzeak gordez, arno saltzen. HU<br />
Zez 27.<br />
- GORDE-ZULO. "Antrum, gordelékhua, gordezillhoa" Urt II 156.<br />
� Etim. Préstamo románico; v. FHV 168.<br />
gorde-agerkari. � Revelación. � Mintza nadin --dio-- ikuskari ta gorde-agerkari aundietaz. Or QA 132s (v.<br />
tbn. 181).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
904
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gordearazi, gorde erazi, gorderazi, gordaazi. �1. Hacer ocultar(se). � Ahalkez gordearazi / naute zokho<br />
illhunetan. EZ Eliç 341. Dalilak gorde-arazirik yendeak gela batean. Lg I 233. Ahalgiak, zoinek gordaazten<br />
baitü borontariozki zonbat bekatü mortal. CatLan 150. Nere diru naiak edo goseak gorde erazi ziztan, ta estaldu<br />
nuen zillarra lurraren azpian. Mg CC 122. Ez betza kanta tzarrak gorderaz huzkurki. Hb Esk 135. Benjaminen<br />
zakhuan [...] zilharrezko untzi eder bat gorde-arazi. Zerb IxtS 29. �2. gorderazi. Hacer guardar, hacer<br />
almacenar. � Gorderaztea beste zazpi [urte] txar galduetan bearko den gari, agotz, lasto ta beste guzia. Mb<br />
IArg I 393. Apaiza oartu zaneko gorderazi egin ziola [bandera]. Or SCruz 80. �3. + gorde erazo, gorderazi,<br />
gordeazi. Hacer cumplir. � Jainkoaren Legea Errian ondo gorde erazotzera. Cb Eg III 358. Aginduak berak<br />
gorde eta besteai gordeerazo oi ziezteen. Lard 122. Egin zuten juramentu erregeari foruak gorde aziko<br />
ziozkatela. EE 1883b, 226. Beartuak daudenak [agintaritza] aren agindu guziak gorderazitzera. OrdUs 3.<br />
Ebanjelioan agintzen diranak [...] gorderazitzea. Ib. 4. v. tbn. Etxde JJ 100 (gorde azi). Gerok ematen guretzako<br />
legeak, eta indarrez gorde-arazi. MEIG II 84. � Bere nausitasun eskubideari itzala gordeazteko. Etxde JJ 68.<br />
�4. Hacer mantener. � Nork, igaroagatik / egunak, urteak, / gorde-arazten diozka / lenengo bideak [eguzkiari]?<br />
It Fab 157.<br />
gordebide. �1. Remedio, medio de librarse, de salvarse. � Mugonez oroitu bear gerade: berandu dator<br />
sendagarria, gaitzak indarrak artzen baditu. Arzazute nere gordebidea. VMg 24s. Besteen kalte, irrisku ta<br />
gaitzetatik ikasi bear degula gere gordebidea. Ib. 77. �2. Camino secreto. � Joan naiz etxera gorde bide<br />
batetik. Ill Testim 29. �3. Recato. � Zergatik eman bear zaio nere lotsa-legezko gorde-bideari eriotz aren<br />
errua? "Honesto proceder y recato". Berron Kijote 161.<br />
gordedadia. � "Guardia" Izt VocC. � Zeña izandu zan Indiaetara bideko gordedadiaren Kapitan. Izt C 456.<br />
gordegailu. v. gordailu.<br />
gordegarri (H). �1. Defensa, protección. � Oñak ditudala nere gordegarriak, ta adarra nere galgarria. VMg<br />
54. Erromatarrak beren gordegarri, ustez segurutzat, [...] egin izan zituzten luepaki luze eta sotaskazulo andien<br />
ezagungarri egiazkoak. Izt C 260. Gorputzean oialezko soñeko senzilloa beste gordegarri bage peleatu. Ib. 439.<br />
Aitz oek dira Gipuzkoako Probinziaren gordegarri [...] apropos ifiniak. Ib. 35. Jesus eta Mariaren izen<br />
sagraduak bere gordegarri eman ziozkan [Santo Domingok]. Arr May 179. Edozein ordenak ba-ditu bere esiak,<br />
gordegarriak eta babesak. Vill Jaink 103. Orduko automobillen burpillak aterpe eskasa euken ba, lupetzearen<br />
gordegarri. Erkiag BatB 45. � Escolta, guardia. � San Adriango aitz-zulatutik aurrera gordegarri onakin<br />
ixiltxorik zijoala [Octaviano Augusto]. Izt C 260 (Azkue traduce "custodio"). Joan zan gure Martiztiaren<br />
gordegarri-aurreneko edo banguardia zegoen tokira. Ib. 489. �2. (Adj.). (Lo) que sirve para conservar. �<br />
Berakin [borraja lorearekin] egiten dan goxo gordegarria. Izt C 161. �3. (Dv, H). (Lo) que oculta. "Oihan<br />
zokhoak ditu bere ahalkearen gordegarri" Dv. �4. (B ap. A; H). "Qui doit être caché, protégé, garanti, serré,<br />
réservé, observé" H. "Cosa que merece guardarse" A. �5. (Precedido de adj.). (Lo) que mantiene, conserva. �<br />
Edeak euritik legor-gordegarri. Or Eus 12.<br />
gordegia (BN-ciz-baig, S; -i Dv), gordagia (BN-ciz, S), gordegu (AN-arce, BN-ciz-arb-baig), gordagu. Ref.: A<br />
(gordegi, gordagi); EI 165; Lrq (gordagia). �1. Escondite; guarida. "1.º antro, guarida de las bestias feroces. 2.º<br />
escondrijo, tesoro donde se guarda o deposita algo" A. Cf. gordabia. � Heriotzearen beldurrak atxiki zuen<br />
[neskatxa] bere gordegian. Prop 1884, 170. Atzeman zituen eta ereman bere gordagiarat. Prop 1904, 106.<br />
Ihizien oro zilo eta larrutuak urrun ageri ziren gordegietarat. JE Bur 15. Bere gordagiatik, zango puntten<br />
gainean, ixil ixila badoa Aztia. Barb Sup 87. Sugetzar zitalen gordagu. Or Mi 129. Zure izkutuko gordeguan. Or<br />
Aitork 224. Ba dakit ongi non dun bere gordegi. Gazt MusIx 219. Orhügüz güne güziak / gordagiatik bethatzen.<br />
Casve SGrazi 138.<br />
� Lugar donde se guarda algo. � Senharrari keinu eginez bikarbonata botoila atheratzen du bere gordagitik eta<br />
mahainean ezartzen. Larz GH 1955, 36. �2. "Gordagi (Sc), ahorro, depósito de dinero" A.<br />
- GORDEGIAN. A escondidas, en secreto. � Heientzat, erdi ebaska, edo bederen gordegian, eremaiten ahal<br />
zituen jateko puxkak. "En se cachant". Ardoy SFran 154. Gordegian beren jokoa egiten zuten. Ib. 261.<br />
gordegile (Añ), gordegila (Añ). � "Defensor", "guarda", "patrón" Añ. � Arrak ta aranzak soloan itoten dabe<br />
frutua, baña gordegillak dira ifinten badira esian. Añ LoraS 111. Zu egin zaitu Jangoikoak grazia guztien<br />
gordegilla. Añ MisE 42 (v. tbn. 134). � (Adj.). � Angeru zain, jagola, gordegilla bat. Añ MisE 29.<br />
gordegoa (det.). � Secreto, misterio. � Laur gaiza dirade mündian gordegoan, denbora, aizia, lürreko<br />
paradüsia ta egia. Egiat 195.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
905
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gordegu. v. gordegia.<br />
gordein. v. gordin.<br />
gorde-joko. � Disimulo. � Gaizki mintzatu bada ere, nehork ez dezoke erran ez dela bederen garbiki mintzatu.<br />
Bertze zenbaitek itzulika eta gorde-joko gehiago dute. HU Aurp 82.<br />
gordeka (V, G-bet, L, BN-baig; Dv, H), gordaka. Ref.: A; EI 207; Satr VocP. � En secreto; escondiendo(se).<br />
"Clandestinement, en cachette, à la dérobée" Dv. "Se utiliza cuando se refiere a hacer cosas malas" EI 207. �<br />
Hain gordaka non hura nihork ezpaitu nihola ikusten tratu hartan. SP Phil 411. Nihork ezen ez du deusik<br />
gordeka egiten, bera agertu nahiz dabillanek. He Io 7, 4 (Dv gordeka; Lç sekretuan, LE estálian, Ker, IBk, IBe<br />
ezkutuan). Isilka ta gordeka egiten diran gauzak. Mb IArg I 364. Urrengo arratsetan ere badabill bide galgarri<br />
berez ta S. Franzisko Xabier-en igeska ta gordeka. Mb IArg II 332s. Handik hedatu zen Yudearat, harorik gabe<br />
eta gordeka bezala. Lg II 172s. Santa Grazia gordeka / ezarri zuten hobian. Zby RIEV 1908, 418. Luketela nahi<br />
eskuara izilka, gordeka urkatu, alegia deus ez. HU Aurp 212s. Inguru handi bat eginez banoa erdi gordeka<br />
Agerrerat. JE Bur 63. Ez ote ziren gordeka sare hedatzen ari Alemania guzian? StPierre 33. Etzeren haizü, ez<br />
agerian ez gordeka, erlijioneko eginbiden betatzia. Const 25. Hanitzek egintza guzietan beren burua dute<br />
bilhatzen gordeka. Leon Imit I 14, 2 (SP ixilik, Ch gordeki, Mst gordallüz). Gordeka, ala datortzu / adiskide<br />
yostalari. Ldi UO 35. Girixtinoek etzezazketen gehiago gordeka baizik egin beren girixtino urhatsak. Zerb IxtS<br />
98. Ilhargia gordeka zabilan. JEtchep 110. Gauaro doatsuan, / gordeka, iñor oar ez zalarik. Gazt MusIx 173.<br />
Emen nozu deiez, ta Zu gordeka. Onaind in Gazt MusIx 203. Azpiz eta gordeka ditu hartzen ageriki har ez<br />
dezazken libertateak. Larz Senper 48. En DFrec hay 4 ejs.<br />
v. tbn. Prop 1876-77, 136. Barb Sup 88. FIr 145. Etcham 54. Or Eus 65. Lf Murtuts 7. Etxde JJ 161.<br />
� (G-bet ap. A; H). "A la gallina ciega" A.<br />
- GORDEKAKO (L? ap. A � Dv). Secreto, clandestino. "Gordekako bilkhua, assemblée clandestine" Dv. �<br />
Elkharrekiko ibilte berezi edo partikular guzia, gordakako solhas, begiko arraidura. SP Phil 307 (He 308<br />
gordekako solhas).<br />
- GORDEKAN (BN-bard). "Cuchicheando, chuchotant" EI 207.<br />
gordekaitz (G-nav). � Imposible de conservar. "Gordekaitza, katuendako" Ond Bac.<br />
gordekari (L? ap. A � Dv). �1. Secreto. � Agertuko diozkat haukien gordekariak, eta erakhutsiko diot zer<br />
bidez atzemanen dituen. Dv Iudith 10, 13 (Ol kuxeluak). �2. Provisión. � Sesostrisen jauretxean, janari,<br />
gordekari (provisión) eta loreak sail aunditan arkitu izan dira. Etxde Egan 1961, 85.<br />
gordekera. "Defensa" Añ.<br />
gordekeria. "Mauvaise ruse pour cacher, dissimuler" Dv.<br />
gordeketa (Dv). � Reserva. � Atxeki izan daroe erresalbarik eta gordeketarik gabe. He Phil 537.<br />
- GORDEKETAN. "A escondidas (G-bet)" A Apend. "Juego de escondites" Garbiz Lezo 47. "(G-bet), (jugar) al<br />
escondite" Zt (comunicación personal).<br />
gordeki (AN?, G?, L? ap. A � Dv). � "D'une manière cachée" Dv. "Escondidamente, ocultamente" A. �<br />
Batzuek gordeki eta nola ez dakitela bere buruak billhatzen tuzte. Ch I 14, 2 (Leon gordeka). Kitar-sabelean<br />
[biotza] kuka du gordeki. Or Poem 532.<br />
gordelari (V-gip ap. Etxba Eib). v. gordari. �1. Guardia, guardián; defensor. "Guardador, cuidador. Zeiñek<br />
jarri nau ni zure gordelari?" Etxba Eib. � Gabaon uri andientsu eta jende indartsua gordelari zuena zan. Lard<br />
115s. Errege-etxeko ateetan gelditu zan, eta gordelariakin batean lo egin zuen. Ib. 191. Lagun gutxi bertan<br />
gordelari utzitzen zituela. 'De guarnición'. Aran SIgn 7. Zorionean, Julian etzan gordelaria / edo Tarifa zaintzen<br />
egoan agintaria. AB AmaE 443. Foruen gordelariak. Ib. 4. � Eliza bera ere mendi-gañ batean zegoan, gaztelu<br />
baten antzean, eta, onen gordelari bezala, Antoniaren gaztelua. Lard 541. � (Adj.). Protector. � Gizonen<br />
aingeru gordelari. Ant EE 1884b, 284. Ilunpeko horma gordelarien kerizpean. "Sombrías defensas". MEIG IX<br />
117 (en colab. con NEtx). �2. (Lo) que conserva, guarda. � Zu [Aizkorri mendia] zera eta gure ipui zarren<br />
gordelaria, / euskal-oituren txokoa. Jaukol Biozk 58. �3. (Lo) que guarda (un secreto). � Inguruko mendiak<br />
ixillaren gordelari ziruditen. NEtx LBB 15.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 906<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gordeleku (V-gip, B, L; Añ, VocB; -kh- Urt II 156, Dv, H), gordaleku (SP, Lar). Ref.: A; EI 166; Elexp Berg. �<br />
Escondrijo; madriguera; refugio. "Latibulum" SP. "Asilo" Lar y Añ. � Noiz nakidina dakidan / iin, eta nura, /<br />
gorde-lekura, / eta hi han bat akidan. O Po 11. Zure arimako miseria guziak konfesa diotzotzu Iainkoari<br />
bihotzeko gorda-lekuan. SP Imit IV 7, 1 (Ch barrenean, Mst segretian). Gorde-leku góra paratudúzu án: gaitzik<br />
ezín elléga. LE Ong 73v. Españaren zaintzalle ta gordeleku beti izan [...] diran mendi [...] oetara. Izt C 4.<br />
Mendietara iges-egin eta gorde-lekuak eginda bizitzera beartu ziran. Lard 126. Golok ezin topa zezakean alako<br />
gorde-lekua eratu ziolako. Arr GB 47. Erlijioko gordeleku seguru eta suerte onekora erakarri. Arr May 75. Bere<br />
diruen gordelekura. Kk Ab I 106. Ekiñ-aldieri iges egiteko gure gorde-lekua izan zaitez. ArgiDL 75s. Bazan<br />
beste baserri bat Santa Kruzen gordeleku zana. Or SCruz 38. Olloaren gordelekua. TAg Uzt 115. Piñudi ura<br />
zuten beren gordeleku ta babes bakarra. Munita 128. Kafe-zakuak gordeleku batean ezkutatzea. Etxde JJ 44.<br />
Corcegako artzai ta gaizkilleen gordeleku dezu. NEtx Antz 135. Eskarrak gorde-leku / dozune sasie. BEnb<br />
NereA 125. Mendi ortan omen du [Anbotoko Señorak] gorde-lekua, leitze-zulo bat. BasoM 70. Itsuek ezin dute<br />
gordelekurik inon eriden. PPer Harrip 59. Hondamenditik itzuri, arreba ezkon-berriaren etxean aurkitu nahi<br />
gordelekua. MEIG I 165.<br />
v. tbn. SP Phil 125. Ill Pill 19. Noe 128. Jaukol Biozk 59. FIr 145. Otx 83. Lek EunD 22. Mde Pr 119. Gand<br />
Eusk 1956, 215. Anab Poli 14. A. Zavala in Goñi 14. Izeta DirG 83. Xa Odol 102.<br />
� (Fig.). � Gezurraren aitzakiak eta okerraren gordelekuak konta-eziñak dira. Vill Jaink 47s.<br />
� (V-arr-ple-m, B ap. A; -kh- H). Depósito. "Tesoro, refugio, depósito de objetos" A. � [Uraren] etorbide eta<br />
gordelekuak. Izt C 89. Erriko garien gordeleku edo positotik. Ib. 383. Zeruak agerturiko egiyaren gordelekuan<br />
sartua legez. Ur BulaAl 5. Zeruari gure betiko zoriontasun guztien gordelekutzat ez begiratzean. Ag AL 47.<br />
Zergaitik Eleizea dan [...] agertuerearen gordelekua. Itz Azald 18. Gure asaben Batzar-tokija, / lagi zuzenen<br />
gorde-lekua. Enb 143. [Jana] gutxiegi danean berriz, [...] gorputzeko gordeleku, gordairu edo almazen bezelako<br />
lekuetatik artzen du [beiak]. Oñatibia Baserria 66. v. tbn. Anab Poli 85. BEnb NereA 131.<br />
� Retrete. v. bakartoki. � Sabelera yoaten da ta gero gordelekura egozten da (Mt 15, 17). Ir YKBiz 227 (Lç<br />
retreitera, He sekretetarat, IBe komun-zulora).<br />
- HAIZE GORDELEKU. v. haize.<br />
- GORDELEKU ZUZEN. "Archivo" Izt VocC. � Gipuzkoak bere gordeleku-zuzenean badauzka argibide<br />
sinistgarrizkoak. Izt C 64. Orioko Erriaren gordeleku zuzenean arkitzen dira argibide egiazkoak. Ib. 128.<br />
gordelekutxo, gordelekutxu. � Dim. de gordeleku. � Gordelekutxu bat, erdi arpe, erdi aterpe. Erkiag BatB 19.<br />
Beretzako gela ta gorde-lekutxo bat utzi. NEtx LBB 99.<br />
gorde-min. � Deseo de esconderse (en). � Iges ta iges asi zen bere burua lurpean gordemiñez. Etxde JJ 158.<br />
gorde-nahi. � Deseo de cumplir (una ley). � Erakutsi zuten Jaunaren lege santa gordenaia. Lard 93.<br />
gordepe (L? ap. A � Dv), gordape (Lar, H). �1. Protección (sentidos prop. y fig.). "Testudo, máquina bélica<br />
antigua, gordapea, ezkutapea" Lar. "Abri, angle. Aurkhitzen zuten beren prudentzian gordeperik segurena<br />
(Jaur)" Dv. � Kutxa elbarri, zar, argal onek ez dau arratoientzat balio. Ta olan ba goaz, gordepe barik itziko<br />
gaitu. Or Tormes 53. �2. "Sigilo, secreto" Añ. �3. "Gordape, travestissement, masque" H. �4. (Añ), gordape<br />
(Lar, H). (Adj.). "Clandestino" Lar y Añ.<br />
- GORDEPEAN. "(En) secreto" Añ.<br />
gordesagar (A Apend), gordasagar (V-arr, G ap. A; SP, Lar Cor 60), golde-sagar (G-to ap. A). � "Manzana<br />
que se guarda y conserva" A Apend. � Gorde-sagar batzuk gazta eta mamiari bultz egiteko. EEs 1923, 205.<br />
gordeska. v. gordezka.<br />
gordetegi. � "Domorum clausa, etxeko gordetókiak, [...] gordetegiak" Urt V 207. � "Loge, cabane" Ht VocGr<br />
380. � Refugio. � Zu zara nere uste ta esperanz guzia ta zu nere lagunza ta gordetegia. "Refugium" (Ps 17, 3).<br />
Mb IArg I 171 (Dv ihes-lekua, Or gordeleku). � (V ap. A Apend), gordategi (Lar), gordetei. Depósito, lugar<br />
donde se guarda algo. "Guardajoyas, lugar donde están, joien gordategia" Lar. "Parque en la milicia" Ib. �<br />
Mietz-errekako koban zan lenengo arma-gordetegia (V-gip). "Depósito". A EY III 275. Gizonaren kontzientzia<br />
da gordetei bat bezala, bere egitateen orhoitzapenez bethea. Larz Senper 16. � (Añ, Hb ap. Lh), gordategi (Hb<br />
ap. Lh). "Escondedero, escondrijo" Añ.<br />
gordetoki (Urt, Lar DVC). � Refugio; lugar donde esconderse. "Clausum, [...] gordetokia, estaltókia" Urt V<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
907
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
206. "Asilo" Lar DVC 235. � Eguzkia agerzen den bazter-etik aren gorde-tokiraño. Mb IArg I 254. Putzu-zulo<br />
eta erreten-aska andiak irikirik, gorde tokiak unetik unera or emen egitera. Izt C 259.<br />
gordetu. v. gorde.<br />
gordetxa. � "Pensée sauvage (Viola tricolor)" Zerb GH 1931, 321. � Baratze bat iduri gordetxa (violette)<br />
pollitez burutik bururat estalia. Zerb Herr 11-8-1960, 2.<br />
gordetza. � Defensa; protección, custodia. � Gaztelu-gordetzari bertatik utzitzeko eta kontrakoengana<br />
menderatzeko. 'Defensa'. Aran SIgn 9. Kantauritarren gordetza dezun / Zeruko Aingeru galaia! Ib. 212.<br />
gordetzaile, gordazale. �1. (El) que retiene, (el) que se apropia. � Elizak, eliza gizonek edo haiek nahi dütien<br />
arrandantek bere honak goza eztitzen gibelzaliak, eta haien züzenen gordazaliak bortxaz, mehatxüz edo nola<br />
nahi. FPrS 26. �2. (Urt I 44, Ht VocGr, Lar, Dv, H), gordazale (S ap. Lrq), gordezale, gordetzale, gordatzale<br />
(T-L). Ocultador; encubridor. "Receleur" Ht VocGr 414 y T-L. "Guardador, el que esconde y guarda" Lar. �<br />
Tresor gordetzaillea eta bere konfidenta. Gy 241. v. tbn. Prop 1886, 7 (gordezale). Barnean dutenaren<br />
gordetzaleak. HU Zez 109. Erlisione dena ilhunbe dela eta egiaren gordatzale. Lf ELit 277. �3. (Dv (G), H),<br />
gordatzaile (Lar), gordezaile. (El) que guarda, conserva. "Guardoso" Lar. � "Gordezaile" eta "begiraleek"<br />
jarraituriko ohiko joku, dantza eta kantak bazter utzirik. Mde Pr 43. �4. (V ap. A; Añ), gordetzaila (V ap. A;<br />
Dv), gordezaile (H). Custodio, protector, defensor; guardia. "(Angel de) guarda, Angeru [...] gordetzallea" Añ.<br />
� Zeru ta lurraren Egille ta Gordetzallea. Añ EL 1 109. Angeru gordetzallea. Añ LoraS 160. Ni gizon ta etxeen<br />
gordetzallea. Mg in VMg 105. Izan zala Israelgo Elexa edo Batzarren jaole eta orain dala Elexa Santubaren<br />
gordezaile. Astar II 281s. Soldadu gordezailliai esan eutseen. Astar (ap. H). Martiztiaren gordetzalle beraren<br />
ondoren zijoan samaldatxoagana [...] bat batean sartzea. Izt C 280. Bere gordetzalleai, bada, agindu zien berebereala<br />
il zitzatela. Lard 185s. Bialduten ditu gordetzallaak / ezarteko gaistagillai sokaak. Ur CancB III 96.<br />
Miruak oen etsaiak, eta arrano gordetzallia zan Ordenak izan biar zuan anparatzallia. Bv AsL 177. Iminten<br />
zirala gañera bera zainduteko gordetzallak. Itz Azald 36. Basoaren berde-kolore bardintsuak inguruko<br />
gordetzaille egiten dautsala. Alzola Atalak 83. Ermita zai ta bere maiteen lur-gordetzaille bizi izan zan. NEtx<br />
LBB 99. v. tbn. fB Ic III 278. Aran SIgn 216. AB AmaE 382. Alt LB 106. � Salvador. � --Zelan da [Iaungoikoa]<br />
Gordetzailea? --Doaia emonaz, obenak parkatuten dauezalako. A Cat 11. � Zu zera bai gaueko / gu<br />
gordetzallea. Arr May 144. �5. (El) que observa, cumple. � Erreglaren gordetzalle leialen pribilejiuak. Bv AsL<br />
410.<br />
gordetze. �1. Secreto. Cf. Mb IArg I 236: Bere edertasuna ta gloria ain laster gordetze onekin. � Akusatu<br />
aberatsak ez direnen alderat baizen begiratzen ez den ixiltasun, ilhunbetasun eta gordetze sobra danyeros hura.<br />
Revol 105. �2. "Observancia, cumplimiento de la ley" Añ.<br />
gordexka. v. gordezka.<br />
gordezale. �1. (El) que gusta de ocultarse. � Zure emazte leial garbi ta / etxian gorde zaliak. AB AmaE 24. �2.<br />
Conservador. � Guztiok ekandu zarren gordezaleak giñalako. Ag Kr 84. �3. (El) que gusta de guardar para sí.<br />
� Ez zan, ba, guztia gorde-zale. Bizitzako gertakizunen ta jazoeren barri urrengoai irakastea atsegin yakan.<br />
Erkiag BatB 37. �4. "Ahorrador. Gordezaliak diranak eta osasunak lagundu, dirua eitten dabe Ameriketan"<br />
Etxba Eib.<br />
gordezka (S ap. A), gordeska, gordexka (S ap. A), gordaxka (S ap. A). �1. A escondidas. � Pentsatzen ahal<br />
duzu / gordeska direla agitzen. AstLas 57. Lau satanak debrukerian ari dira gordezka. Ox 42. � "(Sc), al<br />
escondite" A. �2. (Sust.). "Jeu de cache-cache" Lrq.<br />
gordezkera, gordozkera (Lar, Izt VocC), � Defensa. � Ontzi gudakoetara igarorik indarrak geiagotu eta<br />
gordezkera seguruan jartea. Izt C 437. Berezitu zan asko Venezuelako Probinziaren gordezkeran. Ib. 492.<br />
gordezkeratu, gordozkiratu (Izt VocC). � Defender. � Cartagena Indietakoa ertsitua zegoela, Almirante<br />
Vernonen kontra gordezkeratu izan zeban. Izt C 464. Zergatik odol guziya ixuri arteraño gordezkeratu ditugun<br />
gurutzea ta erria (Etxeg, 1883). JFlor.<br />
gordin (gral.; Lcc, Ht VocGr, Lar, Añ, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H, VocB). Ref.: A; Lrq; Etxba Eib; Iz<br />
ArOñ, To; Elexp Berg. En DFrec hay 47 ejs., meridionales. �1. Crudo. "Cruda cosa, gauza gordina" Lcc. Cf. tal<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
908
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
vez Sancti Iohannis de Gordina (1100), en Arzam 260. � Beren bekatu gaistoen aragi gogor gordiñak. Mb IArg<br />
I 278. Gal-ale gordiña jateko. Lard 543. Lur-sagar gordina. Dv Lab 261. Perol bat lapa gordinik. Azc PB 350.<br />
Euskal-etsaien aragi gordiña iatera. Ag AL 105. Udare gordinak. JE Bur 155. Bakallao errea edo tipula<br />
gordiña. Ag G 325. Baratxuri gordinez ongi xixta zazu. Barb Sup 4. Txokolate gordin pixka bat artu. FIr 149.<br />
Aragi gordiña badauka. Tx B II 262. [Gaztainen] gordin-soiñua moteldu-âla. Or Eus 91. Jan litekena gordiña.<br />
Uzt Sas 133. v. tbn. Lf Murtuts 8. Zait Sof 181. � Humore lodi gordin oñazez betetzen zuen bat. Mb IArg II 333.<br />
� No elaborado. "Larru gordina, cuir cru. Oihal gordina, toile écrue" H. � Narru gordinen azpian / edo<br />
ondurikoen pean. Zav Fab RIEV 1907, 531. Igeltsu gordina herrausturik. Dv Lab 150. Galtzak, miesa gordin<br />
nabarrez egiñak. Otx 11.<br />
� (G-nav, S ap. A; Lar, Añ, VocBN, Gèze, Dv, H). Verde, no maduro. � Gordinak iaten dituenak ian ditzake<br />
lirinak. "Vertes". O Pr 613. Zur gordiña. Bv AsL 194. Zugatzetatik jausten zirean sagar gordin gogorrak. Echta<br />
Jos 29. Beste zerbait gordiñez / gose-xamurturik. Gand Elorri 214. Egur gordina. Azurm HitzB 54. Halako<br />
gordin antxa aurkitzen zaio [liburuari], osoro heldu ez den fruituarena. MIH 303. v. tbn. MEIG IX 121 (en<br />
colab. con NEtx). � "Ospela gordiñik dauka (G), tiene el divieso sin madurar" A. "(S), pas mûr, en parlant d'un<br />
abcès" Lh. � (Fig.). Inmaduro. "Ibar orretan eitten diarduen lana, gordiña dago ondiokan" Etxba Eib. � Dana<br />
dala, or dioakizue lan gordin au. Zait Plat 3. � "Argentum infectum, zillhar látza, obratua eztena, [...] zillhar<br />
gordiña" Urt II 293.<br />
� Amargo. "Arno gordina, vin âpre" H. � Neke ta tentaldi guziak badute beren mingai gordin gazia. Mb IArg I<br />
230.<br />
� (S ap. Lrq; H). "Hur gordin, eau trop froide pour être potable" Lrq. � Aberia berotürik bada edo izerdi etzaio<br />
eman behar edatera, berheziki hura gordin balin bada. Ip Dial 75s (Dv gordina; It y Ur gogorra).<br />
� "Urgórdin, agua sin hervir" Iz ArOñ.<br />
� (Sangre) fresca. � Gordetzen zan oraindik kristalezko ontzitxo batian San Franziskoren zaurietako odol<br />
gordiña. Bv AsL 160. Abenda-odol gordiña. Enb 71.<br />
� (Herida) abierta. � Egunaren atariruntz / zauri bat, gordiña, / odol-bearrean urre. Ldi BB 106. Maita<br />
oñazea! Orra San Prantzisko / zauri gordiñetan. SMitx Aranz 144. Ipurmamiñak azalak urratuta, aragi bizi<br />
gordin gelditzen yakezalarik. Erkiag Arran 79. v. tbn. Arti MaldanB 198.<br />
� (Opuesto a 'corrompido'). � Illak gordin piztuko dira, ta gu berrituko gera. Ustelkor dugun au gordin biurtu<br />
bearra da. Or QA 201.<br />
�2. (gral.; SP, Dv, H, VocB), gordein. Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg; Gte Erd 3, 296. "Adin gordina, âge forte,<br />
robuste" SP. "Robusto, fuerte, fresco" A. "Zure senarra, gizon gordiña dago ondiokan" Etxba Eib. "Adin<br />
gordineko presuna (BN-lab) [...] adin gordinean da (BN-ciz)" Gte Erd 3. � Guztiak iaikiren dire adin<br />
gordiñenean / eta gizonak indarra gehien duenean. EZ Man I 81. Gaztetasun gordiña. EZ Noel 112. Bai halaber<br />
itsasoko / arrain sendo gordinak. Hm 42. Bersolari aiñ egoki eta atton gordiñ aren aotik. Otag EE 1880a, 111.<br />
Gizon gordina zen oraino. HU Aurp 63. Nai aragi tximurrak / euki, nai gordinak, / ardien musturkadaak / guztiz<br />
dira minak. Azc PB 67s. Edozeñek artuko eban gizon gordiñ, zall, sendotzat. Ag Kr 151. Naikoa gordin egon<br />
arren bere zaarrean. Mok 4. Nere urte gordiñak ezkero; ezkondu nintzan ezkero. Or Mi 30. Emakume sendo ta<br />
gordiña zan. JAIraz Bizia 120. Berrogei urte inguruko gizon gordiña. Or QA 120. Oraindik gordiña nago<br />
mendian barrena ibiltzeko. Etxde JJ 255. Gaztetasun gordiña. Erkiag BatB 203. Gizona gordein eta azkar<br />
oraino eta zerbitzua utzi behar! Herr 17-1-1963, 2. Gorputz guzia gordiña. Uzt Sas 188. Europako herrietan<br />
zaharrenak izanik, gaztaro gordinean gaude oraindik. MEIG IX 101. v. tbn. A BeinB 78. Enb 123. EA OlBe 40.<br />
Zait Plat 39. � (No ref. a personas). � Garaztar horien eskuara gordina. Herr 2-6-1960, 2. Zure biotzeko<br />
maitasuna gorde zazu garbi ta gordin. MAtx Gazt 34.<br />
�3. (S; Dv, H). Ref.: A; Lrq. Despiadado, cruel; severo; duro. "Erantzute gordinak, reproches sévères" Dv. �<br />
Garaituaz doazela hirur etsai gordiñak. EZ Man I 30. Begiz urdin / bezain gordin / zarela zur' egitez. O Po 3.<br />
Egiozu bethi gerla gordina sathanari. Hm 227. Kezkagai gordiñak. Mb IArg I 195. Begi gordiñez begiratzen<br />
zien. Mb IArg II 312. O bijotz gordineko gurasuak umeentzako! fB Ic I app. 22. Beren harmekin izartu ditut,<br />
batzuetan hirriz eta bertzetan hitz gordinekin. Hb Egia 153. Faraon gordiñak Israel / ezpadau librau nai egiñ.<br />
AB AmaE 154. Lagun urkoarentzat gordeta dauzkan gorroto gordiñak. Ag G 211. Ur pulunpakari, gordin, hotz,<br />
burrunbatsu izigarri bat baizik ez da orai gure itsasoa. JE Ber 89. Itz oskideen edo kontsonanteen eizketa<br />
gordiña. Ldi IL 30. Ta abek dira gizon gordiñak, abek geroko ezeren bildurrik ez dutenak. ABar Goi 66s. Nere<br />
ao gordiñari errurik ez egotzi. Zait Sof 27. Orrelakorik sinistu be egitea irain gordiña zala. Erkiag Arran 140.<br />
Erregearen erostak eta samin gordiñak! Bilbao IpuiB 225. Iru urte luzeko / burruka gordiña. Basarri 45.<br />
Sekulako ilkintza gordiñak. Vill Jaink 177. Aolku zakar eta gordin xamarrak. Zait Plat 83. Baiña [eretxi] aek<br />
baiño gordiñagoak, zorrotzagoak dira entzun barri dituanak. Erkiag BatB 173. Burruka gordiñean. Onaind in<br />
Gazt MusIx 149. Etsipen gordin bat. Azurm HitzB 42. Inoren negarrak arinduko ez duen oinaze gordin<br />
errukigabea. MEIG I 164. Erraz antzemango dio [Larramendik] hiztegia argitara baino lehenagoko giro<br />
gordinari, baita ere argitara ondoan sor zitekeen garratzagoari. MEIG VI 64.<br />
� (Lecl, Dv, H). Inconveniente; indecente, obsceno. "Choquant" Lecl. "Solhas gordina, parole crue, peu<br />
décente" Dv. � Eliz berean ere begiratze gordin-lizunak egiten dituzten mutillak. Mb IArg I 95. Ipuirik<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
909
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gordiñenak esan ditaunean. Ag G 352. Idoro al dituan itzik gordiñ itxusienak. Ib. 310. Ene itzulpena atzera<br />
igorten didan bezain laster, gai diot erantzun gordin bat egin. Mde Pr 60. Berba gordin eta esakera likitsak.<br />
Erkiag Arran 150. Maite-eresi ori gordiñegi zerizkidan gurerako. Or in Gazt MusIx 10s. Gaia berez oso ona izan<br />
arren ere, era arrunt gordin eta nabarmenean azaltzen digulako. MAtx Gazt 60. Kontu gordiña izan arren,<br />
txukun kontatua bear zukean. NEtx LBB 121. Gordinegia aurkitzen du [Campionen elaberria]. MEIG VI 86 (se<br />
refiere al "excesivo uso de procedimientos naturalistas"). v. tbn. Lek SClar 119. Etxde JJ 174.<br />
� (Uso adv.). � Itsasgizon ikazkin, negu-gau luzetan / gordin jarduki bitez ontzi txaboletan. "Dénse a cantar [...]<br />
canciones atrevidas". Or Eus 115. Barkoxeko apaiza baiño askoz gordiñago jorratu zun Eskiulatarra. Etxde JJ<br />
272. Aldi, alde ta gaiaren inguruan eraiki oi diran auziak ere gordin eta iori iaulkitzen zituen gazte lotsagabe<br />
ark. Zait Plat 42.<br />
� Bekhatua, zauri hatz-gillea bezala da. Hatz egitean atsegin hartzen duzu. Ordea hatz gordin eginik, gelditzen<br />
zaitzu ondotik errasumina. 'Si rascas ásperamente'. Ax 431 (V 280; el significado no es del todo seguro).<br />
�4. (Añ, Dv). "Inclemencia del tiempo, eguraldi gogorra, aserrea, gordiña" Añ. "Haize gordina, vent âpre" Dv.<br />
� Aire kolpe gordin bat aski baita bildotsari herioaren emateko. Dv Lab 272. Biziro egurasti otz eta gordiñean<br />
bizi ziran. JMB ELG 40. Etzan neguko gau gordiñak ikaratzen zun gizona. Etxde JJ 38.<br />
�5. Brillante, deslumbrante (?). � Argi bat urre kara, hotz eta gordina. JE Bur 73. Hain gordin eta samur urreapaindura,<br />
nun itsutzen baitzitu. JE Ber 58. Gordina aldiz, aditu dutenaren arabera, Greziakoa [zerua]. Ib. 52.<br />
Osto ñimiño gordin batzuekilako landareska pollit andana. Ib. 39. Ijuti datoz izar gordiñak. Gand Elorri 47.<br />
- AGURE GORDIN. v. agure.<br />
- GORDIN-GORDIN. Crudamente, descarnadamente. � Egiña egin ondoren, bai Kainek, bai Judasek biok<br />
ekusen gordin-gordin eta argi-argi egiñaren itxusikeri ta lotsakeria. Ibarg Geroko 91 (ap. DRA).<br />
- GORDINIK (gral.; SP, H). Ref.: A; Iz Als (indiyabaik); Etxba Eib; Elexp Berg. a) En crudo. "Xan tugu bizpur<br />
ziza gordinik" ZMoso 58. "Urdai ura gordinik áta" Iz Als s.v. indiyabaik. � Gordinik dun eta [sopa]. AstLas 49.<br />
Pago ezkurraren olioa da guztiz ona ala gordinik jateko nola eltzerako eta zartagierako. It Dial 106 (Ur<br />
gordiñik, Dv, Ip gordinik). Dala erre, egosi, / orobat gordiñik. JanEd II 145. Angulak?... Zuk gordiñik ere kilo<br />
pare bat jango zenituke-ta. Lab EEguna 77. v. tbn. Egiat 224. A BGuzur 136. Ag G 324. � (Estar, etc.) verde,<br />
sin madurar. � Han geldi ginduzun gu biok gordinik / eltzaur-oskol barnen ondu-bitartean. Or BM 130. b)<br />
(Estar, conservarse) joven, robusto. � Asko nekatua dago, da gordin itxurea badauka bere, eztago gordiñik<br />
biotzean ezpada. Ag AL 12. Ogeita emezortzi urtetaraño gordiñik eta mardulik iraun zun emakumea izan zan.<br />
Etxde JJ 27. c) (Estar, etc.) inclemente. � Jin zenean negua / hotz eta gordinik. Etcham 113.<br />
- GORDIN NAHI HELDU (Añ, A). "Roso y velloso, sin distinción todo" Añ. "Indistintamente, litm.: crudos o<br />
maduros (msLond)" A.<br />
� Etim. Para la posibilidad de que se trate de gor + suf. (forma verbal nominalizada) -din, v. FLV 1970, 71ss.<br />
gordindu (V-gip ap. Iz ArOñ; SP (sin trad.), Lar, VocB). �1. Enconarse una herida; agravarse una enfermedad.<br />
"Encrudecer" Lar. "Recrudecerse, v.gr., el catarro" Iz ArOñ. � Bekhatuen zauriak gordintzenago eta<br />
gaizkoatzenago zirela. Ax 123 (V 81). �2. Hacerse obsceno. � Gordinzen dira zerbait, nai ez duten gauzaren<br />
bat ekusi edo aditu ta. Mb IArg I 239s. �3. (H, VocB). "Devenir dur, sévère" H. "Cuando se irrita una persona"<br />
VocB. �4. (Dv � A). "Devenir âpre, en parlant du temps, du vent" Dv. �5. "Rejuvenecido" VocB. �6. Hacer<br />
duro. � Prantsez izkuntza ez ezagutzeak asko gordindu zion gudaritzako ikastaroa. Etxde JJ 66. �7. Madurar,<br />
hacerse mayor. � Poxpolin zoragarri aiek ziaro gordindu zaizkigu eta euren biotzak eztira mintza onezkero<br />
aurrai dagokienez. Etxde JJ 214. Urtetan gordindu-ala. Ib. 216. � Robustecer(se). � Musikara ta Pitagorak<br />
irakatsietara beuren gogoak malgueraziz gotor ezi oi zituzten bere buruak, eta soinak zaildu ta gordindu. Zait<br />
Plat 60.<br />
gordindura. Figura en SP, sin trad.<br />
gordingorri (G ap. A; Dv). � Nombre de un tipo de manzana.<br />
gordinkaitz (Lar, Hb ap. Lh, H). � Acidez de estómago. "Crudezas de estómago" Lar.<br />
gordinkeria (L? ap. A � Dv). �1. Inconveniencia; indecencia, obscenidad. "Gordinkeriak erratea" Dv. � Erriabestietako<br />
zenbait gordinkeri. Ldi IL 51. Maitasun garbia, gordinkeri ta lizunkeri gabea. Ldi Y 1933, 87.<br />
Ororen atsegiñezko gordinkeriak. Etxde JJ 135. Gordinkeria batzuen sakatzeko parada izaki-eta, filmalariek ez<br />
dute aski bertute izan, gauza horien baztertzeko. Herr 4-9-1958, 4. v. tbn. NEtx LBB 120. Batzuek<br />
gordinkeriaren bat edo beste aurkitzen omen zioten. MEIG III 78. � Rudeza. � Gordeizuz, bada, zeure diruok<br />
beste batentzat, eta parkatu egiozu bere gordinkeria, Irazabalgo Mañasiri. Ag Kr 120. Iñarrosaldien<br />
neurrigabekeriz eta eztenkaden gordinkeriz. "Crueldad de las sátiras". Zink Crit 58. �2. "Chose crude.<br />
Gordinkeriak jatea, manger des crudités" Dv.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
910
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gordinki (Dv, H). �1. Rudamente, crudamente. "Crûment, sévèrement, austèrement" Dv. � Gauzak gordinki<br />
esateak ere baditu alderdi onak. Ldi IL 92. Bere ogi-lagunari gordinki eraso zion. Etxde JJ 176. � Sin<br />
vergüenza. � Gezurrak ditu gordinki erraiten. Arch Fab 195. �2. "Crûment" H.<br />
gordinkiro. � Enconadamente. � Dazaut biotz orretan daukazula zauri bat / ill arte gordinkiro iraungo dizuna.<br />
AB AmaE 106.<br />
gordinsko. � (Dim. de gordin). Un poco inconveniente, subido de tono. � Badire zonbait atheraldi<br />
gordinskoak [filman], bainan ez da harritzekorik! Herr 20-11-1958, 4. Gaia gordinskoa delarik ere, hitzak bana<br />
bertze polliki hautatuak, nehori gaitzi ez diten. Lf ELit 35.<br />
gordintasun (c. sg. A; SP (sin trad.), Ht VocGr 344, Lar, Dv, H). �1. Crudeza, cualidad de crudo; estado verde,<br />
no maduro; amargura. "Qualité de ce qui est cru, en toutes ses acceptions" H. � Azukreak eztitzentu fruitu<br />
zorhitu eta ondugabeak, edekiten deraue gordintasuna zorhitu eta ondu direnei. SP Phil 8. En DFrec hay 2 ejs.<br />
�2. Crueldad. � Beste ainbeste bijotzeko gogortasun ta gordintasun erakusten dabee. fB Ic I 249. � Crudeza.<br />
� Bere gordintasun eta billostasun utsean artuko bagenu [bizia], etsipenik larrienean eroriko giñake-ta. Vill<br />
Jaink 131. �3. Crudeza, dureza del tiempo. � Egoaize epelak udazken ondarreko gauaren gordintasuna<br />
baretzen du. Etxde JJ 43. Negu hotzaren gordintasunean. Arti Ipuin 26.<br />
gordintsu. "(Hb), à peu près cru" Lh.<br />
gordintsuki. � Descaradamente, sin disimulo (?). � Larrutik ordaindu bear izango bai-nuke, orien berri amak<br />
baleki, gordintsuki yardun naizelako. Zait Sof 24.<br />
gordintxa. � Dim. de gordin (?). � Arpegi gorrizta ta apaiz-yazki beltza, alkarrekin egon-bearraren bear<br />
gorriaz ditu lagun; baña lagunarte gordintxa dagie. Ldi IL 40.<br />
gordintxo. � Dim. de gordin. � Emaztearen --dutenak-- ziri gordintxo batzuk ere entzun apalki. Ldi IL 48.<br />
Gaiak gordintxuak dirala esan dezake norbaitek. NEtx LBB 77.<br />
gordintxuri (H, -nx- Dv, A), gordinxuri (BN-lab ap. A), gordanxuri (Lh). � "Pomme reinette blanche" H.<br />
"Manzana blanca" A s.v. sagar. � Asko "gordin-xuri" kasta, batzu bertzeak bezein goztuz finak eta iraunkorrak.<br />
Gatxitegi Laborantza 117 (ap. DRA).<br />
gordo (Hb ap. Lh), gordu (Hb ap. Lh). � Gordo, grande. "Gros, trapu, replet" Lh. Cf. gurdo. � Peisant batek<br />
ikhusirik, / fruitu hori hain gordoa / girtoia aldiz hain flakoa. Gy 12. Arratoiñ bat gordoa eta hobekien hazia. Ib.<br />
65. Egiten dute Pireneak baino gordoago den mendi hirrigarri bat. Hb Egia 142. Bihiak gordo, zuhamuak<br />
zardai. Ib. 41.<br />
- GORDDO (H s.v. gurdo). (Forma con palat. expresiva). � Yadan egiña zen gixen eta gorddo-gorddoa. Gy 25.<br />
gordotu, gordoztu. � Prohibir, impedir. Cf. gordoztzi. � Paganetan zen jende süerte bat beren legetzaz, gizon<br />
berhogei urthetakoari gordotzen betzereien dotoren ikhustian. Egiat 166. Tirano odolgarrienek, thormentü<br />
güziak obratü dütienetarik bakhoitzik ezta emazter haur ükheitiak gordoztü dereitzenik. Ib. 166.<br />
gordotzitu. v. gordoztzi.<br />
gordotzitu. v. gordoztzi.<br />
gordozkera. v. gordezkera.<br />
gordoztu. v. gordotu.<br />
gordoztzi (Lar), gordotzitu, gordotzi (H). � Defender. Cf. gordotu. � Maitatuko dute eta gordotzituko dute,<br />
sinisturik anziazkiro gordotzitzen dituztela beren buruak. Izt D 156. Altxa zaitezte Euskalerria gordotzitzera.<br />
Muj RIEV 1907, 547.<br />
gordu. v. gordo.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
911
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
1 gordura (BN, S ap. A; VocBN, Dv, H). � Sordera. "Halako gordura bat heldu zaut" H.<br />
2 gordura. "(B), lozanía, robustez" A.<br />
gore. v. gu.<br />
goreen. v. goren.<br />
goregosi. v. gorriegosi.<br />
goren (gral.; SP, Lar, Añ, Dv, H). Ref.: A; Lrq /goén/; Iz R 403. � Tr. Documentado más frecuentemente en<br />
textos septentrionales. En autores meridionales son escasos los ejemplos anteriores al s. XX; en dicho siglo su<br />
empleo es más frecuente. La forma goreen se encuentra en Astarloa (cf. tbn. quizá , una vez en<br />
Ubillos), y goiren (goirengo) en Kirikiño y Akesolo (cf. tbn. goirenengo en B. Enbeita). En DFrec hay 39 ejs. I<br />
(Adj. superlativo). �1. (El) más alto. "Sumo" Lar y Añ. "Zeru goien, goren, cielo empíreo" A s.v. zeru.<br />
"Goruéna, lo más alto" Iz R 403. v. goien. � Bakea dela zeruan eta gloria lekhu gorenetan. Lç Lc 19, 38 (He,<br />
Dv gorenetan, TB gorenetako lekhuetan; Ol, IBk goienetan). Alzifrea altxatzen da arboletan gorena. EZ Man I<br />
36. Iar zaite bethi lekurik beherenean eta gorena emanen zaitzu. SP Imit II 10, 4 (Mst gorena; Ol goi-goiena).<br />
Xara gorenen gaiñetik agertzen dut kopeta. Gy 63. Ziminoek, orroa entzutearekin, / zuhaitz gorenetarat jo<br />
baitzuten arin. Ox 130. Urek mendi gorenak estali zituzten eta begieri gorde. Zerb IxtS 13. Eliza gorenean,<br />
erriari itzal emanaz. NEtx Antz 151.<br />
v. tbn. Mat 61s. Ax 26 (V 15). INav 50. Bp I 143. ES 192. Egiat 212. UskLiB 46. Hb Esk 78. Dv LEd 278.<br />
ChantP 134. CatS 97. Jnn SBi 13. HU Zez 55. SMitx Aranz 35. Txill Let 37. Erkiag BatB 93.<br />
� (Delante del nombre al que determina). � Midikuak ere eztio eritasunari, goren pontuan denean, ezin bertzez<br />
baizen purgarik emaiten. Ax 302 (V 201). Olerkari fin eta goren maillako hura. AIr in Izeta DirG 12. v. tbn. SP<br />
Phil 432.<br />
� (V, G, L, BN, S ap. A; Lar, Añ, H), goreen. Supremo, el más alto. "2.º sublime. 3.º soberano" A. � Zeren<br />
eztuk ostatatzen / Iaun guztien gorena? EZ Noel 50. Da gauza guzien Jaun gorena, soberanoa ta nagusia. Ub<br />
127. Juezik gorena . Ib. 134. Zeruko izpiritu gorenek eta garbienek ezin beha baitiezokete ikhara<br />
seindu batekin baizen. Dh 132. Ez da egundeino ikhusi izan kalitaterik arraroenezko eta berthuterik gorenezko<br />
bilduma bat hoin miragarririk. MarIl 118. Garbitasunan ispillua ta / onoidadetan gorena. Enb 33. Otoitzak oro<br />
Zure / aulkira, Aita goren, / Semearen bitartez / ditugu zuzentzen. Or BM 88. Jainkoa da ereslari goren,<br />
munduko eratzalle bikain ori. Gazt MusIx 70. Sor zaite egunaren aintzindari Lukiper goren. Ibiñ Virgil 54. Ez da<br />
agian zinemak [...] mendera dezakeen helbururik gorena. MEIG I 174.<br />
v. tbn. Hm 148. SP Imit III 21, 2. Bp I 65. Ch I 2, 4. He Gudu 83. Lg I 250. Mst I 2, 4. Mih 30. Brtc 12. Monho<br />
106. Gco I 459. JesBih 397. Jaur 180. Gy 42. Hb Esk 53. Jnn SBi 42. Ip Hil 33. HU Zez 204. Azc PB 31. Itz<br />
Azald 21. Zby RIEV 1908, 286. JE Bur 144. Ox 147. Kk Ab II 136. Etcham 38. Aitzol in Laux BBa VI. Otx 121.<br />
Ldi IL 37. Zerb IxtS 73. Zait Sof 73. Arti MaldanB 232. Mde Pr 305. Erkiag BatB 179. Vill Jaink 85. AIr in Izeta<br />
DirG 11. Ardoy SFran 92.<br />
�2. (El) más antiguo. � Zeltek egin gerletan, / menderik gorenetan, / ez nihoiz etsitu. Hb Esk 22.<br />
II (Sust.). �1. (gral.). Ref.: A; Gte Erd 266. Parte más alta. "La cumbre" A. "Sukarra gorenean du (BN-arb)"<br />
Gte Erd 266. � Ez oiñhazerik ere hain zorrotzik, eta bortitzik, gorenera denean, ematzen eta eztitzen eztenik. Ax<br />
600 (V 386). Fortunaren gorenean, / eman nauzu tronuan. Arg DevB 58. Ebanyelioko perfekzionearen gorenera<br />
igaitea. He Gudu 29. Iauna, izan bedi glorifikatua zeruetako gorenean. Brtc 25. Igan nadin zeru-goreneraino,<br />
jauts nadin ifernuaren zolaraino. Dh 203. Anaia notaria hasi da lanean, / gaiek emanen dute laster gorenean.<br />
Hb Esk 121. Goren hartan dagola hura xutik. JE Bur 150. Ara edur-zuriz, zuri, Oiz gorenak. Laux BBa 6.<br />
Mindun biotz, ber-bera, lur ikutzeke gorenetara igo digu. Aitzol in Laux BBa XII. Gorenean ipiñi dut mahaia<br />
zuentzat. Mde Pr 305. Zeru gorena dago hodeiez betea. Arti MaldanB 221. v. tbn. MarIl 85. Barb Y 1933, 327.<br />
� "Gorenean izana duk (L, S, Sal, R), ha empezado a declinar (en fortuna, fuerzas, fama), lo más próspero ha<br />
conocido ya" A.<br />
�2. (Ref. a Dios). "Gorenaren Semea" LE-Ir. � Gorenari laudorio demogun hañitzetan. EZ Man II 17.<br />
Gorenaren bertuteak itzalduko zaitu. Hm 81. Biz zure gogoeta guzia gorena baitan. SP Imit II 1, 4 (Ch<br />
Jainkoaganat altxatua, Mst Jinkuatan). Gorenaren profetak [...] / umilki tu gerizatu / dohainik ederrenak.<br />
Monho 106. Aundia izango da ta Guziz-Gorenaren seme deituko da. Ir YKBiz 7.<br />
�3. "(V-och), el bolo superior, último del juego de bolos" A.<br />
III (Adv.). �1. Fuerte, en voz alta. � Kanta zagun guziok / ahalik gorena, / lauda zagun Maria. Gç 67 (v. tbn.<br />
gorena en el mismo contexto en UNLilia 6). Zure ganik hartu dut / egun nik ordena / kantu-lana altxatzeko /<br />
ahalik gorena. Mattin 40. �2. Lo más caro. � Bakotxak salzen dabela al daijan goreen. Astar II 169.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
912
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GORENA (Sal ap. A). A lo sumo. v. GORENAZ (ERE). � Bigez edo gorena hirurez. "Au plus". Lç 1 Cor 14,<br />
27 (TB gorena; He, Dv gehienera(t), Ol, IBk ge(h)ienez).<br />
- GORENA EGIN. "(BN-baig, S, R), pasar la crisis de una enfermedad" A.<br />
- GORENAZ (ERE) (L, B, BN, S, R; Ht VocGr 329). Ref.: A (gorena); Gte Erd 134 y 144. Como mucho, a lo<br />
sumo. "Gorenaz 1000 libera pagatu beharko dituzu (BN-arb)" Gte Erd 144. v. GORENETIK (ERE). � Gorenas<br />
ere, (eriotzeak) ez dezake berandutu anitz (260). LE-Ir. Gorenaz ehun ta berrogoita hamarreko bat?... Guti.<br />
Ardoy SFran 223. Gorenaz ere neri gertatu zaidana zaio gertatuko hari ere. Larre in Xa Odol 11. v. tbn. Bordel<br />
197. Arb Igand 121. JE Ber 74.<br />
- GOREN-BARRENAK. "(BN), los límites" A.<br />
- GORENEKO, GORENGO, GOIRENGO. (Adnom.). � Tr. Hay goreneko en la tradición septentrional y<br />
gorengo en la meridional. En DFrec hay 13 ejs., meridionales, de gorengo. � Dasta detzagun atsegin Zeru<br />
gorenekoak. EZ Man I 129. Saindutasunik gorenekoak. Jaur 141. Yabe on goikoa, gorenekoa, horra zer erran<br />
nahi den Yainkoa. Hb Egia 1. Eleizea da alkartasun oso bat, gorengoa. Itz Azald 51. Gorengo abarrak ia<br />
zeruetan zituana zan aritza. Ag G 208. Goirengo mallea, sobresaliente. Kk Ab I 108. Gorengo jezarten dana,<br />
bera jausteko be urrien dago. Otx 14. Gure idazle gorengoena, Axular ospetsua. Aitzol in Ldi UO 3. Irlandar<br />
goreneko kastak, Goidelarak. Mde Pr 222. Adimen gorengoari arrazoizko ekiña menperatu zenion. Or Aitork<br />
421. Ondorean gorengo / artzulotara joanen gaituzu. Gazt MusIx 195. n horrek 0 balio dezakeelarik beheneko<br />
eta 3 gutienez goreneko kontuan. MEIG VI 164. Euskalerriaren sentiera izkutua aztertu nahi duenak ez du<br />
gorengo poetengana bakarrik jo beharko. MEIG II 48.<br />
v. tbn. MarIl 78. EA OlBe 91. Gorengo: Ur BulaAl 49. Echta Jos 266. A Ardi 2. Zink Crit 11. Altuna 36. Kk Ab<br />
II 187. GMant Y 1933, 191. Eguzk GizAuz 47. SMitx Aranz 108. Akes Ipiñ 14. Zait Plat 35. Gand Elorri 131.<br />
Vill Jaink 152. Goirengo: Akes Ipiñ 18.<br />
� (Sust.). � Etxeko guztiai, morroietatik asi ta gorengoraiño, gauza on da osasungarriak erakusten iardun oi<br />
eban. Ag AL 143.<br />
- GORENETIK (ERE) (BN-arb-lab ap. Gte Erd 134; Dv). A lo sumo. "Gorenetik ou gorenetik ere, tout au plus,<br />
au plus haut" Dv. "Gorenetik sei (BN-arb-lab)" Gte Erd 134. v. GORENAZ (ERE). � Makhur guti batekin;<br />
urthe batena edo biena gorenetik. Dv Lab 240. Uste izaiteko da, beraz, gure herriak bortzgarren menderaino<br />
doazila gorenetik. Zerb Azk 9. Ez dire Azkainen zenbeit egunentzat baizik, hilabete pare batentzat gorenetik. Ib.<br />
29.<br />
- GORENGOKO. "Gorengoko iladea ta berengokoa (V-arr)" Gte Erd 139.<br />
- GOREN-GOREN. Supremo, más alto. � Zure arima khoroaturik iarriko da izarrak baño gorago, Zerurik<br />
goren gorenian. Tt Onsa 54. Ni nizalarik photere oro diana, eta goren gorenik dena. Mst III 13, 2. Gorén<br />
goréna [gradoa] dá sufritzea alegeréki nola sanduek. LE Ong 45r. Bata goren gorena, bestia beeren beerena eta<br />
irugarrena onen bijoen erdikua. Astar II 168. Aldazka goren-gorenan, / orra non den lokhartua. Elzb Po 181.<br />
Bainan hil denean / eman dute estimu goren gorenean. Xa Odol 193.<br />
- GOREN-GORENAZ (H, VocB). Como máximo. "Goren-gorenaz, estimant au plus haut, tout au plus. Gorengorenaz<br />
zer galtzen ahal dugu?" H. "Goren gorenaz, cuanto más, a lo sumo" VocB. � Bi, hiru, zortzi egun<br />
goren-gorenaz. HU Zez 143.<br />
- GOREN-GORENEAN (B ap. A; VocB). En lo más alto. � Goren gorenean aitz baten itzalean bazkaldurik. JE<br />
Bur 161. Etxekoandre zarraren gaitasunak goren gorenean jartzen. Ag G 228.<br />
- GOREN-GORENEKO, GOREN-GORENGO. Sumo, supremo. � Iaso eban goren gorengo mailletaraiño<br />
Arnoldoren leiñargitasun da fede ona. Ag AL 101s. Norbere burua ongi ezagutzea baita ikaskizunik gorengorenekoa.<br />
Zait Plat 88. v. tbn. Gazt MusIx 83.<br />
- GOREN-GORENERAINO. Hasta lo más alto. � Maillarik-mailla gauza on guztietan goren-goreneraiño igon<br />
eban. Ag AL 168.<br />
- GOREN-GORENETIK. Como máximo. � Goren-gorenetik berrogoi minuta. Prop 1906, 41. Deus ez dutala<br />
erranez geroz... bortz libera, goren-gorenetik... JEtchep 114.<br />
- GORENIK. (Adv.). � Igeltsu gordina herrausturik, erdian gorenik den bezala eta ixuria bazterretara. Dv Lab<br />
150. Ikusiko diagu nork eginen duen oraino gorenik kukurruku. HU Zez 131. Berak dire gorenik erraile, bakea<br />
eta batasuna balinbadituzte herrian, hari esker dituztela. HU Aurp 90. Ta entzun nai baduzue, / jainkozko<br />
Izateaz / gorenik sentitzea da / jakite guzizko au. Gazt MusIx 229.<br />
- GOREN-USTE. Soberbio. v. handiuste (2). � Anchisen semea, Troiatik jin zena, / Ilion goren-ustea erre<br />
zenian. Ip Dante (ap. DRA).<br />
gorendu (S ap. A). �1. "Elevarse" A. � Grat adinez beno gorentzenago da jakitatez eta berthütez. SGrat 5. �2.<br />
Levantar a lo más alto. � Ori da benetako "literatura", ta ori, egiazki, gure mintzo gaxo au gorentzea. Ldi in Or<br />
BM 10.<br />
gorenen. �1. (El) más alto, sumo. v. goren. � Zerurik gorenenak. Hm 41. Olerki borobil eta gorenena. Aitzol<br />
in Ldi UO 6. Gizonaren elbururik gorenena Jaungoikoa dala diñosku geure siñiskuntzak. Eguzk GizAuz 73. v.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 913<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
tbn. AB AmaE 147. Ldi IL 72. �2. Dios. � Gorenenak Sion zuen / dohatsurik fundatu. Hm 57.<br />
- GORENENGO. Sumo, supremo. � O españatar, biursarien / artean gorenengoa! AB AmaE 196. Arakan leku<br />
gorenengoan naz jasarri. Ib. 191. Jakitunetan goirenengua / genduan Orixe jauna. BEnb NereA 141.<br />
gorengotasun. � Cualidad de ser superior, más alto. � Nok imini eban Aita Santuaren gorengotasuna? Itz<br />
Azald 48 (v. otro ej. en la misma pág.).<br />
gorenta. "(BNc), altura" A.<br />
gorheri. v. 1 gorreri.<br />
goresgailu. �1. Realce. � Hiriko bezala, Probintzia guziko Gobernadoreak, izatu du amultsutasuna, bere<br />
musikaren besta-buru eder haren goresgailu. Prop 1912, 246 (ap. DRA). �2. Distintivo, condecoración, honor.<br />
� Gure goresmenak onhart bitza L. Dassance, Jaun merak, orai berriki "palmes academiques" delako<br />
goresgailuak eman baitiozkate. Herr 10-2-1955 (ap. DRA).<br />
goresgarri (Dv, A), goreskarri. �1. Digno de alabanza. "Digne d'être exalté" Dv. � Zu Kristo zarea, Iainko<br />
bethi goresgarriaren Semea? HeH Mc 14, 61 (Lç, He, TB, Dv, Leon benedikatu, Ker, IBk, IBe bedeinkatu, Ol,<br />
Arriand onetsi, Or doatsu). Sentimendu eder eta goresgarriak. Prop 1901, 113. Aurrera zijoan Jesukristok<br />
iratsitako bazkun (sociedad) goresgarriya. J.M. Tolosa EEs 1913, 207. Egikizun askotan [...] onesgarri ta<br />
goresgarri azaldu da. JBDei 1919, 163. Gizon jator goreskarri. EA OlBe 34. Berak atera zun goresgarri.<br />
"Honestum fecit" (Sap 10, 11). Or MB 902 (Dv aberats). Asmo goreskarri au. Etxde JJ 211. Nere asmoa ta<br />
erabakia zenbaitek goresgarri zuten arren. Or Aitork 213. Zu ere goresgarri zira, Mariana, / espos paregabea.<br />
Xa Odol 245. En DFrec hay 6 ejs. de goresgarri. �2. Honroso. � Goresgarri kausitu zuen beretzat gure Bilzar-<br />
Lagun izatea. Lander RIEV 1911, 591. � + goretsigarri. (Uso sust.). Honor, gloria. � India hoitan egin ziren,<br />
konpañiaren goresgarri, martirak nonbre handian. Prop 1907, 51. Eta jai onen goretsigarri / Urtziren<br />
aldamenean / zure gogoa zoruntsu bego. EA Txindor 79.<br />
goreska. � Elogiando, alabando. � Guziok agurka, guziok goreska, guziok illetari; alako gizonik gutxi zala, ari<br />
euskerak onenbeste zor ziola. Ldi IL 104.<br />
goreskarri. v. goresgarri.<br />
goreskeria. � Vanidad. � Bertzeek nahi dutenetan bilha betzate beren gozagailu eta goreskeriak. Dv LEd 88<br />
(Cb Eg II 44 gloria bitez).<br />
goresketa. � Alabanza. � Zure izena bezala, Zure goresketa ere lurraren ertzeraño doa (Ps 47, 11). Or MB 546<br />
(Dv laudorioak, Ol goraldia, Ker gorapena).<br />
goreskizun. � Alabanza. � Zure goreskizunak, Iauna, Liburu Sainduetako goreskizunak arriturik iduki<br />
zezaketen ene biotza. "Laudes". Or Aitork 32. Goreskizunen arrixkua. Ib. 293.<br />
goreskunde. � Alabanza, elogio. � Yasandako iraña antxe ospez ordainduko dizut, atsekabea goreskundeyanzkiz.<br />
Ol Imit III 49, 6 (SP laudoriozko mantua, Pi gorespen-estalgia).<br />
goreslari. � Elogiador, alabador. � Goreslaria gezurrez ari ez dala uste dugulako. Or Aitork 93.<br />
goresle (Dv � A). � Elogiador, alabador. "Celui qui exalte, glorifie" Dv. � Aita Mendibururen maitazale ta<br />
goresle zintzoenetarik bat naiz. Lh EEs 1915, 233. Goresle au obeago da goretsi au baiño. Or Aitork 292. Or<br />
dabilzkit denak / zure ainbat ederren goresle. Gazt MusIx 183. Ez diotsa orla goresle ta palakari. Ibiñ Virgil<br />
33n. Bilintxen goresleari. MEIG V 132.<br />
goresmen. � Alabanza, elogio. v. gorespen. � Ernaut Oihenarteko, aiphamen handiko istorigrafoaren [....]<br />
goresmenetan. Lander RIEV 1909, 653. Goresmen handiak egiten ditu bere pertsuetan gizon hortaz. Zub 17.<br />
Gure goresmenak onhart bitza L. Dassance, Jaun merak. Herr 10-2-1955 (ap. DRA). Hartze ditu eskualdun<br />
guzien eskerrak eta goresmenak. Lf ELit 118. Ez eban gitxitan entzun solo esitu orren alabantza ta goresmenik!<br />
Erkiag BatB 43. Errex eginen ditu haren goresmenak. Xa Odol 281. Bere jaioterriari goresmen egokia<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
914
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
kantatzea. MEIG II 101. En DFrec hay 38 ejs. (34 sept.). v. tbn. Iratz 181. Herr n.º 587, 1 (ap. Arti Tobera 262).<br />
goresmengarri. � Elogioso. � Aren adiskidetxuen berba goresmengarriak siñistu ezkero. Erkiag BatB 38.<br />
gores-mintzo. � Lenguaje de alabanza. � An entzunen dut gores-mintzoa. Or Aitork 335.<br />
gorespen (Dv � A). � Alabanza, elogio. "Action d'exalter, glorifier" Dv. v. goresmen. � Jainkoak egin dituen<br />
guziak beretzat egin ditu, bere ospearentzat, bere gorespenarentzat. Arb Erlis 11. Pedro gurenaren (santuaren)<br />
gorespena egitera. A Ardi 134. Jainkoaren gorespenerako. JBDei 1919, 264. Atsekabearen ordez, gorespenestalgia.<br />
Pi Imit III 49, 6 (Ol goreskunde-yanzkiz). Dizudan eskein "gorespenezko oparia". Or Aitork 183.<br />
Haurtxoen eta bularrekoen ahotik atera duzu zeuretzat gorespen. IBe Mt 21, 16 (IBk gorespen; Lç, He, Dv<br />
laudorio, Or, Ker gorapen). Herri guziek gorespen emozue. Bibl Rom 15, 11. Non aurki honako hau baino<br />
gorespen egokiagorik. MIH 242. En DFrec hay 74 ejs., meridionales. v. tbn. ArgiDL 105. Zait Plat 30. Gand<br />
Elorri 124.<br />
gorespendu. � Alabar. � Geroz eleiz-edestiyak gorespendu bear zuan seme ospetsua. J.M. Tolosa EEs 1913,<br />
207.<br />
gorespengarri. � Loable, digno de elogio. � Irakasle gorespengarri asko. Garit Usand 21.<br />
gorestatu, gorrestatu. � Alabar. v. goretsi. � Ostiralian, Zalgizek gorrestatü dü Jesükrixt maitia. Herr 25-12-<br />
1958, 3. Jaün Aphezküpiak [...] Elizako khantari botz bethe gozoa gorrestatü dü. Herr 24-3-1960, 3.<br />
goreste. � Alabanza. "Elogio, encomio (HeH)" A (cf. HeH Voc: "gorestea, goratzea, altxatzea", donde parece<br />
tener valor vbal.). � Hor da bethi guzien gorestekin. Hb Egia 112. Maitagune eta amodio guziak, goreste eta<br />
ohore guziak zor zaizko. Arb Erlis 11. Gure laidorioak eta gorestiak. Ip Hil 2. Zor zaizkitzun goresteak. Arb<br />
Igand 198.<br />
gorestu. � Ser digno de elogio (?). � Zerutiar hoien [beneditinen] bizia / orori zaiku gorestu. Zby RIEV 1908,<br />
610.<br />
goretsegunto. � (Dim.). Día de homenaje. � Abendoan bederen ez othe lakioke apaila goretsegunto bat<br />
Maulen. Lf ELit 119.<br />
goretsi (L, BN, S; Gèze, Dv, Foix ap. Lh, H). Ref.: A; Gte Erd 140. �1. Alabar, elogiar. "Glorifier" Gèze. � Tr.<br />
Usado por Oihenart, no volvemos a encontrar ejs. hasta mediados del s. XIX; desde aprox. 1920 es tbn. utilizado<br />
por autores meridionales. En DFrec hay 82 ejs. � Hur' ezagutzen duten / oro haren bertuten / goresten, eta<br />
bertzer / ari dir' eranzuten. O Po 31. Gorets dadintzat Iainkoaren Semea horren gatik. HeH Io 11, 4 (He<br />
glorifikatua izan dadintzat). Lauda zazue guziek Jauna, eta goretsazue populu guziek. Dv Rom 15, 11 (Lç lauda,<br />
He ohora, Ker goratu, Bibl gorespen emozue). Egun goresten eta bihar gaitzesten. HU Zez 98. Ezin aski<br />
goretsizko grazia. HU Aurp 123. Laster hasi bakearen goresten hura ere. JE Bur 146. Bospasei Euskalariren<br />
lanak laster goretsiko ditut. Lacombe LEItz 77. Adixkideek goretsi duten parabisurat. Zub 69. Giza-bidea ta<br />
olakoak aipatu ta goresten. Ldi IL 49. Aita eta ama gorestea. Ir YKBiz 225n. Jaungoikoa aintzat artu ta<br />
goresteko. Eguzk GizAuz 83. Amaren alegiña baiño gorestenago zun neskame zaar batena. Or Aitork 226. Tokia<br />
ta gauza goretsi ta ederretsi nituan. Anab Aprika 44. Haren merezimendu handiak goretsirik. Ardoy SFran 347.<br />
Ene goresteko eskainia zen kantaldian. Xa Odol 331. Atzerritar guztiok, gorets Jauna. IBe Rom 15, 11 (IBk<br />
goretsazue). Zeruetaraino goretsi behar ez badugu ere. MIH 287.<br />
v. tbn. Dv LEd 72. Laph 127. Jnn SBi 38. Ip Hil 2. Arb Igand 125. Lander RIEV 1910, 603. Lh EEs 1915, 233.<br />
ArgiDL 77. Ox 66. AIr RIEV 1928, 604. EA Txindor 9. Etcham 196. FIr 174. Iratz 180. Zerb IxtS 30. Zait Sof<br />
169. Mde Po 18. Etxde JJ 10. Erkiag Arran 5. Ol Apoc 19, 5. Onaind in Gazt MusIx 154. Ibiñ Virgil 76. Casve<br />
SGrazi 70. Lf ELit 69.<br />
� Elevar, ensalzar. � Bere hizkuntza berezien ongi erabiltzetik dohako mintzaira bati bere itxura, bertze<br />
mintzaira batena ere ez bezalakoa, goresten eta ederresten duena. Lander RIEV 1910, 600.<br />
� (Part. en función de adj.). Honorable. � Buraso beharrak zituen, bainan Rajputen kasta goretsitik ziren. Prop<br />
1901, 242. Mgr. D'Astros gure aitzineko Baionako Aphezpiku goretsi [...] izanak eman zuena. CatJauf III.<br />
Irakurtzen da gero Nere Jaun Barran goretsiaren aintzinaxagoko guthun bat. Lander RIEV 1909, 653. v. tbn.<br />
Inza Azalp 3. Zait Plat 31. � (Con reduplicación intensiva). � Eliz-iztun bikain, Antonio goret-goretsi, gure alde<br />
otoitz egizu. Elizondo KristPE 279 (ap. DRA).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
915
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� Jai au goretsi-zale nauk. EA OlBe 33.<br />
�2. (Sust.). Alabanza. � Zure gogokoa eztan guztiya erre, zure goretsirako dan ura berriz geitzeko. Elizondo<br />
KristPE 277 (ap. DRA).<br />
- GORETS-OPARI. Ofrenda de alabanza. � Zuri eskeñiko dizut gorets-opari. Or Aitork 211.<br />
gorexima. v. garizuma.<br />
gorga (S). Ref.: A; Lh; Lrq; EAEL 119. � "Hoyo del fondo de un río" A. "(Foix), eau dormante et profonde,<br />
étang" Lh. "Endroit où une rivière est profonde" Lrq. v. gorgune.<br />
gorga(i)l. v. gorgoil.<br />
gorgamisto. "Cartílago tiroides (V-arrig)" Garate 2. a Cont RIEV 1933, 98.<br />
gorgara. v. 1 gorgera.<br />
gorgarri (PMuj), gortugarri. � Ensordecedor. � Asto zaarren arrantza gortugarriak. A BGuzur 108.<br />
gorgatu. � Trabar(se), atorar(se). "Quedar estancado, en situación de difícil salida; encorvado (Darric)" DRA. v.<br />
engorgatu. � Gorgatuak libratzen tie / erditzeko miñetik. EZ Eliç 100.<br />
1 gorgera (IC), gorgara. � Gorguera. "Cuello" IC 441v. "Gorgara, cuello de camisa. De gorgera" Garate 5. a<br />
Cont RIEV 1935, 350. � Saldu neike gorgerea. Lazarraga 1190r. Eztakart gorgera. Ib. (B) 1180vb.<br />
� gorgara (-ea det. Añ (V) � A). "Camisa pequeña de mujer" Añ.<br />
2 gorgera "(?), nubarrones muy lluviosos" A.<br />
gorgoil (V-ger-m; Lar Sup, Añ), gorgoilo (A Apend), gorgail (V-arr), gorgaila (V-arr), gorgal (S; Foix ap. Lh).<br />
Ref.: A (gorgoil, gorgaill); EI 97. �1. "Degolladero" Lar Sup. "Gargüero" Añ y A. � (Vc ap. A; Lar Sup, Añ,<br />
H). Nuez de la garganta. "Konkor bat, eskuaraz deitzen dena tokitan zintzur-sagarra, tokitan gorgoila" JE Med<br />
54. � (B ap. A; VocB), gorgoilo (V-arr, G ap. A). "Buche de las gallinas" A. "Gorgoilo: 1.º (V-arr), papada,<br />
dobladillo de carne bajo la barba. 2.º (G, msLond), papera" Ib.<br />
�2. gorgollo, gorgoilu (G? ap. A � vEys; H), gorgil, girgil. Chichón; tumor, inflamación. "Gorgollu (G),<br />
bosse" vEys (Azkue traduce "jiba"). � Ez nuen gorgollorik / kolpea egotziz, / bañan min artzen nuen / kalaberan<br />
guziz. Izt Po 64. Gorgolloak arzera / bear dezu ezi. Ib. 64. Gorgill oiek batzubetan azaltzen zaizkigu lepuan,<br />
besapietan, iztarretan. IArt Itzald II 44. Girgill oiek biriyetan badagoz. Ib. 44.<br />
�3. (Dv (-la) � A). "Sorte de vase de terre à grosse panse et goulot étroit" Dv. � Halaber urhe garbienetik<br />
eginen dituzu azpilak eta gorgoilak. Dv Ex 25, 29 (Ur ontzitxoak). Eskuetara eman ziozkaten turutak, gorgoila<br />
hutsak eta gorgoilen barnean argiak. Dv Iud 7, 16 (Ol lusuil, Ker pedar).<br />
�4. (B, L-ain, BN-baig ap. A), borboil (L-côte ap. A; Dv). "Escarcela, redecilla en que los pescadores depositan<br />
los pescados" A. � [Arrain] onak borboiletara berezten dituzte, eta tzarrak kanporat arthikitzen. Dv Mt 13, 48<br />
(Lç unzi, He, Leon otharre, Or, IBk, IBe saski).<br />
- GORGOILETAN. � Edaten du lenengoak / gorgolletan xagitik. (Interpr?). Gurbindo Olerti 1960, 23.<br />
gorgoilatu. � Degolllar. � Neuk bere dakit gorgollatuten, biar bada. Iza EE 1881a, 239.<br />
gorgoina (O-SP � SP y A, Lar, Dv), gorgoin (B; H), girgoin (H), girgin (L; H). Ref.: A (gorgoin, girgin); Izeta<br />
BHizt (gorgoin). �1. Columpio; balancín. "Brandilloir" O-SP 227. "Gorgoinak, balançoire, escarpolette" Dv.<br />
�2. (Dv � A). "Meule de foin en prairie quand on le fait sécher" Dv.<br />
- GIRGIN-GORGOIN. "(L-sar), columpio. Se usa en plural" A.<br />
- GORGOINAN IBILI (Lar), G. ARI (H). a) "Columpiarse" Lar. "Gorgoinean [...], girgoinean [...], girginean<br />
haritzea, se balancer à l'escarpolette" H. b) "Gorgonean dago, il hésite" H.<br />
- GORGOINETAN (B, L). Ref.: A (gorgoinatu); Izeta BHizt. Columpiándose. "Gure haur hoiek gorgoñetan<br />
dabiltze" Izeta BHizt. Cf. gorgoineta. � Hunako hunek zuk baino pisu gehiago duela: zerua [...] yoaraz zintzake<br />
girginetan. Hb Egia 131s.<br />
gorgoinadura. Figura en SP, sin trad.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
916
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gorgoinamendu (SP (sin trad.)). � Movimiento de cabeza (?). � Jende gazteek darabillatenean erremangurik,<br />
gorgoinamendurik, balakurik edo hitzkeriarik zeinetan ezpailukete nahi [...] emazteak edo konfesorak atzeman<br />
letzaten. SP Phil 303 (He 304 grimasarik).<br />
gorgoinari. Figura en SP, sin trad.<br />
gorgoinatu (SP (sin trad.), Lar, Dv � A, H), girgoinatu (H), girginatu (H). �1. Columpiarse. � (SP, A). Mover<br />
la cabeza. "Buru gorgoinatua" SP. � Kapa ukhondoaz zabaltzea, burua gorgoinatzea, mihia hitzkerietan<br />
erabiltea. SP Phil 285 (He 286 burua gora ekartze bat). Zure gibeletik burua gorgoinatu du. Dv 4 Reg 19, 21<br />
(Ol burbuñoka dezu, Ker buru-eraginka diardu). � "(BN-baig), mecer niños, cunear" A. � Beren amonaren<br />
besotan gorgoiñatuak (mecer) izan dira. Etxde Itxas 268. �2. Pavonearse. "Se balancer à droite et à gauche en<br />
marchant, surtout quand on el fait avec affectation" H. � Bertzeak prezatzen, gorgoinatzen eta mirailletan<br />
miratzen dira. SP Phil 199. �3. (Dv � A). Cantar con voz temblorosa.<br />
gorgoinazale, gorgoin-zale (H). � "Qui aime à se balancer à l'escarpolette" H (que cita a SP, aunque no lo<br />
encontramos en éste).<br />
gorgoineta (H), girgoineta (H), girgineta (H). � "Jeu, amusement à l'escarpolette" H. "Gorgoineta [...],<br />
girgoineta [...] haritzea, se balancer à l'escarpolette" Ib. Cf. GORGOINETAN.<br />
gorgointasun. Figura en SP, sin trad.<br />
gorgoitx (S ap. A), gorgotx (V-ple ap. A). � Envoltorio del grano de lino.<br />
gor-gor. � (Onomat. del ruido del estómago). Cf. bor-bor. � Urdalla beti ba-daukot gorgor / gauzatxu ona<br />
gurarik? Enb 194.<br />
gor-gor. v. gur-gur.<br />
1 gorgora (V-m-gip; Mg PAbVoc), gorgoro (-ua (det.) V-gip). Ref.: A; Iz ArOñ, UrrAnz (gorgórua), LinOñ<br />
175. � "Envoltorio o espiga de la simiente de lino [...]. Liño agorra, zazpi bidar gora ta zazpi gorgora" A.<br />
"Gorgoria (erderaz "gárgola") [...]. Gorgoria ere "idagurtu ta galbaatu" egiten zan azia gordetzeko" Iz LinOñ<br />
175. v. gogora. � Gorgora ori kendu ta liñoa orraztuteko. Ezale 1897, 292a.<br />
- GORGORA-MAKATZ. "(V-m), perucha, la más pequeña y dulce" A.<br />
2 gorgora (Lar, H). �1. "Gorgoritas o gorgoritos" Lar. � Errexinolen gorgorak. Otag EE 1882c, 548. �2.<br />
"Ruido de la ebullición" A. v. bor-bor.<br />
3 gorgora (?). "Gorgora joan da (?), le dé en est jeté: la résolution en est prise" Hb GH 1929, 87.<br />
gorgoratu (Lar, H). � "Gorgoritear" Lar.<br />
gorgorito. � Gorgorito, gorjeo. � Panderua joaz gorgorituak bigaltzen zizkan kaiolan zeguen karnabari. Iraola<br />
15.<br />
gorgoro. v. 1 gorgora.<br />
gorgots, gorgotz. �1. Conveniente, adecuado. � Gaztalondo handian agitü niz arrotz, / apaidü bat egin düt<br />
ezpeitzen gorgotz. 'Convenable'. Etch 320. �2. (S ap. A; Foix ap. Lh), borbots (Sal ap. A). "Hombre serio,<br />
formal" A. "Dur, sévère, inflexible" Lh. � Emakumeak ere gorgots, ez iztimizti. Ol 1 Tim 3, 11 (Lç, He honest,<br />
Dv garbi, Ker, IBe eratsu, Bibl gisako). Baretsu ta gorgots dator Teseu. Zait Sof 154. �3. "Borbots (S), jovial"<br />
A.<br />
gorgotx. v. gorgoitx.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
917
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gorgune. �1. "(S), gorge" Lh. �2. "Endroit précis où une rivière est plus profonde (S)" Lrq. v. gorga.<br />
1 gori (V, G, AN-ulz; SP, Mic 5v, Urt, Lar, Añ, H). Ref.: A; Iz Als; Iz Ulz; Etxba Eib; Elexp Berg. �1.<br />
Ardiente, incandescente, al rojo vivo (sentidos prop. y fig.). "Gori [...] quiere decir 'muy caliente'" IC I 483.<br />
"Goria, chaud, rouge de feu. Burdin goria, fer chaud. Labe goria, four chaud. Labe gori batean etzatea" SP.<br />
"Ardor" Mic. "Cosa ardiente" Ib. "Aestuatio, gutizia bizia, [...] beróa, [...] borthitza, goria" Urt I 359. "Cauterio,<br />
hierro hecho ascua, errakai goria" Lar. "Atenacear, kurrika goriaz norbait zatitu, il" Ib. "Bala roja, bala goria"<br />
Ib. "Ignito, [...] goria, goritua" Añ. "Cauterizar, erre burdiña edo burni goriaz" Ib. "1. incandescent, porté à la<br />
chaleur. Ikhatz goria, charbon ardent. [...] Daude kharrez labe gorian, (les damnés) sont en flammes dans le four<br />
incandescent. [...] 3. au fig. ardent. Amodio goria, amour ardent" H. "Eznarriak gori gori dagozala sartu bear<br />
daude maskuluan, [...] deben meterse en el caldero cuando están rusientes" A. "Burdiña gorixa artzen eban<br />
eskuan, <strong>Fe</strong>rran malluarixak" Etxba Eib. "Burdin gorixakin markatzen die animalixak" Elexp Berg. Cf. Lar y Añ:<br />
"Roso y velloso, sin distinción, todo todo, [...] zori ta gori". � Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos<br />
desde principios del s. XVII. En DFrec hay 9 ejs. � Tormentatzen du hango su goriak. EZ Man I 121. Labe gori<br />
bero bat. Ax 580 (V 373; v. tbn. labe gori en EZ Eliç 190, Harb 382, CatLav 422 (V 200), Cb Eg II 136, CrIc<br />
160, Mg CC 109, AA I 410, Añ LoraS 117, fB Ic II 179, JJMg BasEsc 145, Ur MarIl 44, Ag G 126, TAg Uzt<br />
246, Erkiag Arran 156, Zait Plat 83). Brasa goriak. Hm 126. Bethiko khar gorian. Gç 167. [Ebanjelioaren]<br />
predikari goriena. Bp II 121. Bihotz gori eta karitate khartsu. ES 125. Desir gori hura. AR 240. Zenbat negar<br />
malko gori. Mg CC 180. Metal gorizko zezenak. Añ LoraS 117. Liburu bakotxa popuertza goria. fB Ic I VI.<br />
Txingar gori bat. Ur MarIl 101. Gerria da Afrikako / Simoun gorija lez, / Txingartuten dabena / Ukutu ezkero<br />
artez. Azc in Ur PoBasc 171 (PB 274 gorria). Glazatzen duzu sukrearekin eta palha goriarekin. ECocin 33.<br />
Burni goriz bizkarra erretzen. Or Mi 49. Langille nekegaitza ta euskozale gori. Ldi IL 116. Eguzki gori baten<br />
azpian. Ib. 145. Areatzako urre-zerrenda goria. TAg Uzt 37. Ago-otoitz labur gori batek. Or QA 144. Bortz izar<br />
gori. Mde Po 77. Barruan dirakion maitasun goria. Etxde JJ 35. Esanaldi bero, gori, ezti-jarioak. Erkiag Arran<br />
101. Lera gori bezau eziña. Erkiag BatB 172. Zaldar goriz eta izerdi atsituz soin-atalak betetzen. Ibiñ Virgil 105.<br />
Maitasun goria. MIH 260. Gaur-gaurko hitz goriz, Jesusen [...] berri ematen. MEIG II 59. Txinpart goriak. Ib.<br />
93.<br />
v. tbn. He Phil 441. ETZ 155 (Langarica, s. XVIII). LE Kop 64. JJMg BasEsc 92. Zav Fab RIEV 1907, 543. Hb<br />
Egia 60. Arr GB 19. AB AmaE 383. JMB ELG 86. Txill Let 61. Gand Elorri 144. Onaind in Gazt MusIx 155.<br />
Anab Poli 128. NEtx LBB 367. Azurm HitzB 55.<br />
� (Con reduplicación intensiva). "Al rojo vivo. Ziran garrekin, gori-gori jarri ziran burdiñazko abiak" Etxba<br />
Eib. "Gori-gori, al rojo vivo (en tratamiento térmico). Piezia su gori-gorixan ez denpora larregian euki" SM<br />
EiTec1. "Burdiñia sutan sartu ezkero, gori gori jartzen da" Elexp Berg. � Erakutsi ziote katedra bat gori goria<br />
(313). "Le mostraron una silla muy rusiente". LE-Ir. Burni plantxa bi gori-goriak. Ud 115. Josek etzuan su<br />
bearrik gar bizian gori gori egoteko. Ag G 243. Jarri zait biotza / gori-gori. Jaukol Biozk 78. Eguzki gorigorittan.<br />
Otx 161. � Txilin-soinua izan zan / ta gori goria / aberatsena legez / luze ta zolia. (Interpr?). Azc PB<br />
149.<br />
� "Gori (BN, S-bas), excitante (comida). Jateko au gori duzu, erraiten da piperrez ta gatzez ta baratxuriz untsa<br />
adelaturik denean (S)" A. � Arto eta porru, baraskari gori. Saug 205 (de interpr. no segura)<br />
� Txindoki, orain agokit aurrean / goriak astundu-tantai arrizko. 'La canícula'. Ldi BB 120.<br />
�2. (V, G; H, Bera). Ref.: A; Iz LinOñ 182, ArOñ (urgóri). Hirviente, hirviendo. "Parlant des liquides: bouillant,<br />
porté au plus haut degré de chaleur. Ur goria, goritua, eau bouillante" H. "A un puchero [...] lleno de agua que<br />
está en el fuego, cuando está el agua más que tibia llamamos gorixka, y cuando va a empezar a hervir gori" Mdg<br />
146. "Ur goritan sartu zuen eskua, metió la mano en agua hirviendo" A. "Ur goritan egosi iru-lau aldiz" Iz<br />
LinOñ 182. "Urgóri: agua hirviendo" Iz ArOñ. � Suzko itsaso goria. Gç 161. Daruez matasak austietara ur gori<br />
ta egur-autsian. Mg PAb 139. Hain odol gori nihork ageri zainetan. Hb Esk 28. Eskerrak oe bigunari, ur<br />
goriari, erari on irakiñari. Ag G 203. An ei zirean garrasiek ! Ezne goriek barruek erreta. Akes Ipiñ 30. v. tbn.<br />
A BeinB 39. Kk Ab II 33. Erkiag Arran 158. � (Con reduplicación intensiva). � [Ura] gori-gori egon arren. Kk<br />
Ab II 32. � "Escaldada, mujer de mal vivir, goria" Lar.<br />
�3. "Encourageant, excitant" VocBN � Dv.<br />
�4. (Sal, R ap. A). "Como se les dice a las hembras de cada clase cuando se ponen altas. Al caballar, mular y<br />
asnal: gori" Mdg 149. "Gori, el celo (refiriéndose a las yeguas, burras, mulas)" A. "Astaña kori gori diozu (Sal),<br />
esa burra está en celo" Ib.<br />
�5. "Ronce, goria" Volt 115.<br />
- GORI-HARRI. "Apyrotos, su gorihárria, su goriharri preziátua" Urt II 225.<br />
- GORI-BELTZ. "Goribelz, [...] color que participa de encendido y negro" Lar. Cf. GORRI-BELTZ.<br />
- GORI-GORI EGIN. Poner al rojo vivo; calentarse, enardecerse. "Piezia suberatzeko, lelengo gori-gori ein<br />
biarda" SM EiTec1. � Euskera berberaren suak guzien euskelzaletasuna gori-gori egiñik. Ldi IL 94. Zera esan<br />
zionat [...], ta orduan, gori-gori eginda jarri zaidan. Etxde JJ 80.<br />
- GORI-GORITAN. Ardiendo, hirviendo. � Sabel au daukat laba bat legez gori goritan. AB AmaE 166.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
918
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GORIPE. (Con suf. local de declinación). � Eguzki-galdapetik [...] aize goripean. Erkiag Arran 25.<br />
- GORIZKO. (Adnom.). � Forma gorizkoaren txingar kixkaliak. "Forma ardiente". MEIG IX 119 (en colab. con<br />
NEtx).<br />
� Etim. Se tratará probablemente de un préstamo indoeuropeo prelatino; cf. irl. ant. fo.geir 'se calienta',<br />
causativo guirid 'calienta', gal. gori 'empollar' (con representación románica en cast. port. gorar 'incubar'; v.<br />
DCECH, s.v. huero).<br />
2 gori (BN-baig ap. A; Dv, H). �1. "<strong>Fe</strong>rtile, gras, fécond, abondant. En outre de l'abondance, gori marque la<br />
bonté des choses. [...] Lur goria, terre fertile. Etxe goria, maison qui a de bons revenus. Urthe goria, année<br />
d'abondance. Moltsa goria, bonne bourse, bien garnie. Alhapide goriak, gras pâturages" Dv. "Abundante, fértil.<br />
[...]. Etxe gori (BN-baig), casa abundante, bien provista" A. "Riche. Moltsa goria, bourse bien garnie" Lh. �<br />
Hobe dela golde bat lur gori, ezenetz golde bat eta erdi lur mehe. Dv Lab 90. "Buruko bihia" da phisuenik;<br />
harek du irina xurienik eta gorienik. Ib. 46. Ogi zohiaren lastoa ala ogi burutu gabearena othe laizteke goriago<br />
bazkatzat? Ib. 120. Luzez lurrean egon behar diren uztek [...] ongarri goriagoak galdegiten dituzte. Ib. 178.<br />
Haukien xingarra goriago, gogorrago eta gozoagoa da urde xikhiratu gabeena baino. Dv Dial 97 (It, Ur ugari,<br />
Ip lodi). Tripa bero eta sakela gori. HU Zez 37. Bil dezake [...] uztaño bat goria. JE Bur 200. Laborari-etxe<br />
goriko buruzagi. Ib. 58. Buenos-Airesetako lur gorian. Ib. 212. v. tbn. GH 1922, 726. Artho-landa gori. JE Ber<br />
43 (v. tbn. 50). � (Aplicado a personas). Generoso; rico. � Bekhatu egiten duenarentzat dadukazu Iainkoa<br />
handi, zabal, franko, gori, liberal. Ax (ed. 1864), 402. Oro etxeko-jaun azkar, amerikano, ofiziale gori; [...]<br />
nekazalerik nehor ez. JE Bur 130.<br />
�2. (V ap. A). "Gori, desarrollado", que cita el ej. de Mg. "Bien constitué" Lh. v. 1 guri. � Zelango kolatsa<br />
okotzpian! Zein guri, gori ta malatsa guztija! Mg PAb 193 (que Azkue traduce por "!Cuán rolliza, desarrollada y<br />
carnosa toda ella"). Ze gozuak / emengo jaakijak / eta edaarijak! [...] / Ah bai ze gorija / dan zure jana! Ib. 101.<br />
gori. v. 2 guri; hori.<br />
1 goriarazi (Urt IV 56), gorituerazo. � Hacer poner al rojo vivo. � Burnizko zartagiak eta kobrezko eltzeak<br />
gorituerazo zituen, garra zeriela. Lard 335. � "Calefacere hominem, gizona nahasarazi, [...] goriarazi,<br />
gorieragin" Urt IV 58.<br />
2 goriarazi (Dv � A). � "Rendre fertile, faire abonder" Dv. � Eta zure Jainko Jaunak goriaraziko zaitu zure<br />
eskuetako lan guzietan. Dv Deut 30, 9 (Ker, BiblE ondasunez beteko).<br />
goridura. Figura en SP, sin trad., tras gori 'chaud, rouge de feu'.<br />
gorigar (V-gip). Ref.: A; Iz ArOñ. �1. "Gorigar, tercianas (FSeg oyó a una anciana esta palabra)" A.<br />
"Calentura; calorazo en el cuerpo" Iz ArOñ. �2. (V-gip ap. Iz ArOñ; A). "Barros, granillos de la piel producidos<br />
por el calor" A. "Granito producido por el calor (exterior)" Iz ArOñ.<br />
gorigarri. "Propre à rendre fertile, fécond" Dv.<br />
gorigartu. "(V-gip; FSeg), enardecerse" A.<br />
1 goriki (S; H, Foix ap. Lh). Ref.: A; Lh. � "1. d'une manière incandescente, bouillante. 2. au fig. ardemment"<br />
H. "Con entusiasmo" A. "Avec enthousiasme, de bon cœur" Lh. � [Jinkoa] goriki maithatü eta zerbütxatü. Bp I<br />
153. Iakite sendoaren su-txingarrek auspean zirauten, eta goriki aizatuko zituen Aristotelek. Zait Plat 42.<br />
2 goriki (L ap. A; Dv). � "Avec abondance, grassement" Dv. "Guriki eta goriki (L), con lozanía y abundancia"<br />
A. � Anhitz familia lehenago aberats eta goriki bizi zirenak, orai eskasiarik handienean dire. Prop 1876-77,<br />
387. Goriki eta goxoki bizitzeko. Prop 1880b, 89. Guriki eta goriki bizi izatua. Jnn SBi 406 (tbn. guriki eta goriki<br />
en HU Eskual 11 (ap. DRA)).<br />
gorhiñ. v. gohain.<br />
gorio. "(V-ger), bedar berdetxu bat, botikatzat sustraia jo jo jo egin da gordiñik emoten deutse ganaduari" A.<br />
goriro. "Avec feu. Syn. sutuki, gartuki, ezioro, izekiro, et au fig. spécialement: beroki, khartsuki" H. "(Hb),<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
919
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
d'une manière incandescente" Lh. v. 1 goriki.<br />
1 goritasun (V-gip ap. Iz ArOñ; SP (sin trad.), Urt, H). � "Calefactio, calefactus, berotasuna, [...] goritasuna"<br />
Urt IV 62. "1. incandescence, état d'un liquid bouillant. Au fig. ardeur, ferveur. 2. ardeur de la peau, du corps" H.<br />
"Gorittasuna: calentura" Iz ArOñ. v. 1 gortasun. � Ainbeste amodijoren goritasunak kiskalduten eban. Ur<br />
MarIl 98. Bere [eguzkiaren] printz gorriak pixkaka-pixkaka agertzen datoz goritasunez. Garbiz EEs 1930, 167.<br />
Esku biguna (Aita), / ukitu leguna (Semea), / goritasun guria (Gogo Gurena). Or QA 182.<br />
2 goritasun (Dv � A). � <strong>Fe</strong>rtilidad, fecundidad; gordura. � Jainkoak zeruko ihintzaz eta lurreko goritasunaz<br />
eman dezazula ogiaren eta arnoaren nasaizia. Dv Gen 27, 28 (Urt lurreko gizenetik). --Nola ez othe dira hiltzen<br />
[xinhaurriak]?. --Beren goritasunak iraunarazten diote. "Embonpoint". Dv Dial 29 (It, Ur gizentasunak, Ip<br />
gizentarzünak).<br />
1 goritu (V-gip, AN-ulz, BN; SP, Urt IV 60, Lar, VocBN, Dv, H), guritu (G-to, AN-larr). Ref.: A; Iz Ulz y ArOñ<br />
(goríttu), To (gurittu); Asp Leiz2 (guritu); Etxba Eib y Elexp Berg (gorittu); SM EiTec1 (goritxu). � Abrasar,<br />
inflamar, poner al rojo vivo; enardecer, enfervorizar. "Échauffer, embraser" SP. "Enrojar el fierro, burnia goritu"<br />
Lar. "Encourager, s'encourager, encouragé" VocBN � Dv y A. "1. devenir incandescent. 2. [...] brûler de fièvre<br />
ardente. 3. animer, encourager, communiquer de l'ardeur. Syn. berotzea" H. "--Ipiñi dozu ala sutan berotzeko? --<br />
Bai goritzen diardut" SM EiTec1 s.v. gori. "Recalentar (en tratamiento térmico). Trokela goritxuta ba-daok,<br />
sartu azkar olixotara" Ib. "Galdau biar badira burdiña bi, gorittu biar izaten dira zurirañok, [...] hay que<br />
calentarlos al rojo blanco" Etxba Eib. "Egur-ikatzakin baño errezago piezak gorittutzia arrikatzagaz, es más<br />
fácil caldear las piezas [...]" Ib. "Keixian gorrirañok goritzia, naikua dau materixal arek tenple ona artzeko,<br />
basta a aquel material calentar al rojo-cereza [...]" Ib. "Errementarixak sutan eukitzen zittuan aixkorak, gorittu<br />
arte" Elexp Berg. � Tr. Documentado desde la segunda mitad del s. XVII en todas las épocas y dialectos salvo<br />
en suletino. Menos frecuente al Norte, en el siglo XX sólo se encuentra en J. Etchepare. � Suge errabiatuek [...]<br />
/ suge sutan gorituek. Gç 165. [Amudio] haren kharraz goriturik. Ch III 5, 6. Sutegitik goritu, ta ateratzen dedan<br />
burnia. Cb Eg II 121. Edari deliziosez bihotza goritua. Monho 68. Gori zazu su dibino hartaz. Ib. 116. Ikátza<br />
goriturík. LE Kop 160. Bihotza zerutikako bozkario ezti batez goritzen. MarIl 107. Argitzen dio izpiritua,<br />
goritzen borondatea. Jaur 355. Errementarijan goritu ta galdaturiko burdiña. Ur MarIl 40. Itoten dagona ezin<br />
dok ibili begiratzen albuan agiri dan untzia gorituta dagon ala ez. Kk Ab I 17. Labeak asi dira goritzen. Ldi IL<br />
45s. Sutu, goritu bekit biotz au. Or BM 36. [Estularrietan] itxaropen txinpartaz goriturik. Erkiag Arran 196.<br />
Burruntzi gori bat bere labetxoan goritua. Anab Aprika 32. Eguzki galdak [...] goritu. Ibiñ Virgil 74. Ez dio<br />
sorterriaganako grina epeldu, goritu baizik. MEIG III 109.<br />
v. tbn. msMur 15. Mg PAb 126. Añ NekeA 225. Astar II 146. Arr May 50. AB AmaE 433. ArgiDL 31. Enb 70.<br />
Jaukol Biozk 34. JMB ELG 44. Etxde JJ 90. Zait Sof 174. Onaind in Gazt MusIx 157.<br />
� Eros dezazun eneganik urre suan gori hura. Ch III 32, 2 (SP urre suztatu, Mst ürrhe süz bethia).<br />
� (Con reduplicación intensiva). � Sutan gori-goritzeko? Zait Sof 34.<br />
� (Lar, Añ, H). (Part. en función de adj.). "Enrojado fierro, goritua" Lar. "Ignito [...] goria, goritua" Añ.<br />
"Burdin goritua, fer devenu incandescent" H. � Burdin goritua bezala, goritua eta sutua zaudenean. Ax 599 (V<br />
385). Parrilla gorituen gañean. Ub 117. Burni gorituarekin [markatu]. AA I 571. [Bi demonio] tronpeta<br />
gorituakin [...] soñua jotzen. AA II 144. Eznarri gorituakin gazura erosirik. Izt C 229. [Labea] ain goritua ipiñi<br />
zuten, non [...]. Lard 308. Bere aotik urtendako itz gorituak. Ag AL 31. Orratz goritu batez [...] erretzen. JE Ber<br />
87. Iltze gorituz yosi. Ldi IL 136. Ore goritua. "Pasta incandescente". MEIG IX 126 (en colab. con NEtx). v. tbn.<br />
Itz Azald 30. Azurm HitzB 42. � Gizon begi-goritu. Gand Elorri 157.<br />
� "Devenir [...] bouillant. Ur goritua, eau bouillante" H. � Ardo gorituari putz egiten. VMg 88.<br />
� "Être brûlé au soleil, recevoir un coup de soleil" H.<br />
2 goritu (Sc ap. A; Dv). � "Enrichir, engraisser, prospérer [...]. Ez da hanbat gorituko niri eraman darotadan<br />
puskaz, ce qu'il m'a pris ne l'enrichira guère. Onthasun ebatsia ez da goritzen, le bien volé ne prospère pas.<br />
Belhar porroska guziek goritzen dute lurra, tous les débris de végétaux bonifient la terre. Zure graziaz gori zazu<br />
ene bihotza (Jaur), enrichissez mon cœur par vos grâces. [...] bihotz ez deus hau [...] gori zazu zure<br />
samurtasunaren gantzuduraz (Jaur Dévotion au Sacré Cœur 168)" Dv. "1.º enriquecerse. 2.º abonar las tierras"<br />
A. � Eta gizona goritu zen, eta berhatuz eta aberastuz zihoan. Dv Gen 26, 13 (Urt berretu, Ur, Ker, BiblE<br />
aberastu). Gori nezazu beraz zure graziaz. Dv LEd 213. Hola bermatzen den laborariak laster gorituko du bere<br />
onthasuna. Dv Lab 164. Lurra goritzen duten gauza guziak deitzen dituzte ongarriak. Ib. 182. Idortzeak goritzen<br />
du egurra. Ib. 377. Zikhinki idukitzen den azienda ez da goritzen, garbiki atxikia bezala. Ib. 219. Orok ez balin<br />
badute hatzemaiten zorion ez diru, bakar zenbeiti bederen gertatzen zeie goritzea. JE Bur 206.<br />
gorituerazo. v. 1 goriarazi.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
920
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
goritzaile. "Ciniflo, [...] ille ixurtzáillea, andre ille koskoillatzeko burdin goritzáillea" Urt V 41.<br />
gorixka. "A un puchero [...] lleno de agua que está en el fuego, cuando está el agua más que tibia llamamos<br />
gorixka, y cuando va a empezar a hervir gori" Mdg 146.<br />
gorka. "(L), action de presser, fouler. Gorkan ezarri (A), empiler" Lh.<br />
gorkara. v. gorrikara.<br />
gorkatu (Dv � A). � "Bourrer, remplir avec excès" Dv.<br />
gorki. v. 1 gogorki.<br />
gorkin. � Gorra. "Desgorrarse, quitarse la gorra, [...] gorkingetu, desgorkindu, gorkiña kendu" Lar.<br />
gorkiro (Lar, Añ). � Sordamente.<br />
gorku (R, S; Foix ap. Lh (+ -kh-)), gorko (Sal). Ref: A (gorko); Lh (gorkhü). � "Refugio del ganado. [...] Kara<br />
kan ardi saldo bat gorkoan bildurik, mirad allí un rebaño de ovejas refugiado" A. "Gorkhü, ombrage que les<br />
animaux recherchent en été, p.ex. les brebis vers midi" Lh. "Gorkü, gîte du bétail" Ib. � [Ardi-jendeak] garadi<br />
zabalean billa baitu gorku. "Ha encontrado su refugio". Or Eus 247. Itxi zitun gorku batean. Ol 2 Sam 20, 3 (Dv<br />
toki hertsi batean, Ker emakume-gelan).<br />
- GORKU EGIN. "Gorku egin dei egun gure aziendak (R-uzt), hoy nuestro ganado se ha refugiado" A.<br />
gorkuagi (R-uzt ap. A). � Figura en Azkue, quien lo remite a gorko.<br />
gorkuratu. "Gorkhüratü, aro borthitzetik gerizatu" Alth in Lander RIEV 1911, 599. v. gorkustatu.<br />
gorkustalgi (-khü- S), gorkustaldi (-khü- S), gorkustagia (-khü- S). Ref.: Lh. � "Endroit ombreux où se<br />
réfugient les brebis à midi" Lh.<br />
gorkustatu (S), gortustatu (S). � "Gorthüstatü, aro gaitzetik gerizatu" Alth in Lander RIEV 1911. "Gorkhustatü<br />
(S), se mettre à l'ombre (bétail)" Lh. v. gorkuratu.<br />
1 gorma (Lar, H). � "Vómito" Lar.<br />
2 gorma. "Sorte d'engin de pêche en rivière" Dv � A. "Urrun-bean diren gormak urpetu" Darric (ap. DRA). �<br />
Horren gatik imolaturen diozka bitimak bere sareari, sakrifizioak eginen bere gormei. Dv Hab 1, 16 (Ol txinga).<br />
gormagarri (Lar, H). � "Vomitivo, goragarria, gormagarria" Lar. "Qui peut faire vomir, vomitif et dégoûtant"<br />
H.<br />
gormaka. "Gormaka egon, estar vomitando" Lar DVC 235.<br />
gormand. v. gormant.<br />
gormandatu. � Reprimir, manejar con dureza. � Bere pasioniak oro behar ditu gormandatu, azotatu,<br />
kruzifikatu eta garaitu. Tt Onsa 83.<br />
gormandiza (S ap. Lrq; Urt, VocBN, Chaho). �1. Gula; glotonería. "Addephagia, gormandiza, eziñ aserikako<br />
jan gutizia" Urt I 137. "Gourmandise" VocBN. � Tr. Documentado en la tradición septentrional desde<br />
Leiçarraga; no se encuentran ejs. del s. XX. � Honestki ebil gaitezen: ez gormandizetan eta hordikerietan. Lç<br />
Rom 13, 13 (TB gormandizetan; He jankorretan, Dv aseketetan). Hordikeriák, gormandizák. Lç Gal 5, 21.<br />
Brida zazu gormandiza, emozu neurri zure ian-edan nahiari. SP Imit I 19, 4. Bere honak [...] enplegatzen dituzte<br />
[...] gormandizetan. Tt Arima 107. [Bekhatü mortalak]: 1. Ürgüillia [...], 5. gormandiza. Bp I 54 (CatLan 16,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
921
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Monho 110, UskLiB 87, CatJauf 90 gormandiza). Gormandiza garai dezagun barurtuz. CatLav 44 (V 29).<br />
Gormandiza da edatekuaren eta jatekuaren den amurio desordenatü bat. CatS 56. v. tbn. Harb 26. Arg DevB<br />
128. Gç 166. Brtc 67. Dh 197. Hb Esk 45. Jnn SBi 88.<br />
�2. Golosina. � [Haurrek] munduan izan ditazken gormandiza guziak jaten zituzten. JEtchep 21.<br />
- GORMANDIZA EGIN. Cometer pecado de gula. � Ogiaz bertzalde berdagailu zerbait jaten du, bainan<br />
hautsa emanik, gormandiza egin beldurrez. Laph 38.<br />
- GORMANDIZAZKO. (Adnom.). � Gormandizazko bekhatia. UNLilia 10.<br />
gormandizkeria. "Abliguritio, janedandéko despendioa, gormandizkeriako despendioa" Urt I 30. � Hirietan<br />
ehi ikhusten da gormandizkeriarik handienak [...] haboroetan langilek dütiela eroaiten. ArmUs 1903, 12.<br />
gormankeria (S ap. Lrq), gormantkeria (Chaho; -keri VocB), gorbankeria. � "Gourmandise" Lrq. "Gula"<br />
VocB. � Ohointzez eta gormankeriaz betheak zaretelarik. TB Mt 23, 25 (Lç ekzesez). --Zer da gula? --<br />
Tripazana edo gorbankeria (B, s. XIX). BOEans 464.<br />
gormanki. "Avidissime", "avide" Urt III 180.<br />
gormant (L, BN, S; Urt, Arch VocGr, VocBN, Chaho), gormand. Ref.: Lh; Lrq. � Glotón, comilón.<br />
"Ambestrices" Urt II 19. "Avidus" Ib. III 181. "Gourmand. Syn. ahoxuri, jangile" Lh. � Tr. Documentado desde<br />
Leiçarraga en autores septentrionales y en Echenique. Gormant es la forma general. Emplean gormand Tartas<br />
(un ej. frente a numerosos de gormant) y Etchahun. � Horra gizon gormanta eta hordia. Lç Mt 11, 19 (Echn<br />
gormanta; He, Ip, Leon jale handi, TB yale, Dv jale). Otsoa baita animale goluta eta gormanta, ahal diana oro<br />
iresten du. Tt Arima 106. Gormantek ezpaitüte bere sabelaz berze Jinkuarik. CatLan 116. Emaztia nahi lüke<br />
[...]: / gormanda, libertina, auher [...]. Etch 378. Laneko [...] nagi, / yateko [...] gormantegi. Gy 43. Pettanek, ez<br />
baita gormant hetarik, ez zion bigarren tazarik hartu. Barb Sup 65. --Atxik daitak edari hortarik xorta bat [...]. --<br />
Hitz ematen diat, gormant tzarra. Larz Senper 34.<br />
v. tbn. EZ Man I 108. SP Imit I 24, 3. Gç 166. Ch I 24, 3. Mst I 24, 3. AstLas 27. Hb Egia 136. Gormand: Tt<br />
Onsa 137.<br />
� "Gormador, gormanta, de gormanta, gormandiza (L)" Aq 1261. Cf. DAut: "Gormador: el que vomita de puro<br />
lleno". v. gormari.<br />
- GORMANT ZIKIN. "Gourmand, (S) gormantzikhin, sabelhandi" Lh Eusk 1919-20 (II), 81.<br />
gormantasun. "Gula" VocB. v. gormankeria.<br />
gormantkeria. v. gormankeria.<br />
gormantu. "Gormantü et gormantze, devenir gourmand (S) " Lrq.<br />
gormari (Lar, H). � "Vomitador, okaegillea, gormaria, gonbitazalea, bomitaria" Lar. "Gormador" Ib.<br />
gormatu (Lar, H). � "Vomitar" Lar. "Gormar" Ib. "Vomir" H.<br />
gormatza. "Vomitona, gormatza" Lar.<br />
gormatzaile. "Qui vomit" H. v. gormari.<br />
gormeta. "Gourmette" SP � Chaho.<br />
gormin. � Vómito (de bilis). � Badut ardura dolore bat sabelaren erdian, xilkhoan, eta orduan heldu zaut,<br />
zintzurrari gora, ahora, ur mehe bat gure herrian deitzen duguna "gormina". Elsb LehE 121 (ap. DRA).<br />
gormindu. "Quedarse sin cocer las alubias al echar agua fría cuando estaban hirviendo" Iz ArOñ. v. gorbezitu.<br />
gormu, gornu. v. bormu.<br />
gorni (G-azp-to, AN-gip ap. A; Lar, H). �1. Sarampión. "Rougeole" H, que cita el ej. de Mb. "1.º sarampión. 2.º<br />
barros, granillos que produce el calor en la piel" A. v. gorrina (2). � [Aurtasun guzian] bein baztanga edo<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
922
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
nabarreria; gaur txisariak, bigar gornia. Mb OtGai I (ed. 1904), 50. �2. "(G), roya (enfermedad de vegetales)"<br />
A, que cita el ej. de Ur. v. gorrina (1). � Galdernak utzi zuena, gorniak desegin zuen. "Rubigo". Ur Ioel 1, 4<br />
(Dv herdo). � (Uso fig.). � Etziran neri batere alegrantziarik eman aien aoetan euskereak zeukan gorniak. Ag<br />
G 108. Oraingo makina ugarien beso biurri ta soin dirdaitsuak eremu-gañetan erio daude gorniak jota. TAg<br />
GaGo 75.<br />
goroiki. "Soga cuerda, goroikia (L)" Aq 510 � A. v. goroite.<br />
goroinka. "Brinco" Lar. Cf. tbn. Lar: "Brincador, goroinkaria", "brincar, goroinkatu".<br />
goroite (B ap. A), goraiti, goraite, goratta (G-goi ap. A). �1. "Soga de crin" A. "Cuerdas de abarcas" Ib. v.<br />
goroiki. � Zartallu bat goroitez eginda, guziak yauretxetik yaurti zitun. "De funiculis". Ol Io 2, 15 (Or MB 257<br />
goraitez; Lç khordato, He, LE korde, Ker, IBk, IBe lokarri). Gurdia [...] / abarrez, ostoz, estaltzen dute /<br />
goroitez ongi loturik. Or Eus 78. Andregaiak emanak abarka ta bartan / goraitiz biltzen ditu txukun gurutzetan.<br />
Ib. 365. [Ardi beltxaren] illeak balio zun abarka-lokarriak egiteko. Aueri, goraitiak deritzen. Zubill 60. �2.<br />
Brazalete, pulsera. � Ire eraztuna, ire goroitea ta eskuan dakarkan makilla. "Armillam". Ol Gen 38, 18 (Ur<br />
eskumuturretakoa, Ker zerrenda).<br />
goroldio (G, AN-gip-larr, L; SP, Lar � Lcq 178, Añ, Izt C 44, H), goroldi (AN-5vill, S, R; Añ, H), oroldio<br />
(AN-5vill, B, BN; Lar, Izt C 44, VocBN, Dv), oroldi (V-arr-oroz-m-gip, G, Sal, S, R; SP, Lar, Añ, Gèze, Dv, H),<br />
gooldio (L-sar, BN-baig), goldio, oroli (SP � Dv), orolgi (V-gip), odoldi (V, R), odolgi (V-gip), odolki (V-gip;<br />
A Apend), orolio (vEys, H), ooldi (V-gip), oldio (G-azp), oldei (V-m-gip (+ ooldei)), ooldi (V-gip; Alth Bot 14<br />
� A), ooldio (AN-araq), ooldui (V-gip), ooldoi (V-gip), oolgi (V-gip). Ref.: A (goroldio, gooldio, goroldi,<br />
odoldi, oroldio, oroldi, oldei); Lcq 178; Lrq (oroldi); Satr VocP (ooldio); Etxba Eib (orolgi); Iz UrrAnz (odolgi,<br />
ooldi); Iz ArOñ (oldei, ooldei, ooldui, ooldoi); Gte Erd 13; Elexp Berg (oldei). � Musgo. "Mousse" SP. "Moho,<br />
musgo, yerbecilla a manera de vello que se cría en los troncos y piedras, goroldioa, oroldioa" Lar (v. tbn. Añ).<br />
"La pelusilla del árbol, goroldioa, oroldia" Ib. "Orolgixa, musgo. Mendira juan, eta orolgi bigunian etzinda luze<br />
luze, orduak emoten nittuan" Etxba Eib. "Barezuria baino alferrago (AN-gip) [...], otx, otx, goroldio mugimendu<br />
ori (AN-gip), ori goroldioa baino motelago da (AN-gip)" Gte Erd 13 (haciendo referencia a una persona vaga).<br />
Cf. VocNav: "Goroldia, nombre vasco del musgo en general (Valle de Bertizarana). En el Valle de Odieta<br />
oroldio"; "oroldi, musgo (Artaza)". � Tr. Atestiguado en Axular, Oihenart, Duvoisin, Arrue y autores del s. XX,<br />
tanto al Norte como al Sur. Emplean goroldio Axular, Duvoisin, Munita (104), Zaitegi (junto con oroldi (RIEV<br />
1933, 60)) e Ibiñagabeitia (junto con goroldi y oroldi); goroldi los septentrionales Oxobi, J. Etchepare (Bur 34),<br />
Lafitte y Mirande (Pr 111); oroldio los guipuzcoanos Arrue, T. Aguirre y Orixe (Mi 26), y oroldi los vizcaínos<br />
RS (de donde tal vez proviene el ej. de Oihenart), Moguel, Kirikiño (Ab II 38) y Lauaxeta (hay oroldizko, junto a<br />
oroldiozko, en Arrue). Usan odoldi Altube, Gandiaga y Erkiaga. Hay goldio en un ej. de EEs (1916, 254),<br />
Lizardi, S. Mitxelena (Aranz 53) y Txillardegi (Let 22). En DFrec hay 2 ejs. de goroldio y uno de oroldi. � Arri<br />
ebiloiak oroldirik ez. RS 5. Dabillan harriari etzaika goroldiorik lotzen. Ax 38 (V 24). Harri erabiliak eztu<br />
biltzen oroldirik. O Pr 211 (v. tbn. versiones de este refrán en Mg PAb 172 (oroldi) y Zait Sof 5 (goroldio)).<br />
Sagar hondoetarik mihurak eta goroldioak khentzea. Dv Lab 203. Pareteak [...] oroldioz estaliak. Arr GB 18.<br />
Iru edo lau lur txatal, landutzeka, gutziok martzaz, otaz, sasiz, odoldiz eta irauzkiñez yosita. Alt EEs 1917, 42.<br />
Goroldiz aphainduzko harrien azpian. Ox 24. Oroldi bidian. "Senderos musgosos". Laux BBa 40. Kukua kantari<br />
egunsentiyan / errekaldeko basuan; / iñudiari arrautza jarri / odoldi-kabi gozuan. Auspoa 120-121-122, 238.<br />
Artzuloko oroldioartean. TAg Uzt 82. Itzalak odoldia emongo al deutsa. Gand Elorri 215. Enborrari datxikon<br />
goroldi izpi bat. Lf in Zait Plat XV. Odoldi bigun ta aratza lurraren gain. Erkiag BatB 40. Izen bat [harri lauzan]<br />
goroldi edo muzaren jostagailu. SoEg Herr 12-11-1964, 1. Goroldio orlegiz inguratutako urmaelez. Ibiñ Virgil<br />
108 (97 goroldi, 49 oroldi). v. tbn. Azurm HiztB 29. Gooldio: Prop 1902, 271.<br />
� (G-bet), gooldi (V-m), odoldi (V). Ref.: A (goroldio, odoldi); Zubk Ond (gooldia). "Alga marina" A. v. 2<br />
grama. � Beste [arri] batzuk, leun leunak, odoldi berde bigunez jantzirik dagozanak, bedar txondorren itxurea<br />
daukie. Ag Kr 139. Zai gaude, urrutira eramanen gaituen ontziaren zai, arraldeko oholdia bezala olatuen joanetorrien<br />
menpean. Lasa Poem 117.<br />
� oroldio (Lar, H), oroldi (H), orolde (H). "Pelusa, geuna, goroldio, oroldioa" Lar. "Oroldia, duvet" H.<br />
"Oroldea, oroldioa, [...] duvet, première plume d'un jeune oiseau; première barbe d'un jeune homme. Sorte de<br />
coton qui recouvre certains feuilles de plantes" Ib.<br />
� "Oroldia, au fig. abri, protection contre un mal, une disgrâce. Ezta osoki zorigabea, dakiena non aurkhi bere<br />
gaitzaren aringarri oroldea, [...] le remède qui allégerera son mal" H.<br />
- GOROLDIOZKO. (Adnom.). � Oroldizko [...] etzauntzaren gañera. Arr GB 77 (108 oroldiozko). Egaztitxoak,<br />
goroldiozko bere kabi biguñean. EE 1884a, 133. Goldiozko ogean etzin. Ldi IL 30 (v. tbn. BB 108). Kortxo eta<br />
oroldiozko naximentua. MEIG I 76.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
923
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GOROLDIO ZURI (goroldi z. AN-5vill ap. Lcq 179; Arzdi Plant1). "Goroldi zuria, liquen de tronco de árbol"<br />
Arzdi Plant1.<br />
goroldiotsu, gorolditsu (T-L). � Cubierto de musgo. "Moussu" T-L. � Len lur gorolditsua, itxas belar asko,<br />
gaztaiñ txertaka batzuek besterik ez baizan. Munita 69. Arkaitz goroldiotsutik. Ibiñ Virgil 33. Iturri orolditsuak.<br />
Ib. 52.<br />
goroldiotu (H, T-L s.v. mousse), gorolditu (H), oroldu (Lar, H). �1. "Oroldu es echar pelo malo en las aves,<br />
pelusa u yerba esponjosa en los árboles" Lar s.v. abrigar. "Se couvrir, se revêtir de mousse" H. "Hezetasun<br />
geiegiak oroltzen dituen soroak, autsak begiratzen ditu oroltzetik, les champs [...] que l'humidité couvre de<br />
mousse" Ib. v. goroldiztatu. � Amiltzean, harria ez da gorolditzen. Hitz zuhurren kantua (ap. DRA). �2.<br />
goroldu (H), oroldu (Lar, H). "Emplumar, emplumecer las aves, oroldu, lumernetu" Lar. "Pelechar, oroldu,<br />
illernatu" Ib. "Jeter ses premières et tendres plumes, son duvet, en parlant des jeunes oiseaux. Jeter la première<br />
barbe, son duvet en parlant d'un jeune garçon" H. �3. oroldu (Lar, H). "Metafóricamente se dice por abrigar<br />
oroldu. Ya tiene quien le abrigue y caliente badau nok oroldu [...]. Bien abrigado está, ondo oroldua dago" Lar<br />
s.v. abrigar. "Protéger, abriter contre le malheur, défendre, secourir quelqu'un, le consoler, etc." H. �4. oroldu.<br />
"Fomentar, berotu, oroldu, sukaritu" Lar. Cf. tbn. Lar: "Fomentación, berotzea, oroltzea".<br />
goroldiztatu. "Se couvrir, se revêtir de mousse" H. v. goroldiotu.<br />
1 goronbil (V-m ap. A). � "1.º cosa redonda. 2.º bola de madera que adorna una balaustrada" A.<br />
2 goronbil. v. 1 goronbilo.<br />
1 goronbilo (AN ap. A � Aq), koronbilo (AN ap. A � Aq), goronbil (A), gorron-bilo (-illo Darric ap. DRA).<br />
� "Nudo de la azada sobre el ojo, goronbilloa, koronbilloa (AN)" Aq 565.<br />
2 goronbilo. "Golondrina" A Apend.<br />
gorontz (V-ple, G), gorontza (Lar (det.), H), goruntz (V-gip), gorantz (V-ger-ple-oroz), gorantza (V-ger-plearr-oroz-m;<br />
Añ (det.)), gorantx (V-ple-arr-oroz-m), gorantxa (Añ (det.)), gorantze, gorauntz (V-gip), gonauntz<br />
(V-m-gip, G-goi), gonantza. Ref.: A (gorontz, gorantz(a), gorantx, gonauntz); VocZeg 287; Etxba Eib<br />
(goruntza); Iz ArOñ (gonauntza); Urkia EEs 1930, 50. �1. "Corpiño, corpiñejo, jubón sin mangas" Lar.<br />
"Monillo" Ib. "Cotilla, [...] gorontza balea bizarrez egiña" Ib. "Justillo, gorantza, jupoia, jakea, gorantxa" Añ.<br />
"Sayuelo, juboncillo pequeño" Ib. "1. corset. Syn. gerruntzekoa, [...], gerruntzea. 2. une sorte de casaque sans<br />
manches. C'est le jubon esp." H. "1.º justillo, corpiño. [...] 3.º chaleco de hombre" A. "Gonauntz, corpiño" Ib.<br />
"Goruntza, justillo, corsé, sostén. Lenago goruntza eruaten zan bularreri eusteko" Etxba Eib. "El jubón de<br />
mujer" Iz ArOñ. "Aixueta bat: gonauntza estutzeko lokarritxoa" Ib. s.v. aixueta. "Gorauntz, bularra lotzeko<br />
janzkitxoa (V-gip)" Urkia EEs 1930, 50. v. gerruntze (2). � Onelako gertaldietan askatu oi ziotela bere<br />
gorontza. Cb Josefa 170. [Emakume] batzuek ipintzen omen ditue gorontza txit motxak [...] goiak zinzilika<br />
ipintzeko. AA II 120. Goiz aski bota zion / Alzuruk begia [dama politari]. / Artu ere bai ongi, / goruntzen<br />
neurria. Izt Po 85. Emen gorontza eta gona motz gorri batekiñ jantziyak daude. Sor Bar 25. Gorontz estuz,<br />
oñetako medarrez esiturik, zaldun-andre itxurak ezin eginda. Ag G 373 (v. tbn. 54). [Emakumezkoaren] gorontz<br />
urdiñ-arre. 'El justillo gris'. Mok 16. [Nexkak] gorontzetik orratza atera du. 'Casaque'. Or Mi 119 (v. tbn. 22 y<br />
23; 98 gorantze). Gixonezkuak samaragiñoko gorantzak erabiltten ei zittubezen orduban. Otx 124. Gorantz edo<br />
koratillo. Ib. 125 (v. tbn. 147). Jantzi zadi gonantza gorriz. "Vístete de corpiño rojo". Laux AB 86 (v. tbn. 22).<br />
Gorontzan lokarria eten zait. JAIraz Joañixio 17. Gona gorri, amantal baltz, goruntz zuri. Erkiag Arran 39. �2.<br />
(A), gorontza (det.; Aq (AN)). "Paño de cabeza en las mujeres casadas, goronza (AN)" Aq 290 � A.<br />
gorontz. v. gorantz.<br />
goronzko. v. goranzko.<br />
goropillo. v. korapilo.<br />
gorordi (H + goordi). � "La partie d'une charrette, faite en treillis des mêmes branches, à bords plus élevés que<br />
ceux d'un tombereau, dans laquelle on charge tous les objets transportés en grande quantité et qui peuvent couler<br />
à terre, si on ne les retient pas, comme ma¨is, citrouilles, fumier, paille hachée" H. v. brozel.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
924
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gorostegi. v. goroztegi.<br />
gorosti (gral.; IC 442r, Urt I 464, Lar, Aq 531, Añ, VocBN, Gèze, Lcq 65, H (+ -rh-)), gorozti (SP), korosti (Vgip,<br />
G-azp-nav, AN-ulz, Ae, Sal, R; A Apend), korostu (kh- S), goroxti (S), gorostia (Dv), gorhostu (Lecl),<br />
korostin (A Apend), goosti (AN-araq), kostei (V-gip), koostui (V-gip), koostei (V-gip), koosti (G-azp, S; kh-<br />
Alth Bot 9), khooste (Foix ap. Lh), korostoi, korostui (Ae). Ref.: VocPir 562; Bon-Ond; A (gorosti, korosti,<br />
koosti, khorostü), Aezk (korosti); Lrq (goroxti); AEF 1955, 72 y 143; Iz Als (korosti), IzG (goosti, koosti, koostui,<br />
koostei), ArOñ (koostui, koostei), Ulz (gorosti), To (goostie), UrrAnz (koosti); Etxba Eib; Elexp Berg (kostei).<br />
�1. Acebo. "Houx" SP. "Sacudir bravamente, gorostiaren gonza txastarazi (AN)" Aq 531. "Acebo. Donostian<br />
Donosti, gorostian gorosti (V), en San Sebastián, (condúcete como en) San Sebastián, en el acebo como acebo"<br />
A. "Korostei baten peera: (ir) bajo un acebo" Iz ArOñ. "Kosteixan aldeko kanpaiñia ein ddau Diputaziñuak"<br />
Elexp Berg. Cf. VocNav: "Gorostia, acebo (Regata y Baztán). En otras localidades kolostia y golostia";<br />
"corostia, acebo (Ochagavía)"; "colostia, acebo (Aóiz)". � Legarreta Gorostaldea (Roncesvalles, 1284). Lac<br />
VM 45. Çaualeta gorost aldea (Roncesvalles, 1284). Ib. Guorosquaray bizqui (Roncesvalles, 1284). Ib. Maria<br />
Periz Gorostapalo (1366); Johaneco Gorostarrçu (1366); Ochoa Saenz de Gorostiaga (1452); Et Gorostica<br />
Zaharra (1141); Eximinum de Gorostieta (1239); Et in villa Gorostiza (1067); Anton de Gorostyaga (1489);<br />
Otrosi Goroscelay (1259). Arzam 260. Pero Anton de Gorroztigui (1489). Ib. 261. � Gurbisia, gorostija,<br />
masusta txikarra. Mg PAb 188. Lurrak berez ematen dituen gorosti, agin, ota [...]. Izt C 160. Basoetako zugazti:<br />
[...] piño, arte [...], gorozti. Ag AL 108. Korostiaren ostoa da on [...] ardientako. Mdg 131. Goostia ukaldika<br />
igortzen dituzte Kamelua eta Mikaela. Barb Sup 60. Gorostia ezkurtzen denean. 'Le petit houx'. Or Mi 18.<br />
Gorosti arantzatsu baten itzalpean. Ibiñ Virgil 51. Goiko mendiyan / edurra dago, / korostoipeian izotza. (Canc.<br />
pop.). Aranzazu 1967 (Oct.) 455.<br />
v. tbn. Ag G 201, Munita 93. Zerb Azk 101. Korosti: Alzola Atalak 48.<br />
�2. gorostoi (H), korostui (Ae ap. A Aezk). Acebal. "Gorostoian gorosti, Donostian Donosti. Proverbe au sens<br />
de 'hurler avec les loups' ou 'vivre à Rome comme à Rome. Litm.: Houx dans la houssaie, S. Sebastien à S.<br />
Sebastien" H. "Korostui (Ae), acebal" A Aezk 295. v. gorostidi.<br />
- GOROSTI-ALDAXKA. Rama de acebo. � Furian sartzen dire goosti aldaska bana eskuan. Barb Sup 60.<br />
Gorozti aldaxka bat. Zerb Azk 101.<br />
- GOROSTI-ALE. Fruto del acebo. � Hire ezpainak, [...] Ifar-aldeko elurretan erne diren bi gorosti-aleak. Mde<br />
HaurB 51.<br />
- GOROSTI-MAKILA. "(Palo de) acebo" Lar. "Gorosti makilla billa juan da mendira, malluka kertenak eitteko"<br />
Etxba Eib. � Gorozti makilla arin ibilliko da ta odola ta negarra dariozula egongo zera. Cb Eg III 371. Kastigu<br />
bearra badabe semeak [...] bebil gorosti makilla. Añ MisE 220. v. tbn. Ag G 96. Gorosti-makil sendo bana<br />
zekarten nork-bere eskuan. Berron Kijote 141. Gure gorputz-arimak gorosti-makilaz bezala astintzea. MEIG I<br />
174.<br />
- GOROSTIZKO. "Goroztiazko, qui est en bois de houx" Dv.<br />
- GOROSTIZKO JATS. "Gorostizko iatsa, balai de houx, houssoir" H.<br />
- GOROSTIZKO KONJURO. � Ta bestela ezin bada egin bedi goroztizko konjurua. Au da alabaña birtute<br />
andiko konjuro bat onelako deabruak aienatzeko. AA III 560.<br />
- GOROSTIZKO MAKILA. Bastón, palo de acebo. v. GOROSTI-MAKILA. � Argimutilla eskerrean da<br />
gorostizko makilla eze bat eskuman. A BeinB 84.<br />
� Etim. Cuenta con claros paralelos sardos: golóstru, golóst(r)i, colostri.<br />
gorostiaga. "Lieu où il y a beaucoup de houx, houssée" H. v. gorostidi.<br />
gorostidi (H), gorostiadi (Dv), koostadui (V-gip). Ref.: Iz IzG, ArOñ. � "Houssaie" Dv. "Lieu où il y a<br />
beaucoup de houx, houssée" H. "Koostaduixa, el acebal" Iz IzG. v. gorosti (2), gorostiaga, gorostieta,<br />
gorostitza.<br />
gorostieta. "Lieu où il y a beaucoup de houx, houssée" H. v. gorostidi.<br />
gorostiki, gorostiaki (Dv). � "Pièce de bois de houx" Dv.<br />
gorostitza, koostitza (V-gip). � "Koostitzaa, acebal" Iz ArOñ. v. gorostidi.<br />
gorhostu. v. gorosti.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
925
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gorotz (gral.; Lcc, SP, Lar, Aq 1383, LE Urt voc., Añ, Lecl, Arch VocGr, VocBN, Dv, H), korotz (V, G-nav, L,<br />
B, BN; kh- BN, S; Lcc, Mic 5v, SP, Añ, VocBN (kh-), H (+ kh-), VocB), gohotz. Ref.: A (gorotz, korotz); AEF<br />
1925, 95; Lrq; Etxba Eib y Elexp Berg (korotz); Iz Als (auts), ArOñ (kootz), To (gootza). � Tr. Documentado en<br />
todas las épocas y dialectos desde Leiçarraga. La forma korotz la emplean autores vizcaínos y Goyhetche. En<br />
DFrec hay 4 ejs. de gorotz.<br />
I (Sust.). �1. Boñiga, fiemo, excremento de animal; estiércol. "Boñiga de buey, idian korotza", "estiércol" Lcc.<br />
"Gorotza, fumier. Korotza, ongarria" SP. "Cagajón" Lar. "Canina, txakur kaka, txakur gorotza" Ib. "Boñiga de<br />
buey, bekorotza, gorotza, beikorotza" Añ. "Abono de tierras, sembrados" Ib. "Khorotz, engrais (S), syn. du mot<br />
hungarri" VocBN. "(G, L) fumier, (L) bouse" Dv. "Korotza bezin aferra (BN-baig), tan haragán como el fiemo"<br />
A. "Saiak jan dost bildotsa, ordeko itxi dost korotza (V-gip), el buitre ha devorado mi cordero, en cambio me ha<br />
dado el excremento" Ib. "Gorotz-eskarpitü, ongarria hedatu" Alth in Lander RIEV 1911, 599. "Korotz,<br />
excremento duro y menudo. Excremento en general es kaka, siendo su eufemismo loi" Zam Voc. "Korotza, lo<br />
que defece el intestino. Ordinariamente se entiende lo que defecan los animales. Ardixan korotza edo pekorotza<br />
lako zimaurrik [ez] lorendako, no hay abono como el de las ovejas para las flores" Etxba Eib. Cf. astakorotz,<br />
korosmai. v. bekorotz. Cf. JFlor: "Korotzarri, coprolito (Murga Murgategi, Rafael, Donostia, 1894)". � Gauza<br />
hauzaz guziozaz neure burua billuzi ukhan baitut eta gorotz bezala edukiten ditut. Lç Phil 3, 8 (Dv gorotz; He,<br />
TB ongarri, Ol, Ker, IBk simaur, IBe zabor). Lürreko gaizak oro gorotza bezala etxekiten. Mst I 3, 6 (Ip<br />
gorotza). Eskaratzeko gorotz loitsu zikiña. Mb IArg I 195. Zaldi gorotzari (Berastegi, 1763). ETZ 129.<br />
Edertarzüna, gorotz zathi bat, elhürrez estalirik. Egiat 185. Gorotza baño ere ezer ezagoak dira munduko<br />
atsegin guziak. AA I 409 (v. tbn. 611 y III 439). "Hurrun hebentik, hurrun elxo txarra / lur gorotza" zioan<br />
lehoak elxoari. "Excrément de la terre". Arch Fab 99 (Gy 299 lurraren korotza). Ezurra, adarra, illea, guztia da<br />
ona txit gorotza egiteko. It Dial 50 (Ur zimaur, Dv ongarri, Ip hunkarri). Eman behar zaio lürrari lür berri edo<br />
gorotz. Ip Dial 49. [Behien] iphurdi mazela gorotzez betheek. Dv Lab 153. Aberatsentzat arroza, eta pobrientzat<br />
gorotza. AJauregi EE 1885b, 215. Korotz pilloak atsa dariela. AB AmaE 259 (v. tbn. 315). Korotzak batzen.<br />
Echta Jos 73. Simaurra, abere-gorotza, ez da beti berdiña. EEs 1916, 269. Askok ere ongarri, gorotz edo<br />
zimaurpera botatzen dute izenik agurgarrien ori. Inza Azalp 133. Asto-korotzak. Enb 167. Gure bihotzen<br />
gorotzak baitu / ongarriztatu. Mde Po 67. Gorotzak eta gernuak. Arti MaldanB 208. Galtzak eratsi eta... korotz<br />
morrosko baltza utzi eban. Erkiag BatB 96. Ollarraren korotza. Osk Kurl 102. Hain maite dugun garo-usaina -norbaitek<br />
gorotz-usaina esango luke-- zertxobait galtzea. MIH 35.<br />
v. tbn. ConTAV 5.2.9, 141. Lar Cor 57. Izt C 181. JE Bur 88. Or Eus 318. Korotz: Mg PAb 87. Añ MisE 248. Ag<br />
G 274. Gohotz: Gazte (Urtarril) 1958 (ap. DRA).<br />
�2. "Gorotz, borrachera" Asp Leiz2.<br />
II (Adj.). �1. "Khorotz (adj.), fainéant. [...] Muthiko khorotza, enfant paresseux" Lh. "Gorotz, haragán" Asp<br />
Leiz2. Cf. ALFER-GOROTZ.<br />
�2. "(BN-ciz), biotz-gorotz, corazón duro" A Apend.<br />
�3. Inútil, fútil. � Eskuara deusetako ez dela on, deusik ez dela mintzaira alfer eta gorotz bat baizik. Leon GH<br />
1927, 136 (ap. DRA). Cf. HUTS-GOROTZ.<br />
- ARDI-GOROTZ. v. arkorotz.<br />
- AHUNTZ-GOROTZ. v. ahuntz.<br />
- ERLE-GOROTZ. v. erle.<br />
- GOROTZ-AITZUR (g.-atxur Izt C 232, H; khorotz-(h)ain(t)zur Hb ap. Lh.). "Bêche à fumier" H. "(Hb), pioche<br />
à fumier" Lh. � Belarra metatzekoan, / burnizko gorotz-aitzurrez. "Rastrillos de hierro". Or Eus 305. � (Uso<br />
fig.). � Tira, tira, gorotz-aitzur zarra! --erantzun zuen [...]--, iltze oriek ongi zapa itzazu. 'Vieux croc'. Or Mi 75.<br />
- GOROTZ-ATE (g.-athe Lecl, H). "Gorotz athea (S, BN), tas à fumier" H. � [Iob] gorotzate batetan gaiñian<br />
hedaturik zagoela harrek haren gorputzeko haragaia bizirik iaten zuela. Tt Onsa 52.<br />
- GOROTZ-IRRAPO. "Montoncillo de estiércol" A Apend.<br />
- GOROTZ-META. "Tas, monceau de fumier. Syn. ongarri-meta" H.<br />
- GOROTZ-MUKURU. "(AN-gip-5vill), basurero al aire libre" A.<br />
- GOROTZ-PERRETXIKO. "Korozperretxiko (V-gip), seta gris, verde, azulada, mohosa. En V-gip, var. de<br />
gibelurdin" A.<br />
- GOROTZ-PILA. a) "Gorotz-pilla (AN-gip-5vill), basurero al aire libre" A. b) "Gorozpil (G-to), montoncitos de<br />
estiércol en el campo" A.<br />
- GOROTZ-PUSTILA. Boñiga. � Abere-usaia aundia, gorotz-pustillak ugari, euliak erruz. Anab Poli 133.<br />
- GOROTZ-TAPO. "(S), montón grande de estiércol" A Apend.<br />
- GOROTZ-TOPA (S; -topo S). Ref.: Lh. "(S; Foix), petit tas de fumier" Lh. � [Job] gorotztopoaren gañian.<br />
ArmUs 1899, 36 (ap. DRA). [Sugiak] goroztopoetan egiten du bere habia. Eskual 24-7-1908 (ap. DRA).<br />
- GOROTZ-URPO (S). Ref.: Lh; Lrq. "Gorotz-ürpho (S; Foix), petit tas de fumier" Lh. � Gorotz urphoak<br />
bezala. Eskual 14-2-1908 (ap. DRA).<br />
- ILUN-GOROTZ, TXORI-GOROTZ, HUTS-GOROTZ. v. ilun, txori, huts.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
926
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gorotzatu (Lar, Lecl, H). � "Estercolar" Lar. "Abonado, [...] gorotzatua" Ib. "1. fumer une terre. 2. salir, se salir<br />
d'ordures, d'excréments" H. v. goroztu.<br />
gorotzil (S-no ap. A). � "Noviembre" A, que cita a Mercy. � Gure segretariaren kontre-siñetaren pian<br />
Gorotzilaren hamabi denian 1772. Mercy 18 (v. tbn. 9 y 43). Gorotzillla: itzak berak dio garbi asko: gorotza<br />
barrutieri banatzeko illa, alegia. EgutAr 1-11-1962 (ap. DRA).<br />
goroxema, -xima, -xuma. v. garizuma.<br />
goroxti. v. gorosti.<br />
goroz. "A media rienda, brida erdiz, brida goroz" Lar.<br />
gorozema. v. garizuma.<br />
gorozpil. v. GOROTZ-PILA.<br />
goroztaldi. "Fumure. Goroztaldi on bat ematea, donner une bonne fumure. Syn. goroztatze, ongarriztatze" H. v.<br />
gorozte.<br />
goroztatu (S ap. Lrq; Lar, H), koroztatu (kh- H). � "Estercolar" Lar. v. tbn. Lar Cor 57. "1. fumer une terre. 2.<br />
salir, se salir d'ordures, d'excréments" H. v. goroztu. � Egia deia untsa goroztatu alhorretan jan ahala badiela<br />
artho zankhuek eta belhar gaxtuek? ArmUs 1906, 91.<br />
goroztazale. "Qui fume une terre (S)" Lrq.<br />
gorozte. "Estercoladura, estercolamiento, estercuelo, goroztea, zimaurtzea" Lar. v. goroztaldi.<br />
goroztegi (AN-5vill ap. AEF 1929, 81; Lar, Añ, H), gorostegi (A Apend), koroztegi (Añ). � "Estercolero, el<br />
lugar" Lar. "Muladar" Añ. � � Ezkaratzetan [...], goroztegietan [...] edozein zokotan edo tokitan. Mb OtGai III<br />
267 (v. tbn. III (ed. 1905), 40). Sartu dezu goroztegirik zikiñena baño zikiñagoan. AA I 421. Goroztegi baten<br />
gañian ikusi zuan ollo bat ill-ustela. Bv AsL 145. v. tbn. J. Goenaga Aita San Inazio 70 (ap. DRA).<br />
gorozti. v. gorosti.<br />
goroztopo. v. GOROTZ-TOPA.<br />
goroztu (AN-larr; Lar, Añ, H), koroztu (G-nav; Añ). Ref.: Iz Als (auts); Asp Leiz2. �1. "Estercolar" Lar y Añ.<br />
"Estercolado, goroztua" Ib. "1. fumer une terre. 2. salir, se salir d'ordures, d'excréments" H. "Auts au kentzeko<br />
koroztuin ber dezubei larrainau" Iz Als. Cf. bekoroztu. � Ezpadaukazu ispillua [...] sareren batekin ongi<br />
estalia, laster goroztuko due euliak. AA I 602. Goroztu edo simaurtu. NecCart 12. �2. "Goroztu, emborracharse<br />
(AN-larr)" Asp Leiz2.<br />
goroztzai. "Estercolero, el que saca y lleva estiércol" Lar.<br />
gorozuma. v. garizuma.<br />
gorpera (BN-ciz, S-bas (-ph-) ap. A). � "Muy sensible al calor. Haur hori behi zaharra idüri da: hotzaren<br />
hozpera, beroaren gorphera. Debriak eraman dezala Biarnon behera" A.<br />
gorpil. "Gorphill (BN-baig), calentito, no bien asado (se dice de frutas asadas)" A.<br />
gorpitz. v. gorputz.<br />
gorpiztu. v. gorbezitu.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
927
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gorporal. v. korporal.<br />
gorpotx. "(Ducange), guimpe" Lh.<br />
gorpu (V; Añ (V)). Ref.: A; Gte Erd 140; Elexp Berg. �1. Cadáver. "Sasi batzuen atzian ei zeuan gorpua.<br />
(Gazteek gutxi darabilte. Ordez gorputza)" Elexp Berg. � Tr. Atestiguado por primera vez en Añibarro; no<br />
vuelve a documentarse hasta finales del s. XIX. A partir de entonces se encuentra en numerosos autores<br />
meridionales, principalmente vizcaínos. � Kontu egizu dakutsula zeure burua gorpu kaxa zuriaren ganean. Añ<br />
EL 2 38s. Ez da ikusi Donostian iñoiz aura bezelako gorpu-laguntza ugari ta oargarririk. Garit Usand 55.<br />
Errekan sartu zan, baña ordu bete barru gorpu zan. Kk Ab II 23. Gorpu-estalki / arlosa zabal apala. Enb 45.<br />
Gorpu bat ekarreen zerraldoan. Or Tormes 87 (v. tbn. Aitork 289). Gorpu ekarri zunaten Guadarramatik. Or QA<br />
84. Jaso ditue, illik, gorpu, kale bazterrean. Erkiag BatB 185. Gorpua artu ta obiratu egin eben. Ker Mt 14, 12.<br />
v. tbn. Azc PB 277. Ag AL 100. A Ezale 1899, 7a. Altuna 68. Laux BBa 78. Otx 12. A EY I 213. Akes Ipiñ 16.<br />
Bilbao IpuiB 28. Gand Elorri 168. Gazt MusIx 101. Balad 168. Ibiñ Virgil 105. Alzola Atalak 103.<br />
� (Ref. a animales). � Orduan argia betiko galdu dutenen gorpuak (il-otzak) ateratzen ditute [erlategitik]. Ibiñ<br />
Virgil 112.<br />
�2. Cuerpo. � Haur baten gorpu mendre, [...] hukigarria zenaren ordez, neska baten gorputz betegina. Mde<br />
HaurB 37. Sumatu ditut gorpu-sumaiki guzietatik. "Omnibus corporis sensibus". Or Aitork 259.<br />
- GORPU-AGURTEGI. Capilla del cementerio. � Gorpu-agurtegian Donostiar-abeslari-bazkun aipatuak<br />
abestu zuen Joxe-Marik egindako Ave Maria, ta ondoren il-otoia esanaz, eraman zuten iltegira. Garit Usand 55.<br />
- GORPU HIL (Añ). "Cuerpo muerto: (c.) illotza, gorpu illa" Añ. � Yesusen gorpu ila. Añ EL 2 208 (v. tbn. 38 y<br />
222). Gorpu hil baten usaina. Mde HaurB 38.<br />
- GORPU HILOTZ. Cadáver. � Ildakoaren gorpu illotzari. Zait Sof 162.<br />
- GORPU-LOR. "Entierro, conducción de cadáveres, gorpulor (V), ileta" A DBols. � Irutarikoak izaten dira<br />
tokirik geienetan, elizkariak legez, eorzte edo gorpu-lorrak bere. A EY I 223. Zortziko gorpulorrean lau serorak<br />
zortzi kandela eroaten ebezan zerraldo-aurrean. Ib. 223. Gorpulorra edo lurremotea egin ezin danean,<br />
ildakoaren etxetik urten oi dau [...] illeta-gizataldeak. Erkiag Arran 167.<br />
- GORPU-ZATI. Reliquia. � [Erreberenziya egin] Santuen imajinai eta gorpu-zatiyai. CatLlo 35.<br />
gorpusgili. v. gorpuzgili.<br />
gorputxo. � Dim. de gorpu (2). � Haurrak bezela lo zen, gorputxoa konkorturik, belaunak gora eraikirik. Mde<br />
HaurB 17s (v. tbn. 73, 90 et passim; v. tbn. Mde Po 81).<br />
gorputz (V, G, AN, L, BN (-ph-) Ae; Lcc, SP, Ht VocGr 342, Lar, Añ, H; -ph- Urt I 32, Arch VocGr, Dv, H),<br />
korputz (V-gip, G-to-bet, AN-egüés-ilzarb-olza, Sal), gorpitz (-ph- BN, S; -ph- VocBN, H), korpitz (S (kh-), R;<br />
kh- Gèze, Dv, H), korpiz (R). Ref.: VocPir 195; Bon-Ond 139; A (gorputz, korputz, gorphitz, khorpitz); Lrq<br />
/khorpic/; Iz Als (zetakozu), ArOñ, Ulz, To (korputzá), R 395; Etxba Eib (korputz); Elexp Berg. � Tr. Gorp(h)utz<br />
es la forma más documentada tanto al Norte (salvo en suletino) como al Sur. Entre los autores septentrionales,<br />
emplean la forma sin aspiración, Dechepare, Leiçarraga, la mayoría de los autores labortanos clásicos y tbn. los<br />
del s. XX, dándose alternancia en otros como Duvoisin y Joannateguy. Emplean khorpitz los autores suletinos<br />
(sin aspiración en Belapeyre (I 71) y Xarlem (834)) y korpiz los roncaleses. Hay gorpitz en un ej. de Oihenart, en<br />
Tartas (Onsa 147), López (430) y SalabBN (-ph-), en todos ellos junto con el menos frecuente gorputz. Se<br />
documenta korputz en salacenco y en algunos pocos autores meridionales ya desde Nicolas de Zubia (1691), en<br />
la mayoría de ellos junto con gorputz, aunque normalmente, y salvo excepciones como Irazusta y Ochoa de Arín,<br />
en menor proporción que éste. Así tenemos korputz, además de en los autores citados, en Barrutia (Acto 228),<br />
Elizalde (34), Cardaberaz (CatV 26), Moguel (CC 254), V. Moguel (16), Xenpelar (372), Udarregi (21), AzpPr<br />
(50), Noe (37), EusJok (II 126), Orixe (Aitork 414), Jautarkol (Biozk 101) y Emeterio Arrese (OlBe 10). Al Norte<br />
sólo lo encontramos una vez en Leiçarraga (Mt 26, 12) y otra en CatLan (100), que por lo demás emplean<br />
gorp(h)utz. De no tratarse de errata hay por lo menos un ej. de gorputs en Urquizu (13). En DFrec hay 22 ejs. de<br />
gorputz, 2 de korputz y uno de korpitz. En cuanto al uso de los sufs. -(r)en y -ko en determinados contextos,<br />
resulta difícil establecer reglas o tendencias generales atendiendo al contexto, época o dialecto. Así por ej. con<br />
sust. como atsegin, plazer...; neke, pena... se documentan en proporción similar tanto gorputzaren como<br />
gorputzeko, independientemente de la época o dialecto. En el caso de gaitz, gaixo, eritasun, osasun... es<br />
notablemente más frecuente el empleo de -ko. Es tbn. más frecuente -ko con parte, zati, atal...; behar, premia...;<br />
garbitasun.... La misma tendencia se observa en el caso de sentidu, zentzu(n)... en el que tbn. son algo más<br />
numerosos los ejs. de -ko.<br />
�1. Cuerpo. "Gorputzez eta arimaz egina, composé de corps et d'âme" SP. "Gorputzekoa, corporel, du corps" Ib.<br />
"Gorputzeko izerdia, sueur du corps" Ib. "Consumir en la Misa, Kristoren gorputza eta odola artzea" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
928
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
"Comulgar. [...] gorputza artu" Añ. "Forma corporal: (c.) gorputz irudia" Ib. "1. corps en général, d'homme ou<br />
d'animal. Gorphutz lodia: gros corps. Gorphutz lerdena: corps svelte; Gorphutz hertsia: corps mince, étroit. 2.<br />
corps, sens opposés à l'âme et à ses facultés. Gorphutza ezpaduzu hilduratzen eztuzu arima salbatzen" H. "Se<br />
dice también del cadáver. Korputzak, lurperatzerakuan, kare bizixakin jarri zittuen" Etxba Eib. � Tr. De uso<br />
general en todas las épocas y dialectos. � Neure gorputz eta arima eta dudan guzia. E 79. Ezen gorputzez absent<br />
banaiz ere, spirituz ordea zuekin naiz. Lç Col 2, 5. Eraman zezaten haren gorputza eta ohortz zezaten. Lç Mt 14,<br />
12 (He, TB, Dv, Echn, Ur, IBk, IBe gorp(h)utz, Samper korputz, SalabBN gorphitz, Ip khorpitz, Hual korpiz; Ol<br />
soin, Ker gorpu). Zuk legez nik bere dot gorputz ona. Lazarraga 1187r. Konjuraetan oi ta dizut, / gorputzeango<br />
aragiok. Ib. 1184v. Su bako etsea gorputz odol bagea. RS 237. Gorputzeko osasuna emaiten deraue. Mat 136 (v.<br />
tbn. gorputzeko osasun en Harb 327, Ax 279 (V 187), Hm 164, Mb IArg I 189, Mg CO 95, CatB 60, Gco II 89,<br />
AA III 439, fB Ic III 277, Astar II 175, Ur MarIl 81, Arr May 96, Jnn SBi 111, Bv AsL 101, Itz Azald 168, Goñi<br />
101, ArgiDL 31, Tx B I 28, Or Aitork 24). Gorputz guztia zioten / azoteez larrutu. EZ Noel 96. Gure gorputz<br />
haur, arimaren kanpoko [...] estalki haur. Ax 187 (V 127). Gorputz lerdena. O Po 35 (10 gorpitz). Gorputz<br />
delikatua. SP Phil 326. Baduzu gorputz bat eta etzare spiritu huts. Ch III 57, 3. Esku-lanen eta gorphutzeko<br />
nekhen aldera. He Gudu 124 (v. tbn. gorputzeko neke en Mb IArg I 213, Mg PAb 141, Itz Azald 92; g. nekegarri<br />
en Añ EL 1 72; g. nekadura en SP Imit I 25, 11). Gorputzaren eriotzarekin. Mb IArg I 60 (v. tbn. gorputzeko<br />
eriotza en Bv AsL 400). Gorputzak eskatzen duen loa. Mb IArg II 330. Gorputz illkor. Cb Eg III 274. Animarako<br />
ta gorputzerako al dezun on guzia ari [lagun urkoari] egitea. Cb EBO 55. Ehortzterat zeramaten gorphutz baten<br />
ondotik. Lg II 151s. Nihoiz-ere gorphutzeko garbitasuna kolpatu ez dutenetan deitzen da birjinitatea. Brtc 223s<br />
(v. tbn. gorputzeko garbitasun en Mat 304, Harb 102, SP Phil 331, Gco I 472, Dh 84; gorputzaren garbitasun en<br />
Gco II 39; khorpitzaren xahütarzün en Ip Hil 46). Jesu-Kristoren Gorputza artzea urtean bein gitxienez. Ub 183<br />
(v. infra GORPUTZ SAINDU). Gorpútza está baizik arági ezurresko bulto bát. LE Prog 122.<br />
� (s. XIX). Ez pekatu korputzekorik egitia. Mg CO 129 (156 gorputzeko pekatu; CatS 49 khorpitzeko ogen).<br />
Gure gorputz edo aragai gaizki ezia. Gco I 447. Eskatzen diót [...] gorputz-ástogonendáko osasúna. LE Ong 31v<br />
(38v gorpútz-ásto). Gorputzaren atsegin lizunen billa. AA III 466 (v. tbn. en contexto similar CatBurg 40, Añ<br />
CatAN 58, Gco II 57, Inza Azalp 58 gorputzaren atsegin; fB Ic II 279 -ren gurari; Ax 27 (V 16), Tt Onsa 109 -<br />
ren plazer). Gorputzez elizan egonagatik, gogoz [...]. AA III 338. Barurez gorphutza flakatzen. Dh 57. Ostrija<br />
konsagrauban dago Jesusen gorputz bizija. JJMg BasEsc 65. [Freubagaz] eruaten da nora nai zaldijaren<br />
gorputza. Astar II 109. Gorputzeko obra [...] miserikordiazkoak. Ib. 69 (v. tbn. Bp I 51 korpitzeko obra<br />
miserikordiazkoak, Ch I 19, 4 gorputzeko obra debozionezkoak). Gaixuak eta beste gorputzeko gatxak. fB Ic III<br />
265 (v. tbn. en contexto similar Ax 204 (V 137), Cb Just 130, Lg II 141, Añ CatAN 32, Gco I 451, CatB 37, Dh<br />
86, Lard 529, CatAe 36, CatSal 37, Legaz 22, A. Zavala in Goñi 15, MAtx Gazt 94 gorputzeko gaitz; Cb CatV<br />
34, Mg CO 16, Añ LoraS 14, Astar II 266, CatBus 20, CatLlo 34 gorputzeko gatx; SP Phil 166, Tt Onsa 53, Mb<br />
IArg I 121, Arr May 66 gorputzeko eritasun; CatBurg 24, AA II 111, fB Ic III 261 gorputzaren gaitz / gaixo).<br />
Gorputzaren sentidoak dire borz. CatB 80 (v. tbn. gorputzaren sentidu en AA III 354, fB Ic III 261, CatBus 36,<br />
Arr May 11; korputzaren sentido en CatSal 65; gorputzaren sensu / zensu en EZ Man I 16, Ax 586 (V 377);<br />
gorputzaren zentzu(n) en CatBurg 42, Inza Azalp 46, KIkG 14; gorputzaren zentzumen en KIkV 21). Jaungoikua<br />
dago [...] zure gorputzeko zati [...] guztijetan. Ur MarIl 70 (v. tbn. gorputzeko zati en Ub 216, Añ CatAN 62,<br />
CatBus 53, CatLlo 58, Legaz 50, Itz Azald 44, MAtx Gazt 39; gorputzeko m(i)enbro / menbru en Lç Ins F 4v,<br />
Mat 71, Ax 315 (V 209), Tt Onsa 146, CatUlz 52; gorputzeko p(h)arte en SP Phil 98, Astar II 90, Jaur 152;<br />
gorputzeko alde en Ub 62s, CatLlo 82, Arr May 118s, Itz Azald 155; gorputzeko atal en Erkiag BatB 115).<br />
[Esopo zen] gorphutzez [...] moldegaitz eta itsusia. Gy 278n. Badu Jangoikoak guk bezala gorputz figureik?<br />
CatAe 24. Gorputz argala erortzen bada / bere biziyo txarretan. Xe 385. Ardoarekin / gorputza sano eduki. Ib.<br />
262. Gorputzeko zentzuak dira bortz. Legaz 50 (v. tbn. gorputzeko zen(t)zu(n) en Ub 148, Añ LoraS 172, CatLlo<br />
82, Ur MarIl 4, Itz Azald 184, Ag G 151, Inza Azalp 116, Or Aitork 361, Erkiag Arran 93; gorputzeko sensu en<br />
Gç 39, He Gudu 137; gorputzeko sentimendu en Harb 24; gorputzeko sentidu en Añ CatAN 61, Gco I 447, AA<br />
III 578, fB Ic III 271, Bv AsL 17). [Sugeak] bere gorphutz luzeaz [...]. Elsb Fram 178. Izpiritu garbi bat da, /<br />
gorphutzik ez duena. Zby RIEV 1908, 203. Bazirela hobi hartan gorphutzak oraino oso-osoak. Jnn SBi 66.<br />
� (s. XX). Arimako eta gorphutzeko beharretan [laguntzea]. CatJauf 75 (v. tbn. gorputzeko behar en SP Imit III<br />
26, 2, Ch I 25, 9, Dh 225, Arb Igand 120; gorputzeko premina en fB Ic I 93, Itz Azald 95s; gorputzaren behar en<br />
Ch III 26, 4; khorpitzaren behar en Mst III 26, 2). Eztala arimen onerako bakarrik, ezpada gorputzaren<br />
osasunerako be bai. Ag Kr 25 (v. tbn. gorputzaren osasun en EZ Eliç 392, Arg DevB 129, SP Imit IV 4, 2, Mb<br />
IArg II 333, Lg II 174, AA II 112, JJMg BasEsc 78, fB Ic III 277, Itz Azald 191, Or Aitork 264, MAtx Gazt 79).<br />
Gorputzeko atsegin iragankor. JE Bur 111 (v. tbn. en contexto similar SP Phil 413, Cb Eg II 173, Gco II 75, fB<br />
Ic III 262, CatBus 34, Hb Egia 82 gorputzeko atsegin; Harb 211, Hm 207 gorputze(ta)ko plazer). Gorputz guzia<br />
daldaran. Ox 49. Urte batzuk baditu baña / gorputza dauka tentia. Tx B I 111. Ats Sandua gorputz itxuran, uso<br />
idurian yetxi [zan]. Ir YKBiz 44. Gorputzak ezetz, gogoak baietz. SMitx Aranz 135. Akidura bat nabari zuen bere<br />
gorputzaren atal orotan. Mde Pr 162 (v. tbn. gorputzaren atal en MEIG VI 115; gorputzaren / khorpitzaren zati<br />
en Mb IArg I 317, fB Ic II 159, Ur e Ip Dial 24; gorputzaren / korputzaren parte en Cb Eg III 248, Mg PAb 82,<br />
It Dial 24; gorphutzaren alderdi en Dv Dial 24; khorpitzaren menbru en CatS 34). Gorputzaren nekeaz eta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
929
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
barrengo oñazeaz ziaro apurtuta zegon. Etxde JJ 260 (v. tbn. gorputzaren neke en Mb IArg I 92, AA II 51, Astar<br />
II 241, Arb Igand 83, Xa Odol 283; gorputzaren pena en EZ Man I 97; korputzaren penagarri en Mg CC 150).<br />
Giza-gorputza zendula. Or Aitork 118. Arima gorputzetik berexia. Ardoy SFran 156. Gerriak ere bigun dauzka<br />
ta / gorputz guzia gordiña. Uzt Sas 188. [Joiotxuok] batzuentzako hamazortzian / zeuretzat [...] / zeure<br />
gorputzen trukian. Balad 60. Oihenarten ezin-egona eta ondoeza gorputzekoak baitziren, arimakoak baino<br />
gehiago. MIH 248.<br />
v. tbn. Korputz: ConTAV 5.2.11, 154 (Zubia-Lezamis). OA 34. Iraz 20. CatSal 31. Imaz Auspoa 24, 143.<br />
K(h)orpitz: Mst I 22, 5. Normandie (ap. DRA). Egiat 184. UskLiB 95. Arch Fab 119. Etch 640. CatS 3. ChantP<br />
284. Balad 73. Mde Po 48. Korpiz: CatR 31. Mdg 142.<br />
� (Para expresar una idea de unidad). � Hala anhitz garelarik gorputz bat gara Krist baithan. Lç Rom 12, 5<br />
(He, TB, Dv, Ker, Bibl, IBk, IBe gorp(h)utz (bakhar) (bat), Ol soin). Adanen seme guztiok eta guztiz ere<br />
giristinok, gorputz bat garela. Ax 314 (V 209). Bertze hitzkuntzek izenari aitzinetik finkatzen dioten [...]<br />
preposizinoa, [...] Eskuarak ondotik eratxekitzen dio [...], non biez egiten baitu gorputz bat edo izen soil bat. ES<br />
89. Euskara osoa bat bera izan arren, gorputz aundi eder bat bezela. Aran SIgn 200. Biar degu guziyok gorputz<br />
bat egiñik bizi gaitezen. Bv AsL 70. Zeren Eliza Gorphutz bat baita, Jesu-Kristo haren Buruzagi. CatJauf 68s (v.<br />
tbn. en contexto similar CatBurg 20, Ub 143, CatAe 30). Gaur ainbat puska egiñik gaude / len gorputz bat<br />
baigiñan gu. / Berriro ere batasun ori / oso bearreko zaigu. Basarri 2.<br />
� Cuerpo, parte central, principal. � Textuan aditzen diraden hitzak izanagatik, eztiradela ordea textu gorputz<br />
berekoak, baina deklaragarri iarriak. Lç Adv * 7v. Meditazionean seinalatzen ohi dire bereziki hirur pharte:<br />
preparazionea, bertzela aphaintza deith dezakeguna, gorphutza ta bukania edo akhabantza. Dh 100 (v. tbn. 101<br />
y 103).<br />
� Lothek [...] gorputzez egin zuen bekhatu bere alabekin. SP Phil 355 (cf. infra GORPUTZEZ IZAN).<br />
� Cuerpo, ánimo, fuerza. � [Muthil eskaldunak] edozein lanetako gorphutz baduela / eta nihor berthutez nausi<br />
ezduela. Hb Esk 168. Ibilli eta nekeai arpegi emateko gorputzik izan etzuela. Lard 511.<br />
� Cuerpo (ref. a objetos inanimados). � Orrelatan emen etxa gorputz andia oi zen olzek erakusten duten<br />
bezanbates. 'Gran cuerpo de casa'. (Arizaleta, 1602). FLV 2005, 331. Lau etxeen gorputzek zedarri egiten<br />
baitukete inguruan [...] ibil-toki huts zonbaiti. JE Ber 54. Eta eun liburu-gorputz baiño geiago arkitu zituzten.<br />
"Cien cuerpos de libros grandes". Berron Kijote 75. Metalaren gorputz berean txertatutako zerra. MEIG IX 120<br />
(en colab. con NEtx). Burniaren gorputza pitzatzen hasten da. Ib. 121. � Esanok geituaz et aldatuaz, [...]<br />
gorputz barriez taiuturik, adiskideei iruntsi-erazoteko. Erkiag Arran 13.<br />
� (Como primer miembro de comp.). � Gorputz arinz ta jostaket garbiak. Mb IArg I 310. Bere burdiña [...] ez<br />
da igaroko gure korputz-albuetatik. Mg PAb 214 (VerBasc 13 saietsaldeak). Laburra dala gorputz-atsegiña. Añ<br />
MisE 108. Ez ito, ez jausi, ez gorputz-kalterik artu. Ib. 110. Gorputz ikarik aundiyena. Sor Bar 28. Gorputzobiraltza.<br />
Garit Usand 55. Gorputz-urratze minberakgatik. ArgiDL 99s. Gorputz-errautsak [eortzi]. JMB ELG<br />
89. Gorputz-erruak eraman zuten / iltzera Seme ezilkorra. SMitx Aranz 127. Lortzen zituzten sendaketak [...]<br />
gorputz-eritasunenak. Mde Pr 312. Gorputz azalean barreatuak. Ib. 323. Gorputz-atsegiñak maiz itsutzen nau.<br />
Or Aitork 284. Gorputz-legeak, gogo-legearen aurka. Ib. 194. Gorputz-begiz eta idurimenez. Ib. 63. Gorputzzirkin<br />
azkar ta neurtuak. Erkiag BatB 48. Gorputz-adinari gagozkiolarik [...] zaharrenak. MEIG IX 101. �<br />
Gorputz-gogoetan lorrez zamaturik. Etxde JJ 243.<br />
�2. + korputz (V-gip, AN-egüés-ilzarb-olza), korpitz. Ref.: Bon-Ond 140; Etxba Eib. Tronco, torso. "Korputza<br />
zuen liraña eta oñak zebiltzen aidian" Etxba Eib. � Txindurriari dakitzanean egoak, galdu oi ditu gorputza eta<br />
besoak. RIs 21. Gorphutza eta bi eskuak / burdiñez amarraturik. Gç 84. Besoak eta gorputza [...] nekatu. Mb<br />
IArg I 249. Eskuak, oñak, gorputza. Cb Eg II 49. Büria korpitzetik / nahi derat separatü. Xarlem 264. Sama,<br />
beso edo gorputzian. Mg PAb 179. Buria, khorpitza eta buztana / [...] eztira ez josten. Arch Fab 201. Gorputz<br />
biguñ, belaunak indartsu eta ankak ariñ. Izt C 218. Arpegia zapi batekin estalia eta gorputza maindire batean<br />
bildua. Lard 426. [Trimurti Yainkoa] hiru buruekin gorphutz berean. Hb Egia 49. Zangar lodi, gorphutz lerden.<br />
Zby RIEV 1909, 108. Besua zabal, ez gorputzari yosita lez. Kk Ab II 184. Gorputz ederra, arpegi fiña. Tx B I<br />
210. Beso ta gorputz ikara daude. Or Eus 399. Gorputzaren ondoren isatsa [dator]. MIH 83.<br />
v. tbn. Bil 85. Xe 226. Azc PB 151. A BGuzur 110. Ag AL 83. Echta Jos 45. Mok 19. Etxde JJ 110. Erkiag BatB<br />
86. Basarri 97. Ardoy SFran 226. Uzt Sas 228. Korputz: Mg PAb 147. Khorpitz: Casve SGrazi 122.<br />
� "Corps en parlant d'une vêtement et de sa partie qui couvre la partie supérieure du corps. Egin darotazu<br />
soinaren gorphutza hertsiegi, bertzalde ongi dohat, vous m'avez fait le corps de la robe trop étroit [...]" H.<br />
� Tallo, tronco (de una planta). � Bada Indietan belar bat [...]. Sustraiaren ingurutik goraño jantzitzen da osto<br />
berdez eta gordetzen dioe gorputz guzia. AA I 596.<br />
�3. (T-L), korpitz (kh- S ap. A � Gèze), korputx (Sal ap. A; Lh), korpux. "Korputx: 1.º (Sal), justillo, corpiño.<br />
2.º chaleco de hombre" A. "Corsage, jüsta, khorpitz" Gèze. "Korputx, brassière d'enfant" Lh. � Emaztiak<br />
oialezko ta merinozko baskiñekin, neskatuak korpux mangua aneria ta oraziorekin ta erraien barna bilua ongi<br />
biurtrik, zinta moxkuekin. Garral EEs 1921, 106. Maritxok gorputz au zeukakan jantzia, orain iru urte,<br />
soldaruzkara joateakoan. Alz Ram 105 (v. tbn. otro ej. en la misma pág.).<br />
�4. (G, AN, L; H (-ph-)), korputz (G-goi-to), korpitz (S (kh-), R). Ref.: A (gorputz, khorpitz); AEF 1924, 55; To<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
930
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
(korputzá). Cadáver. (Empleado sobre todo con izan, egon, gelditu...). "Cadavre. Atzo bizi, egun gorphutz. [...]<br />
Apheza ethorri orduko gorphutz zen: il était mort, pour quand arriva le prêtre" H. "Gorputz dago (G, L-ain), está<br />
cadáver" A. "Oain korputz dagoanan anima, el alma del que ahora está cadáver" AEF 1924, 55. "Korputza<br />
zetorrek, viene el cadáver" Iz To. "Gorputz 'cuerpo', korputz 'cadáver', korputz dago 'está de cuerpo presente'"<br />
(G-goi-to; v. infra GORPUTZ-EGUN para otra distinción g-/k-). � Etzuten gehiago nausi! Gorphutz zen [...]<br />
etzana, usteltzerat abian! Hb Egia 95. Hilkarrean haritu zirela ezpataz eta haren semea gorputz zela. Jnn SBi<br />
170. Gorputz direnak lituzke nahi piztu bizira. Ox 187. Maiteñoa zait il atzo / aretoan gorputz dago. Ldi UO 17.<br />
v. tbn. SMitx Aranz 218. Otzitu ta gorputz gelditu ezpazan beintzat. Etxde JJ 251 (254 gorputz gelditu; 153<br />
gorputz utzi). M. Irigoin pentzean zen, anean ari [...]. Bat betan aire gaixtoa heien arterat erori da. Martin<br />
kolpean erori da gorputz. Herr 2-7-1959 (ap. DRA, s.v. aire-gaixto). Suge batek eldu [...] ta ordu beteko gorputz<br />
zala. Anab Aprika 28. Krimaren ondorioa: artzain gaixo bat, gorphutz. Larz Senper 108. Goiz aldera, ondoeza<br />
eginta, gorputz geratu uan. Ataño TxanKan 45. Gorputz geneukan Mike Todd [...] film hau aurkeztu digutenean.<br />
MEIG I 181. � Gorputz-edo gelditzen dira. [...] Zertako biziko ez dakitela dautza erdi-illunean. Txill Let 27.<br />
�5. (V-gip ap. Etxba Eib; Lar). Cuerpo, objeto. "Cuerpo denso, diáfano, fluido, pesado, gorputz trinkoa,<br />
argigiroa, ezakia, astuna" Lar. "Cuerpo iluminado, leve, luminoso, raro, gorputz argitua, ariña, argitsua, arroa"<br />
Ib. "Cuerpo regular, sólido, sonoro, tenso, gorputz arautia, gogorra, ostia, edatua" Ib. "Cuerpo de delito,<br />
gaitzaren gorputza" Ib. "Gorputz zerutarrak, cuerpos celestes" Ib. � Egiazko filosofian materia eta forma<br />
baitira gorphutzaren lehen hatsapenak. ES 127. Ezluke behar bihotzik, erranen lukenak, etzuela etzan-ordu<br />
halako gorphutz batek (ref. al Obelisco de París). Hb Egia 149. Indarrak gorputzetan. GJaur Pisia 36. Indarrak<br />
gorputzai [...] igi eragin leikioe. Ib. 37. Eder diran gorputz, urre, zillar eta olakok. Or Aitork 44. Aidean utzitako<br />
gorputza, zergatik dator goitik beera? Vill Jaink 45.<br />
� (En Química). Cuerpo, elemento. � Gorputz bakunen aldiñari yarrai, lenen metalantzekoak eta urren<br />
metalak aztertuko doguz. GJaur Kimia 69. Urgaiak, aldin banako gorputzakaz nai sulburagaz batzen danean,<br />
Urgarratzak emoten dauz. Ib. 70.<br />
�6. + korputz (V-gip ap. Etxba Eib). Cuerpo (densidad de un líquido, grosor de una tela...); cuerpo, materia,<br />
consistencia. "Korputza daben gauzak dabe astuntasuna, las cosas que tienen materia tienen pesantez" Etxba<br />
Eib. � [Txakolin] beratxoa eta gorputz gitxikoa. Izt C 146. Emazu irina pastak gorphutzik aski hartu arte.<br />
ECocin 46 (v. tbn. 43 y 37). Naparroa-ardao guzurbakoak / gorputza dauko ta indarra. Azc PB 79. Edozer<br />
egiteko bearrezkoak doguzan gaiok, soña edo gorputza euki daroe beti. Guk gizonok soin bako gairik eskuartean<br />
erabilten be eztakigu ta. Eguzk GizAuz 47. Itz meak, ariñak, gizentasunik ez gorputzik ez astuntasunik eztutenak,<br />
lurrunaren pare. Vill in Gand Elorri 13. Ez zela dena gorputzik gabeko ametsa eta irudipen hutsa baizik. MIH<br />
299. [Hizkuntza ez da] gorputzik ez duen sistema baten eskema soila. Ib. 392.<br />
�7. Cuerpo, grupo, conjunto de miembros dentro de una comunidad, organización, etc. � Ordena dezaten<br />
elkharren artean Eliza gorputz guziaren rejimenduan zer moien eduki behar den. Lç Adv G 6v. Eleiza Santa<br />
Katolikaren gorputzarekin bat egizu. Cb Eg III 268 (v. tbn. Brtc 263, Itz Azald 45, Inza Azalp 137 elizaren<br />
gorputza). Eleiz-gorputz onen bizikai edo mienbro guziak Santuak dira? Ub 146. Egun abustuaren 5an 1792,<br />
usaia eta kostumatzen den lekhuan, herriko etxean, abade eta juratuen presentian, asanblatu gare gure<br />
munizipalitateko gorphutzarekin batean. Revol 152. Aita Santu ta obispuak egiten dabeen gorputzian. JJMg<br />
BasEsc 41. Kongregazionean sexa bakhotxak izanen du bere kontseilua eta gorphutz berex eginen du. JesBih<br />
412. Kongregazioneko lau gorphutzek gidari bera izanen dute. Ib. 405. Elizako artzainen gorphutz guziak. Hb<br />
Egia 107 (v. tbn. 112). � Cuerpo, organismo (del Estado). � Konseju Estaduko / gorputz ain sabanta / Europa<br />
guzitikan / sinetsia baita. Bordel 120.<br />
�8. Don Rodrigo de Mercado y Zuazola, Kolejial nagusi eta Katedratiko Huescan eta gorputz bietako<br />
irakasleari aurkeztu zioten [...]. Izt C 484 (VocC: "Gorputz bietako irakasle: doctor en ambos derechos").<br />
Erretore Oñatikoa milla bosteun laurogei ta amaikagarren urtean, gorputz izkirazko aren zuzen bidea <strong>Fe</strong>lipe<br />
bigarrenaren aginduz egin zanean. (Interpr?). Ib. 467s.<br />
�9. + korputz (G-azp). <strong>Fe</strong>stividad del Corpus Cristi. v. GORPUTZ-EGUN. � Gorputz-arratsaldian /<br />
orrenbeste jende. Xe 179.<br />
- GORPUTZA ARINDU. Hacer de cuerpo. v. GORPUTZETIK LIBRATU, arindu. � [Pixitegi ederrenak.]<br />
Gorputzaren arintzeko tokiak. Zub 71.<br />
- GORPUTZA HARTU. Encarnarse; tomar cuerpo. � Nere animagatik gorputza artu, ta illkor edo mortal egin<br />
ziñan. Cb Eg II 43. Enkarnaziñoak ori berori, edo gorputza artzea esan gura dau. Cb CatV 69s. Jainkoaren<br />
Semeak hartu ditu gorphutza eta arima Birjina Maria dohatsuaren sabelean. CatJauf 57. � Gorputza hartu<br />
beharrean dagoen sentipena. MEIG IX 135s (en colab. con NEtx).<br />
- GORPUTZA ASKATU (V ap. A; Añ). "Rendirse el cuerpo por el mucho cansancio" Añ. "Desfallecer" Ib. "(V,<br />
msLond), fatigarse mucho" A.<br />
- GORPUTZA HAUTSI. (Ref. a algún trabajo, quehacer... equivalente a la expr. 'matarse a trabajar'). � Etxean<br />
bakarrik / eztot gorputza ausiko / egiten bearrik. Azc PB 235. Lan gogorrean gorputza ausi dauan langillearen<br />
irabazia. Eguzk GizAuz 119.<br />
- GORPUTZ-ADAR. Miembro del cuerpo. � Nahiz gorputzadarrak, nahiz giza gorputz osoak ere. Mde Pr 331<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
931
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
(v. tbn. 335).<br />
- GORPUTZAGAZKO. Carnal; corporal. � Korputzagazko pekatuban jausi. Mg CO 124. Zeintzuk dira<br />
gorputzagazko erruki-egintzak? KIkV 81 (v. tbn. 80; KIkG 65 gorputzarekiko).<br />
- GORPUTZ AGERRIAZ, AGIRIAZ. "(A) cuerpo descubierto" Lar.<br />
- GORPUTZA KENDU (V, G ap. A � Añ). "Acceso, acto carnal: [...] andreari gorputza kendu" Añ.<br />
- GORPUTZ-ALDARTE. Estado del cuerpo. v. gorputzaldi. � Beti ez da iguala / gorputz-aldartia / gaztetan<br />
izandu du / osasun fuertia. AzpPr 120.<br />
- GORPUTZ-ALDE, G.-ALDERDI. Parte, miembro del cuerpo. � Gorputz osoa sulezean ondatzea baño obe<br />
duzu gorputz-alde bat galtzea. Ir YKBiz 122. [Jaungoikoak] nai du gizon burua gorputz-alderdi guztiakin ondo<br />
erantsirik egotea. Inza Azalp 141.<br />
- GORPUTZ-ALTXA. Conducción del cadáver. � Herri eta auzo herri guzia bildua zen etxaitzinerat gorphutz<br />
altxa tenoreko. Herr 14-12-1961, 3.<br />
- GORPUTZ HANDIKO. "Corpulento, corpudo, gorputzandikoa" Lar. Cf. Lar: "Corpulencia, gorpuzandigoa".<br />
� Ule gorrizta [...] / gorputz-andiko, arpegi eder. Echta Jos 232. Gorputz andiko asto ederrak. Kk Ab II 162.<br />
- GORPUTZ-ARIMA, G.-ANIMA. a) El cuerpo y el alma (empleado sobre todo en pl.). Cf. ARIMA-<br />
GORPUTZ. � Ez diet nik utzi nai nere gorputz-animei [...] gaistakeririk egiten. Mb IArg I 96. [Jainkoaren<br />
Semeak] baditu gorputz-animak guk ditugun bezala? Ub 131. Ofrezitzentiót nere gorpútz arimagébek. LE Prog<br />
98. Goardadezangátik gárbi gure gorpútz arima. Ib. 102. Zere gorputz-animak loitzeko. AA III 564. Gorputzarimako<br />
garbitasuna. Añ EL 2 82. Gorputz-arimako ondasunak. Zav Fab RIEV 1907, 540. Garbi itzazu nere<br />
gorputz-animak. Arr May 31. Osasuna iguzu / gorphutz arimetan. Zby RIEV 1908, 294. Jesusen gorputz-animak<br />
sortu ziran Ama zorionekoaren baitan. Inza Azalp 55. Gorputz-animarako bear duan guzia. Ib. 144. Gorputzarimen<br />
galgarri. Etcham 188. Piarresen gorputz-animak [...] galdu arte. Etxde JJ 118. Gure gorputz-arimak<br />
[...] astintzea. MEIG I 174.<br />
v. tbn. (Ejs. en pl.): Or Aitork 250. Erkiag Arran 53. Matx Gazt 77. Berron Kijote 157. Gorpitz-arima: Tt Onsa<br />
34. (En sing.): ArgiDL 51.<br />
b) En cuerpo y alma. v. GORPUTZ ETA ARIMA. � Gorputz-arima natzaio aizeari eskeiñiko. Berron Kijote<br />
157.<br />
- GORPUTZ-HARTUEMAN. Relaciones carnales. � Ezkontzako Sakramentuaren bitartez santutuak gelditzen<br />
bai dira gorputz-artueman oiek. MAtx Gazt 22.<br />
- GORPUTZ-ATAL. Parte, miembro del cuerpo. � Gorputz atalak ditxiguz bidian. "Trozos de nuestro cuerpo".<br />
Laux BBa 130. v. tbn. Eguzk GizAuz 143. Gorputz-ataletan daukan pekatu legera (Rom 7, 23). Or Aitork 181<br />
(Ker, IBk, IBe gorputz-atal; Lç, Bibl menbro, He gorphutzeko menbro, Dv alderdi). Gorputz atalek ematen<br />
diguten laguntza soil-soilik dugula. MEIG IV 75. � Gorputz atalak oso dituten guzieri. "Quibus integer sensus<br />
est". Or Aitork 251.<br />
- GORPUTZ-AURPEGI. (Pl.). Cuerpo y rostro. � Jantzi barriak ipiñi ta gorputz-arpegiak txukun-txukun<br />
jartzen. Bilbao IpuiB 276.<br />
- GORPUTZAZ EZAGUTU. Tener trato carnal. v. infra GORPUTZEZ IZAN. � Ezkontzarako itzikan eman<br />
bagarik donzellaren bat korputzaz ezagutu azkero. OA 161.<br />
- GORPUTZ BAT EGIN. Unir(se), formar un solo cuerpo, una unidad. � Gorphutz bat egiten dute giriztino<br />
guziekin. Lg I 227. Garau baten uruna bilduten da bestenagaz, oratu, ta gorputz bat egiten da. Añ LoraS 55.<br />
Guziok fede bat degu [...] guziok gorputz bat egiten degu. Gco II 72. Ez gaituz batuten edo gorputz bat egiten<br />
beste kristinaubakaz. Astar II 45. Beste batekin alkarturik, jarraitzen dute biak Oriako ibai andira, berarekin<br />
gorputz bat egitera. Izt C 92 (v. tbn. 120, 161 y 190). [Poema] andik eta emendik osatua, il-zorian zeuden<br />
puxketatxoakin gorputz bat eginda. SMitx Aranz 5. � [Eleizako batzar kideak] guztiak gorputz bat lez eiten<br />
dabelako. KIkV 39 (v. tbn. KIkG 25). Ori egingo balitz, gizarteko ogibide guztiak gorputz bat lez egingo leukie.<br />
Eguzk GizAuz 142s.<br />
- GORPUTZ-BESO. (Pl.). Cuerpo y brazos. � Gorputz-besoak dardariztatzen zizkiotela atera zun bere ezpata.<br />
Etxde AlosT 102.<br />
- GORPUTZ-BIDE (korputz-b. V-gip; korpuz-b. G-goi-to). Ref.: Etxba Eib (korputz-bide); Iz ArOñ 153 (ap.<br />
DRA; korputz-bide). "El camino rural por donde se lleva a los muertos al pórtico de la iglesia, para el entierro.<br />
Korputz-bidia eta baita eliz-bidia esaten jako, korputzak Eliz-ataira jatxitzeko izentautako bidiari" Etxba Eib.<br />
"Korputz-bide, camino tradicional por donde discurre la conducción de los cadáveres, camino del cementerio o<br />
de la iglesia funerante" Iz ArOñ 153 (ap. DRA; la ref. es incorrecta y en el voc. citado no se encuentra). �<br />
Zerraldoa bizkarrean zutela, atera ziran gorputz-bidean aurrera. NEtx LBB 185 (v. tbn. 66).<br />
- GORPUTZ-BURU. (Pl.). Cuerpo y cabeza. � Martiri andi onen gorputz-buruak bilduta, [...] lur ematen<br />
zioten. Lard 502. Ibillera astitsuaz [...] gorputz-buruai ganoraz eragiten eutsela. Or Tormes 73.<br />
- GORPUTZ-DARDARA. "Convulsion" T-L. � Izerdi-larria, gorputz-dardaria. Bilbao IpuiB 106.<br />
- GORPUTZ-EGUN (H (V, G); korputz-e. G). Día del Corpus. (Nótese que los autores que emplean Korputz, lo<br />
distinguen de gorputz, distinción que está extendida al menos en amplias zonas guipuzcoanas; v. supra (4) para<br />
otra distinción g-/k-). "Fête-Dieu. Syn. Besta-, phestaberri" H. � Gorputz-egunean / elizan sarturik. Izt Po 117.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
932
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Pazkoa Maiatzekoa edo Korputz eguna. Arr May 139. Gorputz egunerako josi giñon soñeko beltza. Ag G 247.<br />
Donostian, 1968 garren urteko korputz egunean. NEtx Nola 3. Korputz-egunean Jaunaren aurrean dantza<br />
egiten duten ezpatadantzariak. MEIG I 79.<br />
- GORPUTZ-ERAMAILE. � Gorputz-eramailleek zekarten zamari artatik. "Clérigos del difunto". Berron<br />
Kijote 213.<br />
- GORPUTZ-ESKU. (Pl.). Cuerpo y manos. � [Aita Bartolome] bere gorputz-eskueri eragin eta eragin. Bilbao<br />
IpuiB 237.<br />
- GORPUTZ-ESTALKI. "Capa, korputz-estalkija" Mg PAb 201. "Gorputz-eztalki, capa" A.<br />
- GORPUTZ ETA ARIMA (Lar, H). "En cuerpo y en alma, gorputz eta anima, oso ta oro" Lar. "Zurea naiz<br />
gorputz eta anima, oso ta oro, je suis à vous corps et âme, entièrement et totalement" H. Cf. ARIMA ETA<br />
GORPUTZ. v. GORPUTZ-ARIMA (b), G. ETA ARIMA(TA)N. � Gorputz eta arima zerura igateko. EZ Man<br />
II 177. Zeruan gorpuz da arima. Cap 41. Gorputz ta anima zu aren antzera santu izateko. Cb Eg III 383. Jainko<br />
Jaunari emana gorphutz eta arima. Jnn SBi 96. Agindu eidazu niri edozer gauza; gorputz da arima naz zeurea.<br />
Ag AL 58. Zure emazte gaia ez duzu oraino, gorputz eta arima, zure begiez ikusia? JEtchep 91. Jakintza ez da<br />
gizon osoa, gorputz eta arima [...] ase dezakeen gauza. MEIG III 118.<br />
v. tbn. Arz 33. Urqz 17. Ub 222. AA II 216. fB Ic III 319. Añ EL 2 236. Ur MarIl 36. Enb 151. Or Mi 122. Erkiag<br />
BatB 191. Korputz: OA 38. Mg CO 248.<br />
- GORPUTZ ETA ARIMA(TA)N, GORPUTZ ETA ARIMAZ. En cuerpo y alma. v. GORPUTZ ETA ARIMA.<br />
� Zelialat igan da gizon bezala korpitz eta arimatan. Bp II 67. Zeruan [dago] gorpuz eta ariman. El 48.<br />
Gorputz ta animan garbiro gorde nazazu. Cb Eg III 355. Jüstuak juanen dira khorpitz eta arimatan zelialat eta<br />
gaistuak khorpitz eta arimatan ifernialat. CatS 36. Zeureak gara guztiz / gorputz eta ariman. Balad 204.<br />
Aditzera eman nai zion gorputz eta animaz bere alde zeukala. Etxde JJ 31. Gorputz ta arimez igon zenduan /<br />
zerura oso-osorik. BEnb NereA 197. v. tbn. Khorpitz eta arimatan: Mercy 21. Ip Hil 206 (k. eta arimetan).<br />
- GORPUTZ ETA ARIMAZKO. Corporal y espiritual, de cuerpo y alma. � Ta geratu zan, Jaungoikoaren<br />
itxurara egindako gorputz eta arimazko gizona, zeiñi deritxon Adan. fB Ic I 13.<br />
- GORPUTZETIK LIBRATU, LIBRARAZI. Hacer de cuerpo, defecar. v. libratu. � Eruskiñak janarazten dute<br />
askotan bazkal aurrean gorputzetik libratzeko. It Dial 11 (Ip khorpitzetik librerazteko; Ur sabela arinduteko, Dv<br />
sabeletik libraraztekotzat). Gorputzetik libratzen / asi naiz bastante:/ oietik jeiki eta / oriñala bete. JanEd I 112.<br />
- GORPUTZ-EHUN. Téjido orgánico (?). � Ziri punta biribil izaki, organuen zilatzeko ordez bulkatzen ditu<br />
lekuz aldarazten eta ez da gorputz-ehun harroetan baizik sartzen. Mde Pr 79.<br />
- GORPUTZEZ GORPUTZ. "Cuerpo a cuerpo" Lar. "Entrar en campo, hacer campo, reñir cuerpo a cuerpo,<br />
gorputzez gorputz gudatzea" Ib.<br />
- GORPUTZEZ IZAN (trans.). "Hura izan du gorputzez, il en a joui" SP. "Fornicar" A, que cita el ej. de Axular.<br />
� Gorputzez izan zuenean hil arazi zuen. Ax 353 (V 234).<br />
- GORPUTZEZKO, GORPUTZAZKO. "Corporal, de cuerpo" Añ. � Hura minzo zen bere gorputzazko<br />
tenpleaz. Lç Io 2, 21 (He, LE, Ker, Or, IBk gorputzaren (...), Dv, EvS, HeH gorp(h)utzeko (...)). Santa Teresa,<br />
gorputzezko Serapinak. fB Ic I 67. Gorputzezko aingerubak dirurijela. fB Ic III 308. Espirituzko ta gorputzezko<br />
gauza on guztiak. Ib. 290. Gorputzezko idurikizun baitziran. "Corporalia phantasmata". Or Aitork 61. Ez dago<br />
gorputzezko esirik. Baña [...] besarkatu [...] nai dudanetan [...]. Txill Let 90. Izaki guztiak, nai ta naiez,<br />
gorputzezkoak bear zutela izan. Vill Jaink 59. Gorputzezko izakiak pisua [dute]. Ib. 117.<br />
- GORPUTZIK EZA (det.). Inmaterialidad, incorporeidad. � Eguratsaren / gorputzik-eza ta ariña. EG 1955 (5-<br />
12), 83.<br />
- GORPUTZ HIL (Ht VocGr (gorpuz hilla), Lar, Añ, Arch VocGr; gorphitzhill BN ap. A). Cadáver. v.<br />
GORPUTZ HILOTZ, gorpu. � Gorputz hil bat baita [...] maneiurik batre gabe. Lç Decl a) 4v. Gorputz hilla,<br />
lehen arima / haiñ ederraren egoitza. Gç 88. Khorpitz hil eta hats gabiak. Arch Fab 179. Gorputz-illa<br />
balsamatu. Lard 120. Zilo hari behera gorphutz hila [...] aurthikitzen. Arb Igand 78. Gorputz hil, lurpean hilik<br />
egoiten. Iratz 137. Nikolax [...] (erriko lenengo eriotza) menditik gorputzil jetxi berria. Ugalde Iltz 13. Etzuten<br />
aurkitu gorputz hila baizik. Arti MaldanB 200.<br />
v. tbn. EZ Man II 96. Mb IArg I 275. Lg I 345. Mg CO 167. Añ EL 1 119. Dh 131. JJMg BasEsc 69. fB Ic I 73.<br />
Astar II X. Jaur 411. It Fab 93. Gy 166. Dv LEd 183. Laph 18. Arr May 58. AB AmaE 450. Ag AL 103. Itz Azald<br />
35. ArgiDL 98. Inza Azalp 75. Or Mi 150. Ir YKBiz 525. SMitx Aranz 143. SM Zirik 12. NEtx LBB 98. Korputz<br />
il: Mg CO 120. K(h)orpitz hil: Xarlem 389. Ip Hil 177.<br />
- GORPUTZ HILOTZ. Cadáver. v. GORPUTZ HIL, gorpu, hilotz. � Amabi edo amalau gorputz illotz gizakien<br />
ezur ta ondakiñak lurraz estalirik. Izt C 72. Gorputz illotza obijan sartu. Enb 104. v. tbn. Inza Azalp 74. Jaukol<br />
Biozk 100. Mde Pr 178. NEtx LBB 66.<br />
- GORPUTZ-ITZAL. Constitución, complexión física. � Gorputz-itzalez ere etzan gerrarako aukerako gizona:<br />
txiki, potxolo. Or SCruz 140.<br />
- GORPUTZ-JASOTZAILE. "Korputz-jasotzalliak, los que llevan las andas" (G-bet).<br />
- GORPUTZ-LAGUNTZE (G-to). Conducción del cadáver.<br />
- GORPUTZ-LAN, GORPUTZEZKO LAN. Trabajo físico (en contraposición al intelectual). � Khorpitzezko<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
933
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
lanak, biziaren irabazteko ordenariz egiten direnak. CatS 46. Bertze batzu, sorthuak gorphutz lanetako, ikhusiko<br />
dire laborari, [...] hargin, ala arotz. Elsb Fram 152.<br />
- GORPUTZ-NEKAGARRI. Mortificación. � Gorputz nekagarri edo mortifikazioren bat egitea. Arr May 12.<br />
Zenbait gorputz-nekagarri edo penitentzi Ib. 111 (v. tbn. 200).<br />
- GORPUTZ-ODOL. Cuerpo y sangre (sobre todo pl.). � Azken señale onetan [Sakramentuan] arkitzen diran<br />
gorputz-odol ta Kristo Jaun guzia. Mb IArg I 388. Bere gorputz-odola, / bere diszipulu onai / [...] emona. Añ<br />
EL 2 182. Zure gorputz-odol agurgarriak jan-edaritzat. ArgiDL 48. Animak zure Gorputz-Odolez ase. NEtx LBB<br />
267. v. tbn. Or Poem 536.<br />
- GORPUTZ-OIHAL. "Corporal [paño para el cáliz]" T-L.<br />
- GORPUTZ-HONDAR. Restos mortales. � Gorputz-ondarrak urrunagoko Eliza batean zeudin. Or QA 52.<br />
- GORPUTZ OSOAGAZ. Sin cometer pecado carnal. � Dantzan dabiltzan emakumeetati banakaren batzuk<br />
geratuten badira gorputz osuagaz (pornikau bagarik), areek, bere arimako kastidadia galduta, loituten dira. fB<br />
Olg 82 (v. tbn. otro ej. en la misma pág.).<br />
- GORPUTZ-PENA. "Pena de sentido, gorpuzpena, gorputzeko erramiña" Lar y Añ.<br />
- GORPUTZ SAINDU (Dv, H; khorpitz saintü Gèze). "Gorphutz Saindua, eucharistie, Saint Sacrement (en<br />
parlant principalement de la communion). Gorphutz Saindua hartzea, recevoir la communion" H. v. GORPUTZ<br />
SAKRATU. � Aldareko Gorputz Sanduari. TAV 3.1.20, 112. Gorputz saindua errezibitu baiño lehen egiteko<br />
othoitza. Mat 246. Hartuko duk Bazkoz bederen, Gorphutz saindua humilki. Gç 215. Eukaristia edo Gorphütz<br />
Seindia. CatLan 71. Gorphutz seinduko sakramentuan. Dh 82. Batheyia, konfirmazionia, khorpitz-saintia [...].<br />
CatS 11.<br />
v. tbn. E 23. EZ Man I 23. Harb 24. Ax 336 (V 223). FPrBN 9. Hm 216. Arg DevB 192. Brtc 72. CatLuz 20. Jaur<br />
191. Arb Igand 168. Zerb IxtS 87. CatJauf 42. Gorputz santu: Ub 203. Arti Ipuin 29. Korputz saindu: EZ Eliç<br />
31. Gorpitz saindu: Tt Onsa 173. Khorpitz saintü: Bp I 71. Mercy 4.<br />
- GORPUTZ SAKRATU. Santo Sacramento. v. GORPUTZ SAINDU. � Zure gorputz sakratua maiz<br />
errezibituz. SP Imit IV 3, 2. Aldareko sakramenduan yanaritzat bere gorphutz sakratua. Lg II 166. Zure<br />
Gorphutz sakratua errezibitzeko. Brtc 33. Jaunaren Gorphutz sakratua gaizki jaten. Dh 222. v. tbn. MarIl 58.<br />
Arb Igand 204.<br />
- GORPUTZ HUTSEAN. "En cuerpo" Lar. � Ez da ongi emakumeak gorputz utsean ibiltzea elizan eta<br />
orregatik esaten die S. Paulok estali ditzeela buruak. AA I 532.<br />
- GORPUTZ-ZAIN, -ZAINTZAILE. Guardia de corps. "Sumiller de Corps, erregearen gorputz zaia, erregearen<br />
gela zain" Lar. � [Juan de Idiakez] izan zan <strong>Fe</strong>rnando seigarrenaren gorputz ta gela-zaintzalle. Izt C 456.<br />
- GORPUTZ-ZATI. Miembro, parte del cuerpo. (En los ejs. de fB parece referirse a 'cuerpo en gral.', opuesto al<br />
espíritu, la voluntad, etc.). � Senarrak onetsi behar du bere andrea bere gorputz zatia bezala. Mb IArg I 181.<br />
Obe dala gorputz zati bat galtzea. Añ LoraS 28 (v. tbn. 51). Zeuben gorputz zatijetan dagozan gurarijetati. fB Ic<br />
II 260. Adanen gorputz zatiko asarreginak [...] ez dau egingo Adanen [...] borondatiaren aginduba. Ib. 262.<br />
Haizto horietarik bakoitza gorputz zati edo lohadar baten izenaz markaturik da. Mde Pr 77. Gorputz-zatiak<br />
badituzte beren legeak. Vill Jaink 140.<br />
- GORPUZPE. (Con suf. local de declinación). � Izkutatu ta estali egin da gizonaren gorpuzpean, oialpean<br />
bezala. Inza Azalp 52.<br />
� Etim. De lat. corpus.<br />
gorputzalakeria. � Azketsidazu nire garbitasun au: aldi auetako gorputzalakeri zakarroan, ordea,<br />
garbitasunak berak keriari barkapena eskatu ta oiñetan aozpeztu bear zaio. "In the fatness of these pursy times".<br />
Amez Hamlet 118.<br />
gorputzaldi (V, G, AN, L, BN, R). Ref.: A; Totor Arr; Elexp Berg. �1. "Estado del cuerpo, malo o bueno" A.<br />
"Estado del cuerpo. Egúnokas gorputz-aldi txarra dekot" Totor Arr. "Atzo parrandan ibilli tta gaur gorputzaldi<br />
txarra daukat" Elexp Berg. "Gorputzaldi txarra, indisposición" (V-gip). � Jazo dekijo [...] gorputz aldi<br />
txaarreen bat gaitik, ardauak galdutia. JJMg BasEsc 208. Gorputzaldia onera biurtuko zaizu. Lab EEguna 63.<br />
Otzikara-antza suma eban beregan. Axe bai gorputz-aldiaren latza. Erkiag Arran 156. Gorputzaldi txarra ei<br />
dauka. Erkiag BatB 141 (194 gorputzaldi txarra). Gaztetako urteetan izan eban gorputzaldia sentidu gura eban.<br />
Ib. 138. Umore onian / gorputzaldi bat ona / zeguanian. Uzt Sas 49. Gorputzaldi obea izango bait du. "Para<br />
hallarse más descansado". Berron Kijote 218. �2. "Menstrua" A Morf 12 G, que cita el msOch 29. �3.<br />
"Gorputzaldi bat egitera joan de bere errira, se ha ido a su pueblo por atender su salud física" DRA.<br />
gorputzar (Lar), gorpuztzar (Chaho). � "Corpanchón, cuerpo grande" Lar. � Euk eure gorputzar ori<br />
astinduteko adorerik ezpadaukak [...]. A BeinB 89.<br />
gorputzetaratu. � (En la construcción (gen. + gorputzetara) + suf. -tu). � Leenagoko arrantzaleak euren<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
934
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gorputzetaratzen zituen neke ta oiñaze gogorrak gomutara daiguzan. Erkiag Arran 77.<br />
gorputzlarri. "(G-bet), granos vegetales muy rojos, que tienen la propiedad de escocer nuestra piel" A.<br />
gorpuzdun (Lar, Añ (-putz-), H (-phutz-)), gorpuztun (Lar). � "Corporal" Lar. "Corpóreo, gorpuztuna,<br />
gorpuzduna" Ib. "Corporal, de cuerpo" Añ. � Iruditu bear dogu gorputzduna balitz legez deabrua. Añ MisE<br />
117. Zeruetako aingeru lirañ batzuek, gorputzdunak izan balira bezela, beuren eskuetan artuta eramaten zuela<br />
lengo tokira. Ag EE 1895b, 134. Izate gorputz gabe ta gorpuztunak. Inza Azalp 41. Gu ezagueradun<br />
gorpuztunak gera izatez, aiek [espirituak] gorputz gabeak. Ib. 41. [Iainkoak egin zitun] sorkari adidun [...],<br />
gogaki, gorpuzdun oro. Or Aitork 360. Badirela nolanahiko izakiak, gorputzdunak eta gorputzik gabeak. MEIG<br />
VI 180. v. ej. de MEIG IX 128 (en colab. con NEtx) s.v. gorpuzgabe.<br />
gorpuzgabe (-phutz- H), gorpuzbage (Lar, Añ (-tz-), H (-phutz-)), gorpuzge (Lar, H (-phutz-)), korputzgabe. �<br />
"Incorporal, incorpóreo" Lar. "Espíritu, substancia incorpórea" Añ. � Berze kreatura inbisiblerik eta gorputz<br />
gaberik. Lç Decl a) 6v. Jainko gorphutz gabe izatua / [...] egun [...] haragiaz beztitua. Gç 89. [Santuak] gorputz<br />
gabea baliz bezala [...] tentaziorik bere bizian izan etzuen. Cb Just 30. Jangoikoa zan [...] korputzgabea edo<br />
Espiritu utsa. Mg CC 103. v. ej. de Inza Azalp 41 s.v. gorpuzdun. Irudi gorputzgeaz jantzita. "Vestiduras sin<br />
cuerpo". Aitzol in Laux BBa XII. Gorpuzduna ta pixuduna bezela gorpuzgabea ere. MEIG IX 128 (en colab. con<br />
NEtx). � (Uso sust.). Alde egiten zun gorputz gabetik, marra ta margo ta gorpuzkietara. "Incorporea re". Or<br />
Aitork 95. Nere baitan gorpuzgaberik ez nenkusalako, nere gogoa ere ez nekusakela ziduridan. Ib. 95.<br />
- GORPUZGABEKO. Incorpóreo. � Korpuzbako Espiritu bat. ConTAV 5.2.11, 147. Jaungoikoa da<br />
gorpuzbako espiritu bat. Arz 29 (v. tbn. Ub 7, Añ CatAN 34 gorputz gabeko, Astar II 280 gorputz bagako). Eliza<br />
ez da buru gorphutz gabekoa. Hb Egia 114s. Gorphutz gabeko izpiritu. Zby RIEV 1908, 205. � Gorputzik<br />
gabeko zertasun honen. MEIG IX 129 (en colab. con NEtx).<br />
gorpuzgile. � (El) que cuida su cuerpo con mimo, con esmero. � Gizon gorpuzgillea, lan zuri (AN-ulz).<br />
'|2Gorpuzgillea: gorputza guri guri zaintzen duena; olako gizona lanerako uzkur'. Inza NaEzZarr 1323.<br />
gorpuzgili (-tz- V-gip ap. A), gorpusgili (V-gip ap. Iz ArOñ). � "Cosquilloso de cuerpo" A. "Gorpus-gilixa da:<br />
se dice de un animal que al tocarle salta" Iz ArOñ.<br />
gorpuzgintza. � Formación del cuerpo. � Kristoren Gorpuzgintza. SMitx Aranz 110. Elizagintza gorengo ori /<br />
nere gorpuzgintza dezu. Ib. 108 (v. tbn. 37, 243 y 245).<br />
gorpuzkai. � Parte del cuerpo. � [Andrazkoak] gorpuzkai batzuk batere estaldu bage, beste alderdi batzuk eun<br />
edo tela meez gaiñaldetik gorde arren [...]. Erkiag Arran 42.<br />
gorpuzkatibu, gorpuskatiu (V-gip). � "Preñada" Iz ArOñ.<br />
gorpuzkera. � Constitución, complexión física. � Zezen itea zuen [...] aiek bezain gorpuzkera ta barren<br />
gogorra. Or Mi 47. Arpegikeran eta gorpuzkeran ezin lei onek ukatu Bertoldaren semia danik. Otx 117. v. tbn.<br />
GMant Y 1933, 188. Nabarigarriago, bai gorpuzkeraz, bai arpegiaren ederrez. Erkiag Arran 14. Gorpuzkera<br />
aundi arek. Eston Iz 76. Gorpuzkera ederreko lau zezen. Ibiñ Virgil 118. Erraldoi-antzeko gorpuzkera. Berron<br />
Kijote 196. [Arbasoei] bizia, gorputza eta gorpuzkera zor dielako. MEIG IV 92. v. tbn. MAtx Gazt 71. Zait Plat<br />
8n.<br />
1 gorpuzki. �1. "Armillaris sphaera, gorputzki vel gorpuzki huts biribilla" Urt II 335. �2. (Bera). Reliquia.<br />
(Azkue, en nota a una cita suya en Ezale 1897, 71b, atribuye a Uriarte el empleo de gorpuzki en esta acepción).<br />
v. gorpuzkin, gorpuzkondo. � [Sainduen] gorphutz edo gorphuzkiak zauzkaten herrietara beilaz gateko<br />
[ohidura]. Zby RIEV 1908, 83. San Inazioren gorpuzki edo errelikia. J. Elorza EEs 1922, 172. Uki ditzala<br />
santaen gorpuzkiak. 'Saints os'. Or Mi 142. Eskutxoakin gorpuzkikutxak atzeman al izan zituneko. Ib. 12 (v. tbn.<br />
gorpuzki-kutxa en la misma pág.). �3. "Fragmento o miembro de un cuerpo" Bera. � Eleizari deitzen zaio<br />
Jesukristoren Gorputza ta sinestedun edo fededun bakoitzari [...] gorpuzki edo gorputz puska. Inza Azalp 87.<br />
Egokitasuna [...], zeribait dagokiona, esaterako gorpuzkia gorputz osoari edo oiñetakoa oiñari. "Pars corporis<br />
ad universum suum". Or Aitork 92. �4. Cuerpo, aquello que tiene cuerpo, corpóreo. � [Piztueran] mukuluki edo<br />
gorpuzki guziak alderen alde erasango ditiñagu. Or QA 201. Idurimenak galarazi egiten digu gorpuzki ez dana<br />
buruz asmatzen. Ib. 181. Iainkoa ez da gorpuzki; baiña nolakoa da? Or Aitork 153. Gorpuzkiak begiz ikustea<br />
[...] eta idurikizunak gogoz. "Corpus". Ib. 64. Ez diteke asmatu edertasun au aurpegi eder antzera, naiz gorpuzki<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
935
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
antzera. Or in Zait Plat 155. Gorputza baino ezagut-errexago dela arima eta gorpuzkia baino menago izpiritu<br />
edo gogoa. Lf in Zait Plat XXII. [Eskulturak] gorpuzki eta tarteari kentzen die bere lanerako [...] mamia. MEIG<br />
IX 115 (en colab. con NEtx). �5. Sentido corporal. � Gabeko gentzan gorpuzki oneik loratu dira. "Han<br />
florecido mis sentidos". Laux BBa 38. �6. Elemento, componente. � [Erriaren] izate guzia osatzen duten<br />
gorpuzkiak izan bear gure lanaren gai. Azurza Y 1934, 49. Gorpuzki oen artean, bereizgarri sendo ta<br />
nabarbenenak bezela izkuntza ta legeak esten dira. Ib. 49.<br />
2 gorpuzki. "Corporellement" H. � Ezen Jainkotasuneko bethetasun guzia egoiten da hartan gorphuzki. TB Col<br />
2, 9 (Lç, He korporalki, Dv, Ker, IBk gorp(h)utzez).<br />
gorpuzkide (Lar � Chaho (-putz-) y H, Dv). �1. "Concorpóreo, gorputzkidea" Lar. "Gorphuzkhide, confrère,<br />
membre d'un même corps" Dv. � Kristauak Kristoren gorpuzkide dira. "Los cristianos son miembros del<br />
Cuerpo de Cristo". DRA. �2. "Hermanos siameses" DRA.<br />
gorpuzkin. Neol. creado por AG en 1896, de gorputz y -kin. �1. (Pl.). Restos mortales, reliquia. v. 1 gorpuzki<br />
(2). � [Berrio-Otsoaren] gorpuzkiñak [...] dagoz Elorrioko elexako barruban. AG 1011. Gorpuzkin deunak. Ib.<br />
1620. Jaungoiko, Aingeru, Deun, Irudi ta Gorpuzkiñen gurtza. KIkV 60 (KIkG 48 gorpuzkiñ). En DFrec hay 7<br />
ejs. v. tbn. Iturrondo JEL 1908, 155 y Arriand Euzkadi 1911 (n.º 11), 377 (ambos ap. NeolAG). EEs 1915, 105.<br />
Onaind MEOE 348.<br />
� "Cadáver" Bera. � Gizon baten gorpuzkiña arkitu da Imiriozko leitzan. [...] Amar bat egun daramazki an<br />
gorputzak. Txill Let 145.<br />
�2. Cf. gorpuzkide. � Kristoren gorputzkin dan bat, neska galduaren gorputzkin egiten dulako [aragikerizko<br />
pekatuak]. MAtx Gazt 41s.<br />
gorpuzkiro (Lar � Chaho y H (-ph-)). � "Corporalmente, gorpuztaro, gorpuzkiro" Lar.<br />
gorpuzkondo. � Reliquia. v. 1 gorpuzki (2). � [Kaioren] gorpuzkondoak Erroman San Silibister-en Elizan<br />
arkitzen dira. Or MB 910.<br />
gorpuzkor. � Corporal, físico. � Buhamea duzu adimendutsu baino gorputzkorrago. Dantzaz, kantuz eta jestuz<br />
du bere barnea kanporatzen eta kanpokoa beretzen. Larz Othoizlari nº 49 (1967), 34.<br />
gorpuztar (Lar � Chaho y H). "Corporal" Lar.<br />
gorpuztargo (Lar � Chaho y H). "Corporalidad" Lar.<br />
gorpuztaro. v. gorpuzkiro.<br />
gorpuztasun. � Corporalidad. � Bi iguiñaldi izan ditut orain arte Mirenekin, eta biak izan dute oñarritzat bere<br />
gorpuztasuna. Txill Let 89 (v. tbn. 90).<br />
gorpuztu (SP (-tzt-)), korputztu. �1. Hacerse cuerpo; tomar cuerpo, formarse; desarrollarse el cuerpo.<br />
"Gorputztea, corporare" SP. � Zure haragi garbia haren haragi formatu da, ogiaren sustanzia haren gorputzten<br />
da eta arnoa odol preziatu bilhakatzen. Harb 202s. Jangoikoa egin zanean gizon, korputztu zan bere<br />
Espiritutasuna galdu gabe. Mg CC 103. Ama Birjinaren sabel garbian korputztua. Ib. 103. Idiskoa gorputztu,<br />
mardotu ta zezendu bada, jaikiko da jabe beraren kontra. VMg 86. En DFrec hay 8 ejs. � (Uso fig.). � Hori<br />
baitugu [...] psikoloji guziaren hauzi zahar beti gorpuztu bat. Mde Pr 346. Auteskundeak zirala ta ezirala [...]<br />
herrian zeintzuk alderdi atondu, mamindu ta gorpuztu zituen. Erkiag BatB 80. [Hutsunea] izate bilduan<br />
gorpuztua. MEIG IX 141 (en colab. con NEtx). Gorpuztu gabe joan zitzaigun azken-azkeneko Lizardi hura.<br />
MEIG VII 168.<br />
�2. Matar, reducir a cadáver; morir. � Sartu zan gau-erdian eta Etxe-Jaunatik asita morroietaraño, danak<br />
gorpuztu. Sorarrain Elezar 30. Etxeko baten iatzar eraztera abiatzen zelarik, destrenputu da eta laster khorpuztu<br />
(S). Herr 8-11-1962 (ap. DRA).<br />
gorpuztun. v. gorpuzdun.<br />
gorpuztxo (Lar), gorputztxu. � "Cuerpecillo" Lar. � [Umearen] gorputztxu samurra. Ur MarIl 96. Gure<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
936
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gorpuztxo erbal illkorrakiñ. AB AmaE 108.<br />
gorpuztzar. v. gorputzar.<br />
1 gorra. � Gorra. � Astirik barriz ez dot izango / zear ifinten gorrea. Lazarraga 1195v.<br />
3 gorra. "(R-uzt), flema, gargajo" A. v. 1 gorro. � Nombre de un ave que se alimenta de peces marinos. � Xori<br />
xuri handi batzuk marloinak baino handiagoak eta lepho luzeak zeiñak deitzen baituzte eskaldunek gorrak. INav<br />
120.<br />
3 gorra. "(R-uzt), flema, gargajo" A. v. 1 gorro.<br />
gorrabel. v. 1 gorbel.<br />
gorragaraika. � Reñidamente, a brazo partido. � [Loaren eritasun] gaitzarekin gorragaraika borrokatzeko<br />
orde, gure hoberena gindukeela, toki dohakabe hartarik bertzetarat abiatzea. Prop 1909, 131.<br />
gorraide. v. gorraire.<br />
gorrail (H), gorhail (BN, S; Gèze, Dv (S), H). Ref.: A (gorhail); Lrq /gorhal'/. � Rojizo. "Roux" Gèze. �<br />
Zamari gorhail bat. Ip Apoc 6, 4 (v. tbn. 12, 3). Gorhail daude (ogiak) beroaren galdez. Eskual (Laborarier) 24-<br />
4-1908 (ap. DRA). Zura ederra du, gorria, guneka gorrail. JE Bur 85 (v. tbn. 145). Goiz gorhailerat<br />
iratzartzean. Ox 21. [Beiak] pentziak betetzen dituzte ttita [...] gorrailez. Zub 101. v. tbn. Mde Pr 128. Lili<br />
gorrail. JEtchep 43 (v. tbn. 79). Orduan zinen mutiko torropiko gorrail bat, begi alimale batzuekin. Lf ELit 322.<br />
Larrosondo gorrailak. Ibiñ Virgil 46. Itsaso gorraillean. "In mare purpureum". Ib. 115.<br />
gorraildura. "Gorhaildüra (S; Foix), rousseur" Lh. v. gorrailtasun.<br />
gorrailtasun. "Gorhailtasuna, qualité de ce qui est rougeâtre" H. v. gorraildura.<br />
gorraire, gorraide. � Sordera. v. 1 gorreri. � Ogei urte bazen oso gortua zegola eta Lurdesko ura artuta [...]<br />
gorraidea oso kendu zitzaion. Goñi 55. Gorraireak jo ez bagaitu. MEIG VI 101.<br />
gorraize (V-m-gip, G-azp-goi-bet). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg. � "Sordera ligera" A. "Zartzara, gorraizia<br />
etorri jata, a la vejez, me ha sobrevenido sordera" Etxba Eib. "Sordera ligera, pasajera. Zer? Lanerako esaten<br />
jatsunian gorraizia eitten jatsu. Gaur gorraiziakin jaiki naiz" Elexp Berg. v. gorraldi, 1 gorreri. � Billatuko<br />
degu erremediyua gorraizea sendatzeko. Apaol 38.<br />
gorraldi (Lar, Añ), gor aldi (H). � "Sordera, sordedad [...] si es interrumpida y pasajera, gorraldia" Lar. "Si la<br />
sordera es a temporadas: (c.) gorraldia" Añ. "Surdité passagère. Bere gor aldiak baditu noizean behin, il a ses<br />
moments de surdité de temps en temps" H. v. gorraize, 1 gorreri.<br />
gorrantxa. v. gordantxa.<br />
gorrantz (G-to, BN ap. A). � Rojizo. � [Zakurra] gorrantza zan da / anka-puntak beltzak. Tx B II 128.<br />
[Sagardoa] lasto kolorea, ta ez gozo gorrantza ura. JAIraz Joañixio 42. Bere zura onenetakoa da: gizen gutxi,<br />
giar-gorrantza, iraunkorra. Munita 91.<br />
gorrara, gorhara (S ap. A; Gèze, Dv (S)). �1. Rojizo. �2. "Gorhara, descolorido?" A Apend (de lectura no<br />
segura). Cf. gorritu (4).<br />
gorrarats, gorharats. � Rojizo. v. gorrats. � Dragoin gorharats handi bat. Lç Apoc 12, 3 (BiblE gorri).<br />
gorrarazi (Lar), gorrerazo (Lar). � "Asordar, poner sordo" Lar.<br />
gorrarbezta. "Dionysia, piedra" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
937
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gorrasta (B, BN-baig, S ap. A), gorraxta (H (L, BN)), gorhasta (S ap. A), gorrast (Dv, VocB). �1. Rojizo.<br />
"Roux" Dv. "Légèrement rouge, de nuance rouge, rougeâtre" H. "Color rojo opaco o canela" VocB. "Bermejo"<br />
A. � [Umea] gorrasta zen eta guzia [...] ilez bethea. Dv Gen 25, 25 (Urt gorrikara, Ur, Ol, Ker gorri). [Buztin]<br />
gorrasta. Dv Lab 19. v. ej. de ECocin 8 s.v. gorrastatu. Esauk izan zuen izena Edon, erran nahi baitu gorrasta.<br />
Dithurbide Ixtorio Saindua 24 (ap. DRA). Harri-marbre gorhast. Ducq 367 (ap. DRA). [Asto] xuri, beltz,<br />
gorrasta. Barb Sup 71. Ile ta bizar gorrasta. StPierre 16. Kapa gorrast'eta urdin bat soinean. Lf Murtuts 3.<br />
Urkhedea fermu, ontsa bildua, gorrasta, toleta beltza batez arratua. Larz GH 1959, 87.<br />
�2. Rojo (ref. a izquierdistas) moderado. � Erlijioniaren etsai gorhastak; gorriek nahi luteke Jainkotiarkeria<br />
guzia kolpe kolpez aurdiki, gorhastek abilki, emeki emeki. Egunaria 1886, 5 (ap. DRA).<br />
gorrastarazi. � Hacer dorar, tostar (la comida al fuego). v. gorrastatu, gorriarazi. � Erre denian emazu ogi<br />
mamia eta gorrastaraz. ECocin 7. Emazu perrexil buket bat, biper beltxa, kaprak, gatza eta utzazu egostera;<br />
ixurazu eta gorrastaraz. Ib. 5.<br />
gorrastasun. "Gorhastasuna, qualité de ce qui est rougeâtre" H. v. gorrailtasun.<br />
gorrastatu. � Dorar, tostar (la comida al fuego). v. gorrastarazi. � Ezarrazu tipula xehatua kasolan [...].<br />
Urina berotu denean gorrastaraz zatzu [...]. Ez bada aski gorrasta, gorrastatu behar da sukre poxi<br />
batekin. ECocin 8. [Tipula eta pastanagrea] gorrastatu direnean, ezarrazu exalota eta utz gorrastatzerat. Ib. 9.<br />
gorrastdura. "Rousseur" Dv.<br />
gorrastkara. � "Roussâtre" Dv. � Zauri-lekhuan agertzen bada orbain bat zuria edo gorrastkara, gizona<br />
aphezaren gana erakharriko da. Dv Lev 13, 19 (Ur zerbait gorria, Bibl zuri-gorrail).<br />
gorrastu (Dv), gorhastu (S ap. A). � "Devenir, rendre roux" Dv. "Volverse rojo" A. v. gorritu.<br />
gorrats (SP (-rrh-), H), gorhats (S ap. Lrq; H, A). �1. (Adj.). Rojizo. Figura tbn. en SP, sin trad., que cita el ej.<br />
de Leiçarraga. "Rougeâtre, tirant sur le rouge" H. v. gorrarats. � Zaldi gorrhats bat. "Roux". Lç Apoc 6, 4 (TB<br />
gorrats; He, Ol gorri, Dv gorrasta, Ip gorhail). Elektrikargi gorrats ahul batzu. JE Ber 99. [Onyxaren] mamiko<br />
zain gorratsek. Ib. 64 (v. tbn. 12, 53, 55 et passim). Behi gorhats. Mde Pr 131. �2. (Sust.). Color rojizo. �<br />
Komentuko pareten gorrats ilhun-ilhunak. JE Ber 55.<br />
- BILO-GORRATS v. 1 bilo.<br />
- GORRATSEZKO. (Adnom.). � Xuri-gorratsezko orhe gogor batez. JE Ber 56.<br />
gorratsandu. "Repudiar, odiar" A Apend.<br />
gorratu. "(?), repudiar, abandonar una hembra los huevos de su nido" A.<br />
gorratxatu (V-ger ap. A), gorritxatu (V-m ap. A). � "Enrojecerse, enfurecerse una herida" A.<br />
gorraxta. v. gorrasta.<br />
gorregosi. v. gorriegosi.<br />
gorrentzi (G-to; H), gorrintzi (G-goi), korrentzi (Sal). Ref.; A (gorrentzi, korrentzi); AEF 1955, 113. �<br />
"Disentería de ovejas y de bueyes" A. "Diarrea [en las ovejas], berakoa, gorrintzie, sabeldu" AEF 1955, 113. �<br />
Albatamiña; sabeleria; gorrentzia. Izt C 221 (en una lista de enfermedades de ovejas).<br />
gorrera (Lar, Añ, H). � Sordera. � Guziz gorra zan. / [...] Nola zan ain / gorrera aundikoa [...]. Bil 152.<br />
1 gorreri (gral.; SP, Dv, H (L)), gorheri (SP, Dv, H (BN, S)). Ref.: A (gorreri); Iz To (gorrerie); Izeta BHizt<br />
(sohorrerie). � Sordera. "Gorreria, gortasuna, gorheria, surdité" SP. v. gorraire, gorraize, gorraldi, gorrera.<br />
� [Zahartzean] beharrietan gorreria egiten da. Ax 182 (V 123). Bi beharriak [...] / saldoa maitariri /<br />
gorheritan iarriak. 'Elles se montrent sourdes à la foule des amants'. O Po 36. "Ken adi" Jesusek erran orduko<br />
mundu guzian arkitzen den gorrenaren gorreriari, gortasunik bage arkituko da munduko gorrena. Mb OtGai III<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
938
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
211. Edanerako makurtasunetik jaiotzen dan ondoren izugarriena da animako gorreria. AA III 383. Zorioneko<br />
gorreria ordukoa. MIH 227 (v. tbn. 101). Gorreriaz joa egon. MEIG VI 131.<br />
2 gorreri (AN-egüés-ilzarb-olza, Ae). Ref.: Bon-Ond 141; VocPir 315; A Aezk 293. � Sarampión. v. gorrina<br />
(2).<br />
gorreritu. "Gorheritu, devenir sourd" H.<br />
gorri (gral.; Lcc, Mic 5v y 9r, SP, Deen II 189, Urt I 321, Ht VocGr, Lar, Añ, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H,<br />
VocB). Ref.: Bon-Ond 154; Alth Bot 8; A; Lrq; Iz Ulz, To; Etxba Eib; Holmer ApuntV 26; EAEL 220; Elexp<br />
Berg. �1. Rojo; rubio, dorado (en determinados contextos, aplicado al oro, pelo, etc.). "Bermeja cosa", "rubia<br />
cosa" Mic. "Purpúreo" Lar. "Barbir[r]ubio, bizargorri" Ib. "Aloque, vino rojo [...] arno gorria" Ib. "Colorado"<br />
Lar y Añ. "Rubicundo, rubio" Ib. "Oro, (V) urregorria" Añ. "Mathela, ezpain gorria, joue, lèvres rouges. Behi<br />
gorria, vache rousse. Holtz gorri, eguraldi, nuages rouges, belle journée" H. "Gorri bizia, rouge vif, cramoisi"<br />
Ib. "Zugatz onen loria da sua lexkotxe gorrixa" Etxba Eib. "Aren matrail kolore-gorrixak diño osasuna" Ib. s.v.<br />
kolore-gorrixa. Cf. VocNav: "Gorris: en el Grupo Municipal de Danzaris de Pamplona, llámase así a dos de sus<br />
componentes que con chaquetilla roja y [...]"; CEEN 1970, 194: "El Gorri o Jefe de la comparsa [comparsa<br />
tradicional de Valcarlos], viste guerrera roja". � Tr. De uso general en todas las épocas y dialectos. En DFrec<br />
hay 180 ejs. � Villa de Licagorria (1027); Alia Uinea de Mendigorria (1070); Orti Mendi Gorrico (1111);<br />
Garcia Gorria (1113); La pieza de Ilarre gorria (1181); Eneco Gorria (1245); En Lurgorrieta (1283); La casa de<br />
Domingo Burugorri (1284); Maria Gorria (1366); Juan Peres de Larragorria (1475). Arzam 261 y 262. (Hay<br />
que compararlo tbn. con -gorri, -corri en la onomástica aquitana). � Kapela gorri. TAV 3.1.17. Obe da aurpegi<br />
gorri ze ez biotza balzki. RS 322. Denbora eder eginen du, ezen gorri da zerua. Lç Mt 16, 2 (He, TB, Ip,<br />
SalabBN, Ur, Ol, Or, Leon, Ker, IBk, IBe gorri; Ker gorri gorri, Samper gorri kolore, Dv gorrikara). Zure<br />
jazteko gorriok dira / kontentuagaz josirik. Lazarraga 1159v. Guztiak gorriz janzirik. Ib.1159r. Alba gorria. EZ<br />
Eliç 199. Goiz gorriak dakarke uri. O Pr 199. Itxaso gorria. Tt Onsa 32. [Kausituko duzu] harea gorria mazkor<br />
nahaste. INav 83. Argi txuri, gorri, urdiñ. Lar SAgust 9. Sü gorri. UskLiB 217. Kolore gorri. Izt C 193. Ezpaiñ<br />
gorriyak. Bil 60. Anpolai gorria baño gorriago. Zab Gabon 77. Jarri egizu lotsaz gorri. AB AmaE 437. Jarri<br />
zan txingarra baño gorriago. Apaol 48. Gerriko gorriarekin. Arb Igand 42. Amaseiko [= 'onza de oro']<br />
gorriakaz. Ezale 1897, 189a. Txekor gorri. Ag G 16. Piper gorria baño gorriago. Ib. 104. Kurutze gorriko<br />
bandera. StPierre 17. Urhea bezain gorria. Ox 75. Xardina begi gorria. Barb Leg 148. Debru gorriak igortzen<br />
nik. Zub 38. Sagar gorriarenak bezain gorri [...] matrailak. TAg Uzt 45. Aritz gorriak ostoa zabalagoa. Munita<br />
39. Ilhe gorriak orrazten. Mde Po 12. Nagusi jaunak / urre gorriz du bizarra. In Lek SClar 111. Kerixa eldua<br />
baiño gorriago. Erkiag Arran 130. Babarrun gorria. Anab Poli 93. Odol gorri kolorea. NEtx LBB 38. Kolorez<br />
gorri biziak. Xa Odol 298. Urre gorriaren pareko. MEIG VII 69. Adrilu gorrizko etxez. Ib. IX 92. Gorriz<br />
tindatzen. Ib. VIII 35.<br />
� (V-gip ap. Iz ArOñ; Arch VocGr, H). (Con reduplicación intensiva). "Gorri-gorria, très rouge, écarlate" H. Cf.<br />
infra GORRI-GORRIA, GORRI-GORRI(A) EGIN. � Gorri gorri eta lotsaturik geratuten. Astar II 147.<br />
Primadera hastean sorhoa oraino gorri-gorria zegoelarik. Dv Lab 194. Riktrudis, begi bietaraiño gorri-gorri<br />
iarri zan. Ag AL 72. Arrai gorri-gorri. PArt in Bil 173. Bokata latsan ari zira / [...]. Eskuak gorri gorri tuzu.<br />
Balad 124. Musturrak gorri-gorri otzaren otzaz. Kk Ab I 60. Süpazterrian putiko bat, gorri gorria, [...] zikiro<br />
laurden baten erra-erazten. Const 34. Sagar gorri gorriz. Barb Leg 136. Ortzia, gorri gorri dago. Ir YKBiz 233.<br />
Zapi gorri-gorri bat lepoan. Txil Let 38. Ifernuko sua gorri-gorria. JEtchep 22. Patxiku, bere kolore gorrigorriekin.<br />
SM Zirik 71. Boztariutan / gorri gorria naiela. Casve SGrazi 96.<br />
v. tbn. AB AmaE 452. Echta Jos 333. A Ardi 31. Jaukol Biozk 44. Tx B 89. Or Eus 46. Eguzk GizAuz 64. Munita<br />
128. Bilbao IpuiB 166. Osk Kurl 20. Erkiag BatB 62. MAtx Gazt 45. NEtx LBB 129. Berron Kijote 107. Uzt Sas<br />
128.<br />
� (L, BN, S; Lar DVC, H). Ref.: A; Lrq. Incandescente. "Errakai gorriaz erre, cauterizar" Lar DVC 224. "Syn.<br />
de goria. Rouge, porté à la chaleur rouge. Burdin gorriz, harri gorriz egosi esnea, lait cuit avec du fer rouge,<br />
avec des pierres rougies au fer" H. "Labea gorri dago (L, BN, S), [...] el horno está rusiente" A. v. 1 gori. � Tr.<br />
Documentado sobre todo en autores septentrionales. Al Sur hay ejs. en Cardaberaz y fray Bartolomé. � Labe<br />
gorri hartan. Tt Onsa 84 (v. tbn. labe gorri en SP Imit I 17, 3, Monho 92, fB Ic I 57, Hb Egia 61, CatS XI,<br />
CatJauf 77, Ox 74, Xa Odol 214, Balad 65). Suko ikhatz gorri murru handi bat. SP Phil 436 (He 441 ikhatz<br />
gorizko mulzo bat). Zilhatuko diozue burdin gorri batez. Mong 591 (v. tbn. Cb Eg II 148, Dv LEd 218, Xa Odol<br />
269 burdin(a) gorri). Ikatz gorrietan gañan. AR 137. Krisela gorriak, kaldera irakituak. Brtc 150. Ikhatz gorrien<br />
gainean etzana. Dh 163. Glazatzen tuzu [karrotiak] sukre puxka batekin eta phala gorriaz. ECocin 24. Mayi,<br />
labea gorri dea? JEtchep 22.<br />
� Pelirrojo, rubio. � Mutiko bikiak ere ala ditxin: bat gorri, bestea gaztain. Or QA 45.<br />
�2. (V, G; SP, Lar, Añ, Dv, H). Ref.: A; Iz ArOñ; Etxba Eib; Elexp Berg. Desnudo; pelado. "Belhaun gorritan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
939
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
iartzea, se mettre à genoux nuds" SP. "Gorria, korria, en composición significa desnudo, v.gr. larrugorri,<br />
biluzgorrian, que se aplica al hombre desnudo, oegorria, cama desnuda de sábanas, aizkorria, peña desnuda y<br />
sin plantas" Lar s.v. zancarrón. "Desnudo en carnes: [...] (c.) larru, biluz gorrian" Añ. "Larru gorritan ibiltzea,<br />
aller tout nud. Belhaun gorritan, prosterné à genoux (les genoux nus par hyperbole)" Dv. "Nu, qui n'est pas vêtu,<br />
couvert, et qui montre la peau, parlant des personnes. Biluzgorria, tout nu. Larru, narru gorritan: qui est en état<br />
de nudité complète (litter. en peau rouge). Belhaun gorritan iarririk, s'étant mis à genoux, sur ses genoux nus.<br />
Par extension de ce sens: dépouillé de ce qui ordinairement couvre et revêt: Ohegorrian etzana, couché sur un lit<br />
sans draps" H. "Larru gorrian (Gc), narru gorrian (Vc): en cueros vivos, completamente desnudo" A. "Gorri<br />
geldittu etxia: quedarse sin nada la casa" Iz ArOñ. "Gorri jaixo nintzan eta gorri itxuliko naiz lurrera, desnudo<br />
nací y desnudo volveré a la tierra" Etxba Eib. "Aragoi aldian mendixak gorri dare" Elexp Berg. Cf. biluzgorri.<br />
� Belhaun gorrietan jarririk. Gç 183. Buruko apaindurijaren lekuban kalba gorrija. fB Olg 78. Erdi itsuak eta<br />
belhaun gorriekin. Hb Esk 221. Bere oin-uts-gorriakin, elurretan. Arr GB 105. [Zu oi] ederrean lotan, eta nere<br />
serbitzaria lur gorriyan. Aran SIgn 36. Zer janik ez. [...] Estera txatar batzuek etziteko ta arri gorri batzuek. Bv<br />
AsL 194. Oñ gorrien gañian bidegiten zuten. Ib. 120. Erantzi zan bere soñeko arropaz larru-gorriraño. Ib. 48.<br />
Gure izardiak jantziko ditu orain gorri dauden lur ederrak. Apaol 86. Lubiziek jandako mendixka bizkargorriak.<br />
Mok 13s. Oiñuts gorrian. Tx B I 35. Goiko arkaitz gorrietan. 'Roches nues'. Or Mi 20 (v. tbn. arkaitz<br />
gorri en Iratz 44 y 145, Ibiñ Virgil 32, Zait Plat 76). Beso gorriok. 'Ses bras nus'. Ib. 80. Gorputza arraintzale<br />
sare bategaz narru gorrijaren ganian baturik. Otx 41. Txindurriak, goi gorrietara ta ludi-kazko izoztuetara izan<br />
ezik, noranai edatuak ditugu. Ldi Y 1933, 85. [Ezin baitu] atzapar uts gorriez ar. Ldi UO 44. Lekaro gorri artan.<br />
Ldi IL 21. Kale gorrian itxi. Eguzk GizAuz 18. Mendi-soil gorria ez da ona. Munita 128. Ekaitz erasoak [...]<br />
eramango ditu lur oiek, arkaitzak gorri utzita. Ib. 146. Iantzi dezagun gorri dagona. "Nudum vestiamus". Or<br />
Aitork 395. Lur gorria gure oe solla. NEtx Antz 108. Gorri etortzen gera mundura. Gorri, esku-utsik, emendik<br />
aldegin bear. Ib. 108. Basamortu gorrian. Anab Aprika 86. Ankaz gorrian zebilen arrien gañean. Ib. 93.<br />
Arkaitzak, elorriak / biak gorri. 'Con su doliente desnudez nativa'. Gand Elorri 25. Zugaitz gorriak. 'Los<br />
desnudos árboles'. Ib. 199. Behar beltzak eta kale gorriak eman dioten hazibide latza. MEIG III 92. � Mendiak<br />
[...] gorri-gorri. Munita 128. � (Formando construcciones adverbiales). Desnudo de, con (...) desnudo. �<br />
[Nexkaa] ipurdi gorri zetorrek, oi-bezela, arentzako ainbat pixa-oial sortzerik ezpaitago. Ldi IL 17. Atzi dute, ta<br />
larru-gorri / eman ere eultzi epela. "La desnudaron y le dieron una buena tunda". Or Eus 160. Oin-beso-gorri /<br />
sartu zala dolarean. "Desnudo de pies y manos". Ib. 383. � Cf. gorritu (3). � Lurrak gorri zituten Maiatzlêneraiño.<br />
"Habían ya roturado las tierras". Or Eus 246.<br />
�3. (c. sg. A; Dv, H). Grande, extremo, atroz, terrible (aplicado a susts. como 'vergüenza', 'necesidad', 'miedo',<br />
'apuro'...). "Alfer gorri egotea, croupir dans la paresse. [...] Behar gorria, gose gorria ikhusten du, il est en proie<br />
à la cruelle misère, à la faim cruelle. Gerla gorria da etxe hortan, il y a guerre acharnée dans cette maison. C'est<br />
ce genre de figure qu'emploie le P. Arana quand il dit: Egun gorri hura, aquel tremendo día, ce jour redoutable,<br />
en parlant du jour du Jugement dernier (CancB III 274)" Dv. "Gorria ajoute à l'idée du mot auquel il est joint, le<br />
sens de fort, grandement, à un haut degré: Lastima gorria da, c'est grand dommage (fB)" H. "Vivo, cruento,<br />
descarnado, terrible. Ahalke gorri (L, BN, S), vergüenza atroz. [...]. Aize gorri (L, BN-baig, Sal), viento fino,<br />
penetrante. Ankar gorri (R), riña sangrienta. Orai, non-nahi, astelegun gorriarekin, haragia eltzean (Ezale 1897,<br />
174), [...] en un simple día de labor [...]. Barur gorria (G, L, BN, S, R), ayuno duro. Behar gorri (Lc, BN, S, Ruzt),<br />
necesidad extrema. Damu gorri (Vc), profundo pesar. Eguzki gorri (R), ekhi gorri (R), sol de justicia. Gerla<br />
gorri (L, BN, S), guerra cruel. Gose gorria (L, BN, S, R) carpanta, hambre canina [...]. Ikara gorria (Vc), (el)<br />
susto atroz. Ipar gorria (gral.), Norte frío. [...]. Lotsa gorri (V, G), vergüenza terrible, atroz" A. "Auer gorri (BN,<br />
R), extremadamente perezoso. Istillu gorri (G-to), apuro extremado" A Apend. "Goiz gorri, muy de mañana.<br />
Goiz gorri zutelarik; goiz gorria da oraino. Berandu gorri zelarik; berandu gorria dugu" Lander (ap. DRA). Cf.<br />
Lar: "Palabras coloradas, hitz gorriak, lotsabageak". � Tr. Abundantemente documentado tanto al Norte como al<br />
Sur durante los ss. XIX y XX. En época anterior lo encontramos sólo en Tartas, Lizarraga de Elcano y<br />
Cardaberaz (EBO 38). � Uda gorrian. Tt Onsa 102. Erretor apezpikuak / bizi zirela alfer gorri. Monho 40.<br />
Alfer gorrian dagona (180). LE-Ir. Lastima gorrija. fB Ic I 82. Damu gorria! Zav Fab RIEV 1907, 531. Disputa<br />
gorria. Bordel 159. Izu-ikara gorriak artu zituen. Lard 56. Ahalke gorritan ioanen zara. HeH Lc 14, 9. Ahalke<br />
gorria. Hb Egia 7. Gerla gorria egiten. Dv LEd 166. Jende xeheak gose gorria ikhusten du. Dv Lab 86. Estura<br />
larri gorriak artu. Arr GB 19. Baru gorrian egotea. Legaz 44. Naigabeak eta egun gorriak. Apaol 104. Izurrite<br />
gorria / baitzen aberetan. Zby RIEV 1908, 762. Miseria gorria eta gosete beltza. HU Zez 68. Gizon zital gorria.<br />
Ag AL 99. Ordu gorri ta larri onetan. Kk Ab I 101. Atsekabe gorri-gorri-gorriz. A Ardi 50. Ezinbertze gorria.<br />
StPierre 19. Istillu gorria. Noe 69. Ganixen erasia gorriak burutik beheiti hartu. Barb Sup 92. Errabia gorrian<br />
bizitzea. Ib. 4. Gabezia gorrian. Const 42. Sarraski gorrienetan. Zub 89. Ipar gorriaren bildur. Or Mi 88. Au<br />
lotsa! Egun gorrian, enparantza betean, emetxar bat bezela mokoka! Alz Ram 55. Arrapatzen detan egunian,<br />
egun gorriya dauka. Alz Burr 22. Erabaki gorri bat artu. Ldi IL 29. Alderdikeri gorria [ez da on]. Ib. 65.<br />
Buruauste gorriak [ibili]. Ib. 82. Leiaketa gorri. Markiegi in Ldi IL 7. Negu gorria. Eguzk GizAuz 110. Neke<br />
gorriak. Ib. 133. Han iragan nituen bi egunak phesta gorrian iragan gintuen etxetik etxerat, arno berri jastatzen.<br />
Zerb Banhar 137. Alegin gorriak egin. TAg Uzt 191. Aldi soil gorri zekenik emen / ez det izan egundaño. EA<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
940
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
OlBe 22. Ikhara gorrian. Zerb IxtS 29. Begiak sutan, hasarre gorria, haguna zariola. Lf Murtuts 8. Oldar<br />
gorrienaz. Zait Sof 94. Billustasun gorri onek. Etxde AlosT 40. Erromes gorria, bizia esketik biltzen zuen. Zerb<br />
Azk 95. Irrika gorrian. Txill Let 100. Diru gose gorrie. Akes Ipiñ 23. Iguzki gorriaren pean. JEtchep 60.<br />
Analfabeto gorriago bihurtu. Vill in Gand Elorri 11. Zoritxar gorria. Anab Aprika 66. Premiña ta bear gorria.<br />
Erkiag BatB 34. Aurten aize gorria ibili da, eta orrek galdu deusku artuok. And AUzta 98. Gauza latza ta gorria<br />
benetan. Vill Jaink 160. Aundikien etsai gorria. Zait Plat 77. Biurrikeri gorriak egin. Ib. 9. Berrizalerik<br />
gorrienek. Ib. 6. [Orixek] erakutsi zigun biderik zuzenena: ez berri gorri, ez zatar gordin, bai bien arteko: jator!<br />
Gazt MusIx 5. Erbeste gorrian. Ibiñ Virgil 23. Orduko larria ta lotsa gorria. NEtx LBB 68. Bere mende gorrian<br />
artu zituan. Ib. 122. Itsasoko olatu gorri amorratuak. Alzola Atalak 64. Egoitza on baten behar gorrian. Xa<br />
Odol 158. Gaixtagin gorri. Casve SGrazi 144. Arrunt asaldatuak ETA-ren kontra, gerla gorria behar zaiola<br />
egin. Herr 17-8-1995, 8. Zalantza gorrian. MEIG VII 173. Txorakeria gorria litzateke [...], baina are gorriagoa<br />
[...]. Ib. III 76. Ausardi gorriaz. Ib. I 221. Aldakuntza gorri askiak ikusi zituen. MEIG IX 40. Politika arazo<br />
gorri bat. Ugalde ib. 55.<br />
v. tbn. Mg CO 209. JanEd II 14. Aran SIgn 94. Elzb PAd 41. Azc PB 257. Arrantz 24. Ud 128. EusJok 148. Sor<br />
Bar 54. Elsb Fram 147. Muj PAm 39. Ox 79. Jaukol Biozk 6. Tx B I 149. Otx 64. Ir YKBiz 184. Iratz 71. BEnb<br />
NereA 124. Mattin 65. Onaind in Gazt MusIx 148.<br />
� (Sin sust.). "Hacerle pasar las de Caín. También Senperrak erakutsi. Como gorriak erakutsi. [...] Gorriak<br />
erakutsiko dazkiot" Asp ANaf s.v. bettiri. � Aldura zarra kejatzen bada / aientzat daude gorriyak. Tx B I 183.<br />
Udaaren gorrienean. Ldi IL 140. Danok berdiñak zerate. Bearraren gorriak izutzen. Etxde JJ 76. Alperra, [...]<br />
ekartzen ez badek ik daukak gorria. Anab Poli 114. Esan litekezen gorrienak esanaz. Bilbao IpuiB 246. � Au<br />
egin nai duanak, bere etsaiaren gorri gaistoan ere izango du eriotz on bat. AA III 385.<br />
� (Uso adv.). � Iraina gorriago agertzeko, erderaz. A Ardi 75. Egi dana gorri azaldu da! Zait Sof 91.<br />
� Ikusi ebanian Goliatek Dabid, mutill gazte, gorri ta aiñ ederra [...] erruki modu bategaz esan eutsan [...].<br />
JJMg BasEsc 177.<br />
�4. (V-gip; H). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. (Ref. a liberales, republicanos, comunistas, etc.). (Sust. y adj.).<br />
"Rouge, républicain, avancé, partisan du drapeau rouge. Gorriak nausi dira, les rouges sont les maîtres" H.<br />
"Rojo, de liberal a comunista. Bere bizi guztiko gorrixa zuen aitta, rojo de toda su vida tu padre" Etxba Eib. "Los<br />
que en la última guerra lucharon por la República. Además, rojo (comunista, etc...) en general" Elexp Berg. v.<br />
gorringo (5), beltz (4). � Gorrijak dagozala / guzurrak esaten. Azc in Ur PoBasc 316. Frantzian igo eben<br />
denporan / gorriak Gobiernura. AB AmaE 188. Deputatu gorri, framazonen artean. Elsb Fram 175. Ministro<br />
gorriak, zenator eta deputatu gorriak. HU Zez 197. Gorri ala xuri, katoliko ala protestant. Ib. 78. Gorriek, eta<br />
guziz framazonek eta zozializtak. HU Aurp 153. Nahi izan du erran gorri dagola beti, eta gorrien xede berak<br />
dauzkala. Ib. 81. Jaun diputatuak [...] gorriz gorri, gorriak berak ere ohikoak baino gorriago [Diputatuak].<br />
EGAlm 1899, 13 (ap. DRA). Gorriak eta beltzak [...] jo ta ausi zakarrean ibilli ziran. Ag G 220. Gudari edo<br />
soldau gorriak. Eguzk GizAuz 116. Españiko gorriek elizak erre ditutela? Or QA 78. Eibarren gorri asko zeuala<br />
ta kontuz ibiltzeko. SM Zirik 104s. Agorrillaren 12an etsi zuten gorriak. Salav 23. Alderdi [politiko] horiek (xuri,<br />
beltx eta gorri). MIH 384. Gorri antxeko horietakoek edo La leyenda de Juan de Alzate daukate Barojaren<br />
euskal testamentutzat. MEIG II 127. v. tbn. Bertsol 202. Bilbao IpuiB 106. And AUzta 77. Casve SGrazi 13.<br />
� (Con reduplicación intensiva). � Gorri gorrienak hain ziren orduan asaldatuak, non erranen baitzinuen<br />
puskatu behar zutela [ministroen buruzagia]. HU Aurp 64s. Gorri gorriak bere [...] / ara ioan zirean [...] / santa<br />
baten semea / botaten tronurik. Azc PB 220.<br />
� "Zuen tio gerran gorrittan ibilli zuan" Elexp Berg.<br />
�5. (V-gip ap. Iz UrrAnz; SP, Dv, H). (Uso sust.). "Iguzkiaren gorria! que le soleil est rouge!" SP. "La couleur<br />
rouge. Zoin zaitzu lakhetago, gorria ala urdina?" H. � Harea mesklatua gorriarekin eta kristail xeheak.<br />
(Interpr?). INav 117. Begira zeñ gorri ederra daukaten [arrosak]. Arr GB 55. Basoetako / marrubiaren gorria.<br />
Jaukol Biozk 4. v. tbn. Laux AB 31. Suaren gorria. Or Mi 96. Zer da gorri hura zerupe hartarik? Iratz 40. Txano<br />
ta galtzak gorri margozkoak. Etxde AlosT 76. Tellatuaren gorriak. Txill Let 23. Odolaren gorriaz azturik.<br />
Erkiag BatB 139.<br />
�6. Vino rosado, claro; vino tinto. v. ARDO GORRI. � Arenzat eperra, bardin al bada; / ez gorri tantarik,<br />
baize zuria. Lazarraga (B) 1182vb. --Mutil iguk edaten [...]. --Zein atsegin dau, zuria ala gorria. "Vino [...]<br />
tinto". Mic 14r. Eran goizian txuritik / [...] arratsaldian gorritik. JanEd II 14. Gorria baiño xuria naigo [edan].<br />
Or Eus 170. Gorri hau askok ditek ta ddirddir hau gutik / to, hartzak [...] edan zak tututik. Iratz 76. Bildots oso<br />
bat eta zaragi bete gorri yaukaguzak. Bilbao IpuiB 162.<br />
�7. (G, AN ap. A; Lar, Lcq 183, H). Roya (enfermedad de plantas). "Rougeole, maladie du blé, du seigle. Syn.<br />
gorrina, erdoia, herdoila" H. � Baratzuriyak gorriik ez badu: [...] burniyari ateratzen zaion gisan, ordoi bat<br />
ostuan. Sor Bar 100.<br />
�8. "(V-m, L-ain), calentura fuerte" A.<br />
�9. "(G-to-bet), sarampión" A. "Gorriya, el sarampión" Iz To. v. gorrina (2).<br />
�10. "(V-m), manjúa, montón de sardinas u otros peces pequeños de la mar" A. � Antxoba talde ugaria<br />
urgañean ikusita [...] gorria! gorria! deituten dabenean, Arranondoko saretxalopok arraña dagoan tokira<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
941
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
eruaten daben abiadea [...]. Ag Kr 37. Botaten deutsa [...] sarea gorriari. Ib. 38 (v. tbn. 39). "Gorria", arraintalde<br />
ugaria. Erkiag Arran 96.<br />
�11. "(G-goi, B), (trabajador) activo, así como zuri 'blanco', se llama al 'flojo'" A.<br />
�12. "Rouge pour les lèvres" Lh.<br />
�13. (V-gip, G-azp). (Sust.). Mercromina.<br />
- HAIZE GORRI, HANKA G., ARDO G., ASTEGUN G., AZIENDA G., BABA G., BELAUN G. etc. v. haize,<br />
hanka, ardo, astegun, azienda, baba, belaun...<br />
- GOLLI. (Forma con palat. expresiva). "1.º (L-côte, BN-baig), rojizo (Dim. de gorri). 2.º (Sal, R), carmesí" A.<br />
� Antxume ta arkume otzanak pozik artuko ituke: [...] naiz txuri naiz beltx, [...] naiz golli. "O bien rojitos". A<br />
Ortzuri 136. � "Bilainz-golli golli (R), completamente desnudo" A s.v. golli.<br />
- GORRIAK IGARO, PASATU. Pasar apuros. v. GORRIAK IKUSI. � Gaur, oitura galdurik, gorriak pasako<br />
ditut. Txill Let 79. Uda honetan beroarekin pasatu ditut gorriak. Arti OC I 397 (ap. ELok 345). � "Nere gorriak<br />
irago nituen (G; FSeg), yo sufrí mis penas grandes" A � Lh.<br />
- GORRIAK IKUSI (V-m-gip, G-azp-goi, AN-gip-araq). Ref.: A Apend; A EY III 288; Etxba Eib; Etxabu Ond<br />
107; JMB At; Gte Erd 25; Elexp Berg. "Gorriak ikusita, a duras penas" A Apend. "Pasarlo muy mal, verse en<br />
grandes apuros o dolores físicos o morales. [...], gorrixak ikusi genduzen ango biargiñ guziok, [...] las vimos<br />
negras todos los trabajadores que estábamos allí" Etxba Eib. "Gorrixak ikusi, pasar las de Caín. Ni umetan<br />
gorrixak ikusitxaku naz" Etxabu Ond. "Gorriik ikusita juan da, se ha ido tras largas penalidades" JMB At. v.<br />
GORRIAK IGARO, BELTZAK IKUSI. � Ogipeko sartu zan. An, gorriak ikusiz [...]. Or Tormes 11. Gorriak<br />
ikusi zituen leku tzar [...] artan. FIr 149. Gorriyak ikusita / utzi du mundua. Tx B II 127. Askotan bai ederki /<br />
nekatu gerriak / ikusi bêr izaten / giñuzen gorriak. Uzt Sas 96. Gorrik ikusi bearra aiz! (AN-araq). Gaiztakeri<br />
aundien bat egin duenari esana. Inza NaEsZarr 47. v. tbn. TAg Uzt 168. Anab Poli 91. Zait Plat 5. Erkiag BatB<br />
52. Onaind in Gazt MusIx 147. Ataño TxanKan 39.<br />
- GORRI-ARROXA. � Egunsenti gorri-arroxari diosela eman. Berron Kijote 42.<br />
- GORRI-BELTZ (BN-baig; Urt III 269, H; gorribeltx Lar, H; gorbeltz S; Foix ap. Lh). Ref.: A (gorribeltz,<br />
gorbeltz); Lh y Lrq (gorbeltz). a) "Resumbruno, color de halcón entre rubio y negro" Lar. "Rojo obscuro" Ib. s.v.<br />
oriol. "Gorribeltxa, roux, rouge teinté de noir" H. "Gorribeltza, rouge plus sombre que son dimin. gorri-beltxa.<br />
Couleur rouge foncé que provoque sur la peau une vive chaleur à laquelle on s'expose; rouge pourpre" Ib. "Rojo,<br />
negruzco, cobrizo" A. "Cramoisi, écarlate, cuivré, rouge noirâtre" Lh. Cf. beltz (4), gorribeltz. � Txanpon gorribeltz<br />
leunak. Ag G 72. [Piper] gorri-beltz zimelduak. Ib. 324 (v. tbn. 208). Ardi gorbeltza. Eskual 28-2-1913 (ap.<br />
DRA). [Odei] gorri-beltza. Or QA 75. Jaiki zen ilargia, gorbeltz kolorez. Mde Pr 118. Geiso-antzez agiri eztedin<br />
[...] ta bai eurak baizen gorribaltz eta osasun. Erkiag Arran 34. Hori da hori [pilota] jokkatzea, hortzez eta<br />
haginez, gorri-beltzak, larru has, eskuak hantuak. Herr 23-6-1960, 2. v. tbn. Erkiag BatB 204. Arti MaldanB<br />
191. JEtchep 99. � (Ref. al vino). � Gorri beltzetik ondo / eraten. JanEd II 10. b) Republicano. v. beltz (4).<br />
- GORRI EGIN. Sonrojarse. v. GORRI-GORRI(A) EGIN. � Galdetzen diot maite nauenetz otoi segurta nezala;<br />
/ arrosa bezain gorri eginik [...] / baietz. Xa Odol 303.<br />
- GORRI EGON. "Gorri egon, estar de menstrua; litm.: roja (V; FSeg)" A EY III 313.<br />
- GORRI GERATU. Quedar en mala situación, pasar apuros. � Okerrena, berriz, laugarrena jaio ondoren,<br />
beren amona il zitzailea. Orduan geratu giñun gorri, orduan! Ataño TxanKan 161.<br />
- GORRI-GORRIA. (Construcción de adj. repetido, seguido de -a, en función adverbial). � Asetzen dire arnoz<br />
[...]. Badohazi gero [...] gorri gorria, su pindarrak aurthikitzeko phonduan. Elsb Fram 147. Aphez xaharra<br />
prediku-alkitik jautsi zen gorri-gorria. Lf Murtuts 4. Theresa gorri gorria jarririk, biluzik aurkitu zenean. Mde<br />
HaurB 55.<br />
- GORRI-GORRI(A) EGIN (G-azp, AN-gip-5vill ap. Gte Erd 24). Enrojecer; sonrojarse. "Begiak gorri-gorri<br />
egiten zaizkit" Gte Erd 24. � Tr. Los autores septentrionales emplean gorri-gorria y los meridionales, gorrigorri.<br />
� Yuiea, gorri-gorria egina, altxatzen da eta erraten diote [...]. Hb Egia 28. Kharreatzaileak ziren gorri<br />
gorria eginak eta izerdi uharretan. Elsb Fram 138. Zeruko gakoak, herdoilak janik, gorri gorria eginak ziren.<br />
Barb Sup 133. Lotsaz gorri-gorri egindda. Altuna 58 (v. tbn. en contexto similar Ldi IL 85, Bilbao IpuiB 158,<br />
Izeta DirG 121, Zait Plat 103). Gorri-gorri eginda geratu zan andria zer erantzun ezekijala. Kk Ab II 22.<br />
Arpegia asarrearen berotasunez gorri-gorri eginda. Etxde JJ 31. Gorri gorri eginda etorren, arnasea ezin<br />
birarurik. Erkiag BatB 12. v. tbn. A BGuzur 116. Iraola 123. Ag G 49.<br />
- GORRI IBILI. "Gorri ibili gara (V; Altube), ¡qué apuros hemos pasado!" A EY III 248.<br />
- GORRI ILUN, GORRILUN. Rojo oscuro. v. GORRI ILUNKARA. � Arropen edergailuak ziren franyak,<br />
bazterretan zerbeit gorri-ilhun edo broderiak. Dithurbide Ixtorio Saindua 130 (ap. DRA). [Haitza] floka gorri<br />
ilhun batzuz aphaindua. Barb Leg 147. Gona gañekoa gorri illuna. Etxde AlosT 77. Banderatxu gorrilluna.<br />
Erkiag Arran 36. [Atea] gorri illunez pintaua. Erkiag BatB 43 (v. tbn. 91).<br />
- GORRI ILUNKARA. Rojo oscuro. v. GORRI ILUN. � Gaur ekaitza dugu, ortzira gorri-illunkara dago ta. Ir<br />
YKBiz 233.<br />
- GORRI-NABAR. "Rubian, gorrinabarra" Lar. � [Idi] gorri-nabarrakin. EusJok II 119.<br />
- GORRI-HORI. a) Rojo y amarillo. � Ikurrin gorri-ori bat. Ugalde Iltz 14. Txapel mutur-txorrotxa ta gorri-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
942
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
oriz argitutako jaka soñean. NEtx Antz 140. b) Rojo amarillento. � Damatxo polit bi / batari deritzola / ille<br />
gorri-ori / ille beltz eder orrek / eramango nau ni. Iz ArOñ 127.<br />
- GORRI-PEKO. Infrarrojo. � Is-goch "infrared" (gorri-peko). MIH 188n.<br />
- GORRI-PETIKO. Infrarrojo. � Gorri-petiko leinuruak. Mde Pr 332.<br />
- GORRIRIK. a) "Cruelmente, gogorki, gorririk" A DBols. b) De, con color rojo. � Asten dire leiaka mataillak<br />
gorririk, uzkurka, burua makurka. Or Mi 82. Itsas mendien ertza ubelik, gorririk. Or Poem 533. � Zeuen<br />
matraillok be gorri-gorririk aurkituko dozuez beingoan. Bilbao IpuiB 83. c) "Gorririk, en camisa (G-azp)"<br />
Garate 4. a Cont RIEV 1934, 57. d) Desnudo. � Artuta, eramaten dute kapitanaren aurrera, zegon bezela, ia<br />
gorririk. Manzi GPatroi 80 (ap. DRA). Oi, aurtxuon oin txikiok / otzaren otzak ain more! / Nola zauzkate orren<br />
gorririk / izanikan Jainko lore? NEtx LBB 397. e) Crudamente. � Eta bere-bere denporakuak, bere ipuñetan<br />
gorririk agertzen diran oitturak, zuzentzia eskatzen ebela asko. Etxba Ibilt 454.<br />
- GORRI SAMUR. "(BN-lab), rojo acentuado" A s.v. samur. � Zerua gorri samur batean; airea gorriegosi. HU<br />
Zez 14s. Bekuruntza gorri-samur dautalarik agertzen. JE Ber 71.<br />
- GORRI-UBEL. Rojo violáceo. � [Masailak] zimurtsu, larrua gorri-ubel. A Ardi 94.<br />
- GORRI-URDIN. a) Purpúreo. "Blatteus [...] gorr urdin kolórea duena" Urt III 365. b) Rojo (rojizo, etc.) y azul.<br />
� Muño legorrak zeruaz batzen ditu bere tontor gorri-urdiñak. 'Ses hauts remparts bleus et ses grands<br />
promontoires blonds'. Or Mi 105. Mikeletea ikusi zuten izkillua bizkarrean. Aren gorri-urdiñak ikusgarri. Anab<br />
Poli 120.<br />
- GORRI-ZURI. "Blondo" Lar. � [Neska] polita iduritu zait. [...] Margo-lore bizia zen bera, ta gorri-zuri gozoa<br />
iñoiz ez dut sentittu gaur bezin garbi ta kilikagarri. (Interpr?). Txill Let 32.<br />
gorri-ahalketu. � (Part. en función de adj.). Sonrojado, avergonzado. � Burua bere bi eskuetan gorderik, gorri<br />
ahalketua. Barb Sup 27.<br />
gorriaire (L-sar ap. A). �1. "Rojizo" A. �2. "(BN-baig), sarampión" A. v. gorrina (2). � Gaitz kotsudunetarik<br />
zonbait: [...] kabardila (scarlatine), gorriaireak (rougeole), diphteria edo krupa. JE Med 99 (v. tbn. 117).<br />
Haurretan athera dira han-hemenka gorriaireak (rougeole). JE GH 1934, 421.<br />
gorrialdi. �1. "Action de poser le rouge, de chauffer le four" Dv. �2. "Leihoeri bi gorrialdi ematea, donner<br />
deux couches de rouge aux contrevents" Dv.<br />
gorriantzatxo. � Rojizo. � Zenbaitek, azal gorriantzatxo / oraindik ageri dute. "La corteza rojiza". Or Eus 91.<br />
gorriarazi (Urt), gorrierazi, gorrirazi, gorrituarazi, gorrituarazo. � Poner al rojo vivo; poner de color rojo;<br />
hacer sonrojar, avergonzar, dejar en ridículo. "Verecundia capere, ahalkeak gorriarazi" Urt IV 190. � Ürrhe ta<br />
zilhar süian gorrieraziten, unkhüdian [...] joiten. Egiat 205. [Emazte agotak] gorriraz lezakete edozein soldadu /<br />
abokatak heiekin beharko ixildu. Hb Esk 229. Hasi zirenean apostoluak predikatzen Yesus piztu zela, Yuduek<br />
behar zuten haren gorphutza agertu eta gorrirazi predikariak gezurrez mintzo baziren. Hb Egia 86 (v. tbn. 145,<br />
82). Koloriak gorritu / arazi zizkiran. Bil 71. Gorriaraztera zaramazkaten hibaiak giristinoen odolez. Jnn SBi<br />
98. Barka nezazu [...] zure matelak gorriarazi baditut izpiño bat; bainan egia erran behar da. Zub 94. v. tbn.<br />
Bilbao IpuiB 83 (gorritu arazo). � + gorriazi (S (Foix) ap. Lh). Dorar, tostar (la comida al fuego). "Cuire" Lh. v.<br />
gorrastarazi. � Gorriaraz zazu tipula bat ongi xehatua urin puxka batean. ECocin 29. Kullera on bat sukre,<br />
kullera bat urekin; gorriaraz zazu karamelua bezala. Ib. 33.<br />
gorribegi. "Gorri begi (Vc), rojito" A s.v. begi.<br />
gorribeltz, gorribeltx (H). � "Loriot, oiseau" H. Cf. Lar: "Oriol, pajarito de color rojo bajo, viene del<br />
Bascuence gorrioltxa, que significa lo mismo, y es contracción de gorribeltxa, rojo obscuro". Cf. GORRI-<br />
BELTZ. v. gorrioltxa. � Otatxoriek eta gorribeltxek. 'Pendulines'. Or Mi 55. Ibai-ertzeko beleak eta zumadiko<br />
gorribeltzak. Ib. 84 (v. otro ej. en la misma pág.).<br />
gorribeltzatu � Poner(se) de color rojo oscuro. v. gorribelztu. � Sokari tira eta tira [...], gorri-beltzaturik, eta<br />
eskuetan frintzak eginik. Barb Sup 139. Leon, hasarreak gorri beltzatua. Ib. 66. Uf!... gorri beltzatua sumatzen<br />
dut nere begithartea, sutan ene mathelak! Ib. 26 (v. tbn. Piar II 195).<br />
gorribelztu (H), gorribeztu (BN-baig ap. A; Lar). � "Aburelado, color entre rojo y negro, gorribeztua" Lar.<br />
"Devenir d'un rouge foncé. Iguzki bethean egonik gorri belztu naiz, étant resté en plein soleil, je me suis brûlé<br />
(ma figure est devenue rouge noir). Sugarrak hunela gorri-belztu nau, la flamme du feu m'a ainsi roussi" H.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
943
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
"Beroak gorribeztu du, el calor le ha dado un color entre rojo y negro" A. � Jaun Peña badoha [...] samurraren<br />
samurrez gorri-belztua. Laph 111. Laidoarekin gorri-belztua. JE Bur 149.<br />
gorri-biztu. � Encender, caldear (uso fig.). v. gorbiztu. � Etsaigo ori apetaz eta burutaldiz gorpiztu (gorribiztu)<br />
zuen Platonek. Zait Plat 29.<br />
gorridura (SP (sin trad.), Dv � A). � "Rougeur" Dv. � [Nastalariak, ohoiñak] sobera lan dükielakoz fama<br />
hobiago baten lankheian, beren aitüretan daude ta gorridüra apür batez dirade kito. (Interpr?). Egiat 262.<br />
Haren larru elurtsua estaltzen zuen gorridurak salatzen zion [lotsa]. Mde HaurB 65.<br />
gorriegosi. �1. (Aire) muy caliente (?). � Zerua gorri samur batean; airea gorriegosi; jasan ahala epel eta<br />
pisu. HU Zez 14s. �2. gorregosi (L, BN-baig ap. A), goregosi (H). "(BN), temps lourd, étouffant" H. "Calor<br />
grande que despide la tierra" A.<br />
gorrien (V-ger ap. A). �1. "Calor extraordinario que enrojece la piel y la cubre de barros" A. �2. (A Apend).<br />
"Roya, (msOch 93)" A Morf 120. v. gorri (7). � [Eguzkiak] euri-ostean ioten badau, gorriena emoten deutso<br />
[gariari]. J.M. Zabala ms. (ap. DRA). �3. "Sarampión o roseola" Garate 2. a Cont RIEV 1933, 98. v. gorrina (2).<br />
gorrigarratz (V ap. A). � "Cierta manzana" A, que cita el ej. de Mg. � Sagar mueta asko [...]: urtebetiak,<br />
domentxak, kurkubietak, gorrigarratzak. Mg PAb 104.<br />
gorrigeri. "Gorrigeríe, el sarampión" Iz Ulz. v. gorrina (2).<br />
gorrigo. "(BN-baig, Sal, S, R), encarnadura" A.<br />
gorrika. v. 1 kurrika.<br />
gorrikara (Urt I 503, Ht VocGr 369, Lecl, Dv � A, H), gorkara (BN, S ap. A; VocBN, H). � Rojizo. "Gris,<br />
couleur" Ht VocGr. "Tirant au rouge, rougeâtre" Dv. � Harea larria eta gorrikara. INav 81. [Pixak] gorrikara<br />
duela bere kolorea. Mong 590. [Haurra] zen gorrikara, osoki illetsu. Urt Gen 25, 25 (Dv gorrasta). Gaur<br />
denbora txarra egiñen du, gorrikara da ezen eta goibeldua zerua. He Mt 16, 3 (SalabBN gorkhara; Ip gorbeltz).<br />
Uhartzea gorrikara da. Dv Mt 16, 2 (Lç, He gorri). Illea gorrikara, betondo zuria. Or Eus 359.<br />
gorrikeria. �1. Acción de un "rojo" en política. � Elizarentzat areriyuak / beti diran gorriyekin [...]. / Esku<br />
batian naitasun ona / bestian gorrikeriyak. Bertsol 202. �2. Extremismo. � Gorrikeririk gabe, bear-neurrian,<br />
elkartu-bearrak omen dira gure bazkunetan euskera ta erdera. Ldi IL 57. Nun da gure gorrikeria? [...] Seitik<br />
batean euskeraz egiteko...[...] ordu-laurdentxo batez... Gañontzean erderaz. Ib. 57.<br />
1 gorriki. � "Gorrikiak (Izt), tenailles" H. v. kurrika. � [Gauzaki bat higitzeko] hortarako behar diren tresnen<br />
itxura hartzen du: eskuagak, gorrikiak, e.a. Mde Pr 335.<br />
2 gorriki. � Rojizo. � Mitrarik gabe [...]. Sotana bioletik gabe eta gerrikoan berean den gutieneko bazterkin<br />
gorrikirik gabe! Prop 1899, 204.<br />
gorrilota. v. kurrilota.<br />
gorrimin (L-ain, B, BN-baig, S, R-uzt ap. A; VocB). �1. "Rojo subido" VocB. "Escarlata, rojo vivo" A. �<br />
Mazela sarthu, hori edo gorri-minekin [...] ezpainak hits, begiak barna. Hb Egia 141. v. tbn. Darthayet Manuel<br />
380 (ap. DRA). Gain azpiz beltza da eta hegaletan baditu bi zafla gorri min. Dass-Eliss GH 1923, 596. Jantzi<br />
gorri miña. Or Poem 548. Maitasun gorri miñez jantzirik. "Vestida de rojo vivo del amor". Ib. 534. Gerria,<br />
lokarri gorrimin medar batek estututa. Erkiag Arran 97 (v. tbn. 43). Zuen pekatuak gorrimin lez badira be,<br />
edurra baizen zuri geldituko dira. Ker EMeza 166 (ap. DRA). [Arkadiko iainkoa] ikusi genun gorrimiñez<br />
(purpuraz). Ibiñ Virgil 62. Bildotsek bere gorrimiñez (sandyx) iantziko dira. Ib. 43 (v. tbn. 100). � (Uso sust.).<br />
� Tellatuen gorri miña. Ldi IL 47. �2. "(V-m), granos vegetales muy rojos que tienen la propiedad de escocer<br />
nuestra piel" A.<br />
gorrimore (Dv � A). � "Violet. Gorrimorezko, qui est teint en violet" Dv. � Eta ahari-larruak gorriz<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
944
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
thindatuak, eta larru gorrimoreak. Dv Ex 25, 5.<br />
gorrina (-iña V, G, R-vid; Lar y Añ (+ -iña), Lcq 183 (-iña), H), gorrin (V-gip (+ -iñ)). Ref.: A; Iz ArOñ,<br />
UrrAnz (gorrin); Etxba Eib; Elexp Berg (gorriñ). �1. "Alheña, nublo, roña en las mieses" Lar. "Anublo en las<br />
mieses" Añ. "Roya, enfermedad del trigo y del maíz" A. "Nombre genérico de las enfermedades que atacan los<br />
cultivos. Aurten garixak gorriña dakarre, este año los trigos traen daño" Etxba Eib. "Gorriña harrapau ezteixen,<br />
sulfatua botatzen jakue, batez be tomatiai, mahatsai eta patatiai" Elexp Berg. v. gorni (2). � Zure frutuen<br />
ganera etorriko da arria, txilgora, gorriña. Añ MisE 144. Sikutea, arriya, gorriñea. Itz Azald 94. Gorriñea<br />
kendu ta [...] lur batetik bestera aldatu. Ag Kr 6. Gorriñak, oloak [...] soroak alperrik galdu bear dieztelako.<br />
Itzald II 140. Gorrin gaiztoak lastoak ian. Ibiñ Virgil 72. � (Uso fig.). � Alderdi guztietan sartu jako euskeriari<br />
gorriñea. Ag Kr 6. Atzerrijan itxirik / gripe-gorriña, / ikusi nai zaituguz / gizon gordiña. Enb 209. Ikusirik gaur<br />
argitaldurik / [...] "Euzkadi" geure izparringija / kentzen Euzkadin gorriña. Ib. 121. Baditxin emen aski<br />
Burgatorio ikusi dutenak, eta oso santu izanik, eriotz-orduan gorriñik gabe arkitu diranak. Or QA 115.<br />
�2. (-iña V-gip, G-goi, AN-5vill, B, BN-ciz; Lar, H; goriña S; Foix ap. Lh), gorrin (VocB). Ref.: A; Lh<br />
(goriña); Iz ArOñ. "Sarampión" Lar y A. "Barros, granillos que produce el calor en la piel" A. "La viruela" Iz<br />
ArOñ. Cf. astagorrina. v. elgorri, gorni, 2 gorreri, gorri (9), gorriaire (2), gorrien (3), gorrigeri. � (Pl.).<br />
"Gorrinak, las viruelas (BN-baig)" A Apend.<br />
�3. "(V-gip, G-goi), vacuna" A. "Gorriña sartu (V-gip, G), vacunar" Ib. � Euren gorputzetan eriotza-aurreko<br />
eztia edo gorriñea ezartera. A Txirrist 74.<br />
gorrinatsu. "(V, G, R-vid), Doniane inguruko euriak izaten dira gorriñatsuenak, las lluvias de hacia San Jaun<br />
son las que más roya producen" A.<br />
gorrinatu. v. gorrindu.<br />
gorrindola (det.; O-SP � SP � H, Dv, A), gorrindol. �1. "Vermeil" O-SP 228. "Rouge pourpre" H. �<br />
Kargudun zonbaiten papo aintzinak gorrindol-kolore ezartzen ditu ohorezko kordoin aiphatuak mustra handiko<br />
biltzarretan. Etcheb MGaric 187 (ap. DRA). �2. (det.; O-SP � SP � H, Dv, A). "C'est aussi le nom d'un petit<br />
insecte qui est rouge à l'extérieur" O-SP 228. "Lepte automnal, insecte fort petit qui s'introduit sous la peau et<br />
cause des démangeaisons; ainsi nommé à cause de sa couleur" H. �3. gorrindol. "Pourpre" T-L. � Heietarik<br />
bat, Lidia, purpur edo gorrindol saltzale batek, galdatu zuen bataioa. Zelaiberri Herr 5-10-1961, 4.<br />
gorrindu (V-gip; Lar, Añ), gorrinatu (V-gip, R). Ref.: A (gorriñatu); Iz ArOñ (gorriñaatu); Etxba Eib y Elexp<br />
Berg (gorrindu). �1. "Alheñarse el trigo" Lar. "Anieblarse los trigos" Añ. "Ahornagarse, cubrirse de roya los<br />
maíces" A. "Gorríñaatu, gorríñaaketan: contraer roya" Iz ArOñ. "Enfermarse las plantas. Mastixak gorrindu<br />
ziran Rioja aldian, las viñas se enfermaron [...]" Etxba Eib. "Euri larregixak ekartzen dau gorrindutzia lurreko<br />
gauzia" Ib. "Tomate guztiak gorrindduta dauzka" Elexp Berg. � Udagoena eldu da [...]. / Sasi gorrinduen<br />
ganean [...]. Gand Elorri 193. Gorrinduko da baratza / ta indiabak lez ustelduko da / [...] nire biotza. Ib. 168. �<br />
(Fig.). � Zu ta berori euskerearen erraietatik [...] urtenikoak dira; baiña erdereak ugartu ta gorriñatutakoan. A<br />
Ezale 1897, 363b. �2. "Gorríñaatu, gorríñaaketan: contraer [...] viruela" Iz ArOñ.<br />
gorringo (V, G, AN, L, BN, Sal, R-uzt; SP, Ht VocGr 392, Lar, Añ, Arch VocGr, Dv, H, VocB), gorrinko (S,<br />
R), gurringo (Aq 1288 (G), H). Ref.: A (gorringo, gorrinko); Lrq (gorrinko); Iz ArOñ, Ulz, R 395; ZMoso 72;<br />
Elexp Berg. �1. Yema de huevo. "Jaune d'œuf. [...] Arraultzeari gorringoa edekitea, ôter la jaune de l'œuf.<br />
Desyemar" SP. "Yema de huevo" Lar y Añ. Cf. VocNav: "Gorringo: amapola (Oroz, Betelu). Los de<br />
edad madura usan de esta voz". v. ARRAULTZA GORRINGO. � Arroltze baten xuringoa eta gorringoa. Mong<br />
589. Lengo zuringo ta gurringo orde [...] txitatxo bizi biziak. Mg CC 199 (en la misma pág. gurringo). [Arroltze]<br />
gorringoa. Hb Egia 57. Emozu sukria gorringuen gainian. ECocin 26.<br />
v. tbn. Añ MisE 151. Gorrinko: Chaho AztiB 7. Arch Gram 143 (gorinko).<br />
� Aizkolariyak ere Euskal-errikuak dira dituztenak pare bana gorringo bikuak. Auspoa 120-21-22, 385 (ap.<br />
ELok 375).<br />
�2. "(Vc), yema de castaña asada" A. � Gaztaina-gorringo gogor tximur bat aoan. Ezale 1897, 35b.<br />
�3. (AN-5vill-araq, L-sar, B, BN; SP, Urt, Lcq 179 � Arzdi Plant1 277, Dv, H). Ref.: A; CEEN 1969, 171; SM<br />
EiSet; Satr UrdSet 326. "Boletus, gorringoa, onjo gorringo" Urt III 369. "Potiron" SP. "Agaric oronge" Dv.<br />
"Oronge, champignon rouge-doré de couleur" H. "Oronga, una seta amarillenta llamada por otros arrautzaperretxiko<br />
(V, G), kurinto (G-to)" A. "(Amanita caesárea). Beranduago kanpotik sartua izan behar du izen<br />
honek, ezagunagoa dugu kuletru izenez" SM EiSet. Cf. VocNav: "Gorringo: Nombre que dan al hongo de color<br />
rojizo, llamado científicamente Agáricus caesáreus o Amanita caesárea (Montaña)". v. gorrintxa. � Midikuek<br />
ondoez eta gorringoez dioten bezala: hoberenek eztute deus balio. SP Phil 371 (He 374 honyoez eta gorringoez).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 945<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
[Uda bero batetako uriak] ezpaitira on, gorringorik iaio arazitzeko baizen. Ib. 474. Hezkurrik gabe haitzak [...],<br />
gorringoak haitz azpitan. Hb Egia 137.<br />
�4. (V ap. A; Añ, msLond ap. A). "Cogollo" Añ.<br />
�5. (Ref. a liberales, repulicanos, etc.). v. gorri (4). � Ministro berriak, berriz ere oro gorringoak. JE GH 1934,<br />
45.<br />
gorrintxa (S; gorintxa S; Foix ap. Lh). Ref.: Alth Bot 5; A (gorrintxa, gorintxa); Lh (gorintxa); Lrq. �<br />
"Oronge" Alth Bot. "Oronga, especie de seta amarilla" A. Cf. VocNav: "Gorrincha: nombre vulgar de la planta<br />
de la familia de las ericáceas denominada Arestostaphillos officinalis (Ipasate-Cuenca)". v. gorringo (3). �<br />
Gorrintxa [...] ta arraultz-perretxikoak, zartagiñan olioakiñ erreak. Lh Itzald II 105.<br />
1 gorrintze. �1. "(R), calentura. Se dice también del calor sofocante que sufren las personas sanas" A. �2. "(R),<br />
escarlata, muy encarnado" A.<br />
2 gorrintze. "Artuak be sarri dabe gorrintzia, también el maíz enferma frecuentemente" Etxba Eib. Cf.<br />
gorrindu.<br />
gorrintzi. v. gorrentzi.<br />
gorriño. �1. Dim. de gorri. "Pourprin" T-L. � Xori gorriño. JE Bur 73. Matela gorriño. Barb Sup 54. Papo<br />
gorriño bat zen [xori papo-gorria]. Ox 146. Neskato [...] mathela gorriño bat. JE Ber 35. � (Ref. al vino). �<br />
Atea zaxu sotuan duxun oberena; atzoko gorriño hortaik. Zub 74. �2. (BN-ciz ap. A � Dv). (Pl.). "Gorriñoak<br />
(BN-ciz), rougeole" Dv. v. gorrina (2). � Gorriñoak baditu eta beroki egon behar [ohean]. JEtchep 24 (v. otro<br />
ej. en la misma pág.).<br />
- GORRI-GORRIÑOA. � [Aneia] lo xurrungan [...] matela koskoak gorri gorriñoa. JE Bur 80.<br />
gorrioltxa (Lar, Izt C 199). � "Oriol, pajarito de color rojo bajo, viene del Bascuence gorrioltxa, que significa lo<br />
mismo, y es contracción de gorribeltxa, rojo obscuro" Lar. "Gorrioltxa, tichodrome. Ez da xoririk gorrioltxa<br />
baino ezagut errexagorik" Dass-Eliss GH 1923, 596.<br />
gorrion (Sal, R ap. VocPir). � "Moineau, passereau" VocPir 452. v. burrioi, garaitxori.<br />
gorriska, -sko. v. gorrixka, -xko.<br />
gorrista. v. gorrixta.<br />
gorritar. � Partidario de la república, republicano. v. gorri (4). � Erlisioneari Frantzian kalterik handiena<br />
egiten diotenak direla [...] ministro gorriak [...], gorritar guziak. HU Zez 196s.<br />
gorritarako (G ap. A). � "Rojizo" A, que cita a Lard. Cf. AA III 350: San Juanek Sardonix deitzen dion arri<br />
zuri-gorritara ematen duan bat. � Lenengo jaioa gorritarakoa eta illetsua zan, eta deitu zitzaion Esau. Lard 29.<br />
Urak, [...] eguzkiaren goizeko irteerako argira, gorritarakoak iruditu zitzaiezten. Lard (ed. 1887), 261 (ap. A).<br />
gorritasun (V, G, AN; SP (sin trad.), Dv, H, VocB). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg. �1. Rojez. "État de<br />
rougeur" Dv. "Syn. moins usité de goritasuna, gortasuna. Gorri s'emploi mal pour gori et ses dérivés" H. "El<br />
encarnado en abstracto. Zer erranaidu zeruko gorritasun orrek, qué quiere decir eso encarnado del cielo" VocB.<br />
"Lo encarnado, lo rojo. Besuan agertu jatan gorrittasuna soldu eiñ jata, lo encarnado que me apareció en el<br />
brazo, se me ha enconado" Etxba Eib. "Zeruko gorrittasun horrek eurixa ekarriko dau" Elexp Berg. � Lotsia<br />
agertuko jako arpegiko gorritasunian. JJMg BasEsc 103. Masallen gorritasun guzia galdurik. Arr GB 69.<br />
Arpegiko gorritasuna. Ag G 147. Ostroen jausi aurretiko gorritasuna. Etxde JJ 103. Ortzean, gorritasun<br />
dirdirak. Erkiag BatB 13. Ayako Arria eguzkiaren gorritasunez betetan da. Alzola Atalak 86. Aurpegia birjingorritasunez<br />
estaltzen. Ibiñ Virgil 78. v. tbn. AB AmaE 134. J. Eizagirre Ekaitz 80 (ap. DRA). Anab Poli 28.<br />
NEtx LBB 131.<br />
�2. Gravedad, extremidad. � Oro galdu bearraren gorritasunak, burua makurtzen erakutsi zion. Etxde JJ 23.<br />
Morroitzari lotu zitzaion mixeriaren gorritasunak ikaratuta. Ib. 269.<br />
�3. "Indumentaria roja. Gorritasuna erantzi ume orri" Gketx Loiola. Cf. Or Eus 64: Lioa ere ugari / zuritasun<br />
eiteko. "Lino abundante para hacer ropa blanca".<br />
�4. "Gorrittasuna, calentura" Iz ArOñ.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 946<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gorrite. Izartearen gorritea nontik da jiten? Egiat 224 (cf. nota del ed.: '|2izar guzien gori izatea').<br />
gorritsu, gorrizu, gorritzu. � Rojizo. � Goiz gorritzu, arrats ebizu (G-to). Inza Eusk 1928, 230. Betazal<br />
gorrizu. Or Eus 236. Usoak egal gorrizu. Ib. 143.<br />
gorritu (gral.; Lcc, Volt 113, SP, Urt IV 189, Ht VocGr 419, Lar, Añ, Lecl, Gèze, Dv, H, VocB). Ref.: A; Lrq;<br />
Etxba Eib; Gte Erd 24; Elexp Berg. �1. Enrojecer, poner, teñir de color rojo; sonrojar(se), ponerse colorado por<br />
efecto de una emoción, avergonzarse. "Bermejecerse", "enrojar" Lcc. "Carmesi: gauza gorrisaiten debena" Ib.<br />
"Rougir" SP. "Ponerse colorado" Lar. "Sonrojar, sonrosar, sonrosear" Ib. "Barroso semblante, odolpikortaz<br />
gorritua" Ib. "Alchermes, gusano que sirve para teñir de grana [...] oialak gorritzeko" Ib. "Sonrojarse, quedarse<br />
sonrojado" Añ. "Ahalkez gorritzea, rougir de honte" Dv. "1. odolez athorra gorritua, chemise rougie de sang.<br />
Leiho gorritua, fenêtre peintée en rouge. 2. prendre une couleur rouge. Mahatsa gorritzen hasia da, le raisin a<br />
commencé à rougir. 3. rougir, monter en couleur, de honte, de surprise, de modestie" H. "Gauzia aitxatziaz bat<br />
gorrittu zan. Pintxuriakin gorrittu zittuen ormak" Etxba Eib. "Keixak gorritzia, San Juan inguruan" Ib. "Bera<br />
ikustiaz batera gorrittu nintzan" Elexp Berg. � Tr. Documentado en autores de todas las épocas y dialectos. En<br />
DFrec hay 13 ejs. Con el sentido de 'avergonzarse' y sin que le acompañe ningún complemento como lotsaz,<br />
ahalkez, etc., se encuentra sólo en algunos autores septentrionales y Villasante. � Abisu / aphezari galdetzeaz<br />
eztuk behar gorritu. EZ Man I 27. Begira adi eskuak / odolez gorritzetik. EZ Eliç 102. Gure alfertasuna<br />
aithorturik [...] ahalkhez gorritu. SP Phil a) 4r (v. tbn. ahalkez gorritu en EZ Eliç 237, Ch IV 14, 1, Jaur 400,<br />
Const 40, Zait Sof 27; lotsaz gorritu en AB AmaE 311, Azc PB 250, Altuna 63, Enb 46, Ir YKBiz 290, Eguzk<br />
GizAuz 14, Mde HaurB 20). Hek bere odolaz Errümeko Eliza gorritürik. Bp II 120. Bentzutua izateaz ahalkatua<br />
eta gorritua. He Gudu 158 (v. tbn. en contexto similar Ch III 3, 3, Mih 50, Hb Egia 346). Ahalka eta gorri zaite<br />
zure gogourritasunaz. Ib. 266. Piper ta azapraez gorrituriko saldaak. Mg PAb 112. [Alkandora latzak] gorritu ta<br />
sumindurik itxi [aragi guztiak]. Ib. 117. [Otarraina] egostean gorritzen da. It Dial 19 (Ur, Dv, Ip gorritu). Begiak<br />
gorritu ta odoldutzeraño. Bv AsL 43. Garai baten ordez bestian botatzen badira [arbolak] zura gorritu egiten<br />
da. Sor Bar 94. Hitz eman baitaroiat nere hitztorioaren dena den bezala erratea, nere ile bakhar, luxe eta xuriek<br />
gorritu behar badute ere. Elzb PAd 19. Pello ari da begi-gorritzen. AzpPr 85. [Makhila] gisuz gorritu.<br />
(Interpr?). Arb Igand 44. Arrautza-perretxikoak bezelaxe gorritzen, esan zion [...]. A Ardi 94. Matelak gorrituak,<br />
[...] zainak antuak. Zub 98. Garoak gorritzen asiak. Lek EunD 12. Egunabartzen, zeru-gorritzen, / argiagotzen<br />
dijua. SMitx Aranz 157. Elbi batek gorritzen dun Mirenengana. JAIraz Bizia 24. Gorritzen asi dira [odeiak].<br />
Txill Let 33. Arpegiko koloreak gorrituta. Erkiag Arran 105. Juduekin [...] egin direnak basatiak eurak ere<br />
gorritzeko beste izan dira. Vill Jaink 84. Aurpegia suminez gorritu zitzaion. MEIG IX 106.<br />
v. tbn. Arbill 221 (IV 14, 3). Gç 86. Lg I 369. Egiat 261. Monho 60. Añ NekeA 246. fB Olg 67. JJMg BasEsc<br />
206. Lard 130. Arr GB 42. Elzb Po 208. Zby RIEV 1908, 285. Ud 106. JanEd II 115. HU Aurp 208. Jnn SBi 8.<br />
Ag AL 118. Jaukol Biozk 51. FIr 192. JE Ber 31. Ldi UO 54. Or Mi 102. TAg Uzt 272. Lf Murtuts 46. Munita 40.<br />
Anab Poli 135. Osk Kurl 108. JEtchep 60. MAtx Gazt 46. Etxba Ibilt 477. Ibiñ Virgil 83. Lab SuEm 214. Alzola<br />
Atalak 55. NEtx LBB 142. Uzt Noiz 116.<br />
� (Part. en función de adj.). � [Begi] gorritubak [...] bekarrez betiak. Mg PAb 72. Arien larru gorrituak. Ur Ex<br />
25, 5 (Ol, Ker gorritu; Dv gorriz thindatuak). Horra nun lauetakoa egiten dion [...]: xingar eta arroltze, ardigasna<br />
gorritu, arno on, kafe eta ondoko. (Interpr?). Lf Murtuts 40. Lano gorritua. Lasa Poem 101. Inudearen<br />
aurpegi gorritu eta nahigabetuari. MEIG IX 110. v. tbn. JanEd II 17. Alzola Atalak 78.<br />
� Poner al rojo vivo. "Labe gorritzea, chauffer le four" Dv. "Rougir, porter à la chaleur rouge: Gerren bat suan<br />
gorritzea, chauffer jusqu'au rouge une broche au feu" H. v. 1 goritu. � Tr. Documentado exclusivamente en<br />
autores septentrionales. � [Burdina] suan emanik, [...] guzia gorritzen eta suztatzen baita. SP Imit II 4, 2 (Mst,<br />
Ip gorritu; Ch goritu, Leon gorri-gorria jartzen). Etxekandrea ari zen / [...] labe gorritzen. Etcham 204. Talo<br />
burdina suan gorritu. Zerb Azk 96. v. tbn. Jnn SBi 151. Ox 167. Barb Leg 24.<br />
� (Part. en función de adj.). v. 1 gori. � Labe gorritu batean erretzera. Dv LEd 243 (v. tbn. labe gorritu en<br />
JesBih 461, Zub 98, Zerb IxtS 69). Emazu sukria [...] eta phala gorritua pasa. ECocin 10 (v. tbn. 27). Burdin<br />
gorritu. Zub 112 y JE Bur 58. Phertz gorritu batean sartu. Zerb IxtS 76.<br />
� Dorar, tostar (la comida al fuego). v. gorrastatu. � Bota iru tipule tajada [...] eta oik tostatzen diraden<br />
orduan edo gorritzen diradenean (Berastegi, 1763). ETZ 129. Gorri zazu tipula urin puxka batian. ECocin 14.<br />
Emazu kullera bat irin, utz zazu gorritzerat. Ib. 31. Utz zazu gratina gorritzerat. Ib. 18 (v. tbn. 12, 44 et passim).<br />
� (Precedido de urrez). Dorar, dar el aspecto del oro. � [Liburutxoa] azal zuriakin, ertzak urrez gorrituk.<br />
ArgiDL 170 (v. tbn. Iratz 28 urrez gorriturik).<br />
�2. "Fam. boire avec excès" Dv.<br />
�3. (V-gip, G-goi-to-bet, S). Ref.: Arin AEF 1960, 58; Zt; Iz ArOñ, To; VocS 140. Dejar un lugar sin<br />
vegetación; roturar. "Gorritue significa roturado" (G-goi) Arin AEF 1960, 58. "Gorrittúta: que han dejado las<br />
ovejas la tierra sin vegetación ninguna" Iz ArOñ. "Lurra gorrittu ariakiñ: quitar las hierbas de la heredad con el<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
947
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
rastrillo" Ib. "Gorrittu (lurra), quitar la hierba antes de labrar la tierra" Iz To. "Oraingo zuberoeran [...] fruta ta<br />
baratzekiak xu(r)itü, [...] mendiak, basoak thipiltü, gorritü" VocS 140 (nota del ed.). "Roturar" Zt. "Lurra<br />
gorritu: belarra lurrari arriakin kendu" (G-to). � Eskuñetara lurra gorriturik zedukan. 'Le sol foulé autour de<br />
lui'. Or Mi 68. Mahasti aitzurletan baditu bi mota: batzu axalez ari direnak edo "gorritzera" erraiten den bezela,<br />
[...]; bestiak aldiz barnarik. GH 1931, 460. Baso-sail aundiak atera, gorrituta, garia ereiteko edo mastiak<br />
jartzeko. Munita 16. Jakintzaren eremuetan sail asko dauzkagu gorritu gabeak. Vill Jaink 10. Gaien aldetik,<br />
berriz, gorritu gabeko lurretan, goldenabarrean aritu bear izan dut. Ib. 11. [Aideplano bonbarderoak] inguru<br />
aietako mendi-muturrak jartzen zituzten patata egiteko moduan gorrituta. An izaten ziran soñuak, keak eta<br />
autsak! Salav 89. � "Lurra gorritu (fig.), morir, cavar fosa. Aspaldion eztogu lurra gorritu, desde hace tiempo<br />
no ha muerto ninguno de los nuestros, no hemos tenido entierro (V)" DRA.<br />
�4. Ajar (una prenda de vestir). � Oraindik ogeita amar urte besterik ez da ezkondu giñala, eta daguaneko<br />
esposariyoko arropak gorritu ditu. Moc Damu 16. Erosi diyo prenda-etxe batian frak bat, zerbait gorritua baña<br />
ez aiñ txarra. Iraola 24.<br />
�5. gortu. "(Sal?), pelar la piel del ganado ovejuno" A.<br />
�6. "Logaleak gorritu, caerse (litm. enrojecerse) de sueño (R)" A EY III 339.<br />
- AHALKE-GORRITU. v. ahalke-gorritu.<br />
- GORRITUXE. (Forma con suf. -xe, de valor aprox.). � Gorrituxe egin zitzaizkion emazteari masailak. A Ardi<br />
69. Begitartea gorrituxerik zedukan. Mde HaurB 50 (v. tbn. 25). Arkaitz zuriak gorrituxerik. Gand Elorri 213.<br />
- LARRU-GORRITU. v. larrugorritu.<br />
gorrituarazi. v. gorriarazi.<br />
gorritune, gorrituna (V ap. A). � "Areola, círculo rojizo de una inflamación" A. v. gorriune.<br />
gorritutze. v. gorritze.<br />
gorritxano. "Espèce de pomme" Dv � A.<br />
gorritxatu. v. gorratxatu.<br />
gorritxiki. "(G-azp), genio familiar" JMB At 62.<br />
gorritxo, gorritxu. �1. Dim. de gorri. � Prejitzen da atea mantekan, gorritxo gelditzen dan moduan. Cocinan<br />
13. Aida txuritxo! / Aida gorritxo! Aranzazu 15-8-1921 (ap. SMitx Aranz 81). Gure mendiko bei gorritxoa. And<br />
AUzta 38 (v. tbn. 67). Gorritxu dagoz mendiak. Alzola Atalak 68 (v. tbn. 81). � Kuku-sagarra lako mutiko gorri<br />
gorritxua. A BGuzur 123. �2. "Caballa, sarda" DRA. v. gorrixko (2). � Perloi, arraigorri, neskazar, gorritxo<br />
(puttano) [...] arrai mota geienak. Elizdo EEs 1926, 6. �3. Nombre de una clase de manzana. � Gorritxo, urrak<br />
eta masustak, / mizpillak ta aranak. And Auspoa 52-53, 239.<br />
gorritze (T-L), gorritutze (V-gip ap. Etxba Eib). � "Rubéfaction" T-L. "Ain lotsatixa zan eze, utsagaz eukan<br />
gorrittutzia" Etxba Eib.<br />
gorritzu. v. gorritsu.<br />
gorriu. "/goR¸)u)/ [oxítona], champignon rougeâtre, plus petit que l'oronge et aux bords plus relevés" Lrq.<br />
gorriune, gorriuna (V-gip). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. �1. Rojez. "Encarnado localizado. Ez zalakuan ezer<br />
gorriuniori, bizixa zan, creyendo que no era nada la encarnadura, era cáncer" Etxba Eib. "Punto, mancha roja.<br />
Gorriuna bat daukazu mosuan" Elexp Berg. v. gorritune, gorritasun. � Matralletako gorriunea. Ag Kr 220.<br />
Arpegiko illuntasun da begi ederren gorriunean. Ib. 158. [Amak] arpegian eldorroiak (gorriuneak) badaukaz,<br />
mutilla izango da. A EY I 346. � (Fig.). � Zuk eman diezu beste mintzo askori zure izatearen mendua, zure<br />
argiaren izpia, [...] zure odolaren gorriunea. Ag EEs 1916, 121. �2. (V-gip). "Zona pelada. Bizarretan gorriune<br />
bat daukazu. Basoko gorriune baten jatxi zan elikoterua" Elexp Berg.<br />
gorrixka (V-gip, S, R; Arch VocGr, Foix ap. Lh), gorriska (V, G, BN, S, R; Lar, Gèze), gorrizka (G-to). Ref.:<br />
A (gorriska); Lh y Elexp Berg (gorrixka); Iz To (gorrie), R 395. � Tr. Documentado en autores occidentales<br />
desde finales del s. XIX. Al Norte hay un ej. de gorriska en Archu (Gram 14). �1. (Adj.). Rojizo. "Clarete, ardo<br />
gorriska" Lar. "Jertse gorrixka bat zeroian. (Naranja, arrosa eta antzeko koloreengatik esaten da)" Elexp Berg.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 948<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
� Ule gorrizka. Ag AL 51. Garriko baltza, txaleko gorriskea. Kk Ab II 14. Piku gorrizka orijak. Enb 58.<br />
Neskatxu gorriska bati. "A una pequeña rubia". Laux AB 17. Mutil gorrixka [...]. "Mozo rojillo y menudo". Or<br />
Eus 147. Odol gorrixka. Zait Sof 195. Oritutako artalorrak, muño gorriskak. Txill Let 54 (44 gorrixka). Argi<br />
gorrixka ematen zuan eguzkiak. Osk Kurl 87. Masusta gorrizkaz. Ibiñ Virgil 48 (88 gorrixka). Laiño gorrixka.<br />
NEtx LBB 210. En DFrec hay un ej. de gorrixka, 1 de gorriska y 1 de gorrizta.<br />
v. tbn. Lab EEguna 68. Gand Elorri 47. Gorrizka: A BeinB 51. Mde HaurB 7. Bilbao IpuiB 263. Gorriska: Alt<br />
EEs 1917, 43.<br />
� Azala, baltz gorrizkea. Kk Ab I 31.<br />
�2. (Sust.). Color rojizo. � Lore zabal zorien / gorrixka. Ldi BB 114. Masustaren gorrizkaz edo ta orikaiaren<br />
oriztaz. Ibiñ Virgil 43.<br />
- GORRIZKADUN. "Ustai-bedarra garia baiño altuagoa da, lora luze gorrizkaduna, asia bertan egiten jako<br />
(V-ple)" A (s.v. ustai-bedar).<br />
- GORRIZKAKO. � Txitua botatzen zion [...] gorrizkako oialari. Anab Poli 22.<br />
- GORRIXKATSU. (Forma con suf. -tsu, de valor aprox.). � Aiako aitz-tontorrak gorrixkatsu ikusten dira.<br />
Alzola Atalak 69.<br />
gorrixkatu, gorriskatu (Lar), gorrizkatu (R-uzt ap. A). �1. "Colorear, empezar a rojear" Lar. "Enrojecerse,<br />
enfurecerse una herida" A. � Garauren bat gorrizkatuten asirikoa. Ag AL 54. v. tbn. Bordari Olerti 1959 IV,<br />
203. Arpegiak gorrixkatuta. NEtx LBB 105 (v. tbn. 43, 130). �2. (Part. en función de adj.). Bochornoso. � Bero<br />
etxeetan, aize gorriskatua itsasegian ere. Erkiag Arran 155.<br />
gorrixko (Sal, R-uzt), gorrisko. Ref.: A Morf 313; Iz R 395. �1. Rojizo. "Txurixko da, gorrixko da,<br />
gogoratzeko gaiztoxko da (Sal) [acertijo del huevo]" A Morf 313. � [Ardia] hatsak nekhez ematen, gorrisko<br />
begiak. Hb Esk 232. �2. "Caballa" DRA. v. gorritxo (2). � Sapua, olarra, gorrixkoa, zigala [...] ta beste arrai<br />
mota anitz. Elizdo EEs 1926, 10.<br />
gorrixta, gorrista (V ap. A), gorrizta (V ap. A). �1. Rojizo. � Arpegi gorrista. Mg PAb 192. Ar gorrixta me<br />
batzubek. Sor Bar 45. [Neskatilla] ule gorrizta. Echta Jos 221. [Odeimordo] gorrixta. Or QA 63. Borobil ta<br />
gorristak bere matrailtxoak. Etxde JJ 215. Alako lur gorrixtari tin izena ematen zaio. Anab Aprika 88. [Zaldi]<br />
gorristea. Erkiag BatB 122. [Bei] batzuk, gaztañ kolorekoak; bestiak, gorrixtak, orixtak eta grisak oi dira.<br />
Oñatibia Baserria 50.<br />
v. tbn. EA OlBe 12. Gorrizta: Loram Y 1933, 338. Ldi IL 40. TAg Uzt 179. Erkiag Arran 153. Azurm HitzB 67.<br />
�2. "Gorrista (msLond), palo de campeche (Bot.)" A.<br />
- GORRIZTADUN. � Azkazal garbi gorriztadun eskuz. Ldi IL 36.<br />
gorrixtatu, gorriztatu (G-goi ap. A; Lar). � Enrojecer. "Enroxar, enroxecer, enrubiar" Lar. "Enrojecerse,<br />
enfurecerse una herida" A. � Argi aul batek aitzuloko orma zerbelak gorrixtatzen zituen. Or Mi 72. Begiondo<br />
gorriztatuak. TAg Uzt 128. Zugaitz-adar gorriztatuak. Etxde JJ 103.<br />
gorrizale. "Qui rougit (S)" Lrq.<br />
gorrizka. v. gorrixka.<br />
gorrizkin. � Rojizo. � Argi gorri, ori ta gorrizkiñakaz. EgutAr 1957 (Urria), 28 (ap. DRA).<br />
gorrizta. v. gorrixta.<br />
gorriztu. � Enrojecer. � Begi-zulo odoltsuak matrailla gorriztuz ari ziran. Zait Sof 93.<br />
gorrizu. v. gorritsu.<br />
gorri-zuritu. � Poner al rojo vivo. v. 1 goritu. � [Burdin ziriaren] muturra suan ezartzea, han idukitzea gorrizuritu<br />
artio. JE Bur 59.<br />
1 gorro (Vc, G ap. A; Lar, Añ (V), Izt, H). � Flema, gargajo. "Gargajear, [...] gorroa bota" Lar y Añ. v. 3<br />
gorra. � Botaten eutsezala bere arpegira txistu ta gorro asko. Oe 157. Txistu-gorroa botatea. Añ MisE 146.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
949
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Arpegi ederrera txistu ta gorro loi atsituak egin eutsezan. Añ EL 2 218 (v. tbn. NekeA 244 gorro loi atsituak).<br />
Eztarri legorretik ateratzen duen karkaxa (gorrua). Ibiñ Virgil 109. v. tbn. Añ EL 1 212. Astar II 85. AB Ezale<br />
1899, 36b. Erkiag BatB 192.<br />
- GORRO-JARIO (Lar, H). "Gargajiento" Lar.<br />
- GORRO-TOKI (Lar, Bera). "Gargajal" Lar. "Escupidera" Bera.<br />
2 gorro (Lar, Añ, H). � "Gorra, gorro" Lar, Añ.<br />
3 gorro (V-ple-gip, G?). Ref.: A; Iz ArOñ. � "Cabeza de azada, hacha, laya" A. "Gorro, górrua, segá-gorrua:<br />
(la) parte opuesta al filo de la guadaña" Iz ArOñ. "Kutxillo-gorrua: canto del cuchillo; el lado opuesto al filo del<br />
cuchillo" Ib.<br />
gorroatu (Lar, H). � "Gargajear" Lar.<br />
gorroatze. "Gargajeo" Lar.<br />
gorrogile. "Gorrero, que hace gorras, gorrogillea, txanogillea" Lar.<br />
gorrona (det.; AN ap. A � Aq). � "Bordón o hembra donde se mete dicho eje [del molino]" Aq 665. Cf.<br />
VocNav: "Gorrón: árbol de ciertas puertas que termina en dos espigas cilíndricas, las cuales encajadas en sendas<br />
argollas de hierro hacen de goznes (Corella)". v. gorronera.<br />
gorron-bilo. v. 1 goronbilo.<br />
gorrondo. v. 1 garondo.<br />
gorronera. �1. "(R), gozne" A. Cf. VocNav: "Puerta gorronera: se dice de las puertas que tienen gorrón,<br />
tarranclo o tarranclera (Corella)". �2. Figura en Azkue, quien lo remite a gorrona.<br />
gorroski. "Sordina, instrumento" Lar.<br />
gorrostaño. � "Rojizo" sg. DRA. � Pareta-zoriaren iduriko xori gorrostaño bat. Barb Piar I 139.<br />
gorrotagarri (V ap. A; Lar, Añ, Dv, H), gorrotogarri (Vc, G ap. A; Añ, H), gorrotgarri (Lar), gorrotugarri (Vgip<br />
ap. Etxba Eib). � "Aborrecible" Lar. "Detestable" Ib. "Odioso, que causa odio" Añ. "Ezer bada munduan,<br />
guzurra bai gorrotugarrixa" Etxba Eib. � Tr. Documentado desde principios del s. XIX en textos meridionales.<br />
Gorrota- y gorrotogarri se encuentran en proporción similar, alternando, en varios casos, en un mismo autor. En<br />
DFrec hay 3 ejs. de gorrotagarri. � [Seme-alabak] leen zeubeen bijotzeko maitiak, orain zeubeen arrabijo ta<br />
gorrotogarrijak. fB Ic I app. 13. Guztien gorrotogarri eginik. Añ EL 2 224. Izango da zuentzat gorrotagarria.<br />
"Abominabile vobis". Ur Lev 11, 10 (Ol nazkagarri, Ker iguingarri). Mostru gorrotagarria. Arr May 125 (165<br />
gorrotogarri). Pekatu au da gorrotogarria. Itz Azald 107. Juduentzat gauza gorrotagarria da gurutzea. Inza<br />
Azalp 13. Iñoren gorrotagarri izanaz. Etxde AlosT 88. Gaiztoari zintzotasuna gorrotagarri zaio. Or Aitork 175.<br />
Zuek, intelektualok, gorrotagarri zatzaizkidate. Lab SuEm 198. Honek maite duena gorrotagarri izan daiteke<br />
beste horrentzat. MIH 269.<br />
v. tbn. Belaus LEItz 118. Otx 118. TAg Uzt 186. Zait Sof 139. Mde HaurB 37. Ol Gen 34, 30. Erkiag BatB 195.<br />
NEtx LBB 160. Gorrotogarri: Otx 99. Eguzk GizAuz 95. Zait Sof 183. Txill Let 135. Ibiñ Virgil 117.<br />
gorrotagarriro, gorrotogarriro. � Odiosamente. � Gorrotogarriro ilko al aiz! 'Ojala mueras miserablemente'.<br />
Zait Sof 19.<br />
gorrotaindu. "(V-m), abandonar, repudiar una hembra los huevos del nido" A. v. gorrotatu (3).<br />
gorrotapen. Neol. creado por AG en 1897 de gorrotatu 'odiar' y -pen (AG 1510). � Abominación. � Aztakin<br />
okerra, Jaunaren aurrian gorrotapena. AG 1510.<br />
gorrotarazi, gorrotazi. � Hacer odiar. � Bizitza gorrotazi didak, / ikusiz ire gaitz-iorana. NEtx LBB 249. v.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
950
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
tbn. Etxde AlosT 24.<br />
gorrotari. � (El) que odia, rencoroso. v. gorrotatzaile. � Beste ainbeste jazoten jakola [...] gaiski-esaliari,<br />
gorrotarijari, ta beste pekatarijai. fB Ic III 274.<br />
gorrotatu (V; SP, Lar, Añ, Dv, H), gorrototu (Añ). Ref.: A; Etxba Eib (gorrotau). �1. Odiar, aborrecer,<br />
detestar. "Aborrecer [...] Me aborreces, te aborrezco, gorrotatzen nazu, gorrotatzen zaitut" Lar. "Enemistar(se)",<br />
"aborrecer" Añ. "Gorrotau zittuan bere bendekuok, eta beiñ onek ez zetsen parkatu" Etxba Eib. "Bere biziko<br />
onduen gorrotau zittuan baba baltzak" Ib. "Errixak alkar gorrotatzia, izan laikian gauzarik txarrena" Ib. � Tr.<br />
Documentado en la tradición meridional desde principios del s. XIX (v. GORROTO IZAN). Al Norte lo<br />
encontramos en un ej. de Axular. En DFrec hay 13 ejs. de gorrotatu. � Den okhasinorik ttipiena [...]<br />
gorrotatzeko eta muthurtua iartzeko asko dudala. 'Para molestarme'. Ax 287 (V 192). Lurrian ta zerukuen aldeti<br />
da gorrotauba ostuten dabillena. Mg PAb 103. Gorrotatu [...] bizitza deungea. Añ EL 1 16. Egin degiezuela<br />
ongia gorrotatu zaituenai ere. AA II 111. Ona izatea asko da munduan gorrotatua eta gaizki ikusia izateko.<br />
Lard 50. Alkar gorrotatzen [...], alkarri gaitz egiten bizi. Arr GB 71. Lagun projimua gorrotatzeagatik<br />
(Larrainzar, 1905). FLV 1988, 284. Soñeko gorrotatu aben truke, [...] beste [...] batzuek. Ill Pill 10. Bata<br />
gorrotatuko du ta bestea maitatuko. Ir YKBiz 306. Pentsakera ori gorrotatzen badu [...]. Vill Jaink 45.<br />
Inkisizioaren prozedurak gorrotatzen ditugunok. In MEIG VI 35.<br />
v. tbn. CrIc 27. Gco II 11. Echve OngiB 16. Arr May 28. PE 30. Bv AsL 37. Legaz 42. AB AmaE 6. Itz Azald<br />
141. Ag G 118. Enb 52. ArgiDL 106. Altuna 50. Kk Ab II 105. Alz Ram 30. ABar Goi 20. Or Mi 24. Zait Sof 95.<br />
NEtx Antz 118. Or Aitork 198. Mde Pr 210. Etxde JJ 36. Osk Kurl 58. MAtx Gazt 59. Arti Ipuin 49. Etxba Ibilt<br />
487. Lasa Poem 109.<br />
� Au, berriz, edonon dala, gorroto-gorrotatuko dut. Zait Sof 76.<br />
� (Aux. intrans.). � Baña etzan orregaiti iñoren kontra gorrotau; guziak gaiti parkeska egoan. Añ NekeA 256.<br />
�2. (G ap. A; -tau V, G ap. A). "Empeorarse una herida" A. � Zauri ori [...] noizik noizera gorrotauten jakola<br />
dinoe. Ezale 1897, 31b.<br />
�3. (V-m-gip). Ref.: A; Etxba Eib. "Abandonar, repudiar una hembra los huevos del nido" A. "Decíamos así de<br />
los nidos abandonados, aborrecidos por sus dueños, sabiendo que los habíamos descubierto. Iru arrautzakin<br />
gorrotau dabe abixia" Etxba Eib. v. gorrotaindu, gaitzetsi.<br />
gorrotatzaile. � (El) que odia, aborrece. v. gorrotari, gorrotolari. � Atenasen izan zan gizon ospetsu bat,<br />
gizon guzien gorrotatzaillea, Timon zeritzana. Egut 20-1-1920 (ap. DRA).<br />
gorrotatze. "Detestación" Lar.<br />
gorrotazi. v. gorrotarazi.<br />
gorrotellua (det.; Lar Sup � H). � "Tramojo" Lar Sup.<br />
� Etim. Probablemente de un diminutivo de rom. garrote.<br />
gorroti (V, G ap. A; Lar, H). �1. "Gargajiento" Lar. "Gargajoso" A. �2. (V-m). Ref.: A; AEF 1969, 21. "Un<br />
pececillo, guaito, babosa" A.<br />
gorrotidade. � Odio. � Obra onak al bada / egin biar dia / penetan pasa gabe / eternidadia, / gorrotidadia /<br />
etsaien katia. AzpPr 130.<br />
gorroto (V, G, AN-gip-larr-erro, B; Lcc, SP, Lar, Añ, Mg PAbVoc, VocCB, Dv, H, VocB), gorrotu (V-gip; SP,<br />
H), korrotu (AN-ulz). Ref.: A; Iz Ulz (korrotua), ArOñ, To; Etxba Eib (gorrotu); Asp Gehi; Elexp Berg. � Odio.<br />
"Odio, enemistad" Lcc. "Rancune" SP. "Aborrecimiento" Lar y Añ. "Enquina" Lar. "Aborrecimiento",<br />
"aversión", "rencor", "aborrecer: (V, G) [...] gorrotoa euki" Añ. "Haine, abomination, rancune" Dv. "Gorroto<br />
bizi (Gc), gorroto gorri (Vc), odio reconcentrado" A. "Beroaren gorroto: amenaza de tormenta después de un<br />
calor sofocante" Asp Gehi. "Gorrotuz betetako denborak bizitzen gaoz" Etxba Eib. � Tr. De empleo general en<br />
autores meridionales ya desde Refranes y Sentencias. Al Norte se documenta en Etcheberri de Ziburu,<br />
Haramburu, Axular (en estos dos últimos en la forma gorrotu), Eguiateguy (223), Zerbitzari (Azk 97) y Mattin<br />
(127). Hay tbn. algunos testimonios claros de gorrotu en Echeita (Jos 191), frai Bartolomé (Ic II 192), Udarregi<br />
(118), Txirrita (B I 204) y en un texto alto-navarro de Larráinzar, de 1906 (FLV 1988, 283). En CatUlz se<br />
documenta una vez korrotuan. En DFrec hay 44 ejs. de gorroto, meridionales. � Abere gaiztoa da gorrotoa. RS<br />
71. Gorrotoa, billau uts. RIs 42. Enegana ezazula gorrotoa iduki. EZ Man II 71 (v. tbn. Eliç 348). Nehori<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
951
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
herrarik, hegigoarik, gorroturik edo borondate gaixtorik badiadukozu. Ax 336 (V 223; v. tbn. 325 (V 215) y 279<br />
(V 187)). Pekauen kontrako gorrotoa eukitea. Cb CatV 79. Ta arerio garratzak zeraten, ta nere gorrotorako beti<br />
izango zeraten! Cb Eg II 41. Ezta iduki bear ere iñorganako gaitzerizkorik edo gorrotorik. Ub 178. Iñori<br />
gorrotorik euki. Añ EL 1 133 (v. tbn. con eduki en CrIc 71, Mg CO 48, AA II 107, fB Ic I 96, Astar II 23, It Fab<br />
139, Itz Azald 47, Ag G 11, Uzt Sas 161). Artu zuan gorroto eta amorru aiñ andia non etzan sosegatu. AA III<br />
507 (cf. infra GORROTO(A) HARTU). Kaini, bere anaia Abelganako gorroto eta iguin bizia sortu zion. Lard 6.<br />
Gorrotorik ez eduki Senpelarrengana. Xe 217. Santutasunari beti izandu dio infernuak gorrotua. Bv AsL 40.<br />
Aberatsenganako gorrotoa. Ag G 218. Oñaz-Ganboen anai-arteko gorroto beltza. Jaukol Biozk 59.<br />
Alkarrentzako gorroto txarrik / etzeukaten biyotzian. Tx B I 191. Etsaiaganako izeki zioten gorrotomiña ezin<br />
menderaturik. Etxde AlosT 104. Maitasunik ez dan tokia [...]. Gorroto-lekua. Or QA 78. Gorrotoak itsuturik.<br />
Etxde JJ 245. Mediterraneotarren gorrotorik eduki gabe. Arti Ipuin 45. Gorroto izan biar genduke / bizio<br />
txarrarentzako. Uzt Noiz 14. Egoskogorra zen bere maitasun-gorrotoetan. MIH 268. � (Precedido de gen.). �<br />
Pekatu ezaina ta Jaungoikuaren gorroto andikua da, inori pekatu eragitia. fB Ic I 91. � [Aberatsen kaltean]<br />
gizon mueten burruka asarrekoia besteen aurre, morroko ta gorrotope jarriaz. Erkiag BatB 128.<br />
- GORROTOAN HARTU, EDUKI. Odiar. � Agintariak beti eduki zuen enbidia eta gorroto guztiz andian. Gco<br />
II 70. Enbusteria artu dagijela guztiak gorrotuan. fB Ic II 214.<br />
- GORROTOAN EGON, BIZI... Estar, vivir... odiando. � Egongo da [...] lagunagaz gorrotuan, berba [...] bere<br />
egin gura ez deutsala. Mg CO 222. Lagun urkoaganako gorrotoan bizi. AA III 517. Senar emazte batzuek<br />
gorrotoan ipintzeko. AA II 215. Aspaldiko urteetan, / gorrotoan sarturik, / gerra gaiztoetan. AB AmaE 358.<br />
Korrotuan bizi dena, bere etsaiei barkatzen ez diona. CatUlz 31. Ala ere gelditua ezta gorrotuan / erori<br />
gabetanik / bera pekatuan. Arrantz 132. Ongi dakizu ni zuretzako / gorrotuan ez nagona. Uzt EBT 108. v. tbn.<br />
Gco I 435. Astar II 263. Itz Azald 175. � (Precedido de gen.). � Alkarren gorrotuan bizi. Mg CO 69.<br />
Mundubaren gorrotuan azi ziralako. JJMg BasEsc 170. Ze ezaubera txijika arerijuaren gorrotuan daguan<br />
kristinaubarena! fB Ic I 99. Bigunago itz egin baneutsa [...]. Orain, neure erruz, neure gorrotoan egongo da, ta<br />
neure Iaungoikoiaren gorrotoan bere bai. Ag AL 45. � (Con determinantes). "Gorroto gogorrien bixi, vivir en<br />
irreconciliable odio" Ort Oroig voc. � Guziak, gorroto bizian egongo dira elkarrekin. Cb Eg II 124 (v. tbn. Lard<br />
501, ABar Goi 19). Gorroto andian [...] bizitu zera. AA II 112.<br />
- GORROTOAREN GORROTOZ. De puro odio. � Gorrotoaren-gorrotoz bere leikidea ilko zula. Etxde JJ 147.<br />
Gorrotoaren gorrotoz [...] begiratzen dute iauntxoa. Zait Plat 17.<br />
- GORROTO(A) HARTU. (Aux. trans. tripersonal). "Gorrotua artu detse euren nausixari" Etxba Eib.<br />
"Gorrotua artu, cobrar odio. Soldaduxkan gorrotua hartu notsen izardunei" Elexp Berg. � Mondr[a]goeri artu<br />
deutsat gorroto (Endechas de Doña Milia de Lastur, c. 1599). TAV 3.1.5, 33. Nok gorroto artu ez ibillera [...]<br />
nasaiai? Mg CO 136. Gorroto ere artu nion alako gogorazio itsusiari. Mg CC 108. [Anaiak] gorroto artu zioten<br />
[Joseri]. Lard 48. Ua artu ezkero gorroto artzen baitzioten edariari. Or QA 42.<br />
v. tbn. Añ LoraS 53. Ud 118. Or Tormes 21. Kk Ab II 174. JAIraz Bizia 103. Etxde JJ 39. Etxba Ibilt 479. Arti<br />
MaldanB 197.<br />
� Ez deutsee gorrotorik artuten pekatubaren gaistotasunari. Mg CO 51.<br />
� (Con determinantes). � Gorroto geiago artzen zioten. Lard 513. Etxera etorri ezkero, gorroto aundiagoa<br />
artuko liokela. ABar Goi 68. Azkenerako gorroto bizia artu bear dizut. NEtx LBB 43.<br />
- GORROTO IRITZI. "Aborrecer: (V, G) [...] gorrotoa euki, gorroto eretxi" Añ.<br />
- GORROTO IZAN. a) (Aux. trans. bipersonal). Odiar. v. gorrotatu. � Aborrezidu eta gorroto izan bear dituz.<br />
Cap 126. Ez zaituz ez gorroto, au egin ebanak. Cap (ed. 1893), 153. Baldin maite badabe Jesusek gorroto daben<br />
gauzarik [...]. Añ LoraS 51. Ez diat nik anaia gorroto bañan maite diat. Lek EunD 46. Aurrik izateko yaioa baaiz,<br />
Erode gorroto izango dek. Ldi IL 19. Madarikazio guziak gorroto ditut. Or Aitork 289. Guziak gorroto<br />
naute. Txill Let 140. Eskean ibiltea gorroto dauana. Erkiag Arran 117. Maitasun! Gorroto aut! NEtx LBB 246.<br />
Ez dut iñor maite, ezta gorroto ere. Berron Kijote 161. Frantsesek ere, luzaroan, gorroto izan zuten [...]<br />
Errepublika. MIH 133. Erdara gorroto izateaz gainera [...]. MEIG VI 171. v. tbn. Ol Io 7, 7. Ir YKBiz 367.<br />
Eguzk GizAuz 189. Zait Sof 17. Etxde JJ 7. Ibiñ Virgil 112.<br />
� Izanik [...] ain balio andikoak, zelan doguz orren gorroto? Añ NekeA 262. Zenbaitek hain gorroto duten<br />
[Europa]. MEIG I 160.<br />
b) (Aux. trans. tripersonal). Odiar. � Iri, guztiak deubee gorroto. Mg PAb 89. Gorroto izan bear diogula<br />
zekentasunari. VMg 53. [Lagun urkoari] ez dio onginai, baizik gorroto. AA II 106. Gorroto deutset, ezin ikusi<br />
ditudaz. Astar II 205. Gorroto dizutenai, on-egin zaiozute. Lard 382. Gorroto diozuten eta zuekandik bota<br />
zenduten [gizona]. Ur Gen 26, 27. Badakit berorrek gorroto didala. Or SCruz 129. Elkarri iruzur egin eta<br />
gorroto izango diote. Ir YKBiz 408. Atsegiñari [...] gorroto izatea. Vill Jaink 138. Jesus batean garbitzen ditu<br />
gorroto dioten guziak. NEtx LBB 111. Makina oni gorroto diot. Uzt Noiz 90. v. tbn. Mg CO 177. fB Ic I 98.<br />
JJMg BasEsc 100. Arr May 11. Itz Azald 99. Echta Jos 191. Ker Io 7, 7.<br />
� "Gorrotua izan, odiar, aborrecer. Mirenek gorrotua dotse txakurrei" Elexp Berg. � Ta pekatuari zer gorrotoa<br />
diozun! Cb Eg II 53. Jesu Kristori bere etsaiak zioen gorrotoa ta gaitzerizkoa. Ub 86. Aparteko gorrotua<br />
deutsala. fB Ic II 214. Ni ezin ikusiz eta didaten gorrotoz [...]. Lard 456. [Adierazo zuen] aren Izen santua aotan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
952
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
zerabiltenai zien gorroto eta iguina. Ib. 85. Diabruak dio ari gorrotu geiago. Bv AsL 195. Gorroto pixken bat ba<br />
ote diezu zuk kaletarrai? Sor Bar 80. Eriozko gorrotoa digun nagusi bat da. Arr May 89. [Fariseoak] eutsen ikusi<br />
ezin edo gorroto andi bat [Jesusi]. Itz Azald 34. Eriotzari diogun gorrotoa. Vill Jaink 110. Iñok ez dio<br />
gorrotorikan. Mattin 127.<br />
v. tbn. JJMg BasEsc 127. Añ EL 2 223. Astar II 28. Ur MarIl 75. Legaz 28. A BGuzur 151. Echta Jos 56. Kk Ab<br />
II 175. Or Tormes 83. Ldi IL 59. Zait Sof 21. Etxde JJ 163. Anab Poli 21.<br />
- GORROTOKO. a) (Adnom.). v. GORROTOZKO. � [Laguna] nai gogokua izan ta nai gorrotokua izan [...].<br />
Agaz bizi biarko dozu. fB Ic III 372. b) (El) que odia, aborrece (ref. al sust. o pron. que le precede). Cf.<br />
gorrotatzaile. � Egiazaleak, gezur gorrotokoak, biotz garbikoak. VMg 73s. Eleisa zale ta mundu gorrotokuak<br />
izateko. JJMg BasEsc 284. Alimani bi juntatu ziran alkarren gorrotokuak. Noe 74.<br />
- GORROTOZ. Por odio; con odio. � Gorrotuz edo gogo gaiztoz nihor arbuiatzea da mortal. Harb 184.<br />
Gorrotoz urtutzen (1658). ConTAV 5.1.5, 60. Gorrotoz benganza artzeko. Cb Eg II 166. Ezarri dituzala<br />
maldizino dongaak lagunaren gorrotoz. Mg CO 177. Zuk kendu gura zeunskijo gorrotoz bizitzia. fB Ic II 234.<br />
Nai enbidijaz, ta nai gorrotoz, galduten dabela lagunaren pamia. Ib. 198. Gorrotoz eta iguiñaz begiratzen. Lard<br />
133. Gorrotoz bizi izan diran dierri biak adiskidetu. Ag AL 136. Zapuzkume ustela! bota zion arpegira gorrotoz.<br />
NEtx Antz 144. Gorrotoz esteak iaten, auxe esaten die: [...]. Zait Plat 31. Gaizkilearen gorrotoz sortu direla<br />
[film hauek]. MEIG I 150.<br />
v. tbn. VMg 43. Gco II 50. AA I 619. Añ EL 2 157. Izt C 3. Ur MarIl 18. AB AmaE 459. Itz Azald 104. Enb 64.<br />
Laux BBa 130. Ir YKBiz 109. Eguzk GizAuz 188. TAg Uzt 218. Mde Pr 37. Etxde AlosT 88. Ibiñ Virgil 116.<br />
Lasa Poem 88.<br />
� (Con determinantes). � Gorrotu andiaz jarri zan, arek berbak entzun ebazanean. Echta Jos 177. Jopu<br />
gaiztuak gorroto biziz [...] jo. Enb 100. v. tbn. ABar Goi 20.<br />
� (gorrotoaz) � Guztiz aserre jarri zan [...] ta gorrotuaz esaten eban: [...]. Echta Jos 224.<br />
- GORROTOZKO. (Adnom.). � Bekatuen bildur gorrotozko bat. Añ EL 1 93. Gorrotozko pensamentuak. Gco II<br />
4. Zamai gorrotozkuak. fB Ic I app. 15. Gorrotozko lokarriz alkarturik. Ag G 337. Gorrotozko begi aiek. Etxde<br />
AlosT 28. Gorrotozko itzak. NEtx Antz 21. Gorrotozko asmoak. Erkiag BatB 134. Gorrotozko aurpegiakin. Izeta<br />
DirG 74. Gorrotozko uzta. MEIG IX 90. v. tbn. Etxba Ibilt 488 (gorrotuzko).<br />
� Etim. Préstamo románico, relacionado con los descendientes de lat. corruptum: cast. ant. corroto, fr. ant.<br />
corot, it. ant. corrotto, etc.; v. DCECH s.v. escorrozo.<br />
gorrotodun. �1. De odio. v. GORROTOZKO. � Sentimendu gorrotodun. Echve Dev 276. �2. (El) que odia,<br />
rencoroso. "Qui garde rancune, du ressentiment, du désir de vengeance" H (ap. Lh). v. gorrotatzaile,<br />
gorrototsu. � [Egin leiteke erneguzko pekatua esanik] Jaungoikoa dala gorrotoduna. Itz Azald 88.<br />
gorrotogabe. � (El, lo) que no guarda odio, rencor. � Euskalerritar itxutua, baño iñorentzat gorroto gabea. Ag<br />
G 91. Biotz gorroto gabea. NEtx LBB 291. � (Con -ko, adnom.). � Gorrotobako ezta-baidara [...] ekarri nai<br />
leukie. Eguzk GizAuz 82. Gorrotogabeko begi apal. Ugalde Iltz 28.<br />
gorrotogai, gorrotogei. � Objeto de odio. � Pekatua beti izan da [...] Jaungoikoaren aserrearen gorrotogei. Itz<br />
Berb I 185.<br />
gorrotogarri. v. gorrotagarri.<br />
gorrotogin. � (El, lo) que produce, crea odio. � Gizon ta emakumen naasteko dantziari esaten deutsee [...]:<br />
Birjineen ondamendija, adulterijogina, lapurgina, gorrotogina, zelogina. fB Olg 85s.<br />
gorrotolari. � (El) que odia, aborrece. v. gorrotatzaile. � Paulo, lendabizi, Kristoren gorrotolari porrokatua<br />
izan zan. EgutAr 28-6-1963 (ap. DRA).<br />
gorrotolo (V-ger-m ap. A). � "Bufanda" A. "Lepobilkai: Mundaka aldean gorrotolo esaten jako" Ezale 1897,<br />
67.<br />
gorrototi. � Rencoroso; lleno de odio. v. gorrototsu. � Gizon geiztoak ere, gorrototi gaizkilleak ere, ba omen<br />
zirala. Alt LB 50.<br />
gorrototsu (SP (sin trad.) � Dv), gorrotutsu (V-gip ap. Etxba Eib), gorrotosu. � Rencoroso; lleno de odio y<br />
rencor. "Rancuneux, haineux" Dv. "Gorrotutsua bere zorigaiztorako, rencoroso para su desgracia" Etxba Eib. �<br />
Soberbijotso batek, enbidijoso batek, gorrotosu batek. fB Ic I 83. Bijotz gorrototsuba, [...] Jaungoikuaren<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
953
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gorrotua irabatzi dabena Ib. 99 (v. tbn. Ic III 137). Berba gorrototsubak. Ib. 249. Ozinbelzeko gizon<br />
gorrototsuaren deadar ta izutaldiak. Ag AL 137. Begi gorrototsuekin. Muj RIEV 1907, 545.<br />
gorrotu. v. gorroto.<br />
gorruntze. v. gerruntze.<br />
gorska (S ap. Gte Erd 308). � Dim. de 1 gor.<br />
gorskote. � "Teniente de oído, algo sordo" Lar. Cf. A Morf 311: "Mendiburu trae algunos ejemplos del sufijo<br />
skote: andiskoteak, grandecitos, gorskote, algo sordo". � Orra, [...] Jesusek gizon gor onekin egin izandua. Ta<br />
orra [...] bekatari gorskotearen animan Jesusek berak egiten duenaren aintzura. Mb OtGai III 202.<br />
gorsortu. � Aletargarse, insensibilizarse. � Ze sinismen eta zenzun da nirea? O ze gor-sorturik nagoan! Añ EL 1<br />
22.<br />
gorta.v. korta.<br />
gortaitz, gortetx. v. kortaitz.<br />
gortale (Lar � Lcq 78). � "Frambuesa, frutilla del frambueso" Lar. Cf. Lar: "Frambueso, una zarza que lleva<br />
como unas fresas lisas, zarzaidea, gortalekia". Cf. Lcq 78: "Hay en el lugar de Legasa una casa que se llama<br />
gortalea".<br />
gortarazi, gorterazi. � Hacer inflamar, enfervorizar. � Ene bihotza argi ezazü / hotztarzünetik idoki / eta zure<br />
sü dibinuaz / osoki gorterazi. StJul 18.<br />
1 gortasun (H), gortarzun (H). � "Ardeur, ferveur" H. � Onhets dezagun Iainkoa halako zelo eta afekzione<br />
batez eta halako gorthasun batez. Lç Ins D 8v. [Paul eta Barnabas] denbora luzez han egon zitezen, konstantki<br />
minzatzen ziradela, Iaunaren gorthasunez. "Se portant hardiment en notre Seigneur". Lç Act 14, 3 (He<br />
fidantziarekin, TB, IBe ausarki, Dv heraberik gabe, IBk ausardiaz). Nitan hotzak hatzen [= 'hazten'] dizu / oren<br />
oroz, gortarzuna. 'En moi, le froid nourrit [...] la chaleur'. O Po 21. Jinkuak bere grazia saintiaz ezpiritien<br />
argitarzün eta bihotzen gortharzün emaiten deizünetan. Mst XVIII. Ukeitia enetako bihotzik beruenak sekula<br />
uken dien gortarzun eta surik handiena. AR 206 (v. tbn. 46 y 190). Gortarzunez eta suz bethiak dira Jinkoaren<br />
aintzinean. AR (ap. H).<br />
2 gortasun (gral.; SP, Urt III 138, Lar, Añ, Lecl, Dv, H). Ref.: A; Etxba Eib. � Sordera. "Surdité, état de<br />
surdité" Dv. "Gortasunak eitten ei dau ume gorrak mutuak izatia" Etxba Eib. � "Ken adi" Jesusek erran orduko<br />
mundu guzian arkitzen den gorrenaren gorreriari, gortasunik bage arkituko da munduko gorrena. Mb OtGai III<br />
211. Gorrak dira eta soñuari ematen diote euren gortasunaren palta. Otag EE 1884a, 312.<br />
gortasun. v. goratasun.<br />
gortatu (S). �1. "Gorthatü, elgar berotu, gozatu" Alth in Lander RIEV 1911, 599 � Lh: "Se frotter<br />
agréablement contre quelqu'un". �2. "Gortha ou gorthat, se ramollir à l'humidité (se dit du grain)" Lrq.<br />
gorte (SP, VocBN), korte (Chaho (+ kh-)). � Tr. Gort(h)e es la forma más antigua y la más documentada en<br />
autores labortanos y bajo-navarros de todas las épocas, que emplean en su mayoría la variante con aspiración;<br />
con todo, se encuentra korte ya en una carta labortana del s. XVI, y en Etcheberri de Ziburu, Argaignarats (-th-)<br />
y Pouvreau, documentándose tbn. posteriormente en algunos pocos autores septentrionales no suletinos. Los<br />
suletinos emplean la forma khorte (gorte en Tartas). Al Sur korte es la primera forma en atestiguarse (en<br />
Lazarraga) y la única hasta mediados del s. XIX. Durante la segunda mitad del s. XIX gorte y korte se<br />
documentan en proporción similar, pero ya a partir de finales de siglo, korte es prácticamente la única forma que<br />
encontramos en los textos meridionales. Hallamos además korta en una balada tradicional vizcaína. En DFrec<br />
hay 74 ejs. de gorte y uno de korte, todos ellos meridionales. �1. Tribunal de justicia. "Lieu où on plaide" SP.<br />
"Apeleko gorte, cour d'appel" VocBN. � Tr. Documentado al Norte, ya desde Dechepare, en autores de los ss.<br />
XVI y XVII. En el s. XVIII lo emplean Etchahun, Archu y Goyhetche. � Zu zirade egiazko iujia; / zure gortean<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
954
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
bardin dira handi eta xipia. E 235. Abokatzen eztakike ehork haren gortian. Ib. 35. Abratsek etzaituztez<br />
tiranizatzen eta etzaituztez gortetara erekharten? Lç Iac 2, 6 (He jujeen tribunaletarat?). Zuten / kortean<br />
presentatu / iujearen aitziñean. EZ Noel 95. Iustiziako gorthean [...] hauzia galdua. Harb 274 (v. tbn. 350).<br />
[Iesusek] iujen eta gortheen aitzinean pairatu zuena. Ib. 51. Konzientziaren gorthean eta audientzian [...]<br />
konzientziak berak akusatzen du bere burua. Ax 438 (V 285; v. tbn. 437 (V 285)). Gortia jaikiz geroz, bilauaren<br />
razoinak. Saug 21. Haren [Iainkoaren] Gorthea saindu da / han ezta zimarkurik. Hm 45. Iustizia-kortean hari<br />
zelarik bat-bederari bere zuzenaren baliatzen. SP Phil 540. Honen hautsliak gaztigatü izanen dira zinez khorte<br />
espiritüalian. Bp I 25. Paubeko khortin [...] / hanko jaun jüjer erran, nik zer sofritü nin. Etch 186. Zarenaren<br />
arabera, aberats edo pobre / gorthe eta tribunaletan, hala egiñen zaituzte. Gy 160. v. tbn. Arch Fab 209<br />
(khorte).<br />
� (gorte(ak) izan, eduki 'tener un pleito, litigio, disputa', 'celebrar un juicio'). � Bizitze hunetako gauzez gorteak<br />
badituzue. "Si vous avez des plaidoyers". Lç 1 Cor 6, 4 (He hauzi baduzue). Egitekorik baduté zenbeiten kontra,<br />
gorte edukiten da. "On tient les plaids". Lç Act 19, 38 (He gortheak; Dv juie bilkhuak).<br />
�2. (L, BN, S ap. Lh; SP, Urt II 260, Ht VocGr, Lar, VocBN, VocCB, Dv, H (-th-)), korte (kh- S ap. Lrq; SP,<br />
Gèze (kh-), Dv, H (+ kh-)), korta. Corte del rey, príncipe... (y por extensión y frecuentemente documentado en<br />
los textos 'corte celestial', 'corte de los santos'...), bien referido a su lugar de residencia, bien a su familia, al<br />
grupo de cortesanos, etc. "Cour, palais royal" SP. "Errege gorte, cour du roi" VocBN. "Cour, palais du souverain.<br />
Erregeren gorthea, la cour du Roi" H s.v. kortea. � Tr. Documentado en autores de todas las épocas y dialectos.<br />
� Gaztelako errege jauna / erregiagaz ikatsu / zeure kortean dama ederrik / nola bapere ez dozun. Lazarraga<br />
1169v. Bere korteti [Amoreak] ni baninduan / ezarri desterradurik. Ib. (B) 1197vb. Agramonteko jaunaren<br />
lotinenta Mousieur de Sansac egun guztiez uste due kortetik. (c. 1597). FLV 1993, 451. Parabisuko korteak /<br />
bere erregetzat hartu [dute]. EZ Noel 56. Korteko plazeren artean. SP Phil 492 (He 499 gortheko). Gorteko<br />
kurtisan. Tt Onsa 15. Eliza dela saindu gustien korthea. Gç 201. Eginhardo, erregeren gortheko notaria. ES<br />
113. [Jainkoaren] gortheko prinzeak. CatLav 442 (V 208). San Luisen bizitza Florenziako kortean. Cb Just 27.<br />
Ingura zaitzala kofesoren gortheak. Brtc 264. Iustu guzien kortea [egizu othoitz hunentzat]. JesBih 457.<br />
Erregeren etxe ta gorteko alkate. Izt C 487. Enbaxadore goazi gorthe estranyeretara. Gy 25. Madrilat biltzen<br />
ziren andreak, gorthean zigarrotto banaren erretzeko. Hb Egia 138s. Sartzeko zure sainduen gorthean. Dv LEd<br />
20. Gortheko mintzairea zuen. Laph 37. Korteko jaun andienak. Arr May 186. Bazuen 130 urtheren ingurua,<br />
gorthea Parisetik kanpo zela. Elsb Fram 88. Mariñel bat herriz herri, gortez gorte zabilana. HU Zez 50. Bere<br />
gortheko soldadoak. Barb Leg 135. Agidanian ikusiya da / Amerikako kortia / ango urriak pillan dauzka ta / nik<br />
e nai nuke partia. Tx B II 189. Erdiaroko Naparroako korte-oitura. Lek SClar 113s. Etorri nintzanian / Frantzie<br />
kortatik. (V-arr). Balad 102.<br />
v. tbn. Hm 129. Gç 75. Monho 28. Dh 226. Lard 305. Aran SIgn 5. Zby RIEV 1908, 205. Bv AsL 176. Jnn SBi<br />
57. Arb Igand 79. Mde Pr 235. Zerb Azk 54. Balad 113. Lf ELit 67. Korte: Arg DevB I. BBizk 24. Mb IArg II<br />
319. Lg II 107. Egiat 243. Xarlem 734. JJMg BasEsc 143. MarIl XII. UskLiB 38. Arch Fab 97. It Fab 202. Elzb<br />
PAd 60. Xe 403. Bv AsL 122. Ip Hil 24. Zerb IxtS 74. Ardoy SFran 46. Balad 100.<br />
� "Zeruko gorthea, cour du ciel" H s.v. kortea. � Zeruko korte guztiaz ohoratua. EZ Man II 196. Egoitza eder<br />
dohatsua! Zeruetako gorthea! Gç 152 (144 zeruko gorthe). v. tbn. Zeruko gort(h)e: Harb 147. He Gudu 102.<br />
Monho 72. Lap 106 (V 50). Z. korte: SP Phil 505. Cb Eg III 342. Zeruetako korte: EZ Noel 33. Gç 188. Jaur<br />
368.<br />
� Séquito, comitiva, acompañamiento. � Bere izar distiarizko gorteaz inguratua [illargia]. Otag EE 1882c, 509.<br />
[Jesus] han da barrüki txar hartan [...]. Maria eta Josefekin, bi abere dütü bere khortetako. Ip Hil 91. An eioan<br />
gauza guztien Iaubea, ia gizonen gorte ta laguntasun baga. Ag AL 89 (cf. nota: "gorte, gordete, euskera da.<br />
Emendik dator erdaldunen corte").<br />
� [Jaun kapitaina] itzul nezazu / hartu nauzun lekura / [...] aita amen gortera. Balad 138.<br />
�3. Asamblea o reunión de los súbditos del rey; corte, parlamento. � Nafarroako hirur estatuak bildurik, ioan<br />
zinen gorthera. Ax 8 (V 4). Paueko korte gehienean Erregeren konseillari. O Po (ed. F. Michel), 247. Gure<br />
Parlamentetako Gortheak dagozkaten jendei. In CatLav pról. (V 1). Erregek nahi zuela / iduki gorthe pleniera<br />
(azpiko guzien billtzar yenerala). Gy 175. Erri txikietako juezetatik korteko tribunal bururaño. EE 1885b, 254.<br />
Kortietan jarteko diputadu irten. AB AmaE 334. Naiz ministrua izan kortean. Goñi 87. Madrilleko korte edo<br />
batzarretan Euskalerriaren alde [itzegin zuan]. Pagoaga Itzald II 131. Orain artian eztogu euki Korteko<br />
Diputadurik. Enb 62. Kortean gure fabore / dauden ministro bakarrak. Tx B I 50. Korteetan, legegintzatokietan.<br />
Erkiag BatB 84.<br />
�4. "Gorte, cuadra (Sal... R)" A Apend. v. korta.<br />
- KORTEA EMAN. Emitir una decisión, una resolución (?). � Gure apuntadoriak / baitaude famoso / kortia<br />
eman zuten / txit kurioso. Ud 75. Junta eder au pensatu dute / txit borondate fuertian / sujetatzeko Aita Santubak<br />
/ ematen duen kortian. Ib. 135.<br />
- KORTE-EGILE. Cortesano. � Zelian zünialarik / hanitx khorte egile. UNLilia 15.<br />
- GORTE(A) EGIN (VocBN, H (+ k(h)ortea)). Hacer la corte, cortejar, halagar, agasajar. "Gortea egin dako, il<br />
lui a fait la cour" VocBN. � Tr. La forma determinada se documenta en Tartas, Etchaun (180, quizás metri<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
955
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
causa, junto a más ejs. de khorte egin) y en dos canciones bajo-navarras recogidas en ChantP (278, 372). �<br />
Egizu egun oroz gortia hirur prinzesa horier. Tt Arima 127 (v. tbn. 127). Handiei gorthe egiten diote,<br />
lausengatzen ditu aberatsak. "Arridet potentibus". Ch III 54, 14. [Prinzeari] bere eginbideak errendatzeko eta,<br />
erraten ohi dena, gorthe egiteko. He Phil 117. Abis bat eman nahi dit müthil gaztiari / khorte egiteko deseiñ<br />
dianari. Etch 684. Illkia zela goizetik / [...] albari gorthe egitera. Gy 232. Nulaz erraiten düzü maite naizüla ni?<br />
/ khorte egiten zaude zü beste orori. ChantP 132. v. tbn. Laph 246. A CPV II 41. Mde Pr 156. � Nola anima<br />
justu ari lagun ta korte aingeruak egiten dioten. Cb Eg II 168. Aingeru oste handi batek inguratzen dute<br />
[Jainkoaren Semea], gorte egiteko haren Jainkotasunari. Lap 397 (V 181). Kontsekrazionearen lekhuko eta<br />
berari gorthe ospatsuenaren egiteko, ethorriak bazitzaizkon laur artxaphezpiku eta sei aphezpiku. Lander EEs<br />
1916, 60.<br />
- KORTE-ETXE. Sede de las cortes. � Korte-etxea imiñi dogu / geure diputaduz beterik. Enb 62.<br />
- GORTE-GIZON. Cortesano. "Aulicus, gorthezalea, kurtisanta, gorthegizona" Urt III 189. � Rulan (Rouland)<br />
zeritzaion korte-gizon ark. Goñi 87. En DFrec hay 3 ejs.<br />
- GORTE-JAUN. Cortesano. � Eta zen gorte iaun bat, zeinen semea baitzén eri. Lç Io 4, 46 (TB korteko yaun<br />
bat; v. tbn. Io 4, 49).<br />
- GORTEKO. Cortesano. "Qui est de la cour" Dv. � Ezen laudatzen darotzte kortekoei prinzeak / adiskideenzat<br />
egin ohi tuzten galdeak. EZ Man II 118. [Herodek] bere kortekoeki erho baten hartü baitzien [Jesus]. Bp II 48.<br />
Zu gortheko, zu handi! Gy 317. Faraon, bere gortekoak, serbitzariak, gerrariak [ito ziran]. Lard 74.<br />
- GORTEZ. Haciendo la corte, halagando (?). � Hiru kapitainek hor deramate [anderea] / gortez enganaturik.<br />
Balad 107.<br />
gortear. v. gortetiar.<br />
gorteatu (L, BN, S ap. Lh; VocBN, Dv). � Cortejar. "Courtiser, gagner par des flatteries, caresses, etc." VocBN.<br />
v. kortejatu. � Borondate gaixtoarekin amorantian ibilzea, nihori behatzea, gortheatzea. Harb 180s.<br />
gorteatzaile. "Celui qui courtise" Dv.<br />
gortelari, kortelari (SP, Dv, Lh). �1. "Plaideur" SP. "Gens de justice, hommes ou gens de robe" Lh. �<br />
Buhurriak auzikan, kortelariak azikan. "Les gens de justice". O Pr 513. �2. (Dv). Cortesano. � [Enperadoreak]<br />
bere gorthelari jaunekin sarrarazi [du]. Prop 1906, 145. �3. "Kortelari (S), jeunes gens qui accompagnent les<br />
époux le jour du mariage; garçons d'honneur" Lh.<br />
gortelaritasun, kortelaritasun (SP). � "Habitude de plaidoirie" SP.<br />
gorteliant, korteliant (kh- S ap. Lh; kh- Foix, ap. Lh, H). � "Courtisan. Spécialement qui fait la cour à une<br />
demoiselle" H. "Amant, prétendant" Lh.<br />
gorteliar (Dv), korteliar (kh- S ap. Lh; kh- Gèze, Foix ap. Lh, H). �1. "Courtisan" Dv. "Courtisan.<br />
Spécialement qui fait la cour à une demoiselle" H. "Amant, prétendant" Lh. �2. "Korteliar (BN, S), gens de<br />
justice, hommes ou gens de robe" Lh. �3. "Korteliar (S), jeunes gens qui accompagnent les époux, le jour du<br />
mariage; garçons d'honneur" Lh.<br />
gortesano, kortesano, kortisan, kurtisan, kurtisano, kurtisant (Urt). � Cortesano. "Aulicus, gorthezalea,<br />
kurtisanta" Urt III 189. � Zeren ez naizen kortesanoa, baizik montañesa. (c. 1597). FLV 1993, 459. Kortesano<br />
sainduak. EZ Man I 29. O monarka handiaren / kortesano leialak. EZ Eliç 18. Errege madarikatu haren<br />
kurtisano. SP Phil 66s (He 68 gorthetiar). Gorteko kurtisan eta txarlatanen ahuetarik. Tt Onsa 15 (v. tbn. 16;<br />
Arima 130 kortisan). Goantzen [Errege] bera bisitatzera personan, akonpañatua bere kortesanoez. (B, s. XVIII)<br />
BOEans 786. Yaun gorthesanoak oro. Gy 212. Errege, erregiña eta gorthesano guziek. Hb Egia 76 (v. tbn. 32,<br />
54 y 95). � Lo orenean sortzen da ixiltasun maite eta kortesano bat. Hb Egia 38.<br />
gortesia. v. kortesia.<br />
gortetar. v. gortetiar.<br />
gortetiar, gortear (Urt, Lar), gortetar (-the- H), gortiar (Dv), kortear (kh- S ap. Lh; Chaho, H), kortetar (H;<br />
kh- Chaho). �1. "Comitatensis, gorthearra, gorthekoa" Urt V 401. "Cortesano, propio de corte" Lar. "Courtisan,<br />
qui fréquent la cour" H. � Zenbat gorthetiar ez da urthean ehunetan goaten denik gorthera? He Phil 117 (v.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
956
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
tbn. 68; SP 114 kortezale). �2. "Khortear (S; Foix), amant, prétendant" Lh.<br />
gortetxo. "Atriolum, [...] gorthetxoa, gorthe ttipia" Urt III 30.<br />
gortezale (Urt), kortezale (SP). � "Aulicus, gorthezalea" Urt III 189. "Courtisan" SP. � Zenbat kortezale<br />
ehunetan, urthean sartzen dira Prinzearen ganbaran. SP Phil 114 (He 117 gorthetiar). [Amuruskeria hek]<br />
kortezaleen iokoa [dire]. Ib. 293 (He 293 jende ergelen dostailluak).<br />
gorti. "Gortixa, sordo, con el oído embotado. Gortixa, baña bedorri komeni jakonian, sordo, pero cuando a él le<br />
conviene" Etxba Eib.<br />
gortiar. v. gortetiar.<br />
gortina. v. 1 kortina.<br />
1 gortu (V, G, AN, S (+ -th-); SP, Urt III 57, Lar, Lecl, Dv, H). Ref.: A; Lrq (gort(h)ü); Etxba Eib; Elexp Berg.<br />
�1. Ensordecer, volver(se) sordo. "Rendre ou devenir sourd" SP. "(Hacer) oídos de mercader, belarriak gortu"<br />
Lar. "Ensordecido, gortua" Ib. "Devenir sourd, inexorable, insensible. Zer eginen dut bada nik eskatzen<br />
natzaitzun aldi beharrenean zu gortzen bazauzkit? [...] vous devenez sourd?" H. "Gortu biar genduzen auzuak<br />
geure orruegaz" Etxba Eib. "Abioian, motorran onduan juatia da gortzia" Ib. "Fabrikako zaratiakin erdi gortuta<br />
dare langilliak" Elexp Berg. Cf. entzungortu, sorgortu. � Tr. Documentado al Sur desde la segunda mitad del<br />
s. XVIII, al Norte lo encontramos en Etcheberri de Ziburu, Pouvreau, Tartas, Hiribarren (Egia 62) y Goyhetche<br />
(239). � Ez aditu egiten dut / alegia ni gortu. EZ Eliç 326. Behar duzu [...] hainitz gauza iragan beharriak<br />
gorturik. SP Imit III 44, 1. Mundiak, bekhatiak, itsutu nute eta gorthu. Tt Onsa 177 (v. tbn. 22). Jainkoak deitu,<br />
ta ni gortu! O nere itsua! Cb Eg II 128. Gortu oi dirialako gauza on guztietara. CrIc 79. Deituten gaitu orain.<br />
Gortuten gatxakoz. Mg CO 104. Gorturik zeure belarrijak Jaunaren deijetara. Astar II 227. Gortua zegoan [...]<br />
ondo-esanak aditzeko. Lard 94. Iya illik otzak, / ez duela gortuko, / kukuaren otsak. Noe 60. Enakala gortu ire<br />
kanta zar oiekin. Sor AuOst 70. Ogei urte bazen oso gortua zegola. Goñi 55. Aren arrantzakaz gortuta. Otx 122.<br />
Belarri batetik gortuta nabik. SM Zirik 56. Bistia laburtu, belarriak gortu. And AUzta 135. Gorturik ez<br />
gaudenok badugu honen entzutea. MEIG I 107.<br />
v. tbn. AA III 365. fB Ic I 63. Añ EL 2 166. Ur MarIl 18. Urruz Urz 13. Ud 66. Xe 243. Azc PB 360. A Ardi 100.<br />
Enb 91. AB AmaE 22. Ir YKBiz 164. Anab Poli 112. Bilbao IpuiB 84. NEtx Antz 102. Gand Elorri 125. Alzola<br />
Atalak 36.<br />
� Txiztu batak, txiztu besteak, erdi-gortu eben Batxi. A BGuzur 115.<br />
�2. Ocultar, mitigar un sonido. � Patroiak gogor dakio / soiñu ua gortuz. "Acallando aquel ruido". Or Eus 397.<br />
2 gortu (S ap. A; H). �1. Enardecer, animar, inflamar. "1. enflammer, s'enflammer d'ardeur, de ferveur. "2.<br />
animer, encourager, comuniquer du courage, de l'ardeur. [...] Algar gortzea, s'encourager l'un l'autre. 3.<br />
réchauffer. Hatsez gortzea, réchauffer de son haleine (CantIzp)" H. "Gort, animar, excitar, inflamar. [...] Algart<br />
gort ezazie, animaos los unos a los otros (Othoitz 36-8). Gort ezazu ene enthelegia, guardad mi inteligencia<br />
(Othoitz 35-18)" A, quien erróneamente lo considera como "indet. de gorde 'guardar'". � Tr. Documentado en<br />
Leiçarraga (un ej.) y en autores suletinos y mixanos. � Eta erran ziezén Pilatek [...]: hogenik batre eztut<br />
erideiten gizon hunetan. Eta hek hanbat gortzenago ziraden. Lç Lc 23, 4 (Dv muthiritzenago ziren, Leon are<br />
finkiago erran zioten). Zu niganat hotzenago, / ni zuganat gortzenago. O Po 21. Ene bihotz epelaren / gar behar<br />
zen gauzetan, gortzen. Ib. 50. Suiak eta iguzkiak gortzen eta berotzen [baitu gizona]. Tt Onsa 102. [Apostolien<br />
predikiek] mündü güzia argitüren eta gorthüren ziela. Bp II 72. [Karitatiaren] süiaz gorthürik. Mst III 58, 5 (Ch<br />
erretzen). Ardüra zure nahiküntek, gortzen eta phüsatzen zütie. Ib. 11, 1 (v. tbn. 2, 3 y 2, 2). Gomitu<br />
errespetagarri horiek gortzen baninduten lan horren intseatzera. AR 4. Deusere [...] desir hartan aboro gort<br />
gitzakeenik. Ib. 34 (v. tbn. 5). v. tbn. Mercy 4. UskLiB 100. Mde Pr 48.<br />
�2. (S). "Gorthü, ogi mutxitzerat emana, laberat sarthu eta berotuz gozatu" Alth in Lander RIEV 1911, 599 �<br />
Lh: "Mettre au four un pain dur moisi pour le rafraîchir".<br />
3 gortu. "Aterirse" Garate 4. a Cont RIEV 1934, 57.<br />
gortu. v. gorritu.<br />
gortugarri. v. gorgarri.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
957
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gortura. � <strong>Fe</strong>rvor, enardecimiento. � Hain gorthürarekin ari zen [San Antonio] nun [...] bazter guzietarik<br />
saldoka haren pheredikietara joaiten beitzeitzon. ArmUs 1896, 114 (ap. DRA).<br />
gortustatu. v. gorkustatu.<br />
gortxinga (AN-larr), gortzinga (AN-gip), ortxinga (G-azp, AN-gip-larr, B), bortxinga (AN-5vill, B). Ref.: A<br />
(ortxinga); Asp ANaf (gortxinga); Gte Erd 87. � "Rayos intermitentes del sol" A. "Calor fuerte, sofocante.<br />
Gortxinga dago" SMuj EEs 1921, 29. "Gortzinga, resol (panza de burra)" (AN-gip). "Gortxinga, var. de<br />
ortxinga. Rayos intermitentes de sol" Asp ANaf. "[Eguzkiak] bortxinga aundiak egiten ditu (AN-5vill), ortxinga<br />
ederra dago orain (G-azp), bero ortxinga ederrak egin ditu gaur (AN-gip) [...], goibel artetik eguzkia bortxinga<br />
dago (AN-5vill), goibel artetik eguzkia ortxinga dago (AN-gip)" Gte Erd 87 (junto a eguzkia kirika, sar-atraka<br />
ari da, etc., de otras zonas). v. burtzinga.<br />
gortxingaka, bortxingaka. � "Eguzkiak bortxingaka ari du laino tartetik (B)" Gte Erd 87 (junto a eguzkia<br />
kirika, sar-atraka ari da, etc., de otras zonas).<br />
gortxingatu, bortxingatu. � "Gaur, goibel tartetik eguzkiak bortxingatzen du (AN-5vill)" Gte Erd 87 (junto a<br />
eguzkia kirika, sar-atraka ari da, etc., de otras zonas)<br />
gortze. "Ensordamiento, gorrera, gortzea" Lar.<br />
gortzinga. v. gortxinga.<br />
goru (V; Lcc, Lar, Añ (V)). Ref.: A; Urkia EEs 1930, 25; Iz ArOñ; Etxba Eib; Elexp Berg. � Rueca para hilar.<br />
"Irun bear dan kirrua artzeko ta eukitzeko makilla (V-gip)" Urkia EEs 1930, 25. "Goruan arixa ixo" Iz ArOñ s.v.<br />
ixo. "Gure amandrian gorua, makiñatxo bat moltsu ataratakua" Etxba Eib. "Gure ganbaran bazan goru zar bat"<br />
Elexp Berg. � Gorua garrian ta gogoa kirolan. RS 63. Goruak zuek obeto / beste armarik baino. BBizk 14.<br />
Amulu edo kirru, goruban biribilduba [...] iruten. Mg PAb 126. Gorua naiz jostorratza zuzen erabiltzea. VMg<br />
IX. Kiloa (gorua) dezanean altxa gerrietan. Or Eus 104. Urre-goruaz jo nuan. Canc. pop. in Or Eus 117 (v. tbn.<br />
in Etxde Alost 98). Egunean iraulten egon da gorua. (Interpr?). Arti MaldanB 222. Trangatzen asi ta goruan<br />
jartzeraiñoko lanetan zebiltzanean. And AUzta 65. v. tbn. Azc PB 232. Ag Kr 131. Laux BBa 6. � Eguraldi<br />
txarrak diran denpora batzubetan dagoz egun askotan andrakumiak gorubari dautsela. CrIc 105.<br />
- DORNU-GORU. v. tornu.<br />
- GORUA EGIN. Hilar. v. GORUETAN EGIN. � Etxian egiten dabee goruba, ta ezin bada gustija eragiten<br />
dabee pagauta. JJMg BasEsc 113. Bialduten ditubee [...] krijadaak, goruba egitera. Ib. 120. Alkondara barririk<br />
/ ez yatzu ikusten / gorurik zeure etxean / ez dabe egiten. Zav Fab RIEV 1909, 37.<br />
- GORU-ARDATZ. "Huso" Añ. � Besoak zabalik eta bira-biraka, goru-ardatzaren irudira. Ag G 44.<br />
- GORU-BATZAR (V-gip ap. Iz ArOñ). Reunión de hilanderas para hilar en grupo.<br />
- GORU-BURU (V). Ref.: A; Iz LinOñ 181, ArOñ. "Rocadero, envoltura del copo del lino" A. "Zaratea<br />
ateratzeko irulau perdigoe edo arta-ale biribillenak goruburuan sartuta egiten zituzten" Iz LinOñ. "Goru-burua:<br />
el rocadero (no la envoltura del copo); zimitzezkua edo lastozkua izaten zan" Iz ArOñ. � Oneek iruteko biar<br />
dira goruburuban apaindu ta ardatzian batu arija eginaz batera. Mg PAb 139.<br />
- GORU-ERRONDA-AFARI (V-gip ap. Iz ArOñ). Cena que sigue a las reuniones de hilanderas.<br />
- GORU-ESTALKI. "Capillo de rueca" Lar. "Rocadero, cucurucho de la rueca" Ib. v. GORU-TXAPEL.<br />
- GORU-MAKILA. Rueca, huso. v. GORU-ARDATZ. � Oba zeunke goru makillea artu ta gorubetan ekin. Otx<br />
164 (v. tbn. 105).<br />
- GORU-TXAPEL (V-ger-arr-gip; Añ (V)). Ref.: A; Urkia EEs 1930, 25; Iz ArOñ. "Capillo de rueca",<br />
"cucurucho de la rueca" Añ. "Goruko kirruaren zorro apaingarria (V-gip)" Urkia EEs 1930, 25. � Gorua ta<br />
gorutxapela, zillarrezko ariz [...] apaindua. Ag G 52 (v. tbn. 335). v. tbn. Erkiag Arran 44.<br />
- GORU-ZAMAR (-samar V-ger-m ap. A; Aq, Añ (V)). "Rocadero, zamarra, goruzamarra (G)" Aq 178.<br />
"Capillo de rueca", "cucurucho de la rueca" Añ. v. GORU-TXAPEL.<br />
- GORU-ZORRO. "Goru-sorrua: el envoltorio para sujetar el copo en el rocadero" Iz ArOñ. v. GORU-<br />
TXAPEL.<br />
� Etim. De lat. colum.<br />
gorueta (Vc ap. A; Añ), gorubeta. � "Arte de hilar" Añ. "Operación de hilar" A. � Jostia, eunetia, gorubetia,<br />
atxurketa. CrIc 62. Ze oker egiten etzenduezan lenengo letra ta goruetak? Añ LoraS 89. Ezpatetara, gorubetara<br />
edo beste gau biar batera juatia. fB Olg 114. Ezpatetiaren edo gorubetiaren, artozuritutiaren edo [...] apari<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
958
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
merijenda baten ondorik. Ib. 110. Batubagaz gabian, nai gorubeta, nai beste biar batera. JJMg BasEsc 113.<br />
Gorubetia kanpokuakaz egitia. Ib. 109.<br />
- GORUETAN (V-gip ap. Elexp Berg; Lcc). Hilando. "Hilar, goruetan egon, ardatz egin" Lcc. "Goruetan<br />
ziharduan bittartian sorgiña sartu jakon tximinixatik katu forman" Elexp Berg. � Banekike goruetan, /<br />
gonearekin atorrea. Lazarraga 1190r. Erkules [...] / goruetan [dago]. BBizk 14. Ta amaren gisa alaba josten,<br />
ardazketa edo goruetan txit gogotik aritzen zan. Cb Senar 104. Marija guria gorubetan, biar ezdan ordubetan.<br />
Mg PAb 122. Edozein atsotxo goruetan baño eztakien batek. Añ MisE 165. Goruetan ere kotxeian aria arturik<br />
mataxa egiten dan bezela. JBDei 1921, 355. Oba zeunke goru makillea artu ta gorubetan ekin. Otx 164.<br />
Alostorrean nengoanean / goruetan [...]. Canc. pop. in Or Eus 117 (v. tbn. in Etxde AlosT 97). Neguko gau<br />
luzeetan goruetan da arilketan. Akes Ipiñ 22. Jakina da Herkules goruetan agertu ohi dela Omphale<br />
erreginaren oinetan. MEIG V 78. v. tbn. fB Olg 28. Apaol 89. Laux AB 45. Alzola Atalak 78.<br />
- GORUETAN EGIN (V-gip ap. Etxba Eib; Mic 7r, Añ (V)). "Hilar, goruetan egin" Mic y Añ. "Neguko egualdi<br />
txarretan, sutonduan jarri eta goruetan eiñ ipoñak esanaz" Etxba Eib. � Goruetan ta kaltzerdia egiten dozue.<br />
Añ LoraS 89 (v. tbn. 88). Domekeetan [...] dantzan egitia pekatu andijagua dala [...] etxian gorubetan egitia<br />
baino. fB Olg 81. Gabean andrak goruetan egiteko. And AUzta 97.<br />
goruetaldi, goruta-aldi. � Sesión de hilado. � Baserritako ardazketa edo goruta-aldiak. EEs 1913, 93.<br />
gorugin (V-gip). � "Gorugiñak, goruak egiten zituztenak" Iz LinOñ 181.<br />
gorula. v. gorule.<br />
gorulari (V-ger-m-gip; Añ). Ref.: A; Iz LinOñ 181, ArOñ (otsaillan). � "Hilandera" Añ. "Otsaillan mitxeleta<br />
orixak, Martixan gorularixak" Iz ArOñ. "Irulaak, ardi-ulia maratillan iruten dutenai bakarrik (besteai gorulaak,<br />
gorulaarixak) esaten zaie Oiñatin" Iz LinOñ 181. v. ardazle, gorule. � Andrea, ugaria eta gorularia. RG A 54.<br />
Santa Jenobeba ardatzle edo gorulari. Cb Eg III 347. Jostun / ta gorularijak. Mg PAb 147. Andra gorulari<br />
beartsuai. Añ LoraS 162. v. tbn. A EY I 291. NEtx LBB 362.<br />
gorularitegi. "Hilador, sitio donde se hila" Añ.<br />
gorule (vEys, H), gorula (V). Ref.: A (gorula); Iz LinOñ (irulaak), ArOñ (gorúla). � Hilandera. "Emakume<br />
gorule [...], femme fileuse" H. v. gorulari. � Maria gurea gorule gaixto, aren atorreak zulorik asko (G). Aq p.<br />
63. Gorulak gero dabee / egiten arija. Mg PAb 146 (v. tbn. 126). v. tbn. Mg CC IV y JJMg BasEsc 120 (gorula).<br />
Makil-dantzari eta gorule bikañak. Enb 110.<br />
gorundu. � Hilar. v. gorutu (2). � Liñu-lanean [...] Gorundu, matasatu, arildu, eun, josi. Eston Iz 95.<br />
gorune. v. goragune.<br />
goruntz. v. gorontz; gorantz.<br />
goruntzean, goruntzeko. v. GORANTZEAN, GORANZKO s.v. gorantz.<br />
goruta-aldi. v. goruetaldi.<br />
gorutu. �1. "Arrocado, a manera de rueca" Lar. �2. Hilar en la rueca. � [Linoa] txarrantxatu, ezpatatu,<br />
apaindu, gorutu ta arituta. VMg 24.<br />
gorutz(a). v. gorantz.<br />
gosa. � "(V-m), posarse las aves" A. � Agertu ziran sei edo zazpi kulinka ta eurakandik urrunegi barik gosa<br />
zirean. A Ezale 1898, 6b.<br />
gosaari. v. gosari.<br />
gosabetari. v. gozabetari.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
959
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gosagogor. � "(V-arc, Sc), recio, duro contra el hambre" A. � Atso asea, gosa gogor. "Vieja harta, contra la<br />
hambre rezia". RS 356.<br />
gosaia (det.). "Hambriento, gosaia" Lcc. v. gosaildu.<br />
gosaildu (BN-baig ap. A), gosailu (Sal, R-uzt ap. A), gosailo (R-vid ap. A), gosaio (S ap. A; Foix ap. Lh). �<br />
"Habitualmente hambriento, comilón, que nunca se harta" A. � "Gosaillu, ambicioso" Asp ANaf 659.<br />
gosakil. v. gosekil.<br />
gosal-. F. pref. de gosari.<br />
gosalaitzin (L, B). Ref.: A; Izeta BHizt. � Tiempo anterior al desayuno. "Antes de almorzar" A. "Gosalaitzinean<br />
aurpeia garbitu. Gosalaitzin beti gose" Izeta BHizt. v. gosalaurre.<br />
gosalarte (G, L-ain, B ap. A). �1. "La mañana hasta las ocho" A. �2. (En casos locales de declinación). Tiempo<br />
del desayuno. � Gosalartean badakuskete. "Mientras almuerzan". Or Eus 299. Gosalartean itz-aspertu bat /<br />
egiteko ba dute era. Ib. 229.<br />
gosalaurre (L, B ap. A). � (Con suf. local de declinación en sing.). Tiempo anterior al desayuno. "Antes de<br />
almorzar" A. v. gosalaitzin. � Gosal-aurretik nere etxean zure zai egongo naiz, biyar. EG 1956 (9-10), 52. �<br />
Trabajo que se realiza antes de desayunar (?). � [Auzolanetako] bearketa batzuk izaten dira janik bakoak, zein<br />
da gosal-aurrea edo armozartea, bazkal-aurrea, bazkal-ostea [...]. Ezale 1898, 250a.<br />
gosaldar (G-to ap. A), gosaltiar (L-ain ap. A). � "Comensal para el almuerzo" A.<br />
gosaldu (V, G, AN, L, B; Volt 72, SP, Urt I 7, Ht VocGr 346, Lar, Añ (G, AN), Dv, H, VocB), gosaritu,<br />
goxaldu (V-arrig-oroz-m, G-bet, L-ain-arcang; vEys, H (V)), gozaldu (G-azp-goi-bet), gosali (AN-arce), gosaltu<br />
(DRA), goizaldu. Ref.: A; EI 149 y 320; Iz Als (urrengo); Gte Erd 141 y 149. � (Aux. trans.). Desayunar;<br />
almorzar. "Armorzar" RG B 7n. "Gosaldu Nafarroan, askaldu, heben, 'almorzar'" Saug Voc. "Gosaldu berria<br />
naiz, je viens de déjeuner. Gosaldu zaharra. Gosalduz geroztik, depuis avoir déjeuné" SP. "Almorzar" Lar y Añ.<br />
"Desayunarse" Añ. "Goiz gosaldua, qui a déjeuné de bon matin" H. "Gosaldu-zaharra naiz (G, L), hace mucho<br />
tiempo que he desayunado. Gosaldu berria naiz (G, L), acabo de desayunar" A. "Gosalduak gara (AN-gip-<br />
5vill). [...] gosalduta gaude (V-m, G-azp)" Gte Erd 141. "Gosaldu al dezu (G-azp, AN-gip)" Ib. 141. � Tr.<br />
Documentado en la tradición meridional; al Norte se encuentra en Elizanburu y CalEH (cf. tbn. gosalketa en<br />
Axular). Hay gozaldu en Aguirre (AL 159 y G 302), goxaldu en Enbeita (207) y El Correo Vasco (1899, n.º 71<br />
(ap. NeolAG)), y goizaldu en A. Urriolabeitia (JEL 1908, 77 (ap. NeolAG)). Con respecto a las formas goxaldu y<br />
goizaldu, cf. gosari. � Gosaldu , barazkaldu, askaldu ta afaldu ta hogasuna galdu. RS 161. Nik, egunoro<br />
gosaritu, bazkaldu ta apalduten dodan baizen ziur. Mg PAb 67. Azeri zar andi bat, gosaldu gabea, zebillen sasiz<br />
sasi errabiz betea. It Fab 18. Gosal zak. [...] ophor hortan duk hire gosaria. Elzb PAd 69. Gosalduta badago, ni<br />
baiño obeki dago. Urruz Zer 60. Jaiki, jantzi, gosaldu. Iraola 115. Goiz izan arren, gosaldu nebian. Or Tormes<br />
67. Etxe batean, goizean gosaltzeko, etzeukaten ezer. And AUzta 41. Jan gelan sartzen denean, gosaltzekoan.<br />
MEIG IX 111.<br />
v. tbn. Sor Bar 85. Apaol 52. Azc PB 196. Echta Jos 257. Kk Ab I 77. A Ardi 30. Or SCruz 71. Enb 194. Tx B II<br />
175. Lab EEguna 109. Ldi IL 39. Lek EunD 24. JAIraz Bizia 92. Mde HaurB 89. Etxde JJ 189. Bilbao IpuiB<br />
190. Erkiag Arran 96. Osk Kurl 82. Ugalde Iltz 23. Anab Aprika 50. BEnb NereA 138. Alzola Atalak 70. Uzt Sas<br />
70.<br />
� (Aux. intrans.). "Gu gosaldu gara (AN-5vill, BN-ciz-lab)" Gte Erd 141. � Meza entzun ondoan, kondenatua<br />
gosaldu da. CalEH 1-9-1894, 2.<br />
� (Con compl. directo). � Non ta zer gozaldu zuten eztet ikasi. Ag G 302.<br />
� (Con la materia del desayuno expresada en sociativo). � Balizko esneakin ezin gosaldu. And AUzta 41.<br />
- GOSALTZEKE. Sin desayunar. � Ta, gosaltzeke? Yanak / osasuna gordetzen dik, / motell! Ldi UO 42.<br />
gosalgarai. "(Gc), hora de almorzar" A. v. gosalordu.<br />
gosali. v. gosaldu.<br />
gosalketa (G-goi-nav ap. A; SP, sin trad.). � "Acto, operación de almorzar" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
960
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GOSALKETAN. Almorzando. � [Emaztekin] elheketan, presentketan, gosalketan eta bisitaketan hasiz gero,<br />
peril handia da arimako. Ax 404 (V 263).<br />
gosalondo (V, G, L ap. A; SP, Urt, Dv) gosari ondo. � (En casos locales de declinación en sing.). Tiempo de<br />
después de desayunar. "Gosal ondoa, l'après déjeuner. Gosal ondoan, après déjeuner" SP. "A jentaculo, [...]<br />
gosálondóan, gosaldu ondóan" Urt I 7. "Luego de almorzar" A. � Txolarteetan, gosari ondoan, bazkalondoan.<br />
EEs 1917, 73. Gosal onduan lanera junda. JanEd II 89. Trikiti ori / asten zan gosal onduan. Uzt Sas 107. v. tbn.<br />
Or Eus 78. Zerb Banhar 78. AIr EuskIp 42.<br />
� Ze gosari ta gosalondo? A Latsibi 13.<br />
- GOSALONDOKO. "L'après déjeuner" SP.<br />
gosalordu. "(V-ger, G, AN, L), hora de almorzar" A.<br />
gosaltenore. "(L), hora de almorzar" A. v. gosalordu.<br />
gosaltiar. v. gosaldar.<br />
gosaltu. v. gosaldu.<br />
gosandra. "Garganta" Darric (ap. DRA).<br />
gosarde (Lar, H). � "Valimiento, privanza" Lar. "Privar con el príncipe, gosartu, gosardea, esku andia iduki"<br />
Ib.<br />
gosari (V, G, AN, L; SP, Lar, Añ (G), Arch VocGr, Dv, H, VocB), gosaari, goxari (V-ple-arrig-m, L-côte; H<br />
(V)), gozari (G-azp (gozai), G-goi). Ref.: A (gosari); EI 319; AEF 1926, 16; Iz Als (gosaiya), Ulz (gosaríe), To;<br />
Etxba Eib; Satr VocP; Gte Erd 141. �1. Desayuno; almuerzo. "Déjeuner. Gosariko, qui appartient au déjeuner.<br />
Gosarirako, qui est destiné au déjeuner" Dv. "Goizeko se toma a las 5 y media de la mañana próximamente [...].<br />
Gosaria es a la 8: se toma caldo, patatas [...] (AN-erro)" AEF 1926, 16. "Gosarixa, voz recesiva en Eibar, a<br />
causa de la generalización viciosa del erderismo [armozua]" Etxba Eib. "Gosaria hartu eta mendira joan ziren<br />
(V-gip, G-azp, AN-gip)" Gte Erd 141. Cf. ARRATSALDE-GOSARI. � Tr. Documentado sobre todo en textos<br />
meridionales; al Norte lo emplean Goyhetche, Hiribarren, Elizanburu, Lapeyre y Arbelbide. Gosari es la forma<br />
general. Hay un ej. de goxari en Moguel (junto con gosa(a)ri) y otro en Akesolo. Tbn. emplea goxari Arana<br />
Goiri, aduciendo razones etimológicas (tal como se propone en Ast Apol 310ss.) y explicando tanto goxari como<br />
goxaldu a partir de goiz, gox (cf. tbn. goxaldu y goizaldu en gosaldu). Se encuentra además gozari en D. Aguirre<br />
(junto con el menos frecuente gosari (G 28)). En DFrec hay 3 ejs. de gosari. � Pena bat ezarri: gosari edo<br />
afaria kendu. Cb Eg III 387. Zuben gosari ori / otzten oi dago. BorrB 18. Laster etorriko dira gosarija artutera<br />
[...] eguberdiraño. Mg PAb 119 (106 gosaari; CC 239 gosari). Goxarija alkarregaz artuta. Ib. 168. Etxekoak<br />
bear dituen gosari, bazkari eta aparia. AA I 578. Goizeko aphairu edo gosariaren egitera zohan. Lap 57 (V 30).<br />
Goxariña da baru-eguneko artu datten goxari ariña. AG 1446. Zazpiterdietarik zortziretara jaten zuten gozari<br />
obea. Ag G 23. Non dute gozari? Ib. 302. Zer artu daike barau-eguneko gosari ta apari-izkian? KIkV 79 (KIkG<br />
64 gosari). Egin zagun gosari. Lek EunD 19. Gosaria artu yunat. Or QA 151. Bost t'erdietan jeiki [...], gosaria<br />
artu. Salav 40.<br />
v. tbn. Gy 1. Bil 150. Elzb PAd 69. Sor AKaik 116. AB AmaE 381. Apaol 41. Echta Jos 20. A Ardi 6. Kk Ab I<br />
64. JanEd II 142. Tx B 49. Ldi IL 64. TAg Uzt 253. Lab SuEm 178. Mde HaurB 24. JAIraz Bizia 18. Etxde JJ<br />
249. Anab Poli 42. And AUzta 82. Osk Kurl 85. Erkiag BatB 187. NEtx LBB 61. Uzt Sas 348. Berron Kijote 213.<br />
MIH 187.<br />
�2. "(B), merienda. Gosaria artu (B), merendar" A. v. ARRATSALDE-GOSARI.<br />
- GOSARI-DENBORA. Tiempo, hora de desayunar. "Gosari denboran itz egingo degu (G-azp)" Gte Erd 141.<br />
- GOSARIDUN. � Gosariduna ikusteneko, / ugari zaie listua. "La portadora del almuerzo". Or Eus 299.<br />
- GOSARI-GAI. � Âri-giltzurrin, muin eta xerrak / au dute gosari gaia. "Esta es la minuta del banquete". Or<br />
Eus 230.<br />
- GOSARI-LEGE, GOSAL-LEGE. � Gazteak, gosal-legea egin / ta [...]. Or Eus 78. Egin ttute gosari-bazkarilegeak.<br />
"Han desayunado y comido como es de ley". Ib. 364. Kataliñek, guziai banaka banaka, gosarilegea<br />
eman zioten. JAIraz Joañixio 11. Ardangela batean gosari-legea egin ondoren. NEtx LBB 18. Gosari-lege bat<br />
jarri ta eraman zieken San Markoraño. Ataño TxanKan 223.<br />
- GOSAL-OPARI. Invitación a desayunar. � --Gosal zazu gurean [...]. --Milla esker zure gosal-opariagatik,<br />
baiñan [...]. Etxde JJ 190.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
961
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GOSARITAKO, GOSAITAKO. Para desayunar. "Zer nahi duzue gosaitáko" Urt Gram 473. � [Gorringoa]<br />
iretsi baitzuen gosaitako. Hb Egia 57. Eznerik ere etzuen [...] gosaritako. A Ardi 97. Aza-zurten batzuk yaten<br />
niarduen gosaritako. Or Tormes 75. � (Adnom. de gosaritan). � Gosaitako orduan. Iraola 118.<br />
- GOSARITAN, GOSAITAN. Desayunando, en el desayuno. "Déjeuner, gosaitan hari" Urt Gram 385.<br />
"Gosarita (G, L), acto, operación de almorzar. Gosaritan ari da, está almorzando" A. "Gosaritan gutxi jan degu<br />
(G-azp)" Gte Erd 224. � Gosaritan bakarrik baso bat betetzen nuan. Anab Aprika 78. � (Con eman). Dar de<br />
desayunar. � --Naukazu baraurik. / --Beriala gosaitan / emango diot nik. Sor AKaik 113.<br />
- GOSARITARA. A desayunar. � Kapoeokin barazkaritara / adarroki gosaritara ['a merendar' (?)] / arratsean<br />
oake ollokin afaritara (Tolosa, 1619). TAV 3.1.25, 128. Gosaritara jaisteko garaia. Etxde JJ 249.<br />
- GOSAL-TOKI. Lugar donde se desayuna. � Igo dira gosal-tokira, ta txokolatea an zegoan oso osorik. Or<br />
SCruz 26s.<br />
- GOSARI TXIKI (G, AN, L-sar). Ref.: A; AEF 1924, 162; Iz To. "Desayuno ligero" A. "Gosaaritxiki, o café<br />
con leche o sin ella, que se toma a la mañana antes de comenzar las faenas" AEF 1924, 162. "Gosari txikiya, el<br />
primero que se toma al levantarse" Iz To. � Ni yeiki baino lehen, eginak zituela gosari ttiki eta handiak. Elzb<br />
PAd 69. Gosari ttiki bat hartu. Arb Igand 90. Joaten ziran, gozari txiki bat eginda, soroetara. Ag G 23. Gosari<br />
txiki bat egin. Etxde JJ 10. Don Kijotek ez zuan gosaritxikirik nai izan. Berron Kijote 98. Mezetara joaterako,<br />
gosari txiki bat. Uzt Sas 340. Gosari txikia artzeko. Ataño TxanKan 126. v. tbn. TAg Uzt 253. Lab SuEm 181.<br />
- GOSARIZ. "Gosariz etortzen ziren, venían para el almuerzo" A Apend. "Gosariz etorri, venir invitado a<br />
almorzar (AN)" A EY III 243.<br />
- GOSARI-IZKI. "(Vc), almuerzo ligerísimo" A. � Mezara orduko etzean goxari-iski bet artzeko asmoz. Akes<br />
Ipiñ 29.<br />
- GOSAL-ZITZI. "Desayuno de carne o de pescado" DRA (?). � Gosal-zitzia egiñ eta Jaunak Pedrori begiratu<br />
eta galdetu zion. Arr Bearg 224 (ap. DRA).<br />
� Etim. Probablemente derivado de gose, explicación propuesta ya por Garibay.<br />
gosarin (Bera), goxarin. (Neol.). Creado por AG en 1897 de goxari 'desayuno' y arin 'ligero'. � Colación,<br />
refección. "Goxariña da baru-eguneko artu datten goxari ariña" AG 1446.<br />
gosariño. � Dim. de gosari 'comida ligera' (?). � Gau hartan [...] gurekin egin lezakete gogotik krakadaño<br />
(gosariño) bat. Lf Murtuts (2. a ed.), 87.<br />
gosari ondo. v. gosalondo.<br />
gosaritu. v. gosaldu.<br />
gosaritxo. � Dim. de gosari 'desayuno'. � Pozik ematen zien bere gosaritxoa. Inza Azalp 20. Bigarren<br />
gosaritxoa an eginda. Anab Aprika 101.<br />
gosarta (Lar, H). � "Inteligencia", "intelección" Lar.<br />
gosatu. v. gosetu.<br />
gosbera. v. gosebera.<br />
gose (gral.; Lcc, Mic 7r, SP, Ht VocGr, Lar, Añ, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H), goze (Volt 78). Ref.: A; A<br />
Apend; Lrq; Etxba Eib; Holmer ApuntV; Iz ArOñ, Als (patera), Ulz; Gte Erd 24; Elexp Berg. � Tr. Gose es la<br />
forma general. Hay algunos pocos ejs. aislados de goze en Iturzaeta (Azald 9), Lauaxeta (BBa 128 y 82) y<br />
Kirikiño (Ab II 31). En DFrec hay 114 ejs. de gose. �1. (Sust.). Hambre. "La faim" SP. "(Hambre) canina, gose<br />
ase eziña, txakur gosea" Lar y Añ. "Hambre canina, [...] gose amorratua" Lar. "Picar los tolanos, gose andia<br />
iduki" Ib. "Faim, besoin de manger. Gose handi bat zuelarik [...]. Gosea hiltzea, histea, effacer, faire disparaître,<br />
apaiser la faim" H. "Gose eztanean, janaria; aterri danean estalkia (Vc Prov): cuando no hay hambre, procúrese<br />
tener alimento [...]. "Gosea bera jaki", kau erraiten da, bat goseak argilatuk dagolari, ogi utsa jatan dugunean<br />
(Sal, R)" A. "Gosea lasterkatüxe dizügü (S), hemos hecho correr un poco el hambre. [...] Gosea kamustuxe dugu<br />
(L), hemos desafilado un poco el hambre. Gosea ilxe dugu (R-uzt), hemos matado algún tanto el hambre" Ib. s.v.<br />
bazkarizka. "Gose. Bizikose. Izango dira goseak eta aseak (V-m)" A Apend. "Gósia kentzeko bídia badugu ta zér<br />
geiágo?" Iz Ulz. "Gerren ondorian, gosia eta beste iru Apokalipsisko zaldunen opia" Etxba Eib. "Gose aundia<br />
daukat (V-gip, G-azp-goi, AN-gip)" Gte Erd 24. Figura tbn. en LE Doc voc. � Tr. De uso general en todas las<br />
épocas y dialectos. � [Iainkoa dela] uritea eta idortea [...], urthe asea eta gosea [...] igorten dituena. Lç Ins C<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
962
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
1v. Arrausi luzea, loa edo gosea. RS 276. Eztut gose handirik eta apetitorik. Volt 165. Eztu beñere izanen<br />
goserik. Ber Doc 119v. Ogi onez [...] / satiatu gosea. EZ Eliç 389. Nola gosea edo aphetitua baita ianhari<br />
guztien saltsa eta iakia. Ax 492 (V 318). Gosea bera iaki. O Pr 203. Ukhanen du gose errabiatia. Tt Onsa 88 (v.<br />
tbn. Dh 164 gose errabiatua). Gosearen eta egarriaren asesiatzeko. ES 381. Gosearen trabajuarekin dagoanari<br />
jatera ematea. OA 100. Erroman gose andia ta eriotza asko izan ziran. Cb Just 53. Gose onarentzat ez dago<br />
jaaki dongarik. Mg PAb 58s. Goseak estutzen zuen. VMg 55. Euren yatekotik / ase nik gosea. Zav Fab RIEV<br />
1907, 537 (v. tbn. gosea ase en Mg in VMg 99, Ag G 55, Ldi BB 48, TAg Uzt 146, Etxde JJ 165, Vill Jaink 135,<br />
NEtx LBB 167). Gose andiak igaro. Lard 126. Haur flako heiek, goseaz ezinduak. Prop 1876-77, 286. Gosea<br />
illtzeko ta egarria kentzeko. Mb JBDev (ed. 1882), 159 (v. tbn. gosea hil en Ax 416 (V 270), VMg 79, AA III<br />
469, It Fab 146, Arch Fab 205, Dv Dial 21, AB AmaE 292, Sor AuOst 80, Kk Ab I 93, Or Aitork 280; Ip Dial 21<br />
gosea hilerazi). Jasanen zuela [...] gosea, egarria, hotza. Jnn SBi 78. Gosez aulduta. Kk Ab I 82. Gosea kentzeko<br />
aña baburrun. Ag G 327 (v. tbn. gosea kendu en contexto similar en Mb IArg I 104, Añ LoraS 176, VMg 79,<br />
Zav Fab RIEV 1907, 530, Hb Esk 167, Lard 543, It Fab 257, Bv AsL 128, Azc PB 355, Laux BBa 82 ,<br />
Enb 166, JAIraz Bizia 47, Bilbao IpuiB 252, BEnb NereA 102; Tt Arima 49 gosia edeki). Sufritu du amaika gose.<br />
Noe 61. Hura egarri gose minetan da sekulako galduren. Ox 76. Bide hartatik bardinduko nebala neure gosea.<br />
Or Tormes 45 (v. tbn. Ibiñ Virgil 73 gosea berdindu). Zeruetako gure Aita! Gure gose luzeari oturuntza eman<br />
diozu. Or Mi 131 (v. tbn. NEtx LBB 188 gose luze). Zirika zebilkien gosearen eztena. TAg Uzt 96. [Naparroan]<br />
gose gogorra dagola. Or QA 89. Aur gaxo oien gosea ixiltzeko. NEtx Antz 126 (v. tbn. Or Eus 145 gosea isildu).<br />
Gosea dauko andia. Bilbao IpuiB 94. Gosea zuritu eta ibituteko lain batzen eban. Erkiag BatB 23. Gosea<br />
engañatzeko. And AUzta 66. Ase baino gehiago, gosea haunditu. Larre in Xa Odol 11. Goseak ez du pensamentu<br />
onik (B). Inza NaEsZarr 2158. Harrapariek bere gose ase-ezina [...] berdin zezaten. MEIG IX 28 (v. tbn. MIH<br />
88 gosea berdindu).<br />
� (Como primer miembro de comp.). � Gose urtiak, pestiak, gerrak. fB Ic III 264. Lengo gose-egunetan neure<br />
burua ikusita. Or Tormes 47. Gose-bolaran. In Tx B 228. Gose-esnale zorrotza baita basoa. TAg Uzt 75. Gosearoa<br />
etenaz, gose ordez asea. Erkiag Arran 114. Gose-xaltxetan gozaturik. "Con la salsa de su hambre". Berron<br />
Kijote 213. � Gose-erasana guzia. "Transido como está de hambre". Or Eus 192.<br />
� Jaun Gose eta andere Egarri zituen elgarretaratu. HU Aurp 163.<br />
� (Lar, Dv, H). Avidez, ansia, pasión. "Agucia, voz anticuada, deseo y hambre de tener algo" Lar. "Cupidité"<br />
Dv. "Faim, désir vif, passioné" H. � Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos. � Hire graziaren gosea<br />
dutenék. Lç Ins A 6r. Bienabenturaduak dira Justiziaren egarria eta gosea daukeenak. Cap 19 (Lg II 145s, Añ<br />
CatAN 67, Gco II 85 -ren gosea eta egarria). Desira khartsu bat [...], gose eta egartsu handi bat ene arima<br />
hartaz neurritzeko. Brtc 238. Doktrina ondo ikasteko gose andiarekin. Mg CC 109. Nere diru naiak edo goseak<br />
gorde erazi ziztan [zillarra]. Ib. 122. Jaunaren itzaren gose eta egarria duenak. AA III 426. [Naasteko dantzan]<br />
egiten dira isil mandatubak, ta batuten da aragijaren gosia. fB Olg 198. Eia senditzen duen desirazko gose hura<br />
saindutasunarentzat. Jaur 380. Zoin duen hartze ona, zer nahiren ikasteko, eta zer gosea. HU Aurp 190.<br />
Gaitzerako gosea. Or Mi 135. Beti zoriona amets, eta gose ori ezin il sekula. Vill Jaink 142. Emeki emeki [...]<br />
joan zitzazkon bere ontasun horiek [...]. Gose handia zutelakotz auzoko erregeek. Ardoy SFran 36. Barnean<br />
baldin badu / plazerren gosea. Xa EzinB 35. v. tbn. Monho 144. CatB 83. Hb Esk 48. Elsb Fram 182. Jnn SBi<br />
153. Azc PB 319. Ag AL 20.<br />
� (Precedido de tema nominal nudo). � Ondasun-gose ezin asearekin. Lard 537. Ohore gose errabiatua. HU<br />
Aurp 64. Albiste-gosea asetu ezinik. Ag Kr 200. Piarresek lan gosea du. JE Bur 109. Errien gerra-gosea. Or Eus<br />
208. Edozein gizonen eder-gosea asetzeko laingoa. TAg Uzt 285. Galdu dut nere jainko gosea. Mde Pr 129.<br />
Irabazi-goseak [...] zenbat galera dakarkigun! NEtx Antz 108. Gure justizi-goseak or luke asebide egokia. Vill<br />
Jaink 103. Lagunarte gosea [...] zuan. NEtx LBB 70. Ez du aginte goseak ekarri, jakin goseak baizik. MIH 339.<br />
v. tbn. Dh 268. Dv LEd 171. JE Bur 137. Ir YKBiz 279. Eguzk GizAuz 28. Iratz 178.<br />
� (Precedido de part. o radical vbal.). � Xoratua atxiki zuela bide guzian jakintsunak jakin-gosea. HU Aurp 98.<br />
Besteri kalte egin-gosea. Or Aitork 51. v. tbn. Mde Pr 155. Iakin-gosea berdintzeko. Zait Plat 84. Jainkorik<br />
ezpadago, gure egin-goseak eztu xederik. Vill Jaink 151. [Karta bat idatzi dio] Euskalerrira etor-gosea<br />
adieraziz. NEtx LBB 290.<br />
�2. (G, L, B, BN, S; SP, Deen I 488, VocBN, Gèze, Dv, H). Ref.: Bon; A; Lrq; Iz ArOñ (óillo). (Adj. y, a veces,<br />
sust.). Hambriento. "Qui a faim. [...] Gizon goseak bake guti, qui a faim n'a guère de paix" SP. "Zerri goseak<br />
ezkurra amets (G), [...]. Oillo gosea kantari, neska gosea dantzari (V; msOch)" A. "Oillo gosia kantaari" Iz<br />
ArOñ (cf. Mg PAb 122 y Etcham 235). v. gosebera, gosedun. � Tr. Documentado ya desde Dechepare en todas<br />
las épocas y dialectos. � Johan gosse (1366). Arzam 263. � Ikhusirik anhitzetan beharrian pobria / eri, gose,<br />
egarria eta buluzkorria. E 67. Hurunik eztan etsea, ezin lizate asea, ta bai gosea. RS 287. Otso gosea ebiloki.<br />
"Lobo hambriento, andador". Ib. 471 (v. tbn. O Pr 393). Etsai gosea eta kruela. Ber Doc 122v. Arima goseei<br />
eman / zuk saziamendua. EZ Noel 102. Gosea asetzeagatik, eria sendatzeagatik. Harb 211. [Iaunak] goseak<br />
bethetzen ditu / munduko ontasunez. EZ Eliç 269. Probe gose premian zegoenari. Ax 233 (V 156). Urde gosek<br />
ezkur amets. Saug 51 (tbn. en O Pr 456 goseak). [Iainko Iaunak] goseok bethetzen ditu, dagoten ontasunez. Hm<br />
163. Othoi, urrun diezadazu / deabru tropela gosea. Gç 195. Ezkurrean ametsa du txerri goseak. Echag 162 (v.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
963
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
tbn. Ox 188, Ldi IL 59 y Or Eus 132). Eztik beharririk sabel gosiak. Arch Fab 217. Kontzientziako har bizi gose,<br />
bihotz jale hura. Dv LEd 223 (Cb Eg II 124 konzienziaren ar goset biotzeko ura). Goseai jaten eman. Lard 279.<br />
Juduak dire [...] odol-edale goseenak. Elsb Fram 157. Txakur gosea bezin [...] igar. Ag G 255. Iru ago gose. Or<br />
Aitork 143. Begi gose auek. Ib. 219. [Zaldun ibiltariaren bizilegea] askoz-ere neketsuago ta ebainduago ta<br />
goseago ta egarriago [dala]. Berron Kijote 146. Bilintx gosea, bizi zeino ondorerik gabeko amets xuri-gorriak<br />
iruten ihardun zuena. MIH 298. Zakur gose batzuek harturik lagun. MEIG I 175. Irakurle gosea zai eduki gabe.<br />
MEIG II 146.<br />
v. tbn. O Pr 250. Monho 92. fB Ic I 57. Zav Fab RIEV 1907, 533. Zby RIEV 1908, 208. Aran SIgn 104. AB<br />
AmaE 260. AG 1572. A BeinB 57. JE Bur 76. Or Tormes 71. SMitx Aranz 95. Etxde JJ 246. NEtx LBB 187. Uzt<br />
Sas 221.<br />
� (Ref. al sexo). � Nerau baño non ete da / ederrago donzellarik? / Mutil gose ongurarik / mundu guztian ez<br />
ete da? Lazarraga 1190r. Badanik bere, dozuna legez / aragi gaxto gosea. Ib. (B) 1159vb.<br />
� "Aize gosia (Ostabat)" StJayme (ap. DRA).<br />
� (S ap. Lrq; Dv, H). (Formando compuestos adjetivos). "Lan gose, affamé de travail, exigeant pour le travail"<br />
Dv. "Lan-gose, bourreau de travail; uhue gose, qui a soif d'honneurs" Lrq. � Ohore goseak ziren eta bertzeez<br />
gorago altxatu nahiak. Lg II 211. Giristino onthasun gose [...] bat. Dh 256. Bertze orduz ikhusi zutena [...] hain<br />
laudorio gose [...] orai hain umil. Laph 152. Izpirik ez zen ohore gosea, ez handikaria. HU Aurp 178. Begi edergoseok.<br />
'Hambrientos de belleza'. Ldi BB 56. Ez izan itxuratiak, ez ondasun-goseak. Ir YKBiz 276. Hola nahiago<br />
dute oraiko sos-gose batzuek: guk ez! Zerb Azk 46. Etsipenean erori dena, zera izan da beti: on-gose izugarri<br />
bat. Vill Jaink 138. Oraikoak diren baino paper-goseago orduko Eskualdunak. Ardoy SFran 35. Gizon jatorra,<br />
lan gosea, zailla, zuurra. Alzola Atalak 115. v. tbn. Etxde JJ 210. Gand Elorri 10.<br />
� (G-azp ap. Gketx Loiola; SP). (Uso pred.). "Jesus Mari eta Jose! Beti jan da beti gose" Gketx Loiola s.v. betigose.<br />
v. GOSE EGON, GOSE IZAN. � Iauna, noiz ikhusi augu gose edo egarri [...] eta ezaugu zerbitzatu? Lç<br />
Mt 25, 44 (He, Dv, SalabBN, Leon, Ol, Or, IBe gose; Ip gosetürik, Echn, Ur (G) gosetua, Samper goseak, Ker,<br />
IBk goserik). Gose eta flako aurkhitzen baitzen. Lg I 269. Gox jagija, gox gose. Mg PAb 121. [Zeruan] bethi<br />
Jainkoaz aseak eta bethi Jainkoaz gose. Dh 178. Bizi dire miserian, bethi gose eta hiratu. Gy 32. Dohatsu,<br />
dabiltzanak gose ta egarri. Ox 70 (v. tbn. 92). Areik dana ganezka... Gu barriz gose. Enb 97. Ardi danak, beeka,<br />
gose bait-nituan. Lek EunD 31. Gorputxo bera / ferekuz gose jadanik. Mde Po 81. Aspaldi Engraziren gose bizi<br />
zela. Etxde JJ 135. Negu gabetan amaren gose / Amarik gabe... gaua bai luze! NEtx LBB 251. � Gose gose<br />
geratzen nintzan. Or Tormes 85. � Gazteengana urreraturik, kanta gozoen egarri-gose. Erkiag Arran 20. �<br />
(Precedido de tema nominal nudo). � Zekena beti on-gose. O Pr 426. Guziak kargu gose eta nausi nahi. Zby<br />
RIEV 1909, 230. Neure begiek, edergailu gose, / badute bazter norat alda. Ox 18. Ziengana joan zen jinko gose.<br />
Mde Pr 132. Ez gabiltz eguzki-gose. NEtx LBB 146. Entzulea, gero eta eder goseago dela ageri. Xa Odol 57.<br />
� (V-arr-gip, AN-larr, B, BN-baig, Sal). Ref.: A; Elexp Berg. "Ambicioso" A. "Gose utsa da (V-gip), es puro<br />
ávaro; litm. pura hambre" A EY III 250. "Ez da goseegi izan bear, no hay que ambicionar demasiadas cosas"<br />
Herr (ap. DRA). "Gosia: [...] ambicioso. Eztakitt zela izan leiken hain persona gosia" Elexp Berg. � Aberats<br />
gaxto gosea / non da hire zilharra? Gç 166. Onak nausitu orotan. Hura zitaken eder! Bainan ez giten izan<br />
sobera gose. HU Zez 89. Gizon goseari ondoreko ondatzalleak (AN-larr). 'Gizon zikoitzaren umeak<br />
ondatzalleak'. Inza NaEsZarr 417.<br />
� (V-arr-gip, AN-araq-larr; SP). Ref.: A (lur); Asp Leiz; Iz ArOñ (paga-lurra). (Ref. a la tierra). Pobre, seco,<br />
estéril. "Mendi goseak, montagnes stériles" SP. "Lurgose, tierra pobre, no abonada" Asp Leiz. "Paga-lurra: lur<br />
gosia edo abonu asko bear duana" Iz ArOñ. � Emen ikusten da toki leor eta gosean askoz ere gutxiago<br />
irabazten duala [zuaitzak] toki eze eta gizenean baño. Munita 73. Lur gose ta legor-xamarra. Ib. 59 (v. tbn.<br />
139). Lengo Oñati-mendi gose ta arloteak, oraingo mendi alai, apain eta aberats. Ib. 76s.<br />
- BETI-GOSE. v. beti.<br />
- DIRU-GOSE, DIRU-GOSETU. v. diru.<br />
- GOSE-AHAMIAT. "Gose-ahamiát (S), insatiable" Lrq.<br />
- GOSEA ELIKATU. v. elikatu.<br />
- GOSEA EMAN. a) Hacer pasar hambre. "Gosea emon, tener a régimen de hambre, quitar de comer" DRA. �<br />
Zoorrez beteta, bururik jaso ezinda, gosia emoten deutseela euren ume ta ogitukuai. Mg PAb 93. Gosia emoten<br />
dan etxeti edo ugazaba [...] errierta zalia dan serbizijoti urteten da laster. Mg CO 140. b) "(Fig.), griña txarrai<br />
gosea emon (V), tener a raya las malas pasiones" DRA.<br />
- GOSEA EROAN. Tener hambre. � Ez nabee mindu [...] katiak, ez leku loi ta atsitu onek, ez gose daruadanak.<br />
Mg CO 54. Eguneko yanaria / urri da astoarentzat [...] / ta orregaitik eroaten / dau gosea ondo sarri. Zav Fab<br />
RIEV 1907, 530.<br />
- GOSEAK AKITU. Morirse de hambre, tener mucha hambre, desfallecer. � Aiatik Arruara jo zuten, goseak eta<br />
auleriak akiturik. Or SCruz 71.<br />
- GOSEAK HAMIKATU (am- G-to, BN-baig ap. A s.v. gose). "Goseak amikatu, morirse de hambre, es decir,<br />
sentir hambre canina" A. v. GOSEZ HAMIKATU. � Larruraino bustia, goseak amikatua. Laph 168.<br />
Galdegiten diote baduenez deus jatekorik, goseak hamikatuak direla. Barb Leg 130 (v. tbn. 63 y Sup 6).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
964
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GOSEAK AMORRATU (V-gip ap. Elexp Berg). Morirse de hambre, tener mucha hambre, desfallecer. "De<br />
hambre. Gosiak amorratzen nago" Elexp Berg. v. GOSEZ AMORRATU. � Ozta-ozta ase nintzan, goseak<br />
amorratzen nengoan da. Or Tormes 59 (v. tbn. Iraola 14 goseak amorratzen egon). Goseak amorrau bearrean<br />
natxeoan. Lek EunD 28. Zozo gaxook [...] / gosiak amurraturik. BEnb NereA 112. � Gosek amorratzen dagon<br />
leoe batek. Or Mi 119.<br />
- GOSEAK ARGALDU. Morirse de hambre, tener mucha hambre, desfallecer (litm. 'enflaquecer de hambre'). �<br />
Profeta santuari, [...] goseak argaldurik arkitzen zala, agertu zitzaion aingeru bat. Mg CC 212. Anbeste egazti<br />
goseak argaldurik, otzak igarorik dabiltzanean. VMg 35.<br />
- GOSEAK ARGILATU (-ill- R ap. A). "Morirse de hambre, es decir, sentir hambre canina" A s.v. gose.<br />
- GOSEAK BIHURTU. "Gosiek bidxortute, estar hambriento" Ort Oroig Voc.<br />
- GOSEAK IGARO, PASATU. "Gosiak pasau, desfallecer. Gosiak pasauta nago berbia amatau jatala" Etxba<br />
Eib. � Beude umeak negarrez goseak igaroak, gurasoa ez da estutzen. AA II 74. Goseak igarorik eizaren zai<br />
dauden leoien eran. AA III 573. Otzminduba eta goseak pasatua. Aran SIgn 35. v. tbn. Berron Kijote 45 (g.<br />
pasaturik).<br />
- GOSEAK HIL (V, L, AN-5vill, BN, S). Ref.: A (gose); Etxba Eib; Gte Erd 141. Morir(se) de hambre; tener<br />
mucha hambre, desfallecer. "Goseak il, morirse de hambre, es decir, sentir hambre canina" A. "Gosiak illda<br />
ebillen eskeko aterik ate. Lur aretan, urtero gosiak iltzen dira milla asko" Etxba Eib. "Gosiak ill biarrian, loc.<br />
que denota un grado extremo del hambre. Gosiak ill biarrian eldu giñan ostatura, muriendo de hambre llegamos<br />
a la posada" Ib. "Milioika hil dira gosez (BN-arb, S). [...] iltzen dire goseak (AN-5vill)" Gte Erd 141. Cf.<br />
gosekil. v. GOSEZ HIL. � Nola nengoan / goseak ilik munduan. Lazarraga 1199r. Lehoiñaren gisa darraiku /<br />
goseak hillik etsaia. Gç 216. Bidean goseak ill ezgindezen [...] janari au prestatu zigun. Cb Eg III 232. Euren<br />
umiak ortozik, billoxik, gosiak ilik dabilzala. Astar II 89 (v. tbn. en contexto similar Añ LoraS 176, Sor AuOst<br />
90, Kk Ab I 14, Altuna 19). Zenbat sehi ene aitaren etxean, ogia franganzian dutenak eta ni goseak hilzen hari<br />
nau? TB Lc 15, 17 (Oteiza, Brunet, Ol, Leon, IBk, IBe goseak (h)ilt(z)en, Ker goseak illik). Ez dutela bertze<br />
fiñik, goseak hilltzea baizik. Gy 34. Txakur bat oi zebillen goseak illik. It Dial 21 (Ur gosiak illik, Dv goseak<br />
hila, Ip gosiak hilik). Mortuan goseak hill-bearrak ziran. Arr GB 146. Pobreak [...] bidetan / otzak eta goseak<br />
hilak erdietan. Elzb Po 215. Goseak hila nagok, ez hala egarri. Ox 118. Beti goseak ilten nendukan. Or Tormes<br />
17. Etxean ogia ugari badute, ni berriz emen goseak iltzen nago. Ir YKBiz 300. Ez gituk [...] goseak hilen.<br />
JEtchep 81. Askoren astoa goseak il (AN-larr). Inza NaEsZarr 201.<br />
v. tbn. Lar, carta a Mb 278. DurPl 69. Echag 183. Azc PB 276. Ag AL 82. Barb Leg 143. SMitx Aranz 223.<br />
Basarri 64. And AUzta 108. Vill Jaink 114. Berron Kijote 206.<br />
� Goseak erdi-illak, [...] lan ta diru bage, / an egon gerade. Echag 183. Ni emen goseak erdi-illik! Or Lc 15, 17.<br />
� (goseak-hiltze). � Nire gosek-ilte amorratuaren ederrez. "Mi rabiosa y continua muerte". Or Tormes 41.<br />
Goseak iltze orrek alderdi txarra du. Or Eus 247.<br />
- GOSEAK IREKI, EREGI (V-gip). "Gosiak eregita egon, estar muerto de hambre. Gosiak eregita geldittu<br />
giñan, Munitibar-era eldu baño len, reventábamos de hambre" Etxba Eib.<br />
- GOSEAK IRRITU (SP, Arch ms). "Goseak irritua dago, la faim l'accable" SP. "Goseak irriturik, irritado por el<br />
hambre" Arch ms. (ap. DRA). � [Purgatuz gero] goseak hirritua baliz bezala. SP Phil 389 (He 394 gosez<br />
hirrikatua).<br />
- GOSEAK IZAN (AN-egüés-ilzarb ap. Bon-Ond 158). Estar hambriento, tener hambre. (En los ejs.<br />
septentrionales puede considerarse gose como adj.). v. GOSE IZAN. � Heien artean baziren zenbait goseak,<br />
asko sobera edanak. Elsb Fram 83. Zoin jakitatez gabeak diren eta lurkeriz goseak. Iratz 132. Jateko zerbait<br />
eskatu zun, goseak zala-ta. Etxde JJ 159. � Bestia heiek, gose errabiatuak zirenak [...], hetaz krudelki trukatu<br />
ziren. Elsb Fram 106.<br />
- GOSEAK JANDA, G. JANIK. "Gosik-janik, mort de faim (litm. mangé par la faim)" Lrq. � Luze, argal ta<br />
meatua, bizkarrezurra garai ta goseak yana anbatetaraino [...]. AIr RIEV 1928, 603.<br />
- GOSEAK KALIKATU (-lli- S ap. A). "Morirse de hambre, es decir, sentir hambre canina" A s.v. gose. Cf.<br />
GOSE-KALIKATU.<br />
- GOSEAK HUNKITU. Tener mucha hambre. � Gosiak onsa honkiturik dagoenak eztu bertze pensamendurik.<br />
Tt Onsa 88. Gosiak honkiturik ioan zen. Tt Arima 98.<br />
- GOSEAK (V-gip, G-azp-goi, AN-gip-larr-5vill-egüés-ilzarb-olza, BN-baig). Ref.: Bon-Ond 158; A (gose); Gte<br />
Erd 24 y 141. (Estar, etc.) hambriento, de hambre. v. GOSE IZAN. � Tr. Documentado desde principios del s.<br />
XVIII en autores meridionales. Al Norte lo emplean Monho, Duvoisin (Lab 292), Elizamburu, Arbelbide (Igand<br />
84), J. Etchepare (Bur 66) y Xalbador, si bien en todos ellos se refiere a un sintagma en pl., y podría, por tanto,<br />
interpretarse como adj. � Goseak eta trabajus bizi adila beti. SermAN 7. Beti goseak dabil. Mb OtGai III 195.<br />
Egarriak, goseak, buluziak / mundu huntan ibili direnak. 'Dans [...] la soif'. Monho 120. Naiz ekusi zere burua<br />
goseak [...] larrugorrian, edo guziaren gabean. AA III 516. [Miserikordiazko bigarren obra] goseak dagonari<br />
yatera ematea. CatB 52 (Iratz 34, CatAe 50 goseak dagonari, CatUlz 36 gosiak dagonai). Arrek naikoa jan ta /<br />
ni berriz goseak. Bil 124. Goseak egin nuen / ango biajia [...] / apaiz batek jan zuen / nere potajia. Ib. 124.<br />
Fonda ortan ez giñan gelditu gosiak. PE 113. Goseak [...] eta maillatuta gengozan. Ag AL 38 (v. tbn. goseak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
965
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
egon en Sor AuOst 83, Bv AsL 169, EusJok II 90, Ir YKBiz 110, Tx B I 162, And AUzta 62, Anab Aprika 77,<br />
NEtx LBB 96, Uzt Sas 89, Xa Odol 299, IBe Mt 12, 1). Auxe dek auxe [...] gabon gaba, goseak, oñutsik,<br />
elurretan. Urruz Zer 51. Bera ase ta bete / zakurra gosiak. Noe 37. Etzan gauza txutik egoteko auleriz ta goseak.<br />
Inza Azalp 60. Ez giñan goseak etzin bart. Or Eus 107. Gosik dagonak, begik erne (AN-larr). Inza NaEsZarr<br />
421. Goseak larritu ziranean. BasoM 65. Ez du goseak egoteko astirik. MIH 336. v. tbn. Samper Mt 25, 44.<br />
Jaukol Biozk 65. Mde Po 92. Salav 91. Lab SuEm 171. Berron Kijote 190.<br />
� (gose-egarriak). � Itxaso ta errekak [...] / Jaunak beren lekutan / zitun ezarriak / iñor ez dedin egon / goseegarriak.<br />
Uzt Sas 309 (v. tbn. Noiz 14).<br />
� (erdi-goseak). � Emazte edalea alferketari / [...] senarra eta haurrak [...] / erdi goseak. Léon Elissamburu in<br />
Elzb Po 218. Beti erdi-goseek eta mixerin bizi izan. Muj PAm 7. Hortxe dagozi / gehienak erdi goseak. Xa EzinB<br />
130.<br />
� "Oso goseak nago (V-gip, G-azp)" Gte Erd 24 (junto a biziki gose naiz, etc., de otras zonas).<br />
- GOSE-HAMIKATU. "Gose hamikatu (L, BN, S), affamé" Lh. "Gose hamikatua da (BN-ciz-arb)" Gte Erd 24.<br />
� [Jatekoak] pizteko orde, lotsa lezagukete zinez barnea ez bagine oro gose amikatuak. JE Ber 26. Gose<br />
hamikatua, hezurrak agerian, dena larru. Zub 25.<br />
- GOSE-AMORRATU. a) "(Hb), faim canine" Lh. b) "(Hb), affamé" Lh.<br />
- GOSEAN. Hambriento, de hambre. v. GOSE IZAN, GOSETAN. � Ütziren dütiala [...] bere hitz Saintiaren<br />
gosian eta egarriaz galzera. Bp I 18. Izan naiz gosean eta egarrian. He 2 Cor 11, 27 (TB gosean eta egarrian).<br />
[Arima] eziñ dagokela denbora luze batez zenbeit plazer [...] zerutikakoen [...] gosean eta gabean. He Phil 501.<br />
[Orkatza] hortzez lotzen zaio gosean. Gy 107. Biotza gosean eroian etxera, iñoiz baizen gose andiagoan. Ag Kr<br />
58. � (erdi gosean). � Oñutsean ta erdi gosean zer jan-edanik bage. Aran SIgn 69. Saldu baño lenago ni erdi<br />
gosean / egongo nintzateke iru bat urtean. AB AmaE 262. Egunaz erdi gosian / zenbat naigabe sufritu zuten. Tx<br />
B I 130.<br />
- GOSEAREN GOSEA. Hambre feroz. � Sekula iñoz ez da orduan tabernan / gosearen goseak Anton sartu<br />
eban. AB AmaE 301.<br />
- GOSEAREN GOSEZ. De puro hambre. � Zutunik egoteko gosiaren-gosez gauza ezkarala. Kk Ab I 82. v. tbn.<br />
Or Tormes 39. Gosearen gosez il-agiñean naiagok-eta! Bilbao IpuiB 48.<br />
- GOSE-BEHAR. "Apetito" Darric (ap. DRA). "Grand faim" T-L.<br />
- GOSE-BEHARTU. Hambriento, apremiado por el hambre. � Dabidek zer egin zuen, bera eta bere lagunak<br />
gose-behartuak ziren batez? Leon Mc 2, 25.<br />
- GOSE-BELAR (-lh- Lc, BN-arb-lab ap. A; Dv). "Gosebelhar, faim canine" Dv. "Hambre canina, apetito<br />
voraz" A. "Gose-bedarraren ganean ipiñi dozuez gaur oiñak (V-ger), hoy habéis puesto los pies sobre la hierba<br />
del hambre (hoy tenéis buen apetito)" Ib. s.v. gose.<br />
- GOSE-BIDE. "(S), risque d'avoir faim" Lh. � Hamabi bizibide, hamahiru gosebide. Leon GH 1926, 722.<br />
- GOSE-BILO. "Gose-bilho (Sc), bozo" A.<br />
- GOSE-DENBORA. "Gose denpora, dícese, sobre todo, de la época de hambre de la posguerra. Gose denporan<br />
basarrixan hainbestian be defendidu giñan" Elexp Berg. v. gosete. � Ezta gose-denbora / oientzat azaldu. Noe<br />
116.<br />
- GOSEDUN. Hambriento, ávido. Cf. gosedun. v. supra (2). � Ontasun-gosedunak diruz baitu amets. Dv LEd<br />
90s.<br />
- GOSE-EGARRI. a) Hambre y sed. "Gose-egarri barik dabiltzaz alogerekoak (V-ger)" A s.v. gose. � Beren<br />
egunoroko gos-egarria ilzeko. Mb IArg I 221. Hotz, gose egarri guti bat sentitzean. Dh 70. Jesukristoren [...]<br />
barauak, aren gose egarriak. Gco II 63. Ezagun da gose-egarri andi gabe bizi zeratela. A Ardi 14. Goseegarririk<br />
ez dadukate. Tx B 230. Gose-egarri etengabiak. Enb 81. Laster kenduko ostela gose-egarria. EY IV<br />
154. v. tbn. Or Aitork 280 y Erkiag BatB 116. Gure gose-egarria asetzeko. Vill Jaink 119. Gose-egarriak [...]<br />
iasaiten. Zait Plat 84. Gose-egarri gabeko loa. NEtx Antz 108. Jendiak kendu zuan / gose-egarria. Uzt Sas 316.<br />
b) Deseo vehemente, pasión. � Gure etsai onen naikunde galduak eta gos-egarri zikiñak garaitzeko. Mb OtGai<br />
(ed. 1905) III 257. Gurari erexegin bat, ta gose-egarri bizi bat [...] errezibietako. Añ LoraS 43. Bere amodio<br />
gose-egarriak saminki oihukatuz [Bilintxek]. Lf ELit 69. Bakotxak bere gozotasunen gose-egarria bete naiko<br />
dau. Ag AL 47. Gose-egarri sutsuagaz Sakramentu onetara urreratutea. Itz Azald 157. Bizirik zeukan<br />
Jainkoazko gose-egarria. MIH 260. Askatasunaren gose-egarria bere baitan baitarama. MEIG VIII 60. Ez diote<br />
[...] [hizkuntzalariek] bere baitan daraman gose-egarria berdinduko. MEIG IV 92. � Zure gose-egarri<br />
ninduzun. Or Aitork 61.<br />
- GOSE-EGARRITAN. Hambriento y sediento. v. GOSETAN. � Neke izerditan, mingaña aterarik gose<br />
egarritan. Echag 236.<br />
- GOSE EGON. Tener hambre, estar hambriento. � Badago zigoiña lehen bezain gose. Gy 51. Gose<br />
dagonarenganik / ez daitekela lan onik. Zby RIEV 1909, 104. Gose dagonari ematen zaion ogi-okela. Or Mi 135.<br />
v. tbn. ABar Goi 20. Usu gose egona eta zer nahi ikusia. Lf Murtuts 48. Obe zeritzaion lan egin [...] alperkerian<br />
gose egon baño. Etxde JJ 184. Kaia bakez egoan, ez gose ez ase, urrengo etorren arrantzu-aldirako oi diran<br />
gertaketak egiñaz. Erkiag Arran 21. � (Precedido de part. o radical). � Ura nor littekean jakin gose baitzeuden.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
966
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Etxde AlosT 42. Paustu etor-gose nindagon. Or Aitork 108. � (gosea egon). � Zer irabazi duke gosea dagonak /<br />
ungi yaten ikusiz herritako yaunak. Hb Esk 113. � (gose-egarri egon). � Ian-edanak atsegiñik ez du, len goseegarri<br />
ez egonik. Or Aitork 189.<br />
- GOSE-GORRI. "Gose gorria (L, BN, S, R), carpanta, hambre canina" A s.v. gorri.<br />
- GOSE-HIL. "(L?), famélico, hambriento" A (s.v. gosejan) � Dv. v. gosekil.<br />
- GOSE-HILTZAILE. (Lo) que sacia, mata el apetito. � [Artoa dalako] gose-iltzalle ona. Izt C 28 (v. tbn. 29).<br />
Au da janari mueta bat [...] merkea, goseiltzallea, eta osasuntsua. Ib. 150.<br />
- GOSE IZAN (S ap. Gte Erd 141; SP, Urt, Lar, H, A). Tener hambre, estar hambriento (sentidos prop. y fig.).<br />
"Gose naiz, j'ai faim" SP. "Ez naiz gose" Urt Gram 474. "Tengo hambre, gose naiz, gosea det" Lar s.v.<br />
hambrear. "Gose denaren ezta ogi gogorrik (S), no hay pan duro para el que tiene hambre" A s.v. gose. � Tr.<br />
Documentado en todas las épocas y dialectos desde Leiçarraga. � Eta haren diszipuluak ziraden gose eta has<br />
zitezen [...] iaten. Lç Mt 12, 1 (He, TB, Dv, Ur (G), Echn, Ip, Samper, Ol, Ker, IBk gose izan; SalabBN<br />
goseturik, Leon gosez, IBe goseak egon). [Iuiamendu ondoko munduan] gehiagorik eztaite nihor, gose ez egarri.<br />
EZ Man I 89. [Obra miserikordiazkoak:] 1. gose direner iatera emaitia. Bp I 51 (Ber Doc 89v, Mat 21, Cap (ed.<br />
1893), 14, Tt Arima 91, El 12, Cb CatV 46, CatLan 80, Añ CatAN 42, CatLlo 52, CatLuz 20, CatBus 27, CatS<br />
44, Legaz 34, Itz Azald 120, KIkV 81, KIkG 65 gose izan; CatR 51 gose dionari, CatSal 51 gose duenari). Ezen<br />
gose izan naizenean, eman darotazue yaterat. Lg II 248. Otso gose danak, urten darua basoti ardi billa. Mg CO<br />
50. Deitu zaituanari beragana zure gose ta bear balitza bezela. Mg CC 193. Berez gura dau gose danak<br />
janarija. fB Ic II 251. Arratsean gose zan txit Turko gaisoa. It Fab 257. Gose da liburuen. Hb Esk 144.<br />
Jaungoikuaren itzaren gose dira. Bv AsL 162. Gose danak artua egiten du amets. Urruz Zer 34. Gutxiren gose<br />
dena, gutxik asetzen omen du. MIH 136.<br />
v. tbn. Volt 164. Harb 28. SP Phil 275. Ch IV 2, 1. He Phil 276. Brtç 213. Añ LoraS 100. AA I 621. Dh 228.<br />
Astar II 23. TB Mt 25, 44. CatLlo 86. Gy 30. Lard 435. Laph 50. Elsb Fram 159. A BGuzur 135. Ox 47. Enb 98.<br />
Otx 165. Etcham 237. Ir YKBiz 423. Bilbao IpuiB 251. Or Aitork 395. Etxde JJ 159. JEtchep 54. Arti Ipuin 26.<br />
Erkiag BatB 120. Vill Jaink 114. Arti MaldanB 205. NEtx LBB 252.<br />
� (Precedido de sust.). � Haragiaren plazerak, bethi dira plazer gose. Ax 384 (V 251). Bethi lan gose zen.<br />
Laph 215. Nola ezpaitzen ohore gose, ihesi egin zuen. Jnn SBi 61. Odol eta orro gose direnak, doazila<br />
Donostiarat. HU Zez 76. Ez bide baitzen elhe gose. Barb Sup 6. Ez dira ere ixtorio gose ene mahain-lagun<br />
maiteak. JE Ber 97. Beretzat [...] laudorio gose ez izanez. Lf in Zait Plat XIII. Dagokio gizonari ideal-gose<br />
izatea. Vill Jaink 149. Gurikeria gose zelakotz. Ardoy SFran 46. v. tbn. Etxde JJ 100. NEtx LBB 339. Xa Odol<br />
231.<br />
� (gose-egarri izan). � Zorionekoak zuzentasunaren gose-egarri diranak. Itz Azald 195 (v. tbn. la misma<br />
construcción en Legaz 52, KIkV 105, Ir YKBiz 118 y Or, Ker e IBe Mt 5, 6). Gose-egarri naiz. Or Aitork 276.<br />
Gose-egarri danak, ez ete yok jan bear eta edar bear? Erkiag BatB 117. Etimologiaren gose-egarri denak [...].<br />
MEIG VII 185. v. tbn. A Ardi 48. SMitx Aranz 240.<br />
� (gose eta egarri izan). � Dohatsu dirade iustiziaz gose eta egarri diradenak. Lç Mt 5, 6 (con aux. intrans.: TB<br />
Mt 5, 6, CatLuz 28, CatAe 68 -z gose eta egarri izan; El 93, CatBurg 44, Cb CatV 64, CatBus 39, Jaur 380, Lard<br />
379, Ip Mt 5, 6, KIkG 79, IBk -ren gose eta egarri izan; CatLan 42 -rendako gose eta egarri izan; Mat 158, El<br />
16 justizia gose eta egarri izan; Ol Mt 5, 6 zuzen-gose ta egarri izan; Leon zuzentasun gose eta egarri izan; con<br />
aux. trans.: He Mt 5, 6 -ren gosea eta egartsua dutenak; Iratz 47, Ur, SalabBN Mt 5, 6 -ren gosea eta egarria<br />
du(t)enak; Samper Mt 5, 6 dienak gose eta egarri justiziarna; Echn yustiziain [...] gosea eta egarria'utenak; Dv -<br />
ren gosez eta egarriz daudezenak). Adin gastean dena alfer eta nagi / zaharrean maiz dela gose eta egarri. Gy 4.<br />
v. tbn. Ax 241 (V 162). Brtc 208. Monho 144. Añ CatAN 65.<br />
� "Biziki gose naiz (BN-ciz-arb)" Gte Erd 24. � Baña oin igarten dot gose andija nazala. "And that reminds me<br />
how hungry I feel". Altuna 84.<br />
� (gosea izan). � Gosea zarela, eztuzula zer jan! Jnn SBi 171.<br />
- GOSE-JAN. "Gosejan (L?, BN?), famélico, hambriento" A � Dv.<br />
- GOSE-JANKIN (S; H, Foix ap. Lh). Ref.: Lh; Lrq. "Gose-iankina, affamé, qui a faim. Errekeita ezazu gose<br />
iankina: fournisez de la nourriture à qui est affamé (Mst, ed. 1838)" H. "Famélique" Lrq. � Halaz elizate<br />
Frantzian ikhusten den bezanbat esteiari eta gosejankinik. ArmUs 1895, 94 (ap. DRA). Zuin ziren Bastillako<br />
soldauak goithü nahi zütienak? Berrogei mila auher eta gosejankin. Mde Pr 49.<br />
- GOSE-KALIKATU. "(S; Foix), à demi mort de faim" Lh. � Eüskaldün aurhidiak bertan / han<br />
gosekalikatürik. Casve SGrazi 132.<br />
- GOSE-MINDU. "Lehoin gose mindua, lyon affamé" SP. � Lehoin gose-minduak bere menean [...] edukiz. Ax<br />
131 (V 86). Lehoiñ furiosak eta otso gose minthiak. Tt Onsa 65.<br />
- GOSE-PASATU (G-azp). v. GOSEAK IGARO.<br />
- GOSE-PIRRIKA. "(S; Foix), personnification de la faim" Lh.<br />
- GOSERIK. Hambriento. "Goserik, de hambre" A Morf 364. v. GOSE IZAN. � Noiz ikhusi augu goserik? Lç<br />
Mt 25, 37 (Dv, Or, Ker, IBk goserik). Goserik daguan txorija [...] janarijaren zain. fB Olg 65. Aterik ate<br />
dabilela eskeko a goserik eta erdi biloxik. fB Ic I 65. Athez athe zabilan, sabela goserik. Zby RIEV 1908, 414.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
967
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Bearrean ta goserik arkitu ziran. Ir YKBiz 110. Nik jotzen diet, goserik ere, / denari soiñua berdin. Or Eus 371.<br />
Ez zitugula gehiago goserik utziko. Lf Murtuts 8. Etxe asko kee barik, umeak goserik. Erkiag Arran 114. Goserik<br />
etorri ni neure abiara? Bilbao IpuiB 127. Goserik gertatu ziren batean. IBk Mc 2, 25 (IBe goserik aurkitu). v.<br />
tbn. Gco I 206. Ox 69. � (erdi goserik). � Airerik gabeko etxe batzuetan, erdi-goserik bizitzerat. Barb Sup V.<br />
- GOSETAN. Hambriento. v. GOSE IZAN, GOSEAN. � [Izan naiz] trabaillutan eta neketan, beillatzetan maiz,<br />
gosetan eta egarritan. Lç 2 Cor 11, 27 (Ker egon naz gose ta egarritan; He, TB gosean eta egarrian). Gose eta<br />
egarritan / guzia penaturik / gurutzera iganikan. Arg DevB 124. [Andra Mari] zeure gosetan jasoten doguz begi<br />
zumelok zerura. Gand Elorri 136.<br />
- GOSE-TXIRRINTA (R ap. A). Hambre ligera.<br />
- GOSE-HUTS (Lar), GOSUTS (Lar, Hb ap. Lh). "Gazuza, hambre grande" Lar. "Grand faim" Lh.<br />
- GOSEXEAGORIK. (Forma con suf. -xe-, de valor aprox.). Cf. GOSERIK. � [Astoak] gosexegorik, negu<br />
gorrian / jan izan dute malkarra. Or Eus 320.<br />
- GOSEZ AKITU. Desfallecer de hambre. � Gosez akitzen balira. Or Aitork 219. Gosez akituta, otzez<br />
elbarrituta. Ibiñ Virgil 112.<br />
- GOSEZ HAMIKATU (L-ain-sar ap. A; Dv, H). "Gosez hamikatua, affamé pressé par le faim" Dv. "Gosez<br />
amikatua, amorratua (V, G), hiratua: rendu dévorant-enragé, dépérissant à faim" H. "Gosez eta egarriz amikatu<br />
(L-ain-sar), consumirse de hambre y sed" A s.v. amikatu. v. GOSEAK HAMIKATU.<br />
- GOSEZ AMORRATU (G-azp ap. Gte Erd 24; H). Morirse de hambre, tener mucha hambre. � Zakur gosez<br />
amorratua. Mb IArg I 222. Bota begije [...] leoe gosez amurratukuen [sic] erdira. Astar II 289. Gosez<br />
amorratutako piztitzarren ortzetara. J.M. Tolosa EEs 1913, 178.<br />
- GOSEZ HIL (BN-arb, S; Urt I 153). Morir de hambre; pasar hambre, tener muchísima hambre. "Milioika hil<br />
dira gosez (BN-arb, S), [...] iltzen dire goseak (AN-5vill)" Gte Erd 141. v. GOSEAK HIL. � Zenbat [...]<br />
diraden ene aitaren etxean ogia frango dutenik eta ni gosez hiltzen bainaiz! Lç Lc 15, 17 (He, Dv, Lap 225 (V<br />
101) gosez hiltzen). Bere burua gosez hil zezan xorier barur eragiteagati. O Pr 477. Gosez eta egarriz / [...]<br />
hillen dira. Xarlem 589. v. tbn. Tt Arima 96. Prop 1876-77, 286.<br />
- GOSEZ HIRRIKATU. "Gosez hirrikatua (He), affamé" Dv s.v. hirrikatu. "Gosez hirrikatua naiz, j'ai un grand<br />
besoin de manger, une faim qui me presse" H s.v. hirrikatzea. � Gosez hirrikatua bezala. He Phil 394 (SP 389<br />
hirritua).<br />
- GOSEZ IRRIKITU. Tener mucha hambre. � Leoi bat irten zan bein / zulotik eizera, / gosez irrikiturik, / tripa<br />
betetzera. It Fab 75 (v. tbn. 76). Aragi gosez irrikitzen. Etxde JJ 109.<br />
- GOSE-ZIRRISTA (B ap. A). Hambre ligera.<br />
- GOSE-ZIRRI (V-gip, L-ain ap. A). Hambre ligera.<br />
- GOSEZ IZAN. Tener hambre. v. GOSE IZAN. � Ea nor den herrian probe, beharrik, gosez denik, sabeluzkur<br />
dabillanik. Ax 231 (V 154). Probe gosez direnak. Ib. 409 (V 267). Gosez diranak asetuteko. Enb 95 (v.<br />
tbn. 62). Irabazirik ez dakarren ederraren gosez izateko lain kirten ez naiz. Zait Sof 73.<br />
- GOSEZKO. De hambre. � Suzkoa ez ezikan, bai gosez eta hotzezko infernu batean. Arti Tobera 274.<br />
- GOSEZ (V, L, R, S ap. A). Hambriento, de hambre. "(Estar) de hambre" A. v. GOSE IZAN. � Eztuzue<br />
irakurri Dabidek gosez egin zuena eta harekin ziradenek? Lç Mt 12, 3 (He gose izan ziren batez). Gosez eta<br />
egarriz ur-xorta bat ere ezin erdietsiz. Ax 591 (V 380). Iainkoa serbitzatu dute gosez eta egarriz, hotzez eta<br />
billusiz. SP Imit I 18, 1. Beldurrez, gosez, egarriz ta lorik ezin egiñez. Mb IArg I 59. Umiak gosez ta bilosik<br />
daukazala. fB Ic I 94. Dohatsu zuzenbidearen gosez eta egarriz daudezenak. Dv Mt 5, 6. Gosez hik: ai, ai! / Asez<br />
nik: jai, jai! Ox 40. Ire oskijak abua zabalik yagozak; gosez, antza. Otx 39. Ikusi zaitugu gosez ta eman dizugu<br />
yatera. Ir YKBiz 422. Gosez edo erdi gosez dabillan langilleari eropena nok irakatsi? Eguzk GizAuz 27.<br />
Dizipuluak hasi zitzaizkon, gosez, ogi-buru biltzen eta jaten. Leon Mt 12, 1. Gosez? [...] Orren biargiña izanda,<br />
gosez? Bilbao IpuiB 94. Gosez dagoanak, gozo deritxa edozeri. Erkiag BatB 121 (v. tbn. fB Ic II 266, Arch Fab<br />
95, AB AmaE 317, Zby RIEV 1909, 104, Bilbao IpuiB 128 gosez egon).<br />
v. tbn. Zav Fab RIEV 1907, 531. Etch 306. It Fab 163. Laux BBa 104. Zait Sof 68.<br />
� (Precedido de sust.). � Zer nahiren egitera daudenak; ohore gosez. HU Aurp 139. Jainko gozez nabil. Laux<br />
BBa 128. Irabazi-gosez, asmo galgarriak itz xuriz esaten ditutenean. Zait Sof 190. v. tbn. NEtx Antz 143. Loreburu<br />
lorea ezpan gosez dago eguzki ederrari mosu emoteko. Gand Elorri 52. Gizona / libertade gosez dago.<br />
Azurm HitzB 30.<br />
� (Determinado). � Basoko jatekua / ikusteko guriaz / jan barri gosiaz. Mg PAb 97. Jangoikoa ekusteko goseaz<br />
zegoan. Mg CC 204. Baldin euki bazuan gosiaz tripia [...]. Noe 110. Indartu eban Peru / galdua gosiaz. AB<br />
AmaE 342. Gosiaz dauzan ardi gaxuak. Enb 121. Bildurraz eta goziaz makal-makal. Kk Ab II 30s.<br />
- ON-GOSE, SABEL-GOSE, OHORE-GOSE, TXAKUR-GOSE. v. on, sabel, ohore, txakur.<br />
gosebera (Vc ap. A; T-L), gosbera (A). � Hambriento. "Famélique" T-L. v. gose (2). � [Diotsa antxumeak<br />
otsoari] O malmutz goseberea! / Zein aizan i gaiztoa! Mg in VMg 94 (v. tbn. Zav Fab RIEV 1909, 33). O nolako<br />
aparia! / Gozatzeko sabel goseberia. Ib. 95.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
968
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gosedun. � "Affamé, famélique" Dv. Cf. GOSEDUN. v. gose (2). � [Misionestek] lau ehun libera bihi [...]<br />
emaiten dute goseduner. Prop 1876-77, 286. Ikhusteko zen orduan, nola gosedun oste horiek [...] zoatzin. Prop<br />
1880b, 99. � (Fig.). � Kodizija gosedun bat gaiti galdu ta mankeetan dabee euren osasuna. fB Ic I 261. En<br />
DFrec hay 2 ejs.<br />
gosedura. "Envie de manger" H (sg. Lh, pero no lo hemos encontrado).<br />
gosegabe. � (El) que no tiene hambre. � Gose izkutuz begitan nedukan gose-gabeago izana. "Oderam me<br />
minus indigentem". Or Aitork 53. [Alipi zintzoa] iru aldiz aholku-emaille izana zan, besteek baiño gosegabeago.<br />
"Mirabili continentia ceteris". Ib. 142.<br />
gosegarri. �1. "(BN, S; O), apportant, causant faim" Lh. � Elhurra, bere aroan, asegarri, hanti kanpoan<br />
gosegarri. O Pr 130. �2. "(R), comilón, que nunca se harta" A. �3. "(R), hambre grande, carpanta" A.<br />
gosekada. � Hambre fuerte. � Asazkaldi on bat pozez / niri nox elduko yadak? / Ai ta ene gosekadak! Zav Fab<br />
RIEV 1907, 530.<br />
goseketa (AN-erro ap. A Apend). � Epoca de hambre. v. gosete. � Izango dira kutsuak edo izurriak eta<br />
goseketak eta lur-ikarak bazterretan. Inza Azalp 82.<br />
goseki (BN? ap. A; Dv). � Avidamente. "En affamé, avec avidité" Dv. � Ea zikhoitz edo abarizios izatu den,<br />
goseki desiraturik lurreko ontasunak. EucolT 17.<br />
gosekil (V-m ap. Zubk Ond; A Apend), gosakil, goseak-hil (Lar, Añ, H). � Hambriento, famélico (litm. 'muerto<br />
de hambre'). "Hambriento, gosetia, goseak illa" Lar y Añ. "Gosez bizi dana, hambriento" Zubk Ond. Cf.<br />
GOSEAK HIL. � Osatuten nire gaisotasunak; janarituten goseak-illau. Añ EL 1 160 (EL 2 173 goseak-il au).<br />
Uutik, mielga ustel gosekilla! Zuaz nire aurretik! Ag Kr 69. Bilbaoko txiro ta gosakillen artian. Kk Ab I 119. Ta<br />
arrano gosakil orreik loa kendu Amari? In Onaind MEOE 745. Egun orretan gosekil batzuek sekulako<br />
buzkantzaldia egin eben. Erkiag BatB 104. Txakur gosekilla. Ib. 203 (v. tbn. 176).<br />
gosekor. � Hambriento. v. goseti. � Leoi sutu-gosekorrez inguratua. Mb OtGai 9, 210.<br />
? gosepe. � Hambre, época de hambre. � Langille aurrak gaixotu ituan / gosepe aren azpian. NEtx LBB 377<br />
(es posible que se trate de errata por gosete).<br />
gosesto. v. gosezto.<br />
gosestu. v. gosezto.<br />
gosetano (V?, G? ap. A; Lar, Añ, Hb ap. Lh). � "Ración de hambre, gosetanoa" Lar y Añ. "Ración muy medida,<br />
de época de hambre" A. "Chose insuffisante pour s'entretenir décemment" Lh.<br />
gosete (gral.; SP, Urt I 63, Ht VocGr, Lar, Añ, Arch VocGr, Gèze, Dv, H). Ref.: A; Lh; Lrq; Iz ArOñ, To<br />
(gosetia); Elexp Berg. � Hambre, época de hambre. "Gosetea, famine. Gosete gogorra, fames valida. Gosetez<br />
hil da, il est mort de faim, par famine" SP. v. GOSE-DENBORA. � Tr. Documentado en todas las épocas y<br />
dialectos desde Leiçarraga. En DFrec hay 6 ejs. � Egin izan zen gosete gogor bat herri hartan. Lç Lc 15, 14<br />
(He, TB, Dv, Brunet, Ol, Leon, Or, Ker, IBk gosete; Oteiza gose aundi bat, IBe gose ikaragarria). Gosetez artu<br />
oi ditu andre ederrak (Tolosa, 1619). (Interpr?). TAV 3.1.25, 25. Zure gorputz preziosa ahalik alegrianza eta<br />
gosete espiritualenaz errezebituz. SP Imit IV 14, 1. Gero hasi ziren ethortzen zazpi gosete urtheak. Urt Gen 41,<br />
54. Gerthatu zen Israelen gosete handi bat. Lg I 243s. Izan zen gerla, gosete eta izurri. AR (ap. H). Gosetez<br />
hiltzea. Monho 54. Gaitzik andiena dala animako gosetea. Gco I 426. Itz santu onen gosete negargarri batean<br />
[arkitzen da Franzia]. AA III 435. Gosetez hil dire gure arbasoak. Hb Esk 98. Goseteak artuta, ogi-eske<br />
[zijoakion]. Lard 213. 1538ko azken egunetan, gosetea sarthu zen Erruman. Laph 180. Gosetearekin batean,<br />
azken hilabethe hautan, hemen dugu influentza. Prop 1892, 274. Miseria gorria eta gosete beltza. HU Zez 68.<br />
Eguneroko gosetera itzuli. "Tornando a mi cotidiana hambre". Or Tormes 43. Gosete izugarria etorri zan. Eguzk<br />
GizAuz 131. Gosete gorrian ez erortzeko. Zerb IxtS 27. Gosete Handiko urte izugarrietan. Mde Pr 240.<br />
Inguruetako errietan sortu zan gosetea. Bilbao IpuiB 211.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
969
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
v. tbn. Harb 78. ES 108. Brtc 146. Egiat 180. Ub 69. Gy 3. Dv Lab 263. Aran SIgn 104. Elzb Po 208. Lap 224<br />
(V 101). Jnn SBi 54. Elsb Fram 82. CatJauf 25. JE Bur 122. Etcham 145. Ir YKBiz 300. Ldi IL 167.<br />
- GOSETEKO (Dv), GOSETEZKO (Dv). "Goseteko egunak ez dire oraino akhabo, les jours de la famine ne<br />
sont pas encore finis" Dv. � Goseteko denboran, agortetan. CatLav 327 (V 161). Gosetezko urthe bat. Prop<br />
1880b, 169.<br />
goseti (V, L, B, AN; Lar, Añ, Hb ap. Lh, Dv, H). Ref.: A; Lh; Elexp Berg. � Hambriento. "Malcomido",<br />
"hambriento" Lar. "Gose-ti-ja, el que frecuentemente está con hambre" Ast Apol 108. "Famélico" Añ. "(Ht, Ast<br />
Apol 109), affamé. Otso goseti (id.), loup affamé" Dv. "Goseti eta egarritiak, ceux qui ont faim et qui ont soif<br />
(Mb)" H. "Gosetixa, hambriento (izakeraz, ez momentuz). Goseti hutsa da gure txikixa" Elexp Berg. Ht VocGr y<br />
VocCB (de quien lo coge Dv, que da tbn. goseti) traen con este sentido gosete, sin duda por error. Cf. Lar:<br />
"Hambrón, gosetitzar". v. gosekor, gosetsu, gosezto. � Abokatu goseti. "Advocat affamé". O Pr 488. Goseti<br />
arkitzen bagara. Mb IArg I 104. Leoi gosetietatik libratu. Cb Eg III 271. Ogi zati bat gosetiai (131). LE-Ir.<br />
Lurrean bizi garean artean, gure bizitzea da ain argala [...], gosetia, beartua. Añ MisE 79. Penatuak izango<br />
dira [...] gosetiak edo golosak, gose ta egarriyarekin. Echve Imit 90. Baratari gosetiak (escribanos famélicos).<br />
A Y 1934, 5. Gosetijaik ogasunez bete dauz. Arriand Lc 1, 53. Otso goseti bat. Bilbao IpuiB 264. Milloika goseti<br />
/ janari gabe iltzen. NEtx LBB 267. Ardi ta bigantxa gosetientzat. Ibiñ Virgil 90. En DFrec hay 2 ejs. v. tbn. LE<br />
Matr2 85. Zav Fab RIEV 1907, 95. Enb 52. A Y 1934, 15. TAg Uzt 80.<br />
� Ansioso de, ávido de. � Baderamate tiraka, odol aren goseti. "Hambrientos de aquella sangre". Or Poem 545.<br />
Ots ori entzuteko sarri naiz goseti. Ib. 535.<br />
� Ambicioso; avaricioso. � [Konrado] enperadore eta prinzipe txit goseti. Arr May 163. Lurreko ondasunak<br />
biltzeko kontuzko eta gosetia. Ib. 93. On Antonio gizon gosetia da; [...] Zeñek ostu bear zioskan orreri diruak?<br />
Ill Testim 14. Geiegizko dan diru-gosea / goseti beraren kaltez. EA OlBe 81.<br />
gosetsu (Añ, Bera). � "Famélico, hambriento" Añ. v. goseti. � Gosetsubak otasunez bete euzan (Lc 1, 53). AG<br />
1535.<br />
gosetto. "Fort affamé (S)" Lrq.<br />
gosetu (gral.; SP, Urt I 153, Lar, Añ, Lecl, Arch VocGr, Gèze, Dv, H), gosatu (Lcc). Ref.: A; Lh; Lrq; Iz ArOñ,<br />
Als; Etxba Eib; Gte Erd 24 y 141; Elexp Berg. � "Hambrear, tener hambre" Lar y Añ. "Tengo hambre, [...]<br />
gosetu naiz" Lar. "Prendre faim" Dv. "Berrogoi egunez eta gauez barurtu ondoan, gosetu zen, [...] il (éprouva la<br />
faim) eut faim. [...]. Gosetu naiz, il m'a pris faim. Cette nuance de signification est toujours observé" H. "Cobrar<br />
apetito. Gosetzeko ez jatea baiño gauza oberik ezta [...]: para recobrar el apetito no hay mejor cosa que no comer<br />
[...]" A. "Sentirse con hambre. Eiñ dogun ibillixagaz, gosetu naiz" Etxba Eib. "Oso gosetuta dago (G-azp, ANgip)"<br />
Gte Erd 24. "Goxetia nuxu (BN-ciz-arb)" Ib. 141. "Baiñuak gosetu eitten dau" Elexp Berg. � Tr.<br />
Documentado en todas las épocas y dialectos desde Leiçarraga. Además de en Landucci, hay un ej. de gosatu en<br />
AstLas (21), que tbn. emplea gosetu. � Zer egin zuen Dabidek [...] gosetu zenean? Lç Mc 2, 25 (TB, Or, Ker<br />
gosetu, Dv gosetuak ziren batez; He gosez hertxatuak, Ol gose izan, Leon gose-behartuak, IBk goserik gertatu,<br />
IBe goserik aurkitu). Jaten ematea gosetu danari. Bet 14. Zeren eskuinekoek gosetu zenean eman baitzioten<br />
iatera. Ax 227 (V 151). Arrazoinezko naturaleza ezin hainitz dagokeiela goseturik [...] ala zeruko, ala lurreko<br />
plazerik gabe. SP Phil 494. Nola hemen [ifernuan] gosetzen gormandiza lizuna! Gç 166. Ekusi dugun gisan<br />
barutu ta arkitu zuen [...] agitz gosetua. Mb IArg I 228. Gosetuko zara ibillijaz. Mg PAb 119. Gosetu zan eta<br />
zerbait jateko asmoa artu zuen. Lard 498. Txit nekatua eta gosetua zetorrela. Ib. 30s. Goserik gabe / jaten has<br />
hadin? / Gosetu arte, / pausa duk hobe. Ox 127. Gosetzen ere hasiak. Barb Leg 130. Urrundu zeneko, ongi<br />
gosetua ere baitzen. Ib. 64. Sabela goseturik. Otx 57. Goseturik etxeratu ziren. Lf Murtuts 21. Goseturik eldu<br />
ziran. Etxde JJ 27. Gosetuak zitazkete holako bideak eginik. JEtchep 19. Nekatuta ta goseturik dago. Erkiag<br />
BatB 189 (v. tbn. en contexto similar Ag Kr 143, Ox 146 goseturik egon, Lf Murtuts 5 gosetuta egon).<br />
v. tbn. Lar Gram 6. AstLas 49. Gy 30. SalabBN Mt 12, 1. Ip, Echn y Ur Mt 25, 44. Elsb Fram 99. Inza Azalp 83.<br />
Ir YKBiz 380. Zerb IxtS 22. Uzt Noiz 120.<br />
� Gizon urten-zale, gizon bakez-gosetu, gizon katez-bete. Gand Elorri 157. � Udaldeak asko elkortu edo gosetu<br />
zituan lurrak. Agric 19.<br />
� (Gèze). (Part. en función de adj.). Hambriento. "Gosetü, affamé" Gèze. v. gose (2). � Bertze azinda gosetu<br />
bat, otso yauna hura zen. Gy 37 (v. tbn. 307). Bota zuten zazpi leoitzar gosetu zeuden zulora. Lard 323. Afrikako<br />
gosetuok. Ezale 1897, 159. Zakhur gosetuek. Mde Po 27. v. tbn. Anab Poli 123. � Avido, ansioso. �<br />
Bekatuarekin anima gelditzen dala onerako nagia eta gaitzerako gosetua bezala. AA I 405. Musuak ausartuago<br />
eta gosetuago egin [ziren]. Mde HaurB 36.<br />
gose-xamurtu. � Sentir hambre (?). � Esnez [...] asperturik edo beste zerbait gordiñez gose-xamurturik. Gand<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
970
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Elorri 214.<br />
gosexka (S). Ref.: A; Gte Erd 258. �1. "Hambre ligera" A. �2. (S ap. Lrq), gosezka. "Qui a un peu faim" Lrq.<br />
� Maitasuna maite nai / biotza gosezka. Egieder UrreB 24.<br />
gosexko. "(S), fort affamé" Lrq.<br />
gosezka. v. gosexka.<br />
gosezto (V), gosesto. Ref.: A; Etxba Eib. � Hambriento. "Glotón" A, que cita el ej. de Mg. "Hambrón. Gosezto<br />
aundi bat da zure laguna" Etxba Eib. � Eztago bildots bat [...] seguru [...] otso gosesto bategaz. CrIc 154.<br />
Barruko sits edo ar gosesto batek [...] jaten nau. Ib. 32 (v. tbn. 77). Alperrik izango da [txakurra] gosesto<br />
salobria. Mg PAb 92. v. tbn. Ag AL 145. Ase ta beteak txosnetatik ertetzean, salobre ta goseztoak jartzen dira<br />
aien tokietan. Ag G 181. � gosestu. "[Lur] gosestu (V-m), desabrida, estéril" gosestu A s.v. lur.<br />
gosna (L; SP, Deen I 382, H), kosna (V-arr, G-azp-to-bet-nav, AN-5vill, BN-arb; Lar, Añ, Dv, H), kozna (S).<br />
Ref.: A (gosna, kosna); Lrq (kozna). � "Couette. Oha gosna, couette de lit. Lit de plume" SP. "Plumón,<br />
colchón", "xergón de pluma" Lar y Añ. "Colcedrón, kosna andia" Lar. "1. en général donne le sens de tout objet<br />
de literie rembourré de plumes, [...] coussin, oreiller [...]. 2. dans l'usage habituel, matelas rembourré de plumes"<br />
H. "Colcedra, colchón de plumas" A. "Plumazo, colchilla hecha de plumas" Ib. "Édredon en plumes" Lrq. �<br />
Gau luzeak argi apart utzirik gosna. EZ Man I 113. Non tutzue Meza Saindu, barur eta limosnak / erromeriak<br />
ere non utzirik guri gosnak. Ib. 124. Aur gazte onen oea / guztiz omen dek pobrea, / lastoz debana koznea, / otez<br />
oa betea. GavonC Egan 1956 (5-6), 28. Oe osoak beren janziakin eta kosna ta koltxoi bakarretarañokoak ere.<br />
Izt C 243. Kharrak gosna bilhakatu ziren eta haurra lokhartu zen atsegin guzietan. Hb Egia 73.<br />
- GOSNAPE (SP (sin trad.), H). "Gosnapea (SP), gosnapekoa, paillasse" H.<br />
gosnagile, kosnagile (-ll- Lar). � "Colchonero" Lar.<br />
goso. v. gozo.<br />
gosta. v. 1 kostatu.<br />
gostari. v. kostari.<br />
gosteatu. v. kosteatu.<br />
gostu. v. gustu; kostu.<br />
1 gota (Urt II 369), kota (G-goi; Urt I 399). �1. Gota (enfermedad). "Ezueri ta ezuri ziran erreumaren eta<br />
gotaren izenak" Or Eus 88n. "Artritis o tumor en la rodilla [...]. Los pastores designan esta enfermedad con el<br />
nombre de kotea" Arin AEF 1955, 109. Cf. gotoso. � Miraballesko jaunarenean / adarrak ematen dira gotarik<br />
eztuanean (Tolosa, 1619). TAV 3.1.25, 14 (v. tbn. 41). Gotaren miñaz ezin ibilli zan. Cb Just 42. Gotarén<br />
oñazeén pasiónes zeukála gorpútza earturík. LE Ong 66r (v. tbn. 67r). v. tbn. Echve Dev 422. Emendikan oi<br />
datoz [...] / gota, urdallekoa / eta beste miñak. It Fab 173. Deabru zarrak nauka, / ipurdian jota, / nere barrunen<br />
bada / arroba bi gota. (Interpr?). JanEd I 107.<br />
�2. (Sal ap. VocPir 75). Gota (de líquido).<br />
- GOTA-BELAR (kota belar G-goi ap. Arin AEF 1955, 110). Planta utilizada para combatir la artritis.<br />
2 gota (det.). � Godo. � Harmada zehatutik eskapatu Gothak / deitzen dituzte Agoth edo Kasta-Gothak. Hb Esk<br />
226. Bordagain beztitzen du beltzez kasta-gotak. Ib. 136.<br />
gotadun (Urt), kotadun (Urt). � "Carnifices pedes, oin dolorézkoak, gotaduna, gota duena, gotátsua" Urt IV<br />
251. "Chiragricus, kotaduna, kotatsua" Urt IV 471.<br />
gotaina (S; Chaho (-aña), H), kotaina (-aña Foix ap. Lh), koteina (-iña S). Ref.: A (koteiña); RIEV 1911, 599;<br />
Lrq (gotaña). � "Gotaña (S), couenne, id. xinkor-gotaña, couenne du lard" H. "Gotaña, khaillua, xingar-azala"<br />
Alth in Lander RIEV 1911, 599. "Corteza de tocino" A. � Aphezküpiér hun ziék urdázpikía, eta esküpeküi üzten<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
971
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gotañá eta ürína. "La peau". Lrq Larraja RIEV 1931, 239. Axaletik txinkorraren kotañatik kharrakatzez<br />
theiütarzüna elkhitzen den bezala, hala hala ther-ther maskaden saihetsetiko zikhinkeria eli bat juan dira. J.B.<br />
Mazéris GH 1933, 307.<br />
gotalmen. � Inteligencia. v. GOGO-AHALMEN. � Giroa dago belatza, / atsez, inguramena, / kirioak oro<br />
lasayik, / sendixun, gotalmena. Aguerre Rev. Pamplona, Navidad 1957 (ap. DRA s.v. belatz).<br />
gotar. "Godo" DRA. v. 2 gota.<br />
gotargi. � "Alegría; inspiración" Bera. Cf. A Morf 58: "De gogo-argi y gogo-arin, por ejemplo, el pueblo forma<br />
los vocablos gogoargi 'alegre' y gogoarin 'casquivano', no dice gotargi, gotarin". v. gogargi. � Gotargi eder ta<br />
gorengoz bizi dan olerkaria. "Inspiraciones bellas y sublimes". Zink Crit 11. Jaungoikuak emandako gotargi<br />
errezkoi ta ugariz [...] beragandu zuen [eres-almena]. Garit Usand 64 (v. tbn. 66). Gotargi xamur ta ugaria<br />
agertzen digu. Ib. 60. [Romantikoen olerkiak] erriari eskeñia bezela daukate euren "gotargia" --estro--. J.<br />
Artetxe Y 1933, 326. Gotargia eratxi. Erriaren esan, oitura, [...] naietara jexten zaigu gure olerkaria. Ib. 331. v.<br />
tbn. Loram 79.<br />
gotasau. � Consolar. "Gotasau, gogoa asetu" Arriand 381n. � Euroik nebearen erijotzagattik gotasetako.<br />
Arriand Io 11, 19.<br />
gotasle. � Consolador. "Gotasle, gogua asetan dauna" Arriand 396n. � Gotasliak, nire Atteak bidalduko daun<br />
Goteunak [...]. "Paraclitus". Arriand Io 14, 28.<br />
gotatsu. v. gotadun.<br />
gotera, kotera (S ap. Lrq; VocBN, Gèze, H). � Gota; gotera. "Gouttière" Gèze. "Goutte" Lrq. Cf. Lrq:<br />
"Koterañi, petite goutte". � Bere odola oro, azken goterala drano isor beza gizonak. Tt Onsa 148. Zuhainze<br />
haren adarretan behera erorten zela ezti gotera bat. Ib. 95 (v. tbn. 96). Zunbait gotera edo ithaxur tapatu. AR<br />
39. Olibetako baratzian ixuri zien gotera bat bera aski zukezun mundiaren ar-erosteko. Ib. 172. Jende apala doa<br />
ilherriala hur goterak bezala itxasoala. Egiat 190. Itxasuan hur kotera [...], munduko zühain orotan osto [den<br />
bezanbat]. UskLiB 99 (101 khotera; v. tbn. hur-kotera en Xarlem 941). Ahoa bethe dute aguerdientez eta botatu<br />
ahatra bana hil hobiaren gainera: iretsi ere dukete kotera zonbeit. Prop 1887, 232. [Ithaxur hari ez deraukote<br />
khasu handirik egiten] bainan ur-kotera bethi eta barnago xortaka sartzen ari etxeari behera! Arb Igand 46.<br />
goterki (Bera, A DBols). � "Diócesis (neol. Arriand)" A DBols. "Parece formado de got-, por gogo 'alma' y erki<br />
'región'" NeolAG (cf. 2 goteun). � 1862. Asten da irabiltzen Vitoriako Goterkija. AG 1488. Gazteiz-Goterkian<br />
(Diócesis de Vitoria). Ayerb EEs 1916, 190. Artzobispuak; Obispuak; Goterki gabekuak; Abade [...]. JBDei<br />
1919, 190 (v. tbn. 162, 261 y 308). Asiako doibazki edo goterki gustijaik zuzentzen. Arriand 331. v. tbn. EEs<br />
1920, 110.<br />
- GOTERKI-ELIZA. Diocésis. � Elduta bereala, bertako Goterki-eleiza goitik-bera barristau [eban]. GMant<br />
LEItz 67.<br />
gotertxaun. � "Catedral" Bera. � Baionako gotertxaun edo "katedraleko" "bikario". J. Artetxe Y 1933, 324.<br />
1 goteun. "Enaguas, atorra, goteuna" Lar.<br />
2 goteun (Bera). (Neol.). Creado por AG en 1896 de gogo 'espíritu' y deun 'santo' (AG 954). � Espíritu Santo.<br />
"Attaren eta Semiaren eta Goteunaren izenaz. Olantxe" Bera. v. GOGO DEUN. � Goteuna-Etorkundeko<br />
atzeguna. AG 1439. Eta Zakari [...] Goteunez bete zan (Lc 1, 67). Ib. 1528 (Arriand goteun). Bere sabelian,<br />
Goteunaren egikunez, sortutako gorputz ederra. Eleiz GDBidea 29. Aita, Semea ta Espiritu Santua (Goteuna).<br />
Inza Azalp 37. v. tbn. Patria 1904, n.º 35 (ap. NeolAG). Albizuri Euzkadi 1908, 42 (ap. NeolAG). Ayerb EEs<br />
1912, 63. Enb 199.<br />
goteungadun. � Endemoniado. � Goteungadunaik, eta alditsubaik eta elbarridunaik [...] ontsatu leuzan.<br />
Arriand Mt 4, 24 (Ol txerrendun).<br />
goteunge. � "Goteunge (gogo-deunge), demonio, diablo" Bera. � Basamaurtura eruan leban Josu, goteungiak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
972
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ziltzau (zirikatu) legintzat. Arriand Mt 4, 1. v. tbn. Bera Euzkadi 1912, 473 (ap. NeolAG). Arriand Euzkadi 1915,<br />
492 (ap. NeolAG). Arriand Mc 1, 39.<br />
gotika. � Lengua gótica. � Arabeak [itzegiten zuten] arabiga; eta godoak gotika. Izt C 256.<br />
gotiko (T-L). � Gótico. � Ateko arkua miresgarriki lantua gotico gisan. Zub 82. [Gaztelua] ikurdi ta burezkolez<br />
apainduriko gotiko aretoa. Goen Y 1934, 183. Kopla au, kopla goticoa da bete-betean. Irudi gotikoak, imajiña<br />
gotikoak. Lek SClar 112 (v. tbn. 113, 114 et passim). Kopla baten gotiko-izaera. Ib. 112. Gotiko eran oberik<br />
ezagutzen ez [dauan eleiza]. Erkiag Arran 194. Toledoko katedral gotiko ikusgarri hori. Egan 1965, 83. En<br />
DFrec hay 6 ejs.<br />
gotikotasun. � Cualidad de gótico. � Gotikotasuna (tít.). Lek SClar 109.<br />
gotilun. �1. "Melancolía, tristeza" BeraLzM. v. gogo-ilun. � Itz leunez poztuteko neure gotilluna. Laux BBa<br />
18. �2. Triste. � Irriparra zegion / begi gotillunez. A. Tapia EEs 1927, 32 (ap. DRA). Iluntze oztiña, gotillun<br />
nagotsu! "Cuan triste te contemplo". Laux BBa 120. Gotillunak dakije orrako zidorra. "Los corazones tristes<br />
saben". Ib. 24. Gorrixka parkea ta gotillun ni. Txill Let 81.<br />
gotilundu. "Gotillundu, entristecerse, enojarse" Bera.<br />
gotiñar. � Gota de pensamiento (?). Quizás formado por got- (gogo) + iñar 'gota'. � [Bertsoak] gotiñar antzera<br />
zaizkit / susnoz iñar kidekoak, / mara-mara gaur nere barrendik / ixuritako tantoak. EA OlBe 7.<br />
gotirisle (Lar), gotirizle. � Pretendiente, aspirante, postulante. "Pretendiente" Lar. � Bedoikintzan gotirisle<br />
bezala sarthu zen bezain sarri. Birjin 298 (v. tbn. ib. 285 gotirizle bezala).<br />
gotiriste. �1. Estado de postulante. � Berehala iraganen zela bedoikintzarat bere gotiristearen hastekotzat.<br />
"Prétendance". Birjin 257.<br />
�2. goitiriste. Opinión. � Gai onen aldean nik ditudan goitiristeak. Izt, carta a JJMg 15.<br />
gotirits (Lar � Aizk gotiritx), gotiritz. "Pretensión, gotiritsa, guteda, burupea" Lar. � Batere gotiritz<br />
(pretensión) eta arrotasun gabe. Ag Lar 546.<br />
� Estado de postulante (en una orden religiosa). � Bizkitartean hurbiltzen zen Errosaliaren sagararen denbora,<br />
etzuen gehiago hirur aste baizen gotiritseraino iragateko. Birjin 257. Han baratu zuten Errosalia hirur<br />
hilabetherik barnean sarthuren zela goteritsean [sic, seguramente por gotirits-]. Ib. 250.<br />
gotiritxi. "Pretender" Lar.<br />
gotoldu (Lar, H). � "Relevar, fabricar de relieve o de resalte" Lar.<br />
gotor (Sal, R, -th- L, BN-ciz, S; Lar, O VocPo (S); -th- SP, VocBN, Hb ap. Lh, Gèze, Dv, H), kotor (B, Sal).<br />
Ref.: A (gothor, kotor); Lrq (gothor). � Firme, consistente, sólido; corpulento, robusto. "Fier, altier" O VocPo.<br />
"Grave", "membrudo" Lar. "Fort, diminutif du mot azkar, ce qui n'est point faible" VocBN. "Fort, aux formes<br />
développées" Gèze. "Makhila gothor bat, un gros bâton" Dv. "Muthil gazte gothorra, jeune garçon solide,<br />
robuste, solidement bâti" H. "1.º persona o animal de cuerpo bien desarrollado. Etxe hortan haur gothorrak<br />
dituzte (L-côte), [...] niños corpulentos, bien formados. 2.º constante, fiel (Dv)" A. "Kotor [...]: 3.º altivo,<br />
robusto, bien desarrollado" Ib. � Tr. Documentado desde la primera mitad del s. XVII en autores septentrionales<br />
de todas las épocas. Al Sur se atestigua por primera vez en la primera mitad del s. XX, y a partir de esta época su<br />
uso se hace relativamente frecuente en autores de léxico cuidado. Gotor (con aspiración en la mayoría de los<br />
autores septentrionales) es la única forma documentada en los textos. En DFrec hay 13 ejs. de gotor.<br />
� Zeruetan othoi zaren ene habe gothorra. EZ Man II 119. Gotor eta gor izatez / galdu nahi n'aien batez. O Po<br />
20 (v. tbn. 28). Xismistak eta hodoiak / lauda hain Iaun gothorra. Hm 93 (v. tbn. 88). Tantaia gothor bat.<br />
Mih 71. Eta gothor izanen dira zure etxea eta zure erresuma. Dv 2 Sam 7, 16 (Ker betiko iraungo dabe). Haur<br />
gotor. HU Zez 71. Haitz [...] zabal eta gotor. Ib. 117. Herritar gotor zenbeitek. JE Bur 31. [Zakurraren] matrail<br />
gotorrak. Ib. 19. Madrile arte hartan guzian ez zen halako herri gothorrik. Barb Sup 37 (v. tbn. Arb Igand 101,<br />
JE Bur 201 herri got(h)or). Atheraldi gotorra! Irriño bat jauzarazten dauku bertze bazkaltiarrei. JE Ber 30.<br />
[Paretak] ez dute gisuaren xuria [...]. Gotorragoa da xuri hura. Ib. 62. Herrixka bildu batzu, harri gotorrez<br />
eginak. Ib. 19. Euskaldunek sekula ez daukate beren burua aski gotor. "Ne se croient jamais assez forts". JE Med<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 973<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
52. Mikel Igarategi [...] / ezpalez gotorra. "Fornido de cuerpo". Or Eus 20. Mendi gotor. "Montes enormes". Or<br />
Poem 525. Haien azalpenek egiantzeko eta gotor xamar iduri zuten. Mde Pr 343. Burua harri gotor bati kontra<br />
joaz. Ib. 165. Etzen kapera ttipi bat, bainan eliza gotor bat, erderaz basilique erraiten ziotena. Zerb Azk 43.<br />
Erreka gotorrena. Ib. 47. Egi gotorrari oraiño atxiki gabe. "Soliditati veritatis". Or Aitork 94. Siñeste gotorrez.<br />
"Fide solida". Ib. 146. Hastean elgarri hurbiletik jarraikitzen ziren [pilotariak], [...] bainan gero gaztek hartu<br />
dute abantail gothorra. Herr 2-1-1958, 3. Liburu gothor bat athera zuen jakintsun batek. Herr 26-3-1959, 3.<br />
[Intzaur-ondo] gotorra, lodi eta gora. JEtchep 47. Mutil bat gotorra hartu zuen bere zerbitzuko. Ib. 60. Badira<br />
lege gotor batzuk. Vill Jaink 172. Ez nabil literatura utsa egiten, gai gotor eta giartsu bat azaltzen baizik. Ib. 11.<br />
Giza-banakoak [...] badu berez balio berezi eta gotorra. Ib. 174. Irudimenez gotor eta gogoz arin. Zait Plat 54.<br />
Atenairekin lotzen zuen txibistarik gotorrena autsita zegoen. Ib. 12. Gurutzeko Joan deunak, Karmeldar<br />
Lagundia len-erara biurtu zun gizaki gotorrak. Onaind in Gazt MusIx 149. [Olerkariak] lipar gordiñenak [...]<br />
adierazi dizkigu alegi gartsu gotorrez. Id. ib. 152s. Nafarroako harrokak bezain azkar eta gotor. Ardoy SFran<br />
96. Amatxirenganik ukan zuen etxe gotorrari. "Robuste maison". Ib. 84. Madari ondo gotorrak. Ibiñ Virgil 110.<br />
Liburu gotor hau eskaintzen digula. Larre in Xa Odol 11. Dogma gotortzat finkaturik baitauka. MIH 383.<br />
Babesle gotorrak dituen eritzi zabalak. In MEIG VI 29. v. tbn. In Xa Odol 90. MEIG IX 117 (en colab. con<br />
NEtx).<br />
� (Uso adv.). Firmemente, con firmeza. � Bere okerrean gotor kokatzen ez dana, gizon [...] zurra da. Zait Sof<br />
189. Gotorrago itsatsia. Or Aitork 71. Egonen naiz gotor Zugan. Ib. 336. Yosek, an ziran guzien aurrean gotor<br />
iraun ezinda [...]. Ol Gen 45, 1 (Ker bere adoreari eutsi ezinda). Tinko ta gotor dagoan egia. Vill Jaink 183.<br />
[Senari] gotorrago eutsi. Zait Plat 34 (v. tbn. 137, 60, 16). Harri habez / dügü gothor süstengatü. Casve SGrazi<br />
70.<br />
- GOTORRETIK EGIN. Tratar duramente, severamente. Azkue, basándose en el ej. de Oihenart, infiere<br />
erróneamente un adjetivo gotorreti: "Gotorreti, duro?, altivo?". Cf. Harriet, que cita el ej. de Oihenart: "Gothor,<br />
au fig., rigide, infléxible, sévère". � Hanbat beti / gotorreti / egiten derautazu, / baninz bezain / zenbait betzain /<br />
edo ilhagin zarpazu. 'Vous vous montrez toujours aussi fière'. O Po 4.<br />
- GOTORXE (S ap. Lrq). (Forma con suf. -xe, de valor aprox.). "Gothorxigo, un peu plus grand et plus<br />
vigoureux" Lrq. "Gothorxén, à peu près le plus grand et le plus vigoureux" Ib. � Bi aneia arreba biritxi, adin<br />
bereko [...] nahiz muttikoa gotorxago. JE Bur 77.<br />
- GOTTOR. (Forma con palat. expresiva). � Bortz urthetan joaiten ginen eskolarat, larruzko kartablea<br />
bizkarrean, laphitzez, tupa batez eta kukumarraka gottor batzuez hanpatua. Herr 7-10-1965, 1.<br />
gotorgarri. "Qui peut, qui sert à rendre solide, inébranlable, inflexible" H.<br />
gotorkeria. � Altsasua, gerrate ondorengo ixil-unea. / Pagadietan atxeman diat gotorkeria, / bihotzean hildura.<br />
"Dureza". Lasa Poem 95.<br />
gotorki (Lar; -th- SP (sin trad.), Dv, H, A), kotorki. � Firmemente, duramente, sólidamente. "Gravemente, con<br />
gravedad, seriedad" Lar. � Eta beharriez gothorki enzun ukhan duté [...] beharriez enzun [...] eztezatenzát.<br />
"[Ils] ont oui dur des oreilles". Lç Act 28, 27 (TB gogorki). Gothorki eta begiak bazterkatuz begiratzea. He (ap.<br />
A). Erran zida kotorki: [...] (298). 'Me dijo duramente'. LE-Ir. Gothorki enferratu behar zaie mihi phozoatu<br />
hekiei. Dh 74. Heien tonba harrietan / zizelatua gothorki / kondaira hau zuen utzi. Gy 152. Haizerik mendrenak<br />
[...] / gurtzera burua zaitu obligatzen. / Nik aldiz gothorki [...] / dadukat nere kopeta. Ib. 172 (v. tbn. 109).<br />
gotorkiro (Lar, H (-th-)). � "Gravemente, con gravedad, seriedad" Lar. "Membrudamente" Ib. v. gotorki.<br />
gotorleku. � Fuerte, fortaleza. � Zabalunea [...] atxez eta arkaitzez moltzaturikua zan, eta bazirudijan, ixadijak<br />
berakotan egiñiko erakusmeneko gotorleku bat zala. Otx 105.<br />
� gotorreti. v. GOTORRETIK EGIN.<br />
gotorsko. � Dim. de gotor. � Haurrak ya zituen egiñak gothorsko. Gy 238. Zakur gothorsko bat. Ib. 164. Haga<br />
gothorsko batetik / dilindan ezarri zuten. Ib. 199.<br />
gotortasun (-th- SP (sin. trad.), Dv, H). � Fortaleza; solidez. "1. solidité, fermeté, inflexibilité; 2. vigueur, force<br />
de constitution. 3. au fig. rigidité, inflexibilité, sévèrité, hauteur de caractère, d'humeur" H. � Indazu zure<br />
erranen egiteko hanbat indar nola baitut gothortasun heien sinhestean. He (ap. Dv). Ez dut, apo ar batek<br />
beharko lukeen gotortasunik, indarrik eta kemenik. PPer Harrip 52.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
974
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gotortu (-th- L, S; Lar; -th- SP (sin trad.), VocBN, Gèze, Dv, H), kotortu (B). Ref.: A (gothortu, kotortu); Lrq<br />
(gothortü). �1. Fortalecer(se); hacer(se) más sólido, más firme. "Ponerse grave" Lar. "Se fortifier, grandir"<br />
Gèze. "Desarrollarse" A, que cita el ej. de Gy. Azkue da además la acepción "(L?, BN?, S?; Dv), confirmar",<br />
citando el ej. de Duvoisin (2 Sam 3, 39), que no se corresponde con ese sentido. � Mortutar donek etzituzten<br />
hainitz gothortzen hastean zirenak [jaidura gaxto] haren kontra. "Ne prémunissaient guères". Birjin 175. Otsokumeak<br />
aphur bat gothortu zirenean. Gy 39. [Landareak] gothortzearekin, batak bertzeari traba eginen dio. Dv<br />
Lab 330. Ni gantzutua naiz errege, bainan ez oraino gothortua. "Adhuc delicatus". Dv 2 Sam 3, 39 (BiblE<br />
biguna naiz). Zure eskuek gothortu duten saindutegian. Dv Ex 15, 17. [Xalbat] irmotu ta gotortu bazen [...].<br />
Etxde JJ 162. Ta zure liburuaren aginpidea gotortu zenun. "Solidasti auctoritatem libri tui". Or Aitork 420.<br />
Iakintzaren irrika bizia erabat sendotzeko ta gotortzeko. Zait Plat 87. Aurra azten da, gotortzen da. Ibiñ Virgil<br />
42. Denbora etena. Geldo gotortua. Lasa Poem 66. Askatasun mendeetan, gune hori gotortu egin zen eta [...]<br />
hizkuntza gordetzen lagundu zion sendotasuna iritsi zuen. In MEIG VI 33. v. tbn. Zait Sof 125. Mde Pr 272. �<br />
(Part. en función de adj.). � Amabi urteko mutiko gotortua. FIr 132. Gure errekako lats gothortua <br />
bilakatua dugu kasik tanpez ibai. JE Ber 43. �2. Encastillarse, hacerse fuerte (en algún sitio). � Atia ondo-ondo<br />
itxi ta [...] gotortu egin eban bere buruba etxe barruban, kalte egitten etorri ete-ekijozan bildur zan da. Otx 105<br />
(v. tbn. 107).<br />
- GOTORREGITU. "Gothorregitu, crecerse demasiado (Dv)" A. � Gure tokietan [...] haritzak gothorregitzera<br />
uzten ditugu landatu-aintzinean. Dv Lab 340.<br />
gotortze. � "Robustez" DRA. � Orainago adinak eta gothortziak eman deroienez hanitxi emaiten dien<br />
erraitekua: seriustarzün handiegia. Eskual 22-2-1908 (ap. DRA).<br />
gotorxka. "Fort grand eta fort vigoureux (S)" Lrq. Cf. gotorsko.<br />
gotoso. � "Gotoso de pies" Lcc. � Agure zar gotoso / triste elbarriak, / bear dizuet kontatu / gauz arrigarriak.<br />
JanEd I 107.<br />
gotseme. v. ugaseme.<br />
gotuts (Bera), gotutz. (Neols.). Creados por AG en 1896 de gogo 'espíritu' y uts (AG 977), utz (AG 1432) 'puro'.<br />
� Angel. "Angel (bueno o malo), espíritu puro" Bera. Sg. NeolAG, Arana Goiri emplea poco la forma gotuts; sin<br />
embargo abundan los ejs. de gotutz en la prensa nacionalista: Arriand JEL 1907, 198, Albizuri Euzkadi 1908, 42,<br />
Euzkerea 1929, 70, etc. � Gotutsak eta gixonak oben-egin eben Jaunaren kaltez. AG 910. Atsezko arnasedun<br />
Gotuts Gaiztua. Ib. 1290s. Goian [...] Urtziren gotutzaik letz ixango baitira. Arriand Mt 22, 30 (Ol aingeruak).<br />
v. tbn. Arriand Act 23, 9 (gotuts).<br />
gotxede (Lar � H (goxede)). � "Designio, deseño, gotxedea" Lar. Cf. Lar: "Designar, margotu, gotxedatu".<br />
gotxeno. "Diez (y ocheno), gotxeno, iru txafonekoa (AN)" Aq 1151.<br />
gotxerro (Lar � H y Lcq 71 (goxerro), Izt C 44). � "Regaliz, regaliza, mata, cuya raíz es dulce, gotxerroa" Lar.<br />
gotzai. v. gotzain.<br />
gotzaile (Bera). (Neol.). Creado por AG en 1897 de gogo y -zalle (AG 1406s). � Obispo. "[Arana Goiri] lo<br />
emplea con frecuencia, pero exclusivamente en Lenengo Egutegi Bizkattarra y siempre en el mismo tipo de<br />
contexto abreviado en g: "[Laburrpenak] g: gotzallia" (AG 1410). En los próximos quince años es el único neol.<br />
que hemos encontrado para 'obispo' en la prensa nacionalista (vid. por ej., Albizuri Euzkadi 1906, 254. etc.).<br />
Después aparece gotzai(n) [...], que se extiende con rapidez" NeolAG. � Barikuba. Deunak: Illari, g[otzallia].<br />
AG 1411.<br />
gotzain, gotzai (Bera). � Obispo. La revista Eusk (1921, 93) se lo atribuye a Arana Goiri. Lo mismo hace Azkue<br />
(DBols s.v. gotzain), sin duda, por descuido, pues en el mismo dicc. s.v. obispo y en DEV s.v. arzobispo, dice<br />
que su autor es A. Urriolabeitia (refiriéndose probablemente a Euzkadi (Rev.) 1915, 155 n. 3). En la var. gotzai,<br />
sin embargo, aparece ya en Bera. � Puebla de los Angeles deritzan uriko Gotzai (obispo) izan zan. J. B. Ayerbe<br />
EEs 1912, 49. Gotzain jaun txit bikain ta argitsuak. A EEs 1916, 301. Lurrean Jesukristoren ordezko dan gotzai<br />
edo Obispo Nagusia da Erromako Aitta Santua. Inza Azalp 99 (KIkV 36 gotzain (Obispo) nagusia, KIkG 23<br />
Gotzai edo Obispo nagusia). Gotzai edo obispo. Ldi IL 162 (168 gotzain). Gure "Prakazar", gotzai jaun bat<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
975
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
baiño be serioago, asi yaken esaten [...]. Bilbao IpuiB 71. Baionako Gotzaiña. Alzola Atalak 86. En DFrec hay<br />
114 ejs. de gotzai, 2 de gotzañ y 12 de gotzain.<br />
v. tbn. Enb 32. Eguzk LEItz 121. GMant LEItz 57. Altuna 2. Gotzai: EEs 1913, 178. Euzkadi 1913, 179 (ap.<br />
NeolAG). EEs 1915, 213. Bera EEs 1916, 174. EEs 1916, 95. Urreta EEs 1918, 153. JBDei 1919, 292. EEs 1920,<br />
125. Garit Usand 55. Eguzk RIEV 1926, 423. Jaukol Biozk III. Lab EEguna 116. Lek SClar 133. JAIraz Bizia 91.<br />
Munita 32. Or Aitork 5. Etxde JJ 20. Gand Elorri 108. MAtx Gazt 93. NEtx LBB 14. Berron Kijote 19. BasoM<br />
57.<br />
- GOTZAIN-AULKI. Sede episcopal. � Pedrok [...] Erroman jarri zuan bere Gotzai Alkia. Inza Azalp 100.<br />
Erromako Pedro deunaren Gotzai-Alkira igotzen diran guziak arren ondoreko dira. Ib. 100.<br />
- GOTZAIN-IKURRIN. Sello episcopal. � Gotzai ikurriñak onela dio: Obispado de San Sebastián-Vicaría<br />
General. In MAtx Gazt 4.<br />
- GOTZAIN-MEZA. Misa pontifical. � Gotzai-meza gure Elizan entzun zuen. Ayerb EEs 1912, 63.<br />
- GOTZAIN-ONESPEN. Bendición episcopal. � Lenik emaidazu, otoi, gotzai-onespena. Or Aitork 6.<br />
- GOTZAIN-TURRU. � Gotzai-turrua (mitra) buruan. Eguzk RIEV 1927, 426.<br />
- LEHEN GOTZAIN. Arzobispo. � Megiko uri-buru bertako Lenen-Gotzai (arzobispo) [izan zan]. J.B. Ayerbe<br />
EEs 1912, 49.<br />
gotzainburu, gotzaiburu. � Arzobispo. � Egunean Balladoliten Gotzai-buru dagoen Kos-tar Jose Maria.<br />
Ayerb EEs 1912, 63 (v. más ejs. en la misma pág.). Gotzaiburuaren itzalpean eratu ziren pake-egiteak. Egan<br />
1965, 83. Euskalerriak emon dabezan eleizgizonik aundienetariko bat, euskaldun gotzaiburu au. Alzola Atalak<br />
86. En DFrec hay 3 ejs. de gotzaiburu.<br />
gotzaindi, gotzaidi. � Obispado. v. gotzaintza. � Bi gotzaidi (obispados) ditugu. EEs 1916, 95.<br />
gotzaingo, gotzaigo. � Obispado. Sg. NeolAG lo emplea Azkue en Apaiz ostegunerako elizkizun (1949), 44. v.<br />
gotzaintza. � Ezkontza Gazteizko gotzaigoan lege bidean jarri bear zan. NEtx LBB 61. En DFrec hay 4 ejs. de<br />
gotzaigo.<br />
gotzaintza, gotzaitza (BeraLzM). � Episcopado. v. gotzaindi, gotzaingo. � Yasokun negargarriok zirala ta,<br />
Zumarraga aba, gotzaintza artu barik, Gotzain Autu-aren izenaz Mexikoratu bearrean aurkitu zan. GMant LEItz<br />
62 (v. tbn. 57 y 58). Gotzaitza nai dunak eginbide on bat nai du. Ol 1 Tim 3, 1 (Dv aphezpikutasun). Bilbo'ko<br />
Elizbarrutiko Gotzaintza. Ker III.<br />
- GOTZAINTZA-BARRUTI. Diócesis, obispado. � Bilboko gotzaintza-barrutian. Alzola Atalak 127.<br />
gotzaizto. (Neol.). "Parece formado de gotutz 'ángel' y gaizto 'malo'" NeolAG. � Demonio, diablo. � Gotzaiztua<br />
ber-bera (1899). AG 2407.<br />
gotzaiztozale. (Neol.). Creado por AG en 1897 de gotzaizto y -zale. � Aficionado al demonio, al diablo. �<br />
Gotzaiztozale ala arrotzaliaren eskubetan eztodalako nik ibilli gura. AG 1401.<br />
gotzauri (Lar, H). � "Matadura" Lar. Cf. Lar: "Matar, llagar la bestia, gotzauritu".<br />
gotzon (Bera). (Neol.). Creado por AG en 1897 de gotutz y on (AG 1432). � "Angel (bueno)" Bera. � Gabirel<br />
Gotzona (Lc 1, 27). AG 1461 (Arriand gotzon; Ol aingeru). v. tbn. Ayerb EEs 1914 238. Arrizko gotzon<br />
(aingeru) polittak. Altuna 26. Deun Mikel Gotzon, Euzkadiren Zaindaria. Enb 108. Ikastolako gotzon<br />
txikitxuekaz. Ib. 86. Gotzon-eresi. Ib. 85. Abesten dauana gotzon irudi. Ib. 201. Zure ingurubak ain zoragarri /<br />
gotzon-tokija dala dirudi. Ib. 68. Gotzonen eguak dardara dagije. Laux BBa 116. Lo dagi gotzon-eran. Ib. 94.<br />
- GOTZON JAGOLE. Angel de la guarda. v. GOTZON ZAINDARI. � Ene gotzon jagola [...] Jaunak nire<br />
zaindari egin zaituna. Enb 109.<br />
- GOTZON-OGI. � Gosez diranak asetuteko / Berau [Jaungoiko-Umia] da Gotzon-Ogia. Enb 95. [Txadontxu<br />
maitagarrian] jateko Gotzon-Ogia. Ib. 183 (v. tbn. 98 y 110).<br />
- GOTZON ZAINDARI. "Angel de la guarda, custodio (1897). [AG] lo emplea con bastante frecuencia"<br />
NeolAG. � Aberrijaren Gotzon Zaindarija. AG 1598.<br />
gotzontxo, gotzontxu. � Dim. de gotzon. � Ta Jaunak gotzontxurik / emoten bautzue / euzkel ixen ederrez /<br />
ugutzaukozue. Enb 198 (v. tbn. en contexto similar 146 y 148). Ene gotzontxu txikija, / ene biotzaren zatija. Kk<br />
Ab II 138 (refiriéndose a una criatura; v. tbn. otro ej. en la misma pág.).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
976
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gotzurri (Lar, Izt C 199, H). � "Morfex, ave acuática con el pico en forma de sierra" Lar. "Cormoran, oiseau<br />
aquatique" H. � Hunek [zion] kardamirua zela; harek, gotzurria zela. GAlm 1937, 47 (ap. DRA).<br />
gouren. v. geure.<br />
gourok. v. geurok.<br />
gox. v. goiz.<br />
goxagarri, goxogarri � Agradable, placentero; (lo) que deleita, consuela. v. gozagarri. � Aize me, legun eta<br />
goxagarri bat zebillen. Etxde JJ 10. Dolutan denaren goxagarri. JEtchep 117. ["Barne-kanta" bertsoak] arima<br />
barne-zaleen goxogarri. Onaind in Gazt MusIx 151. Lentejak ostiraletan, usakumeren bat igandetako goxagarri.<br />
Berron Kijote 31.<br />
goxagirotu. � Calmarse, tranquilizarse (?). Cf. gozagirotu. � Ibai-aldean geienak loger / goxagirotu eziña. /<br />
Noski; zaiñ erre gaizto baitira... / Bakoitzak berezko griña! EA OlBe 52.<br />
goxago. v. goizago.<br />
goxa-goxa. � (Con egin). Sahumar. v. ej. de Berron Kijote 61 s.v. goxatze.<br />
goxakari. "Chulo [...], goxakaria, esale goxoa" Lar. "Chuzón, zumbón, isekaria, goxakaria" Ib.<br />
goxaldu. v. gosaldu.<br />
goxara. � Placenteramente, gozosamente. v. 1 goxaro. � Arnoa hurrupa eta hurrupa, goxara zagon,<br />
Laphitzondorekin solasean. Barb Sup 93. Arnoa hiru sosetan baitzen [...] hantxet ziren ostatuan, hurrup eta klik,<br />
goxara goxatzen. Ib. 167 (v. tbn. Piar II 39).<br />
goxarazi. � Aliviar, calmar, reconfortar. v. gozarazi. � Bertso txikiok azal apañik / etzeukatek, baña mami /<br />
goxua beintzat; biotzetiko / leiak ziñez goxarazi. EA OlBe 33.<br />
goxari. v. gosari.<br />
goxarin. v. gosarin.<br />
1 goxaro (Sal ap. A), goxoro (Lar). � "Dulcemente" Lar. v. gozaro. � Goxaro irri egin ginuen. Herr 26-4-<br />
1962, 4. Otoitz-ordua goxaro joan zait, ezarian. "Agradablemente". Or Poem 544. Esaidazu bein goxoro baietz,<br />
bestela ilko naiz ni maitemiñez. NEtx LBB 334. � (Con reduplicación). � Goxoro goxoro egoteko. Egan 1961,<br />
68.<br />
2 goxaro. "Fartes, fruta de masa, llena de dulce" Lar.<br />
goxatu (B, BN-lab; H). Ref.: A; Gte Erd 86. En DFrec hay 8 ejs. �1. Suavizar(se), aplacar(se), mitigar(se),<br />
calmar(se), aliviar(se) (una pena, dolor, penitencia, obligación...); acariciar; mimar, complacer; deleitar, hacer<br />
gozar. "Usité pour exprimer l'action de couvrir de toute part, arranger le plus agréablement possible, un enfant en<br />
son lit, le border" H. "1.º aliviar, adormecer. Mina goxatu zak (BN-lab), su dolor ha disminuido. 2.º (BN-lab), se<br />
dice de un niño que se acuesta y se hace acariciar sobre las rodillas de la madre (voc. puer.)" A. "Goxatu du<br />
denbora (B)" Gte Erd 86 (junto a sobera eztitu du, goititzen ari du, etc., de otras zonas). � Eta nere gorphutza<br />
aphur bat goxa baneza ere, ez gerthuki ez niozoke atsegin egin nere bihotzari. "En soulageant mon corps". Birjin<br />
594. Samintasunak, berak goxatzen ditu. AA III 305. [Pitxerretik edaten] zintzurrak goxaturik. Barb Sup 126s.<br />
Bainan, / mainan, / phereka, / mereka, / hain arthoski goxatua, / zen bezala, mainatua / mandoak bere burua /<br />
zaukan [...] / sobera / gora! Ox 96. [Lehoiak] ikusia du zimino lerroa; / jadanik hasi zaio goxatzen zorroa. Ib.<br />
130. [Basatxoria,] goxatuko auana kantari. 'Te obsequiará con su canto'. Mok 22. Eskalapoinak / [...] ilegaltzerdiekin<br />
/ behar tut goxatu. Etcham 71. Nexkak sagartxoriak biguinki lore-pitxidun zapikoan goxatu<br />
orduko. 'À peine celle-ci arrange les (oiseaux) bien délicatement'. Or Mi 23. Hemen, bederen ezkerreko<br />
alderdiak goxatzen dauku begia. JE Ber 39. Ene bihotzak bederen zure minak goxa bitza. Iratz 175. Begi hori<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
977
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
goxatzen, argitzen [zen] elgarri so ginelarik. Ib. 171. Arek dit agoa / apur bat goxatzen. "Endulza". Or Poem<br />
517. Gogaia goxatuz. "Acariciando el pensamiento". Ib. 529. v. tbn. JAIraz Bizia 26. Aldien aldiak goxatu du<br />
neure zauria. Or Aitork 82. Denbora da goxatu, lanoak urratu ta urrundu. Herr 28-3-1960 (ap. DRA; la ref. es<br />
incorrecta). Arrangura horien burutik ateratzeak on egiten dautala. Bihotza goxatzen norapait. JEtchep 71.<br />
Soinu eztiek beharriak goxatzen ziozkaten. Ib. 115 (v. tbn. en contexto similar Zub 19, Or QA 103). Neska txikiak<br />
bere panpiña maitekiro goxatzen duen bitartean. Vill Jaink 133. [Zoriona] zoritxar ikaragarri bat [...] amets<br />
zoroekin goxatua. Ib. 143. Nortan goxatzen ote ditu oinazeak, / bere amarik ez duen dohakabeak? Xa Odol 299.<br />
� Endulzar. � Azukreak fruta samiñak goxatzen dituan eran. AA III 305. � + goxotu. Dar gusto; condimentar,<br />
aderezar. � Goseak goxotzen du guzia. LE Urt 79. Gatz eta perrexilean hain ederki goxatu itxainak! Barb Sup<br />
70. v. tbn. Or Eus 138. [Txistor] puskat erosi nuen / goxatu koipez aosapaia. EA OlBe 18. "Ttotta" atsegiñez<br />
abo-sapaia goxatuz. Etxde JJ 203. Eta gatz ortaz ninduten goxatzen amaren sabeletik ara. "Condiebar eius sale<br />
iam". Or Aitork 23. Arnoa urthek goxatzen; bainan bihotza usu denborak minkortzen. SoEg Herr 22-12-1960, 3.<br />
� Macerar. � Laurden bat sukrerekin litre agordientaren, hirur itze, zenbet zitron [...] eta kanella puxka bat.<br />
Utz zazu goxatzerat hamabortz egun. ECocin 50.<br />
�2. (Aux. trans.). Gozar de, disfrutar (de). v. gozatu. � Lekhu hetan aphurtto bat trikatu behar dela, han errana<br />
dena ongi gogoan hartzen eta goxatzen. Dh 105. Egun eder hauk gazteek baino gehiago goxatzen ditugu. Zub<br />
121. Ondorengo itzak eskeintzen dizkitzut, zureak beti gogoan goxatuz dauzkatala. (Interpr?). JAIraz Bizia 5.<br />
Nere betetasun au bakardadean goxatzera. Txill Let 62. Atzoko zoriona gaur dinat zinez goxatzen. JEtchep 70.<br />
� (Aux. intrans.). � Euskal-gozoz goxa zaizten, ikas doi bat Euskara. Iratz 155. �3. (Aux. intrans.). Gozar,<br />
disfrutar, regocijarse. � Zaude goxatzen, llilluraturik. AA II 142. Hantxet ziren ostatuan [...] goxara goxatzen.<br />
Barb Sup 167. Goxa giten orai bedereen ittan bat!. JE Ber 101. Amatto baten altzoan goxatu zaizten guziak. Iratz<br />
101. Bai eta ni belauniko / Jaunarekin goxatzen. Ib. 20. Egon [...] atsegin edo protxu zerbait arkitzen dutaño,<br />
[...] ondo goxatu nadin arte. Or QA 155. Garratoin eta urtxintxak ederki goxatzen ziren [...] Jainkoaren lorian.<br />
JEtchep 48. Txori guziak goxatzen dira / udaran plaia-ertzian. Uzt Noiz 64. Nahi hukek alegeratu, goxatu, bakea<br />
jastatu. Larz Senper 108.<br />
- GOXATUAREN GOXATUZ. � Begiak, goxatuaren goxatuz, bihotzaren beraztea baitzitaken. JE Ber 63.<br />
goxatze. � Acción de sahumar. � --Pagatuko dizkitzudala erreal guziak, bata-bestearen gaiñean eta goxa-goxa<br />
egiñak. --Usai gozotan goxatze ori barkatzen dizut. "Del sahumerio os hago gracia". Berron Kijote 61.<br />
goxede. v. gotxede.<br />
goxo (L, B, BN, S, R; Urt III 235, Lar, Dv, H). Ref.: A; EAEL 206; Izeta BHizt. �1. Dulce, sabroso, bueno, rico<br />
(ref. al sabor) . "Mosqueruelas, peras, udare, madari, arretxo goxo batzuek" Lar. "Dulcecito, dulcito" Ib.<br />
"Janhari goxoa, mets savoureux" Dv. Cf. VocNav: "Gosho, sha: dulce, suave, grato al paladar, blando (Montaña,<br />
Pamplona). ¡Que caldo más gosho! Come natilla, que está muy gosha". v. gozo. � Tr. Documentado desde<br />
mediados del s. XVIII tanto al Norte (excepto en autores suletinos) como al Sur. En DFrec hay 66 ejs. � Aitaren<br />
maiko jan-edan goxoa . Mb IArg I 162. Mama goxoa. Cb Eg III 363. Edari goxo. Monho 62. Gauza<br />
goxo, ahoari gehienik atsegin egin diezoketenetan. Dh 54. Jateko goxoagoaz tirriarazi. Dv Lab 228. Gosari<br />
goxo bat. Apaol 41. Ah! Zer ur garbia eta goxoa! HU Zez 72. Mokadu goxu ori. Moc Damu 25. Beterraba<br />
saldan goxo goxoa. StPierre 24. Esne goxo. Barb Sup 33. [Mertxikaren] mami goxoa. Ox 30. Ogi au goxo goxoa<br />
dago. Or Tormes 81. Pastel goxuak. Tx B II 136. Erari goxo. Ib. 211. Behorrak [...] bazka goxo gizenetan. Zub<br />
119. Opil goxo. Ldi IL 60. Apari-merienda goxoa. JAIraz Bizia 17. Txokolate goxoa. Munita 70. Sardina<br />
preskueeee! [...] Goxo-goxue dago! Bilbao IpuiB 35. Mistel goxoa. Onaind in Gazt MusIx 155. Nektar goxoa.<br />
Ibiñ Virgil 47. Ezti goxoa. Ib. 109. Oso goxoa dago gaurko zopa. MEIG IX 109.<br />
v. tbn. LE Kop 106. Zby RIEV 1908, 94. Ud 48. Sor Bar 101. Iraola 36. A Ardi 28. JE Ber 70. EusJok 147. Aran<br />
in JanEd II 145. Lab EEguna 68. Lek EunD 37. Or Eus 87. Etxde JJ 93. Anab Poli 73. JEtchep 32. Izeta DirG<br />
97. NEtx LBB 200.<br />
�2. (G-azp, AN-ulz, L, BN, S; Lar, Dv, H). Ref.: A; Lrq; Gketx Loiola; Iz Ulz; Gte Erd 87 y 212. Dulce,<br />
agradable, suave. "Aura, aizetxo goxoa" Lar. "Chulo, [...] goxakaria, esale goxoa" Ib. "On substitue souvent le<br />
diminutif goxo. Haize goxoa, zéphyr agréable" Dv. "1.º doux, agréable (au tact, à l'ouie, à la pensée, aux<br />
relations; mais non pas au goût ni à l'odorat); 2.º attrayant, aimable (relations)" Lrq. "Eguzki goxoa (G-azp)" Gte<br />
Erd 87. "Ez da oso goxoa (G-azp)" Ib. 212 (referido a una persona de mal caráter). AxN explica uxter da (97) por<br />
goxo da. Cf. VocNav: "Por extensión se dice pelota gosha de la que es blanda (Montaña, Pamplona). Suave tibio<br />
o agradable al tacto: ¡Que abrigo más gosho! (Roncal, Baztán, Regata del Bidasoa, Cuenca, Larraún; Blanco).<br />
Los colchones de hoja de maíz son muy goshos (Montaña)". � Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos<br />
desde mediados del s. XVII. � [Lepo] goxo besarkatzeko. O Po 27. [Zu zara] jende goxo gustien othoitz entzule<br />
handia. Gç 66. Begiratze goxo bat. AA III 619. Bekatu goxoa da ordikeria. Ib. 380. Toki goxoa , garbia<br />
ta osasuntsua. Izt C 24 (v. tbn. 255). Primadera sartzerako egun goxo-epheletan. Gy 72. Moisesen biotz goxoa<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
978
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
osotoro laztu zuen. Lard 94. Usain goxo ezti bat. Bordel 107. Eguzki goxoa. Arr GB 77. Andriari kariño goxo bat<br />
egiteko. Iraola 47. Hitz goxo amultsuak. JE Bur 178. Hirri goxo bat egiten. Barb Sup 165. Zer bizitze goxoa<br />
deramagun. Ox 36. Testamentu Zaarreko garai goxoetan. Mok 6. Alperkeri goxoan egon. Or SCruz 68. Amets<br />
goxua. Laux BBa 112. Kantazar goxo. SMitx Aranz 185. [Garoaren] orri goxoa. Munita 56. Udaberriko airea<br />
hain goxo eta epela. Mde Pr 152. Predikari ederra bezen kofesatzaile goxo. Zerb Azk 55. Egun-senti garbi,<br />
goxo. Lek SClar 133. Goxo duk jakitea norbaitek maite hituela. JEtchep 67. Neska ixil eta goxoa. Ib. 112. Oe<br />
bigun goxoan. SM Zirik 118. Egonaldi goxo bat egin zuten edaten eta irri-solasetan. Izeta DirG 92. Ama goxo.<br />
And AUzta 112. Sekulan ez norbaiten elhe goxo bat. Larz Iru 86. Euskera / goxoan mintzatzen. BEnb NereA<br />
194. Izan zitezte goxo eta alegera ororekin. Ardoy SFran 297. Lagun goxoa eta leiala. Xa EzinB 53. Zein diren<br />
goxo [...] udazken-buruko egun epelak. MIH 318.<br />
v. tbn. Egiat 160. AstLas 55. Bil 160. Zby RIEV 1908, 83. Arb Igand 90. JanEd II 140. Alz Bern 66. Etcham<br />
164. Zub 101. FIr 156. Ldi UO 17. EA OlBe 101. Iratz 19. Txill Let 112. Erkiag Arran 172. Basarri 91. MAtx<br />
Gazt 82. Onaind in Gazt MusIx 145. Zait Plat 150. Mattin 78. Salav 100. Ibiñ Virgil 114. Casve SGrazi 142.<br />
Berron Kijote 184.<br />
� (En frases negativas, con carácter expresivo). � Ez omen ziran oso denbora goxoak. A. Zavala in Goñi 11.<br />
Taularen gainian etzan nuk zenbeit egunez, ez baita batere goxo. JE Bur 115. Bi lantzazo aiek / etziran goxogoxoak.<br />
Tx B I 45. Jendea jin arau, aita xaharraren oihuak handiago [...]. Ez zen goxo nehorentzat. Lf Murtuts<br />
53. Gizon baten galtzea ez baita goxoa. Xa Odol 189.<br />
� (Empleado con sentido irónico). v. infra GOXOA JARRI. � Goxo baita holako diruketaren galtzea,<br />
herrestan, doi doia bizi girelarik! Barb Sup 76. Eta jenden trufak oraino konduaren gainerat, goxo baita! Ardoy<br />
SFran 231.<br />
� (Precedido de radical). � "Maiatzeko hilabethe xumea" (160 plama), arras irakur-goxoa. Lf ELit 214.<br />
� (Agua) dulce. � Aintzire ur-goxoetan. Ibiñ Virgil 77 (v. tbn. 101 y 103).<br />
� "(AN-gip), tranquilo (mar)" A. � Itsaso goxo, maitagarria! Lau dago eta naro bere hedadura guzian. JE Ber<br />
81.<br />
� (Tierra) fértil. � Azaleko lur goxoa azpiko lur gosearekin ez nastu. Munita 41.<br />
� Blando, de fácil manejo. � [Urkiaren] zura ariña ta goxoa da; ta zenbait tresnai kirtena egiteko asko<br />
erabiltzen da. Munita 50.<br />
�3. (L, BN, S ap. A; Dv, H). (Sust.). Dulce, golosina, confitura. "Bonbon, douceur" Dv. "Goxoak dim. de<br />
gozoak, exprime une sorte de friandises plus menues" H. "Goxoak, los confites" A. Cf. Lar: "Torcidos, dulces,<br />
goxobiurrak"; "ramillete, piña de dulces, goxopilla"; "chocho, confitura, goxpilla [sic]"; "canelón, confite largo,<br />
goxotxotxa"; "peladillas, almendras confitadas, goxabiribillak". v. 2 goxoki. � Ama batek goxoak ematen diotza<br />
haurrari, haurrak musu eman diozan nahiz. He (ap. Dv). Amak eman diozala haurrari sagar edo zenbait goxo.<br />
He Phil (ap. H). Aurrak goxoz , madariz edo nolanai enganatzen dira. Mb (ap. H). Ona goxoa zuretzat<br />
/ [...] eztiya ere badaukat. Echag 106. Iñudeak aurrakin / zebiltzan kalean / ta goxo -saltzallea /<br />
berakin batean. Ib. 187. [Borraja lorearekin] egiten dan goxo gordegarria. Izt C 161. Botikako sendagarria goxo<br />
tartean artu. Ib. 219. Haurrentzateko on-on edo goxoak. Prop 1911, 14 (ap. DRA). Txokolate, goxo ta<br />
eztigarriak! Lab EEguna 62. Arekipe izeneko goxoa. JAIraz Bizia 41. [Aitak ekarriko ditu] goxoak zuretzako.<br />
NEtx Antz 116. Nai aña pastel ta goxo jaten. Anab Poli 92 (v. tbn. 73, 77). Ao-sapaia ur biurtzen da goxo bat<br />
aogozatzekoan. MAtx Gazt 39. Bi edo hiru pezeta goxoak erosteko. MIH 131 (v. tbn. MEIG I 204 goxoak).<br />
Jendea erruz dator, eulia goxora bezala. MEIG I 131.<br />
�4. (Sust.). Dulzura (sentidos prop. y fig.); gozo, placer; deleite, regocijo; ambiente cálido, agradable. �<br />
Ezkontzeko itzen goxoakin edozeñ gauzatara kuturtzen diran neskatxaz. AA I 604 (v. tbn. II 223). Hango goxoa<br />
orduan, oro elgarretarat bilduak. JE Bur 77. Horrek ez bezalako goxoa dukegu bihotzean. Barb Sup 54. Ez baitu<br />
guk duguna: etxeko goxoa. Ox 37. Bihotzera jiten da halako goxo bat. Etcham 196. Haizia musikan ari zait<br />
beharrien goxoko. Ib. 74. Amaren goxoa. Iratz 11. Mundu guzira azalduz gure / sukaldearen goxoa. SMitx<br />
Aranz 105. Otoitz-ondo onek / ba du goxo-litsa. "Dejo de dulzura". Or Poem 518. Greko-ipuien goxo guzia. Or<br />
Aitork 28. Pozaren goxoa edo naigabearen samiña. Ib. 261s. Bihotzeko goxo batek sendiarazi daut [...]. Ardoy<br />
SFran 182. Bakean bizi diten etxeko goxoan. Xa Odol 238. Oeko goxo alferrak utzi. Berron Kijote 42. Jabearen<br />
etxeko goxoei ederretsi ziena. MEIG I 175. � Jateko aren goxoa! Bilbao IpuiB 63.<br />
�5. (Uso adv.). Agradablemente, placenteramente; dulcemente, suavemente. "Goxo-goxo (L-ain), poco a poco"<br />
A. v. infra GOXORIK. � Manatuzióte nastekátzeko irín guti bát eta onéki gozaturík janzúte góxo. LE Ong 24v.<br />
Gaizki esanak goxo-goxo aditzeko. Aran SIgn 100. [...] esan zigun goxo goxo. Or Aitork 215. Goxo mintzatzea.<br />
Ib. 151. Goxo goxo asten zaio: Hara [...]. MAtx Gazt 46. Sukaldean egonen gara goxo goxo. Izeta DirG 27.<br />
Bazekian bere ikaslea goxo-goxo ta poliki-poliki eramaten. Vill Jaink 41. Legun eta goxo bizi ziran. Zait Plat 52.<br />
Gauden bada goxo-goxo etxe-zokoan. MIH 136. v. tbn. Barb Sup 108. Zub 66. Ldi IL 28. NEtx LBB 40.<br />
- ARDO GOXO, BERTAN GOXO. v. ardo, bertan.<br />
- GOXOA JARRI. (Empleado con sentido irónico). Enfadarse, irritarse, (litm. 'ponerse fino'). � [Nagusiak]<br />
jakingo du eta... goxua jarriko litzake! Ill Testim 11. Goxoa jarriko da Egurmendi ori azaltzen danean. Loidi 24.<br />
Goxoak jartzen zerate, itz-erdi bat iñork esaten badizue-ta. NEtx LBB 146.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
979
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GOXOAN. Tranquilamente. v. supra (5). � [Etsaiak] ützi dütügü / goxuan egon litian. / Deüsere ez lezen<br />
gütarik / boroga üngürünian. Casve SGrazi 136.<br />
- GOXOEN GOXOA. Placer de placeres. � Hango afal-ondoen goxoen goxoa. Iratz 160.<br />
- GOXO-GAUZA. Dulce, golosina. � Fruta edo goxo-gauzen bat. Arr May 9. Goxo-gauza bai litzan yan neban.<br />
"Como quien toma grajea". Or Tormes 47.<br />
- GOXO-GOXOA. (Expr. adv.). Dulcemente, placenteramente. � Eskualerria, goxo-goxoa, laborantzatik bizi<br />
zen. JE Ber 49.<br />
- GOXO-GOXOAN. Tranquilamente, placenteramente; dulcemente. v. supra (5). � Bueno! Goxo goxoan nuk<br />
orai. Barb Sup 72. Pipa bat erre behar zuela hantxet, goxo goxoan. Ib. 46. Goxo-goxoan, zuri-zurian agertzen<br />
dio bere [...] maitasuna. MAtx Gazt 45.<br />
- GOXO-GOXO EGIN. Tratar con dulzura, con suavidad. � --Senargaia izatian, gure ontziyai bezela arren<br />
eskubai eltzen badiyozu, laster biatzik gabe geldituko da. --[...], goxo-goxo egingo diyot. Alz Bern 50.<br />
- GOXO IZAN. a) (Aux. intrans. bipersonal). Agradar, gustar. � Naiz gorputzarí etzaizkion góxo azóteak. LE<br />
Ong 54v. Goxo ahal baititzeien gauaz ibiltzea. HU Zez 128. Arrotzer hemen trikatzea goxo zaie. JE Ber 10.<br />
Etzitzaidan batere goxo par-murritz ua. Or QA 41. Esan aal zenezaidake [...] zergatik zaien goxo negarra<br />
gaixoeri? Or Aitork 82. Goxo zaitan jakitea eni pentsatzen dunala. JEtchep 68 (v. tbn. 64, 110). Sei ilabete oiek<br />
mendian igarotzea etzait bat ere goxo. Izeta DirG 107. b) (Con aux. de 3. a pers. sing.). Estarse a gusto,<br />
dulcemente. � Salan bero zen eta goxo. Mde HaurB 6. Goxo dik iguzkian. JEtchep 101. Ohean goxo ditake<br />
holako hotzarekin. Ib. 91. Goxo beita mahaiñian / heben algarretatürik. Casve SGrazi 92.<br />
- GOXORIK. Placenteramente, agradablemente; dulcemente. v. supra (5). � Mement bat goxorik, / zurekin igan<br />
behar dut. AstLas 45. Noiz zaizko / supazterrari goxorik / sistuño hek ber-piztuko? Iratz 81. Goizean jeikitzen<br />
naiz bihotza goxorik / ohean argiraino ongi loz aserik. Zerb Azk 8.<br />
- GOXO-UNTZI. "Cornet, boîte à bonbons" H.<br />
goxoaldi. � Calma, tranquilidad. � Etzen samur itsasoa. Goxo-aldian zen. Haizerik ez. JE Ber 78.<br />
goxogailu. � (Lo) que dulcifica, suaviza. Cf. gozagailu. � Haren irakaspenak agertzen zaizkigu idorxko [...],<br />
hutsgune eta goxogailurik gabe. Etcheb MGaric 81 (ap. DRA).<br />
goxogarri. v. goxagarri.<br />
goxogura. � Amigo de comodidades. Cf. gozogura. � Ni hain naiz goxogura [...], non Errosalia khartsuak<br />
egin duen bidearen laurdena egin gabe ere, soseguz nahi bainitzen jarri. "Douillette". Birjin 351.<br />
goxokeria (Dv). � Mimo, regalo, placer (con sentido peyorativo). "Goxokeriak, douceurs" Dv. � Zure ahoari<br />
hanbat goxokeria emateko, zure sentsu guziei bere nahikarak emateko. Dh 460. [Mortifikazazu zure gorphutza]<br />
galde detzaken gurikeria eta goxokeria guzien gainean. Ib. 468. � Mimo, zalamería. � Senar urrunduaren elhe<br />
onez eta goxokeria zerbaitez laguntzeko. JE Ber 100. Beti goxokerian aritu oi zan berekin eta etzion sekula<br />
minberatzeko gauzarik esango. Etxde JJ 69. Ene haurtasunean, halako bitzi bat kausitzen nioten heien [Gallego<br />
eta mutzurdinaren] goxokerieri. Larz GH 1959, 95s. � (Urt I 29, Dv). "Goxokeriak, bonbons" Dv.<br />
1 goxoki (L, BN, S). Ref.: Lrq; Lh. � Dulcemente; placenteramente, tranquilamente; suavemente. v. 1 gozoki.<br />
� Goxoki han bizi zela, urus bakhe handian. Gy 24. Haren gogoa maizenik eta goxokienik gutarteko<br />
jendearekin zen. HU Aurp 116. Goxoki bazkalduak ginen. JE Bur 91. Hirriz ari zen goxoki. Barb Sup 138.<br />
Goxokiago hatsaz baliatuz, patar aiphatuari behera hartu zuen. Ib. 173. Mintzo legunez / goxoki mintzatzen dire.<br />
Enb 154. Familiak egoitzetan goxoki antolatu. Etcham 111. Goxoki perekatzen. Zub 121. Goxoki behatu. Iratz<br />
66. Nigar goxoki egiteko. Zerb IxtS 28. Eroso eserita, goxoki jarria. Mde Pr 321. Goxoki kantatzen du. Larz Iru<br />
86. Erasia zerbait [...] egin behar balinbaduzu, bekoz beko egin, lañoki eta goxoki. Ardoy SFran 338. Goxoki<br />
artu / zazula zeure besotan. Basarri in Uzt LEG II 225.<br />
v. tbn. Zby RIEV 1908, 410. Xikito 4. Ox 145. Zub 66. Ir Y 1934, 175. Or Aitork 193. Basarri 12. Xa EzinB 115.<br />
Casve SGrazi 98.<br />
� (Con reduplicación intensiva). � Goxoki goxoki, ele atsegingarrietan. Izeta DirG 26.<br />
- GOXO-GOXOKI. Placenteramente, dulcemente. � Guziek hirri, goxo goxoki. Barb Sup 81.<br />
- GOXOKIAN. Placenteramente, dulcemente. � Ni haurrekilan ain goxokian / bizi nintzaren artean, / batto<br />
goizean otoak zauritu / dauku bide-bazterrean. Xa EzinB 70.<br />
2 goxoki. � Dulce, caramelo (sentidos prop. y fig.). v. 2 gozoki (2). � Bi milloi... Utzi zadazute goxokia pittin<br />
bat miazten. Ldi IL 116. Asteazkenero [...] Otxolua-ren idazki mamia, Mundakako berriez eta zenbait goxoki<br />
geiagoz ornitua. Ib. 88. Betegarri utsez edo, agian, adiskide Aitzol-i beste goxoki bat ematearren aitatu bide du<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 980<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
[gaia]. Ib. 57. Goxoki zorro bat. Or QA 140. Amonari esaten genizkion gure kontutxoak eta amonak ere beti<br />
zeozer bazuan guretzat, goxokiak edo, ustualditxoren bat ez bazan. ZArg 1958, 65. "Bolo-bolo" esanik,<br />
txanponak eta goxokiak [egozten]. Ibiñ Virgil 58. Ez baitago ozpin minagorik elkarrekin ezin ezkon daitezkeen<br />
goxokiz nahasia baino. MEIG III 94. v. tbn. Markiegi in Ldi IL 8. Etxde JJ 228. Erkiag Arran 119. NEtx LBB<br />
47.<br />
goxoño. �1. (Sust.). (Dim. de goxo). � Kanpoan hotz bezenbat goxoño barnean. Barb Sup 185. Lo egin<br />
baitzuen, halako goxoño bat bihotzean. Ib. 43. �2. (Adj.). Agradable. � Egun goxoño bat, hego ezti batek<br />
beztitu daukuna burutik buru. Herr 9-10-1958, 2. � (Con reduplicación intensiva). � Gizon goxo-goxoño bat.<br />
SoEg Herr 19-5-1960, 1.<br />
goxore. "Caramelo", "mostachón, pasta de mazapán", "tallarín, especie de masa" Lar.<br />
goxoro. v. 1 goxaro; goizero.<br />
goxotasun, goxotarzun. � Dulzura; ambiente agradable. � Nundik dauke ainbeste goxotasun ta merezimentu<br />
Jesu Kristoren eriotza ta pasinoiak? CrIc 43. Badute liburu biek halako goxotasun bat, bihotzetik ezin utzizkoa.<br />
JE Ber 100. Zakurrak milikatzen duen goxotasunian. Zub 112. v. tbn. Or Aitork 280. [Besta] horiek beren<br />
goxotarzünaz betha dezala gure urthe berria! Herr 15-1-1959, 3. Mayalenen [...] goxotasuna. JEtchep 75. Ha,<br />
zer goxotasuna, berritz ere herrian aurkitzea. Larz Iru 122. Etxeko maitasun eta goxotasuna. MAtx Gazt 82.<br />
[Olerkietako] itz-esakeren goxotasun berdingeak. Onaind in Gazt MusIx 145s. Eztuzu zuk egun hartan / zinuen<br />
hainbat goxotasun. Mattin 98. Zu baitan bizitzea, zer goxotasuna! Xa Odol 109. En DFrec hay 5 ejs. � (Pl.).<br />
Comodidad. � Gorputzari dohazkon goxotasunak [...] ukhatu gabe. Zub 98. Badu [...] etxeño bat [...] barnean<br />
behar diren goxotasun guziekin, oto bat ere badu. Othoizlari 1962, 433.<br />
goxotegi. � Confitería. v. gozategi (2). � Bazan ere jatetxe bat [...] orobat goxotegia zana. Anab Don 40.<br />
goxotu. v. goxatu.<br />
goxozale. �1. Goloso. v. gozozale. � Maritxu, goxozale zera zu... / goizean-goizean txokolatea / arratsaldeerdian<br />
koipatsu (G). A EY IV 145. � Almibarado, acaramelado, melindroso (?). � [Salaberria pintatzailea]<br />
goxozale xamarra aurkitzen dut. Zuloaga, bai. Haren dibujo sendo eta harrigarria! MEIG I 67. �2. Cariñoso,<br />
regalado. � Amodiotan fiña eta goxo-zalea. "Fui comedido y regalado amante". Berron Kijote 27.<br />
goxtiar. v. goiztar.<br />
goza-aldi. v. gozaldi.<br />
gozabera. � --Badituzue zuek ere, neska batzuek alako gozabera dituzuenak. --Ara bertan! Zein, zein da neska<br />
ori?... Baten batek itzala egiten al dizue? (Interpr?). NEtx LBB 146.<br />
gozabeta (Lar), gozabete. "Salvación" Lar. � Naizen bezain gerthu naizelarik ene arimaren gozabethaz duzun<br />
gutizia handiaz. Birjin 49. Bere gozabethako egintza. Ib. 53. Zure gozabethea horri balatxeiko bezala. Ib. 54.<br />
gozabetagarri, gozabetarri. � Saludable, salvífico. � Neskatxa gaztei abisu gozabethagarrien emateko. Birjin<br />
48. Han bethetzen da ez xoilki ukhaiteintuen argiez et-egiteintuen gogoaketa gozabetharriez, bainan bai<br />
Jainkoak ematen dioen gantzudura jainkozkoaz. Ib. 447.<br />
gozabetari (Lar), gosabetari. � "Salvador" Lar. � Errekeritzen zaituztet gur-arimen Gozabethari jainkozko<br />
hartaz, etzarraiztela hain molde eskasdunei. Birjin 110. Gozabethari edo Salbatzaile goihesgarri hura. Ib. 517. -<br />
-Nola da Salbatzalea edo Gosabetaria? --Zeren ematen duen grazia ta barkatzen bekatuak. Legaz 13.<br />
gozabetatu. "Salvar, dando la Gloria eterna, que es propio de Dios" y "Salvarse al Cielo" Lar. � [Serorak]<br />
gozabethatzen dira. Birjin 164. Oi nere Jainkoa [...], zur-onez gozabethatzen baduzu ner-amaren arima. Ib. 395.<br />
gozabide. � Medio de gozar, de disfrutar. � [Dirua] neurrigabeko gozabide bezala azaltzen zaigulako. Vill<br />
Jaink 130.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
981
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gozadetsu. v. gozandetsu.<br />
gozadu. v. gozatu.<br />
gozadun (Lar, Añ, A, Bera), gozodun (Hb ap. Lh). �1. "Apacible" Lar y Añ. "Suave" Lh. �2. "Gozodun (Hb),<br />
qui donne profit" Lh. �3. "Sabroso, gustoso" Bera. �4. "Templado (instrumento)" Bera.<br />
gozadura. "Adoucissement" Dv � A.<br />
gozaera (Lar, H). �1. "Alivio", "apacibilidad", "serenidad, sosiego" Lar. "1. adoucissement, soulagement d'un<br />
mal [...]. 2. allègement d'une fatigue, repos qui se prend avec un sentiment de plaisir, de bien-être" H. �2. Goce,<br />
placer. � Zenbat gozaera loi geldi! Zenbat zale ta deseo deshonesto! Donce 13.<br />
gozaezgarri (Lar, H). � "Implacable" Lar. "1. chose, personne dont on ne peut jouir, désagréable, etc. 2.<br />
implacable, inflexible, d'humeur, de caractère intraitable; parlant de mer, de tempête, qui ne peut se calmer,<br />
s'apaiser" H. � Egin dute irurak adiskidetasun aundi bat neri didaten gorroto gozaezgarrian zimendatua. Otag<br />
EE 1882c, 478. Aren etsairik odolgiroena, setazkoena, gozaezgarriena. Ib. 512 (v. tbn. 582).<br />
gozaezgarritasun. "Qualité de ce qui est implacable, déplaisant, désagréable; temps, tempête, mer en telle<br />
agitation, tel trouble qu'ils sont loin de se rasséréner, se calmer" H.<br />
gozaga(be). v. gozogabe.<br />
gozagabetasun (H), gozabagetasun (H), gozagetasun (H). � "Condition de ce qui est sans douceur, sans<br />
agrément [...]" H.<br />
gozagabetu (H), gozabagetu (H), gozagetu (Lar, H), gozakatu (V-gab [?]-m-gip ap. A). � "Desabrirse" Lar.<br />
"Perdre tout goût, toute douceur, tout agrément, toute puissance, etc." H. "Gozakatu, endurecerse mucho la tierra,<br />
hacerse empedernida por los hielos y nieves" A.<br />
gozagai, gozakai, gozagei, gozogei. � Fuente de placer, de consuelo, de dulzura. � Etzuen behinere gutizia<br />
gehiago erakhutsi gauza batentzat bertze batentzat baino, ez eta lehiarik xumena gozageientzat. Birjin 318.<br />
Bazekusan haren ilobarentzat gozo gei handi bat izanen zela. Ib. 328. Ez jan-edanean, eta ez gorputzaren beste<br />
gozakaietan. EE 1885a, 133. Agur gure poza ta / atsegin guztia. / Atsekabe danetan / gozakai eztia. Lander (ap.<br />
DRA). Lurreko atsegin, poz ta gozagai guziak aldi batekoak besterik ez dira. Inza Azalp 113 (v. otro ej. en la<br />
misma pág.). Jaio ezkero danok / gerade zeozer / batzuek gozagai ta / besteok piper. And Egun 130.<br />
gozagailu (Dv � A). � (Lo) que consuela, deleita. "(Subst.), calmant, adoucissant" Dv. Cf. goxogailu. v.<br />
eztigailu. � Bertzeek nahi dutenetan bilha betzate beren gozagailu eta goreskeriak! bainan nik [...]. Dv LEd 88<br />
(Cb Eg II 44 konsola ta gloria bitez). Eta bizkitartean zer gozagailua ez da, fruitu guzietarik nasaia ukhaitea<br />
etxe inguruan? EGAlm 1895, 21. Gehiago argi, ongi, edergailu eta gozagailu dugula lurraren gainean. HU Zez<br />
115. Atsekabe guztien gozagallu da itxaropen maitagarri ori. Eguzk LorIl 96 (ap. DRA). v. tbn. Gazt MusIx 169.<br />
gozagain (Lar, H). � "Confitura" Lar. "Confiture. Fruit confit dans un liquid sucré" H.<br />
gozagaindu (Lar, Hb ap. Lh). � "Confitar" Lar. "Confitado, gozagaindua" Ib. � Ezti ta azukrearekin konfitatu<br />
edo gozagainduaz. AA III 397.<br />
gozagaintxo (Lar, Hb ap. Lh), gozagaintxa (T-L). � "Confites, gozagaintxoak, gozaboillak" Lar. "Confiture" T-<br />
L. � Gozagaintxoak izan balira bezala jaten zituen. Mde Pr 87.<br />
gozagaitz. v. gozakaitz.<br />
gozagarri (Lar, Añ, Dv � A, H), gozogarri (Añ). �1. (Lo) que alivia, consuela; (lo) que deleita, agrada;<br />
agradable, placentero. "Anodino, que suaviza", "emoliente", "quitapesares, consuelo", "linimento" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
982
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
"Lenitivo", "mitigativo" Lar y Añ. "1. ce dont on peut jouir, avoir plaisir et agrément: Egun gozagarri bat dugu,<br />
nous avons une journée à souhait. Senhar osoki gozagarria duzu, vous avez un mari tout à fait à votre gré. [...] 2.<br />
Badu min guzientzat gozagarri, il a remède, calmant pour tous les maux. Zenbait gozagarri ekhar ahal baliozate<br />
bere semearen gaitzei (Mih)" H. v. goxagarri. � Tr. Documentado en autores meridionales desde la segunda<br />
mitad del s. XVIII; al Norte lo emplean Oihenart, Pouvreau, Duvoisin y Arbelbide. Gozagarri es la forma más<br />
empleada. En DFrec hay 2 ejs. de gozagarri. � Sokarraria, xotila bada, da gozogarri, toldea bada,<br />
erdeinagarri. "Un railleur subtil donne du plaisir". O Pr 408. Batasun gozogarria. SP Imit III 37, 2. Eztitasun<br />
gozogarri bat hartzen baitute [mandragoraren usainetik]. SP Phil 201 (169 gozogarri). [Ama Birjiña,] bitarteko<br />
gozagarri. Cb Eg III 294. Ukatu geure burubari gozagarri ta gurari txar guztiak. CrIc 38. Jaki onenak ta<br />
gozagarrienak. CatElg 154v. Artu oi dituzten atsegin gozagarriak. Mg CC 232. Aldi gozagarria. Mg in VMg<br />
105. Esperanza au da [...] neke guzien gozagarria. AA II 11. Zeinbat gozogarri auarentzat? [...] Zeinbat jaate<br />
ta edaate neurri bagako? fB III 116 (cf. infra (2)). Zu bezalako seme bat [...], ene zahartzeko gozagarri. Dv Lab<br />
2. Zeruak emon eustazan landa gozagarriak. AB AmaE 376. Igortziko da gaixoa baltsamu gozagarriarekin. EE<br />
1885a, 134. Bainan gure nigarrari, bedi Jesus gozagarri. Arb Igand 157. Gogokoa eta gozogarria dan zerbait.<br />
Itz Azald 190. Zein gozagarria, galdu zala uste izan eben seme biotzekoa agertutea! Echta Jos 365s. Kontseilarijeneralaren<br />
euskarazko hitz garbiak, olio fiñena bezain gozagarri jausten dira bihotzetarat. Lander RIEV 1911,<br />
594. Soailu bakotxean, begiaren gozagarritzat [...] harri lantu batzu. JE Ber 22. Bere izaki saminduaren<br />
gozagarri Engrazi billakatzen zun. Etxde JJ 267. Ain bide luzean joan bear ura ez zan oso gozagarria. Anab<br />
Aprika 67. Miñen gozagarritzat. Vill Jaink 155. Ez da berri txarrik, aldamenean gozagarri pittinen bat ez<br />
dakarrenik. MEIG II 67.<br />
v. tbn. A Ardi 88. SMitx Aranz 167. Mde Pr 285. NEtx Antz 42. Erkiag Arran 160. Gazt MusIx 169. Berron<br />
Kijote 159.<br />
� Euskalegun onek belarri-gozagarri. A LEItz 133. Itzaldi [...] labanak [...] entzuleen belarri-gozagarri. Zait<br />
Plat 111. v. tbn. Or in Gazt MusIx 20. Grace Kelly ere begi-gozagarri aukeratu du. MEIG I 187.<br />
� Dulce. "Vino doncel, ardo gozoa, gozagarria" Lar.<br />
� (Lar, H). "Aplacable", "placable" Lar. "Que l'on peut calmer, apaiser, [...]. Ezta nihor hain haserrekorrik non<br />
ezten eztitasunaz gozagarri" H.<br />
�2. (V, G). Ref.: A; Iz ArOñ (gosagarri). Condimento; alimento. � [Janariari] gatz pitin bat egotzi eta beste<br />
gozagarri bage. Izt C 150. v. tbn. Dv Lab 284. Janariak jarri zituan espezi edo gozagarri gutxirekin. Agric 23.<br />
Goizean goizetik ekarri zituzten jaki ta gozagarriak uritik... Ag G 227. Bazkariak gozagarririk onena, gosea.<br />
EgutAr (ap. DRA). Janaria zabaldu eban oilloen jan-ontzietan. [...] Oparo euken egazti otzanok gozagarri<br />
barria. Erkiag Arran 96. Matordua elduko ez elduko begira egon barik, bitartean, zerbait gozagarriz barau<br />
ariña orniduta ipiñi. Erkiag BatB 59. [Odolki eta lukainka] kakotatik esegita / urte guziko gozagarriak. And<br />
AUzta 140.<br />
�3. "(Vc, B), abono" A.<br />
�4. "Azúcar" A DBols. � Gozogarri ta kanelaz ereindako arroz-aia beroa. PMuj Noni 85.<br />
�5. (Sust.). Dulce. � Gozotegian be izaten dira gozagarri batzuen eske. Ag Kr 44.<br />
- AHO-GOZAGARRI. v. aho-gozagarri.<br />
- GOZAGARRIZKO. � Gozagarrizko kondaira. "Sabrosa historia". Berron Kijote 107.<br />
gozagarriki. "De manière à calmer, adoucir, consoler" Dv<br />
gozagatx. v. gozakaitz.<br />
gozage. v. gozogabe.<br />
gozagei. "Lascivia, exceso en lo deleitoso y lozano" Lar.<br />
gozagei. v. gozagai.<br />
gozagiro (Lar, H). �1. "Placentero" Lar. "D'humeur agréable, joyeuse, avenante" H. � Aterpe gozagiro<br />
(placentero) artako atsegiñak, nork adierazi? J.M. Tolosa EEs 1913, 114. �2. "Aise, satisfaction, bonne<br />
disposition d'esprit, d'humeur. Gozagiroz dago, il est aise, content, de bonne humeur" H. �3. "Adv. avec le sens<br />
de gozagiroa, avec aise, plaisir, etc." H.<br />
gozagirotu. "Devenir d'humeur douce, agréable, d'abord et de commerce facile, sociable" H. Cf. goxagirotu.<br />
gozagoiti. "(S; Foix), lascif" Lh.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
983
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gozailu. "(R-uzt), dulce, templado. Aizkora gozailua, hacha bien templada" A.<br />
gozain (Lar, H), gozan (Añ). � "Nervio" Lar. "Aorta, la arteria magna, gozaina, gozaina [sic] andia" Ib.<br />
"Cuerdas, nervios", "convulsión de nervios, gozañen kiskurtea" Ib. "Quartillas en la bestia, nervios sobre el<br />
casco y juntura de la pierna" Ib. "Perlesía, gozaiñen galkordea" Ib. (cf. Izt C 221: Gozaña, galkordea, [...] (en<br />
una lista de enfermedades de la oveja)). � Non neurriz gorago minari giten emanik, gozainen galkordean erori<br />
baitzen. "Elle en devint paralitique". Birjin 230.<br />
- GOZAIN-LOKI. "Nodación, nodo en la cirugía" Lar.<br />
gozaindetxo. � "Nervudito" Izt VocC. � Orti da toki goitituen barnaria. [...] Sancho gozaindetxoa. Muño<br />
mendiska goititua. Izt C 21.<br />
gozainti (Lar, H). � "Nervoso, nervioso, nervudo" Lar.<br />
gozaita. v. ugazaita.<br />
gozaka. v. gozogabe.<br />
gozakai. v. gozagai.<br />
gozakaide (Lar, H), gozakaidi (Lar).<br />
� "Indulgencia", "indulto" Lar. "Indulgencia plenaria [...] pekatu guzien gozakaidia" Ib. � Azkenean<br />
irabazikotutzun gozakaidiak. Birjin 224.<br />
gozakaikoi (Lar, H). � "Indulgente" Lar.<br />
gozakaitu. � "Indultar" Lar. � Legeen erara arauzleak edo gaitzgilleak gozakaitu edo libratzea. EConst 56.<br />
gozakaitz (V-gip, G, AN; Lar, Dv, H), gozagaitz (H), gozakatx (V), gozagatx (V-m), gozakeitz (AN-araq),<br />
gozogaitz (H). Ref.: A (gozagatx, gozakaitz, gozakatx); Iz ArOñ (gosakaitz); Satr VocP (gozakeitz); Gte Erd 212.<br />
� Tr. Documentado en Etcheberri de Ziburu y en algunos autores meridionales desde Larramendi. Gozakaitz es<br />
la forma general. Hay gozagaitz en Etcheberri de Ziburu, Zaitegi y N. Etxaniz. �1. "Desapacible" Lar. "Está de<br />
mal temple, gaizgiroa dago, gozakaitza, gozagea dago" Ib. "Colère, d'humeur difficile, violent, emporté" Dv.<br />
"Desabrido, colérico, fiero" A. "De mal humor" Gárate 7. a Cont BAP 1957, 48. "Displicente, arisco (persona o<br />
animal)" Iz ArOñ. "De mal talante; desasosegado" Satr VocP. "Gozakaitza da (G-azp)" Gte Erd 212 (junto a<br />
haserrekorra, hari gaiztokoa, etc., de otras zonas). � [Izarrak ere] ez naute betetzen, ukitzen, gozatzen: aiñ nator<br />
gozakaitza. Lar SAgust 3. Eria gozakaitz egonagatik [...] Jaunaren bendizioakin bera gozatuko da ta eskura<br />
etorriko da. Cb Eg III 285. Ez izatea mukerra eta gozakaitza, baizik erraza, samurra, gozoa. AA I 573.<br />
Biguintzen eta gozatzen ditu biotzik gozakaitzenak. AA III 433. Gizon biotz-gogor, izugarri, gozakaitz, infernutik<br />
irtena zirudiena. Lard 163. Etzaitezela iñoiz / izan gozakaitza. Moc Ezale 1898, 222. Lenago baño mukerrago ta<br />
gozakaitzago gelditu zan. Ag G 160. Izaker sukoi ta gozakaitzekoa. EEs 1913, 179. Beti gozakaitz, beti minbera<br />
bizi da. Gazt MusIx 71. � "Sans douceur, sans agrément aux sens, déplaisant, répugnant" H. � Zierpeen herze<br />
eta gibelez ianharia / Sathanek aphaintzen dio hain gozagaitz iakia. EZ Man 105. v. tbn. Zait Sof 197.<br />
Ametsondo gozakaitzak. Or QA 101. Gure liburuak erriari gogorregi ta gozagaitz egin ez dakizkion. NEtx Nola<br />
6 (v. tbn. Antz 102). Zu gabe gozagaitz zait dana. NEtx LBB 283. Udako bazkalondo gozakaitzaren berogaldatan.<br />
"Enfadosa siesta de verano". Berron Kijote 139. � (V-gip, AN; Lar). Ref.: A Morf 188; Iz ArOñ.<br />
"Bronco, en la voz e instrumentos", "insuave" Lar. "Gozagaitz, destemplado, desafinado" A Apend. "Gosakaitz,<br />
(lo) áspero" Iz ArOñ. � Ezpañetatik ateratzen diran itz gozakaitzak entzuten. Etxeg Itzald II 149. � (G, AN ap.<br />
A), gozakatx (Vc ap. A), gozagatx (V-m ap. A). "Tierra dura" A. � Zaldibiako buztin lur gozakaitzak. Izt C 171.<br />
�2. "Desabrimiento, gozakaitza, gozagea" Lar. "Desagrado, ederesgea, gozakaitza" Ib. "Desapacibilidad",<br />
"destemplanza" Ib.<br />
gozakaitzaldi (G ap. A). � "Momentos de cólera" A, que cita el ej. de Lard 166. � Gozakaitz-aldiak eta<br />
barrungo illuntasunak artzen zuenean. Lard 163 (v. tbn. 175, 166).<br />
gozakaitzkiro. v. gozakaizkiro.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
984
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gozakaizkeria, gozagaizkeria (H), gozakaitzkeria. � Carácter arisco, desagradable; desaire, palabra o acción<br />
desagradable. "1. trait, action qui part d'un caractère, d'humeur dure, intraitable. Gozagaizkeria bat egin darotazu<br />
[...]. 2. condition de dureté de caractère, d'humeur chagrine, intraitable, inflexible" H. � Esauren griña<br />
nagusiena zan gogortasuna ta gozakaitzkeria. AA III 625. Esauren gozakaitzkeriak atsekabe andia ematen<br />
bazioten ere. Lard 31. Nagusi edo etxeko-andrearen gozakaizkeri ta mukerkeriak. Arr CDoc 133 (ap. EG 1958,<br />
389). Bere aita bigarrenean ezkondu zalako, uazamaren gozagaitzkeriak eraman bearrean arkiturik. Arr Bearg<br />
311.<br />
gozakaizki, gozagaizki (H). � "D'une manière désagréable aux sens; avec dureté, avec caractère, humeur<br />
difficile, intraitable" H. v. gozakaizkiro.<br />
gozakaizkiro (Lar), gozakaitzkiro, gozagaizkiro (H). � "Desapaciblemente", "destempladamente" Lar. � Eta<br />
oraindik gozakaitzkiroago esan zioten: zure umea zerekin artu eta goazemazu. Arr GB 34.<br />
gozakaiztasun (H), gozagaiztasun (H). � "1. qualité d'une chose désagréable, répugnant aux sens. 2. syn. de<br />
gozagaizkeria (2.º)" H.<br />
gozakaiztu (Lar, H, A DBols), gozagaiztu (AN? ap. A), gozogaitztu. � "Desabrirse", "destemplar" Lar.<br />
"Desafinar" A, que cita el ej. de Lizarraga (Urt). Cf. Lar: "Bronquedad, gozakaistea". � Atsegin eta plazer<br />
guztien mintzeko eta gozo gaitzteko, asko da konzientzia gaixtoa. Ax 441 (V 288). Aserrearekin gozagaizturik<br />
dago. Cb Eg (ap. H). Gozagaizten dute ungendu onen suabidadea. "Perdunt suavitatem unguenti". LE-Fag.<br />
Tékla edo kuérda edo bozabát barinbadoáie makúr, áski dá gozagaitztekó soñu guzía. LE Urt ms. 76v (ed. 1846,<br />
213 gozagaizteko).<br />
gozakari (Dv � A). � Consuelo, alivio. "(Subst.), calmant, adoucissant; consolation" Dv. � Zerua galdu<br />
bethikoz, eta zer estantetan nintake? Zer! ez gozakari, ez esperantzarik gabe! Dv LEd 134 (Cb Eg II 72<br />
konsuelo; v tbn. 116, 126 y 176). Ukho egiten diotet ohore, atsegin eta lurreko gozakariei. Ib. 97. Dabitek igorri<br />
zuen beraz bere serbitzariez gozakari emaitera Hanoni aitaren heriotzeaz. Dv 2 Sam 10, 2 (v. tbn. 1 Cor 16, 18).<br />
gozakatx, -keitz. v. gozakaitz.<br />
gozakera. �1. "Diversión" Lar. "Amusement, récréation" H. �2. "Afabilidad, arraikera, gozakera" Lar.<br />
gozakeratu. "Se donner du rêlache, du repos, se divertir, promener" H.<br />
gozakeria. v. gozokeria.<br />
gozaki. v. 2 gozoki.<br />
gozakide. � Compañero de gozo. � Bere betiko zorionean bere gozakide izateko aukeratu gaittualako. Inza<br />
Azalp 131.<br />
gozakor. "Placable" Lar. "Qui se laisse aisément apaiser, fléchir" H.<br />
gozakortasun. "Disposition naturelle à s'apaiser, fléchir, pardonner" H.<br />
gozakortu. "Devenir facile à s'apaiser, à se laisser fléchir" H.<br />
gozakortza (Lar, H). � "Placabilidad" Lar.<br />
gozalaba. v. ugazalaba.<br />
gozaldats. "Explanada, gozaldatsa" Lar.<br />
gozalde. � Gozo. � [Espiritu Santuaren fruktuak]: zazpigarrena, espirituko gozaldea. CatBurg 43.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
985
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gozaldi (Lar, Añ, Dv � A, H), goza-aldi, gozoaldi. � "Placer", "regocijo", "recreación", "delicia" Lar y Añ.<br />
"Está de buen temple, ongiroa dago, gozaldiaz dago" Lar. "Deleite" Añ. "Moment d'adoucissement d'une<br />
douleur physique ou morale" Dv. "1. temps de récréation, relâche que l'on prend, journée de plaisir qu'on se<br />
donne. Lanaren ondoan behar da gozaldia [...]. Egun hartu dugu gozaldi bat ona [...]. 2. état actuel de bonne<br />
humeur, de disposition d'esprit agréable, sensible, etc... Gozaldiz dago" H. � Besoetan ikusi zuenean, aren<br />
biotzeko gozaldia nork esan dezake? Cb Just 108s. Gozaldi andi batek eman zion. Ib. 58. Munduko kontentuak,<br />
ondasunak eta gozaldi guziak (AN, s. XVIII). FLV 1992, 315. Mintzaldi izpiritual baten ona eta gozaldi onhest<br />
baten phausua. "Récréation". Birjin 90. Goza-aldi izpirituala eta arimako onthuruntza egiten zuten denbora<br />
berean. Ib. 534. Artu gaur nekaldiren bat [...]. Itxi gozaldiren bat; laburtu jatekoa. Añ EL 1 41 (EL 2 47<br />
atsegingarriren bat). Probau dituanak zure ontasunaren gozaldiak. Añ LoraS 135. Zeuben lagunakaz daukazun<br />
gozaldija edo diberzinoia istia. Astar II 125. Gipuzkoako ostatu garbi txukunetan egiten diran su-aldi galanten<br />
ondoan artzen diraden gozaldi oso beteak. Izt C 130. Gogoko zaion gauz edo gozaldi edo atsegiñ zaion zerbait<br />
egun oro uztea. Arr May 9. Ez lukela ura adi-irakurtzeak eman ditzaken ia bi ordu beteko jolasarte ez<br />
gozoaldirik. Ldi RIEV 1928, 208.<br />
gozaldiro. "Deliciosamente", "regocijadamente" Lar. "Agréablement, joyeusement, etc." H.<br />
gozalditsu. "Delicioso" Lar. � Ain zan amultsua, gozalditsua, toki ura. J.M. Tolosa EEs 1913, 113.<br />
gozalditu. "Prendre relâche, se récréer, se réjouir, jouir" H.<br />
gozaldu. v. gosaldu.<br />
gozaleku. � Lugar de goce. � Zeru goiaño oan / mendizut, bean ez bezelako / lanarte gozaleku. "Sierra que vas<br />
al cielo [...] que gozas del sosiego que no conoce el suelo". Gazt MusIx 117.<br />
gozalpila. "Turrón, gozalpilla" Lar.<br />
gozama. v. ugazama.<br />
gozamen (c. sg. A; SP (sin trad.), Ht VocGr 376, Lar, Añ, Arch VocGr, Dv, H, Zam Voc), gozomen. �1. Goce,<br />
disfrute; usufructo. "Usufructuar, gozamena izan, iduki, euki" Lar. "Gozo" Añ. "Jouissance, possession d'une<br />
chose" Dv. "Norbaiti bere onthasunen gozamena uztea, laisser à quelqu'un l'usufruit de ses biens. Gozamena<br />
zure, iabetasuna zure anaiaren, la jouissance, les fruits pour vous, la propriété pour votre frère" H. � Tr.<br />
Documentado al Norte desde principios del s. XVIII; al Sur se encuentra sólo en Guerrico, EConst y algunos<br />
pocos autores del s. XX. Eguiateguy y, al menos una vez, Eguzkitza emplean la forma gozomen. En DFrec hay 4<br />
ejs. de gozamen. � [Mundu huntako gauzen] gozamena milla beldurrez eta griñez bethea dela. Ch I 22, 2. Gida<br />
ezazü [...] argitarzün eternalaren gozameniala. Mst III 59, 4. Erreginak [...] erran zioen: zohazi, sar zaite [...]<br />
Nabothen mahatstiaren gozamenean. Lg I 361. <strong>Fe</strong>de oneko posesiorik edo gozamenik ezin eduki dezake. Gco II<br />
286 (v. tbn. I 361). Jainkoaren beraren gozamenerat [...] dretxo izatea. Dh 241. Erregek eziñ artu dezake iñoren<br />
ondasunik [...] ez eragotzi beren gozamenik. EConst 59. Dena zen heiena hango [baratzeko] gozamena, / salbu<br />
fruitu batena. Zby RIEV 1908, 206. Hel ahal ditian [...] bethiereko dohatsütarzünaren gozameniala. Ip Hil 266.<br />
[Apez-etxe ebatsien] gozamena urririk zuzenez behar zukenari arranda pagaraz. HU Zez 189. [Jopuak] lurrak<br />
lantzen ekin arren, ez euken gozamenik be. Eguzk GizAuz 10. Sail bakotxa erabillanak, orren gozamena baño<br />
beste eskubiderik ez eukan. Ib. 10 (131 gozomen). Jaunari errezatzen / [...], zeruko gozamena / izan dezan gero.<br />
Uzt Sas 197 (v. tbn. Inza Azalp 42 zeruko gozamena). Emazteak bizi deino ondasunen gozamena duelarik. MIH<br />
150. Jabetza hutsa [...] semearentzat gelditzen da; gozamena, berriz, gurasoentzat. Ib. 150. v. tbn. Mih 120. AR<br />
31. JesBih 447. Jaur 138. Etxba Ibilt 479. Gozomen: Egiat 226.<br />
�2. (V, BN; Lar, Añ, H). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg. Gozo, regocijo, alegría; placer, gusto. "Deporte,<br />
diversión, holgura" Lar. "Sensualidad, [...] aragiaren gozamena" Lar y Añ. "Deleite sensual: (c) aragizko<br />
atsegintasuna, gozoroa, gozamena" Añ. "2.º (Vc), entusiasmo. [...] 4.º dulzura, caricia. 5.º (V-ger-m, BN),<br />
felicidad" A. "Consuelo. Atsekabetuen gozamena, poztu gaitzazu" Lander (ap. DRA). "Zeruko gozamena dala,<br />
esaten dabe, Jaungoikuan izate ederra begixen aurrian eukitzia" Etxba Eib. "Astotxo bat Santa Luziatik ekarri<br />
zebenian, haura zan umien gozamena" Elexp Berg. � Tr. Documentado en Pouvreau, Maister, Larreguy,<br />
Eguiateguy (190 gozomen), Hiribarren y en autores meridionales a partir de principios del s. XIX. � [Iesus da]<br />
mundu hunetan dabiltzanen konsolazionea eta sainduen sekulako gozamena. SP Imit IV 1, 11. Hobeki<br />
yarraikitzen gaizko [...] lurreko gozamenari, ezen ez zerukoari. Lg I 335s. Samurtasun, gozamen ta atsegin<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
986
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
sentikor ta ezagunak. Mg CC 226. Eta zeure barruban sentietan zenduban gozamen edo gustua? Astar II 146.<br />
Zertako paira? Gozamena behar da bilhatu eta erran: goza edo hil. Hb Egia 122. Guztiz gozamen aundiya artu<br />
zuan jendiak itz aiekin. Bv AsL 111. Egazti ura eman zion [...] esanaz: ar zazu [...] Jaunak bialtzen dizun<br />
gozamen au eta jan ezazu. Ib. 134. Aragiaren gozamena. Itz Azald 117. Gozamen edo zorion osoa aurkitu.<br />
Garbiz EEs 1929, 103. Aberastasun utsalak eta gozamenak. Ir YKBiz 174. [Sermoiak ez dira] belarrien<br />
gozamenerako. Bilbao IpuiB 237. Zenbait txoperren gozamen dana / al dan azkarren joanda. Basarri 170. Olerki<br />
aren bikaintasun, gozamen eta sakontasunaz arriturik. Gazt MusIx 165. Gozamen estetikoaren neurketa. MEIG<br />
IV 75. Chaplin-zaleek [...] ez dute uste bezalako gozamenik izan. MEIG I 185. v. tbn. Mst I 15, 3. Añ EL 2 75. Ag<br />
G 333. Etxde JJ 110. Xa Odol 53. Uzt Sas 63. Berron Kijote 35.<br />
�3. (Ht VocGr 406 � Lecl (gos-), Dv � A). "Possession" Ht VocGr. "Propiedad, posesión, hacienda" A. �<br />
[Inbidiak] gozamenez eskasia, / ontasunez pobrezia, / bozkarioz tristezia / hiretzat egiten dik. Monho 110. Gizon<br />
batek [...] saldu zuen gozamen bat. TB Act 5, 1 (Dv bazter bat). Gure hiri guziak, gure gozamenak oro... zure<br />
aitzinean dira. Dv Iudith 3, 3. Eta Moisek Gaden leinu eta semeei beren familien arabera eman zioeten<br />
gozamena, zeinaren xehatzapena hau baita. Dv Ios 13, 24 (BiblE beste zati bat).<br />
�4. (Vc, BN ap. A; VocB). "El rédito" VocB. "Interés del dinero" A.<br />
�5. (V-gip ap. Etxba Eib; Bera, A DBols). Sentido del gusto. "Ez eukan gozamenik eta bardiñ zetsan ogixa zeiñ<br />
artua" Etxba Eib. � --Ez daki Amontilladoa Sherry ardotik bereizten. --Eta halaz ere, zoro batzuek daukate<br />
haren gozamena zurearen bete dela. Mde Pr 107. � Gusto, facultad de apreciar lo bello. � Ez [...] atzerriko<br />
eresti zakar ta zentzugabeak, ez, baizik eresti eztitsu ta mentasun aundikuak [jotzen zitun]. Gozamen au<br />
lenengotik erakutsi zuen. Garit Usand 11 (v. otro ej. en la misma pág.).<br />
�6. Gusto, sabor. � Errekondoko janari guztiak gozo gozoak zirala [...]. Bikainak, beste gozamen hobe<br />
batekoak. Osk Kurl 94 (v. tbn. 96, 85).<br />
- GOZAMENEAN. <strong>Fe</strong>liz, dichoso. � Baiña kondiak, gozamenian eta kontentuz betea, frailliak emon zetsan<br />
erantzun zintzuagaz [...]. Etxba Ibilt 469.<br />
- GOZAMENEKO. "Gozameneko, qui appartient à la jouissance. Noren gozamenekoak dire lur horiek?" Dv. v.<br />
GOZAMENEZKO (b).<br />
- GOZAMENEZKO. (Adnom.). a) v. supra (2). � Eziñ daiteke enekiñ gozamenezko amudiorik eta batasun<br />
mistikorik presuna ezpada lehenago eneganat osoki uzten. Ch III 37, 4. b) "Que l'on détient par jouissance (et<br />
non en propriété). Onthasun horietarik bat bere-berea du eta bertzea gozamenezkoa bizi deno" Dv. v.<br />
GOZAMENEKO.<br />
gozamenari (Lar, H). � "Usufructuario, gozamenaria, usufrutuaria" Lar.<br />
gozamende. "Dotación de Capellanía, ondokartea, gozamendea" Lar. Cf. Lar: "Dotador así, ondakartzallea,<br />
gozamendaria". Cf. H: "Gozamendari: qui a l'usufruit, usufruitier".<br />
gozamendu, gozamentu. �1. Placer, deleite, regocijo, felicidad; consuelo, alivio. � Dohatsuak, beraz, duke<br />
handi gozamendua / hain estatu ederrean ikhusteaz mundua. EZ Man I 89. [Infernuban] ezta aentzat izango<br />
eztitasunik, gozamenturik, ez aringarririk. CrIc 36. [Luxuria da] aragiaren gozamentubetarako artzen dan [...]<br />
amodio itxuba. Ib. 115 (v. tbn. 141). �2. Disfrute, goce. � Ezin elduko gara euren [zeruko atsegintasunen]<br />
gozamentura neke andi baga. CrIc 38. [Benefizio sinple San Klementekoaren] gozamenduarekin estaldu zan<br />
Kolejioaren beartasuna. Izt C 501s. �3. "Gozamendua, dotación" Izt VocC. � Uribatzarreak erabakiko du bere<br />
Majestadeari eta Jauregiari dagokan moduko urteoroko gozamentua. EConst 61 (v. tbn. otro ej. en la misma<br />
pág.). �4. "Abono de tierra, gozamentua (AN)" Aq 842.<br />
gozamenkeria. � Deleite, placer (con sentido peyorativo). � Merkatariak aberastu egin dira haren<br />
neurrigabeko gozamenkeriari esker. IBk Apoc 18, 3 (IBe lujoa).<br />
gozamentu. v. gozamendu.<br />
goza-mizka. �1. Golosina. � Goza-mizkek galdu(r)ik daukie. 'Goxoki edo gauza goxo geiegiak, kaltegarri'<br />
(AN-larr). Inza NaEsZarr 423. �2. "Goza-mizke, laminero, dulcero, goloso" DRA.<br />
gozan. v. gozain.<br />
gozande (Lar, H). �1. "Deleitación, delectación", "delicia" Lar. "Deleitación morosa, gozande geldia, nagia" Ib.<br />
"Deleite sensual, gozande aragizkoa" Ib. � Guziak daude etxean gozande aundiareki (AN, s. XVIII). FLV 1992,<br />
316. Aingeruéna bekála / emén nere gozandéa; / au zerúko antesála [...]. LE Kop 153 (v. tbn. 107). Egoten bada<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
987
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
bere baitan gozatzen ta zebatzen gaizki gogoratuan. Ori deitzen da gozande gaixtoa edo gusto artzea. LE-Fag. v.<br />
tbn. LE Urt ms. 46v. Lurreko tratulariak aberastu dire haren gozande soberakituaz. TB Apoc 18, 3 (IBk<br />
gozamenkeria). Gozandean bagera / txikitan azitzen / edozein gauzak gaitu / gu ere gaizkitzen. It Jolasak 125<br />
(ap. DRA). �2. (Lar), gozaunde (Lar). "Delicadeza, suavidad" Lar.<br />
- GOZANDEKO (Lar � H). "Civil, contrapuesto a criminal" Lar. "Pleito civil, gozandeko auzi" Ib. � Nori<br />
dagokio [...] legeak zuzen bidetzea auzietan, kausa gozandekoetan eta obendunetan? EConst 39. Tribunal [...]<br />
gozandekoetan. Ib. 54.<br />
gozandetsu (Dv), gozadetsu. � Sabroso, rico. "Goxoa (jateko), manger savoureux. Gozandetsua (Izt), jujusa"<br />
Dv. � Itsasoan arkitzen dan arrainik gozandetsuena dalako izokia. Izt C 203. Zumu gozadetsuarekin. Ib. 145 (v.<br />
tbn. 59).<br />
gozandu. �1. "(G-azp), agradar" A. �2. Disfrutar, gozar. � Emakumeak orrelantxe gozandu daroe, gizagogoak<br />
saminduaz. Erkiag Arran 99.<br />
gozapen. � Goce. � Ikuspena, eukipena eta gozapena; edo bardin dana [...] Jaungoikoa gozetea. Itz Azald 42.<br />
gozaratu. v. gozarotu.<br />
gozarazi (Dv, H), gozaerazi, gozerazi, gozaraztu (H). �1. Hacer gozar (de). "Faire jouir" Dv. Gozarazi ("hacer<br />
feliz") es empleado en LE Doc, sg. el voc. del editor. � Gozarazi nahi zaitu bere gloriaz. EZ Man I 124 (v. tbn.<br />
Eliç 272). Iainkoaren faboreaz gozarazteagatik. Harb 317. Gozaraz gaitzatzu arimako eta gorputzeko osasuan<br />
eternalaz. Hm 84. Bake bethierekoaz goza erazi ditzala. Bp I 130 (v. tbn. II 5, con complemento en absoluto y<br />
aux. tripersonal). Gozaraziko zaitut barreneko bakeaz. Ch III 51, 2 (Mst -z goza eraziren zütüt; v. tbn. con<br />
complemento instr. CatLav 330 (V 162)). Egün batez berekin gozaraaz gitzan haren gloriazko erresümaz.<br />
CatLan 70. Hainitz urtez presondegia / gozarazi darotzuna. Monho 42. v. tbn. Dv LEd 278. Ip Apoc 24n.<br />
Othoizlari 25-3-1955 (ap. DRA). �2. (Lar, Dv, H). "Regocijar" Lar. "Calmer, adoucir" Dv. "Faire qu'on s'apaise;<br />
rendre doux, suave, souple" H. � Hartu zituen etxerat [...] eta supazterrean nolazpeit ere gozarazi zituen. Prop<br />
1910, 51 (ap. DRA). Biotza gozarazten dion doñu ixillaren oiulari degu Fray Luis. Gazt MusIx 168.<br />
gozaraztu. v. gozarazi.<br />
gozari. v. gosari.<br />
gozarnoki. "Hypocras, bebida, gozarnokia" Lar.<br />
gozaro (V, G, AN; H), gozoro (Lar). Ref.: A; Etxba Eib. �1. "Placenteramente", "dulcemente",<br />
"apaciblemente", "deleitosamente" Lar. "Agasajar, norbait ondo artzea, gozoro tratatzea" Ib. "Gozaro, ondo<br />
esanaz, itxuli eben etxera" Etxba Eib. v. 1 goxaro. � Tr. Atestiguado ya en una poesía alto-navarra de 1609<br />
(TAV 3.1.20, 43 gozoro), y en Harizmendi (con interpr. no del todo segura); no vuelve a documentarse hasta<br />
mediados del s. XVIII. A partir de esta época se encuentra bien documentado en autores meridionales (al Norte<br />
lo hallamos en TB). Ambas formas, gozaro y gozoro se emplean en proporción similar. � Zure ezpainei badarie<br />
/ garazia naharo. / Hargatik hautatu zaitu / Iainko Iaunak gozoro. "Benedixit te Deus in aeternum" (Ps 44, 3).<br />
Hm 58 (la misma fórmula en págs. 48, 67, 131 y 161). Jesusen biotzarekiko debozioaren gaia obeto, ederkiago,<br />
gozoroago [apaindua]. Lar, carta a Mb 278. Gozoro bizi gaitean. Cb Eg III 216. Baña zek geijen zurtuten naben<br />
ni ta gozaro, da ikustia [...]. Mg PAb 186. Naroro ta gozaro bizi. Añ EL 2 59. Lo ta lo egiñ ezazu gozoro. Echag<br />
106. Lagunakin arratsalde-gosari bat gozoro egin dezadan. Lard 418 (303 gozaro). Belarrijetatik gozaro<br />
sartuten. Altuna 47. Yazten da, basoa gozoro. 'Mansamente'. Ldi BB 58. Itzegin gozoro. Or BM 108. Zeuk<br />
esnatzen duzu (gizona). Zu goratuz gozaro dedin. Txill Let 124. Ezarten eutsan eskua gozaro, jaustea eragotzi<br />
nairik. Erkiag BatB 76. Sudur-zilloetati keia gozaro kanporatzea. Ib. 125. Gozaro pakean bizi. Gazt MusIx 119.<br />
Doñu ezti ta leunean [...] gozaro jotzen dunean. Ib. 169. Eguzkiaren laztan beroa emen artzen det gozoro. NEtx<br />
LBB 357. Gozoro mosukatua izatean. PPer Harrip 11.<br />
v. tbn. Zav ms. (ap. DRA). JJMg Mayatz 146. Ur MarIl 75. AB AmaE 411. A Ardi 4. Enb 142. Etxde JJ 110. Ibiñ<br />
Virgil 63. Gozoro: Aran SIgn 110. Ag G 189. "Aurtxo txikia" (ap. DRA). Bilbao IpuiB 64.<br />
� [Olerkiei] zuk, irakurle, begaldi bat ematen baiezu, gozaro ni. EA OlBe 5.<br />
� (Con reduplicación intensiva). � Musu ematen zien gozo gozoro esanez: [...]. Inza Azalp 8 (v. tbn. 20). Gozogozoro<br />
[barre eragin]. Bilbao IpuiB 10 (v. tbn. 95 y 84). Orra semeak amari goza gozaro idaroki eutsana. Erkiag<br />
BatB 27.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
988
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
�2. (Lar, H), gozoro (Añ). (Sust.). Placer. "Deleite", "regalo, delicia" Lar. "Deleite sensual: (c.) aragizko [...]<br />
gozoroa" Añ. � Aragizko gozaro zikin, bereala igaro zan bategatik erreko nabe. Añ EL 1 57 (EL 2 65 atsegin<br />
zoro zikin). Ezen berze orduz gu ere erhoak ginen, errebelak, [...] menpekotuak gutizia lizunei eta gozaroei<br />
. TB Tit 3, 3 (Dv zalekeria).<br />
�3. "Recreo, sitio delicioso, gozaroa, gozategia" Lar.<br />
- GOZARORA. "Obeto da gozarora jan, es preferible comer a gusto" A Apend s.v. obeto.<br />
- GOZORO-TRATATZAILE. "Agasajador" Lar.<br />
gozaroki. "Deleitoso" Lar.<br />
gozarotasun, gozorotasun (Añ). �1. "Deleite" Añ. � Aragiak bere atseginakaz, gozorotasunaz, gustu<br />
zitelakaz. Añ MisE 58. �2. Dulzura. � Ze gozorotasuna, ze eztitasuna, ze amudioa [...] eztarakus bekataririk<br />
andienakaz? Añ MisE 129. [Txitxirio onek] Gaztelatik ekarten dan oberenari ezertxu ere zor ez diona [...] ez<br />
biguñtasunean, ez guritasunean eta ez gozarotasunean. Izt C 30.<br />
gozarotiro. "Regaladamente" Lar.<br />
gozarotsu. � Agradable, placentero. � Berar gozarotsu ta lore ikusgarriz [...] beteak. Izt C 159. Alkarrekin,<br />
atsegintasun andian bazkari gozarotsuak egiteko. Ib. 136 (v. tbn. 242). � (Con -ko, adnom.). � Beren<br />
gozarotsuko egon-aldian pozkidaz beterik jostaldiatzen. Izt C 122.<br />
gozarotu (Lar, Añ, VocCB), gozorotu (Añ), gozaratu (V, G, AN ap. A; Añ). � "Regalar, recrear, deleitar",<br />
"regalarse" Lar. "Acariciar" Lar y Añ. � [Artzainak] eramango du bere txabolara, eta emen gozarotuko du eginal<br />
guztian, adiskiderik amatuena balu bezalaxen. Izt C 227. San Juan de Luz [...] izandu da beti Franziako<br />
erregeak txit asko maite dutena eta guztiz ondo gozarotua. Ib. 322. [Alabaren parre goxoak] gozarotzen zuen<br />
bere bizitzaren negua. Otag EE 1882c, 447. Profeta balitz, onela bera gozarotzen duen emakumea nor eta<br />
nolakoa dan jakingo luke. Arr Bearg 100 (ap. DRA). � (Lar), gozorotu (AN (msLond) ap. A). (Aux. intrans.).<br />
"Regalarse" Lar. "Deleitarse" A. � Ea, ene alaba, ar zazu [aurtxoa] eta berarekiñ gozarotu eta erregala zaite.<br />
Arr May 115.<br />
gozarri. � Azúcar. � Inge-gozo-arlo andijak ebazan eta bai olea be gozarri edo azukerea egiteko. Kk Ab I 84.<br />
gozarte. "Medio, corte, traza" Lar.<br />
gozartu (Bera). � Gozar, disfrutar. "Saborear. [...] Gozartu dut: lo he saboreado" Bera. � Agertzen ditu [...]<br />
banaka, beren xamurtasuna garbi ta obetoago gozartzeko. Garit Usand 23. Gozartu nai leuke gauz oron lilura.<br />
Laux BBa 132. Ezpan zerutar orrein / leuna gozartzian. Ib. 110. An danok gozartzeko Amaren altzuan. Enb 70.<br />
Emen gozartzen dabez / Axerik onenak. Ib. 111. Dotriña barriak beretzat, begi belarri gozartu nai ditu. Erkiag<br />
BatB 128. Nai leuke gozartu orduko bakea. Gand Elorri 217. Orrela eztezu bizi-eztirik beiñere gozartuko. NEtx<br />
LBB 193. � (Aux. intrans.). Deleitarse. � Doñu ezti ta leunean [...], orduan baita gozartzen eta atsegintzen<br />
entzumena. Gazt MusIx 169.<br />
gozasi (Lar � Lcq 79). � "Fraga, especie de zarza, gozasia" Lar.<br />
gozatasun. v. gozotasun.<br />
gozategi (Lar, Hb ap. Lh). �1. "Recreo, sitio delicioso" Lar. "Lieu d'agrément, de jouissance" Lh. � Itxas<br />
gizonen gozategi edo ardangelak. Ag Kr 19. Antiguako Amaren orubea, [...] naigabien gozategia. Ib. 214. �<br />
Paraíso. � Agindu dizute Jaungoikoak ez jateko gozategiko landare guztien [...] frutuetatik. Inza Azalp 46s (v.<br />
tbn. 47). Jaungoikoaren aur autatuen gozategian. Ib. 138. �2. (A DBols), gozotegi. Confitería. v. goxotegi. �<br />
Eldu zirean [...] gozotegi edo konpiteriara. A Txirrist 127. Ardantegietan, gozategietan, [...] edozein saltokitan.<br />
Ezale 1897, 169a. Gozotegian be izaten dira gozagarri batzuen eske. Ag Kr 44 (v. tbn. 189). Umeak gozotegira<br />
baño pozago. Ag G 81 (v. tbn. 74). Neska-mutil sail ederra, dantzaketa ostean, gozotegira joan zan. Erkiag<br />
Arran 45.<br />
gozatsu (Vc ap. A; Lar, H), gozotsu (Lcc, Lar, Añ, VocCB � Dv, Hb ap. Lh). � Tr. Documentado en autores<br />
meridionales desde mediados del s. XVIII. Al Norte lo emplean Haramburu, Belapeyre y Maister. Gozatsu es la<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
989
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
forma gral. Hay gozotsu en Añibarro, Iturriaga, Otaegi (junto con gozatsu), D. Agirre (AL 119) y Lauaxeta (BBa<br />
30). �1. Agradable, placentero; dulce; gozoso. "Deleitoso", "afable", "plácido", "quieto, sosegado" Lar.<br />
"Delicado, blando, suave" Lar y Añ. "Gozoso, deleitoso" VocCB. � Ona, ederra, [...] emea, gozatsua eta<br />
konplitua zara. Harb 372. Gure relijionian beharrenik eta gozatsien diren gaizak. Bp I 123. O hitz eztia eta<br />
gozatsia! Mst III 34, 1 (Ch, Ip gozo). Guztiakin [...] gozatsua edo afablea [zan]. Cb Just 91. Egun gozatsu bat<br />
igaro. Mg PAb 56. Misterio gozotsuak. Añ EL 1 216 (EL 2 230 misterio gozozkoak). Arpegi gozatsua erakustea.<br />
VMg III. [Artzainen] izaera gozatsua. Izt C 229. Usaiñik gozatsuenen jatorrija. Ur MarIl 118. Zure berbaldija<br />
beti izango da gozatsua. Ur Dial 108 (It otzan, Dv atsegingarri, Ip laketgarri). Ur bigun, garbi, gozatsua. Aran<br />
SIgn 85. Mundaka-ibaiaren [...] ertz gozotsuak. Otag EE 1882c, 479. Ni pozik, [...] / ain barri gozatsua / iakin<br />
dodanean. Azc PB 210. Gerizpe gozatsu artan. Kk Ab I 65. Ameriketan entzun izandako gaztelani eme, leun eta<br />
gozatsu. Mok 17. Alako edesti gozatsu. "Tan sabrosa historia". Anab RIEV 1928, 608. Barre gozatsu batzuk egin.<br />
Otx 161. Arrats gozatsu. EA OlBe 56. Autu-mautu gozatsuan igaro eben gaba. Bilbao IpuiB 240. [Giza-biziak<br />
kanpotik] gozatsu, istillurik eta kezkarik gabea dirudi. Vill Jaink 122.<br />
v. tbn. JJMg BasEsc 78. Lard 202. Arr GB 7. Otag EE 1882c, 581. Etxeg EE 1885b, 368. Echta Jos 230. A EEs<br />
1916, 110. Inza Azalp 15. Gand Elorri 127.<br />
� (V-ple ap. A). (Uso adv.). Agradablemente, placenteramente; dulcemente. "Gustosamente" A. � Añ gozatsu,<br />
[...] hañ biguñ guziai itz egin zien. Arr GB 10. Mutillak barre gozatsu egin eutsien. Kk Ab II 171. Barre egingo<br />
dabe [...], gozatsu. Baiña barre, bai barre! Bilbao IpuiB 115. Zeuk be gozatsu begitu zeunstan. Gand Elorri 177.<br />
v. tbn. Erkiag Arran 14.<br />
� (Ref. al sabor). Sabroso, rico; dulce. � Emango dizkitzut janari gozatsuagoak. VMg 12 (v. tbn. Mg in VMg<br />
110). [Sagasti] gozatsu eztiak. Izt C 145. Azal samiñaren barrunbean mami gozatsua. Arr GB 20. v. tbn. Aran<br />
SIgn 33. Enb 61. Otx 110. Erkiag BatB 59. Gozotsu: It Fab 537.<br />
� "(Vc), tierra fértil" A. � Lur gozatsuti badaruez [landarak] lur agorrera. Mg PAb 126. � Bedar gozatsuz<br />
estaldubak. Kk Ab I 52. � Meatze oetako menasta izanik aiñ gozatsua [...]. Izt C 131.<br />
� "(V), instrumento cortante bien templado. Aizkora au ago onekoa ta gozatsua da (V-ger), esta hacha es de<br />
buen filo y bien templada" A.<br />
� "(G), manso" A.<br />
�2. Sibarita (?). � Lenbizi jakin biar degu zer dagon [jateko], zergatik pixka bat gozatsua naiz ni. Sor AuOst 86.<br />
�3. "Gozotsu (Hb), profitable" Lh.<br />
gozatu (gral.; Urt II 284, Ht VocGr � Lecl (gosatu), VocBN, Gèze, Dv, H), gozadu (-au Dv (V)). Ref.: A; Lrq.<br />
� Tr. Se documentan ejs. de part. goza (todos ellos en verso salvo algunos de Gaztelu (MusIx 66, 166)), en Noe<br />
(116), Arrese-Beitia (AmaE 287), Lizardi (BB 120), S. Mitxelena (Aranz 141), N. Etxaniz (LBB 310) y Uztapide<br />
(Sas 32, 263). �1. (Aux. trans.). Gozar de, disfrutar (de); usufructuar. (El complemento va por lo gral. en caso<br />
absoluto aunque hay algunos pocos ejs. con instr.). "Posséder" Ht VocGr. Ht VocGr (además de la acepción<br />
citada), VocBN, y Gèze dan como acepción el ambiguo "jouir". "Nik gozatzekoa da lur hau hamar urthez, je dois<br />
jouir de cette terre pendant dix ans" Dv. "2. jouir de, posséder: Zerua gozatzea, jouir du joie du ciel, posséder le<br />
paradis. Burhasoen onak gozatzen dituzten umeak [...]. 3. jouir de, avoir l'usufruit, la jouissance. Etxea ezta enea,<br />
gozatzen baizen eztut [...]. 6. jouir de l'agrément, du plaisir, de la joie que cause un objet. Bakeaz gozatzea, jouir<br />
de la paix" H. v. goxatu (2). � Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos. � Ogi eta mahatsarno [...]<br />
ikhusten, hunkitzen eta gozatzen ditugunak. Lç Ins F 5v. Artean, barriz, goza dezadan / oraingo libertadea.<br />
Lazarraga 1196v. Karro trunfala, ene perlea, / nik bearko dot gozadu. Ib. (B) 1179rb. Goza nazazu / neure<br />
Aitaren tronuan. Ib. 1200r. Gorputzareki eta arimareki Iaungoikoas gozatzen duela. Ber Doc 133v. [Mansoak]<br />
gozatuko dute lurra. Ib. 93v. Gozatzatzu zeruko atsegiñak. EZ Man I 133. Presentekoa goza dezakegu,<br />
ethorkizunekoa desira. Ax 155 (V 102). Neure onak neurk nahi ditut gozatu eta manaiatu. Ib. 235 (V 157).<br />
Eroan nagizu [...] gloria zelestialen gozaetan. Cap (ed. 1893), 155. [Paradüsian Jinkoa] maithatüren eta<br />
gozatüren baitie. Bp I 39. Ifini eban len gozetan zituzan ondasun da hazienden jabe. Urqz 26. Arimaren bakia<br />
goza dezagün. Mst I 11, 4. Gloria au gozatzeagatik zer egin [...] bear ezta? Cb Eg II 209. Españak, beretzat<br />
ezagutu ez ezik, berak bakarrik gozatu ere oi zebala Bidasoako ibaia. Izt C 122. Zoriontasunak gozatutzeko /<br />
eternidade batian. Ud 148. Zü gozatzen zütianak, zer gaisto sendi dezake? Ip Imit III 34, 2. Guk gozatu biar<br />
gendukian aberastasuna, ark gozatzen du. Bv AsL 173. Iruñako kartzela [...] / irur mutil gaztek / ongi gozatu<br />
dutena. [...] / Seira ilabete pasatu. Balad 242. Jai eguna gozatu iñok ez bestean! Ag Kr 45. Gizonak errez<br />
mozkurtutzeko / kondizio bat bear du / [...] barru berdintzen dijoan eran / ardua berriz gozatu. JanEd II 105.<br />
Errenta polita [...] gozau eban urte askotan. Kk Ab II 81. Berrogoi urthe eder gozatu zituen oraino familia [...]<br />
baten erdian. Zerb IxtS 63. [Basoa] erriarentzat, erriak gozatu dezan. Munita 116. Egiazko zoriona gozatu<br />
dugula. JEtchep 70. Maitasun horren berotasunaz luzaz dezatela goza. Xa Odol 289. [Iliada] zahar-gazteek [...]<br />
dasta eta goza dezaketela badakit. MEIG II 67.<br />
v. tbn. Mat 253. Harb 72. FPrS 31. VJ 7. SP Imit III 21, 2. Arg DevB 37. Tt Onsa 35. CatAnz 5. ES 148. OA 37.<br />
El 25. Iraz 2. GavS 31. Mih 31. AR 31. CatLan 59. Xarlem 830. Añ CatAN 2. Añ LoraS 62. Gco II 20. Dh 246.<br />
fB Ic I 41. UskLiB 25. Jaur 116. Bordel 154. CatLuz 2. Ur MarIl 38. Lard 189. Dv LEd 227. Bil 104. Aran SIgn<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 990<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
104. CatS 61. PE 30. Laph 21. Zby RIEV 1908, 773. Elzb PAd 22. Arrantz 110. AB AmaE 165. Xe 366. AzpPr<br />
63. Ip Hil 37. HU Aurp 106. Itz Azald 42. CatUlz 26. Xikito 4. Ox 201. Inza Azalp 116. Etcham 230. Mde HaurB<br />
60. Or Aitork 177. Gazt MusIx 77. Osk Kurl 39. Vill Jaink 153. Arti MaldanB 215. Zait Plat 150. Ardoy SFran<br />
15. Azurm HitzB 50. Uzt Auspoa 67, 114. Casve SGrazi 122.<br />
� Gozar, poseer sexualmente. Cf. JE Bur 93: "Zer da [...] emaztearekin gozatzeaz hoberik?". � Jentil onbrea,<br />
ona zatozke, / gura banozu gozadu. Lazarraga (B) 1179vb.[Arreba] erdietsi eta gozatu zuenean, [...] etxetik<br />
egotzi baitzuen. Ax 389 (V 254). Haren emazteaz gozatzeagatik hilarazi baitzuen. Ib. 353 (V 234). Nire guraria,<br />
nire gutizia, laster gozatzea da nire maitea. Arti MaldanB 231. Amorante lizuna! Herri aldeko mozkorti eta<br />
arlote guztiek gozatu dute haren larrua. Arti Tobera 284s. Godotar errege azkenak, indarrez goza izan omen zun<br />
Kaba anderaurena. Gazt MusIx 66.<br />
� "Norbaiten gozatzea borrokan, faire de quelqu'un ce qu'on veut à la lutte" SP.<br />
� (Aux. intrans.). "Jouir. [...] Nor gozatzen da lur hortaz? qui jouit de cette terre?" Dv. � Tr. Documentado en<br />
autores septentrionales desde principios del s. XVII. Al Sur se encuentran algunos pocos ejs. en Larramendi,<br />
Enbeita y en autores de la segunda mitad del siglo XX. � Tristea nengoan iru ileko egunetan, / atsekaba garratz<br />
asko oi nebela sufrietan, / sabelekoaz ez ninzala gozaetan. Lazarraga 1197r. Handi dela emetasun zurea /<br />
zeñetzaz gozatu baita dohatsuen partea. EZ Man I 35. Hek gozatu behar dute / haren bistaz zeruan. EZ Eliç 377.<br />
Bakezko bihotzaz goza gaitezin. SP Imit I 11, 4 (Ch gozatuko gare arimako bakeaz). Orhoit adi nola munduan,<br />
munduaz intzen gozatu. Gç 179. Gidatuko bait gaituzte [...] menderen-mende gozatuko garen errepausu<br />
perfetera. He Gudu 103 (v. tbn. construcción de relativo en Lg I 321, JesBih 391, Jaur 117). Gozatüren zira<br />
barnetiko bake handiaz. Mst III 37, 3. Zure atsegiñez goza nadin. Lar STomas 1. Goza gaiten kontzientzia on<br />
baten gozotasunez. Jaur 159. Gozatu dire ontasunez, gozatu atseginez. Laph 129. Zure bi / ezpaiñ gozuez goza<br />
nadin. Mde Po 48.<br />
v. tbn. Harb 420. FPrBN 21. Hm 100. Arg DevB 134. Mih 119. Brtc 206. Mercy 11. Lap 420 (V 191). Monho<br />
138. Dh 201. JesBih 447. MarIl 104. Arch Fab 233. Bordel 140. Zby RIEV 1908, 608. Elsb Fram 157. Arb<br />
Igand 179. Jnn SBi 19. Enb 81. Iratz 104. Etxde JJ 207. Gand Elorri 199. Mattin 64. Ibiñ Virgil 76.<br />
� (Aux. intrans. bipersonal). "Satisfaire quelque passion, se contenter. Gozatu natzaio, j'ai satisfait une rancune à<br />
son égard, je l'ai maltraité, à mon plaisir" H. � Iauna, iadanik parabisuko dohatsutasun hari esperanzaz<br />
gozatzen natzaika. Harb 287. Dezadan mundua zerbitza: nakion goza, [...] ase eta asper. Ax 174 (V 117).<br />
� (Ejs. ambiguos con respecto al aux.). � Eternitate guzian hartaz gozatzeko gai dena. CatLav 41 (V 28).<br />
Mundubagaz gozatu nai dabeenak. JJMg BasEsc 192. Orai beretik ikusi nahi izatea gero gozatu behar gauza.<br />
Hb Egia IX. Zeruan Jangoikoaz gozatzen dauden izpiritu doatsu batzuek. Legaz 23 (v. tbn. CatR 41). Libertatia<br />
izanen dugu / bai segur denborarekin, / Eskual-herrian gero gozatuz / gure herritar maitekin. Etcham 37.<br />
�2. (Lcc (+ gozadu), SP, Lar, Añ, Arch VocGr, Dv, H), gozotu (Añ). (Aux. intrans.). Gozar, disfrutar,<br />
regocijarse, recrearse, alegrarse; consolarse. "Holgar", "alegrarse" Lcc. "Jouir à son plaisir" SP. "Bañarse en agua<br />
rosada, pozez gozatu" Lar. "Regocijar" Añ. "Jouir à son aise" Arch VocGr. "Lizarraga emploie ce mot dans le<br />
sens de se réjouir: Erraten dizet inen duzela zuek negar ta dolamen baña mundua gozatuko da, je vous dis que<br />
vous pleurerez et que vous vous lamenterez, mais le monde se réjouira" Dv. "7. jouir, se réjouir, être dans la joie,<br />
le contentement. [...] Gozatu eta poztu zaitezte (Aizk, Lc). [...] Behin bedere gozatu naiz, au moins une fois, je<br />
me suis contenté" H. � Oraingaño gaztea ax ta, / urtexe baten goza adi. Lazarraga 1190r. Eta haren konpanian<br />
/ goza gaitezen glorian. EZ Eliç 392. Ez naiz hekin gozatzen eta ez solhasean iartzen. Ax 368 (V 242). Altxa<br />
zazu gora boza / eta zaite ungi goza / ogi hunen laudatzen. Gç 111. Oriek ikusi ta Franzisko txit alaitu ta gozatu<br />
zan. Cb Eg II 179. Nola ni gozatuko ez naiz ekusi ezkero [...]. Mg CC 126. Zeinbat gozatzen naizan [...] zu<br />
bezelako sendagille bat [agertzeaz]. VMg 43s. Gozatu ta poztu zaite. Ur MarIl 74. Goza zaite zure baithan. Dv<br />
LEd 242. Diru zalia, dirua ikusi zuanian, zerbait gozatu zan. Bv AsL 47. [Jinkoarekin] baizik ez zen gozatzen eta<br />
phausatzen. Ip Hil 51. --Gozatu eta baketu zaitez --esan eutsan arimazainak [geisoari]. Itz Azald 109. [Kabalak]<br />
ez direla gu bezenbat gozatzen? JE Bur 94. Opa diogu / zeruan goza dedilla. Tx B I 44. Oieri begira beti, /<br />
gozatzen dira begiak. Uzt Sas 57.<br />
v. tbn. LE Ong 87r. Xarlem 688. JJMg BasEsc 282. It Fab 68. Mde Pr 129. Basarri 10. Onaind in Gazt MusIx<br />
210. Xa Odol 238.<br />
� (Con complemento en ines.). Disfrutar con, disfrutar de. "Prendre plaisir à. Ezkira othoitzean gozatzen (AR),<br />
nous ne nous plaissons pas en la prière, nous n'y jouissons pas" H. � Faltadun naiz. Gozatu naiz [...] gogoeta<br />
desonhetstetan. EZ Eliç 150s. Zutan gozatzeko ene arimak desira duen bezala. SP Imit IV 13, 1 (Ch zutaz<br />
gozatzeko, Mst zützaz goza nadin). Uzten bazituen bere libertatetan gozatzera [...]. ES 109. Ta ni, zure amorio<br />
orretan gozatzen naz. Cb Eg II 136 (Dv LEd 242 zure amodioan naiz gozaturen). Noskua pensamentu ezañetan<br />
gozatuteko oituria? Mg CO 115. Virgilioren itzneurtu ta apainduetan gozatzen nintzala. VMg X. Ez nion<br />
eragotzi [...] nai zituan atsegin eta gustoetan gozatzea. AA III 302. Urterik urtera sendatuten da nire biotza<br />
leleengo asmuetan ta gozatu ainbeste ezagutu ta maite dituban abarkadunetan. JJMg BasEsc I. Erdu ta gozatu<br />
gaitian luurreko atsegiñetan. Ib. 192 (v. tbn. 59). Zugan baiño on dan artan areago gozatu nai badute. 'Quieren<br />
gozar más de ella que de tí'. Or Aitork 418. Mundu hunetan ez naiz luzaro / gozatu ama maitean / sortu orduko<br />
arkitu bainaiz / zoritxarreko atean. Xa EzinB 74. Apiziorik baldin badauka / gozatuko da pelotan. Uzt Sas 325.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
991
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
v. tbn. Astar II 137. Berron Kijote 199. � (Con complemento en alativo). � Ifinten deusku poz eta gozo andi bat<br />
modu onetan gozatu gaitezan artu dogun grazijan egotera. Astar II 285. � (Aux. intrans. bipersonal). � Zere<br />
bizimodu on eta konseju ongarriaz [...] Jaungoikoa gozatuko zatzula. Arr May 65.<br />
� (V-gip). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. (Aux. trans.). "Gozar, disfrutar. Semiak gozau eben guztia diru<br />
gastatzen, aittak gozau eban pillatzen" Etxba Eib. "Estebanek ikaragarri gozatzen dau lagun artian" Elexp Berg.<br />
� Zeruan [...] gozadu dagiela beti glorian eta deskansuan. CatAnz 6. Gozadezágula bere amorearén [...]<br />
esnearéki. LE Ong 41r. Zegaz bijotza poztuta, barre eginda, gozatu dozu? fB Olg 130. v. tbn. FLV 1988, 278<br />
(Larráinzar, 1906). Ez ei eban gutxi gozau aratoste aretan. SM Zirik 103. Kontu ta gertaera / joanaz an esatera,<br />
/ gozatzen zuan erriak. Basarri 155. Orrelangoak gozatzen dute / bestien lepotik janda. BEnb NereA 262.<br />
� (Ejs. ambiguos con respecto al aux.). � [Glorian] nun bienabenturaduak Jaungoikoa ekusiaz [...] dauden<br />
gozatzen. OA 41. Jaungoikoaren adiskide orain izatean, eta gero beraz Zeruan beti gozatzean. Gco I 401. Asko<br />
da [pekau izateko] [...] pensamentubagaz gozatutia. Astar II 135. Goza edo hil! Hb Egia 122. Ortxe gozetan bizi<br />
zaitez bai, alabatxoa. AB AmaE 137. Bizi ontan bera zerbitzetzeko eta bertzian gozatzeko. CatUlz 17. Basurdi<br />
ori janez / bear zutela goza. Noe 116. Antxen gozatzen egon deitezen / eternidade guzian. Arrantz 145. Poli aal<br />
guztian begira zegokion gozatuaz. Anab Poli 36. Gure bizitza izango litzateke josta ta goza. NEtx LBB 310.<br />
� (Part. en función de adj.). � Zein amorez urtuak, zein gozatuak gelditzen ziran komunio aurrean. Mg CC 226.<br />
Arpegi alai gozatuaz [...] begiraturik. Aran SIgn 96.<br />
�3. (SP, Lar, Añ, Dv, H, A), gozotu (Añ). Calmar(se), tranquilizar(se), aliviar(se), aplacar(se), suavizar(se).<br />
"[...] egoiteak gozatzen deraut ene mina" SP. "Al deponer la ira, al templarse, mitigarse decimos gozatu" Lar s.v.<br />
gozo. "Aliviar, dar descanso [...] nekeak [...] gozatu" Ib. "Allanar dificultades, vencerlas, errazkeak [...] garaitu,<br />
gozatu" Ib. "Amansar, aplacar, suavizar", "aquietar" Ib. "Hacerse afable, arraitu, gozatu" Ib. "Abemolar, quebrar<br />
dulcemente el sonido o la voz, otsa edo soñua gozatzea" Ib. "Apaciguar" Añ. "Serenarse el mar tempestuoso" Ib.<br />
"Adoucir, s'adoucir. [...] Loak gozatu du ene buruko mina, le sommeil a calmé mon mal de tête" Dv. "Har zazu<br />
mainhu bat zure oinhazearen gozatzeko, [...] pour calmer votre douleur" Ib. "Haserrea eztitasunak gozatzen du,<br />
la douceur calme la colère. Iaunak erratearekin ixil hadi, itsaso haserretua gozatu zuen, le Seigneur apaisa la<br />
mer. [...] Atsekaben gozatzeko asko da konzienzia ona, pour adoucir, calmer le chagrin, la peine. [...] Aphur bat<br />
itsasoa gozatu zenean, quand la mer se fut calmée un peu. Igurik diezozu haserregoa goza dakion bizkitartean,<br />
[...] la colère s'apaisera" H. � Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos. Emplean gozotu Añibarro<br />
(LoraS 125), Lardizabal (476, junto con gozatu), Arrese Beitia (AmaE 107) y Enbeita (81). � Zeure<br />
konsolamenduaz goza ezazu ene bihotza. Harb 385. Amorioak trabaillu guztiak arintzen, gozatzen [...]<br />
baiterautza. Ax 489 (V 316). Iauna, konsola nazazu [...], goza zatzu ene atsekabeak. Ch III 48, 4 (SP emazazu,<br />
Mst ezti ezazü). [Izarrak ere] ez naute betetzen, ukitzen, gozatzen: aiñ nator gozakaitza. Lar SAgust 3. Orma<br />
bedarrak gozatuteko / banatu jatzun albua. Mg PAb 65. O nolako aparia! / Gozatzeko sabel goseberia. Mg in<br />
VMg 95. Amorioak gozatzen ditu jeniorik mukerrenak ere. AA I 573. Hark behar baiteraizte arindu ta gozatu<br />
[..] penitentzia. Dh 100. Jende asaldatu hura gozatu eta paketzeko. Lard 91. Nekatuak eta zamatuak zaudeten<br />
guziak [...] nik gozatuko zaituztet. Ur (G) Mt 11, 28. Ederto dakie esakera batzuen laztasuna gozatuten. Ag Kr 7<br />
(v. tbn. 10). Gozatzen duelarik [...] hainbertze minberatua [...] duen bizkarra. JE Bur 189. Gozatu zaitala eta<br />
berritu zainetako bizia. JE Ber 95. <strong>Fe</strong>rnando de los Ríosek be Marx-en gizartekeria gozatu nai leuke [...] erdiaberatsak<br />
ikaratu eztaitezan edo. Eguzk GizAuz 77. Itsaso nastau murgilla, naretu, gozatu, emetu [...] egikiola.<br />
Erkiag Arran 157. Eguzkiaren epelak gozatzen eta berotzen deutsaz gorputzeko atalak. Erkiag BatB 115. Nere<br />
zailtasun eta moldakaiztasuna Aita Onaindiaren trebetasunak gozatuko dizkitzue. Ibiñ Virgil 26. Egoak<br />
baztarrak gozatzen zituanean. NEtx LBB 93.<br />
v. tbn. Hm 117. Gç 25. ES 119. Cb Eg III 295. Mih 20. fB Ic I app. 11. JJMg BasEsc 217. Astar II 207. Dv LEd<br />
229. Bil 95. Aran SIgn 68. Bv AsL 171. AB AmaE 176. Arr May 109. Azc PB 343. Xikito 8. A Ardi 142. Enb<br />
143. ABar Goi 27. TAg Uzt 41. Zait Sof 138. SMitx Aranz 201.<br />
�4. (V, G-azp, AN-gip-5vill), gozotu (Mic 5r, Lar, Añ). Ref.: A; Etxba Eib; Gte Erd 32; Elexp Berg. Endulzar.<br />
AxN explica umotzen (211), por gozatzen. "Lenago eztixakin gozatzen ziran jateko gauzak" Etxba Eib. "[Ura]<br />
azukreekin ondo gozauta edan [G-goi]" AEF 1980, 65. "[Kafea] gozauta (G-azp), gozatute (V-gip), [...] ongi<br />
gozatuta artzen du orrek (G-azp, AN-gip-5vill)" Gte Erd 32. "Esnia sakariniakin gozatu bihar izaten zan,<br />
etzeuan azukarrik eta" Elexp Berg. � Tr. Para esta acepción emplean gozotu J.I. Arana (SIgn 55), Iturzaeta y D.<br />
Agirre. � Abaraska edo abao aurtxoen ezpañak gozatzen dituztenak. VMg XI. Ardo mindua gozatu zuan. Bv<br />
AsL 114. [Janari gozoak] gozotuten deutse bere aosabiya. Itz Azald 197. Esne-arroz gozotua. Ag Kr 45. [Parrea]<br />
gozatua baitu gaur / ezti bereziaz. Ldi BB 154. [Marxen sozialismoa] gaziegia dala ta [...] gozatu nai izan dabe<br />
batzuk. Eguzk GizAuz 72. Ugariegi ixuri zaio gozagarria [film honi], horrelakoen [ikusleen] janaria goza<br />
beharrean. MEIG I 172. Ahoa gozatzen diolakoan, sabela mingostuko dio. Ib. 175. v. tbn. Ezale 1897, 19. NEtx<br />
LBB 37. Ibiñ Virgil 26.<br />
�5. (AN-gip-5vill ap. Gte Erd 219; SP, H). Ablandar; madurar. "Morteru ongi gozatua, mortier bien détrempé"<br />
SP. "Ramollir, rendre plus souple. Eskuetan erabiliz ezkoa gozatzen da [...]. Larru idorra urinez gozatzea [...]<br />
11. [...] Azken uri hunez lurra gozatu da, par cette dernière pluie, la terre s'est ramollie. [...]. Oinekoak gogortu<br />
direnean gantzutuz gozatzen dira" H. "Ahoan ondo gozatuta jaten du horrek (AN-gip-5vill)" Gte Erd 219 (junto<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
992
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
a ondo txikituta, mastakatu, etc., de otras zonas). � Ez jatala garirik elduko, [...] [galgarauba] eurijakaz gozatu<br />
ta lur barruban [...] erne erazo ta azten ezpadau. Mg PAb 68. Euri gozoak gozatzen ez duen lur elkor bat bezala.<br />
AA III 491. Gogortu ezkero bekatariaren biotza, nekez gozatuko da. AA I 432 (v. tbn. 412). [Ogia metan] utziz<br />
zenbait egunez gozatzen. Dv Lab 52 (v. tbn. 385). Hogoi egunez, tabako ostoen ur hotzean gozatzen uztea. JE<br />
Bur 9n. [Sagarra] geldiak gizendu, egonak goza. 'La inacción lo madura'. Ldi BB 120. Garau eze ori [...] goza ta<br />
ondu dedin. Ldi IL 37. v. tbn. A BGuzur 152. JE Ber 52. � (Part. en función de adj.). � Arrastiko eguzki<br />
gozatua. 'Maduro sol de atardecer'. Gand Elorri 127. � Macerar. � Xeha zazu puxka ttipietan sei iranyaren<br />
axala eta emaitzu gozatzen litre bat agordientetan ilhabete batez. ECocin 52 (v. tbn. más ejs. en 52 y 53).<br />
�6. (Lar). Deleitar, alegrar, hacer gozar, hacer disfrutar; mimar, complacer. "Divertir, entretener" Lar. "Recrear,<br />
[...] gozatu, [...] atsegin eman" Ib. v. gozarazi. � Erre zirian suurrak gozatuteko usaingarririk onenak. Mg PAb<br />
216. [Nai dituzte] len bezela jan edanak, len bezela korputza eregatu ta gozatu. Mg CC 148 (v. tbn. CO 286).<br />
Pensamentu aragija gozatutekuak [...], arimia galdutekuak. JJMg BasEsc 141. Opa izan jakan sakrifizijuagaz<br />
geratu zan gozaturik. Astar II 216. Alan gura dabenak / beragana batu / daike ardura baga / bijotza gozatu. Ur<br />
MarIl 127. Dabid bere arparekin gozatzen eta alaitzen ari zitzaiola. Lard 168. Euskal-herriak gozatzen du begia.<br />
JE Bur 85 (v. tbn. 209). Atseden ginezake, begiak goza ahal bagintza gauaren ederraz. JE Ber 93 (v. tbn. 12; v.<br />
tbn. en contexto similar Uzt Sas 321 begiak gozatu). Erantzi-bage lo egiñean, / ez gozatzen soin-enborra. "El<br />
cuerpo no se regala bien". Or Eus 213. Onuzkero ez ote diozu beste neskaren bati belarririk gozatu? NEtx Nola<br />
31. Onelako edestiak oso gozatzen zuten donostiar mutilla. Anab Poli 47 (v. tbn. 18). [Sagardotegi oietan] ango<br />
jendia gozatu naian / saiatzen giñan alegin. Uzt Sas 149. v. tbn. Otx 57. NEtx Antz 42. NEtx LBB 369. � (Part.<br />
en función de adj.). � Onelakoen aragi erregalatu edo gozatuak. Mg CC 151 (CO 223 gozatubak). � "Acariciar<br />
(FSeg)" A. � Bere eskuen artean [basauntza] gozatu zuen. Aberea [...] otzan eta geldi zegokion. Arr GB 44.<br />
Garbitu eta gozatu zizkan [...] oñak. Arr Orac 284 (ap. DRA).<br />
�7. Sazonar, condimentar. � Manatuzióte nastekátzeko irín gutibát eta onéki gozatúrik janzúte góxo. LE Ong<br />
24v (v. tbn. Ib. 16r). Gure etxeko azak jaki onekin ederki gozatuta jaten ditugu. Zab Gabon 70. Lapiko andi bat<br />
bete baba baltz, urdai azpiko ta lukainkaz ondo gozaturikoak. Ag Kr 143. v. tbn. A BeinB 45. Salav 19. BasoM<br />
61. � Eleisako Gurasuen [...] esanez edertuta, Jazo jakineen grazijaz gozatuta [...]. fB Ic I VIII. � Amesetan<br />
egin eban [...] okela-zati, bixigu-erre, [...] ta beste onelango gauzakaz. Itzartu zaneko [...] abo guztija gozotuta<br />
[...]. Kk Ab I 11. � (Part. en función de adj.). � Urdai gozatubak. Mg PAb 89. Usainik gozuenen, janaririk<br />
gozatubenen, edanaririk eztitsubenen. fB Ic II 277.<br />
�8. "Goûter, éprouver, expérimenter. Goza zazu zoinhen ezti den jauna (AR), goûtez combien le Seigneur est<br />
doux. Syn. dastatzea" H.<br />
�9. "Podar: (c.) [...] gozotu" Añ.<br />
�10. (Vc, G, AN ap. A; Aq 843 (G, AN)). "Abonar tierras" A. � Lurrak gozatuteko / bear daben gatza. Azc PB<br />
333. Bere ozkirriz soro elkorrak gozatu ditzan. Ibiñ Virgil 71.<br />
�11. Afinar (el oído). � Arabako arkaitzai belarriak gozatzeko. (Interpr?). A Ardi 97. Musika ori [...] eztute<br />
gizakume guzi-guziek aditzen. Ortarako nork bere belarria gozatu bearra duke. Zait Plat 59. � "Afinar<br />
instrumentos músicos" A DBols. � Gozatu zuan bere rabela. "Templando su rabel". Berron Kijote 126.<br />
�12. (V, G-bet). Ref.: A; Zt. "Templar un instrumento cortante" A. "Uretan gozatu-burnia (Vc): hierro al<br />
temple" Zait Sof II 158.<br />
�13. "Liñua apaindu gutxik esaten dute Oiñatin. Geien-geienak: liñua landu, liñu-lantzeia, liña-lantzeia, liñua<br />
gosaaketia" Iz LinOñ 178.<br />
�14. (Uso sust.). "Hala, joan hari tiagana bisitta bat eittera. Ondo ondo esan eta gozatu bat emoixok" Elexp<br />
Berg.<br />
- EZIN GOZATUZKO. "Inconsolable, qu'on ne peut calmer, adoucir. Ene atsekabea, atsekabe ezin-gozatuzkoa,<br />
[...]" Dv.<br />
- GOZA ERAGIN. Hacer gozar, hacer disfrutar. � Kabugabeko zorionaz goza eragiteko. Gco I 396 (v. tbn. 425,<br />
415, 450).<br />
- GOZATUXE. (Aprox. de gozatu). � Herriko buruzagiak bere aldetik, ixilduak dire, gozatzenxe hasiak direla<br />
iduri dute. Prop 1896, 206. - GOZATZAKE. Sin aliviar, sin descansar (el cuerpo). � Goizean, gorputza ezer<br />
gozatzake ta anima gaixoa oerakoan baño larri ta gaziago zuala jaiki oi zan. Ag G 328.<br />
gozatuki. � Con placer, con gozo. v. 1 gozoki. � Zeren eta esperanza baitut obra hunetarik jende xehea<br />
gozatuki probetxatuko dela. Harb a) 8v.<br />
gozatute. v. gozatze.<br />
gozatz. � (Sust.). Dulce (?). � Zu zara Euzkadiren itsaropen utsa / Mingotz gustija kentzen dautsozun gozatza.<br />
Enb 127 (v. tbn. 126).<br />
gozatzaile (Lar (-alle), Dv � A, H (-ille)), gozatzale. �1. "Aplacador", "mitigador", "apaciguador" Lar. "Celui<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
993
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
qui jouit, ce qui calme, adoucit; fig.: consolateur" Dv. Cf. gozazale. v. gozagarri. � Deiturik gogotik Espiritu<br />
Santu Gozatzalliari eta arturik beraganik argitasuna. Ur BulAl 52 (BulaV 33 poztzalleari). Gu bezala, hitz batez,<br />
bilhakatua da hura ere gozatzale, eta gozatzale gutik gibelerat egiten ohi dute bilhakatzeko begiratzale.<br />
EskLAlm 1904, 6 (ap. DRA, que lo traduce como "el que dulcifica, calma, apacigua"). [Mendiko aur, Urbia]<br />
bular eta begien / gozatzaille apain. Gand Elorri 64. Lepradunaren gozatzallea / gaxoen alaitasuna. Basarri<br />
Laugarren txinpartak 38 (ap. DRA). �2. (-ille Urt III 384, Ht VocGr � Lecl (gosatzaile), H), gozatzale (T-L).<br />
"Possesseur" Ht VocGr 406. "Usufruitier" H y T-L.<br />
gozatze, gozatute. �1. Goce, disfrute, usufructo. � Euren zekentasun edo inoren gauzeen gozatute bide<br />
gaistokua. Mg CO 258 (CC 174 gozatze). �2. "Placación", "quietación" Lar. � [Familiko bizieran] aurkitzen<br />
dute neke-miñen gozatze bat. Vill Jaink 161. �3. "Sens du goût. Bost zentzu dira zuñ beitira ikhustia, entzutia,<br />
urrintzia, gozatzia, hunkitzia (AR)" H. � Bost zentzü dira, zuñ beitira ikhustia, entzütia, ürrinstatzia, gozatzia<br />
eta hunkitzia. Mst I 3, 1n.<br />
gozaunde. v. gozande.<br />
gozaune. "Gozaunia: el gozne, el punto donde se sujeta la cuchilla de nabarra" Iz ArOñ.<br />
gozazale. � Aficionado a gozar, hedonista. Cf. gozatzaile. � [Aberastasunak gizona] ardurenean ez othe du<br />
apaltzen, bizizale zuhur eta geroago lehiatsuago batetik eginez gozazale iztil bat? JE Ber 85.<br />
goze. v. gose.<br />
gozemaitza. "Colación de dulces por la tarde" Lar.<br />
gozende. "Deleite" Lar. v. gozande.<br />
gozeza (det.). � "Indotación, indotado, ala gozeza, dotebagea" Lar. Cf. gauzaez.<br />
gozibilketa. "Montura, destino de las caballerías de paso" Lar.<br />
gozikatu. "Regocijar", "regocijarse" Lar. Cf. Lar: "Regocijo, gozikoa, pozikoa".<br />
gozil. "Pelo blando" Lar s.v. vello.<br />
goziontza. "Utilidad: (c.) probetxua, goziontza" Añ.<br />
gozitz (Lar, Añ). � "Gracia, chiste" Lar y Añ. � Zitzaiozkan ixuritzen / izjostalluak eta gozitzak / zituztenak par<br />
erazten. Otag EE 1882c, 548. Agertzen dituen gozitz eta jostallukeriagatik (Donostia, 1890). Ib.<br />
goziztun (Lar), goz-itztun. � "Chistoso" Lar. � Egiten dalarik goz-itztun, gozo bage, badarauskio onela [...].<br />
"Echándola de gracioso". Izt, carta a JJMg 7. Moldaera ziaditsu, goziztun eta [...]. (1884). JFlor.<br />
gozkorri. v. GOIZ GORRI.<br />
goznar. � Meditación, reflexión. v. hausnar. � Menak ixildu ziran, eldu zan goznarra. "Llegó la meditación".<br />
Laux BBa 98 (v. tbn. 118).<br />
goznartu. � Meditar, reflexionar. v. hausnartu. � Goznartuz abil, gogo / urrezko orduetan. Egieder Usk 63<br />
(ap. DRA).<br />
gozo (gral.; Mic 6v, SP, Urt III 235, Lar, Añ, VocBN, Gèze, Dv, H). Ref.: A; Iz ArOñ (goso); Iz Als (ái); EAEL<br />
206; Elexp Berg. I (Adj.). � Dulce, sabroso, bueno, rico (ref. al gusto). "Doux, savoureux, de bon goût. [...]<br />
Gozo da, [c']est de bon goût" SP. "Julepe, bebida dulce [...] edari gozoa" Lar. "Eztia baño gozoago, más dulce<br />
que la miel" Ib. (s.v. gozo). "Qualité de ce qui va au goût. Arno hau gozoa da, bena bertze hori hobia da, ce vin<br />
est de bon goût [...]" VocBN. "Arno gozoa, vin agréable et doux" Dv. "Ianhari gozoa, aliment agréable,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
994
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
appétissant, doux" H. "Ez on ta ez gozo, ni bueno ni dulce, es decir, ni oficio ni beneficio (G)" A EY III 318.<br />
"Oso gozua dago bakillaua" Elexp Berg. "Eztixa gozogixa askondako" Ib. v. 2 ezti, goxo. � Tr. Documentado<br />
en todas las épocas y dialectos. Su empleo es más frecuente al Sur. En DFrec hay 80 ejs. (adj. y sust.). � Ginda<br />
gozo dala min da. RG B 41 (cf. ib. "gozoa quiere decir 'sabroso' y tambien 'dulce'"). Errana ezta gozoa bada<br />
bere eztizkoa. "La nuera no es sabrosa aunque sea de miel". RS 267. Zenbatenaz gosea handiago, hanbatenaz<br />
ianharia gozoago. Ax 492 (V 318). Arimaren othurunza gozoa. SP Imit IV 3, 2 (Ch ianari gustosa, Mst<br />
errekeitü eztia). Janhari gozo dibinoa. Gç 114. Abadiaren lapikua, txikina baña gozua. Mg PAb 122. Jan oi<br />
dabe ezti gozoa. Añ LoraS 78. Janari bat txit gozo eta gusto andikoa. AA I 452. [Urdai] koipatsuagoa eta<br />
gozoagoa. Izt C 187. [Matsaren] zumu ain gozoa. JanEd I 114. Yanari finenak, arno gozoenak. Elzb Po 214.<br />
Eztia bera dan baño bere / gozo ta eztiagoa. AB AmaE 426. Etzuela [...] edari gozoagorik jastatu. Jnn SBi 81.<br />
Opil gozo biguña. Ag G 374. Marrubi gozo. A Ardi 36. Esne gozo. Ox 113. Gaztai gozoa. Lek EunD 28. Belar<br />
gozoa. Mde Pr 129. Opiltto gozoz betherik. Osk Kurl 135. Fruitu gozo bihur zitezen. MEIG III 123.<br />
v. tbn. Cb Eg II 102. Lg II 254. fB Ic II 254. Astar II 276. It Fab 184. Gy 35. Lard 110. Ur Dial 98. Ip Dial 97.<br />
Dv Lab 264. Arr GB 57. Aran SIgn 90. Sor Bar 30. Zab Gabon 53. Apaol 61. Azc PB 92. Altuna 35. JE Ber 84.<br />
Laux AB 55. Otx 155. TAg Uzt 176. Mde Po 97. JAIraz Bizia 41. Bilbao IpuiB 88. Erkiag BatB 117. Anab<br />
Aprika 63. Arti Ipuin 26. Benb NereA 43. Uzt Sas 92. Berron Kijote 124.<br />
� (V-gip; SP, Urt I 379, Lar, Añ, Dv, H). Ref.: A; Iz ArOñ (goso), LiñOñ 178; Etxba Eib. Dulce, suave,<br />
agradable, placentero. "Boca de risa, cara de risa, arpegi gozoa, begitarte ona" Lar. "(A) fuego lento, su gozoa"<br />
Ib. "Desgarro en los ojos de las damas, begien begiratze, beatze gozoa" Ib. "Agrado: [...] begitarte ona, gozoa,<br />
modu ona" Añ. "Chiste: [...] itz gozoa" Ib. "Doux, agréable. [...]. Gizon gozoa, homme d'un caractère paisible et<br />
doux" Dv. "Au tact. Ile gozoa, laine douce au toucher. Ohe gozoa, lit moelleux, chaud; à l'ouïe: soinu gozoa, son<br />
harmonieux, suave; à l'odorat: urrin gozoa, parfum agréable, suave, doux; à la vue: argi gozoa, lumière douce.<br />
Kolore gozoa, couleur qui flatte la vue. 2. doux, paisible, tranquille: zaldi gozoa, cheval doux. Haur gozoa,<br />
enfant paisible. 3. doux, affable, avenant, agréable à fréquenter: gizon gozo-gozo bat da [...]. 4. au fig. doux, sans<br />
aigreur, flatteur: Hitz onez, arrazoin gozoez egiten dira egitekoak (ES)" H. "Errestilluan geldiketan zana amelua<br />
(ari-gei bigunagua) izaten zan; ta eskuan geaketa zana kirrua (ari-gei gozuena)" Iz LinOñ 178. "Aman laztanak,<br />
besterik ez lako gozuak" Etxba Eib. AxN explica uxter (97) por gozo. v. 2 ezti. � Tr. De uso general en todas las<br />
épocas y dialectos; es algo menos frecuente al Norte. � Apa bat baneidizu ao gozoan. Lazarraga 1185r. Lorik<br />
gozoenagaz eozen orduan. Ib. 1153r. O Iaunaren iltzearen / orhoitzapen argia, / orhe gozo eta ezti, / emaillea<br />
bizia. EZ Noel 125 (v. tbn. Eliç 52 y Man II 80 orhe gozo). Iaunaren hitz gozoak. EZ Eliç 236. Munduko<br />
atseginek [...], lo gozo batek bezala, azpian nendukaten. Ax 47 (V 30). Gure Jaun gozo eztia. Gç 25. Iainkoa<br />
baitako fidanzan [...] bizitze oso eta gozo batez biziko baigara. SP Phil 444. Eztute gozo kausitzen zure<br />
zuhurtzia, eztute gusturik haragiarentzat baizen. Ch III 34, 2. Dulze ta gozo / zugatik gauza gustiak / izten dut<br />
oso. Gamiz 203. Apa gozo dulzea. Acto 242. [Euskera] suabe ta gozoa. Cb EBO 19. Bihotzeko bake gozo bat. Lg<br />
II 193. Nigar gozo. Brtc 232. Eznué úste, ain gózo zéla iltzea. LE Ong 78r. Aize gozo bat. AA I 410. Zer mement<br />
gozoak iragaten dituzten elkharrekin! Dh 177. Egon-aldi gozo. Lard 61. Ilea gozo eta argi duen aziendak. Dv<br />
Lab 236. Deitzen zion beti itz txit gozo ta eztiekin. Bv AsL 34. Haur denborako eskuara gozo eta aberats. Arb<br />
Igand 11. Gizon ezti, gozo. HU Aurp 178. Musika gozoa. Azc PB 296. Ango eresi gozo-gozoak. Ag AL 141.<br />
Lanetan den gozoena, ogi biltzea. JE Bur 162. Laztan bero gozo. Ag G 362. Biztanle guztijak abegi gozo-gozua<br />
egiten eutsien. Kk Ab I 83. Esperantzazko amets gozo, ederra. JE Ber 88. Belar ebaki-berriaren usai gozoa. Or<br />
Mi 108. Begiak, aundi, gozo, pakezkoak. Ldi IL 17. Malda-beera gozo. Ib. 62. Euria ethorri zen, lodi bezen gozo.<br />
Zerb IxtS 65. Ibillaldi gozo ta atseginak egin. Munita 153. Alik abots meien eta gozoenagaz. Bilbao IpuiB 143.<br />
Berba gozo ta bigunkerigaz laster baketu eban. Ib. 29. Giro epeletan gozo zan [...] ur geldiari begira egotea.<br />
NEtx LBB 73 (cf. infra GOZO IZAN). Illagi gozo-fiñezko galtzak. Berron Kijote 31. Arratiako hizkera gozoan<br />
egina. MEIG II 125.<br />
v. tbn. (Para autores septentrionales): Harb 152. Hm 144. SP Imit III 5, 3. ES 182. He Gudu 73. Mih 90. Monho<br />
138. MarIl 23. Gy 65. Dv LEd 241. Laph 47. Bordel 108. Lap 419 (V 191). Jnn SBi 140. Arb Igand 155. Const<br />
29. Iratz 35. Lf Murtuts 9. Mde Po 37. Zerb Azk 80. Xa Odol 103.<br />
� (En frases negativas, con carácter expresivo). "Gozo gozua jarri ez. Enfadarse mucho. Kotxia markau notsala<br />
esan notsanian etzan gozo gozua jarri" Elexp Berg. � Ni ez nago gozo / zergatik juzgatu nau / gezurti oso.<br />
AzpPr 28. An eztu muttil batek / jeniyo gozua [...] / arretxek tira ziyon / neskari basua. Tx B II 162. Zuk<br />
jarritako [bertso] oiek / eztaude gozuak / [...] nai dana esan libre / kristau falsuak. Imaz Auspoa 24, 146.<br />
Kaliforniako zelaietan artzaintza gozoa ez uan izango. [...] Ni ez naiz askoz gozoago ibilli. NEtx Antz 102.<br />
Etxean egin zuten sarrera, etzan gozoa izan. NEtx LBB 53. Aserratzen zanean, bera ere ez omen zan gozoa. Uzt<br />
Sas 337. Ederki nekatuta / beraren besuak / illuntzian etziran / izango gozuak. Ib. 28. Eiztariak zai daude / ta ez<br />
oso gozuak. Uzt LEG II 309.<br />
� (Empleo irónico). � Mutur gozuarekin / ziok nagusiya. Tx B 135.<br />
� "(V, G, AN, L, BN), fértil [...]. Lur gozoa [...], tierra [...] que fácilmente se labra" A. � Geratzen zatzula etze<br />
zure etxeak duan sororik gozoena. AA III 512. Lur ain gozoa, zoroa ta ugaria non esnea ta eztia darion. Ib. 297.<br />
Gizpuzkoako lur gozoak / ematen dutela [...] / bertan bear dana ta geiago. Izt C 32 (v. tbn. 38, 149, 177 et<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
995
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
passim). Lurra elkorragoa eta lenago bezain gozoa eta ugaria etzala. Lard 10 (v. tbn. 21, 48, 98, 122). Badijoaz<br />
[...] beren guraso, aide eta lur gozoak utzita. Zab Gabon 66. v. tbn. Munita 16.<br />
� (V, G, AN, L, BN ap. A; H). "Larru gozoa, cuir moelleux, souple" H. "Blando, de fácil manejo. [...], egur<br />
gozoa, arri gozoa (V, G, L): [...], leña, piedra de fácil manejo" A. � Arri areatsu au dalako [...] landutzen txit<br />
gozoa. Izt C 51. Kirten bat egiteko ez dala egur au baño gozoagorik. Munita 39.<br />
� Agil. "Buen temple y sazón de una cosa; belaun gozoa decimos, v.g. al buen temple y flexibilidad de las<br />
rodillas" Lar (s.v. gozo). Cf. belaungozo. � Aztalak arin darabiltza, belaunak gozo. Mok 4. Lauek gozo dute<br />
belaun. "La agilidad de sus piernas". Or Eus 327.<br />
� "Aho gozokoa (L), de buen filo" A.<br />
� Manso. � Jaungoikoaren [...] bildotx gozoa otsoak arrapatu bear duten lekura dijoa. Inza Azalp 66.<br />
� (Respiración) tranquila. � Arnasa, errezagoa eta gozoagoa artuten eban. Echta Jos 112.<br />
� (Lluvia) abundante. "Euri gozoa ari du (B)" Gte Erd 111 (junto a euri haundie ari du, euria goitik behera ari<br />
du, etc., de otras zonas).<br />
� (Añ). (Uso adv.). "Or gozo, emen gozo dok ori, ese es un correveidile" A EY III 266. "Hablar con suavidad:<br />
(c.) me, eme, gozo berba, itz egin" Añ. "Urie gozo gozo ari du (B)" Gte Erd 111 (junto a euri haundie ari du,<br />
euria goitik behera ari du, de otras zonas). v. 1 gozoki, gozoro. � [Ardaua] gozo eta bigun iragoko da zure<br />
estarririk. Astar II 130. Ixil ixilik eta gozo gozo [illargiyaren argiya iragazten]. Bil 161. Ain gozo ta egoki itz egin<br />
zien eze [...]. Bv AsL 116. Santuak gozo-gozo artu zuan [...] gizon ura. Ib. 149. Txorijak nun-nai abesten gozo.<br />
Enb 68. Izketan asi giñan / biyak gozo-gozo. Tx B II 26. Zein gozo gauden! Ldi BB 122. Horra, zure erregea<br />
badatorkizu gozo, asto gañean. Ir YKBiz 374. Bakotxa bere sorterrian gozoago legoke. Eguzk GizAuz 172.<br />
Garbantzu ta egoskariakin gozo-gozo betetzen zan. And AUzta 70. Lo gozo gozo zegoala. Salav 69. Ni txibia<br />
bere xaltxan baiño gozoago ibiltzen naiz orrelako gertaera artean. NEtx LBB 110. I'ka ere gozo itzegin ziteken.<br />
Ib. 208. Bokatibua nola erabili bear dugun aditzera ematen digu oso ta gozo. MIH 207. v. tbn. JanEd II 36.<br />
Erkiag Arran 106. Azurm HitzB 40.<br />
II (Sust.). �1. (BN, S; Lcc, VocBN, Dv, H). Ref.: A; Lrq. Placer, gozo, deleite; dulzura; alegría, regocijo;<br />
consuelo. "Gozo" Lcc. "Calme, douceur, plaisir. Lurreko gozoek badute bethi zerbait kharastasun, les douceurs<br />
de la terre [...]. Utz nezazu gozo aphur baten hartzera, laissez moi jouir d'un peu de repos. [...] Ez duzu gozo<br />
handiagorik izanen (He), vous n'aurez pas de plus grande suavité" Dv. "3. goût, appétence que l'on éprouve à<br />
l'egard des aliments. Deusek eztaut gozorik emaiten [...]. 9. jouissance, joie, plaisir. 10. repos, tranquillité.<br />
Gozorik eztut, zutan goza nadin artean [...]. 11. agrément qu'on trouve en quelqu'un. Gozorik eztuen laguna, un<br />
compagnon, une compagne en qui on ne trouve pas d'agrément, dont on jouisse. 12. (au pl.). Ama Birjinaren<br />
gozoak, les joies de la Sainte Vierge" H. Cf. Lar: "El gozo por gusto, contento, alegría no decimos gozoa sino<br />
poza, bozkarioa, atsegiña, sendagalla". � Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos. � Grazia<br />
mirakuluzkoetarik zerbeit gozo [...] sendi erazi liezenzat. Lç Adv ** 3v. Haren doktrinán gozo eriden<br />
dezagunzát, erraiten du gure Iainko dela. Lç Ins D 2v. [Frutuak espiritu santuenak:] Zazpigarrena gozua. Bet 16<br />
(Cap 17, CatAe 66, CatSal y CatR 67 gozo; El 15, Iraz 46, CatB 81 gozo espiritual(e)a, Cb CatV 61 espirituko<br />
gozoa, CatLuz 28 gozo izpirituala; CatOiq 529 espirituko gozotasuna, CatLlo 84 arimako poza, CatBus 37<br />
espirituko poza, Legaz 52 izpirituzko atsegiña). Gozo eta kontentu arimarena. Ber Doc 93r. Hau da, bada,<br />
prometatu atsegiñen gozoa / eta zerbitzu egiñei agindu golardoa. EZ Man I 112. Ustez hemen aurkhituren ituela<br />
gozoak? // Orain bada dastaturen hik dituk behazunak. Ib. 94. Loan ezta gozorik, logale eztenean. Ax 553 (V<br />
354). O hitzaren eztia eta gozoa! SP Imit III 34, 1. Meditazionean gozo geiago eman derautzuten puntuak. SP<br />
Phil 120 (He 122 gozorik gehiena). Konsuelo edo gozu espirituala. OA 102. Bere animako gozorik andienaz. Cb<br />
Just 43. Zeintzuben izerdijaz daruen bizitza olgura ta gozo andikua. Mg PAb 152. Kendutzen die gozo ta poz<br />
guzia. Mg CC 157. Gozo ta zori-onok eukiko dodaz [...] betiraun guztian. Añ EL 1 62. Miserikordiaren Ama,<br />
bizitza, gozo edo dulzura eta esperanza gurea. Gco I 467 (KIkG 34, ArgiDL 15 gozo). Orduban euki zenduban<br />
gozo edo aragijaren gustuan pensetan egotia. Astar II 135. Zuei gozo emongo deutsuen bizitza on bat egitea. Añ<br />
EL 2 227 (v. tbn. 211). Gozoen maitatzaileak. TB 2 Tim 3, 4 (Lç boluptatei hobe erizle). Haren gozo bakharra<br />
zen bere diru maithea. Gy 87. Txit poztu ziran, baña gozoa laster mindu zitzaien. Lard 143. Nere gozoa eta ospe<br />
bizia. Dv LEd 88 (Cb Eg II 44 konsuelo). Partzuer [...] nekhean eta gozoan. Dv Lab 188. Haien elhen gozoa eta<br />
eztitarzüna. Ip Hil 179. Ez duzue behinere hain bertze gozo izanen munduko atseginetan. Arb Igand 186. Gozo<br />
gitxikoa da [bazkalosteko loa]. Azc PB 328. Emaztearekin duelarik gizonak bere gozoa. JE Bur 110. Bidarrikoak<br />
baitute ordean gozo bat, legun bat Santa Grazikoek ez dutena. Ox 207. Igaran-erazten dü gezürra [...] gezürrak<br />
bere gozoa dialakoz. Const 14. Badukek gozo gu bientzat ondoko egunetan. "Il y aura du bonheur". Barb Leg<br />
138. Euskararen gozoa dastatu. FIr 156. Ederretsi-iztxo baten gozoa. Ldi IL 87. Aren irribarrearen gozoa.<br />
Erkiag Arran 26. Hego hunen gozoa Eskual-Herrira heltzen othe da? JEtchep 64. Jauna serbitzearen gozoa<br />
bazenki. Gand Elorri 153. Ez etxeko gozorik, ez familiarik. Lf in Zait Plat XVII. Zarren gozo guztiak / dirade<br />
samintzen / gauza utsengatikan / asiko da mintzen. Uzt Sas 196. [Ugazalabari] etzitzaion aztu ama zanaren<br />
gozoa. NEtx LBB 157. Hitz politak [...] elkartu [...] belarrien gozorako. MIH 303. Horrek ateratzen duen<br />
soinuaren gozoa. MEIG I 62.<br />
v. tbn. TAV 3.1.24 (1619). O Po 31. Arg DevB 104. FPrS 19. Tt Arima 31. Urqz 40. Lar STomas 1. He Gudu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
996
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
113. Acto 480. Mst III 6, 2. Mih 68. AR 22. Egiat 180. Brtc 100. Monho 150. LE Ong 16v. Gco I 468. AA I 615.<br />
Dh 99. Zav Fab RIEV 1907, 540. CatBus 5. Echag 222. Aran SIgn 96. CatS VIII. Xe 154. Zby RIEV 1908, 757.<br />
Lap 20 (V 12). AB AmaE 111. Echta Jos 136. A Ardi 144. Etxde JJ 138. BEnb NereA 201. Azurm HitzB 54.<br />
� Sabor dulce, rico, sabroso. "Que dulce está! onen gozoa! onen eztia!" Lar. "Dulzura, dulcedumbre, dulzor" Ib.<br />
� Matsaren zainetik dator / zumoaren gozoa. JanEd I 124. Nafar arnoaren zinezko gozoa. Barb Sup 129. Usaitu<br />
nuan asetu arte / bere usaiaren gozoa. Jaukol Biozk 80. Ai au don gauzien gozue! Kk Ab II 22. Illunpeak<br />
diztirazten du argia [...], mingotsak gozoa. Txill Let 93. "Begi-gorri" aren gozoa! Joxepak ez eutsan prestu bere<br />
bizian alako platerkadarik. Bilbao IpuiB 44. Bularretik hartu esne on haren gozoa. Xa Odol 80. v. tbn. Osk Kurl<br />
145. Ibiñ Virgil 83. NEtx LBB 337.<br />
� Dulzura, amabilidad, simpatía. � Ze bizitza egingo dabee, alkarri gozorik eta legerik ez deutseenak. fB Ic III<br />
356. Paltak arpegira ateraten [...]. Ta inos bere gozo onik alkarrentzat ez daukela. Ib. 352 (cf. GOZO<br />
GAIZTO).<br />
� "(Lc), tiempo dulce" A. � Arratsalde garbia, mendiko gozoa! Ox 83.<br />
�2. (G, L, BN, S; SP, Gèze, Dv, H). Ref.: A; Lrq. Gusto, sabor. "Saveur, goût. [...] Eztu gozorik, n'a point de<br />
goût" SP. "Ez diot janari gozorik hartzen, je ne trouve pas de saveur à la nourriture" Dv. "Edari honek gozo ona<br />
du, esta bebida tiene buen gusto" A. v. ahagozo (2). � Gatzak du indar eta berthute ianhariei gozo eta zaphore<br />
emaiteko. Ax 466 (V 302). Desira hark emaiten baitio bekhatuari gozo eta zaphore. Ib. 511 (V 329; v. tbn. 20<br />
(V 11)). Pitar emoiezkoak gozo hobea du eziez arno erosizkoak. "Goût". O Pr 397. Azitunen gozoa. SP Phil 327<br />
(He 329 azitonen gustua). Badira fruituak [...] bere gozo minaz on guti direnak konfituraturik baizen. Ib. 404<br />
(He 408 gozo miña). Untsa hürrün da kreazaliaren gozua kreatürarenetik. "Sapor". Mst III 34, 2. Gatzak gozua<br />
emaiten direezu gauzer. AR 64. Bethi ere hobe gozua / bortü ondoko haragik. Etch 534. [Txinako] urdekiak,<br />
gureak baino itxura eta ahoko gozo hobeak ditu. Dv Lab 281. Gogotikago jaten dü, gozo hobia dialakoz. Ip Dial<br />
56 (Dv gostu, It, Ur gusto; v. tbn. 57). Figüra, koloria, ürrina eta gozua. CatS 72. Edari harren gozoa edo<br />
gustua. Jnn Bihotz 21. [Zangurru betekadeak] aoan itxiriko gozoa oraindiño ez dodalako galdu. Bilbao IpuiB 59.<br />
Menderen mende ahotan erabiliak gozoz eta zaporez bete zituen hitzak. MIH 70. v. tbn. Tt Onsa 36. Or Eus 297.<br />
� Hitz bitan esana dago non datzan Neronek tirako nizkin-en gozoa eta indarra. MEIG III 133. Inor<br />
gutxirengan aurkituko dugu gaurko euskal prosan antzinako idazleen jatortasunaren eta gozoaren ispilu hain<br />
garbirik. Ib. 61.<br />
�3. (Lc, B, BN-baig ap. A; Gèze, Dv, H). Jugo, zumo; sustancia. "Suc" Gèze. "Arbolek biltzen dute lurraren<br />
gozoa, les arbres absorbent le suc de la terre" Dv. "Poétiquement: aihenaren gozoa, le jus de la treille" Ib.<br />
"Ungarriaren gozo guzia galtzerat uzten duzie (BN-baig), dejáis perder la quinta esencia del abono" A. �<br />
[Zuhaitzak] lurraren gozoa eta gizentasuna beregana bere erroez thiratuz. Ax 24 (V 14). [Elzaurondoak] hain<br />
handi izanez, edoskiten du lurraren gozo guzia. SP Phil 292 (He 292 gozo). Uliek bere hillez, [...] ungentaren<br />
gozoa gaixtatzen dute eta hiltzen. Ib. 81 (He 83 gozoa). Diotsuet ezen, eztudala edanen aihenaren gozotik. He Lc<br />
22, 18 (Dv gozo; Ker maats-ardao). Esparanzari guziak zaizko aginduak, zeruko ihintza eta lurraren gozoa. Mih<br />
71. Bi belhar mota ongi izan ditazke lur berean, baldin gozo berezak behar badituzte. Dv Dial 49s (Ip gozo; It<br />
ezade, Ur ezkotasun). Lurrak barnean baditu asko gozo mota. Ib. 48 (Ip gozo; v. tbn. 73, 80, 81, 82). Prentsan<br />
ezartzen da [hazia] eta ematen du bere gozoa. Ib. 104 (Ip gozo). Lurrean eta airean diren gatzu eta gozoek<br />
hazten dute belharra. Dv Lab 77 (v. tbn. 73, 146). Landareek hostoetarik [...] edaten dute airearen gozoa. Ib.<br />
72. Lore zimel gañetan / ingumak ari, gozo-miazketan. 'Las mariposas saborean el néctar'. Ldi BB 128. Pentsatu<br />
genduan ezur aien gozoa aprobetxatzea, urrengo egunean gosaltzen, patata mordo batekin. BasoM 128. �<br />
[Billobatxoak aitonaren] magalera igo naian, ipuiari beren gozoa osoki xurgatzearren. Etxde JJ 92.<br />
�4. Beneficio, provecho, fruto. "Fruit, produit, revenu. Gozo gutiko alhorra, arthaldea: champ, troupeau de peu<br />
de produit" H. � Nola gorputzeko mienbroek ere izaiten baitute gozo eta parte elkharren ontasunetan. Mat 71s.<br />
Eman diazaguzu lurreko fruituetarik gozo ona [...] geure aziendetarik probetxua. Harb 131. Gaitzak hain<br />
terribleki desegin nau, non iaten dudan guziak ezpaitarot hautsak lerokedan baino gozo gehiago. Ib. 340s. --Zer<br />
gozo idokiteko dügü egia hontarik? --Jinkoaren hontarzünaren ezagütze handi baten ükheitia. Bp II 134.<br />
Dohatsien besten begiratzetik zer gozo jiten zaikü? Ib. 89. Ezen zuk zuhaitz hoitarik / zer gozo [...] bada<br />
dezazuke igurik? Gy 150. [Laborariak] arbolarik gabe ez du ez gozo, ez mozkin, ez laguntzarik batere. Dv Lab<br />
313. Jabeari eskaintzen diote priaztegiak egitea beren diruz, hekietako gozoa berentzat altxatzekotan. Ib. 172.<br />
Beretzat haren gozoa edo probetxua beratuz. Dv Ebanjelio 73n (ap. DRA). Sos txar heien gozoa / zuretzat deus<br />
ez zen, / ez zintuenaz geroz / hortik ateratzen. Zby RIEV 1908, 765.<br />
�5. "Biens de fortune. Burhasoen gozoak eskuetan dadutzaten umeak, les enfants qui ont en main les biens de<br />
leur père et mère (EZ)" H. "Gozoak: primantzazko onthasunak" HeH 281. � Hain laburki zeuen ahantz zatzuen<br />
burhasoak / zeñen baitadutzatzue eskuetan gozoak. EZ Man I 124. Nausia, errozu ene anaiari, ethorri zaizkon<br />
gozoak erdizka detzala enekin. HeH Lc 12, 13 (He eman diezadala neure partea primezatik).<br />
�6. (V-gip; Lar, H). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. Dulce, golosina; azúcar. "Dulces, dulces secos, dulzeak,<br />
gozoak, elkortak" Lar. "Gozoak, id. goxoak (s'emploie généralement au pluriel), douceurs, friandises, bonbons,<br />
pâtisseries. Geldirik balin bazaude emanen dauzkitzut gozoak" H. "Dulces. Txikittan pentsatzen genduan, zeruan<br />
ez zala jaten besterik gozuak baño" Etxba Eib. "Tiok zuretako gozuak ekarrittu" Elexp Berg. Cf. Lar: "Confites,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
997
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gozagaintxoak, gozaboillak". v. 2 gozoki. � [Aurrari] jan edo edan dezan, eskintzen dio dirua, gozoa edo zer<br />
edo zer, ta dakar alimentua artzeera. Mg CC 207. [Emango dizkitzut] gaztaia, lukaika, zezina, gozoak. VMg 12<br />
(v. tbn. 38). Mutikoak [...] otzaretako gozoak begiakaz jaten. Ag Kr 46. [Euliak] gozo apurretan mardokiro<br />
pillaturik. Ag G 324 (v. tbn. 194). Tire ba, sentimue emongo-tzut gozue erosteko ta. Ort Oroig 35. Eztiz<br />
eginddako gozuak. Altuna 22. Kañaberea-baltza dok txotxo; gozua bera baño gozuagua. Otx 165. v. tbn. TAg<br />
Uzt 156. Gozo batek ere, geiegi ianez, iguintzen gaitu. Or QA 132. Baiñan, badakizute: gozoari etzaio sekula<br />
ezetzik esaten. Etxde JJ 138. Asi zan gozogiñan eta gozo saltzen. NEtx LBB 41. Ango [gozo-dendako] gozo<br />
pilloak! Alzola Atalak 49.<br />
�7. Gusto, afición. "Atseginetarako gozoa, le goût pour les plaisirs" H. � Pekatubetara ekandu dan arimiak ez<br />
dau [...] gogo ta gozorik orazino [beroetara]. Mg CO 108. Beti galdeka ari nintzaioten euskeldun zaarreri, ene<br />
gozoaren bazkagei biltzen. FIr 156.<br />
�8. "Le sens du goût. Gozoa galtzea, perdre le sens du goût" H.<br />
�9. (V, G-azp-goi-bet, S). Ref.: A; Zt. "Temple de un instrumento cortante. Gozo oneko sorbatza (V-ple-arroroz),<br />
filo de buen temple. [...] Gozo huneko (S), de buen filo. Gozo huna du aiztur horrek (Sc), esas tijeras<br />
tienen buen temple" A. � Ene ezpataren gozua / behar dük estrenatü. Xarlem 1307 (v. tbn. 502, 793).<br />
�10. Gracia. � Egiten dalarik goz-itztun, gozo bage, badarauskio onela [...]. "Echándola de gracioso, aunque<br />
sin gracia". Izt, carta a JJMg 7.<br />
�11. (Sc ap. A), goso (S ap. Lh). "Producto de las ovejas en leche, lana, crías, etc." A. "Goso (Alth), provision<br />
de fromage. Gosoa handi dea borthin? Fait-on grande provision de fromage à la montagne?" Lh.<br />
�12. "Lurra gozo hunean (Sc), lurra gozo gozoan (BN-baig), en buen temple" A.<br />
- BERTAN GOZO, GEZA-GOZO. v. bertan, geza.<br />
- AHO-GOZO. v. ahagozo.<br />
- GOZOAN. a) Tranquilamente, plácidamente. � Hala bada dagoela bat bedera gozoan / [...] ustekabe<br />
harturen du suak mundu guztia. EZ Man I 80 (que Harriet traduce: "tandis que chacun demeure ainsi à son aise,<br />
à son goût, à son plaisir"). [Eliza bestak] guziz bai eder dire, [...] etxetan eta kanpoan halako gozoan eta<br />
bozkarioan dohazinekin! Zby RIEV 1908, 83. b) "Dirua gozoan emaitea, prêter de l'argent à intérêt" H.<br />
- GOZOAREN GOZO, GOZOEN GOZO. � Ahuntzaren esnearen gozoaren / gozoa. Ox 112. Aurki dezagun,<br />
aurki gozoen gozoa. Diren guzien iturburu den betiereko Jinkoa. Iratz 179.<br />
- GOZOAREN GOZOZ, GOZOEN GOZOZ. De puro rico; de puro placer. � Miazkauko dituzu atzak gozuaren<br />
gozoz. Mg PAb 70 (v. tbn. 131, en contexto similar, y A Ardi 115 gozoaren gozoz). Gozoen gozoz liluratuak<br />
bazagozkitzun begiak. Iratz 131.<br />
- GOZO HARTU. Disfrutar, gozar; sacar provecho. "Bere buruari gozo hartzen dio... il se complaît en luimême"<br />
Dv. � Bere graziaz usatzeko eta hartarik gozo hartzeko. Lç Ins E 6r. Konzenzia xahü bat ükhen behar<br />
diala mezako sakrifiziotik gozo hartzeko. Bp I 118 (v. tbn. II 57, 37 y 58). Zeren hortik [meditazionetik] bere<br />
sensuetan zenbait gozo hartzen duten. He Gudu 32. Lürreko gaizetan gozo hartzen dienekilan. Mst III 53, tít. (Ip<br />
gozatzen). Betheki eta gozo hartuz bihotzean ardietsi Jesusen hitza. Dv Imit 2 (ap. A). � Oraindrano egin den<br />
hunetán heuskaldunak gozorik edo edifikazionerik hartzen badu. Lç Adv * 7v. Gozo handi bat hartzen dügü<br />
nuizere mintzatzen beikira [...]. Mst I 10, 1 (SP atsegin handi dugu [...] minzatzeaz). Lürreko gaizen<br />
mesperxatzia, presentekuetan ez gozorik hartzia. Mst III 43, 3 (v. tbn. I 22, 4).<br />
- GOZO-DENDA. Confitería. � Ikusi ebazan gauzetatik geien-gein gura izan ebana, gozo-denda batean ikusi<br />
ebazanak. Ango gozo pilloak! Alzola Atala 49.<br />
- GOZO EGIN. a) "Dulzurar, dulcificar, gozotu, eztitu, gozo, ezti egin" Lar. b) Resultar sabroso, placentero. �<br />
Itxi [...] gozoago egiten yatzun yaki edo kopaua. Añ EL 2 63 (EL 1 56 gustuko jaki). c) "Bere buruari gozo egiten<br />
dio, il se fait illusion à lui-même" Dv.<br />
- GOZO GAIZTO. Antipatía, acritud, displicencia. Cf. gozo on en fB Ic III 352 (supra II (1)). � [Gaiski azitako<br />
umiak, lotsa galdukuak,] gurasuentzako gozo gaistua daukeenak. fB Olg 202. Bake txaarra, gozo gaistua, zelo<br />
minberak, alkarren gorrotua [...] etxian daukeela. fB Ic III 328.<br />
- GOZO GAIZTOKO. Desagradable, irascible; amargo (sentido fig.). "Gozo gaistokoa (G, msLond), antipática"<br />
A. v. gozakaitz. � Noberaren gogoko ez dan lagunagaz ezkonduten danian. [...] Gozo gaistoko bizitzia. fB Ic<br />
III 357. Zeinbat onako ezkondu triste? Zeinbat senar emazte gozo gaistoko? Ib. 352. Leen baisen zital, leen<br />
baxen gozo gaistoko, leen baisen arro ta panparroe. Ib. 222s.<br />
- GOZO-GARRATZ. Agridulce. v. GOZO-MINKAITZ. � Edari garratz ta azukereaz egiten dan legez gozogarratz<br />
zalegarri bat. Añ LoraS 125. Itz gozo-garratzetan esanaz. Ag Kr 171.<br />
- GOZO-GAUZA (G-azp). (Lo) dulce. v. 2 gozoki (2).<br />
- GOZO-GOZOA. (Expr. adv.). Tranquilamente. � [Barda] elizan zen oraino gozo-gozoa. Goizean eman bide<br />
da ihesari. Lf Murtuts 6.<br />
- GOZO-GOZOAN. Suavemente, tranquilamente. � Gozo gozuan erran zeron bestiari: [...]. Const 27.<br />
- GOZO-GOZORIK. Lleno de alegría, de gozo, de dulzura. v. GOZORIK. � Gozo gozorik entzun daidala /<br />
zorionekoen deia. Azc PB 31. Ao guztia ta anima dana gozo-gozorik geldituten dira. Ag AL 110.<br />
- GOZO IRITZI. � Hemen natza ortzirik, noizbait gozo eritzirik, / erioak hustegabe doloroski egotzirik (1564).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
998
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
'Cuando en otro tiempo me complacía en la vida'. TAV 3.1.18. Ori egin dai gozo deretxalako ardaoak. "Por lo<br />
bien que le sabe el vino". Mic 14v.<br />
- GOZO IZAN. (Aux. intrans. bipersonal). Agradar, gustar; resultar agradable. � Lehen on eta gozo zeizkitzun<br />
atseginak eta plazerak. Ax 508 (V 327). Nori ere zu gozo baitzaizko, zer etzaio gozo izanen? SP Imit III 34, 2 (v.<br />
tbn. Phil 174). Hei zaie gozo Jainkoa. Ch III 34, 2 (SP horrelakoei gozo zaie Jainkoa). Hain gozo zaitzun gostua.<br />
He Gudu 132. Aragijari gozo jakazan [loikerijak]. Astar II 136. Gozo zaizkigu gogoeta horiek. JE Ber 68. Hain<br />
gozo zait ixilik zure agurtzea. Iratz 144. v. tbn. Dh 241. Zby RIEV 1908, 610. FIr 133. Or Aitork 217. Berron<br />
Kijote 124. � Ene ahoari zure hitzak / zein gozo zaizko. EZ Eliç 234. Zegaitik jatzu ain gozo<br />
murmuretia? Astar II 196. Zure nahiak hain zitzaizkitan neri gozo, / heientzat baitut amodio. Ardoy SFran 347.<br />
- GOZOKO. (Precedido de gen.). Del gusto (de), del agrado (de). � Maite dianaren gozoko dela Jinkua. "Quod<br />
amanti sapit Deus". Mst III 34, tít. Zer eztü hun edirenen zü bere gozoko zütianak? "Cui tu sapis, quid ei recte<br />
non sapiet?" Ib. 34, 2 (Ip zü gozatzen zütianak). Hen gozoko düzü Jinkua. Ib. 34, 2 (Ip haier gozo ziezü Jinkoa).<br />
- GOZO-MINKAITZ. Agridulce. v. GOZO-GARRATZ. � Izakai ba gazi-geza, lakatz-leuna, gozo-minkaitza.<br />
Ag G 141.<br />
- GOZO-OLA. Fábrica de azúcar. � Arabako lurra zelan dan guztiz ona erremolatxa artuteko, [...] dauke<br />
asmoa gozo-ola edo fabrika bat eregiteko. Ezale 1899, 4a.<br />
- GOZO-ONTZI, GOZONTZI (Lar, H; gozuntzi Hb ap. Lh). Azucarero. "Orza, vasija" Lar. "Pot à confitures" H.<br />
� Gozo-ontzitik azukre-koxkor bat atera. Ldi IL 18.<br />
- GOZO-OPIL. Pastel (?). � Amarentzat gozo-opillak [ekarri dauz]. Enb 165. Kipuleaz ixan dana azi, ezpetteke<br />
gozo-opillakaz isi. Otx 179.<br />
- GOZORA, GOZOALAT (S; gozualat S). "(Prendre, donner) en ferme" Lh.<br />
- GOZO(A)REKIN. Con gozo, con alegría; de gozo, de alegría. "Alegremente, gozokin" Lcc. � --Zer da<br />
dilijenzia? -- Fite gogotik eta gozoreki eta ari agradatzen zaizkion gauzak egitea. Ber Doc 170r. Perekatzen<br />
nuen [zakurra] [...], deitzen bere izenaz, orduan, gozoarekin, higitzen zuen buztana. JE Bur 62 (v. tbn. 184, 133).<br />
- GOZORIK. Alegremente; dulcemente; placenteramente. Cf. Lar: "De poza, alegría decimos pozik, pozikan<br />
alegremente, con alegria y de gozoa, gozorik". v. GOZO-GOZORIK. � [Taluak] esnetan ondo itorik / jan<br />
dagiezan gozorik. AB AmaE 369. Gozorik egiteko / goizaldeko loa. Azc PB 324 (en Ur PoBasc 285 gozaro).<br />
Gozorik esanarren. Ib. 219 (en Ur PoBasc 317 poz pozik). Gozorik, illeta / abesten didatela / berreun milla<br />
lorek. Ldi BB 10. v. tbn. Iratz 80.<br />
- GOZOTAKO. (Adnom.). � [Kanpotiko zunbait konsolazionetan] gozotako plazer bat edireiten beitü. Mst III<br />
54, 4.<br />
- GOZOTAN. a) En dulce. � Deabruak gozotan eman zien bokadu beltza infernuan zeñ garratza [...] biurtu<br />
zaien. Cb Eg II 62. b) (Precedido de gen.). Del gozo (de), de la alegría (de). � Ikusiaren gozotan begiak bizitzen<br />
zaizkio. NEtx Antz 48.<br />
- GOZOZKO (H). a) De gozo, gozoso. "Ama birjinaren gozozko misterioak, les mystères joyeux de la S. Vierge"<br />
H. � Misterio gozozkoak. Añ EL 2 230 (EL 1 216 gozotsu). Gozozko negarraz begiak bustita. Bv AsL 208. [Lora<br />
bat] beti oi zana zeruko iruntz / gozozkoaren egarri. Enb 81. Edari bigunak eta janari gozozkoak eskeiñiaz.<br />
Erkiag Arran 45 (v. tbn. 47). � Asta-zaina (barrez) gozozko / ta belea yaten gogozko. Zav Fab RIEV 1907, 540.<br />
b) De dulce, de azúcar. � Gozotegirik ederrenak [...] gozozko gizon aingeru, etxe ta eliza ta guzti. Ag Kr 189. c)<br />
(Precedido de gen.). Del agrado, del gusto (de). � Agintzen deustazuna egiteko prest nago, iauna, neure gozozko<br />
eztan gauzia agintzen badeustazu be. Ag AL 151. d) "Gozozko ardiak, ovejas alquiladas en la temporada de<br />
leche" Darric (ap. DRA).<br />
- UR-GOZO. v. ur.<br />
gozoaldi. v. gozaldi.<br />
gozodun. v. gozadun.<br />
gozogabe (G-to, L-ain, R ap. A; Dv), gozagabe (H), gozabage (H), gozage (Lar, H), gozaga (V-ple-arr-oroz-m<br />
ap. A), gozaka (V-m ap. A). �1. Amargo (sentidos prop. y fig.); desapacible; (aplicado a personas) arisco,<br />
malhumorado, desagradable. "Esquivo", "desapacible" Lar. "Está de mal temple, [...] gozagea dago" Ib.<br />
"Fâcheux, se dit des personnes désagréables par leur caractère" Dv � A. � Abszintio belharra bezain min eta<br />
gozo gabe. Ax 355 (V 235). Agertu zan Kose Kusto: atzekatxu, nakar, gozaga, gogo barik, esku biak sakeletan<br />
sartuta. A BGuzur 111 (cf. voc. final: "gozaga ta gozotasun baga, bardin"). Atseginagoa zen Lizardiren mundu<br />
geldia gaurko gozogabe hau baino. MIH 227. Pintura abstraktu hori da [...] gaurko bizimodu gozogabeari<br />
[dagokiona]. MEIG I 66. � (Con -ko, adnom.). � Ezin sinetsizkoa da gozogabeko urteotan eman digun euskal<br />
bizitzaren irudi garbia. MIH 33. � "Bronco, en la voz e instrumentos gozakaitza, gozagea" Lar. "Insuave" Ib.<br />
�2. (Uso adv.). "Gozaga, amargamente" A. Cf. Lar: "Desapaciblemente, gozagero"; "destempladamente,<br />
gozagero". �3. Vano, infructuoso. � Ifernuko hitzkuntza, bekhatu idorra, gozogabea, arimaren galtzeko baizen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
999
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
deus balio eztuena. Ax 269 (V 180). Gaiza bano eta gozo gabia da gero jinen diren gaizetzaz nahasküra edo<br />
alagrantzia hartzia. Mst III 30, 2 (SP probetxu gabea, Ch alfer bat). �4. + gozagabe (H), gozage (Lar).<br />
"Desabrimiento", "desagrado" Lar. "Absence, privation de douceur, suavité, affabilité, maturité, etc." H. � Am-<br />
Eskolastikak osoki bazakien zer gozogabetan zatzan haren iloba. "Situation pénible". Birjin 398. Seinale<br />
ezagunak ageri ditu maitasunak [...]: ondoeza, ezinegona, gozogabea. MIH 246. �5. "Gozogabe (Sc), insipide"<br />
Lrq. �6. "Gozaga (Vc), tierra mal cuidada" A. �7. "Gozaga (Vc), instrumento cortante mal templado" A.<br />
gozogaitz. v. gozakaitz.<br />
gozogarri. v. gozagarri.<br />
gozogarritu. � Calmar, aplacar, mitigar (una pena, dolor...). � Zuk tribulazioneak ematzen, zuk<br />
deskonsolazioneak gozogarritzen tutzu. SP Phil 527.<br />
gozogei. v. gozagai.<br />
gozogin. � Confitero. � Gozogiñ edo konfiteru. Ezale 1898, 319. � (Con ines.). Haciendo dulces. � Asi zan<br />
gozogiñan eta gozo saltzen. NEtx LBB 41.<br />
gozogune (Lc ap. A). � "Dulzura" A. � Bihotza urtzen zitzaioela debozionezko gozoguneetan. He Phil 144 (SP<br />
141 eztitasunetan). Gozogune eternalaren gostu aiñtziñdari bat. Ib. 484 (SP 477 sekulako gozotasunen). Ez baita<br />
bertze hizkuntza bat lurraren gainean, ez, gozogune (douceur) berak dituenik. JE Bur 175.<br />
gozogura. � Deseo de placer, de comodidades. Cf. goxogura. � Emeti datoz arako pekatu azi ugarijak, ta<br />
sustrai berenotubak. Entzun guria, esan guria, ikus guria, gozo guria ta leun guria, gorputzari bere sengarri<br />
guztietan naija emoteko. fB Ic III 275.<br />
gozokeria (Dv � A), gozakeria. � "Faux douceur, faux plaisir. Gozokerietan bizi izan dena lazten da<br />
heriotzeak jotzen dionean gogoa, celui qui a vécu parmi les délices [...]" Dv. "Falso placer" A. Cf. goxokeria. �<br />
Zeren [...] lurreko tratulariak haren gozokerietako indarretik baitire aberastu. "Deliciarum". Dv Apoc 18, 3.<br />
Ordaindu zittuan Jaungoikoan Semeak gure gorputzeko gozakeri gaiztoen zorrak. Inza Azalp 14.<br />
1 gozoki (Urt III 352, Lar, Dv � A, H). � "Deleitosamente" Lar. "Doucement, agréablement, avec calme" Dv.<br />
"1. avec satisfaction, contentement, jouissance de l'âme. 2. avec plaisir, jouissance physique" H. v. 1 goxoki. �<br />
Gozoki sentitu baitzuen atsegiña. EZ Man I 109 (v. tbn. 114). [Orak hezurra] gozoki erabiltzen du ahoan. Ax 510<br />
(V 329; v. tbn. 60 (V 39)). Ofizio hura egin behar da eztiki eta gozoki. SP Phil 336 (He 338 gozoki).<br />
Mentaberriren katiximaz / dire gozoki bazkatzen. Monho 40. Errezibi zazu, Jauna, [...] sakrifizio hau amultsuki<br />
eta gozoki. MarIl 51. Zerua eskuetan banu bezain gozoki [nago]. Dv LEd 161. Bizia gozoki iragaitekotzat. Dv<br />
Lab 3. Gozoki lokhartu zen. Laph 15. [Orhiko xoriak] gozoki du kantatzen. Barb Sup 107. Nere gorphutz guzia<br />
gozoki beroan. Ox 146. Irri egiten diotet gozoki. JE Ber 21. Gozoki besarkatzen. Txill Let 128.<br />
v. tbn. Brtc 23. Arb Igand 15. HU Aurp 220. ABar Goi 72. Iratz 116. Mde HaurB 90. JEtchep 115. Zait Plat 100.<br />
� (Con reduplicación intensiva). � Bero-beroa, gozo-gozoki dira neguko hotzetan. Elsb LehE 45 (ap. DRA).<br />
Gozo-gozoki perekatzen iguzkiak. Ox 29.<br />
2 gozoki, gozaki (Lar). �1. Dulce, agradable. "Plácido, gozatsua, gozakia" Lar. � Itzneurtu gozoki oek. Izt C<br />
418. �2. + gozaki (A DBols). Dulce, caramelo; postre. v. 2. goxoki. � Garratza dauken gauza gustiak /<br />
daukodaz galerazota. / Gozoki asko biar ei dot nik. Enb 126. Tripontziak, eztia, gozakia, koipia eta orrelako<br />
gauzak. JBDei 1919, 255. Mami, gozoki ta abar, [...] ezin jan. Or Eus 369. Gozakia egiteko, berebizikoak dira<br />
[...] irisagarrak. TAg Uzt 279. v. tbn. Mde Po 95. Gozokitara eldu ziranean, arratsaldeko bostak inguruan.<br />
Etxde AlosT 78. Jan-gelako mahia [...] mota guztietako gozokiz estaldurik. Osk Kurl 58. En DFrec hay 4 ejs. de<br />
gozoki.<br />
- GOZOKI-DENDA. Confitería. � Gozoki-denda bat zabaltzea. NEtx LBB 41.<br />
- GOZOKIZKO. (Adnom.). � Ormak ogizkoak zirean..., leioak barriz gozokizkoak. EEs 1928, 13.<br />
gozokiro (Lar), gozakiro (Lar). � "Deleitosamente", "placenteramente", "quietamente" Lar. � Izarrei darien /<br />
sua, gozokiro / t'eskas alderatuz. Gand Elorri 149.<br />
gozomen. v. gozamen.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1000
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gozoratu. v. gozorotu.<br />
gozoro. v. gozaro.<br />
gozorotu (Añ), gozoratu. � "Deleitar", "recrearse" Añ. � [Etxe galgirotso] aietan ke eta edari biziaren sumo<br />
gaiztoa bezela, emen loretxo milla kolore eta sumo gozoratu ondoko eguras garbia. (Interpr?). Ill Pill 4.<br />
gozoso (Lcc, H). � Gozoso. � Arrosario haren lehen partea deitzen da gozosoa edo alegeranziazkoa, berzea<br />
dolorosoa. EZ Man II 186 (v. tbn. Eliç 398, 399 y 400). Gaztetasunarekin, gauza gozoso edo alegeranziazkoak<br />
[gerthatu ziren]. Ib. 186. Prest eta gozoso egote bat Iaun goikoen gauzeetan. Cap 75. Amabost misterio, bost<br />
gozosoak. Ib. 133 (v. tbn. 135, 136; v. tbn. en contexto similar Urqz 36, 72 y 78). Misterio gozosoak. CatUlz 61.<br />
gozotasun (V, G, AN; Lar, Añ, Dv, H), gozatasun (Lar, H). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg. �1. Dulzura<br />
(sentidos prop. y fig.); placer, gozo, alegría. "Dulzura, dulcedumbre, dulzor" Lar. "Apacibilidad, gozatasuna" Ib.<br />
"Suavidad", "delicia" Añ. "Douceur, agrément, suavité" Dv. "Douceur d'humeur, affabilité, amabilité de<br />
caractère" H. "Ume zurtzeri aman gozotasuna falta izaten jakue" Etxba Eib. "Dulzura. También ambiente<br />
familiar agradable. Etxe hartan be, dagon jiriakin, eztau gozotasun haundirik topauko" Elexp Berg. � Tr.<br />
Documentado en autores meridionales desde mediados del s. XVIII. Al Norte se encuentra en autores no<br />
suletinos desde Axular hasta mediados del s. XIX. Gozotasun es la forma general. Hay algunos ejs. de gozatasun<br />
en Añibarro (MisE 135), Astarloa (I 38) y D. Agirre (AL 85). En DFrec hay 6 ejs. de gozotasun y uno de<br />
gozatasun. � Hemengo gozotasuna eta ian edaneko plazera. Ax 589 (V 378). [Debozioneak] gozotasun ezti [...]<br />
batez bethetzen gaitu. SP Phil 9 (He 8 gozo miragarri). Ezti guztien gozotasuna iragaiten duen dotrina. ES 146.<br />
Espiritu Santuaren frutuak [...]. Zazpigarrena: Espirituko gozotasuna. CatOiq 529. Gozotasun eta alegrantzia<br />
handitan [kontenplatzen] konplitzerat zohan misterioa. Lg II 106. Laburra da gozotasuna, / azken bagea penea.<br />
Añ LoraS 194. Itztxo bat asmo txarrarekin esatea edo gozotasunarekin enzutea. AA III 392.<br />
Goza gaiten kontzientzia on baten gozotasunez. Jaur 159. Geratu zan konort bagarik gozotasunaren indarrez. Ur<br />
MarIl 61. Lenbizikoetan Jesusek gozotasun guzian erantzun zion, baña [...]. Lard 373. Zure begiratuaren<br />
gozotasuna. Xe 161. Arbola on baten frutuak aoari gozotasuna emoten deutsan legez. Itz Azald 196. Eztagoz<br />
ondasunetan gozotasun guztiak. Ag Kr 162. Ama errukiorra, geure bizitza, gozotasun eta itxaropena. KIkV 51.<br />
Beren bizitza zoriontsua da gozotasun osozkoa. Inza Azalp 113. Egunez argi gutxi / gauean illun; / niretzat<br />
gozotasunik / ez dago iñun. Erkiag BatB 39. Olerkietan nabari duen gozotasun, eztitasun eta narotasunari. Gazt<br />
MusIx 61.<br />
v. tbn. Ch III 23, 9. He Phil 8. Mih 47. Mg CC 217. CrIc 185. Dh 181. fB Ic I app. 1. JJMg BasEsc 74. JesBih<br />
103. Izt C 144. Aran SIgn 39. Arr GB 82. AB AmaE 351. Bv AsL 101. Urruz Zer 17. A Ardi 144. Enb 81. Ir<br />
YKBiz 207. JAIraz Bizia 38. Or Aitork 37. Etxde JJ 260. BEnb NereA 107. NEtx LBB 195.<br />
� Uraren gozotasuna itzuli da gazi izatera (AN, s. XVIII). FLV 1992, 316.<br />
�2. Gusto, sabor. � Diferenzia handia [...] dute bere artean Kreatzaillearen gozotasunak eta kreaturarenak.<br />
"Sapor". SP Imit III 34, 2 (Mst gozo). Belhar usain oneko zerbait ematen bazaiote [...] haukien haragiak biltzen<br />
du gozotasun bat hainitz ona. Dv Dial 98 (It gusto, Ip gozo).<br />
�3. Jugo, savia. � Landare xamurretara gozotasuna iritxi dedin. Ibiñ Virgil 71.<br />
- GOZOTASUNEZKO. (Adnom.). � Konsolazionezko eta gozotasunezko iaki zerukoa. SP Phil 477. Gozatzen<br />
dute [...] gozotasunezko eternitate bat. Dh 181.<br />
gozotegi. v. gozategi (2).<br />
gozoti. � Agradable. � Italiyako lurrak / Dira gozotiyak, / Mastiz, oliboz eta / Lorez estaliyak. Etxeg EE 1883b,<br />
527.<br />
gozotoro. � Dulcemente, placenteramente. v. 1 gozoki. � Denbora probetxuz ta gozotoro pasatzeko. Cb Eg III<br />
350. [Jesusek] itz egin zion txit gozotoro. AA I 432. Gozotoro dabiltzala bekatuaren bideetan. Ib. 164. Gozotoro<br />
egurastutzeko. Izt C 117. Jesukristoren Ebanjelioa [...] laztandu izan zuten aiñ gozotoro. Ib. 209. Aurra<br />
magalean gozotoro lo zedukan. Arr GB 24. Beñ batez orazioan zegoela, Jaungoikoagan gozotoro kordea galdu<br />
eta [...]. Arr May 112.<br />
gozotsu. v. gozatsu.<br />
gozotu. v. gozatu.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1001
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gozotxo (Lar), gozotxu. � (Adj.). Dim. de gozo. "Dulcecito, dulcito" Lar. � Pepitak berba gozotxuakaz / sututen<br />
eban geiago. Azc PB 168. Betiko arpegikera gozotxuagaz asi iakon izketan. Ag AL 134.<br />
gozozale (V-gip, G-azp). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. � Goloso. "Txikittan danok izan gara gozozaliak. Etxba<br />
Eib. v. goxozale. � Opill gozodun mendarotarra [...], erosle gozozaleak noiz agertuko zai. Ag G 179.<br />
Inditarrak oso gozozalek dituzu. NEtx LBB 41 (v. tbn. 47).<br />
gozoztatu. � Deleitar, regalar. � Zure amodioaz deithu nauzunean, mainatu eta gozoztatu nauzunean. Dv LEd<br />
73 (Cb Eg II 35 palakatu ta erregalatu).<br />
gozuri (Lar, H). � "Encarnado, color" Lar. "Encarnación para escultura, aralika, gozuria" Ib.<br />
grab-. v. grau.<br />
graba (Lar, H). "Cascajo, graba, arkoska" Lar. "Gravier" H. � Eliza inguruan bide bat badute berri-berritan<br />
egina. Dena graba, ederki-artatzen du norbeitek. Zerb Azk 17. Zoko batzuetan harri, graba eta zamar zer nahi<br />
metatu. Herr 1-10-1959, 1. Hori egia izan ditake zolagunetan, han barna urek erakarri baitituzte graba eta<br />
harrixkolak. Herr 15-10-1959, 3.<br />
graba. v. kraba.<br />
grabadi. "Cascajal" Lar. "Lieu plein de gravier" H.<br />
grabado. � Grabado. � "Liburugille etxeak" laurkiaren grabadoak koloretan [...] argitaratu. Ayerb EEs 1915,<br />
280. "Leaburu-Hotel", edergarria (grabadoa) erakutsiz [...]. A Ardi 114.<br />
grabadore (V-gip). � Grabador, artesano del damasquinado. � Ez al ditxuzue ikusi grabadorien biarrak? SM<br />
EiTec1 146.<br />
grabata. v. korbata.<br />
grabatu. �1. Grabar. � Egia horiek ene bihotzean [...] graba zatzu. Brtc 21. Bihotzean egiazko iakitate hau<br />
grabaturik. CatLuz 2. Arbol berean, koroe bat grabatua. Berron Kijote 139. En DFrec hay 23 ejs., todos ellos<br />
meridionales. �2. (Sust.). "En Eibar, la artesanía del damasquinado. Grabauak tira aundixa euki dau aurten"<br />
Etxba Eib.<br />
- GRABATUKO. "Grabador, perteneciente al gremio del grabado. Eibar-en limakua, makiñetakua edo<br />
grabaukua" Etxba Eib.<br />
grabazio. � Grabación. � Orain [...] grabazioen bitartez badugu lehen itzuri zihoazkigunak altxatzeko [...]<br />
modua. MEIG VI 130. En DFrec hay 4 ejs.; hay tbn. 13 de grabaketa.<br />
grabe (Lcc, Lar, H). � Grave, serio, importante; digno, austero, solemne. "Grave cosa, gauza grabea" Lcc. "1.<br />
qui a du poids, du sérieux, grave, réservé; 2. grave, considérable, important. Pekatu grabea" H. � Gizon<br />
zaharrak sobre diraden, grabe, moderatu, sano fedean. Lç Tit 2, 2 (TB grabe). Epistolák grabe dirade eta<br />
borthitz, baina gorputzaren presenziá flaku eta hitza gaixto. Lç 2 Cor 10, 10 (TB grabe; He pisu). Pekatu<br />
grabea. Cap (ed. 1893), 45. Bada doktor graberik eta sabantik erraiten duienik [...]. Tt Arima 96 (v. tbn. Onsa<br />
28). Negozio grabe ta inportantzia andiko. OA 129 (v. tbn. 157). Elizaren aginteren bat gauza grabean ausitzen.<br />
CatBurg 39. Zerbitzatzen garela hitz honestez, grabez, eta agertzen dugula aire serios bat. He Gudu 109.<br />
Penitenzia [...] grabea edo andia. Cb CatV 85. Autore grabeetan askotan irakurten det [...]. Cb EBO 11. Pekatu<br />
mortala, pisua, grabea edo larria. Gco II 7. Murmurazinoia gauza nagusi edo grabian bada, pekatu mortal<br />
egingo dozu. Astar II 193. Nezesidadeak grabe direnean. CatAe 50 (CatSal y CatR 51 grabe). Kaso oriek izaten<br />
dira / pisubak edo grabiak. PE 56. Arpegi txit grabe eta errespeto andiko gizon bat. Arr May 98. Bizimoduak<br />
izaten ditu / une batzuek grabiak. Uzt ZArg 1-9-1974, 2. Olako gizon serixuan-serixoz grabia zan bat. SM Zirik<br />
90. En DFrec hay 18 ejs. v. tbn. Iraz 64. AzpPr 68. Ud 128. CatUlz 29.<br />
� "Accentus acutus, akzentu grabéa" Urt I 73.<br />
� (Uso adv.). � Preziso ez naiz asi itzegiten grabe, / ni ez nago oraindik oiek bezin trebe. Ud 130.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1002
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GRABERIK. Seriamente, con gravedad. � Bere laztana dakusenean, / ebili utra graberik. Lazarraga 1182v.<br />
grabedade (Lcc), grabitate (Urt), grabitade (Urt). � Gravedad. "Canities, [...] grabetásuna, modestia,<br />
grabitatea, grabitadea" Urt IV 47. � Doktrinán erakusten dualarik integritate, grabitate [...]. Lç Tit 2, 7 (TB<br />
grabetasun). Gizonetarik eztugu gloriarik bilhatu ukhan, ezeta zuetarik, ez berzetarik, grabitate eduki ahal<br />
gendukeelarik, Kristen apostolu bezala. Lç 1 Thess 2, 6 (TB nausitasun). Itzulten dozu buruoi grabedadez.<br />
Lazarraga 1186v. Pekatu mortal txeeneen grabedadea eta pisua. Cap 116 (v. tbn. 90 y 117). Ene inikitatiaren<br />
nonbre handiak eta grabitatiak nahasi nute eta lotsatu. Tt Onsa 46s. Bere pekatuen grabedadea edo anditasuna.<br />
OA 132.<br />
grabeki. � "Gravemente" LE Doc voc. final. � Herodes izendu ze eritue grabeki (AN, s. XIX). FLV 1991, 147.<br />
grabekiro. � "Gravemente, con gravedad, seriedad" Lar. � Ontan faltatzeunte grabekiró humeék ematenbaute<br />
ezkontzéko itza gurátsoen atenziorikgábe. LE Matr6 277.<br />
1 grabela (Lar, VocBN, H). � Gabela, tributo, impuesto. "1. gabelle, impôt sur le sel. 2. impôt en général, octroi,<br />
droit de douane" H. v. gabela. � Illean pagatzen xuxen diodala / zikiro baten grabela. Gy 323. Oloa zaraman<br />
bizkarrean batak / grabeletikako dirua bertzeak. Ib. 8. Otso batek ikhusirik gutituaz zoala / inguruko ardietarik<br />
billtzen zuen grabela [...]. Ib. 114.<br />
2 grabela (S ap. Lrq). � Piedra, arenisca (en el riñón). "Gravelle" Lrq. � Lanthare arrunt horez, jatez eta<br />
edaneaztez haren salda eztitzen du grabela, askartzen estomaka. Alth Bot 15.<br />
grabemente. � Gravemente. � Zerren bai negian pekatu grabemente. Cap 20. Mandamenturen bat grabemente<br />
ausitzen. OA 60 (v. tbn. 171). v. tbn. Arz 62.<br />
grabero. "Gravemente, con gravedad, seriedad" Lar.<br />
grabetasun (Urt IV 147, Lar, Añ). � "Gravedad, seriedad" Lar y Añ. � Nahi baduzu kausitu onhestasuna eta<br />
grabetasuna [eskuaran] ikhusiko duzu baituela urguilliarik [...] gabe. ES 191. Bere arpegian grabetasun eta<br />
noblezi andia agertzen zuen. Arr May 135s. v. tbn. TB Tit 2, 7.<br />
grabetu. "Canescere, [...] grabetu, prestutu, phausatu" Urt IV 142. "Ponerse grave, grabetu, gotortu" Lar.<br />
"Engravedar el rostro, grabetu" Ib.<br />
grabilleta. "Movimiento de danza vasca. Sin. de burpil (V-ger)" DRA.<br />
grabitate. v. grabedade.<br />
grada (Lcc). �1. Grada, escalón. "Grada para subir, igaiteko gradea" Lcc. "Grada a grada, gradaik grada" Ib. v.<br />
gradu (2). � Etsaiorrez / topa nindin gradaetan. Lazarraga 1197r. Ta nola gradaébek baitire irristabéra ta<br />
piko, aisa pensamtutik pasatzen dá plazér izaterá. LE in BOEanm 1661. An dago gradan otoi bizian.<br />
SMitx Aranz 159 (v. otro ej. en la misma pág.). �2. Grado, rango. v. gradu. � Marqués de San Simon,<br />
Espaniako Lehen gradako haundia, Espainiako eta Franziako [...] Mariskala (1793). In MEIG I 252.<br />
gradatu. v. graduatu.<br />
gradazio. "Climax, [...] gradazioa, erretorikako igatea" Urt V 219.<br />
gradizione. � Latitud. � Fazoin huntan kausituko duzula zure lekuko nortesuko gradizionea edo haltura. INav<br />
146.<br />
gradu (S ap. Lrq; Volt 71, SP, Urt I 49, H, Gèze, Foix ap. Lh), grado (S ap. Lh; VocBN, Dv, H). �1. Grado,<br />
nivel; rango, dignidad, cargo, estado. "Degré, titre, dignité. [...] Goren gradua, les plus haut degré. Graduz<br />
gradu, degré à degré. Graduren gradu ohoretan heltzea, parvenir aux honneurs par degrés" SP. "Grado handitan<br />
ibiltzea, se conduire avec morgue" Dv. � Tr. Gradu es prácticamente la única forma empleada al Sur. Al Norte<br />
se documentan tanto gradu como grado (ya en Dechepare y Leiçarraga) en todas las épocas, siendo quizás gradu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1003
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
algo más frecuente, sobre todo en los autores más antiguos. A partir de principios del s. XIX, en algunos autores<br />
meridionales (Aguirre de Asteasu, fray Bartolomé, Guerrico, Uriarte y Alzola) aparece glosando a maila. Desde<br />
finales del s. XIX, es poco empleado al Sur. En DFrec hay 34 ejs. de gradu y 6 de grado. � Bere goihen<br />
gradora. E 253. Ungi zerbitzatu dukeitenék grado ona akisitzen dié beretzat. Lç 1 Tim 3, 13 (He herrunka, TB<br />
maila). Deretxula utra on, eta ainbat gradutan ze, zu ona etorri zareala ikasita, etorri gura dau zure eske.<br />
Lazarraga 1151r. Gradu andian jarririk nago, / ene egitafedea; / oi orain ez letorket ondo / arereanik jastea. Ib.<br />
1196v. Ezariaz igaten gradurik gorenera. EZ Man I 109. Nola baituzu gradurik handiena bezala [...] Iainkoaren<br />
Ama [...] izaitea. Harb 91. Nor bere graduaren eta tituluaren arauera iarririk. SP Phil 130. Bigarren belaunean<br />
edo graduan aidetasuna debanarekin. OA 77. Tentazioneak baitu bere graduak: hastean [...]. Ch I 13, 5.<br />
Diferenziarik gabe, estatü, grado, kondizione; ez ofizioren. Mercy 16. Pekatu mortalaren gradora edo mallara<br />
allegatzen. Gco II 13. Zeintzuk diran sakramentu onen gradubak edo mailaak. fB Ic III 282 (v. tbn. AA I 550<br />
malla edo graduak, Alzola Atalak 137 mailla edo gradua). Izanen ditu berthute guziak gradorik gorenean. Jaur<br />
343. Jente gradoz aphala. Etch 482. Sartzen dira graduetan / huntsa gobernatzekotan, / seinale guti obretan.<br />
Bordel 57. Glorijako [...l, gradu eta malla bat [geitu]. Ur MarIl 23. Deputatu heiek, [...] hirur gradoetakoak<br />
[ziren]. Elsb Fram 59. Kanonigoak ziran beste apaizak baño gradu geiagokoak. Ag G 114. [Soldaduak]<br />
aziyuetan irabazita / jazten zituzten graduak Tx B I 129. Altza gañeko beste gizon bat / dabil Antxo inguruan / gu<br />
bajatzia beste gauzarik / ez dabilkana buruan, / eskirolakin unitu eta / altubeneko graduan. Ib. 114. Banakian<br />
polizgoan hintzela, bainan ez nun eta zer gradutako. Larz Senper 18s. Neskatx bati etxeraño lagunduta [...]<br />
gradoak jasotzen nitula. Ataño TxanKan 126. Hiztegiek gurean hartu duten gradu hedatu bezain goitarrean.<br />
MEIG VII 27. Graduz igo egin gara. Ib. 39. Ezin konta ahal diren grisen graduetan. MEIG IV 116.<br />
v. tbn. Ax 536 (V 345). ES 144. He Gudu 79. Mst III 51, 1. Lg II 159. Mih 61. AR 331. DurPl 6. Brtc 103. Mg<br />
CC 118. Etch 428. Gy 152. Hb Esk 117. Bordel 48. Xe 231. Ud 139. JanEd I 81. EusJok II 143. AB AmaE 257.<br />
Balad 229. Etcham 38. JEtchep 89. Berron Kijote 161. Lf in Casve SGrazi 13. Uzt Sas 34. Zepai in Uzt Noiz<br />
132. Grado: AR 151. Egiat 244. LE Ong 45r. MarIl 79. Bordel 139. Etcham 34. JEtchep 88.<br />
� Grado académico. "Baccalaureus, [...] dotorikateko gradua duéna" Urt III 236. Cf. Lar: "Cancelario, en las<br />
Universidades, tiene autoridad pontificia para dar los grados, grademalle". � Bachelier eta licencié, agregé eta<br />
grado guziak iganik. HU Aurp 190. Tolosako ikastegi famatuan gradu handienak bildu zituen. Zerb Azk 83.<br />
Doktor gradorat heldu. Ardoy SFran 45. Parisko Unibersidadean graduak artua. Berron Kijote 203 (v. tbn. 32).<br />
� Eriotza onaren ejenploak. Txit asko ta ederrak A. Andradek bere Graduetan dakarzi ta geienak andik artu<br />
ditut. Cb Eg II 177. � Estado, situación; forma de vida. � Orai artean bizi izanik haur denborako gradoan /<br />
zuen ait'amen eta haurriden etxekotasun goxoan. Xa Odol 290. Nere semia, artzen dek / modako gradua /<br />
gaurko askoren gisa / habilla galdua. Mattin 146. Orra nola den, jende maitiak / zahar horien gradua, / beste<br />
gauzarik ez dute maite / bakar-bakarrik dirua. Mattin in Xa EzinB 129.<br />
�2. Grada, escalón. v. grada. � Paulek, gradoetan zegoela, ixilzera eskuaz kheinu egin ziezón populuari. Lç<br />
Act 21, 40 (He eskaleretan, TB mailen gainean). Eta ethorri zenean gradoetara. Ib. 21, 35.<br />
�3. Grado (unidad de medida). "Hogei grado izango ditugu huts gainetik (G-azp, AN-gip), bi grado huts azpitik<br />
(G-azp, AN-gip)" Gte Erd 284. � Thaulak [...] ematen tuben gradu eta minutak. INav 146. 50 gradu eta erditan<br />
kausituko duzu 125 braza harri kolpeak. Ib. 119 (v. tbn. 103, 104 y 145). Ardo orrek ez dauzka / amazazpi<br />
gradu. JanEd II 118 (v. tbn. 142). Graduak / bajatu zizkan subari. Tx B II 115. Barrenen irakiten / orrebeste<br />
gradu. / Ez du euskaldun gutxi / zurrut orrek galdu. Basarri 149.<br />
- GRADUKO (SP, sin trad.). Graduado. v. graduatu. � [Zaharrenaren uniformea] agirian dago gradokoa dela,<br />
beste biak grado gabeko soldadoak dira. Arti Tobera 265.<br />
graduadore. � Termómetro. � Zenbait gurasok nai izan duelako igarri eta antz eman berotasun oei zer edo<br />
nolakoak diran, graduadore artarako daudenakin. Aran-Bago ManMed 288.<br />
graduatu (-du Lcc). � Conseguir un grado académico. "Graduar" Lcc. � Zistertarren ordenakoa, graduatua<br />
Salamankan, katedratiko Teolojiakoa. Izt C 487. � "Baccalaureus, dotor gaia, dotor graduatua" Urt III 236. �<br />
gradatu. Graduado, el que tiene un grado en el ejército. v. gradudun. � Bat soldadoa zen, gradatua. JEtchep<br />
84. Gizona gradatua zen. Bainan mutil gazteak etzituen oraino graduak ezagutzen. Ib. 83 (v. tbn. 92). En DFrec<br />
hay 5 ejs. de graduatu.<br />
gradudun (Urt), gradodun (T-L). � Graduado, poseedor de algún grado académico o militar. "Baccalaureus,<br />
[...] dotor graduatua, dotor graduduna" Urt III 236. "Gradé" T-L. � Gradudunak ez eben asko irabazi? / Bat<br />
gure kapitana Jeneral egiñik / Parisen ez da bizi gaur diruz josirik? AB AmaE 256. Zer derizkio berorrek, Pero<br />
Perez gradu-dun orrek. "Señor licenciado". Berron Kijote 71.<br />
graeko. v. greko.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1004
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
grafalgoa (SP � Chaho y H). � Oficio de escribano. "Greffe" SP. "Fonction du greffier" H. v. grefiergo.<br />
grafaltasun. Figura en SP, sin trad., tras grafalgoa.<br />
grafari (SP � Chaho y H). � Secretario, escribano. "Greffier. Grafari iarri da, [il] s'est mis greffier" SP. v. 1<br />
grefier.<br />
grafia. � Grafía. � Ageri zaigun grafiak ez du [...] batasunik. Mde Pr 255 (v. tbn. 258). Grafia berria. SM Zirik<br />
6. Grafia gaurko gisan aldatu dut. MIH 242n (v. tbn. 171, MEIG VII 58, 173, 175, 191, 192 y MEIG IV 108).<br />
En DFrec hay 5 ejs.<br />
grafikoki. � Gráficamente. � Azaldu nahi dudana grafikoki adierazteko. MIH 222. En DFrec hay 2 ejs.<br />
grainoe. v. garaino.<br />
graion. v. kraion.<br />
graitzu. v. gaitzeru.<br />
grak. "Grak eta blast (joko bateko esaera): acierto y tumbada. Dale y fuera. Juego en que se pone un cuchillo<br />
metido en tierra, sobre una raya y se arrojan monedas sobre el mismo, siendo el premio mayor el dar al cuchillo<br />
y tirarle. Si solamente se toca, se dice grak" Zubk Ond.<br />
grakada, krakada (V, BN, S), krakara (V-gip). Ref.: A (krakada); Etxba Eib (krakadia); Elexp Berg (krakara).<br />
�1. "2.º crujido". [...] 4.º (S; Chaho ms.), estallido" A. "El ruido que se produce al agrietarse una cosa. Krakadia<br />
eiñ dau sapaixak. Españiako gerria izan zan gero etorri zan ondamendixan lenengo krakadia" Etxba Eib.<br />
"Zerbait apurtu dela adierazten duen sustantibo onomatopeikoa. Garbi entzun zan azurrak etara zeban krakaria"<br />
Elexp Berg. � Arek erramoari atarateutsan grakadea etzan bertanberakoa. Ag Kr 22. Adarrak, grakada latza<br />
egin eban. Erkiag BatB 96 (v. tbn. 109). �2. "Grakada, graznido" A Apend. �3. "Krakada (BN, S), acción<br />
repentina, inesperada" A. �4. krakada. Golpe. � A ixan zan [...] kasketekua! Krakadeaz beraz ene zangurruba<br />
ildda lez jausi zan. Otx 59.<br />
grakatu, krakatu. � "Krakatu (S; Chaho ms), estallar" A.<br />
1 grama (S ap. A). � Baba, espuma de la boca. Leiçarraga (Decl a) 7v), da gramá como equivalente suletino de<br />
haguna. v. habuin.<br />
2 grama. "(G-bet), alga" A. v. goroldio.<br />
3 grama, gurume (R-uzt). � "Grama, azagrama, repollo" A Apend. "Gurume, azagurume, repollo de berza" Ib.<br />
4 grama. v. gramo.<br />
gramario. "Eskaldun gramarióa irakurtzen dut, je lis la grammaire cantabrique" Urt Gram 517. v. gramatika.<br />
gramatika (Lcc, Ht VocGr, Chaho, H). � Gramática. Cf. kalamatrika. v. gramera. � Hitzkuntzaren lehen<br />
hatsapenak dira hitzak eta gramatika. ES 127. Euskeraren arte edo gramatika. Cb EBO 29. Euskerazko<br />
gramatikaren. Ib. 33. Latin gramatika. Ib. 18. Uskaldun eta franzes gramatikarik. Arch Fab 11. Izkera onen<br />
letrakinde edo gramatika. Aran SIgn 200. Gramatika latiñezkoan. Ib. 53. Hizkunde edo Gramatika bat. Lander<br />
RIEV 1908, 621. Euzkel-iztiak (gramatikak). EEs 1914, 237. Latiñezko gramatikan. Tx B I 41. Gramatika eskun<br />
duala idazten. JAIraz Bizia 8. Euskal gramatika. Alzola Atalak 127. Gramatika legeen kontra. MIH 388. Baziren<br />
[...] zenbait gramatika debeku bortitz. MEIG V 105. Gramatika ohar batzu. MEIG II 98. En DFrec hay 58 ejs.<br />
de gramatika, y 2 de grammatika.<br />
v. tbn. Mb IArg I 51. JJMg BasEsc 210. Izt C 9. PE 54. Lab Y 1933, 254. A Y 1934, 13. Or Aitork 28. Osk Kurl<br />
12. Vill Jaink 90. Or in Gazt MusIx 10. Ardoy SFran 320.<br />
� Asi zan platikan / illiak zutikan / bere gramatikan / oso gogotikan. AzpPr 28. Orran lau bertsolari / iru<br />
erritatikan, [...] / letra zuzenak daude / gure gramatikan. Ud 74.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 1005<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GRAMATIKA-BIDE. Procedimiento gramatical. � Hiru bide hartu zituen, ene ustez, Larramendik euskal<br />
hitzak, esaerak eta gramatika-bideak aberasteko asmoan. SHLV II 956.<br />
- GRAMATIKAKO. De (la) gramática, gramatical. "Alloeotheta, ganbiantza, gramatikako figura" Urt I 528. �<br />
Gramatikako erregelen eredura. ES 128 (v. tbn. 107, 190). Gramatikako erreglak. Cb EBO 18. Gramatikako<br />
libru. Ib. 15. Gramatikako maisu. Ib. 18. Gramatikeko xehetasun eta izenak umei irakasten. Osk Kurl 143.<br />
Gramatikako ikertzeren bat. Erkiag BatB 41. Istilu orapilatsuagoetan: gramatikakoetan, esaeretan eta beste<br />
hainbestetan. MEIG VI 170. v. tbn. Gy XI. Lacombe LEItz 78.<br />
- GRAMATIKAZKO. Gramatical. � Batez ere aipamenetan (gramatikazkoetan eta). MIH 103. Gramatikazko<br />
harremanak. MEIG VI 165 (v. tbn. MEIG IV 102). En DFrec hay 4 ejs.<br />
gramatikalari, gramatikari (Ht VocGr 368, Chaho). � (Sust.). Gramático. � Gramatikalari ontzat eukiko<br />
zaituzte. Berron Kijote 20. Orixe gramatikalaria dela gutxien asetzen nauena. MIH 294 (v. tbn. 264, MEIG II<br />
129 y 130, MEIG VI 145). Gure gramatikariek, euskara bere-berean aztertu beharrean [...]. Ib. 84. Gramatikari<br />
ezagun batek. Ib. 73 (v. tbn. otros dos ejs. de gramatikari en MEIG II 57). En DFrec hay 6 ejs. de gramatikalari,<br />
y uno de gramatikari.<br />
gramatikar. � Gramatical. v. GRAMATIKAKO. � Mr. Leclusek bere obran ixuri dituen [...] utsune [...] batez<br />
ere gramatikarren gañean. Izt, carta a JJMg 35.<br />
gramatikari. v. gramatikalari.<br />
gramatikatasun. � Gramaticalidad. � Huts-beteak aztertu nahi genituzke, "gramatikatasunean" landaturik<br />
baina "gramatikatasun" soilean oinak itsasten ez zaizkigularik. MIH 114.<br />
gramatikazale. � Aficionado a la gramática. "Grammairien" T-L. � Gramatikazaleen gehiegikeriak aski ote<br />
dira, ordea, gramatikaren laguntza gutxiesteko? MEIG III 62.<br />
gramatiko, gramatiku. �1. (Sust.). Gramático. v. gramatikalari. � Lenengo maisuak ez-baiña Gramatiku<br />
deritzenak irakasten dutena. Or Aitork 25 (v. tbn. 27). Gramatikuen eta olerkarien ipuin aiek. Ib. 62. 'Gramatiko<br />
berri' edo 'gazte' zirelakoek [...] zabaldu zituzten bideak. MEIG VI 81. �2. Gramatical. � Azaleko partiketa<br />
hauek, dela gramatikoa edo dela metrikoa. MEIG VI 143.<br />
gramatto. v. ganbaratto.<br />
gramena (BN, S ap. A; H), gramen (Chaho, Dv, H), kramela (BN-ciz ap. A; Dv, H ap. Lh). � "Chiendent" Dv.<br />
"Grama (Bot.)" A. � Belhar tzar zonbait ere [...] hala nola luhuntza, gramena eta bertze. GAlm 1946, 22 (ap.<br />
DRA).<br />
gramera (Chaho, H). � Gramática. v. gramatika. � Gizon gaztia nekez lotzen zen lati gramerari. Const 16 (v.<br />
tbn. 17).<br />
grami. v. grazmin.<br />
gramo, grama. � Gramo. v. EEs 1931, 111, en una lista de términos aritméticos. � 20 grama litrakal. Alth Bot<br />
9. Litra bat ur hotz gaziturik 300 grama gatzeki. Ib. 11. Gramo bat izpiritu kilo baten. FIr 174. Bost gramo auts.<br />
Munita 94. En DFrec hay 8 ejs., meridionales, de gramo, y uno, septentrional, de grama.<br />
gramofono, gramofonu, gramofona (T-L). � Gramófono. � Ai nok leukean eskueran gramofonu uts bat. A<br />
LEItz 129. "Columbia" gramofono etxeak joaldi ori diskoan ba du. Lab EEguna 101. En DFrec hay 3 ejs.<br />
grana (Lcc, SP, H). �1. "Grana color, granea kolorea" Lcc. "Purpura" SP. "Couleur écarlate" H. �2. Grana<br />
(insecto); grana (tinte). � Urrezko ariz [...] bandera, granaz gorritu-ederrak ontz-egal belak. Mb IArg I 65.<br />
Grana bezeñ gorriak. AA II 104. [Aberetxu bat] ekarten dabe tintia egiteko. Grana deituten deutse. Ur Dial 18<br />
(It garaustikaia, Dv, Ip koxenil(l)a). Grania gorrija da. Ib. 18. �3. "Grana, paño fino, suteoa, grana" Lar.<br />
- ERREGE-GRANA. v. errege.<br />
- GRANAZKO (SP). De grana, de color granate. � Kapusai granazkoak. EgiaK 88. Granazko soiñokua janzi<br />
eutsen. CrIc 148. Granazko kapa bat, amabi diru zidarrezko. Mg CO 176 (CC 122 granazko kapa). Zure<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1006
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ezpañak, granazko lokarria bezelakoak. CantCS 4, 3 (V y V-m granazko; Dv eskarlatazko, Echn granazko).<br />
Granazko mantu bat jantzi zioten. Ur Mt 27, 28 (Echn, Hual, Samper granazko).<br />
granada (Urt V 24, Chaho, H, Lcq 88 (L)), grenada (Urt I 101, Chaho). �1. Granada (fruta). "Acinus, mahats<br />
pipita, [...] grenada pipita" Urt I 101. Cf. Lar: "Roete, zumo de granadas hecho vino, granadeztia". � Piku<br />
andiak, mingrana edo granada ederrak. Lard 90. Loreak granotu, granadak loretu badira. CantCS (G) 7, 12 (V<br />
y V-m granada). Granada azala bezala, gisa bereak zure mazelak. Echn Cant 6, 6 (Ker, BiblE granada; Dv<br />
mingrana, Ol alesagar). Granada bat bezela. Anab RIEV 1928, 608 (AIr ib. 598 granada, Or RIEV 1929, 6<br />
punisagarra, Ldi ib. 207 alegorria, alesagarra). Granada-mistela dogu txastauko. Onaind in Gazt MusIx 210.<br />
�2. (Lar, H). Granado (árbol). "Balaustría, flor del granado, granadaren lorea, lora" Lar. "Balausta,<br />
granadaren-frutua" Lcq 29s.<br />
�3. Granada (arma). � Bonba eta granada erriyan sartu dala. Echag 23. Bonbak, granadak [botatzen]. Izt C<br />
331. Granada batek gero anka bakar itxi. AB AmaE 256 (v. tbn. 255). Gizon batek aurdiki duela grenada bat<br />
minixtroak jartzen diren alkieri buruz. Herr 31-1-1957, 1. v. tbn. Anab EEs 1915, 260. Salav 82.<br />
- GRANADA-FRUITU. Granada. � Inguruan berrehuna granada-fruitu zituztelarik. BiblE 3 Reg 7, 20.<br />
- GRANADA-ONDO. Granado. "Grenadier, arbre, grenada-ondo" T-L. � Larrain-ondoan dagoan granadondo<br />
azpian. Ker 1 Sam 14, 2 (BiblE granadondo; Ol alesagarrondo).<br />
- GRANADAZKO. De granados. � Granadazko berjela. "Paradisus malorum punicorum". CantCS (G) 4, 13 (V<br />
y V-m granadazko; Dv mingranazko).<br />
granader. v. grenadier.<br />
granadillo (Lar, Lcq 74). � "Granadillo, árbol de la India, granadilloa, zuagizta" Lar.<br />
granadondo. v. GRANADA-ONDO.<br />
granatu, granotu. � Granar. v. garautu, aletu. � Eztá barnátu Jangoikoaren azia [...], eztá granátzera<br />
ellegátzen. LE in BOEanm 572. Eztá barnatzen Jangoikoaren ázia; belárrean earzendá, ez granátzen. LE Urt<br />
ms. 34v (ed. 1846, 96s aletu gabe). Loreak granotu, granadak loretu badira. CantCS (V) 7, 12 (V y V-m<br />
garautu).<br />
granaztatu. v. ERREGE-GRANAZTATU.<br />
grande. �1. Grande (tít. nobiliario). � Prinzipe exzelentisimoa eta Españako grandea. Cb Just 19. �2. Grande.<br />
� Egin genduen aziyo grandia. Ud 100.<br />
grandeza (Lcc, Chaho). � Grandeza; riqueza, ostentación. � [Iesu-Kristok] daukala kriatura guztiak baño<br />
gloria eta grandeza geiago (N. de Zubia, 1691). ConTAV 5.2.11, 152 (v. tbn. 151). Jaunonen grandeza da<br />
poderioa. Urqz 16. Grandeza eta majestade andiagaz. Ib. 62. Nondik du gizonak errege izateau edo grandezau?<br />
(AN, s. XVIII). FLV 1993, 141. Nolako anditasuna edo grandeza. Gco I 460. Nun degu lengo irabaziyak /<br />
ematen zigun grandeza? Xe 232. Txarrenak pobreza, onenak grandeza. AzpPr 88 (v. tbn. 30, 108). Berak<br />
pentsatzen zuen / obia ote zan, / alako grandezan / nigandik juan zan. Ib. 39. Besteren gauzarekin ainbeste<br />
grandeza. Arrantz 37. Bere buruarentzat / olako grandeza / beartsua danikan / aditu nai eza. Tx B 117. v. tbn.<br />
ChantP 88. Ud 80. PE 55.<br />
graner(a). v. ganer.<br />
granero. � Granero. v. ganer. � Iosepek ideki zituen Ejiptuarren artean ziren granero guziak. Urt Gen 41, 56.<br />
Eramazie amarren guzia ene granerora. SermAN 5r. Ságuak granéroan ta despénsan. LE Prog 124 (v. tbn. Ong<br />
17r). Zure aletegia edo graneroa. AA II 7. Bilduko du bere ogia granerora. Echn Mt 3, 12 (Samper, Hual<br />
granero; Ur aletegi, Ker garautegi, IBk, IBe mandio).<br />
granet. � Granete, útil que emplean los armeros para hacer los rebajos donde embuten las cabezas de los<br />
tornillos. � Granetari zilla errez apurtzen jako. SM EiTec1 157.<br />
granganatu. v. gangrenatu.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1007
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
grangina. "Grangiña (AN-5vill), parte rancia del tocino" A.<br />
granginatu. "Grangiñatu, ranciarse" A.<br />
grango. "(Sal), gozne de puerta" A.<br />
gran-gran. � (Onomat. del ruido del tren). � Ta gran gran asita gero (su-burdiak), burdin errenkadea geldi<br />
abia zan ibilten. A Txirrist 152.<br />
granizo (R). � "Grêle" VocPir 84.<br />
grano. �1. Grano, partícula pequeña de algo. � Harea granoa bezain larria. INav 46. --Morfina eman? --<br />
Zeinbat grano? Arti Ipuin 80. � Zenbait granoz arin delako seiñalea da, bertzeak ez bezala edo dagokan baiño<br />
ederkiago beztiturik ibiltzea. Ax 416 (V 270). �2. (V-ger, AN-egüés-ilzarb-olza; Chaho). Ref.: Bon-Ond 149;<br />
Holmer ApuntV. Grano (de cereal). v. ale, bihi, garau. � Zauta obligaturik amarren egitera grano guzies.<br />
SermAN 6r. Aleen tokira ale ta grano uts garbia eramaten da. Mb IArg I 203 (v. tbn. 392). Dire gránoak ángo<br />
graneróko. LE Ong 17r. Gariak granorik bage. Mdg 139. �3. Grano (de la piel). � Au ez dala baztanga? Noiz<br />
izandu ditut nik onlako grano gorriyak? Iraola 138 (v. tbn. 80). Arpegian eta lepoan azaltzen zitzaizkion<br />
granoak. Anab Don 45. �4. + garano, garno. (Empleado en frases negativas e interrogativas). Nadie, nada (de),<br />
ningun(o). � Arratserako bost milletatik etzan granorikan bizi. Xe 375. Patxara itxusiyan / ez giñaren jarri, /<br />
grano bat apenas zan / bildurrak etorri. Ud 74. Aurrenetikan azkeneraño, granorik ez du utsegiñ. Ib. 146. Eztet<br />
uste nere apaizen artian izango danik grano bat, su orretan sartu naiko duanik. Bv AsL 217. Arrantzan, bai, gau<br />
batian, grano bat ere atxitu gabe. Auspoa 82, 104 (ap. ELok 467). Gurasorikan ez izan arren grano bat ere<br />
txorubak / sufiziente bera dan arte ez utzi etxeko kargubak. Auspoa 82, 81 (ap. ELok 284). Praile ta monjarik<br />
granorik ez balitz [...]. ABar Goi 18. Gaitz unen kutsurik gabe, garanoik ote dago? FIr 155. Tiro-ukaldi bat ere<br />
etzuen aurdiki etsai garanoik etzuela ikusi ta. Ib. 141. Txaluparen granorik etzala etxian. Imaz Auspoa 24, 36<br />
(ap. ELok 468). Grano bat ere eztu galdu nai. Auspoa 79-80-81, 119. Ibilli zerate zokoz zoko ia billete oiek<br />
agertzen diren? --[...] oraiñokoan ezta garnorik ageri. Izeta DirG 55. v. tbn. Auspoa 106, 114 (ap. ELok 467).<br />
Basarri 76. �5. (AN-egüés-ilzarb-olza, Sal, R). Ref.: Bon-Ond 141; VocPir 312. "Bouton: bixika (Ae), grano<br />
(Sal, R)" VocPir 312.<br />
granotu. v. granatu.<br />
granoxko. � Dim. de grano. � Mostazariko granoxko bat. Hual Mt 17, 19.<br />
granpoi (V-ger-oroz-m ap. A), granpoin (BN-baig ap. HerVal). � "1.º (V-oroz), cañones de plumas que se<br />
queman después de desplumar una ave; 2.º (V-m), armella, pieza de hierro que sirve para sostener parras,<br />
ventanas; 3.º (V-ger), pestillo, pasador de puerta" A. "Grapa" HerVal. � Bi granpoin. HerVal 166 (v. tbn. 159).<br />
grantzu. "(G-bet), gijo " A.<br />
granuja (V-gip ap. Elexp Berg). �1. Granuja, sinvergüenza. "Granuja, travieso. Granuja xamarra be bada ta..."<br />
Elexp Berg. � Munduba onetan, granuja batzuk / len e badira izanak. EusJok 102. Lotsik gabia eta granuja. Tx<br />
B I 71. v. tbn. Uzt Noiz 87. �2. "En el habla de los de Arrate la acepción de este vocablo es la de un muchacho y<br />
no el peyorativo que le corresponde en castellano. Zure granujia bialdirazu, emon deixorazen sagar batzuk"<br />
Etxba Eib.<br />
granujatu. � Hacerse granuja. � Granujatu zerala / nago igarrita. Lizaso in Uzt Noiz 87.<br />
grasa (Lcc, Lar), graxa (SP). � "Grasa, grasea" Lcc. "Graisse, urrina" SP. "Greis [= 'grasa'] (anticuado)" Lar. �<br />
[Baliak] beste berrogei ta bost [arrua] aboan zitun / mingañian eta grasian. Arrantz 124.<br />
grasaila (-alla- Foix ap. Lh). "(S; Foix). 1.º gazouillement; 2.º ramage; 3.º musique sans tête ni queue,<br />
cacophonie" Lh. � Haurrak, amiñi bat ixiltüko zideia? Züek düzüen grasaila! K. Oxibar in ZIZ 45.<br />
grask (Sal ap. A), grausk (V ap. A). � "Voz onomat. que denota el acto de morder. Grask egin, grausk egin,<br />
morder" A. � "Saldeari zurrust eta gaztaiñeari grausk bizi ginean, vivíamos felices; litm. sorbiendo caldo y<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1008
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
mordiendo castañas (V-m)" A EY III 290.<br />
graskada (BN ap. A), grauskada (V ap. A). � "Mordisco" A. "Graskada, golpe. Graskada baten edan" A<br />
Apend. � Txakur amurratuari ogi bedeinkatua emon ezkero, eztautso inori grauskadarik egiten. A EY I 283. �<br />
Gaur be beintzat graskadea badaukat eta eztago ardurarik, biziko naz ederto onetara. Egizale Ezale 1898, 364.<br />
grask-grask. � (Onomat. del ruido que se produce al cortar algo). � Besteak grask grask ule pillo eder bi ebagi<br />
eutsazan buruan. Ezale 1898, 37.<br />
grasni. v. grazmin.<br />
graspa (L, S; Gèze). Ref.: A; Lh; Lrq. � "Orujo de la manzana y de la uva" A. "Marc de raisin ou de pommes"<br />
Lrq. � Baratzen den graspa bustatzen da eta berriz prentsan ezarten. Ip Dial 104 (It patsa, Ur patza, Dv<br />
phatsa).<br />
grata (det.). � (Palabra de interpr. oscura). � Forze-mulueko puntan badela senadi bat zeinetan Kaispekoek<br />
harat grata egiten baitute eta unzi xume batzuek amarratzen dire. INav 133. Zeina baita pezebiakoak grata<br />
egiten duben lekuba. Ib. 134. Lau irla zeiñak deitzen baitire porxeten grateko baxak. Ib. 106.<br />
gratin. � (Sust.). Gratinado. � Estal zazu gasna raspatuz [...]. Emazu estalgi bat suarekin gainean gratinaren<br />
egiteko eta gorritzeko. ECocin 44. Emaiten duzu ogi mamia, inguru guzian, gratin baten formatzeko gisan. Ib.<br />
22 (v. tbn. 18).<br />
gratxe. "Gragea, viene del Bascuence gratxea, [...] se dijo de garautxea, que quiere decir grano menudito como<br />
lo es la grajea" Lar.<br />
grau. � Arenal, playa (?). � <strong>Fe</strong>rrolek du entradaren erdian irla bat grau puska bat dubela eta grabarik eta<br />
irlarik artean da baxa handi bat. INav 131. Baia [...] iragan eta ondoan ikusiko duzu barnat [irletan] sarzeko<br />
entrada eta sarzean ababorreko aldetik duela graba. Hartarakotz bada ioanen zare zertanarik eta grabarik<br />
artetik apur bat amor egiten diozula grabeko puntari zeren mihi bat baitu eta ondoan ioanen zare barnat<br />
muillatzerat grabaren trebeserat edo plazer duzun lekurat. Ib. 128. Iakiteko duzu handik eta graberat edo unziek<br />
muillatzen duten lekurat bada lekoa xume bat. Ib. 134.<br />
grauada. � Ioanen zare grauaden leihorraren aldetik edo idukiko duzu barnerakoan istiborreko aldeko<br />
leihorrarekin eta grauada kosta Platanadi iduri hartan. (Interpr?). INav 127.<br />
grauetan. � Graznando. � Etorri ddatan erroi zarra / grauetan, grauetan. Balad 44.<br />
grausk. v. grask.<br />
grauska. � Mordiendo. � Sardiñeari erpeka ta grauska dagoan katua baizen poz egoten da. A Ezale 1899, 123.<br />
graxa. v. grasa.<br />
graxatsu. "Begi graxatsua, œil chassieux" SP.<br />
graxmin (L; Bon sg. Lacombe (ap. DRA)), krasmin (Dv ap. Lh). � Jazmín. v. jazmin. � Ogi xigorrak, burra,<br />
erreximenta dutea krasminarekin. "Jainkoa Sotoetan" Herr Folletón 33 (ap. DRA).<br />
graxuz. "Graxuza, herrutsua, mukitsua, morveux" SP.<br />
grazia (V-gip, S; SP, Ht VocGr 368, Lar, Gèze, Dv, H), garazia (SP, H), gerazia, grazi. Ref.: Lrq; Iz ArOñ<br />
(kontzez); Etxba Eib. � Tr. Grazia es la forma gral. Hay garazia en Materre, Haramburu (18), Axular (82 (V<br />
55)), Harizmendi (208), Etcheberri de Sara y algunos ejs. aislados en Etcheberri de Ziburu (Man I 37),<br />
Gasteluçar (135) y Erkiaga (Arran 184), que por lo demás emplean grazia. Entre autores occidentales,<br />
principalmente guipuzcoanos, se documenta grazi ya desde Mendiburu, en muchos de ellos alternando con<br />
grazia. Se encuentra además gerazia en Lazarraga (en el texto B grazia), Barrutia (un ej. junto al más frec.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 1009<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
grazia) y en el dicc. de Landucci (geraziak emon). En DFrec hay 39 ejs. de grazia y uno de garazia. �1. Gracia<br />
(divina). "Garaziaz bethea, plein de grâce" SP. "Gracia de Dios, Jainkoaren grazia", "gracia suficiente, grazia<br />
doia, "gracia actual, grazia [...] egikoia", "gracia eficaz, grazia egillea", "gracia habitual, grazia oituarra" Lar.<br />
"Grâce, don surnaturel. Agur Maria graziaz bethea, je vous salue, Marie, pleine de grâces" H. "Zuaz emendi<br />
Jaungoikuaren grazixan" Iz ArOñ (s.v. kontzez). AxN explica emaitza (456), por grazia. v. esker (I, 4). � Tr. De<br />
uso gral. en todas las épocas y dialectos. � Hura diagok glorian / graziak oro bere eskuian. E 19. Grazia dela<br />
zuekin. Lç 1 Thes 1, 1 (He, TB, Dv, Ker, IBk, IBe grazia; Ol esker). Jaunak dabela / oi asko geraziarik, / bizi<br />
garean / guztiok rekojidurik. Lazarraga 1203r. Monesterio santu debotoa / Jaunaren graziaz eben jarria. Ib. (B)<br />
1180vb. Iainkoaren dohaiñen eta garazien ardiesteko. Mat 138. Garazia santifikatzaillearen berretura. Hm 211<br />
(v. tbn. Ub 217, Itz Azald 45 grazi(a) santu(e)gille; Itz Azald 127 grazia santuegingillea). Indazu othoi grazia,<br />
zure gisa xuri dadin ene arima guzia. Gç 75. Bekhatütik graziala igaren behar dügüla. Bp II 57. Desegingo ditu<br />
Jaun onen geraziak / Bekatu oraingaño egiñiko gustiak. Acto 378. Bere grazia egillez ta ugariz [bete]. Lar, carta<br />
a Mb 281. Jangoikoaren grazi onak lagunzen digula. Mb IArg I 331. Grazia Sainduaren arraioez argi zazu ene<br />
adimendua. Brtc 163. Zure etxe au Jangoikuaren grazijaz beterik dago. Mg PAb 105. Jangoikoaren grazia<br />
eragillea. Añ EL 1 60 (Gco I 413 grazia eragille). Jarri ziran Jaunaren grazian. AA I 481 (cf. infra GRAZIAN<br />
(a)). Graziaren dohainak. UskLiB 141. Jaungoikoari nago / grazi baten eske. PE 64. Lenago gabiltzanak /<br />
Jaunaren graziyan, / orain paratu gaitu / kolera biziyan. Xe 174. [Komunioko sakramentuak] zer grazi eta<br />
mesede señalatu nere gañera ixurtzen dituen! Arr May 100. Jainkoak agindu diotela zenbeit grazia, zenbeit<br />
fabore. Jnn SBi V. Grazia da naturalezaz goragoko dohain bat, Jainkoak emaiten daukuna. CatJauf 41. Grazia<br />
habituala. Ib. 96 (Bp I 138, CatS 63 grazia habituala). Grazia aktuala. Ib. 97 (Bp I 138, CatLan 63, MarIl 79,<br />
Jaur 116, CatS 64 grazia aktuala). Jaunak biarrixana danian bakarrik emoten daula bere eskarra edo grazija.<br />
Kk Ab I 28. Grazia donetzallea. KIkG 67 (KIkV 85 grazi donetzallea). Grazia laguntzalleak. Ib. 67 (KIkV 85<br />
grazi laguntzalleak). Jaun ona, eman zadazu / kantatutzeko grazia. Tx B I 161. Jainko-graziak zauzka kantari.<br />
SMitx Aranz 197. Galdeginez Jaunari / biendako grazi. Mattin 53. Euskal-herri maitea, izan dut zutan sortzeko<br />
grazia. Xa Odol 348. Emango ote digu Jainko onak nahi [...] hori beterik ikusteko grazia? MEIG I 144. Ausarta<br />
da eta graziak ukitu ez duen gizasemea izan daitekeen bezain ona. Ib. 198.<br />
v. tbn. (Sólo grazi): Ub 223. Gco I 383. Aran SIgn 91. Xe 376. Bv AsL 124. CatUlz 37. EusJok II 108. Inza 21.<br />
ArgiDL 162. KIkG 68. Or Aitork 291. MAtx Gazt 87.<br />
� (Con -ko, adnom.). v. GRAZIAZKO. � Graziako estaduan. OA 37. Sakramentu andietan arkitzen diran<br />
graziko edari onak. Mb IArg I 249. Graziako bizitzan irauteko. Mg CC 219 (v. tbn. 230 y 251). [Erreinu]<br />
grazijakua. Astar II 254. Graziako estaduan egotea. CatB 71 (v. tbn. 70 y 75). Graziako [...] egoera. Itz Azald<br />
189. Estadu graziekoan. CatUlz 43.<br />
� (Como primer miembro de comp.). � Zeruko grazi-inzik bage. Mb IArg I 85. [Espiritu Santuaren] graziisurza.<br />
Ib. 365. Jainkoak diela artako behar den grazi-lagunza. Ib. 184. Grazi-olio hau. Ib. 374. [Andra Mari]<br />
lili-adaska / grazi-ontzia. Gand Elorri 136.<br />
�2. Favor, beneficio, don. � Done Johane Garazikoek dute gr(azi)a errege baitarik hurtean irurogei et amabi<br />
florin (s. XV). ConTAV 4.2.1. Obratzen duenari alokairua etzaió graziatan kontatzen baina hartzetan. Lç Rom<br />
4, 4 (He, TB, Dv grazia; Ker esker-saritzat). Jaun Zerukoak emunik dabe / partikulare grazia: / eurak dakie<br />
kuraetan / min oria ta gorria. Lazarraga (B) 1198vb. Badutela perdunanzetan, garazietan eta faboretan fraide<br />
menorek bezanbat pribilejio. Harb 454. [Markisa eder batek] bere kualitate ederrez abantailla handirik eta<br />
grazia handirik errege haren bihotzian ardiatsi baitzian. Tt Onsa 123. Kortesia eta grazia hurak. Ib. 168. Iguzu<br />
grazia / garbi bizitzeko. Gç 145. Erregenganik ardietsi izatu tuen libertate eta garazia bereziez. ES 157. Ume<br />
hark, burasoari galdetu zion grazia bakharra izan zen [...]. Lg I 220 (v. tbn. Lg II 211). Xarlemaña, grazia bat /<br />
nahi neikezü galtatü: [...]. Xarlem 651 (v. tbn. 802). Graziaz zü / nahi zütügü othoitü / etsai haien kuntre / behar<br />
gütüzü lagüntü. Ib. 1274. Zer ohore, / zer grazia, zer fagore! / Zeruaz zare hautatua. Monho 142. Gustatuta<br />
birtute ederra / andretzat artu bere maizterra / du nagusiyak; / orla irabaztera graziyak / saia zaitezte beste<br />
guziyak. Bil 82. [Aita Santuak] eskatzera joan zitzaizkaten grazi ta mesede [...] guziak [...] eman ziezten. Aran<br />
SIgn 91. Indarrez nagusi / premiyo ta guzi; / oiek anbat grazi, / ez nunbait merezi. AzpPr 67. Ondarrutar oriek /<br />
zuten pantesia / olatua popatik / txalupan grazia. Balad 213. Ez dezu asko ixtimatzen nik / egin dizuten graziya.<br />
Tx B II 60 (v. tbn. 143). Aurretik opa dio grazi ta osasun / lokarri berri ori ez dakien astun. Or Eus 373. Gizaki<br />
ororen doaia [...] maitetasun-garazia, alkar-beratasuna. Erkiag Arran 94. Azken grazirik eskatu gura badozu,<br />
eskatu arin. Bilbao IpuiB 157. v. tbn. Laph 12. EusJok 93. SMitx Aranz 55.<br />
� Perdón, indulto; benevolencia. � Zeren gure ükhen beitü / pietate eta grazia. Xarlem 1463. [Jeneralari] nion /<br />
eskatu grazia: / "Jauna, otoi barkatu / gure ausartzia!". Bordel 42. Haizkora hartzen du hiltzaleak [...]. Oro<br />
yartzen dire oihuz: grazia, grazia! Zerua mintzo da. Hb Egia 45. Errepublikako jaun presindentari [...] galdatu<br />
[...] biziaren grazia. HU Aurp 46.<br />
� Egin nai izandu zeban Grazia ta Justiziako Ministro. Izt C 507.<br />
� Sendátzea grazias, saririkgabe. 'El curar gratis, sin remuneración'. LE Ong 111r.<br />
�3. (V-gip, S; Lcc, Urt, H), gerazia. Ref.: Lrq; Etxba Eib; Elexp Berg. Gracia, arte, habilidad natural; atractivo,<br />
encanto; cualidad de divertir o hacer reir. "Gracia en hermosura, grazia, donairea eder izatean" Lcc. "Alacre,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1010
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
alacriter, [...] grazia ederrez, agradagarriki" Urt I 470. "Amaenitas, [...] xarma, alégria, grazia edérra" Ib. II 5.<br />
"Charme d'une personne; agrêment d'un accueil ou d'un langage" Lrq. "Garbo. Neskatilla aren grazia lakorik..."<br />
Etxba Eib. "Grazia haundixa dauka berbetan" Elexp Berg. � Barrundiako dama galantak, / esaten irakastazu; /<br />
Axparreneko larrosatxoak, / geraziea indazu. Lazarraga 1169v. [Eskuararen] garazia eta arraitasunaz. ES 191<br />
(v. tbn. 176). [Koplariari] etxaiok falta grazia. Acto 238. Berezko ango [Elorrioko] euskeraren grazia. Cb EBO<br />
42s. Luisen aingeru modu ta grazia egokiak. Cb Just 51. Mihiko grazia. Hb Esk 135. Lainhoa zen, eztia, grazia<br />
eta ungi zariona. Hb Egia 54. Zu zerala dama bat / grazi utsa dena / bat oietan badezu / erotzen naubena. Bil<br />
74. Izketan ere grazi ederra. Ib. 105. Amarretan don Lorentzok / meza nagusiya, / epistola don Ramonek / ai ura<br />
graziya! PE 112 (en AzpPr 119 ai ori graziya!). Izketan dute graziya. Xe 168. Berak daukan grazia ederraz<br />
miñean. AB AmaE 246 (v. tbn. 397). Ez gizonen arteak, ez pintatzalle onenak egiñ zezakeala grazi ederragoko<br />
gauza bat. Arr May 185. Emazteki horrek [...] bazuen kanpoz behar den bezenbat grazia gizon bati buruaren<br />
itzul-arazteko. Elzb PAd 32. Seme onen kondaira, kontu, lan eta beste grazi doaiak. PArt in Bil 171. Han<br />
emaztia! / Oro grazia! / Ezti eztia / pare gabia! Xikito 11. Donostiyako urak grazi ori dute, indarrik ez duenari<br />
eman eta duenari atera. Iraola 65. Irri bat bazuen graziaz bethea. JE Bur 66. Grazi aparta zedukalako / bertsotik<br />
eta kantatik. Tx B I 146 (v. tbn. II 140). Itzegiteko graziya. Ib. 91. Exzepzio onek berebiziko grazia ematen dio<br />
kantuari. Lek SClar 106 (v. tbn. 105). Mai utsak ez du grazirik. Betea bear du. NEtx Antz 128. [Emakumeak]<br />
gorputzean dituen [...] graziak. Erkiag Arran 42. Praille batek orrenbesteraiñoko gatza eta grazia eukitea. Vill<br />
in Bilbao IpuiB 6. Ezpanak estutu, sudur-puntea graziaz okertu. Erkiag BatB 33. Traizioa duk ori. Ta ez dik<br />
batere grazirik. Lab SuEm 198 (v. tbn. la misma expr. en Iraola 88). Ez diot batere grazirik arkitzen. Ib. 203.<br />
Grazirik gabeko pailazoak. Lasa Poem 64. [Alabaren] grazi-doaieri amor-emanaz maite-mindurik. Berron Kijote<br />
176. Ipui hauen grazia eta gatza. MEIG II 91.<br />
v. tbn. Azc PB 301. Urruz Urz 61. Xikito 12. Or Mi 7. JE Ber 89. Zerb IxtS 21. Basarri 70. BEnb NereA 153.<br />
� (Como fórmula de tratamiento). � Rikard erregek, grazia handiak, / [...] izen bereziak: [eman zioten]: /<br />
Ezpeleta, Grazias, Orthe [...]. Hb Esk 154.<br />
� "Grâce, choix, succès. Arno horrek zuen grazia! (Eliz.), c'est ce vin qui avait du succès" H. � Egun ni<br />
naizenean Azkainat hurbildu / Hiru Graziek naute bidean gelditu. / Biek erakutsiak batek gorde ditu. / Ez zituen<br />
gordeko ederrak balitu. Elzb PAd 28 (refiriéndose a tres mujeres que encuentra en el camino). � [Albaiterua]<br />
errejistatzen asi omen da [beia] / tokatzen zaion graziyan. Ud 68 (refiriéndose al examen de una vaca preñada).<br />
� Aitona zar bat suplikatu zait / [...] bertso batzuek onak ipintzen / ia bai al nerokiyan; / [...] arren lastima<br />
zabalduko det / euskera dagon graziyan. Tx B II 48.<br />
�4. (Empleado gralmte. en pl.). Gracias, agradecimiento. v. GRAZIAK EMAN, GRAZIAK ERRENDATU. �<br />
Beti zorko diyogu / berari graziya, / gizon eta andreak / euskera ikasiya. Echag 43. Berari alabantzak / graziyak<br />
berari. Ib. 55. Graziak eta eskerrak Jaunari miletan orai eta bethi. Dv LEd 135. Danon partetikan nik beroi<br />
milla grazi. PE 114 (v. tbn. 116). Orra emezortzi bertso / amodiyoz jarri, / graziyak Artasoro / eta Elgoibarri.<br />
Xe 292 (v. tbn. 208). Adios, Zuaneta, / dizut milla grazi. EusJok II 33. Basarri zuten laguntzallia / merezi ditu<br />
graziyak. Tx B III 134 (v. tbn. EusJok 52).<br />
�5. Nombre de una persona. � Dama gazte bat [...] / Mari Bentura dauka graziya. Xe 189. Antonio [...] / grazi<br />
neronena. PE 77 (v. tbn. 54). Juan Martin Elola / du bere grazia. EusJok II 20. Aizpurua du apellidua / Jose<br />
Agustin grazia. Ib. 68. Leon Dongaitz daduka / ark bere graziya, / Frantziyan jaiua da. Tx B I 198 (v. tbn. 74,<br />
120, 137, 166). Izena det [...] / ori da nere graziya. Ib. 211 (v. tbn. II 139). � (grazia ponteko). � Nere<br />
lengusuba da [...]-koa / [...] du / grazi pontekoa. PE 65.<br />
- GRAZIA-EGILE. (El) que concede una gracia o favor. � Hartzeko zuenak barkhatu zioten biei zorra. Hetarik<br />
zein da zure arabera, gehienik maitatu behar duena grazia egille hura? Lg II 157.<br />
- GRAZIA EGIN. a) Conceder, hacer la gracia, el favor. � Herioak gizonari grazia eta kortesia egiten diala. Tt<br />
Onsa 159. Bere harma seguraz bortz ditu ehorzten, / hats hartzeko grazia nihori egiten. Hb Esk 36. Orduan egin<br />
eutsan / [...] grazia / izateko musikan / beti nagosia. Azc PB 301s. v. tbn. Arti MaldanB 191. � Ienkoaren<br />
adiskider [...] behar eztenik ezin egiten du herioak, baina bai grazia handirik eta fabore handirik. Tt Onsa 164<br />
(v. tbn. 171). � (graziak). � [Jaun ertora,] zuk eman kontseiluak, zuk egin graziak / ez dira geldituko nehoiz<br />
ahantziak. Xa Odol 134. � Perdonar (la vida). � Etsai handiak / behar die persegitü / eta ez egin grazia. Xarlem<br />
884. � (Ref. a la 'gracia divina'). � Berthutetan segitzeko egidazu grazia. E 75. Iainkoak grazia dagigula. Lç Ins<br />
B 4v. [Iainkoak] humilei grazia egiten [draue]. Lç 1 Petr 5, 5 (He, TB, Dv, Ker, IBk, IBe grazia eman). Jainkoak<br />
egin zioten soldaduei ere grazia bat guziz baliosa. Jnn SBi 175. Egin diola Jinkoak eritasun luze eta hein bat<br />
eztiaren grazia. HU Aurp 122. � (graziak). � Zure aldera egin dituen graziak gatik. SP Phil 522.<br />
b) Hacer gracia, resultar gracioso; resultar agradable. "Ezotsan grazia haundirik eiñ txapela kentziak" Elexp<br />
Berg. � Urtera arek ein zetsan graziakin, [...] esanda, alde ei eban. SM Zirik 14 (v. tbn. 122). � (Con<br />
determinantes). � Grazi aundia egin eustan gizontxu arek. Bilbao IpuiB 250. Grazia gitxi ein zetsan biargiñak<br />
bere lepotik ainbeste barre ein biarrak. SM Zirik 13. v. tbn. Basarri 64. Gazteari ez eutsan grazi aundirik egin<br />
[...] itz orrek. Erkiag BatB 71.<br />
- GRAZIAK. a) (Con dativo). Gracias a. � Jainkoari graziak, [...] egunoro konfesatu izan naz. Cb Eg III 216.<br />
Graziyak beko zapatagilliari, atera diyola batere mallatu gabe. Iraola 48. Graziyak udaren egiten diran festa<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1011
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
ederrari [...], izateko nai degun bezelako mauka debaldeko jendiakin. Ib. 104. Jaunai graziyak eztarri / ederra<br />
badauka. JanEd II 126. Grasidxek neuri... ostatzien uzabak il eiñgo zauen bertan señoritue. Ort Oroig 56.<br />
Mixeriyarik ez dadukagu / Jaungoikuari graziyak. Tx B II 156 (v. tbn. la misma expr. en Xe 180, Ud 161, PE 70,<br />
AzpPr 53, Iraola 27, Urruz Zer 105, Uzt LEG II 307). Gogoetak eta oroitzapen guzti haieri graziak eta<br />
desgraziak, Ibarsusin zegoen. Arti Ipuin 77. b) (V-gip). (Seguido de completiva). Gracias a que. "Graziyak<br />
sasoiz etorri zarana. Amentxe genden zer eiñ ez genkigula" (V-gip). "Graziyak neska argixa dana. Orretxek<br />
lagundu detza asko" (V-gip). � Graziyak atia arrapatu genduela, bestela, egiten du gurekin arrautzik gabeko<br />
tortilla. Iraola 81. � Grasidxek ondo urten batzu! Ort Oroig 90.<br />
- GRAZIAK EMAN (AN-egüés-ilzarb-olza ap. Bon-Ond 159; geraziak emon Lcc). Dar las gracias, agradecer. v.<br />
GRAZIAK ERRENDATU. � Iaungoikoari graziak eman egin digun ondasunas. Ber Doc 160r. Graziak<br />
emaiteko oraziñoa. Cb CatV 108. Jaunari esker onak edo graziak eman. Cb Eg III 218. Merezi duenari graziyak<br />
/ ematen emen gabiltza; / Mariano, eskuz zuk daukazu / gaur pelotariyen giltza. EusJok 171. [Birjiñari] graziak<br />
ta alabantzak / emaiten nator ni. SMitx Aranz 189.<br />
v. tbn. OA 72. El 77. SermAN 1r. Iraz 50. LE Prog 100. Añ LoraS 235. CatLlo 98. Echag 222. CatBus 59. JanEd<br />
I 16. PE 121. Ud 86. Xe 291. Arrantz 133. Tx B 191. Balad 196. Uzt Auspoa 22, 87.<br />
� Jaun Zerukoai emaiten jagot / oi asko geraziarik. Lazarraga 1195r. Ematen diuzkat grazia asko. Iraz 67. Milla<br />
grazia emaiten deutsat. Acto 8. Emaiten deutsudaz grazia andiak. Arz 56. Egunero emanez asko esker ta grazi.<br />
Ud 131. Biotz-biotzez eman bearrak / milloika esker da grazi. Basarri in Uzt LEG I 338.<br />
� (En la expr. Jaungoikoari graziak eman 'gracias a Dios'). � Jangoikuari graziak eman / ez da izan okerrikan.<br />
Noe 77 (v. tbn. la misma expr. en PE 41).<br />
- GRAZIAK ERRENDATU. Dar las gracias, agradecer. v. GRAZIAK EMAN. � Graziak rendaturik. Lç Mt 26,<br />
27 (He, TB, Dv eskerrak bihurtu, Ip e. ützüli, SalabBN e. errendatu, Echn, Ker e. eman). Graziák eta eskerrak<br />
rendatzen. Lç Ins B 5r. Ditzagün graziak errenda Jinko gure Jaunari. UskLiB 31 (v. tbn. 45).<br />
- GRAZIAN. (Precedido de gen.). a) En gracia, disfrutando de la gracia o favor de alguien. � Gizonen grazian<br />
edo adiskidetasunean ez bazare, ez duzula gauza hortaz bihotz miñik. Ch I 21, 3 (SP gizonak ezpaditutzu zure<br />
alde). b) A la salud (de). v. GRAZIARI. � Zure grazian / koplari berria / egun guzian / dut nafar xuria / edaten<br />
desertan. 'À votre grâce'. Monho 62 (v. otro ej. en la misma pág.).<br />
- GRAZIA ON (Lar, Añ). Amabilidad, gentileza; gracia; habilidad. "Agraciadamente, grazia onez" Lar.<br />
"Agrado, [...] grazia ona" Lar y Añ. � Espos-esposaren grazia honak galdurik portalia ediren zuten zerraturik.<br />
Tt Onsa 77. Baldin gure azpiko batek ezpadu grazia onik [...], zer ere egiten baitu, hura gaitzera hartzen dugu.<br />
SP Phil 383 (He 387 grazia ona [...] edo manera ona). Pekatari galdu ori bere oñetan añ grazia onean artu zuen<br />
[...]. Cb Eg II 160. [Maestra estimagarri bat] grazia onarekin ta kastigu gabe [...] erakasten diena. Cb EBO 19.<br />
Soseguz ta grazia onean [...] irakurri. Ib. 19 (v. tbn. Just 36). Galdegin zakoten [...] prediku bat. [...]. Grazia<br />
onez hitzeman zuen mintzatuko zela. Elsb Fram 139. Grazia ona dauko / palankiarekin. EusJok II 53. Oso grazi<br />
ona ematen diozu konta-moduari. Berron Kijote 138. Oso grazi onean kantari asi zan. Ib. 126 (v. tbn. 47). �<br />
(grazia ona egin). Cf. supra GRAZIA EGIN. � Bethi elhe ona emaiten zuen, bethi grazia ona egiten [guzier].<br />
Laph 190. Balio zuen [...] hoinbeste grazia onen egitea, gisa hortan auzoa laguntzen zuen Misionest bati! Ardoy<br />
SFran 220.<br />
- GRAZIA ONEKO (Lar). Amable, gentil. "Agraciado en sus palabras, acciones, etc., grazia onekoa" Lar. �<br />
Neregatik ez du ez utsik egingo aiñ grazi oneko usarioak. Berron Kijote 18. Lagun bat [...] grazi onekoa bera,<br />
eta asko zakiena. Ib. 18.<br />
- GRAZIARA. (Precedido de gen.). "(S), zure graziala! (à votre) grâce, santé!" Lh. v. GRAZIARI.<br />
- GRAZIARI. (Precedido de gen.). A la salud (de) (fórmula de brindis). � Batek zion besteari: / "Haurra ire<br />
graziari. / Arnoño hunek alegeratzen / ditan bihotzñoa niri". Bordel 78 (v. tbn. ChantP 308). � Eta mahatsarnorik<br />
hobenetik elkarren grazia onori [?] beiriak beterik edaten zirela. Tt Onsa 52.<br />
- GRAZIAZKO (gara- SP; Lar). "Ley de Gracia, lege berria, graziazkoa" Lar. � Haren ahotik ilkhiten ziraden<br />
hitz graziazkoéz. Lç Lc 4, 22 (He hitz graziazkoez, Brunet, IBk graziazko (h)itz). Lege hirurak / naturazko,<br />
skribuzko, graziazko. EZ Man I 11. Graziazko inhariaz [...] bazkatu. Arg DevB 202. Ama Birjiña Maria: Ama<br />
graziazkoa. Cb Eg III 313. Duzun beraz artha bethi graziazko estatuan egoteko. Brtc 191. Kristandadeko egin<br />
biar grazijazkua. fB Ic I IV. Grazijazko sakramentuba. fB Ic III 337s. Oi Maria, zure bihotza graziazko dohainez<br />
aberastua. Dv LEd 278. Graziyazko patxaran koloka dabillen lore bati. Bil 160. Jaunaren graziazko egin-bide<br />
bat. Bv AsL 102. Estadu graziezkoan. CatUlz 44.<br />
v. tbn. Cap 61. Tt Onsa 5. OA 57. Ch III 52, 1. Urqz 16. Lg I 186. Mercy 4. CatLan 61. Xarlem 192. Añ CatAN<br />
55. Añ LoraS 119. Gco I 428. Dh 89. JJMg BasEsc 24. CatLlo 68. JesBih 397. CatLuz 30. MarIl 27. Jaur 178.<br />
Ur MarIl 16. Lard 433. CatS 68. Legaz 43. Lap 154 (V 68). Jnn SBi 104. Arb Igand 68. Azc PB 38. CatJauf 54.<br />
KIkG 41. KIkV 59. Bilbao IpuiB 238. Vill in Gand Elorri 10. Grazizko: Mb IArg I 277. Ub 204. ArgiDL 112.<br />
MAtx Gazt 98. Garaziazko: Mat 270. ES 85.<br />
graziadun (L, BN, S ap. Lh). � Lleno de gracia. "Gracieux" Lh. � Iainkotasunean hirur / kondatzen tuk<br />
presunak / Aita, seme Spiritu / gero grazia duna. EZ Eliç 95. Sakramentu andietan arkitzen diran graziko edari<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1012
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
onak edo edari grazidunak. Mb IArg I 249. Bekaturik bage ta grazidun egiñak uztea. Ib. 357 (v. tbn. 71, 212,<br />
356, 373). Ama bat ain aberatsa, ain graziaduna. Añ MisE 125.<br />
grazialapa (L, BN ap. A; Dv). � "Oreille de mer, habotis" Dv. "Oreja de mar" A.<br />
grazialdi. � Gracia, momento de gracia. � Jangoiko berak ematen diezten grazi-aldiekin egiten dituzte Jesusek<br />
konsejuz adirazten diena. Mb IArg I 327.<br />
graziana. � Nombre de una melodía de baile. � Grazianak ditu 6 zatitan 52 puntu. 6 zatiak jotzen dira biña<br />
aldiz eta datoz dantzatu bearrak 104 puntu. Izt D 118.<br />
graziaratu, garaziaratu. � "Garaziaratzea" y "garaziarako da" figuran en SP, sin trad. Cf. graziatu.<br />
- OSASUN-GRAZIARATU. v. osasun.<br />
graziatsu (V-gip, L, BN, S; Chaho, Hb ap. Lh), garaziatsu (SP, sin trad.), graziotsu (H). Ref.: Lh; Etxba Eib. �<br />
Lleno de gracia; lleno de encanto. "Plein de grâces" H. "Gracieux" Lh. "Donoso. Bai korputzez eta bai espirituz<br />
zan graziatsua bere sasoiko guztien artian" Etxba Eib. � Anna, graziatsua, miserikordiosoa. Lç Decl Mm 3v.<br />
Ioannes, graziatsu, saindu, miserikordioso. Ib. Mm 4r. [Lege eskribatua] Iesus salbatzaillearen edo graziatsua.<br />
EZ Man I 117. Gloria biz eta ohore [...] / Spiritu graziatsuarentzat. EZ Man II 51. [Bere] solhas garaziatsuaz,<br />
eztiaz eta emeaz beretakotuko zaitu. Ax 398 (V 259). Bethiko birjina xahu, / Tenplu graziatsua. Hm 106s. Maria<br />
graziatsua. Ib. 171. Bozkario graziatsu, begitartetsu [...] eta ongi ordenatu batez. SP Phil 68 (He 70 graziatsu).<br />
[Eskuara] erraiteko maneran garaziatsua eta arraia da. ES 191. Talendutsu, graziatsu, / Seiek segur eta usu /<br />
Hartze luzkete bi musu! Herr 11-11-1965, 4.<br />
graziatu (Chaho), garaziatu (SP, sin trad.). � Dotar de gracia. v. graziaztatu. � Bere hobenak gatik gaitzetsia<br />
den hunen Iainkoa baithan garaziatzen. Harb 466.<br />
graziaztatu. � Dotar de gracia. v. graziatu. � An sandúak gloriastátzen / nauten guzíes ornítzen; / emén gure<br />
graziastátzen / ta araráko prebenítzen. LE Kop 139.<br />
grazidi. � Zeren [...] Kristo Jaunaren [...] graziditik datorren grazia den adimentudun guziak duten grazi<br />
guzia. "Quia plenitudo gratiae, quae est in Christo". Mb IArg I 341.<br />
grazios (H), grazioso. �1. Lleno de gracia (divina); benevolente. � [Andredona Maria] andere graziosa. E 97<br />
(v. tbn. 101; podría tratarse en ambos casos, tal como lo interpreta el ed., de graziosa, forma de femenino).<br />
Zaretelarik miserikordioso, grazioso. Lç 1 Petr 3, 8 (He eme eta humill, TB ezti). [Maria] zeruko mandatariak /<br />
deithu zaitu grazios. Hm 40. Zein eme eta grazios izan den Iainkoa zuregana. SP Phil 41 (He 41 eztia eta<br />
amulsua). � graziosa (L ap. Lh). (Forma de fem.). � Alegrija grazijosa bat da Santa Teresaren marka agirija.<br />
fB Olg 24. �2. Agradecido. � Iainkoaren bakeak regna beza zuen bihotzetan [...] eta zareten grazioso. Lç Col<br />
3, 15 (He eskertiar, TB ezagutsu, Dv eskerdun). �3. (Chaho), grazioso (Lcc, Urt), grazius (Chaho). (Lo) que<br />
tiene gracia, encanto, atractivo; agradable. "Gracioso" Lcc. "Affabilis, [...] graziosóa, agradagárria" Urt I 374.<br />
� Kantalari guztiz graziosoa. Lazarraga (B) 1154rb. Ezen Noemi erran nahi da graziosa, arraia eta ederra. SP<br />
Phil 418 (He 421 graziosa). [Emaztia] grazius / eta agradable baita. AstLas 10. [Pronunziazio] grazioso edo<br />
soñu onekoa. Cb EBO 28. Kontu grazioso. Ib. 41. Au guzia ejenplo grazioso batek obeto [erakutsiko dizu]. Cb<br />
Eg III 387. [Jaungoikua] da parkazallia, [...] grazijosua, [...] karinosua. fB Ic I 41 (v. tbn. 50). O zein ederra<br />
zaren zu, nere maitea, ta graziosoa! Echn Cant 1, 15 (Dv berregin). Auxen da tximu graziosua. Iraola 78. Azken<br />
agur bat ahal zitakeen graziosena. Lf Murtuts 40.<br />
� graziosa. (Forma de fem.). � Donzella linda graziosea. Lazarraga 1199rb.<br />
grazioski, graziozki. �1. Con gracia; con benevolencia. � [Iongoikoa] eskatu dohaña grazioski emazu. EZ Man<br />
II 53. O Iainkoa [...] zein eztiki eta graziozki ordenatan duzun zure hautatuekin. SP Imit IV 1, 9. �2. (Urt,<br />
Chaho, H), garazioski, graziuski (Chaho). Con gracia, con encanto, con humor. "Affabilissime, [...]<br />
agradagarriki, grazioski" Urt I 374. "Gracieusement" H. � [Eskuarak] pentsamendu halto eta sothilak modestki<br />
eta garazioski deklaratzen tu. ES 192. Gaxina lehenik mintzatu / eta Juana-ttipik lagundu / grazioski. Monho 34.<br />
[Zenbait dontzeila] grazioski / kurrak eginik dire sartu [distrikerat]. / Grazioski / abokatarekin jarri. Ib. 34. Nola<br />
serioski nola grazioski haurrak janariak zerbitzatzen zizkion. Mde HaurB 87.<br />
grazioso. v. grazios.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1013
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
graziotsu. v. graziatsu.<br />
grazius. v. grazios.<br />
grazmin, grami, grasni. � Caballo (en el habla de los gitanos vascos). "Cheval, grami" Michel LPB 144.<br />
"Grasnia (git.), caballo, potro" A. "Zaldia, grazmiña" J. M. de Oyarbide EEs 1921, 131.<br />
greba. � Huelga. v. LAN-OPOR. � Nahasdura bat hiri batean, errebolta edo greva bat langilen artean. Elsb<br />
Fram 183. Nahi badute jaun errientek beren ministro buruzagiaren kontra sentika-biltzarre bat egin, greban<br />
jarririk, lanari ukho egin nahi badute, haizu. HU Eskual 14-2-1908, 1. Oviedoko ikaztegietan langileak lanophor<br />
edo greba hasirik. Herr 20-3-1958, 1. Ez da [...] huelgarik, grebarik edo lan uzterik izan. MEIG VIII 37. En<br />
DFrec hay 152 ejs.<br />
greda. "Craie: greda (Ae, Sal, R)" VocPir 129.<br />
gredale (SP, Arch ms. (ap. DRA), Dv, H (+ gredala), A). � "Gredalea [da] iakien errekeitatzeko onzi bat" O Pr<br />
224. "Vaisseau pour hacher la viande" SP. "Plat pour préparer les mets" Dv. "Sartén" A. Todas las referencias<br />
remiten a Oihenart. � Hauzea eta gredalea emaitea. Hori nahi da erran, bothere guzia emaitea. O Pr 224.<br />
1 grefier (BN-baig ap. CEEN 1969, 198; VocBN, H). � Secretario, escribano. "Greffier" VocBN. "Los<br />
personajes de las karrosas [de Valcarlos] eran siempre los mismos. He aquí su lista: Yuyia: juez y acusador;<br />
grefierra: secretario; [...]" J.M. Iribarren CEEN 1969, 198. v. grafari. � Jalki grefiera eta jujia eta jar. AstLas<br />
26.<br />
2 grefier (BN-baig), krefier (BN-baig). � "Trébede, parrilla" HerVal. � Grefier bat einik. HerVal 161. Grefier<br />
bat arriñatu. Ib. 196 (v. tbn. 202). Krefier bati zango bat berria bokata itekari. Ib. 221.<br />
grefiergo (L, BN, S ap. Lh). � Cargo de secretario. "Fonction de greffier" Lh. v. grafalgoa. � Donibaneko<br />
herriko-etxean grefiergoa zaukalarik, denbora berean Eskualdunaz arta hartzen zuen. Lf ELit 226.<br />
gregerausi. "Greguería" Lar.<br />
gregoriano (T-L). � Gregoriano. � [Jaupa nagusijak] Canto gregoriano daula eresija. Enb 86. Koruko gerizpe<br />
gregorianuan, zer bake gozoa! Gand Elorri 174. Doinu, neurri, azkenak. Gregorianoa dakarte hauek gogora.<br />
MIH 155.<br />
gregoriar (Lar), gregoritar. � "Gregoriano" Lar. v. gergoritar. � Kanta onen musika ez da musika<br />
gregoritarra. Lek SClar 110.<br />
greilla. v. grilla.<br />
greinu. "Greiñu (G-azp), vigor?, intención?" A.<br />
greka (L, BN, S ap. Lh), grek (Urt). � Tr. Documentado en autores septentrionales desde Leiçarraga. �1.<br />
Griego (idioma). "Leviter graecas litteras attigi, grek guti estudiatu dut, grekean guti [...]" Urt III 71. � Grekik<br />
badakik? Lç Act 21, 37 (TB grekez; He, IBk, IBe grekoz, Dv greziaraz, Arriand, Ker gerkeraz, Ol eleraz).<br />
Iongoikoak nahi luen [...] eskara / ziñakien nola hebreu, greka, latin, erdara. EZ Man I 6. Dela greka, dela<br />
latina. ES 168. Hebruatik grekerat itzuliak izan ziren. Hb Egia 4. Italianoa eta greka aise irakurtzen zituen. Lf<br />
ELit 121. v. tbn. Hb Esk 145. HU Aurp 190. Lander RIEV 1910, 600. Ardoy SFran 287. � (Con -ko, adnom.). v.<br />
GREKAZKO. � Trebeago zela hebreuko erdaran ezen ez grekakoan. Lg II 85. �2. Griego, de Grecia. � Non<br />
ezpaita grekik eta iudurik. Lç Col 3, 11 (TB grekik; He jentillik, Dv pagano, Ker gerkarrik, Ol elendar, Bibl<br />
grekorik, IBk greziarrik). Emazte grek. Lç Act 17, 12 (TB emazte grek). Letra grek-ez [...] skribatua. Lç Lc 23,<br />
38 (He grekez; Or griegoz). Ebanjelio hitz haur da grek eta erran nahi da, berri ona. Lç ABC I 4v. Greken<br />
lenguaiatik hartua. Gy 193. Erromano eta grekek. Hb Egia 49 (v. tbn. Esk 42). Izen latin eta greka. Zerb Azk 88.<br />
v. tbn. Ardoy SFran 348. �3. "(L), bègue" Lh. �4. "(L), bégaiement" Lh.<br />
- GREKAZKO, GREKEZKO. (Adnom.). � [Letra] grekezkoez [...] iskiribatuak. ES 387. Grekazko erdaran. Lg<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1014
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
II 84. [Idiak igelari] Re ke ke ker, kerre kroak / Letania Grekezkoak / behar tun utzi. Ox 100.<br />
- GREKEZ, GREKAZ. En griego. � Zen skribatua hebraikoz, grekez eta latinez. Lç Io 19, 20 (He, TB, EvS<br />
grekez, Leon grekaz; LE griegos, Dv greziaraz, Ol eladeraz, Arriand, Ker gerkeraz, Or griegoz). Mintzatzen da<br />
eskuaraz, grekez, latinez. ES 385. Grekez eta latinez iskiribatu. Ib. 192. "Pyrene" grekez eta eskaraz "Subola".<br />
Hb Esk 79. v. tbn. Lç Decl a) 3v. Bp II 62.<br />
grekatu (BN-bard ap. A � Dv). � "Tartamudear; litm.: hablar griego" A.<br />
grekatze. "Tartamudeo" A.<br />
grekera. � Griego (lengua). v. gerkera. � Grekera ere erdizka besterik ez zekiten gizon aiek. Inza Azalp 90.<br />
Grekeraz, hebreeraz ta latinez idatzia zegon. Ir YKBiz 501 (v. tbn. IX, X y 496).<br />
- GREKERAZKO. (Adnom.). � Grekerazko ta latin edo laterazko eskribitzaleen [...]. Inza Azalp 90.<br />
Grekerazko itza. Ir YKBiz 17. v. tbn. MEIG I 208.<br />
greko. �1. Griego, de Grecia. � Exhortatzen zituen hanbat iuduak nola grekoak. Lç Act 18, 4 (He grekoak; TB<br />
grekak, Dv, IBk, IBe greziarrak, Ol elendarrak, Arriand, Ker gerkarra(i)k). Hitz grekoék. Lç Decl a) 2v. Hala<br />
grekoek nola erromarrek. ES 165. Nola grekoak berexi ziren Elizatik? Zerb IxtS 113. Literatura grekotik. Lf in<br />
Casve SGrazi 15. Antzinako greko eta erromarrak. MIH 164. Grekorik maltzur eta burutsuena, Ulysse. Ib. 323.<br />
v. tbn. Egiat 177. Lap 6 (V 5). Or Aitork 269. Gazt MusIx 66. � Greko-elez ikasia. Or Aitork 93. Greko-ipuien<br />
goxo guzia. Ib. 28. �2. (Urt). Griego (idioma). "Zuhurrak arrazoñatzen baldin badu, emozu hori lengoaia<br />
grekoan duen ezagutzari" Urt III 88. � Hitzkuntzarik famatuenak, hebreoa, grekoa eta latina. ES 93. Grekotik<br />
euskararat itzuliak. Bibl (ed. 1983), 5. Grekoa ikasten. MIH 323. Greko klasikoaren lege ezagun bat. MEIG VII<br />
174. Albanesez [...], greko berriz [...]. Ib. 101. En DFrec hay 6 ejs. v. tbn. Mde HaurB 28. Or Aitork 166.<br />
- GREKO-LATIN. Grecolatino. v. gerko-latin. � Greko-latinen zibilizazionerat. Mde Pr 227. � Grekolatiñezko<br />
neurtitzak. Or in Gazt MusIx 16.<br />
- GREKO-ROMANA. (Lucha) grecorromana. � [Otxoa] napar euzkeldun jator / biotz onekoa / "Grekoromana"-n<br />
barriz / besteik ez lakoa. Enb 129.<br />
- GREKOZ. En griego. � Badakizu grekoz mintzatzen? He Act 21, 37 (IBk e IBe grekoz). v. tbn. Or Aitork 259<br />
y 269. Jakin gale orrek grekoz [...] du izen. Ib. 58. Grekoz idatziak. MEIG I 207. Grekoz ikasi. MEIG II 67.<br />
- GREKOZKO. (Adnom.). � Grekozko gramatika. Or Aitork 28. Grekozko izenari. MEIG IV 102. Latinezko<br />
oinarriak [...] dio, eta grekozkoak [...]. MEIG VII 83.<br />
grekotar. "(L, BN, S), grec, habitant de Grèce" Lh.<br />
grekotu. � Helenizar(se). � Toki hortan [...] arrotz hainitz bazela kokaturik, armaderi jarraikiak, gehienak<br />
grekotu edo helenizatuak. CEEN 1973, 129.<br />
gremio (V-gip). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. � Gremio. "Voz de la terminología social eibarresa desde fines del<br />
siglo XIX. Gremixua izan zan ofiziuetako alkartasunen aurretik, eta onen ondoren sindikatuak" Etxba Eib. �<br />
Antxiñako langille batzak (gremioak eritxoenak). Eguzk GizAuz 19. Alkargo edo gremio orreik. Ib. 19 (v. tbn.<br />
80). En DFrec hay 3 ejs.<br />
grenada. v. granada.<br />
grenadier (Chaho, T-L), granader (Chaho). � Granadero. � Hamabi grenadier / jin zeiztan txerkara, / bai eta<br />
fite eraman / gazteliala. Balad 217. Badakizue grenadieraren kantua?: "Grenadier ibilia / hanitz ikusia / eta guti<br />
ikasia". StPierre 12. Gaineratikoa Zumalakarregik banakatu zeien andetan ekarri zuten grenadierreri. GH 1971,<br />
156.<br />
gres. � Gres, piedra de arena. � Harri gresak bere sabeletik su pindarrak jauzarazten dituen bezala. Ardoy<br />
SFran 63.<br />
gresilla. v. grisella.<br />
greska (Lar, Añ, H). � "Gresca" Lar y Añ. "Dispute, altercation" H. � Gaur arratsean berriz izango da greska<br />
ona. CartAnd 376.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1015
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
greste (S; H (grestia)), grexte (H (grextia)). Ref.: A; Lrq /gres!te/. � Asa, mango. "Anse de chaudron et autres<br />
vases de cuisine, par laquelle on les saisit et on les suspend" H. "Asa de olla, de cestos, etc." A.<br />
greta (AN-egüés-ilzarb-olza ap. Bon-Ond 138). � "Botón, polaina" DRA. � Muthiko [...] bat dantzari...<br />
ezpartiña ahineki gretak oro txintxila ttipiñiz betherik, galtza xuriak jauntzirik. J.B. Mazéris GH 1933, 300.<br />
greu. �1. "(S), pénible" Dv. � Gaiza üsatien eitztia greü zaikü, bena greüago da orano bere boronthatiari<br />
bühürtzia. Mst I 11, 6 (Ch gaitz da; Ip neke da; v. tbn. 25, 3). Nihauren büriaren kuntre gerla egiten dizüt, eta<br />
nihauri greü gerthatü nüzü. Mst III 48, 4. �2. (-ü S ap. A y Lrq). "Repugnancia" A. "Répugnance. Inusité. Les<br />
dérivés sont usités" Lrq.<br />
� Etim. De bearn. grèu.<br />
greugarri (-ü- S; Gèze, Dv, H), greutgarri. Ref.: A; Lrq. � Repugnante. "Dégoûtant" Dv. "1. chose qui porte à<br />
se plaindre. Syn. khexagarria. 2. par ext., insupportable, incommode, déplaisant, répugnant, antipathique" H.<br />
"On ne prononce pas l'|2u aigu, c'est un son intermédiaire entre l'|2ou et l'|2u, mais approchant plutôt de l'|2ou<br />
que de l'|2u" Ip Eusk 1957 182. � Mündü haur oro greügarri eta kharats zaio. Mst I 21, 4 (Ip hastiagarri). Ala<br />
beita triste eta greügarri. Ib. 25, 5. Eztüzü etsai greügarriagorik, ez gaixtuagorik. Mst III 13, 1 (Ip<br />
khexagarriagorik). Eztüzü hori greügarri izanen. Ib. 36, 1 (Ch ezaio gaitz eta penagarri idurituko). Gaiza<br />
greügarri direnak. Ip Dial 38 (It nazkagarri, Ur iguingarri, Dv nardatzeko diren gauzak). Zer tzarkeria,<br />
urdekeria greüthgarriak [sic]! ArmUs 1907, 97 (ap. DRA). v. tbn. Mst III 20, 2 y I 30, 2.<br />
greutarzun (greü- S ap. A; Dv, H). � "Contrariété, déboire" Dv. "1.º repugnancia; 2.º contrariedad, disgusto" A.<br />
� Hun da guretako zunbait greütarzün ükhen dezagün zunbait aldiz, eta hel dakigün nahi eztügün gaizarik. Mst<br />
I 12, 1 (Ip bihozmin).<br />
greutgarri. v. greugarri.<br />
greutu (S; H). Ref.: A; Lrq (greüthü); Gte Erd 277. � "Greütü, repugnar, sentir repugnancia" A. "1.º devenir<br />
progresivement dégoûté par quelque chose de répugnant. 2.º dégoûter (quelqu'un)" Lrq. "Greütürik niz (S)" Gte<br />
Erd 277 (junto a iguinduta nago, nazkatuta nago, de otras zonas). � Heltzen da zunbait aldiz persona ezagütü<br />
ezten batek dian fama hun bat eta ezagütü den bezañ sarri, ikhusliak greützen beitütü. Mst I 8, 2 (Ip gal erazten<br />
beiteio zian lüstria oro).<br />
grexila. v. grisella.<br />
grexte. v. greste.<br />
greza. "Mitra, burukia, greza" Lar.<br />
greziar (Urt I 258, Lar), greziatar (Lar), grezitar. � Griego, de Grecia. "Grecismo, greziarren hitzera" Lar.<br />
"Archimandrita, greziatarren goiendea" Ib. � Guziek baino hobekiago ezagutu zuten greziarrek zein [...]. ES<br />
402. Greziatar edo griegoen [inperioa]. Ub 56. Grezija-arrak eta Erroma-tarrak. Ur MarIl 44. Diogenes [...]<br />
greziar ospetsu ura. A Ardi 73. Greziar hitz hori. Mde Pr 330. Greziar eta latindar ereduak. Gazt MusIx 7.<br />
Latindar eta grezitar auktoreak. Ibiñ Virgil 22.<br />
v. tbn. Lg II 158. Lard 488. Dv Act 18, 4. Zerb Azk 97. Greziatar: Izt C 209. AB AmaE 438. Arr May 55. Ezale<br />
1897, 135. Ag AL 109. Inza Azalp 90. JE Ber 97. Grezitar: Eguzk LEItz 123. Inza Azalp 89. Or Aitork 405.<br />
Erkiag Arran 26. Vill Jaink 132.<br />
- GREZI-ERROMATAR. Grecorromano. � Portuan ikus zitezkean bergantiñen eta fragata arrunten albuan<br />
turkitar karabelak, grezi-erromatarren saikak, Venezitar polakrak, Holandako urkak, Tuniziar sindaluak eta<br />
Toskanako galeotak. "Las saicas greco-romanas". Etxde Itxas 14.<br />
greziera, greziara. � Griego (idioma). � Badakizu greziaraz mintzatzen? Dv Act 21, 37 (v. tbn. Io 19, 20).<br />
Grezieran edo latieran bezalakoa. Or LEItz 49 (v. tbn. 34).<br />
grezitar. v. greziar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1016
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gria. � Embrión. � Txal itxura berealaxe artzen du eta illabeteko grian ere, birika, gibel eta abar argi ikusten<br />
dira. Oñatibia Baserria 59. Ernetako arrautz au, txal-gria, berealaxe karenetan bilduta gelditzen da. Ib. 59.<br />
grida. v. krida.<br />
griego, griegu. �1. Griego (idioma). � Griego ta latiña beti estimatuenak izandu dira. Cb EBO 8. Griego,<br />
hebreo ta latin itzkuntzetan. Izt C 468. Griegu zarrean. Azc PB 241. v. tbn. Aran SIgn 209. Etxde AlosT 11. Or<br />
QA 126. Osk Kurl 115. � (Con -ko, adnom.). � Katedra bat, griegokoa [...] atera zuelako. MEIG IX 69. �2.<br />
Griego (de Grecia). � Griegoen [...] bearrik batere euskerak ezertako ez du. Cb EBO 23. Greziatar edo<br />
griegoen [inperioa]. Ub 56. v. tbn. Ur PoBasc 469. Griegu berbakaz. Azc PB 351. Jakintza zale andiak,<br />
grieguak. Kk Ab II 108. Erromatarrak, griegoak, txinoak. Vill Jaink 24 (v. tbn. 25 y 118).<br />
- GRIEGOZ. En griego. � Griegoz ta latinez eskribitu. Cb EBO 8 (v. tbn. 20). Griegu ta latinez / emon eban<br />
Galenok / bere epai andia. Azc PB 251. Latiñez ta griegoz yakin. Ldi IL 49. Griegoz mintzo zaizkitzu. Vill Jaink<br />
130. v. tbn. LE Io 19, 20. Or Lc 23, 38. Or Eus 287. Berron Kijote 175.<br />
1 grifo (Lcc). �1. "Grifo animal" Lcc. v. grifoi. � Gripho edo ega-leoiak, arrano-egatsak eta leoi-soña<br />
zeukaten. Ibiñ Virgil 58. Gaur-gero zaldi ta griphoak elkartuko dira. Ib. 55. �2. "Grifoain soñue (AN-5vill, B)"<br />
Gte Erd 198 (junto a txorroa, iturri, etc., de otras zonas).<br />
2 grifo (S ap. Lrq), grifu (S; -ü Foix ap. Lh). � "Pressoir" Lrq.<br />
grifoi. � Grifo (animal fabuloso). v. 1 grifo. � "Grifoi-Zalduna". "El Caballero del Grifo". Berron Kijote 213.<br />
grifoin. � Buitre. � Hegastinetan, haukiek dira jan behar ez ditutzuenak [...]: arranoa, grifoina eta<br />
itsasarranoa. Dv Lev 11, 13 (Ker arranoa, itsasarranoa eta sai baltza).<br />
grifu. v. 2 grifo.<br />
grigrillodun. v. girgillodun.<br />
grijilla. v. grisella.<br />
grijilla. v. grisella.<br />
grik-grak. � (Onomat. de una acción rápida, del crujido, etc.). � Ezurrak gogorturik, denbora asko lanik egin<br />
gabe, eta oso sorturik, grik-grak egiten zieten. Urruz EEs 1920, 55. [Mats mordoak] ikusitakuan, / grik-grak txiki<br />
eta iruntsi zituan. Enb 181.<br />
grilla (Urt, Dv). �1. Reja, verja. "Cancelli, [...] trilla, grilla" Urt IV 125. "Clatrus", "clatrare, [...] grillaz,<br />
balustraz, jelosiaz, grillarekin zarratu" Ib. V 195. "Grille. On le met généralement au pluriel" Dv. � Zuek<br />
eztuzue mundua ikhusten grill-artetik et-iragaitzaz baizen, bainan gu etxetik ilkhi gareneko munduaz inguratuak<br />
gira. "À travers vos grilles". Birjin 436s. Kapera bat, athearen orde burdinazko grilla apal batekin sargian. JE<br />
Ber 60. [Balkoiak] beren burdin-grilla lodiez. Ib. 78. Elizaren trebeseko bideak aldare-aitzineko grillatik<br />
berexten duena. Ib. 22. �2. (BN-baig ap. HerVal; Dv), greilla (A). Parrilla. "Parrillas (Is)" A. v. grisella. �<br />
[Jaundone Laurendi] grillen gainean erretzen zagonean. Dh 272. Erre zazu [oilaskoa] grillaren gainean. ECocin<br />
13. Errearazkitzu [kosteletak] grilen gainean. Ib. 7. [Murloa] egos grillan. Ib. 20. Grilla pare bat. HerVal 161.<br />
grillatu (Chaho). �1. Tostar. � Grilla zaitzu bi ahur kafe. ECocin 31 (v. tbn. 44). �2. "Clatrare, grillaztatu, [...]<br />
jelosiatu, [...] grillatu" Urt V 194s.<br />
grillaztatu. v. grillatu (2).<br />
1 grillo (Lar, Añ), grillu (Lcc (-ilu), Chaho). � Grillo. "Grillos, prisiones, oinboillak, grilloak" Lar. �<br />
Infernuetan / daoz zuenzat grilluak. Lazarraga 1199r. Laxatzen zitzaskion grilloak eta kateak. Ber Trat 114r.<br />
Girgillu-grilloz eskuak eta oñak norbaitek lotzen. Mb IArg I 199. Beste ainbeste katea eta grilluz beterik. Cb Eg<br />
I 79. Uzten du bere semea grilloeki (AN, s. XVIII). FLV 1992, 310. Alan daukaz beti katigu edo preso grillu<br />
senduakaz. Mg CO 122 (v. tbn. 292). Katigu okasino dongeen grillubetan. Ib. 143. Berdugu gogorrak, katee ta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1017
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
grilluz beteta. JJMg BasEsc 230. Kartzela grilloz lotua. Ill Pill 23 (v. tbn. 30 y Testim 16). Infernuan badira<br />
zepo ta grilluak. Ud 108. Grilluak orpotik. Xe 296 (v. tbn. 351). Grilluz edo katez [lotzen]. Tx B II 28.<br />
2 grillo. "(AN-gip), vencejo" A. Cf. VocNav: "Grillo: vencejo (Apus apus). (Eslava, San Martín de Unx)".<br />
grillu. � Grillo (insecto). � An agertuko zan [...] grillu baltza. Erkiag BatB 36 (tres líneas más abajo kilkerra).<br />
grillu. v. 1 grillo.<br />
grima (G-azp-goi, S; Foix ap. Lh). Ref.: A; Lh; Gte Erd 164. � "Cabellera, crin" A. "Lepoko grimak / zurda<br />
(buztaneko ilea) (G-azp-goi)" Gte Erd 164. Cf. girna. v. 2 grina.<br />
grimasa (Urt), grimas, krimesia (B ap. Gte Erd 165). � Mueca, gesticulación. "Perversa cachinno ora<br />
distorquere, [...] ahoz grimasak egin, ahoa makhurtu" Urt III 437. "Bertzeren krimesiak egiten ditu (B)" Gte Erd<br />
165. � Jende gastek darabilkatenean erremangurik, grimasarik, balakurik edo hitzgeriarik [...]. He Phil 304<br />
(SP 303 gorgoinamendurik). Ximinoak etsaia [...] behar zuen dostatu / bere yusta eta grimasez gudutik<br />
barraiatu. Gy 154 (v. tbn. 96, 293). Errepublikaren gaixtakerietarik bat [...] Nik ongi erran ez dezaketan<br />
eskarnioa, grimasa, ziminokeria. Elsb Fram 162. Buruan tente sartua baitugu arrotz jendea nausi dugula orotan,<br />
haren kukuteria eta grimas guziak ziminokatzen ditugu. GH 1956, 172.<br />
- GRIMASAZ. Con fingimiento. � Nola egin dituk othoitzak? Ezpainez. [...] Nola entzun dituk mezak?<br />
Grimasaz. Brtc 126.<br />
grimasaka. � Haciendo gestos burlones. � Hemen hilburuak elgarri grimasaka, hantxet zango makhil hezurrak<br />
kaskaka [...]. Etcheb MGaric 231 (ap. DRA, s.v. hilburu).<br />
grimu. "1.º (V-arrig, G-goi), bayas del muérdago. Usturearen garauak (grimuak) guretan egosi egiten dira,<br />
euren ura bei txal egin barriari emoteko (V-arrig): en nuestros pueblos se cuecen las bayas del muérdago [...];<br />
2.º (V; msLond), vástago, renuevo de árbol" A.<br />
grin. � (Onomat. del sonido de una guitarra). � Erosi neban kitarratxoa: / kitarratxoak grin, grin, grin (V). A<br />
EY IV 327. � (grin eta grin). � Arotza aldiz berriz lanera lothu, grin eta grin, zaldi ferra laguntzen. GAlm<br />
1954, 25 (ap. DRA).<br />
1 grina (G-to, L, BN, S; SP, H; -iña Urt I 88, Dv, H), krina (Lar Sup, H). Ref.: A; EI 343. La forma krina (Ae)<br />
recogida en EI 343, podría corresponder a cualquiera de las acepciones. En DFrec hay 22 ejs. de grina y 23 (8<br />
septentrionales) de griña. �1. Cuidado, preocupación; inquietud. "Soin, souci, scrupule. [...] Grinatik libratzea"<br />
SP. "Cuidado, escrúpulo" Lar Sup. "1. dispute, altercation. [...] 2. par. ext., souci, inquiétude, soin ansieux.<br />
Eztuzu izan behar antsiarik, ez griñarik (He Phil). [...] Erretasuna bertzerik da griñatik eta khexagunetik (He<br />
Phil)" H. � Tr. Documentado en autores septentrionales no suletinos desde el s. XVII; al Sur se encuentra algún<br />
ej. en Orixe y Zaitegi (Plat 106). El único ej. de krina es el de Axular, que no emplea grina. � Ene erranen<br />
konplitzeko duken griña gogoan / gau eta egun idukitzak hautxek memorioan. EZ Man I 17 (v. tbn. 59). Zer<br />
izanen da [...] konzientziaz konturik egin gabe lazoki eta antsikabeki, bat ere krinarik gabe bizitzen direnez? Ax<br />
353 (V 234). Emaztea har dezana handitarik, eztate etxean grina gabetarik. O Pr 135. [Sekulako bizitzean] ezta<br />
grinarik batere izanen, baina bai alegrianza doatsua. SP Imit III 47, 2 (Ch gozatuko zare grinarik gabe zeruko<br />
bozkario guziez). Ez duzuela griñarik bizitzekoaz. He Mt 6, 25 (Lç eztuzuen artharik). Kaltekor da barneko<br />
alhadura, griña ta nahasimendua. Dh 198. [Apetituak eta lanyerak] bazemoten maistroari / griña et enbrazu ez<br />
guti. Gy 281. Berea dutenean nolazpeit atzeman / grina guti dutela bertzentzat ariman. Hb Esk 170. Grinarekin<br />
ikhusten ditu hiriko atheak Frantseser idekiak. Laph 10. Haren arta eta griña bere artaldearen goiti-beheiti<br />
guziez! HU Aurp 110 (v. tbn. Zez 106). Ez nuen [...] geroaz halako grinarik. JE Bur 60. Biotzean agortu zait<br />
gaur beiñolako griña. "Mi inquietud de otro tiempo". Or Poem 541. Jean Etxebarnen griñak eztituak ziren.<br />
Bihotzean bake bat senditu zuen. JEtchep 95. Frantsesen griña lehena [...] zela Katixima. Ardoy SFran 321.<br />
v. tbn. CatLav 196 (V 101). Mih 120. Brtc 137. Dv LEd 187. Arb Igand 117. Etcham 49. Zub 121. Iratz 160.<br />
Othoizlari 1954, 15. Mattin 57.<br />
�2. (H; -iña V, G; -iña Lar, Añ, Dv (G), H), grin (-iñ G-azp), girna (V-m; -ña V-arrig-m). Ref.: A; EI 343.<br />
Pasión, deseo; inclinación, propensión, tendencia, afición; (menos frec.) vicio. "Rapacidad, inclinación a robar,<br />
ostutzerako, ebasterako griña" Lar. "(Bien) inclinado, [...] griña onekoa" Lar y Añ. "Inclinación, propensión"<br />
Añ. "Griña onekoa (Gy) [...]. Griña gaixtoak, mauvais penchants. Passion. Griña eta gura errebesak eskuratzea<br />
(AA), dompter les passions désordonnées. Setaren griña: le penchant à l'obstination" H. � Tr. Documentado en<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1018
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
autores meridionales desde el s. XVIII, tbn. hallamos algún ej. en Eguiateguy. Grina es la forma general. Hay<br />
grin (con seguridad) en Mendiburu, Egieder y Anabitarte, y girna en Arriandiaga, B. Aizkibel (Ipuin 91 (ap.<br />
DRA)) y Zinkunegi (Crit 42). � Zein andia den gaitzerako gure griña. Mb IArg I 304 (v. tbn. en la misma pág.<br />
grin galgarri). Nere pasio edo griña gaistoak onela itsutu naute? Cb Eg II 122 (v. tbn. grina gaizto en Añ<br />
CatAN 60, It Fab 141, Izt C 194, Ur MarIl 77, Arr GB 98, Aran SIgn 22, Xe 266, Inza Azalp 46, KIkG 25, Tx B I<br />
244, Or Aitork 394, Etxde JJ 162, Berron Kijote 180). Gizonaren griñetarik ezta batere ahalkia bezaiñ<br />
arrazotsürik, delakoz desohoriaren beldürra. Egiat 261. Bekaturako [...] griña, ta jario makurra. Ub 11. Jenijo<br />
edo griña dongia [ezi]. Mg CO 219. Griña edo inklinaziño txar karidadearen kontrakoa. Añ LoraS 55.<br />
Luxuriako griña edo pasioak. Gco I 433. Gaitzerako griña gaiztoa. Gco II 76. Ondasunen ansiarik eta griña<br />
andirik. Ib. 38. Ordikeriaren griña. AA III 372 (v. tbn. 633). Jakobren griña nagusia zan [...] Jainkotia izatea.<br />
Ib. 625. Erbi-zakurrak berez dakar erbitarako griña. AA I 400. Eizerako griña andia. Izt C 201. Gipuzkoako<br />
biztanle prestuen doai, griña, izaera eta eginbideak. Ib. 212 (v. tbn. 217). Aragijaren griña dongaak. Ur MarIl<br />
103 (v. tbn. Itz Azald 191, ArgiDL 135 aragiaren griña (aberekor / oker)). Jainkoa obeto serbituko zuen, bere<br />
griña eta gogo guziak aren naierara ipiñita. Lard 30 (v. tbn. 422). Griña bat du txarra: [...] / duana emateko txit<br />
/ du gogo txarra. Noe 55. Aragizko griña okerrak. Aran SIgn 47. Izan penitentziya / kunplitzeko griña. Ud 130.<br />
Gorputzeko sentiduen griña txarrak ezitzeko. Bv AsL 17. Batzutan girnak eragiten gauz, ta jauntzaletasuntzat<br />
artzen dogu. Arriand JEL 1908, 306. An ere bazirala argaltasun ta griña batzuek. Non ez? Ag G 31. Jokorako<br />
griña gaiztoa. Ib. 20. Griña txar nagusiak zazpi dira: arrokeri, zekenkeri [...]. KIkV 60. Gizonen berezko griña<br />
makur. Inza Azalp (v. tbn. grina makur en AA III 274, Arr GB 40, Legaz 54). Amerikara! Beti Amerikarako<br />
griña! Alz Ram 81. Lanerako griña. Alz Burr 14. Eskribitzeko griña. Ldi IL 85. Napar-ardoagana / zun ezin<br />
gordezko griña. Or Eus 195. Ezean, ezezagunak ez baitu griñarik ematen. Or QA 96. Ongira griña aundia<br />
agertzen. Or Aitork 136. Berba gartsuok [...], griñaz beteriko itzok. Erkiag Arran 100. Izadiak jarri du enegan<br />
gizarterako griña edo joera. Vill Jaink 88. Izan zaite mutillaren griña bizientzat esi. Etzaite izan tentagarri.<br />
MAtx Gazt 31. Alakoxe griñaz ta pozez oi zan zaldunketa-liburuak irakurriaz. Berron Kijote 31. Maitasuna<br />
arima barruan agertzen den [...] gertakaria edo grina da. MIH 269. Sorterriaganako grina epeldu. MEIG III<br />
109. Ea [...] neure burua edertzeko griñari amore larregirik ematen ez diodan. MEIG VIII 39.<br />
v. tbn. JJMg BasEsc 34. JanEd I 63 y II 110. EusJok II 152. AzpPr 83. AB AmaE 273. FLV 1988, 270<br />
(Larráinzar, 1905). EArzdi in Kk Ab II 6. ArgiDL 4. Laux BBa 134. Otx 31. ABar Goi 26. Eguzk GizAuz 189.<br />
Jaukol Biozk 56. EA OlBe 52. SMitx Aranz 19. Mde HaurB 96. Etxde JJ 272. Anab Poli 40. Basarri 171. Txill<br />
Let 90. Arti Ipuin 55. Gand Elorri 142. Azurm HitzB 52. NEtx LBB 141. Uzt LEG I 47. Xa Odol 79. Azpillaga in<br />
Mattin 127. Grin: Egieder Usk 145.<br />
� (Precedido de sust. o radical vb.). v. EDAN-GRINA. � Aragi-griñak [...] / ukatuta. SMitx Aranz 168 (v. tbn.<br />
aragi-griña en Erkiag BatB 134, MAtx Gazt 88). On-griña oriek ugaritzea. Or QA 147. Freuden libido, gizakigriña.<br />
Mde Pr 347. Kantu griñak lanerako zabartuta zeukala. Etxde JJ 268. Erlijiño-griñazko adimenik sukor<br />
eta erienak. Ib. 213. Apen-griñatik sendatu. Or Aitork 291. [Ez da erreza] maitetasun-griña estaltzea. Erkiag<br />
Arran 149. Ama-griñea, amatasun lera sakona. Erkiag BatB 131. Maitakeri-griña. BEnb NereA 221. Irabazgriñaz<br />
biotzak taupadaka. Ibiñ Virgil 96. Betikotasun grina. Azurm HitzB 45.<br />
� Carácter, humor. � Ta alako grin gaiztoko gizona kanpotarrak txalupan egurasten. Anab Poli 18. �<br />
(Aplicado a seres inanimados). Característica, rasgo, propiedad. � Ur maitagarri oen griña ta doaiak. Izt C 110.<br />
[Amabi-iturrietako iturriak] dauka uts-aldi andi bat, euri denporan loitutzen dalako prest. Anbiakoa ere griña<br />
berperekoa da. Ib. 86. [Kilimon iturriak] berezko egikera eta griña guztiz miraritsuak [ditu]. Ib. 87 (v. tbn. 233,<br />
137). � Probinzia onetako lurrak bere griñaz ematen dituen zuaitzik ezagutuenak dira aretxa, pagoa [...]. Izt C<br />
124. Izoztegikoaren urak direala izatez gitxi eta griñaz loituak. Ib. 89. � Mutil gizajoari atximurrak egiten<br />
zizkion: [...]. Grin txarra artu ziona! Anab Poli 114. � Satan bera, deabru guziekin eta griña-buru guziekin. Or<br />
QA 75.<br />
�3. (S). Riña. "Rixa, certamen, velitatio, V. greña vel griña" O Not 51 (donde se da como origen de cast.<br />
cureña, por lo que la primera var. podría ser facticia). "1.º dispute; 2.º mésintelligence; 3.º rancune" Lrq.<br />
�4. "Pena [...] Bere biziko griña du ama horrek, seme bakarra il baitzaio (BN-baig), esa madre tiene pena para<br />
toda su vida" A.<br />
�5. (S (+ -iña S-saug)). "Malice" Lh.<br />
�6. "Grina (Ae), opinión" EI 343.<br />
- GRINAN (EGON, BIZI...). (Estar, vivir...) preocupado, inquieto, ansioso. � Etzaiteztela eman muga hura<br />
yakin nahizko grinan. Lg II 186. Gaitztagiñ hoiek gogoan / bethi behar egon griñan. Gy 84. Hark koplen prezioa<br />
eraman Urriñan / nahiak zerauzkala bertze asko griñan. Hb Esk 153. Gorthe distiantetan, grinan da gizona. / Ez<br />
hola Eskalduna, Herri alde dagona. Ib. 20. v. tbn. Etcham 133. Ez nuen uste deusek gibela / nintzazken zu<br />
ikustetik; / geroztik hunat griñan bizi naiz. Mattin 79. � (Con determinantes). � [Dirua non gorde ez baitzakien]<br />
hark zuen gure gizona / griña handian ezartzen. Gy 241. Griña gaixtoan iragan ditut / egun batzu frango<br />
txarrak. Mattin 56.<br />
- GRINATAN, GRINETAN. "Grinatan nago" SP. � Baina zeren baitzegoen grinatan eta pausugabean<br />
khexatzen da eta nahasten. SP Phil 242. Grinetan sartzen baitira zeren grinatu diren. Ib. 237 (He 238 sumiñzen,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1019
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
zeren sumiñdu diren). � Eta gero arratsen (mithilak) neskatilen griñetan gaiñen / algarri makhilakalduz / büriak<br />
zitzian hausten. Mustafa 22 (ap. DRA).<br />
- GRINAZ (Urt). Con empeño, con esmero; apasionadamente. "Accurate, [...] griñarekin, griñaz" Urt I 87. �<br />
[Sathanek diotsa] aingeruari / arimaren faborera griñaz altxatuari: [...]. EZ Man I 54. Ori det, ori! / Jo griñaz,<br />
jo mugaldera! / Bertan zerate, arraunkada bi. EA OlBe 77. Emendik ere, griñaz maite zaitut. Or Aitork 347.<br />
2 grina (V; -iña Dv (BN-bard)). Ref.: A; Iz ArOñ (griñaak). �1. Crin. "Crinière des chevaux" Dv. Cf. girna. v.<br />
grima. � [Legoia] zarden jarrita griña luzeak astindurik. AB AmaE 451. �2. Guedeja. � Zegaiti nire burua<br />
dago iñontzez beterik, eta nire griñak gauetako tangaz. "Cincinni". CantCS (V) 5, 2 (G y V-m kartzetak).<br />
grinadun (Lar (-iña-), H). �1. "Propenso" Lar. "Qui a du penchant, de l'inclination pour" H. �2. (Urt I 88, Dv,<br />
H, A). "Qui a des sollicitudes" Dv. "Qui a du souci, de l'inquiétude, de l'anxiété" H. "Griñadun, (hombre)<br />
preocupado, rodeado de inquietudes" A.<br />
grinagabe (Dv � A (-iña)). � "Qui n'a pas de souci" Dv. "Despreocupado, sin inquietudes" A.<br />
grinagarri (Dv). � Inquietante, preocupante. "Propre à causer des soucis" Dv. � Hainitz gauza grinagarrietarik<br />
iragaitea grinarik ez balu bezala. Dv Imit 177 (ap. DRA). Psikologi-gaindiko fenomenuetan [...] etxe<br />
iratxodunena da noski griñagarrienetatik bat. Mde Pr 326.<br />
grinalda. � "Pasión del alma" Lar. � Aithortü behar dügü griñalda güzietarik eztela lotsa beno<br />
harrigarriakorik. Egiat 250 (v. tbn. 249).<br />
grinaldi. � Pasión; momento de pasión. v. 1 grina. � Arimaren griñaldi güzietarik hügüna da [...]<br />
galtakorrena. Egiat 223. Nola griñaldiek dien gure bizia thurmentatzen. Ib. 232. Zure griñaldi ta tentaldietan<br />
[...] deitu Mariari. MAtx Gazt 101.<br />
grinaldu. "Apasionarse, [...] griñaldu" Lar.<br />
grinarazi (Dv). � Causar preocupación, inquietud. � Ez oro, bainan bai, ama sobera grinarazi gabe erran<br />
zitezkenak. Barb Piar I 27.<br />
grinarrarazi. "Inclinar, hacer que uno se aplique a algún ejercicio u objeto, [...] griñarrerazo" Lar.<br />
grinati (Lar (-iña-), Dv � A). � "Propenso" Lar. "Porté à la sollicitude" Dv. "Afanoso" A. � Eta zuen jantziaz<br />
zeren zare grinati? Dv Mt 6, 28 (v. tbn. Imit 56 (ap. DRA)). Xalbaten eskandaluzko bizitza ezin jasan zuen<br />
erlijiño-griñatiren bat. Etxde JJ 213.<br />
grinatsu (SP (sin trad.), Urt, Dv � A). �1. Inquieto, preocupado; ansioso. "Anxius, griñátsua, grinaz bethea"<br />
Urt II 158. "Soucieux, plein de sollicitude" Dv. "Afanoso" A. � Alhargun errumez, grinatsu, koleratsu,<br />
burugogor [...] eta ezin pairatuzko bat. SP Phil 179. Eztela hulako erregelen gainean, ez thematsu ez grinatsu<br />
izan behar. Dh 47 (v. tbn. 62). [Remirok] grinatsu utzi eskal-herri / [...] toki sainduen kharrak bihotza errerik.<br />
Hb Esk 66. Larrua zertaz estaliko duzuen ez izan grinatsu. Dv Mt 6, 25 (He ez duzuela griñarik; Lç eztuzuen<br />
artharik). [Etxeen egileak] iraupenaz grinatsu zitazken. JE Ber 78. Pantxok, hastetik buru, boza grinatsu,<br />
minbera du. Larz Iru 78. � Inquietante, desasosegante (?). � Datuetan, kartetan eta bertze iokotan [...]. Othe da<br />
lan grinatsuagorik, tristeagorik? SP Phil 426. Begiratu behar gare [...] desplazer grinatsurik, garratzik [...] eta<br />
kolerazkorik hartzetik. Ib. 236. �2. (-iña- Lar). Apasionado. "Propenso" Lar. � Aragi-griñak ase naiago ditu.<br />
Askoz ere griñatsuago baita [mutilla]. MAtx Gazt 31 (v. tbn. 60). Bere izakeraren alde burrukalari ta griñatsu<br />
onek. Gazt MusIx 60. Bere sentiberatasun grinatsu eta sutsuak eskandaloa sortzeraino eraman zuen. PPer<br />
Harrip 99. �3. Apasionante, importante (?). � Aundikirik bat bere ez [...]. Aberatsik ez da urretan bere.<br />
Beartsuen batzarra da, ez-eukien billera griñatsua. Erkiag BatB 145.<br />
grinatsuki. � Ansiosamente. � Nola nabila hain grinatsuki ez-deuskeria horren ondotik? Dv LEd 252 (Cb Eg<br />
II 141 ainbeste ansiaz).<br />
1 grinatu (SP (sin trad.), Dv, H). En DFrec hay 2 ejs. de grinatu y 2 de griñatu. �1. Preocupar(se),<br />
inquietar(se). "S'inquiéter, prendre du souci, de la sollicitude" Dv. "Devenir soucieux de, avoir de l'anxiété, de<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1020
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
l'inquiétude" H. � Tr. Documentado en autores labortanos y bajo-navarros desde el s. XVII. � Deusez ere<br />
grinatu edo axolatu gabe. SP Imit IV 12, 4 (Ch deusen ere griñarik gabe, Mst arrankürarik batere gabe).<br />
Grinatzen zaituen gauzarik eta [...] kontrakorik eztuzunean. SP Imit III 25, 2. Grinatzen zare eta nahasten<br />
hainitz gauzagatik. SP Phil 242 (He 244 khexatzen [...] eta nahasten; v. tbn. 248). Zertan griña horrenbertze /<br />
gero batez zoiña ezbaita zuretzat agertuko? Gy 151. Hutsalkeria (da) bizitze luzearen gura izatea eta bizi onaz<br />
guti grinatzea. Dv Imit 3 (ap. DRA). Erran zioten [...] burasoei etzitezela griña edo khexa harengatik, harrek<br />
bereaz eginen zuela. Jnn SBi 60 (v. tbn. 121 y Bihotz 13). Aste guzian [...] esku-lanetan oro griñaturik, ithorik<br />
[...] bezala egon baita. Arb Igand 130. Jende xehea guziz griñaturik dago / zer izanen ote den arabera gero.<br />
Etcham 130 (v. tbn. 70). Griñaturik begiratu nion. [...] Ez duzu ulertzen? --esan zidan. Mde Pr 111 (v. tbn. 68 y<br />
151). Bada gauza bat ez dituena ONUko gizonak gutienik gogoetarazten edo griñatzen: nola buru-egin munduko<br />
jendearen emendatzeari? Othoizlari 1962, 475. Herritarren intresez arras grinatua zen. Lf ELit 120 (v. tbn.<br />
Murtuts 15). Aita [...] iluntzen eta griñatzen ari zena, ikusiz lano beltzak metatzen. Ardoy SFran 73 (v. tbn. 334).<br />
v. tbn. Barb Sup 139. Leon Mt 6, 34. Larz Iru 110.<br />
�2. (V, G ap. A; H; -iñ- Lar, Añ, Dv (V, G)). Tener propensión, inclinación; apasionarse. "Inclinarse de<br />
propensión y afecto" Lar y Añ. "Propenso" Lar y Añ. "Proclive" Lar. "S'incliner vers, prendre ou avoir de<br />
l'inclination pour" Dv. "Ardoari grinatua, qui a de la passion pour le vin" H. � Gizona umetati griñatuba dago<br />
gatxera. Mg in VocCB 396 (Ur Ex 32, 22 gaitzera griñatua). Gaiztakeria guzietara etzina eta griñatua. Lard<br />
533. Berez gerrarako griñatua eta bulardetsua zan. Ib. 135 (v. tbn. 132). On egitera griñatu giñan. Or Aitork<br />
423 (v. tbn. 275). Aragia gogoaren aurka eta gogoa aragiaren aurka griñatzen zirala (Gal 5, 17). Ib. 193. v. tbn.<br />
Arr May 181. Zait Plat 85. � Pensar, inclinarse a creer. � Beste askoren iritzia izanik [Migel Lukas de Iranzo]<br />
Ondarrabiako jatorria zala, bera griñatzen da izan zitekeala Nafarroakoa. Izt C 499. � Apasionar. � Griñatzen<br />
zuenaren aiolagabe, ta belardiak aantzita, iturrietatik alderatzen da zaldi garaillea. 'Indifférent à ce qui le<br />
passionnait'. Ibiñ Virgil 104.<br />
2 grinatu. "Griñatü (S), cligner de l'œil" Lh.<br />
grinatuki (Dv � A). � "Avec grande sollicitude" Dv. "Cuidadosamente, con gran cuidado" A.<br />
grinatxo. � Dim. de 1 grina (2). � Nolako nekeak eramanik gauden [olerkariok], gure neurtu-griñatxo au [...]<br />
izkuta-eziñik. Ldi IL 27.<br />
grinatza. � Pasiones. � Gu pozik goaz atsegiñera / griñatza jaku gogoko. Gand Elorri 142.<br />
grinatzar. � Aum. de grina. � Zer balio zidaten ikaskizun nagusi deritzateneko liburuak [...] griñatzarren<br />
morroi banintzan? Or Aitork 98.<br />
gringo. � Gringo. � Kanalean barrena gindoazela, "gringoek" agur egiten zidaten lurretik. MEIG I 60.<br />
grinori. "Caltha ['caléndula, maravilla (planta herbácea)'], griñhoria, antsihoria" Urt IV 87.<br />
grinpola (Lar), kinpla (Deen I 189). � "Kinpla: signo de paz" Deen I 189 (cf. nota del ed.: "hisp.: grimpola").<br />
"Grimpolas en el navío, bandera extu luzeak, grinpolak" Lar.<br />
gripa (BN ap. A; VocBN), kripa (S ap. Lh), kiripa (S ap. Lh), küpa (S ap. Lh). � "Peigne en bois pour séparer<br />
du lin récolté son fruit (azkor)" VocBN. "Carda para limpiar el lino" A.<br />
gripa. v. gripe.<br />
1 gripatu (BN), kripatu (S), kiripatu (S). Ref.: Lh. � "Nettoyer le lin" Lh.<br />
2 gripatu. "(L, BN, S), se gripper" Lh.<br />
gripe, gripa (L, BN, S ap. Lh; VocBN, Chaho), grippe. � "Grippe, maladie" VocBN. Cf. FIr 185: "Grippe<br />
delakoaren sukarraikin biriak ukiturik". � Gripea-edo zala, ta berrogei egunean egon bear izan zuten kai ontan.<br />
Goñi 12. Grippez ilko eteziñan edo negon. JBDei 1919, 183. Grippe-gaz nengoala. Ib. 244. Atzerrijan itxirik /<br />
gripe-gorriña / ikusi nai zaituguz / gixon gordiña. Enb 209. Orrijak oritu ta / zimeldu loriak. / Txorijak<br />
mututurik, / illun-itxal goiak / Gripek jo dau etsaia. Ib. 44. Gripak kolejioko haurrak herritatzen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1021
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
beitzütian, nausiak etxerat igorri dütü, egün zunbaiten. Herr 4-2-1965, 3. Baratu nintzala eri gripearekin.<br />
ZMoso 90.<br />
gripil. "(S; Foix), gril" Lh.<br />
gris (G-azp, AN-5vill, L, BN, S; Urt III 243, VocBN, Gèze), grix. Ref.: Lh; Gte Erd 199 y 200. �1. (Adj.).<br />
"Gris, au sens prop. et au fig." Lh. � [Oihal] ferde, inkarnatua, grisa. Volt 252. Ürzo lüma gris gaxua. ChantP<br />
204 (v. tbn. Balad 129). Zaldi gris bat. Balad 94. Ile biloak gaztainkara; begiak gris. Ox 192 (v. tbn. 196). Grix<br />
jantzia ta zapi gorri-gorri bat. Txill Let 38 (v. tbn. 111). [Bei] batzuk, gaztañ koloreak; bestiak, gorrixtak,<br />
orixtak eta grisak oi dira. Oñatibia Baserria 50. [Txantxangorria] batere kolorerik gabea, zearo nabarra, grisa.<br />
NEtx LBB 129. Hegazti gris haundien hegada. Lasa Poem 99. Kantsazioaren hauts grisa. Azurm HitzB 50.<br />
[Uniformeak] grisa bata eta berdexka bestea. MEIG IX 91. Grisa da kolorez. Ib. 95. �2. (VocBN). (Sust.). Color<br />
gris. � Itsas gaineko zeru zolan [...] / gris hitsean galdu bitartean. Lasa Poem 98. Ezin konta ahal diren grisen<br />
graduetan. MEIG IV 116. En DFrec hay 21 ejs. de gris.<br />
grisatu. "Grisáu, grisáittia: rizar (el pelo); grisaua: el pelo rizado, kixkurra" Iz ArOñ.<br />
grisella (SP (-zela), H), krisela (L-ain; Lar Sup, Dv, H), gresilla (S; Chaho, Gèze, H), grisilla (S), grexila (S),<br />
grijilla (S; Foix ap. Lh). Ref.: A (gresilla, krisela); Lrq /griz!il'a/; Lh (grexila, grijilla, gresilla). � Parrilla.<br />
"Grille. Grizelan emaitea, mettre sur la grille" SP. v. grilla (2). � Hanbat etzuen sofritu San Laurendik<br />
grisellan. EZ Man I 121. Yuieak eman-arazi zuen gure diakre saindua krisela baten gainean. Lg II 347. Krisela<br />
gorriak, kaldera irakituak. Brtc 150. v. tbn. Egiat 224. Ahatzi ziziren grisilla ganeko olhan. "Gril". EE 1883b,<br />
384.<br />
grisilla. v. grisella.<br />
grisko. "Eskumotz" A Apend.<br />
grisola (det.; V-arc ap. A; Lar Sup, Aizk, Lcq 182, H). � "Turmas, grisolak" Lar Sup. "Grisolak (Cb), turmas,<br />
criadillas" Aizk (que cuando cita a Cardaberaz como ref. parece tratarse en realidad del suplemento de<br />
Larramendi). "Sorte de truffe" H. "1.º turma, testículo o criadilla. 2.º (Cb), turma de las landas (Bot.)" A. �<br />
Arien grisolak maiatzean dira onak. RS 115. Txitak, grisolak ta urdaia maiatzeko maira. Ib. 39.<br />
gristu. "Gristü (S), casi emborracharse, litm.: ponerse gris" A. v. berdoztu.<br />
gritx (S ap. Lh y Lrq). � "(Foix), taupe-grillon" Lh. "Sauterelle" Lrq.<br />
grix. v. gris.<br />
gromatia (S). � "Chou pommé" Alth Bot 6 � A.<br />
grongio. "(V-arr-oroz), tráquea" A.<br />
gronilto. "Escorpena, rescaza, cabracho, itxaso kraba, gronilto" FauMar 93.<br />
grosa. "(Sc), suciedad que se adhiere a algunos objetos; por ej. la costra de los niños en la cabeza, la mancha de<br />
vino en los labios de bebedores" A.<br />
grosaina (det.; O-SP 228, SP, H), grosain (Dv), groxain (H), groxein (-eiñ S), grozin (S), grosiña (Chaho),<br />
groxiña (Lh). Ref.: A (groxein, grozin); Alth Bot 4. � "C'est le froment étranger qui est le plus grossier que celui<br />
du pays qu'on appelle herrogi" O-SP 228. "Grosaina, blé barbu, ogi zabar dena" SP. "Froment étranger, par opp.<br />
à her-ogi, froment indigène" Dv. "Blé d'Espagne, groziña" Alth Bot 4. "Chamorro, trigo extranjero más grosero<br />
que el del país" A. � "Groxaina (SP), melica, especie de mijo" Aizk � Lcq 172.<br />
groseilla (-ella Ae, Sal, R), grosilla (V-gip ap. Elexp Berg), brotxilla (V-gip ap. Elexp Berg). Ref.: VocPir 689;<br />
Elexp Berg (grosilla, brotxilla).<br />
. � Grosella. � Ophila erre denian, emaiten da gainean groseilla jelea hautsi eta hozterat utzi onduan. ECocin<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 1022<br />
mende.
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
41.<br />
groser. v. grosier.<br />
grosier (Urt), groser, grozier. �1. Grosero, común, ordinario, rústico. "Barbaria, [...] molde itsusia, grosiera"<br />
Urt III 260. � Alako jendiak dire grozierak. "Rústica y descortés es aquella gente". Volt 142. Bianda hotz eta<br />
grosier. Tt Arima 87. Bihotzak bekhatiaren odol grosieraz betherik. Ib. 25. Humiltasun mota bat, ez xoilki<br />
falsoa, baiñan oraiño gaxtoa eta grosiera. He Phil 210 (SP 209 gaixtoa). Yende xehe grosierei eta inperfetei. He<br />
Gudu 32. Harrek instruitu ditu profetak eta apostoluak, nahi bezen grosierak ziren. Jaur 180. Yende torpe,<br />
groser, tonto hek iduri. Gy 314. Sekula ez nuen erranen / garraio [= 'gorrión'] grosier hoien / gostua hain ona<br />
zuela yakiak! Ib. 311. �2. Grueso, pesado. "Crassus aer, aire lódia, aire grosiera" Urt I 342. � Lanho lodi bat<br />
eta grosier bat iarten denian [...] iguzkiak lurra eztu onsa argitzen. Tt Arima 22.<br />
grosierkeria (Urt III 260). � Comportamiento grosero, ordinario. � Yende xehearen artean, zenbait seinalatu<br />
ziren, bethi bezala, beren grosierkeriez. [...] Batek, erregeren potreta khendurik bere lekhutik, eman zuen<br />
borthan dilingan. Elsb Fram 93.<br />
grosierki. "Barbare, traza gaxtoz, [...] itsuski, grosierki" Urt III 260.<br />
grosiertasun (Urt III 260), grosertasun. � Ignorancia, incultura, rudeza. � [Sakramenduak] gutan den<br />
infirmitatearen eta grosertasunaren kausaz gure fedea [...] aiuta dadinzát. Lç Ins G 7r. Jende sinplen<br />
grosiertasunak jasaitea eta sofritzeagatik. CatLav A 3v (V 4).<br />
grosilla. v. groseilla.<br />
groxain, groxein, groxiña. v. grosaina.<br />
grozier. v. grosier.<br />
grozin. v. grosaina.<br />
grrast. � (Onomat. del chirriar de un carro). � Gurditxo bi, irrintzi bezelako, [...] kurriskaren antzeko soñu luze<br />
[...] mingarrian [...] grrast, grrast, ardatzari eragiñaz. Ag G 42.<br />
grrr... � (Onomat. del gruñido). � Eskale batek, alakoxe "Grrr..." bat egin zuan eztarriarekin guri [...]<br />
begiratuaz. JAIraz Bizia 94. "Grrrr..." bezelako soñu bat eztarritik atera zitzaion eta [...] zerraldo erori zan. Ib.<br />
89.<br />
gru. �1. "Gruir las grullas, gru-gru egitea" Lar. �2. (Onomat. del gruñido). � Zer egiten din xerriak? --Xerriak<br />
kurrinka: gru, gru, gru! Lf Herr 3-8-1961, 4.<br />
grua. � Grúa. � Gruaren kirrikimarrakak eta bapore ziztuk. JAIraz Bizia 15. Arako matxiña --grua-- andiaren<br />
ingurura eldu ziranean. Erkiag Arran 100.<br />
grumin. � Vaca (en el habla de los gitanos vascos). "Beia, grumiña" J. M. de Oyarbide EEs 1921, 131. v. 1<br />
gurru.<br />
(grumo). v. burumo.<br />
grunitu. "Gruñir el puerco, urdeak grunidu" Lcc.<br />
gruspeta. v. kruxpeta.<br />
grutze. v. gurutze.<br />
gruxa. ", grillot [?] de foyer" SP.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1023
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
gu (gral.; Volt 12, SP, Urt I 68, Ht VocGr, Lar, Añ, VocBN, Gèze, Dv). Ref.: A; Bon-Ond 169; Lrq; Iz Ulz;<br />
Etxba Eib; EAEL 148. � Nosotros. "Los de nuestra casa, gurekoak" Añ s.v. casa. � Tr. De uso general. En las<br />
Glosas Emilianenses se documenta guek, que aparece tbn. en Lazarraga, tanto en caso absoluto (1147r) como<br />
ergativo (1147v), alternando con gu, guk (1159r); cf. tbn. "nosotros éramos, guek ginean" en Micoleta (3v) y<br />
guek (V-ger-m ap. A). En roncalés se emplea el posesivo gore (y derivados: goretako, etc.); cf. A: "Gore (ANgip,<br />
R)". En Barbier (Leg 147) y Mattin se encuentran sendos ejemplos del posesivo guen; hay guenganik en<br />
CatBus (35). En DFrec hay 882 ejs. � Guek ajutu ez dugu (Glosas Emilianenses). TAV 2.2.5. � Egunari<br />
iguzkia, gau beltzari ilhuna / lehen faltaturen dira ezi hura gugana, / balinetan egiazki gu bagaude hargana. E<br />
95. Iguzkiaren aldean dago / gure onrea jarririk. Lazarraga 1159r (v. tbn. gure ib. 1152v, 1159v, 1165r, 1169r,<br />
siempre con valor no anafórico; cf. geure). Esanak gugan, eginok Jaungoikoagan. RS 529. Baduela gutarik bat<br />
bederak, [...] bere aingiru begiraillea. Ax 557 (V 356). Gügatik gizon egin da. Bp I 31. Aita Gurea zeruetan<br />
zaudena. Ub 81. Gu guztiok salbetia. fB Ic III 314. Guzaz zer izango da? Lard 422. Errena da gure Peru. AB<br />
AmaE 201. Biba gu! Barb Sup 25. Zatoz gurera lênbailên. "Ven a mi casa cuanto antes". Or Eus 313. Gu geu ez<br />
gera gauza. Txill Let 131. Ba da gurean eginkizun bearragorik [...], euskerara itzultzen aritu bearrean. Gazt<br />
MusIx 7. Guen etxe txarrak. Mattin 54. Ba ote da oinazea baino gauza gureagorik? MIH 300.<br />
- AI GURE! ¡Ay de nosotros!. Cf. AI ENE! � Gure arrantzaleek bakantzen ari, ai gure! Or Mi 136.<br />
- GUREAK EGIN DU. v. egin.<br />
- GUREZ GURE. Por nosotros mismos. � Haizuko ginela, gurez gure, nahi ginituen eskolen hautatzera. HU<br />
Zez 114. Noiz goitituko othe gira, gurez gure, bertze gizaldeen neurrirat? JE Bur 181. Arrotzez batere behartu<br />
gabe, gurez gure, gizonik aski badugu Eskual-Herrian. Barb Sup VI.<br />
guabete. v. ohabete.<br />
guadua. � Guadua. � Bere gizonekin lenengo etxe bizitza egin zuan, goitik bera guadua esaten dioten kañabera<br />
aundi batzuekin. JAIraz Bizia 83.<br />
guafe. "Bofetada, golpe (V-m)" A Apend. Cf. VocNav: "Guaje, cachete, bofetada".<br />
guai. v. orain.<br />
guaia. v. goaia.<br />
guaiaba. "Guayabo de las Antillas" Lcq 89.<br />
guaiakan. � Guayacán, guayaco. � Kaobo, zedro, guaiakan eta beste zenbat zura ederrenak ematen dituzten<br />
zugaitzak. JAIraz Bizia 12.<br />
guaiako (Lar, Lcq 64). � "Guayaco, árbol de Indias" Lar.<br />
guaidanik. v. oraindanik.<br />
guaindo. v. oraindo.<br />
guait. v. goait.<br />
guaito. "Es Motella cimbrica, que a veces llaman anguila barbuda y madre anguila, aunque corresponde a la<br />
familia de los gádidos" Arzdi Peces 378. Cf. goaito.<br />
guaixe. v. oraintxe.<br />
guaizi. v. guraize.<br />
guaje. v. goaia.<br />
guale. v. godale; joare.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1024
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
guan. v. joan.<br />
guano. v. oraino.<br />
guante (Lar, Añ), goante. � Guante. v. eskularru. � Sagardo-egille ta / ardo-mezklanteak / badakite zer moduz<br />
/ ibilli guanteak. JanEd I 84. Ez nua guanteik zikintzera. Sor Gabon 31. Guante luzeaz zohan / atxik eta fuera.<br />
Zby RIEV 1908, 91. Ezpairik gabe lapurrek egin zuten beren txarkeria guantiekin. Izeta DirG 30. v. tbn. BEnb<br />
NereA 203. Aren arrebak egin zizkiguten pasamontañak eta goanteak, mendian oztu ez gintezen. Salav 65.<br />
- GUANTEPE. (Con suf. local de declinación). � Eskutxu zuriak dozuz / andratxu gaztia. / Guantepian ibilite /<br />
bai aita frailia. Balad 125.<br />
guantegile. "Guantero, guantegillea" Lar.<br />
guapo. v. goapo.<br />
guar (G-bet ap. A; T-L), gubar. �1. "Charpa, tentáculos del pulpo, jibión, etc." A. "Tentacule, guhar" T-L. �<br />
T'errota latza beti badabil, / t'eztaki irintzen negarra baño / biyotza xigor t'estutzeraño, / antxe baleude letzaz<br />
gordiak / olagarruen gubar luziak. Inzag EEs 1915, 7. �2. (A). Rayo (de sol). � Eguzkiaren guar aurrenak<br />
zurituko dizkigu ire ernamuiñ beltz ori. A Ortzuri 104. Begira ortz urdiña eguzki guarrak (rayos) goi zapaiak<br />
oritu baño lenagotikan. Ayerb EEs 1912, 179. v. tbn. A Ardi 110.<br />
guhar. v. guhaur.<br />
guaranitar. � Guaraní. � Baita guaranitarrak ere, amar adirazitzeko bi esku esaten omen dute. ZA RIEV<br />
1928, 584. Ark gramatikaz erakus zigun / guaranitarren izketa. Or Eus 202.<br />
guaratxa. � Guaracha. � Runbak, guaratxak, kongak eta zanbak dantzatzen eroa zirudin. JAIraz Bizia 28.<br />
1 guarda (Lcc, SP, Urt I 26, VocBN, Dv, H), goarda (Chaho, H), garda (Lecl, Gèze, Dv (s.v. guarda), H). �1.<br />
Guarda; guarda de la aduana. "Douanier" Gèze. "Jesus dot aita, Birjinea ama, yaun done Mikel guarda" A EY IV<br />
9. � Tr. Documentado en todos los dialectos aunque es más frecuente en autores septentrionales. La forma<br />
guarda es la más general. Garda se documenta únicamente en textos septentrionales. En DFrec hay 5 ejs. de<br />
guarda, septentrionales, y 2 de goarda, meridionales. � Ainguruiak zuien goarda, ararteko sainduiak. E 65. Hek<br />
bada ioanik segura zezaten sepulkrea, harria zigilaturik, goardekin. Lç Mt 27, 66 (He goardak eman zituzten;<br />
TB ezarririk zaintzaleak). Euren guardatzat sei salbaje aldeetati ekartela. Lazarraga 1153v. Calesgua ere egia<br />
dela, guardak jarri direla barnerat deusik sar eztadin. (c. 1597). FLV 1993, 453. Zuek zaituztegu guarda. EZ<br />
Noel 158. Zarpattoan gorde nazan, garden eskuetarik (L, 1765). BertsZB 107. Athera behar izan zen oinez, bere<br />
hiritik, etzuelarik berekin baizik bere goardak. Lg I 312. Oihan zañak eta guardak, / kuntzentziazko gizunak!<br />
Etch 308. Iduri du makhilak haren garda dela. Hb Esk 218. Geiago balio duala gizon santu baten esana<br />
aditziak, zazpi guarda atian jartziak baño. Bv AsL 215. Roumagnere brigadiera eta Haranburu guarda. Ox 197.<br />
Ori dala-ta ango goardak / egon oi dira garratzak. Uzt Sas 287 (79 guarda). Hil-kütxa iragaiten, aphez<br />
berretterekin; gardak belhariko. Casve SGrazi 114. Deliberatu zen guardetan sartzerat. Lf ELit 197.<br />
v. tbn. Ub 94. Añ MisE 197. Bordel 80. Arch VocGr 69. Urruz Urz 138. Iraola 39. Barb Sup 6. Etcham 63. JE<br />
Ber 95. Lek EunD 23. Lf Murtuts 16. Etxde JJ 46. Goarda: Cb Just 75. Revol 57. Garda: Revol 60. Etch 188.<br />
Barb Sup 140. Const 31.<br />
� (Como segundo miembro de comp.). v. GAU-GUARDA. � An dijoaz bada iru ardo-guarda ixillik illunbetan<br />
Txomiñen sapaira. Urruz Urz 57. Xandarmak, mendi-guardak eta aiuntamentuko jaunak emen agintzen dena<br />
egin deiyen enkargatuak gelditzen dirala. Goñi 73.<br />
�2. goarda. Refugio. � Lotsaz herioak tronpa dezan bere goardetan egoiten da. Tt Onsa 154.<br />
�3. (H), goarda (Lar, H), garda (Gèze, H). "Observancia, cumplimiento de la ley" Lar y Añ. "Garde, action de<br />
garder, conserver, surveiller, défendre quelqu'un ou quelque chose" H.<br />
�4. "Pons commarginandus, [...] bazterrak egin behar zaizkon zubia; gardak vel guardak egin behar zaizkon<br />
zubia" Urt V 411.<br />
- AINGERU GOARDA(Z)KO. v. aingeru.<br />
- GOARDA-KORSA. Guardia de corps (?). � Gure goarda-korsaren anparuarekin / firme ibilli giñan beldur<br />
gutxirekin (1794-95). BertsZB 158 (el ed., en el voc. final, lo interpreta como "garde corse, guarda corsa").<br />
- GUARDA-LEKU. "Armarium, [...] zer guardalékhua, zer guardatókia, guardatókia, [...] janhari<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1025
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
guardalékhua" Urt II 331.<br />
- GUARDA-ONDO, GUARDONDO. Guarda retirado. "Soldado, guarda ondoa, un ex soldat, ex douanier" H<br />
s.v. ondoa. � Guardondo errenta hogoi-ta hamabi urthez behar zuen gozatu. Ox 201. Geroxago guardondoa<br />
bera Hazparnen zen kokatu. Ib. 195. Jakizue atsegin hartu zutela azkenean guarda-ondo batek hitz hau erran<br />
ziotelarik: [...]. Lf Murtuts 16 (v. tbn. 18).<br />
- GUARDA-TOKI. v. GUARDA-LEKU.<br />
- GUARDA-XANPETRA. Guarda forestal. � Iduritzen zait oihanzainak, guarda-xanpetrak, hauzaphezak,<br />
juyeak eta polizako komesarioak zerbaitetako direla. Dv Lab 309.<br />
2 guarda, goarda. � (Palabra de dudosa interpr.). � Marxoaren lehenean gaberdi izanen da, guarda<br />
nordestean estean laurdenean denean. INav 160. Aphirillaren bortzean gaberdi izanen da guarda nort<br />
nordestean denean. Ib. 160. Goardak ea zer denboretan edo zenbat egunes laurden bat tardetzen duben. Ib. 166.<br />
guarda. v. guardatu.<br />
guardadi (Lar). � Cuerpo de guardia. � Moldizkidatu zan Cadizen guardadi itsastarren ikasbiderako. Izt C<br />
466. Juan Lopez de Zarauz, kontatzalle armada India-etako guardadiarena. Ib. 476.<br />
guardago. � Oficio de guarda. � Guardagoa utzi zuelarik Beskoitzen, berrogoi-ta hameka urthe zituen<br />
Oxaldek. Ox 193. Guardagoko bi, hirur azken urtheetan osagarria galduxea zuela diote paperek. Ib. 200. Erran<br />
dute Duvoisinek ongi baliatu zuela guardagoa. Lf ELit 197.<br />
guardapaja. � Kulatak, abrazaderak, guardapaja, eskudo / zer pieza ateratzen / fundidora dago. (Interpr?).<br />
DurPl 116.<br />
guardarazi. � Hacer guardar, proteger. � O, Iongoiko, Arkanjelu Rafaelez Tobia / bidetako kaltetarik ungi<br />
guardarazia. EZ Man II 120.<br />
guardari (Urt I 296), goardari (H), gardari, guardalari (Urt). � Guarda. "Archiotae, herriko paper<br />
guardalariak" Urt II 257. "Gardien, garde" H. � Hunelakoa ere da mintzatzeko fazoña, / zeñaz zerbitzatzen<br />
baita haren guardari ona. EZ Man I 54. Bere birjinitatearen gardaritzat emana izatu zitzaioen esposak haren<br />
kontrako suspitxa bat hartzen du. Mih 70. Horra hoien goardariak. "Ses gardiens". Gy 240.<br />
- AINGERU GUARDARI. v. aingeru.<br />
guardarraio. � Pararrayos. � Elektrikako indarra eta / oinbeste guardarraio, / gau eta egun gelditu gabe / beti<br />
zerbaiten karraio. Tx B II 114.<br />
guardarropa. � Guardarropa (persona). � Onek serbietan nau maiordomutzat, maestre salatzat, guardaropatzat.<br />
Mic 14v. � (Ref. a lugar). � Iosep [...] ethorri zen guardaropara eta nigar egin zuen han. Urt Gen 43,<br />
30.<br />
guardasobil. v. GUARDIA ZIBIL.<br />
guardasol (V-gip, G, BN-baig). Ref.: Urkia EEs; Iz ArOñ (altzáarpee); Etxba Eib; CEEN 1969, 82; Elexp Berg.<br />
�1. Paraguas. "(Euritako). Euriagandik gorputza gordetzeko aterkia" Urkia EEs 1930, 29. "San Meder paisol<br />
saltzalia, eta San Bernabez guardasolia (BN-baig)" CEEN 1969, 82. "Guardásola altzárpee dabela, con el<br />
paraguas bajo el brazo" Iz ArOñ s.v. altzáarpee. v. aterki, euritako. � Eskuiko eskuan daramate guardasol<br />
urdin eta galant bana. Zab Gabon 25. Aterpetxu edo guardasol bana eskuetan ebiela. Ag Kr 189. Tinta onetik<br />
dakit guardasol guziyak dituela zulatuak. Iraola 117. Guardasol zarrak konpondu eta / eltziak alanbretzera.<br />
EusJok 105. Guk ez genduzan argixok ikusi nai ta [...] guardasola ipiñi ta guardasola be pasau (V-gip). Eusk<br />
1956, 217. Etzen andik ezer entzuten, euri-tantak neronen guardasolan jotzen baizik. Txill Let 31. Bere txapela,<br />
kirten bat ipiñi ezkero, guardasoltzat erabilli ei zeikian. SM Zirik 60. Erauntsia pasatu, ta guardasola atera<br />
(AN-5vill). Inza NaEsZarr 1838. Norbere parean tokatu ezkero [itokiak] guardasola zabaldu ta segi lotan.<br />
BasoM 97. v. tbn. Sor AuOst 70. Alz ST<strong>Fe</strong>r 112. ADonostia Itzald II 14. Alzola Atalak 110.<br />
�2. Sombrilla. � Beren guardasol, biderako betaurreko ta guzi zekarten. "Quitasoles". Berron Kijote 101.<br />
guardasoltxo, guardasoltxu. � Dim. de guardasol. � Guardasoltxu bat, ta urrezko ebillak, ta urrezko<br />
errosarijuak. Ur PoBasc 303 (en Azc PB 117 euritako).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1026
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
guardatu (BN-ciz ap. AtSac 38), goardatu (Lar, Añ), gardatu. � Tr. Se documenta en todos los dialectos hasta<br />
el s. XIX. En el s. XX sólo se encuentra en Txirrita y el catecismo de Ulzama. Guardatu y goardatu son las<br />
formas más generales; gardatu aparece sólo en textos septentrionales. En Beovide hay part. guarda, junto a<br />
guardatu (v. infra (3)). �1. Guardar, cumplir, respetar. "Guardar las Fiestas, las leyes, los Mandamientos" Lar.<br />
� Baldin da mandamentuau goarda ez badez. Lazarraga 1185r. Prometietan dot [...] goardaetako erregela<br />
tercera Sant Franziskuaren ordeakoa. TAV 3.2.2 (tbn. guardadu). Nahi baduk Zeruetako atseginez gozatu /<br />
berze ordenantzak ere behar dituk guardatu. EZ Man I 18. Jaiegunak santukiro goardatzea. CatBurg 28.<br />
Lenbizikorik goárda egunain óngi pasátzeko errégla. LE Prog 116. --Nola erdhietsiko da gloria? --<br />
Manamenduak goardatuz. Legaz 56 (v. tbn. mandamentuak guardatu en Cap 79, OA 8, Iraz 33, Añ CatAN 10,<br />
CatB 18, CatR 43, CatUlz 9; m. goardatu en El 12, LE Prog 114, CatAe 42, CatSal 43). Itza goardatzen du /<br />
berez fiña danak. PE 75. Guardatu zaiogun / bere onoria. AzpPr 106.<br />
v. tbn. ETZ 46 (Leitza, 1626). Añ CatAN 6. Goardatu: Cap 47. Brtc 205. Gardatu: He Gudu 67. Monho 66.<br />
�2. (H), goardatu (H), gardatu (H). Guardar, conservar, mantener. "Garder, conserver, garantir, préserver" H.<br />
� Ene eretxian oba da goarda ditean exilik. fJZ 98. Guardatzeko lealtadea. ConTAV 5.2.2. Goardatzen iakitea<br />
esta gutiago irabastea baño. Volt 194. Kastidadea goardetan dabela bizi izaitea. Cap 79. Goardatukoduéla léku<br />
piskabát neretáko gloriagórtan. LE Prog 100. Bertzerena ebatsiko ez duzu, ez guardatuko iniustoki. CatLuz 19.<br />
Fueroak goardatzeko / fede onarekin. It Fab 207 (210 guardatu). Batek nahi baitzuen abre ebatsia saldu, /<br />
bertzeak aldiz hura saldu gabe goardatu. Gy 34 (80 goarda, 242 gardatu). Semeak oraindaño legea degu<br />
guardatu. Xe 411. Bonapartedanik badud bi erretrato onki guardatruk. Mdg 139. Obe zenduen zure lorea / ongi<br />
guardatu bazendu. Tx B I 35.<br />
v. tbn. JanEd I 82. Goardatu: CatLav 136 (V 71). Brtc 100. Ub 170. UskLiB 6.<br />
�3. (SP, Urt I 17, Lar, Añ, H), goardatu (Añ, H), gardatu (H), guarda. Cuidar(se), proteger(se), apartar(se).<br />
(Acompañado frecuentemente de ablativo). "Librar de algún mal" Lar. "Custodiar" Añ. "Abstenerse de hacer<br />
cosa mala, bekatutik [...] goardatu" Ib. "Garder, surveiller" H. AxN explica begira (208) por guarda. � Bere<br />
miserikordiaz nola huien guardatu. E 33. Goardatzeko bekhaturik bizi nizan artian. Ib. 41. Gizon aberaspategaz<br />
jarri zan, nun bere ganadua goardaetan eben. Lazarraga 1146v. Jeinkoak [...] guarda zaitzala gaitzetarik.<br />
(Vera, 1674). FLV 2006, 264. Itxasoan nabigatzen dutenentzat, perilletarik goardatzeko. INav 3 (v. tbn. 60).<br />
Barkatzeko bekatu pasatuak eta goardatzeko etorriko direnetatik. El 68 (45 guardatu). Garda nazazue bekhatu<br />
egitetik. He Gudu 115. Gisa huntan gobernatzen denak, gardatuko du bere burua suge zaharraren maleziatik.<br />
Ib. 63 (31 goardatu). Goarda-bearrik badeu etsai gaistoetatik? Lar, carta a Gandara 161 (v. tbn. guarda zaizala<br />
en la misma pág.). Eliza gobernatzeko ta personak goardatzeko. Añ CatAN 34. Alabak, gogorik badue, izango<br />
ditue erak erlijioan beren buruak goardatzeko. AA II 75. Aren ministro bezala goberna zaien Elizara eta goarda<br />
zkien gizonak. CatSal 41 (CatR 41 guarda, CatAe 40 goarda). Emen ostalariaren etxia guarda zuan lau aldiz su<br />
ikaragarritik. Bv AsL 113 (47 guardatu zan).<br />
v. tbn. EZ Noel 78. EZ Man I 3. Hm 141. Arg DevB 222. Tt Arima 41. ES 155. Gamiz 206. Añ CatAN 60. CatB<br />
40. Arrantz 28. CatLuz 17. CatUlz 9. Goardatu: Volt 135. Tt Onsa 139. ES 398. Ch III 26, 4. CatLav 134 (V<br />
70). LE Prog 102. Gy 54. Arb Igand 181. Gardatu: Volt 171.<br />
� (Interj.). "Goardia, goarda, garda, (interj.) gare! prenez-garde!" H. � Guarda xagi banadi! Acto 94. Ai,<br />
Jaungoikuak guarda! Sor AuOst 91. Jainkuak guarda! Anab Poli 63.<br />
- GUARDATZEKO. (Día) de guardar. � Domeketan da eguzari guardetakoetan. Bet 11. Meza osorik entzutia<br />
igante oro eta guardatako xei egunetan. CatR 47 (CatSal 47 y CatAe 46 goardatzeko egun; CatBurg 30 jaiegun).<br />
guardatzaile (H), goardatzaile (Lar, H), gardatzaile (H). � (El) que guarda, respeta. "Guardador de leyes" Lar.<br />
� Baldin zure manuaren badire guardatzaille. EZ Man I 11. O, Iongoiko, bidezkoen guardatzaille segura. EZ<br />
Man II 121. � "Choragus, [...] ornamendu begiratzáillea, guardatzáillea" Urt V 2.<br />
guarderagin. � Hacer guardar. v. guardarazi. � Pharao hagitz hasarratu zen orduan bere sehien kontra eta<br />
guarderagin gintuenean Ogi-Iabe Nausia eta ni Iauregiko Prebostaren etxean. Urt Gen 41, 72.<br />
guardia (Urt, Dv, H), goardia (Ht VocGr 425, H (s.v. goarda)), gardia (Lar Sup). � Tr. Documentado en todos<br />
los dialectos. En DFrec hay 14 ejs. de guardia y 72 de goardia, todos ellos meridionales. �1. Vigilancia,<br />
cuidado, guardia. "Commenda, [...] guardia, gerizea, protekzioa" Urt V 417. "Cuidado" Lar Sup. � Iraganik<br />
lehen goardia eta bigarrena, ethor zitezen burdinazko borthara. Lç Act 12, 10. Superbio hekin erortzeak iduki<br />
zaitzala zure buruaren guardian eta bethiereko humiltasunean. SP Imit III 6, 5. Nihork huts bat egiten badu zure<br />
aitziñean, goardia gehiagorekiñ beira zaite huts hartarik. Ch I 25, 5 (SP begira zaite, Mst gogua emazü). Baiñan<br />
itxek atzu zure sensuak goardia hertsiaren azpian. Ib. 21, 1. Bere aingiruek inendizúte guárdia. LE Ong 124v. Bi<br />
gizon larriyak, / txepetx baten guardian, / arturik arriyak. Tx B 186. Artzainek badituzte beren 7.500 ardi eta<br />
guardiako bertze 3.800. Gatxitegi Othoizlari 1957, 134. Gauza guztiak konpon itzazu goardiako sarjentuarekin.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1027
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
Arti Ipuin 83.<br />
v. tbn. Arr May 166. Zby RIEV 1908, 93. Goñi 74. Alzola Atalak 56. Goardia: Tt Onsa 176. Arb Igand 182.<br />
�2. (SP, Lar, H), goardia (Lar, Añ, H (s.v. goarda)), gardia, goardi. Guardia (cuerpo o individuo). "Capitán de<br />
guardias, guardietako kapitana" Lar. � Pestelenzia orren kausaz andiro manatu du nere semea pausuetan<br />
guardia ifenteaz. (c. 1597). FLV 1993, 456. Thonbaren inguruan zen / soldaduen guardia. EZ Noel 109.<br />
Erregeren guardietako kapitan baliente batek. Cb EBO 17. Guardiak erne zauden / azantzer begira. Bordel 40.<br />
Teniente Koronel Españako Guardia Errealetakoa. Izt C 496. Enperadoreak ezarri zuen bere goardiako<br />
soldaduen aintzindari. Jnn SBi 129. Ez da guti espantitzen ikhusteaz emaztezko guardia bitxi hori. Elsb Fram 72.<br />
Berastegin zegoala agindu zion alkateari goardi bakar batzuk ipintzeko Gaztelu-aldeko gañetan. Or SCruz 85.<br />
Nik ere paperra erakutsi behar dut guardian, axurant izanik ere! JEtchep 96. Karteristen bat edo zerbait<br />
orrelako ibiliko dek eta ari tirako zioken guardiak. Salav 49. Ez nuela nik nengoen egoeraren kulparik: ez nik, ez<br />
don Pedrok, ez beste edozein goardiakok. MEIG IX 93.<br />
v. tbn. Revol 61. JJMg BasEsc 180. Lard 503. Urruz Zer 112. Noe 74. Arrantz 132. Tx B I 242. Uzt Sas 150.<br />
Guardi: Goñi 64. Goardia: Noe 31. Gardia: Hb Egia 151.<br />
�3. + goardia. Refugio, amparo, protección. � Zoaz Iainkoaren goardian. Volt 280. Nago estadu erorian, /<br />
pipa bat artu ortzian / eta suaren guardian. Xe 244.<br />
- GOARDIA HARTU. "Remarquer" Ht VocGr 416.<br />
- GUARDIA-EGILE. (El) que hace guardia. � Guardia-egille, zelatari nintzan gau atan. Bilbao IpuiB 106. �<br />
"Choragus, [...] musikari guardi egillea, emáillea" Urt V 2.<br />
- GUARDIA EGIN (Urt I 162). a) Tener cuidado, vigilar, tomar precauciones. � Tr. Documentado únicamente<br />
en textos septentrionales. � Guardia egin gabez dik gaitzak hartzen erhoa. EZ Man I 137. Ingurunera behatzen<br />
dute, eta burua goiti, guardia egiteko bezala ailtxatzen dute. Ax 342 (V 228). Guardia egizu sobera etzoazen<br />
suestera. INav 15. Guardia egizu ez khanaletik apartatzetik. Ib. 12 (4 goardia egin). Jeusi guardiarik egin bage,<br />
zeruei beha zagotelarikan, nola erori zen zulho batetara. ES 170. v. tbn. SP Imit I 13, 5. ChantP 238. b) Hacer<br />
guardia. � Prebostaren eta gure beldurres guardia egiten baitute gabas eta egunas (Urrugne, 1680). RIEV<br />
1908, 730. Suzko ezpatarekin guardi egiteko, / eta barrenen iñor sartzen ez uzteko. It Fab 222. Arren eskatzen<br />
diot [Urolari], Zestuai / guardia egin daiola. Uzt Sas 54. v. tbn. Bilbao IpuiB 106. Salav 73.<br />
- GUARDIA-EMAILE. v. GUARDIA-EGILE.<br />
- GUARDIA EMAN (Urt I 162, Dv). a) Poner atención, tener cuidado. "Guardia ematea, surveiller, faire<br />
attention" Dv. � (Acompañado de dat.). � Mihiari emok guardia. EZ Man I 12 (lo recoge tbn. Ub 171). Ea<br />
suertez bere sareetara iraitz dezakeienz bere buruari guardia emaiten eztioena. SP Imit III 39, 3 (Ch bere<br />
buruen guardian ez daudezenak, Mst hetan goguarik emaiten eztiana). Badire baxa gaisto batzuk zeiñak hausten<br />
baitute hirur lekutan eta guardia emanen diozazu hetarat ez ioateari. INav 120. v. tbn. ES 196. Hortarakotz<br />
huna zeri gardia eman behar zaioen. He Gudu 68 (105 goardia eman). Guardia emazu ongi ene solasari. Dv<br />
Lab 75. � (Otras construcciones). � Emozu goardia sekretuan idukitzeaz (Imit III 45, 4). Arbill 116.<br />
Habarrotsik aditzen badu gelditu behar da hura ixil artean, goardia emanez nor diren minzo direnak. CatLav A<br />
6r (V 7). Goardia emazue noiz arnoak aphur bat harturen duen Amnon. Lg I 310. Guardia emazue izan ez dadin<br />
zuetarik zenbaitetan sinhets gogor. TB He 3, 12. Errazue beraz arrosarioa goardia emanez eta debotki. Arb<br />
Igand 184. Eman ezak guardia, / eztuk haizu hunkitea oilanta txitan yarria. A CPV 795. Othoi guardi'emazu, ez<br />
aipa "bil uzker"! Ox 176.<br />
v. tbn. AstLas 68. Zby RIEV 1908, 213. Goardia eman: INav 39. JesBih 414. MarIl 29. Jaur 124.<br />
b) Subrayar, remarcar. � Guardia eman behar da hatik, noiz ere franzes hitz kondazalia ürhentzen beita e<br />
mütüaz, e hori galtzen dela. Arch Gram 22.<br />
- GUARDIA-LEKU. Puesto de guardia. � Markinako bitxabaletik, an goian karlisten guardia-lekua idoro<br />
artian. Kk Ab II 102.<br />
- GUARDIAN. En guardia; vigilando. � Jainkoaren beldurtasuna, zeiñak bethi goardian baikaduzka. Ch III 7,<br />
3. Eperik gabe bethi guardian izan behar diizi. AR 408. Zeruak dauzka amabi ate, / aingeru bana guardian. Xe<br />
386. Leku askotan ikusi oi da / lapur guardiyan lapurra. Tx B II 94. Jende bizkorra jarri diteke / ugari samar<br />
guardian, / bestela ez da giro izango / ezer dagoan tokian. Basarri 115. v. tbn. ES 125. Monho 94. Noe 36. Salav<br />
91.<br />
- GUARDIAN EGON. a) Estar al cuidado (de). � Iongoikoa, ez bazaude gizonentzat guardian, / alferrik ahal<br />
daudezke bere bizi guztian. EZ Man II 142. Zure bihotzaren goardian egotea eta berthutean aitziñatzeko<br />
deliberazionean fermuki irautea. Ch III 6, 4. Konsolagárri dá ére xakitea fedes, dagóla zure guárdian<br />
Jangoikoaren Aingerubát. LE Ong 113v. Xori-kantuen erdian, / nago ardien guardian. Xa Odol 97. � Aztu<br />
bazaitzu, jakiñ ezazu / pake guardian zaudela. Echag 224. b) Estar en guardia. � Hark egiñaraz dietzatzuken<br />
hutsen kontra gardian egoteko. Mih 66. Ohoinak sendi direlarik guardian egoitea hobe! Larz Iru 112. Kartzela<br />
ontan gau batez goardian negoala, gaxotu egin nintzan. Salav 75. Luzifer Okoz-en guardian / zagon bidebazterrean.<br />
Xa EzinB 27.<br />
- GOARDIAN JARRI. � Ni ere baniagok entzunik berria, / noiz agerturen zaikun goardian yarria. Elzb Po<br />
230.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1028
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
- GUARDIA ZIBIL, G. ZEBIL, GUARDA ZIBIL (V-gip; goardazibil G-azp), GUARDASOBIL (V-gip),<br />
GORDAZIBIL, GARDASOBIL, GUARDOZOBIL. Ref.: Gketx Loiola (kontuan egon); Elexp Berg<br />
(guardasibill, guardasobill). Guardia Civil. "Gu noiz-pasa kontuan egongo dituk goardazibillek" Gketx Loiola<br />
s.v. kontuan egon. � Aldi aretan gorda-zibillik ezeguan, baña bai-egozan mikeletiak bidiak zaintzeko. Kk Ab I<br />
114 (II 171 guardiazibillak). Ez da sortu irrintzi botatzen eragotziko didan "guarda civil"-ik. Lab EEguna 108.<br />
Gizon bat zaintzeko eztago andrian moduko guardia zebillik. SM Zirik 125. Aitonarengatik izan ez bazan,<br />
guardiazibillak kulata tankada bat bizkarrean emango zion. Ugalde Iltz 40. Krimen aundiren bat egin baneza,<br />
guardia zibillek kartzelan sartuko nindukete. Vill Jaink 103. Aski dira kitarra soinua eta guardia civil baten<br />
(hobe biren) kapelu okerra. MEIG I 191. v. tbn. Urruz Zer 111. Alt LB 34. Bilbao IpuiB 206. Basarri 123. Osk<br />
Kurl 69. NEtx LBB 289. Uzt Sas 178.<br />
guardian (Lar, Añ), guardiau, gardian. � Guardián, prelado. "Guardián de San Francisco" Lar. � Estakit zer<br />
egingo degun guardiau onekin. ConTAV 5.2.9, 129. Aita Materra, San Franziskoren ordenako fraide eta<br />
Reuleko gardianak egin duen Dotrina Cristana. In Mat XIX. Aita guardianak [...] Jainkoaren izenean esan zezala<br />
agindu zion. Cb Eg II 204. Zoaz guardian zorrotz ori billatzera. Arr May 177s. v. tbn. SMitx Aranz 100. And<br />
AUzta 47. � guardiana. Guardián. � Ikusirik Kolejio onetako guardiana batek, [...] agindu eban, jo sustraitik<br />
ta bota egieela surtara. Añ LoraS 12.<br />
guardiano (Urt), gardiano. �1. Guardián (de los franciscanos). "Archimandrita, [...] aita guardianoa,<br />
komentuko nausia, [...] aita superiora guardianoa" Urt II 257. v. guardian. � Kustodioek, Gardianoek edo<br />
bothere dutenek hautatuko dituzten bezalakoak. Harb 440. Goan zen sereno haiñ / gardiano aita bat bezaiñ. Gy<br />
129. �2. "Carcerarius, [...] presondegiko, kartzelako nausia, guardianoa" Urt IV 232. �3. Guardia (de aduana).<br />
� Guardianoaren ttattolan pint'erdi bat edan eta, Luzaideko alderat jaustera zoalarik. Barb Sup 129.<br />
- AINGERU GARDIANO. v. aingeru.<br />
guardiari (Dv), goardiari. � Guardia. "Surveillant, guetteur" Dv. � Inguratu izan dute goardiariez hobia hura.<br />
Lg I 231.<br />
guardiatu (BN-ciz ap. AtSac 38; Dv), goardiatu. �1. Vigilar, cuidar. Cf. goardiakor. � Nork ere nahi baitu<br />
bere buruaz kontu onik eman, behar ditu borz zensuak [...] guardiatu eta begiratu. Ax 391 (V 256). Presenta<br />
diozozue zenbait belhar fresko nahiz planturik edo zamari buztana deitzen den belharra eta guardia ondotik ere<br />
emaitetik. (Interpr?). Mong 588. Goardiatzeko eta bilhatzeko gure errezoluzione onen pratikatzeko okasioneak.<br />
Jaur 110. Ez dugu abandonatu, / beharrak guardiatzen gaitu. Bordel 57. Begira, guardia norat hari zaren hola.<br />
Dv LEd 100 (Cb Eg II 51 kontu). � (Part. en función de adj.). � Izan zaite zure hitzetan modesta eta gardiatua.<br />
Mih 66. �2. Guardar. � Ondo irabazi duk. Jakin izan duk guardiatzen! Larz Iru 102. �3. (Interj.). "Goardia,<br />
goarda, garda (interj.), garé! prenez garde!" H. � Baldin asko egin bazindu ere bekhatutik ilkhitzeko, guardia!<br />
ez dakizu heian ezeztatuak diren zure gaizkiak. Dv LEd 125.<br />
guardiatzaile. "Surveillant, guetteur" Dv. v. guardiari.<br />
guardiau. v. guardian.<br />
guardilla. � Buhardilla. � Andres bizi da pozik guardillan pobrezan, / Luis lenengo bizitzan dirutzan tristezan.<br />
AB AmaE 263 (v. tbn. 260, 262).<br />
guardiñu. "Guardián" Añ.<br />
guardondo. v. GUARDA-ONDO.<br />
guardozobil. v. GUARDIA ZIBIL.<br />
guarnitu. v. garnitu.<br />
guaro. "(G-bet), alguacil" A.<br />
guarpen. v. oharpen.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1029
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
guarri. "(V?), cuadro" A.<br />
guart eman. v. ohart eman.<br />
guaru. � (Onomat.). � Sukre, bizkot edo xokolat, orori guaru! guaru! [sagiak] deus etzei hun eztenik! GAlm<br />
1934, 52 (ap. DRA).<br />
guarza. "Gotzurria, morfex; guarza; giltxoria, gulloría" Izt C 199 (en una lista de aves).<br />
guastatu. v. gastatu.<br />
guata (V-arrig, G-to, L-sar ap. EAEL 80), goata (AN-5vill ap. EAEL 80; PMuj). � Guata. v. uata.<br />
guatu. v. gogoratu; goratu; 1 oratu.<br />
guatze. v. ohatze.<br />
guau. � (Onomat. del ladrido). � Guau, guau! --egiten du eldu baño len--, banua, banua! esanaiaz bezela. Ag<br />
G 309.<br />
guhaur (Sal (guhaurek); H (BN)), guhau (BN-ald; Dv (BN)), gihaur (S, R-uzt; Dv, H (BN, S)), ginhaur, gaur<br />
(Ae), gihau (Dv), guhar. Ref.: A (gaur, gihaur, guhauk); Lrq (gihaur) � (Forma intensiva de gu). "Guhaur,<br />
gihaur, gihaune, geroni, guhorone, geror, gerok, ces diverses formes expriment 'nous-mêmes, nous-mêmes que<br />
voici, nous-mêmes que voilà, nous que voilà présente ici'. Elles sont toutes déclinables" H. v. geu, gerok,<br />
guhoni. � Tr. Documentado en los dialectos orientales de todas las épocas. En suletino y roncalés gihaur (giaur<br />
en roncalés) es la forma más general, aunque hay ejs. tbn. de gühaur (en CatLan e Inchauspe hay ejs. de gühaur<br />
y gihaur). En el caso ergativo, Dechepare emplea guhaurk (Maister gihaurk (I 21, 3)), pero en autores<br />
posteriores la forma más extendida es guhaurek (CatLan 38, Laph 99, Arb Igand 64, HU Zez 195, CatJauf 40,<br />
Barb Sup VI, Ox 156, Xa Odol 47; gihaurek: Bp I 19, CatLan 111, Ip Hil 224, Casve SGrazi 136). Hay tbn. ejs.<br />
de guhaurrek (Ardoy SFran 67) y guhauk (JE Bur 163, Ox 76). En DFrec hay 11 ejs. de guhaur, septentrionales.<br />
� Iangoikua bethiere bihotzera so diagozu, / guhaurk bano segurago gure gogua diakutsu. E 45. Bestiak gihaur<br />
bezain onsa ikhusi nahi. Bp I 101. Ükenaraazten darauzkigü seindimendü aphalak güharendako eta<br />
maitaraazten mespretxiak. CatLan 66 (113 gihaur). Laisterregi jin dadin beldürraz beikirade ginhaur bethi<br />
eskerniatzen. Egiat 251. Guhaur ere zuen lagun bagatohorzke. Gy 137. Guaurek ez duguia / garbiki ikusten?<br />
Bordel 155. Jangeikuaren maitekutia gaiza guziuen gainetik eta gore projimua giauren buriua bikala. CatR 53<br />
(CatSal 53 guauren, CatAe 52 gauren; CatB 54 geren, CatBus 29 geure). Zertako diozü Bazko egüna gure<br />
gihauren garaitziaren egüna dela? CatS 103. Uztail beroa, uztail ederra, guhau ontzen gituena! Ox 69. Erran<br />
derauku egin dezagun / nork guhauren araberan. Mattin 118. Ohartzen gira guhaur girela denetan loriosenak.<br />
Xa Odol 303. Gihaur gitaik gihauretan / behar den bezala nausi. Casve SGrazi 104.<br />
v. tbn. Ip Hil 85 (gühaur). HU Zez 124. Ox 181. JE Ber 25. CatLuz 15. JEtchep 43. Larz Senper 128. Ardoy<br />
SFran 333. Guhau: JE Bur 161. Gihaur: Mst III 31, 3. Egiat 223. Xarlem 408. UskLiB 21. Ip Hil 227. Xikito 12.<br />
guaza. "(L; Lander), lait de la mère" Lh. Cf. ugatz.<br />
guazaita. v. ugazaita.<br />
guazama. v. ugazama.<br />
gubar. v. guar.<br />
gubernatu. v. gobernatu.<br />
gubia (det.; Lar, H (G, L)), gupia (det.; SP � Dv, H (+ -ph-) y A), gabi (H), kupi (R ap. A). �1. "Corvadura"<br />
Lar. "Bossu, qui offre une convexité" H. "Kupi (R): 1.º de cabeza inclinada. 2.º corcovado" A. � Ezta gupi' ez<br />
zeihar, ez, / bana xuxen bizkarrez. 'Elle n'est pas voûtée'. O Po 26 (cf. Lfn NotesO: "L'|2i de gupi, dans les<br />
exemplaires de Paris et de Bayonne, est suivi par erreur d'une sorte d'esprit rude"; es posible que esté por<br />
apóstrofe normal y se trate, por tanto, de un tema gupia). Orpo-gaiñean jarririk ipurdi-mazala, / [...] gerri-mako,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1030
Orotariko Euskal Hiztegia 8. lib.: fe-gubiriki<br />
lepa-kupi, minbera azkazala; / gero zutik jartzean txingurrika aztala. Or Eus 59. � "Arco (Humb)" A Apend.<br />
�2. (V, Sal, R ap. A; Lar, Añ, H). "Gubia, escoplo delicado" Añ. "Sorte de ciseau de menuisier à l'anse concave"<br />
H. "Gubia, instrumento de carpintería" A. � --Ze erremienta biar da arotzijarako? --Enzuzuz: askoria [...], biarmaija,<br />
barrenia, gubija, zipilluba, garlopia ta zerria. Mg PAb 152. Nekazari batek, lana ongi egiteko, lanabes<br />
egokiak bear dituan eran; egin dezagun kontu: atxurra, laiak, area, zerra, gubia. AA I 21. � Etxean, langubietan,<br />
jend-artean ereintzen dute solas lizunak. Mb (ap. H, que traduce "en un travail à deux").<br />
gubiadura. "(Hb), courbure" Lh.<br />
gubiagarri (H s.v. gupigarri), gupigarri (H). � "Qui se peut courber, rendre convexe" H.<br />
gubiatasun (H s.v. gupitasun), gupitasun (SP (sin trad.), H (+ -ph-)). � "État de ce qui est bossu, convexe,<br />
courbé" H. Cf. gubia.<br />
gubiatu (Lar, Añ, H), gupitu (SP (sin trad.), H (+ -ph-)), kupitu (R-uzt ap. A). �1. "Corvar" Lar, Añ. "Devenir<br />
bossu, courbé, convexe" H. "Recourber, donner une forme convexe" Ib. "Combar, arquear. Sudur kupitua" A.<br />
�2. "Travailler un objet, travailler à un ouvrage de menuiserie avec le ciseau, gubia" H.<br />
gubil (V-gip). Ref.: SM EiTec1 (zan); Etxba Eib. � "Gubilla, armería, buril. Antxuelon gubillak biar fiñak<br />
ataratzen zittuan" Etxba Eib. "Gubillik fiñena, zana" SM EiTec1. v. buril.<br />
- GUBILEKO. "Gubillekua, armería, (maestro) de buril. Takurra zan gubillekua, eta onenetarikua" Etxba Eib.<br />
- GUBIL-ZABAL. "Gubill-zabala, armería, cincel. Ofiziora jatxitzen ziran mutillen lelengo zeregiña, gubillzabalakin<br />
bizarrak kendu forjauari" Etxba Eib.<br />
gubio (V-m ap. A; Lar, VocCB (s.v. eztarri) � Dv, H), kubio (V-ger ap. A Apend). �1. "Garganta" Lar.<br />
"Esófago" A. "Faringe" A Apend. �2. "Syn. de gubia, pris substantivement: arc, cercle, courbure" H.<br />
gubiriki. � Haurrak behar dira gubiriki beztitu, nahi bada urgulu inoxentik gabe. Egunaria 1894, 3 (ap. DRA,<br />
que traduce "modestamente").<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1031